TEMA 6

A GRAN GUERRA (1914-1918) (1914Borja Campos Seijo I.E.S García Barbón

1. FACTORES DA I GUERRA MUNDIAL
mundial ata ese momento Gran Guerra. - I Guerra Mundial = primer enfrontamento a escala internacional, internacional, xa que os combates non só se libraron en Europa, senón noutros continentes (Asia, África«). - Durante S. XIX conflictos bélicos en Europa son poucos, curtos e localizados. Funcionamento Sistema diseñado no Congreso de Viena (1815) equilibrio entre potencias e solucións diplomáticas a conflictos. Pero no derradeiro terzo S.XIX unha tensión crecente erosiona o sistema, e conduce á guerra, debido a: sistema, guerra, a) Rivalidade Francia e Alemaña unificada (revanchismo francés). b) Expansión imperialista rivalidades coloniais e comerciais. c) Descomposición Imperio Turco nos Balcáns tensións Austria-Hungria vs. Rusia. Austria- I Guerra Mundial (1914-1918) = maior conflicto bélico (1914-

Congreso de Viena (arriba) Mapa de Europa antes da Gran Guerra (abaixo)

A) ANTAGONISMO FRANCOFRANCOALEMÁN.
-

Rivalidade Francia e Alemaña marca historia europea entre 1870 e 1914.

- En 1870 o chanceler (primeiro ministro) alemán Bismarck provoca a guerra entre Francia e Prusia derrota francesa (Batalla de Sedán) 3 efectos: Culmina unificación alemana (II Reich). Comuna de París = revolución obreira facilitada pola derrota francesa. Alsacia e Lorena pasan a Alemaña humillación francesa desexo revancha rivalidade entre as 2 potencias.

Proclamación II Reich alemán no Palacio de Versalles (París)

- Tras guerra inicio sistemas bismarckianos (1870/1890) = sistemas de alianzas de Alemaña con estados europeos para illar a Francia: Liga 3 emperadores (1873): alianza 3 grandes imperios cristiáns (Alemaña, Rusia, Austria). Dobre Alianza (1879): Alemaña e Austria. Triple Alianza (1882): Alemaña, Austria e Italia. - Tras destitución de Bismarck (1890) política + agresiva do Kaiser Guillerme II expansión colonial alemana(en África, sobre todo) tensión con Francia e GB.

Otto Von Bismarck, chanceler do II Reich alemán (18711890)

- Para facer fronte aposibles ameazas da Triple Alianza acordo francofranco-ruso (1892) axuda mutua en caso de ameaza militar ( tenaza anti-alemana). anti- Ao mesmo tempo, Francia e GB superan as súas rivalidades coloniais (conflicto de Faschoda, 1898) acordo (Entente (Entente Cordiale) Cordiale) en 1904. - GB completaba o sistema con alianza con Rusia (1907) formación da Triple Entente (GB, Francia e Rusia) fronte á Triple Alianza (Alemaña, Austro-Hungría e Italia). Austro-

b) RIVALIDADES COLONIAIS. - Os enfrontamentos entre imperialismos rivais tiveron como escenario o N de África, sobre todo Marrocos, un dos África, Marrocos, últimos territorios africanos por repartir, pretendido por Alemaña para ampliar o seu imperio colonial 2 crises marroquís: 1ª crise marroquí (1905): o Kaiser alemán Guillerme II ofreceu apoio a sultán marroquí fronte pretensións francesas por establecer un protectorado tensión entre Alemaña e Francia Conferencia de Alxeciras (España, 1907) para solucionar conflicto protectorado franco-español en Marrocos. franco2ª crise marroquí (1911): envío barcos alemáns (1911): a Marrocos para protexer cidadáns alemáns ante unha revolta marroquí conflicto con Francia ampliación da colonia alemana de Camerún a costa de Francia a cambio de abandonar Marrocos.

