C CH T HÓA H C

1. Khái ni m. 2. Ngu n g c c a ch t c. c. c. c. n ch t c.

3. Phân lo i các ch t

N I DUNG

4. Tính ch t 5. Con 6. Các y u t 7. nh h

c c a ch t

ng c a ch t nh h ng c.

ng c a ch t

8. Bi n pháp phòng tránh, x lý, kh c ph c.

1. Khái ni m.
c h c MT là ngành nghiên c u s bi n i, t n l u và tác ng c a tác nhân gây ô nhi m v n có trong t nhiên và các tác nhân nhân t o nh h ng t i ho t ng s ng c a SV trong HST và tác ng có h i n con ng i. c ch t h c là ngành ngiên c u liên quan n s phát hi n, bi u hi n, thu c tính, nh h ng và i u ti t các ch t c. T ó ra các bi n pháp d phòng, i u tr và kh c ph c h u qu c a nhi m c.

2. Ngu n g c c a các ch t
a) Ngu n t nhiên. 

c.

T ho t

ng c a núi l a. 

Cháy r ng. 

Phân h y y m khí các h p ch t h u c . 

M ts c ch t khác có trong th c v t, ng v t và vi sinh v t.

b) Ngu n nhân t o. Công nghi p. Nghành nhi t i n: th i ra b i, khói và h i nóng, các khí c h i, s n ph m t nhiên li u hóa th ch (SOX; CO; CO2; N2O; NOX«) 

Ngành v t li u xây d ng: B i, khí SO2; ng: COX; N2O; NO2«

Ngành hóa ch t, phân bón: khói th i l n b i bón: hóa ch t có tính n mòn, n c th i acid (ho c ki m), trong n c l n nhi u ch t l l ng và d l ng nhi u lo i hóa ch t gây h i cho HST nh toluene, các d n xu t gây ung th «

Ngành d t nh m, gi y, nh a, ch t t y r a: th i ra nhi u khói b i, khí c, n c th i c h i, ch t th i r n c h i.

Ngành luy n kim, c khí: B i, các khí giàu khí: SOX; NOX; CO; CO2, các KLN.

Ngành CN ch bi n th c ph m: ch y u là n m: th i có hàm l ng ch t h u c cao t o nên các t cho môi tr ng.

c c

Ngành giao thông v n t i: ch t th i do khói x ng, i: d u m , b i chì, b i t, tai n n (tai n n tràn d u)«

_ Khai thác và ch bi n d u m : sinh ra d u rò r , c n d u, ch t th i r n c a s n xu t« 

Nông nghi p. 

Ho t

ng du l ch, SH, chi n tranh, phá r ng.

3. Phân lo i ch t 
     

c.
c trong chi n tranh c dung môi c d ng ion c d ng halogen c dang phân t c do phóng x c trong thu c lá

Ch Ch Ch Ch Ch Ch Ch

t t t t t t t

c hóa h c hóa h c hóa h c hóa h c hóa h c hóa h c háo h

3.1 Ch t

c hóa h c trong chi n tranh:

Ch t c da cam (agent arange): là h n h p c a 50% n-butyleste c a 2,4 dichlorophenoxy axetic axit n(2,4D) và 50% n-butyleste c a 2,4 triclorophenoxy naxetic axit (2,4,5T). ây là ch t có tác d ng làm r ng lá cây trong th i gian t 3-6 tu n sau khi phun. 3Ch t c tía (agent purple): là h n h p c a 50% n-butyleste c a 2,4D, 30% n-butyleste c a 2,4,5 T và n20% c a iso-butyleste c a 2,4,5 T. isoCh t c xanh lam (agent blue): là các axit cacodylic. Ch t tr ng (agent white): là các mu i tri- isopropanolamin c a 2,4D và picloram. tri-

Ví d v ch t

c dioxin:

Ch t di t c 2,4,5 T

Ch t di t c 2,4 D   

Dioxin có CTPT C12H4O2Cl4 , là các h p ch t th m Polychlorin có c tính lý hóa và c u t o t ng t nhau Dioxine có 75 ng phân PCDD (poly-chloro-dibenzodioxines) và 135 ng phân PCDF (poly-chlorodibenzo-furanes) v i c tính khác nhau. Dioxine còn bao g m nhóm các PCB (poly-chloro-biphényles), là các ch t t ng t dioxine, bao g m 419 ch t hóa h c, trong ó có 29 ch t c bi t nguy hi m . Trong s các h p ch t dioxine, TCDD là nhóm c nh t. c hình thành nh m t ph ph m c a các quá trình hoá h c, t nh ng hi n t ng t nhiên nh núi l a phun, cháy r ng n các quá trình nhân t o nh s n xu t hoá ch t, thu c tr sâu, thép, s n, gi y, quá trình thiêu và to khói...

