B L MSELL K

‡ Tüm kuramsal bilgi bilim midir? ‡ Bir kuram n bilimsel olup olmad n ay rd etmek için bir ölçüt e ihtiyac vard r. ‡ Bu sebeple sa lam bir ölçüt için bilim ± Evrensel olmal d r ± Kanun türünde anlat ma sahip olmal d r ± Matematiksel olarak ifade edilmelidir ‡ Ancak zamanla bu ölçütler s n rlay c olarak kabul edilmi ve bilimi yöntemiyle (metodoloji) tan mlaman n daha uygun olaca sonucuna var lm t r.

‡ Bu tan mada insana yol gösteren en önemli etmen do ada var olan düzenliliklerdir. ‡ nsano lu hayatta kalabilmek için bu düzenliliklerden yararlanm t r. ± Güne ve ay periyodik olarak hareketlerini tekrar ederler ± Gece ve gündüz insan n temel ritmini olu turmaktad r. ± Mevsimlerde hayvanlar n göçlerini belirleyen bir düzenlilik vard r v.d. ‡ te bilim, do ada var olan bu düzenlili in uzun y llar boyunca gözlemlenmesi ve kay t alt na al nmas yla ortaya ç km t r. ‡ Çünkü bu düzenlilikler olgu bilgisinin birikmesini sa lam t r ‡ Bu nedenle bilimin basit anlamda do a dünyas n n bilgisi olarak tan mlanmas uzun zaman yayg n bir kanaat olmu tur.

Yerle ik Hayata Geçi
‡ Avc l ktan sonra insan n örgütlendi i ve ilk u ra olan tar m faaliyetleri için bilgi birikimi olu maya ba lam t r. ‡ Böylelikle genelle tirme süreçleri ortaya ç kt . ‡ Yerle ik tar m uygarl alete ihtiyaç duymu tur. ‡ Bu ihtiyaç teknolojinin do u unun da ana nedenidir. ‡ Arazi üzerinde yap lan tar m faaliyetlerinin geli mesiyle yer ölçme bilgisi (geometri) ilerlemi tir. ‡ M s r ve Mezopotamya uygarl klar nda geometri bilgisinin çok ilerlemi bir düzeyde olmas n nedeni de budur. ‡ Çünkü her iki uygarl k da devam için ya amsal önem arz eden nehir kenarlar nda hayat bulmaktayd . ‡ Nehir ta k nlar sonras , arazinin yeniden öçülerek payla lmas zorunlulu u yer ölçüm bilgisinin di er bilgilere göre daha h zl geli mesine yol açm t r. ‡ Geometri bilgisinin bu denli geli imi piramitler gibi dev fiziksel yap lar n in a edilebilmesini mümkün k lm t r.

Bilgi Türleri
‡ Tar ma dayal kalk nma ve geli menin ard ndan ortaya ç kan toplumsal çe itlilik i bölümü ve ticaretin geli mesiyle neticelendi. ‡ Bu durum say lar yazma sistemi ve aritmeti in ortaya ç kmas na yol açt . ‡ Böylece do ada olup bitenlere dair bilgi y n olu maya ve zaman içerisinde artmaya ba lad . ‡ Bilginin artmas bilgilerin giderek s n fland r lmas n (taksimat) gerekli k ld . ‡ lk ortaya ç kan bilgi türleri unlard r:
± ± ± ± ± Okült (Büyü) Din Sanat Felsefe Bilim

Bilim Tarihi
‡ Bilim tarihi, bilimsel bilginin geli im sürecini inceleyen bir ara t rma etkinli idir. Bilim tarihi bu süreçte özellikle u noktalara dikkatini yo unla t rmaktad r.:
± Bilginin hangi a amalardan geçerek bugünkü haline ula t n belirlemek, ± Bilimsel kuramlar n do u unu ve geli imini olgusal ve deneysel verilere dayanarak betimlemek, ± Bir toplumun bilime ne zaman ve hangi durumda katk yapabildi ini örneklerle ortaya koymak, ± Bu katk lar yap l rken bilim adamlar n n nas l bir u ra verdiklerini, kulland klar yöntemleri, araç ve gereçleri göz önüne sermek, ± Bilimin de erini ve önemini sorgulayarak, bilimsel etkinli i bütün yönleriyle tan maya ve tan tmaya çal mak, ± Elde edilen bilimsel sonuçlar n uygulamaya nas l geçirildiklerini, bunlar n insan ya am nda ne gibi de i ikliklere neden oldu unu incelemek, ± Bir toplumun bilime katk yapacak düzeye getirilebilmesi için neler yap lmas gerekti ini somut örneklere dayanarak göstermek.