Visita do uillerme II a Tánxer (Marrocos, 1904) Kaiser G

Mapa do reparto de Marrocos entre Francia e España

Cartel alusivo á II Crise

c) CUESTIÓN DE ORIENTE: DESCOMPOSICIÓN IMP TURCO. - A rivalidade entre potencias en Europa Oriental céntrase nos Balcáns e medra ata desembocar na Iª GM. - Cuestión Oriente = descomposición do Imperio Turco (³enfermo de Europa´) non é capaz de manter o seu dominio Europa´ sobre os Balcáns, debido a 3 factores: Balcáns = mosaico de etnias, linguas e relixións mesturadas. Existencia movementos nacionalistas loita por crear estados independentes. Interese na zona de 2 potencias: Imperio Austro-Húngaro e potencias: AustroRuso rivalidade e loita polo control dos Balcáns.
Máxima expansión Imperio Otomano (S. XVII) (esquerda)

Caricatura que fai referencia á Cuestión de Oriente (dereita) 

Durante o S.XIX o Imperio Turco (Otomano) perde gran parte das súas posesións nos Balcáns independencia sucesiva de Grecia, Montenegro, Serbia, Rumanía e Bulgaria.

-

Crises de principios do S. XX complican a situación e conducen á Iª GM, 3 crises: GM, AustroAustro-Hungría anexiónase Bosnia-Hercegovina Bosnia(1908) cólera rusa. Guerras balcánicas: balcánicas: a) Iª Guerra balcánica (1912) formación alianza balcánica (Serbia, Bulgaria, Grecia e Montenegro) apoiadas por Rusia contra o Imperio Turco pérdida últimos territorios europeos agás Estambul. b) IIª Guerra balcánica (1913): enfrontamento (1913): vencedores por territorios Serbia (apoiada por outros estados da zona) contra Bulgaria derrota búlgara Paz Bucarest (1913) Serbia (aliado ruso por paneslavismo) consigue importantes compensacións territoriais malestar austríaco. Atentado de Saraxevo (1914) = asesinato do herdeiro ao trono austríaco nunha visita a Bosnia chispa que conduce á Iª GM.

2. A GRAN GUERRA (1914-1918) (1914A)
-

-

ESTOUPIDO DO CONFLICTO. Nova crise nos Balcáns no verán de 1914 asasinato en Saraxevo (Bosnia) do herdeiro á coroa austríaca (arquiduque Francisco Fernando) a finais de xuño, por estudante vinculado a grupos nacionalistas serbios ultimatún e declaración de guerra de Austria a Serbia (28 xullo). Declaración guerra posta en marcha sistema de alianzas guerra europea en poucos días, pasos: días, Rusia, ponse do lado serbio (paneslavismo) guerra a AustriaAustria-Hungría. Alemaña, aliada austríaca guerra a Rusia e a Francia (aliada de Rusia) invasión rápida de Bélxica para atacar Francia. Invasión de Bélxica por Alemaña GB declara guerra a Alemaña Soamente Italia permanece neutral, a pesar de ser aliada de alemáns e austríacos.

ATENTADO DE SARAXEVO (28 XUÑO, 1914)

B) DESENVOLVEMENTO DO CONFLICTO. - En principio conflicto europeo, pero inclusión novos contendentes (Imperio Turco, Xapón, EE.UU...) mundialización guerra mundial. Contendentes: mundial. Contendentes: Imperios Centrais: Alemaña, Austro-Hungría + Centrais: AustroImperio Turco + Bulgaria. Aliados: Rusia, Francia, GB, Serbia + Italia (cambio de bando por promesas de territorios por aliados) + Rumanía + Xapón + EE.UU. - Duración conflicto: en principio a guerra plantexábase curta conflicto: (uns poucos meses), pero prolóngase inesperadamente (4 anos, 1914-1918). 1914Participación na Gran Guerra:

Aliados, Potencias centrais, neutrais.