Dioxin không tan trog n c nên h u nh c i vào c th con ng i qua chu i th c n . Dioxin tan m t ph n trong ch t béo(dung môi ko phân c c or ít phân c c). Chúng g n v i các ch t h u c và c h p th vào mô m c a t bào sinh v t. Khi ã vào c th con ng i dioxin nhanh chóng g n v i nh ng phân t protein trong màng t bào. Sau khi k t h p v i các th th này dioxin nhanh chóng c di chuy n và bào t ng và nhân t bào. Chúng gây h i trong nhi u n m ti p theo.

C

CH GÂY

C C A DIOXIN

C ch phân t c a dioxin tác ng lên các t bào và c th ng i, ng v t v n ang còn nhi u tranh cãi v chi ti t. Th i gian bán phân hu c a dioxin trong c th ng v t là 7 n m ho c có th lâu h n. Thông th ng, dioxin gây c t bào thông qua m t th th chuyên bi t cho các hydratcarbon th m có tên là AhR (Aryl hydrocarbon Receptor). Ph c h p dioxin - th th s k h p v i protein v n chuy n ArnT (AhR nuclear Translocator) xâm nh p vào trong nhân t bào.

T i ây dioxin s gây óng m m t s gene gi i c quan tr ng c a t bào nh Cyp1A, Cyp1B,... ng th i, m t s thí nghi m trên chu t cho th y dioxin làm t ng n ng các g c ion t do trong t bào. i u này, có th là làm phá hu các c u trúc t bào, các protein quan tr ng và, quan tr ng h n c , nó có th gây t bi n trên phân t DNA

C ch gây

c c a TCDD

nh h

ng c a ch t

c dioxin:

Dioxin có th là nguyên nhân gián ti p c a nhi u lo i ung th nh ung th ph i, gan, th n, ung th vú, ung th t y x ng... nh h ng n quá trình sinh s c a bào thai. Gi m kh n ng mi n d ch c a c Gây d t t b m sinh, b nh ái n da và ch c n ng c a da,tóc . nh h ng n trí não và nhi u n và phát tri n th . ng, nh h nh h

ng

ng khác.

3.2 Ch t

c hóa h c dung môi.

G m các dung môi h u c có th tan trong n c và m ng th i chúng có th chuy n hóa sinh h c trong c th ng i. G m có : - Benzen. - Tetrachloroethane. - Toluene. - Methylene chloride. - Xylene. - Cacbon disulfide. - Cacbon tetrachloride.

Benzen:
Benzen là m t dung môi h u c , hòa tan c nhi u ch t nh : m , cao su, nh a ng nh a than, s n, vecni« Th ng g p m t s ngành nh : v n phòng ph m, cao su, nhà máy hóa ch t tr sâu 666, các xí nghi p SX pha ch s n«

IV.

ng d ng c a Benzen:

Ch t d o

Ph m nhu m

D

c ph m

BENZEN
Thu c n Gi i khát

Dung môi

Thu c tr sâu

Nhi m 

c benzen:
c c p tính:

Nhi m

- Ti p xúc li u th p, hàm l ng kho ng 20 ± 30 mg/l không khí, gây kích thích m t, m i h ng làm cho c th khó ch u. - Ti p xúc v i hàm l ng trên 10mg/l choáng váng, au u, chóng m t, nôn m a, n n nhân b mê man. - V i hàm l ng trên 65 mg/l, n n nhân ch t sau vài phút trong tình tr ng hôn mê, có th kèm co gi t. 