Bilimin Ko ullar
‡ Bilim, insan n evreni, do ay ve kendisini anlama ve aç klama çabas d r. ‡ Gerçekte bu çaba yaln zca bilim ad na yap lmamaktad r. ‡ Bilim d nda felsefe, sanat ve din de bu çaban n ortaya konuldu u alanlardan bir kaç d r. ‡ Bu geni entelektüel çaban n yaln zca bir k sm na bilim denmesinin belirli bir amaca yönelik oldu u aç kt r. ‡ Sadece bilim, tarih boyunca sonu ilerlemeyle sonuçlanan bir etkinlik olarak kendisini dikte ettirmi tir. Bunu sa layan da bilgiyi üretirken kulland YÖNTEM D R. Bilime bilimsellik nitelemesini veren de budur.

‡

lk Medeniyetler
‡ ‡ ‡ ‡ Cilal ta devrinin ortalar na do ru rmaklar etraf nda çe itli uygarl klar ortaya ç km t r. Nil etraf nda M s r Medeniyeti (M.Ö. 7000 ler) F rat ve Dicle kenar nda Mezopotamya Medeniyeti (M.Ö. 6000 ler) Uzakdo u da Hint ve Çin Medeniyetleri (M.Ö. 6000 ler)

Su kenarlar nda kurulan ilk medeniyetler, ilk araç-gereç yap m n n da gerçekle tirildi i yerler olmu tur. Mezopotamya ve M s r da geli en ilk teknoloji de, tar m n gerektirdi i araçgereçlerin yap m yla ekillenmi tir.

MEZOPOTAMYA DA ASTRONOM
‡ Mezopotamya da ve tüm dünyada astronominin tarihi, en eski yaz biçimini (çivi yaz s ) MÖ 3500-3200 y llar aras nda geli tiren Sümerlilerle ba lar. ‡ Mezopotamyal lar cebirin kurucusudurlar. Babillilerden kalmak tabletlerde birinci ve ikinci derece denklem örnekleriyle kar la lmaktad r. ‡ Modern astronominin temelinde Mezopotamya astronomisi bulunur. ‡ Mezopotamyal lar mitolojiye ve dini inançlara dayanan astronomiden laik ve matemaktiksel astronomiye geçmeyi ba arabilmi ler, özellikle astronominin matematikselle mesinde ön ayak olmu lard r. ‡ Astronomi alan ndaki en önemli ba ar lar uzun süreli gözlem yapm olmalar d r. Ay ve Güne in hareketlerini incelemi ler ve bunlara ili kin çe itli cetveller haz rlam lard r. ‡ VII. ve VIII. yüzy llardan itibaren muntazam Ay ve Güne tutulmalar gözlemleri yap lm t r. ‡ Mezopotamyal lar n takvimi Ay y l na dayanan Ay takvimidir (Y l 354 gün idi). Bu takvim dha sonraki dini takvimlere ve slam Dünyas ndaki hicri takvime temel olu turmu tur.

Antik Greklerde Bilim
‡ M.Ö. Yakla k 1000 y llar nda ortaya ç km t r. ‡ Bilime ve felsefeye yönelik geli tirilen yeni bak aç s , evrene ili kin daha köklü ve kuramsal yakla mlar n do mas na yol açm t r. ‡ Önceki uygarl klar n gözleme dayal bilim etkinli i yerini kuramsal aç klamalar n düzenlenmesine b rakm t r. ‡ Do uda bilim ve uygarl n gerilemeye ba lad s ralarda Anadolu nun bat s nda, Ege k y lar nda, bir canlanma olmu tur. ‡ Anadolu nun bu k y lar çok de i ik uygarl klarla çevrilmi ti. ‡ Bu k y lardaki limanlar, yaln zca Ege sakinlerinin de il, Fenikelilerin, Filistinlilerin, M s rl lar n ve Anadolu kavimlerinin u rak yerleriydi. ‡ Çok de i ik inanç ve görü lere sahip bu toplumlar n kayna mas bilimin geli mesi için çok yararl bir ortam sa lam t r,. ‡ Böylece Ege k y lar yarat c l n ve özgür dü üncenin de kayna olmu tur. ‡ Bunun sonucunda Helen Dönemi birbirlerine z t felsefi ve bilimsel görü lerin sergilendi i ve kan tlanmaya çal ld , çe itli okullar n kuruldu u bir dönem olmu tur.