1ª Fase: Guerra de movementos (1914): a) Fronte occidental:  Plan alemán (Plan Schliffen) prevía ataque contra Francia por Bélxica para obligala rapidamente a capitular (poucas semanas) e concentrarse na fronte oriental contra o xigante ruso (exército potencial de varios millóns de soldados).  As tropas francesas , tras sorpresa inicial, deteñen a alemáns na Batalla do Marne (setembro 1914) fronte queda inmobilizado construción trincheiras como refuxio e defensa.

b) Fronte oriental:  Ofensiva alemana contra Rusia gran avance pero sen derrota definitiva.  Austro-Hungría invasión de Serbia pero fracaso Austroante Rusia.  Antes de fin de ano contra-ofensiva rusa que contrarecupera terreo fronte a alemáns.

2ª Fase: Guerra de posicións (1915(1915-16) desgaste contendentes: a) Fronte occidental:  Inicio guerra trincheiras Batallas Verdún (case 500.000 mortos) e Somme (+ sangrienta, 1.200.000 mortos) = batallas longas e sangrentas case sen modificacións das frontes. frontes.

b) Fronte oriental: oriental:  Nova ofensiva austroaustroalemana contra Rusia conquista Galitzia, Polonia e Lituania.

Soldados rusos

- Guerra posicións situación de colapso (sobre todo no oeste) apertura novas frontes: Entrada Italia na guerra ao lado dos aliados (en 1915 a cambio promesas de territorios) nova fronte na fronteira entre Austro-Hungría e Italia. AustroEntrada Imperio Otomano e Bulgaria na guerra ao lado Imperios Centrais apertura nova fronte nos Balcáns. Guerra extendeuse tamén ás posesións coloniais África (enfrontamentos nas colonias alemanas de Togo e Camerún), en Próximo Oriente (británicos e árabes vs turcos)«

Noticia de prensa do afundimento do Lusitania, buque norteamericano torpedeado polos alemáns. Decisivo para a entrada de EEUU na guerra

3ª Fase: o ano decisivo (1917).

- Antes de 1917, o conflicto extendeuse tamen ao mar, destacando a aparición da guerra submarina, moi submarina, practicada polos alemáns, que a partir de 1917, non só atacaron a barcos aliados (sobre todo ingleses), senón tamén a neutrais que abastecesen a aliados afundimento barcos norteamericanos entrada dos EE.UU na guerra (abril 1917) apoiando aos aliados envío exército de 2 millóns de soldados, respaldado por toda a potencia industrial norteamericana.

Cartel de propaganda para o recrutamento de tropas en EEUU.

Submarinos alemáns

- En 1917 á vez que EEUU entraba no conflicto, desgaste guerra en Europa (mortes, miseria, fame«) motíns, desercións, protestas e folgas en numerosos países (GB, Francia, Italia«), sobre todo en Rusia. - Folgas e protestas en Rusia Revolución Rusa (1917) toma do poder polos bolxeviques (comunistas) goberno controlado polos obreiros (ditadura do Proletariado). - O novo goberno soviético, recollendo o desexo pobo ruso solicitud de armisticio a Alemaña Paz de Brest-Litovsk Brest(marzo, 1918) enormes perdas territoriais para Rusia (Ucraína, Polonia, Finlandia, Bielorrusia, Estonia, Letonia, Lituania«)
Esceas da Revolución Rusa (1917): Manifestación pedindo paz e pan (esquerda). Lenin (máximo dirixente da Revolución) falando ao pobo (dereita)

PAZ DE BRESTBRESTLITOVSK

4ª Fase: O final da guerra (1918). a) Fronte oriental: - A pesar da retirada rusa, británicos (con axuda árabe), franceses e italianos derrotan a turcos, búlgaros e austriacos 2 consecuencias: Rendición Imperio Otomano (set-oct). (setRendición Imperio Austrohúngaro e abdicación do emperador (nov), grazas tamén revoltas sociais e nacionalistas checos, croatas e húngaros piden independencia.