Nhi m

c mãn tính:

- R i lo n tiêu hóa: n kém ngon, xung huy t niêm

m c mi ng, nôn, h i th có th có mùi benzen. - R i lo n th n kinh: chóng m t, nh c u, d cáu gi n, chu t rút, c m giác ki n bò, tê cóng« - R i lo n huy t h c: thi u máu nh , có khuynh h ng xu t huy t, ph n d rong kinh, khó th c g ng do thi u máu, th i gian ch y máu kéo dài, d u hi u dây th t d ng tính. - Nguy hi m c a benzen là tích l y t y x ng. t ch c não và

3.3 Các ch t

c d ng ion:

Có nhi u ch t c d ng ion trong MT và các kh n ng gây c c a chúng c ng không kém các dung môi h u c . Khi chúng liên k t v i các CHC t o thành các h p ch t c kim ho c liên k t v i các ion trái d u t o thành các h p ch t vô c c ng gây nguy h i cho MT và i s ng c a sinh v t. G m có: Clorua (Cl-); Sulphat (SO42-); CN- «

3.4 

c ch t halogen hóa.

H p ch t halogen là các nguyên t thu c nhóm halogen c ng hóa tr v i cacbon, v i các nguyên t vô c t o ra s n ph m m i có h i cho MT. Xu t hi n ch y u do ho t ng c a con ng i (TBVTV, CN, NN); trong c th SV bi n, n m, SV b c cao. Dùng nhi u trong ch t o dung môi, hóa ch t CN« Các h p ch t halogen hóa có tính b n v ng cao h n các h p ch t khác , chúng t n l u r t lâu trong thiên nhiên và tích l y trong mô m V. Phân lo i: - Nhóm halogen hydrocacbon. - Nhóm halogen vòng th m.  

3.4.1 Nhóm halogen hycacbon.

T ng quát v DDT
-

Là m t ch t r n, d ng b t, màu tr ng, mùi r t không tan trong n c. Công th c C19H9Cl15 Là lo i thu c tr sâu có b n v ng và ng v t.

c tr ng,

-

c tính cao.

Có tác d ng lên h th n kinh c a

C u trúc phân t c a DDT

DDD

DDE

L i Ích c a DDT

DDT

c khai thác vào vi c phòng ng a s t rét..

Di t hi u qu các loài côn trùng, công d ng trong nông nghi p.

Tác h i c a DDT 


T o137 lo i côn trùng có h i nh n thu c DDT. DDT thâm nh p vào c th các lo i chim n ng s t ng lên hàng tri u l n khi n chim b ch t ho c m t kh n ng sinh s n. DDT xâm nh p vào c th con ng i, gây ra các b nh v th n kinh, nh h ng t i công n ng c a gan. Thu c DDT trong không khí ph i sau 10 n m m i gi m n ng xu ng t l ban u là 1/10; DDT tan trong bi n còn ph i m t th i gian lâu h n n a m i phân h y h t.  

Các tri u ch ng khi b nhi m
-

c DDT

Khi b nhi m + m t ph ng h

c c p tính DDT: ng, lo ng cho ng ng, au u

+ bu n nôn, r i lo n ho t

+ nôn m a, m i m t d n r i hôn mê, co gi t và có th t vong.
-

Khi b nhi m

c lâu dài :

+ sút cân, bi ng n + thi u máu th nh , run chân tay, y u c b p + luôn trong tình tr ng lo âu, th n kinh c ng th ng.

2 Nhóm halogen vòng th m. m. T ng quát v CFC
Cloroflorocacbon (CFC) - công th c là CFCl3 ho c CF2Cl2 . Hai ch t này c dùng làm l nh nh ng hi n nay không dùng n a vì nó r t nguy h i t i t ng Ozone CFC là do con ng i t ng h p s d ng trong nhi u ngành công nghi p và t ó xâm nh p vào khí quy n. CFC 11 ho c CFCl3 ho c CFCl2 ho c CF2Cl2 (còn g i là freon 12 ho c F12) là nh ng ch t thông d ng c a CFC.

c ch t d ng phân t . 

Các ch t c thu c d ng phân t nh O3, Cl2, F2, Br2, I2, NH3... Th ng d ng khí c h p th qua ng hô h p, gây tác h i ph i, c ch tu n hoàn não, gây khó th và ch t do suy hô h p n ng.