Hipokrates ve T p Biliminin Do u u
‡ T bb n babas olarak an lan Hipokrat (M.Ö. 460-377) Kos ta do mu tur. ‡ Görü leri döneminde kabul edilen ünlü bir hekimdir. ‡ Diseksiyona dayal bilgilerinin yeterli olmamas nedeniyle, döneminin doktorlar gibi anatomi bilgisi zay f olan Hipokrat, Grek dü ünce gelene inde etkin bir yer edinmi olan dört s v (h lt) kuram n temele alan bir tedavi anlay geli tirdi. ‡ Kan, balgam, kara safra ve sar safradan olu an dört s v n n dengede olmas sa l k, dengenin bozulmas ise hastal k anlam na geliyordu. ‡ Öyleyse tedavi bozulan s v dengesini düzeltmekten ba ka bir ey olmayacakt r. ‡ Bu dü ünceleri savunan Hipokrat n en ünlü eseri Kutsal Hastal k t r. ‡ Grekler saray (epilepsi ) kutsal hastal k olarak tan ml yorlard . Hipokrat a göre bu hastal k beyinden kaynaklanmaktad r ve beyinden gelen balgam, kandaki havay durdurdu u için sara olu maktad r. Saran n kutsal bir hastal k olmad n öne süren Hipokrat a göre tüm hastal klar n nedeni do ald r.

Sofistler
‡ Antik Grek felsefesinin önemli evrelerinden bir di eri ise do a felsefesine tepki olarak ortaya ç kan sofistik dü ünce dönemidir. ‡ Bu dönem felsefesinin hem konusu hem de yüklemi insand r. ‡ Bundan dolay birçok felsefe tarihçisi bu dönem felsefesini insan felsefesi veya antropolojik dönem olarak adland rm t r. ‡ Do a felsefesinin geli ti i bu dönem, sadece do a kar s nda ba vurulan spekülatif dü ünsel geli menin sergilendi i bir dönem de il, ayn zamanda tek tek bilimler ba lam nda gerçekle tirilen ilerlemenin de ortaya konuldu u bir dönem olmu tur. ‡ Özellikle astronomi, matematik ve t p konular nda ciddi geli meler kaydedilmi tir. ‡ Bu bak mdan Antik Felsefenin ayd nlanma dönemi olarak betimlenen bu dü ünsel at l m diliminde, bilgelerin insan dü üncesini geleneksel görü lerden, aç klama modellerinden ve özellikle de dinsel anlay tan ba ms z k lmak için bilinçli bir çaba gösterdikleri anla lmaktad r.

Sistemler Dönemi
‡ Antik Dünyan n entelektüel geli iminin zirve noktas n olu turan ve bu anlamda dü ünce tarihinin görkemli yap tlar n n sergilendi i as l dönem ise sistemler dönemi olmu tur. ‡ Grek dü üncesinin temel motiflerinin sistematik bir biçimde ele al nd bu dönemdeki geli meler büyük ölçüde felsefe tarihini iki büyük filozofuna aittir: Platon (Eflatun) ve ö rencisi Aristoteles.

Atina Okullar

Eflatun ve Akademi de Bilim

‡ Eflatun gerçek olan bulmay amaçlayan bir problem dü ünürüdür ve bunu da diyalektik bir biçimde ilerleyen ak l yürütmeyle gerçekle tirmeyi denemi tir. ‡ Bunun için bir Akademi kurmu tur. ‡ Akademi de ö retimin nas l yürütüldü üne ili kin yeterli bilgi bulunmamakla birlikte, ünlü bilge Sokrates in etkisiyle bir ö retim tekni i olarak konferans yöntemi yerine tart ma yönteminin benimsenmi olma ihtimali yüksektir.

Aristoteles ve Lcyceum da Bilim
‡ Eflatun un ba latt sistemli do a ve evreni aç klama sürecini ö rencisi Aristoteles devam ettirmi tir. ‡ Fakat onun yakla m hocas ndan bütünüyle farkl ilkelere dayanmaktad r. ‡ Aristoteles e göre kal c gerçekli in pe ine dü mesi bak m ndan Eflatun hakl d r. ‡ Ancak gerçek varl , yani idealar , bireylerden ayr olarak görmesi yanl t r. ‡ Çünkü idea eylerin özüdür. ‡ Dolay s yla öz nas l eyden ayr olabilir? ‡ eylerin formu oldu una göre, idea eyden ayr lamaz, onun içerisindedir ve ancak soyutlama yoluyla ondan ayr labilir. ‡ Dü ünür Eflatun'un en ünlü ve üretken ö rencisi Aristoteles, do aya yönelik çal malarda gözlemin temel prensip olarak benimsenmesi konusunda srarc yd . Çal malar ndan ikisinde, yani Gökler Üzerine (De Caelo) ve Meteoroloji (Meteorologica)'de Aristoteles y ld zlar n, gezegenlerin ve ay n belirgin hareketlerini aç klam t .