Tropas estadounidenses (arriba) Kaiser Guillermo II (abaixo)

b) Fronte occidental: - Alemáns aproveitan a retirada rusa ofensivas en Francia fracasadas por resistencia dos aliados. - Chegada de soldados norteamericanos a partir 1917 decisiva victoria aliada no Marne retirada do exército alemán. - No interior Alemaña protestas polo esforzo bélico (perdas humanas, mala marcha da economía, desabastecemento das cidades, elevados prezos«) motín cidades, prezos«) da Mariña en Kiel e inicio revolución comunista en todo o país abdicación do Kaiser Guillermo II proclamación da república novo goberno dirixido polos socialdemócratas negociación e firma armisticio cos aliados (11-Nov) final guerra. (11-

3. A ORGANIZACIÓN DA PAZ
-

Rematada a guerra, os vencedores xúntanse en París para acordar a paz. Participan todos os aliados 3 protagonistas principais con tres posturas diferentes: Wilson (presidente de EEUU): idealismo proposta de 14 puntos que consideraba básicos para establecemento paz 2 principais: a) recoñecemento do principio das nacionalidades (dereitos das nacións). b) creación organismo supranacional (por riba de Estados) para garantizar paz entre potencias (Sociedade de Nacións). Clemenceau (presidente de Francia): dureza debilitamento e control e sumisión de Alemaña (³Alemaña (³Alemaña pagará´). pagará´). Lloyd George (premier británico): sentido práctico conciliación non tratar con moita dureza aos vencidos e frear as ambicións francesas.

Dúas viñetas que representan a Wilson, George e Clemeceau remodelando o mapa do mundo e guillotinando a Alemaña

-

O resultado é un acordo con graves fallos = os vencidos non contan, son marxinados 5 tratados diferentes cos contan, distintos vencidos: Alemaña (Tratado de Versalles). (Tratado Versalles). Austria (Tratado de Saint-Germain). Saint-Germain). Hungría (Trianon). (Trianon). Bulgaria (Neully). (Neully). Turquía (Sevres). (Sevres).

3.2 TRATADO DE VERSALLES. - Tratado de Versalles (con Alemaña) = tratado + importante. Adoece de 2 fallos: Non foi negociado senón imposto (Alemaña non conta) diktat (imposición), ao que Alemaña non se resignará. Inxusto, duro e inaplicable por excesivas reparacións de guerra impostas perde sobre todo a poboación alemana. - Pero sobre todo Trat. Versalles Alemaña = única responsable da guerra imposición de duras condicións de paz: á Perdas territoriais: Alsacia e territoriais: Lorena (Francia), Prusia oriental e Silesia (Polonia). á Perda das colonias: colonias: Tanganika, Camerún,« mandatos da Sociedade de Nacións en beneficio de aliados (GB, Fra«).

á Limitacións militares: redución exército alemán, perda da flota, militares: desmilitarización da zona do Rhin (frontera con Fra, Bél, Hol«). á Pago de reparacións de guerra: pago de forte indemnización aos guerra: aliados e ocupación temporal da conca do Sarre (conca hullera) polos aliados como garantía de pago. 3.3 REMODELACIÓN MAPA EUROPA. - Fin Iª GM remodela mapa Europa con principio de nacionalidades (14 puntos Wilson) formación de novos Estados e fin dos imperios: Þ Paz separada de Brest-Litovsk (Rusia-Alemaña) perdas rusas Brest(Rusiaindependencia de Finlandia, Estonia, Letonia, Lituania e Ucrania (volverá pronto á URSS). Þ Conferencia de París tratados de paz cos vencidos reordenación mapa de Europa dacordo 14 puntos Wilson: Independencia de Polonia: en prexuízo de Alemaña, AH e Polonia: Rusia. Pero debilidade polaca fronteras difíciles de defender e non aceptadas por veciños (Ale e Rus). Fragmentación Imp Austrohúngaro territorios perdidos e4 novos estados: Dous vencidos: Austria (Tratado Saint-Germain Saintprohibida unión con Alemaña) e Hungría, moi reducidos. Dous de nova creación: 2 conglomerados eslavos Checoslovaquia (eslavos norte = checos + eslovacos) e Iugoslavia (eslavos sur: serbios, croatas, bosnios, eslovenos«).