Clo (Cl2)  

Là ch t khí màu vàng l c, mùi c bi t gây ng t th , tan trong n c, d tan trong dung môi h u c ,là ch t oxy hóa m nh. Tác h i: Gây b ng da, kích ng các niêm m c, ng hô h p và m t. nhi m c n ng cao làm suy hô h p n ng và ng t ho c ch t b t ng . nhi m c n ng nh gây kích ng niêm m c, ch y n c m t, ho và co th t ph qu ng. 

ng d ng: làm ch t sát trùng cho công trình x lý n c th i và n c c p. N u hàm l ng Clo d còn nhi u trong n c có kh n ng k t h p v i các ch t h u c trong n c l i t o thêm ch t c trong n c nh chloroform CH3Cl

c ch t do phóng x  

   

hi n t ng do PX là hi n t ng chuy n hóa các h t nhân nguyên t c a nguyên t này sang h t nhân c a nguyên t khác, kèm theo các d ng b c x khác nhau. khác, nhau. có 4 lo i h t: các h t alpha các h t beta các h t gama b c x neutron.

khai thác l p t trên b m t, t bao ph qu ng t nhiên.

n v khí h t nhân (m a phóng x )

ngu n g c gây ô nhi m

các ng v PX trong tr b nh và nghiên c u khoa h c b rò r. các ng v PX trong công nghi p và nông nghi p.

máy gia t c th c hi n. lò ph n ng công nghi p và thí nghi m khoa h c b rò r .

tác h i.   



nhi m PX c p tính: r i lo n th n kinh trung ng, chóng m t bu n nôn, da b b ng ho c t y ch tia PX chi u qua, c quan t o máu b t n th ng m nh. nhi m PX mãn tính: b nh nhân th ng b c m t, ung th da, ung th x ng. b i PX SV n lá SV khác t n cm t SV phù du cá n c ng m
con ng i

c ch t thu c lá.  

Thu c lá ch a 7.000 ch t c trong ó có 70 tác nhân gây ung th . Các ch t k ch c có trong khói thu c lá bao g m: Axeton (ch t t y thu c ánh móng tay); Amoniac (ch t t y r a sàn nhà và b n v sinh); DDT (thu c tr sâu); Phóoc môn, CO (khí th i ôtô); Toluene (dung môi công nghi p); Asen (ch t c); Butan (ga máy l a); Methanol« Khi hút t t c các ch t này vào c th nó s t n công các mô s ng ngay l p t c.

nicotin (C10H14N2 )  

là ch t l ng, sánh nh d u, không màu, mùi h c, v cay nóng. ngoài không khí và ánh sáng nicotin chuy n sang màu nâu và gây mùi kích ng c bi t. ph n ng ki m m nh, t o mu i b n , k t t a c a các mu i KLN nh Pb, Hg...T l nicotin trong thu c lá thay i t 0.050.05-8% tùy theo lo i thu c, trung bình là 2.3%

tác h i  

nhi m c c p tính: khi nhai thu c lá có th h p th n c ch t t thu c lá và b say. khi nhi m c có c m giác cháy b ng th c qu n, d dày, bu n nôn chóng m t, nh c u d d i, tim p m nh. nhi m c mãn tính: do dùng nicotin t t , ti p xúc ngh nghi p, nghi n thu c lá. th ng g p ng i nghi n thu c lá, làm vi c và s ng g n nhà máy thu c lá. Gây r i lo n c c b , r i lo n toàn thân.

4. Tính ch t
Các 
    

cc a

c ch t.
c ch t.

c tr ng c a

Tác ng lên các c quan ho c c th khác nhau thì khác nhau. Các ch t c khác nhau tác d ng lên cùng m t c quan ho c c th khác nhau thì khác nhau. Trong MT t n t i nhi u tác nhân gây c thì s khác nhau (khuy ch i ho c tiêu gi m). Luôn t n t i m t ng ng c riêng TLV i v i m i tác ng lên c th . Bi u hi n qua nhi m c c p tính và nhi m c mãn tính. Tính thu n ngh ch hay không thu n ngh ch.    

Phân lo i theo nghành KT-XH: (Nông nghi p, KTcông nghi p, y t , quân s ). Phân lo i theo qui trình công ngh (d ng nguyên li u, dung môi, ph gia, ch t th i«). Phân lo i theo tác d ng SH n thu n (tác d ng kích ng, tác d ng gây ng t, d ng, t bi n, ung th , quái thai«). Phân lo i theo SH h th ng: gây c lên mô th n kinh, c quan t o máu, gan, th n và các b ph n khác.

4. Tính ch t 

cc a

c ch t.