Helenistik Dönem
‡ Büyük skender in M.Ö.334-323 y llar aras nda o günkü Dünyan n büyük bir k sm n fethederek Avrupa dan Hindistan a uzanan topraklarda kurdu u büyük bir imparatorluk sonucu Grek dü üncesi, Uzak Do uya kadar yay lm ve buralardaki kültürlerle kar arak ve kayna arak, Helenistik denen yeni bir uygarl n do mas n sa lam t r. ‡ Bu uygarl as l geli tirenler ise M s r a hakim olan Ptolemaios ailesidir. ‡ Ptolemaios krall n n ve Helenistik dönemin merkezi skenderiye ehridir. M.Ö. 331 y l nda Nil deltas nda kurulan ve bugün de dünyan n say l kentlerinden biri olan skenderiye dönemin ünlü mimar Rodoslu Deinocrates taraf ndan gerçekle tirilmi tir. ‡ Sema tap na , müze, kütüphane ve imparatorluk saray gibi önemli yap lar yan nda skenderiye nin en önemli yap lar ndan biri, II. Ptolemaios döneminde, in a edilmi olan fenerdir. ‡ skenderiye de ayr ca yakla k 400.000 civar da kitab n yer ald çok zengin bir kütüphane bulunmaktayd . ‡ skenderiye bir kültür merkezi haline getirilmeye çal lm t r.

Romal lar Döneminde Bilim
‡ ‡ ‡ ‡ Uzun süre Grek bilim anlay na ba l olarak seçkin bilimsel ara t rmalar n yap ld skenderiye, M.Ö. 30 y l nda Romal lar n eline geçti. Bu tarihten itibaren dünyan n yükselen gücü haline gelen Romal lar bir süre sonnra yeryüzüne egenmen oldular. Böylece Romal lar n dönemi ba lad . Dilleri Latince olan Romal lar, ba ta skenderiye olmak üere yay ld klar topraklarda kar la t klar Grek bilim ve kültür ürünlerini elde etmek için Grkeçe ö rendiler, ancak hem Latinceyi hem de Grekçeyi kullanmaya devam ettiler. Romal lar Grek zihniyetini yak ndan tan m olmalar na kar n, onlardan farkl bir do a ve evren alg s n benimseyerek, yarar esasl bir tutumla bilgiye yakla may seçtiler. Bu yararc yakla m, Greklerin kuramsal bilgi (theoria) alan nda gösterdikleri ba ar lar gösterememelerine yol açt . Romal lar bu tutumlar sonucunda teknik ve teknolojik (praxis) alanlarda ba ar gösterdiler ve özellikle mimarl k ve mühendislik alanlar nda inan lmaz derecede ilerlediler. Ancak ba ta matematik, astoronomi ve ço rafya lalanlar nda Grek miras n n önemli ba lant lar n n yer ald seçkin eserler verildi i görülmektedir.

‡

‡ ‡

‡

Ptolemaios (Batlamyus)
‡ Roma döneminin en ünlü bilim adam Ptolemaios tur. ‡ Matematik, astronomi, co rafya ve optik alann nda yapt çal malarda önemli katk lar yapm t r. ‡ Astronomiye ili kin kaleme ald Almagest adl eserinde astronomide kullan lmak üzere kiri ler cetveli haz rlam t r. ‡ Bu cetveli haz rlarken Ptolemaios Teoremi ad verilen kendi buldu u teoremi kullanm t r. ‡ Ptolemaios, zaman na kadar ula amn astoronmi bilgilerini sentezini yapm ve bunlar Almagest, ya da as l ad Mathematike Syntaxis olan kitab nda toplam t r. ‡ Bu eserinde göksel olgular anlamland rmak maksad yla kurmu oldu u Aristoteles fizi ini temele alan geometrik kuram tan tmaktad r. ‡ Kitab n temel özelli i, daha önce Apollonios taraf ndan ortaya at lan ve Hiparkhos ile Güne in ve Ay n hareketlerini aç klanmas nda kullan lan d merkezli (eksantrik) ve çembermerkezli (episikl) modellerle gezegenlerin düzensiz hareketlerinin aç klanmas d r. ‡ Böylece Batlamyus ile gezegenler kuram tamamlanm olmaktad r.