- Cambios no mapa Europa 2 tipos de problemas para futuros: Dificultades pola mestura de poboacións disputas fronterizas e minorías nacionais (Ex: alemáns da rexión dos Sudetes en Checoslovaquia, húngaros repartidos por Chec, Rum e Iugoslavia). Cambios non aceptados por vencidos, nin por URSS vencidos, (marxinada): Alemaña e Austria ven cambios como castigo excesivo.

3.4 SOCIEDADE DE NACIÓNS. - 14 puntos Wilson para organización de paz creación SdN nova orde internacional basada en renuncia á guerra e arbitraxe supranacional dos conflictos, con 2 novidades: estructura permanente e participación todos Estados (grandes e peq). - Filosofía da SdN: á Dereito Internacional garantía de xustiza para todos. á Seguridade colectiva (para todos), en sustitución de sistemas de alianzas anteriores. - Estructura: a) Asemblea Xeral de todos os membros (1 voto x país) xuntanza anual. b) Consello permanente (principais decisións) 11 membros (5 potencias permanentes e 6 elixidos) vela por paz. c) Secretario Xeral = coordinador elexido. d) Tribunal Internacional de Xustiza de A Haia (Holanda) e OIT (Organización Internacional do Traballo). - Composición: 45 estados membros iniciais, pero ausencias importantes: USA non ingresa, por temor do Senado a que SdN interfera na súa política exterior. Alemaña (vencida) e URSS (medo á revolución) non se lles permite a entrada. - Eficacia da SdN moi reducida debido a: Dificultade de unanimidade. Potencias por riba de decisións da SdN. Insuficientes medios para impoñer sancións

4. CONSECUENCIAS DA GUERRA
4.1 CONSECUECIAS DEMOGRÁFICAS E ECONÓMICAS. - IGM = efectos humanos e ec nunca acadados por conflictos anteriores: Perdas demográficas: efectos demográficas: nas pirámides de pob. 2 tipos: Directas: 10 millóns de mortos (combatentes e pob civil). Indirectas: mortalidade entre pob civil (por privacións ec.) e fillos non nacidos (por natalidade durante guerra e morte de xoves en idade fértil). Destruccións materiais: materiais: campos de batalla (Norte de Francia, Bélxica, Serbia, E de Rusia«) cidades, campos e infraestructuras arrasadas. Desmantelamento estructura ec: ec: por economía de guerra Intervencionismo ec do Estado e endebedamento alteran ec liberal do S. XIX.

Custo finenceiro enorme Estados europeos endebédanse, entre eles e con USA graves problemas de GB e Francia para pagar a USA esixencias + duras a Alemaña. - Resultado: Europa en declive: por perdas humanas, materiais, ec trastocada, perda de mercados mundiais USA = 1ª potencia mundial sen discusión.

4.2 CONSECUENCIAS SOCIAIS E POLÍTICAS. - Gran Guerra efectos sociais importantes: Inflación e racionamento por guerra mercado negro favorecidos (especuladores e grandes empresas) e perxudicados (clases medias e peq burguesía ameaza de proletarización). proletarización). Crise ec de posguerra conflictividade social (folgas e protestas frecuentes) intentos revolucionarios en Berlín, Hungría« (perigo vermello = medo á rev socialista, (perigo socialista, inspirado na Rev Rusa) asusta a burguesía acercamento á dereita. Inadaptación de excombatentes grupos paramilitares conservadores dirixidos por empresarios e políticos asustados por perigo vermello caldo de cultivo do fascismo. Recrutamento masivo de homes incorporación mulleres ao traballo conciencia do seu protagonismo sufraxismo feminino (reclamación dereito á voto de mulleres)

-

Resultados = sustitución de Estado liberal, gobernado por e para burguesía por Estado social, que incorpora ás masas mediante democracia e protección social. Desmantelamento imperios autoritarios (Alem, AH, Tur«) reemprazados por democracias, pero democracia é fráxil no leste e sur de Europa, onde naufraga pronto.