Các c tr ng c a c ch t. Tác ng lên các c quan ho c c th khác nhau thì khác nhau.
Vd: CO ti p xúc v i da không gây c cho h hô h p. c, nh ng l i 

Các ch t c khác nhau tác d ng lên cùng m t c quan ho c c th khác nhau thì khác nhau. Vd: CO2 gây ng t cho ng i và ng v t nh ng là
ngu n dinh d ng cho th c v t; DDT CO c cho máu. c cho gan; 

Trong MT t n t i nhi u tác nhân gây c thì s khác nhau (khuy ch i ho c tiêu gi m).
Vd: Môi tr ng acid t ng kh n ng h p th KLN vào c th th c v t.

Luôn t n t i m t ng ng v i tác ng lên c th . 

c riêng TLV

i

m Vdm i : Ng ng c gây ng a c c a SO2 là 0.3 mg/m3. 

Tính thu n ngh ch hay không thu n ngh ch.
- Tính thu n ngh ch. Vd: CO liên k t v i hemoglobin c n tr O2 trong máu, nh ng khi cho O2 vào thì bình th ng. - Tính không thu n ngh ch. Vd: Nh a PCB vào c th liên k t v i các g c A.a làm bi n i DNA gây nên các b nh ung th , bi n i gen, quái thai« 

Bi u hi n qua nhi m c mãn tính.

c c p tính và nhi m

Tính ch t c c a n ng tác ng: 

c ch t có 2 kh

Tr c ti p. 

Gián ti p.

Tính c c a c ch t ph thu c vào c u trúc hóa h c; th i gian phân rã (ho c bán c; phân rã) ; m i quan h t ng tác gi a các ch t c, ch t c v i c th và v i MT. c, MT.

Th i gian bán phân h y c a m t s ch t trong MT.

M it 

ng tác gi a các ng tác h p l c

c ch t:

T

Vd: Vd: Nguy c b ung th ph i c a ng i làm n, vi c v i Ami ng là 5 l n, ng i hút thu c là 11 l n và ng i v a hút thu c + làm vi c v i Ami ng là 55 l n so v i ng i bình th ng. 

T

ng tác ti m n

Vd: Vd: Ch t Izopropanol và CCl4. 

T -

ng tác

i kháng.

i kháng hóa h c.

Vd: EDTA ph ng t o ph c v i KL làm m t kh n ng liên k t v i các nhóm SH c a protein gây bi n tính protein.

-

i kháng c nh tranh.

Vd: O2 và CO. CO ng n c n hemoglobin v n chuy n 02 trong máu khi n ng CO cao,nh ng khi n ng O2 cao h n thì O2 l i y CO Kh i hemoglobin và a v tr ng thái ban u.(gi ng CaR và Na).

-

i kháng không c nh tranh.

Vd: Attropin gi m c tính c a các ch t c ch enzyme acetylcholin enterase ( enzyme phân gi i acetylcholine) b ng cách tác d ng lên receptor c a acetylcholine) ch không ph i tác d ng tr c ti p lên acetylcholine.

-

i kháng chuy n v .

Vd: 1 s ch t khi qua chuy n hóa c a h enzyme có trong gan t o thành ch t c h n i v i c th .

M t s d n xu t c a

c ch t có tính

c m nh.

5. Con

ng c a ch t
Ph i nhi m i vào c th Qua da

c.

Tiêu hóa

Hít th

H p th qua máu và phân ph i n các c và c quan Gây c ng hóa Tích l y Bài ti t

ng i và nh h ng c a ch t c khi vào c th .

S

chuy n hóa

c ch t trong c th .

6. Các y u t 

nh h

ng

n ch t

c.

B n ch t hóa h c, lý h c, sinh h c c a chính ch t c ( ng t n t i, c u trúc hóa (d h c, kh n ng liên k t«c a nó). .

Vd: Hg d ng h i c h n d ng l ng. Vd: Các h p ch t Cacbonhydro có tính c theo t l cacbon:Pental (5C) c h n Butan (4C) hay Butylic (4C) c h n Etylic (2C)...
Công th c c u t o chung c a PCB (t75), 209 ng phân PCBs. 

i u ki n ti p xúc.

Vd: Moät chaát coù LD50 laø 200mg/kg b.w (body weight) seõ coù tính ñoäc baèng moät nöûa cuûa hoùa chaát coù LD50 laø 100mg/kg b.w. Hay l ng caffein trong 100 tách café có th gây ch t ng i.

- N ng , li u l ng ti p xúc t i v trí ti p xúc xác nh m c ph n ng.

- Con

ng ti p xúc.