CLAUDIUS GALEN
‡ Claudius Galen (Galenus), MS 129 civar nda Anadolu¶daki Bergama, Misya¶da do du. ‡ T p e itiminden sonra skenderiye, M s r¶a, sonra da MS 162¶de Roma¶ya seyahat etmi ve orada halka aç k anatomi dersleri vermi ve öhreti k sa sürede yay lm t r. ‡ II. Yüzy l n Yunanl hekimi Claudius Galen deneysel fizyolojinin kurucusudur. ‡ Yaratt rakipsiz etki 17. yüzy la kadar sürmü tür.

‡ mparator Marcus Aurelius¶un saray hekimi olan Galen, gladyatörlerin de iyile tiricisi olmas sebebiyle çok say da aç k yara ve travmaya tan k olmu tur.

GALEN¶ N ÇALI MALARI
‡ Antik dönemin Hipokrat¶tan sonra en büyük hekimlerinden biridir. ‡ O dönemde insan ölüsü üzerinde çal mak yak ks z görüldü ü ve tabu say ld için Galen maymunlar , insans maymunlar , besi domuzlar n , hatta filleri incelemi ve gözlemlerini insanlarla ili kilendirmi tir. ‡ K rsal kesimde ele geçirebildi i ve inceleme ans buldu u insan iskeletlerinin de yard m yla elde etti i sonuçlar n büyük k sm , modern t bb n geli imi için bir ba lang ç noktas olmu tur. ‡ Galen, iskelet ve kafatas n eksiksiz biçimde tan mlam , solunum mekanizmas n hatas z aç klam ve atardamarlar n hava de il, kan ta d n deneysel yöntemle kan tlayarak, kabul görmü eski bir teoriyi altüst etmi tir. ‡ Sesin akci er de il, g rtlak taraf ndan üretildi ini ortaya koyarak eski inançlar sarsm t r.

Roma da Mimarl k ve Mühendislik
‡ ‡ ‡ ‡ ‡ Praxis dü üncesine, yani bilgiyi salt bilgi oldu u için de iy, yararl oldu u ölçüde de erli bulan Romal lar n elbette en fazla ürün verdikleri alan da mikarl k ve mühendislik olmu tur. Mimarlar içerisinde en önemlisi Vitrivius tur (M.Ö. I. Yüzy l) Mimarl k üzerine adl eseri, mimarl k ve mühendislik alan nda yaz lm ilk önemli eserdir. Vitrivius için binal r n iç dekorasyonu da d kadar önemildir. Ses yal m m iüzerinde de duran Vitrivus esis yükseltmek ve akusti i artt rmak amac yla tiyartolarda vazolar kullanm t r. Marcus Vipsanius Agrippa (M.Ö. 63-12) da dönemin önemli mimarlar aras ndad r. maparator Octavianus ile yak nl n n da bulunmas yla, sürekli de er verilen bir mimar, devlet adam d r. Bu nedenle Roma y gerçek anlam yla bilim , kültür ve sanat merkezi haline getirmek için büyük bir çaba göstermi tir. Bu amaçla Roma da çe itli suyollar n n yap m n ve tamirini üstlenmi , ünlü Panteon tap na n yapm t r.

‡ ‡ ‡ ‡

Roma da Bilim
‡ Roma döneminde okuyucular n bilgi gereksinimini kar lamak amac yla ansiklopedi derlemeleri de yaz lm t r. ‡ Bu eserler konulara ya da bilimlere göre tasnif edilen geni hacimli derlemelerdir. ‡ Varro nun (M.Ö. 116-27) Disiplin adl eseri bunlar aras nda en tan nm olan d r. ‡ Disiplin dokuz bölümden olu uyordu: Gramer, diyalektik, retorik, geometri, aritmetik, astronomi, müzik, t p ve mimarl k. ‡ Bu s n flama Ortaça e itiminin temeli olmu tur. ‡ Ortaça da t p ve mimarl k at lm ; gramer, diyalektik ve retorik Üçlü E itim (Trivium), geometri, aritmetik, astronomi ve müzik Dörtlü E itim (Quadrivium) ad yla okullarda okutulmu tur. ‡ Roma dönemi ansiklopedi yazarlar ndan birisi de Plinius tur (M.S. 23-79). Do a Tarihi adl eseri dönemin bilgisini içermektedir.

Sign up to vote on this title
UsefulNot useful