Vd: Hg d ng h i thì d dàng h p th và tích t gây c ( c bi t là não b ), còn d ng l ng thì h p th b ng mi ng và ph n l n c ào th i ra ngoài.

Vd: Tieáp xuùc vôùi NO2 trong vaøi giôø, vôùi noàng ñoä 15-50 ppm, gaây toån thöông tim, phoåi. Nhöng cuõng vôùi noàng ñoä naøy, treân cuøng moät ñoái töôïng, tieáp xuùc trong vaøi giaây thì gaàn nhö khoâng coù bieåu hieän toån thöông.

- Th i gian ti p xúc.

- B ph n b tác

ng.

Vd: v t ti p xúc v i methylene chloride qua ng hô h p s b ung th , nh ng các v t c ng ti p xúc v i hóa ch t này qua tiêu hóa thì không b .

- S có m t c a các c ch t khác (Ý nói n các m i t ng tác c a c ch t). 

Các y u t sinh h c. - Tu i tác.

Vd: Tr s sinh nh y c m v i ch t c h n t 1.5 n10 l n so v i ng i tr ng thành (h p th chì 4-5 l n, Cd là 20 l n). - Gi i tính. Vd: Chu t c nh y DDT h n chu t cái 10 l n hay 1 s ch t ch a ph t pho gây c cho chu t cái m nh h n so v i chu t c.

- Tình tr ng s c kh e.
Vd: Nh ng ng i thi u m t s acid béo, vitamin C,E,..,và A.a c n thi t thì làm cho ho t tính c a enzyme chuy n hóa ch t c gi m d n n d nhi m c.

- Y u t di truy n: + Ph thu c vào c i m c a t ng loài.
Vd: Thu c di t côn trùng thì th ng c i v i côn trùng h n v t có vú. Hay thu c di t chu t thì ko nh h ng n gà, v t...

+ Ph thu c vào

c i m c a t ng c th .

Vd: M t sô ng i m n c m v i ánh sáng, ph n hoa, b i, 1 s lo i th c ph m...h n so v i ng i khác. 

Các nhân t môi tr

ng:

PH. - EC ( d n i n). - Các ch t c n. - Nhi t . - Di n tích m t thoáng. - Các y u t khí t ng, th y v n. - Kh n ng t làm s ch t nhiên.

7. nh h

ng c a ch t

c.

nh h 
       

ng

n con ng

i.

Tác d ng c c c b . Tác d ng c h th ng. Tác d ng c t c th i. Tác d ng c ch m. Tác d ng c hình thái. Tác d ng c ch c n ng. Gây d ng. c ng. Suy gi m h th ng mi n d ch.

8. Bi n pháp phòng tránh, x lý, kh c ph c.
- H n ch s d ng các s n ph m nông ngi p, công nghi p«mang y u t có c. - Tuyên truy n, giáo d c m i ng i v tác h i c a c ch t phòng, x lý và ra các bi n pháp kh c ph c khi s y ra s c . - Khi ti p xúc v i các hóa ch t c c n có các ph ng ti n b o v cá nhân phù h p. - i v i các c ch t th ng xu t hi n ngoài môi tr ng nh b i, CO2, CO«thì m i cá nhân c n có bi n pháp phòng trách cho chính mình.

- Thay i, c i ti n các qui trình công ngh , máy móc, ph ng ti n. - L p t các h th ng x lý n c, không khí, t ô nhi m tr c khi tr l i MT. - Th c hi n quan tr c th ng xuyên xác nh nguyên nhân ô nhi m và k p th i x lý. - Nghiên c u các h p ch t m i ph c v cho nông ± công ngh p nh ng d phân h y và không (ho c ít) gây c cho con ng i.

TÀI LI U THAM KH O 
    

Lê Huy Bá, c h c môi tr ng c b n, NXB HQG TP.HCM, 2008. oàn Th Thái Yên, Bài gi ng: c h c môi tr ng, H Bách Khoa Hà N i, 2006. Tr nh Th Thanh, c h c môi tr ng và s c kh e con ng i, HQG Hà N i, 2003. Nguy n Th Ph ng Anh, c h c môi tr ng, H Bách Khoa, 2008. Lê Qu c Tu n, Bài gi ng: c h c môi tr ng, H Nông Lâm TP.HCM. Môi tr ng và c ch t, Tr ng H Y Khoa Thái Nguyên, NXB Y H c, 2007.

Sign up to vote on this title
UsefulNot useful