SOLVENT EKSTRAKSĠYONU (ĠYON DEĞĠġĠMĠ

)
Prof. Dr. Zeki ÇĠZMECĠOĞLU Y.T.Ü. Kimya Metalurji Fak. Metalurji ve Malz. Müh. Bölümü

“ SOLVENT EKSTRAKSĠYONU (ĠYON DEĞĠġĠMĠ) “DERSĠ MÜFREDATI
Hafta No/Tarih/Konular  1 /15.02.2010/GiriĢ  2 /22.02.2010/AkıĢkan- Katı Sistemi / Katı Özellikleri / AkıĢkan Özellikleri / AkıĢkan – Katı Teması  3 / 01.03.2010/ Solvent Ekstraksiyonu / KarıĢtırıcı / Dinlendirici  4 /08.03.2010/Sıyırma / KarıĢtırıcı / Dinlendirici  5 /15.03.2010/Ġyon DeğiĢimi Reaksiyonunun Termodinamiği  6 / 22.03.2010/ Ġyon DeğiĢimi Reaksiyonunun Kinetiği  7 /29.03.2010/ Problem Çözümü  8 /05.04.2010/ 1. Vize  9 /12.04.2010/Ġyon DeğiĢimi Uygulamalarından Örnekler: Uranyum Üretimi  10 / 19.04.2010/ Teknik Gezi  11 / 26.04.2010/ Ġyon DeğiĢimi Uygulamalarından Örnekler: Kıymetli Metallerin Üretimi  12 / 03.05.2010 / Problem Çözümü  13 / 10.05.2010/ 2. Vize  14 / 17.05.2010/Ödevlerin Sunumu  15 / 24.05.2010 /Ödevlerin Sunumu

HĠDROMETALURJĠNĠN ÜSTÜNLÜKLERĠ
 DüĢük

tenörlü ve kompleks cevherlerin değerlendirilebilmesi,  Metallerin ayrı ayrı yüksek verimde kazanılabilmesi,(Solvent Ekstraksiyonu)  Yüksek safiyette metal üretilebilmesi,  Sulu ortamlardaki reaksiyonların homojen, hızlı ve otomatik kontrol edilebilir olması,  Ekonomik bir teknik olması.

HĠDROMETALURJĠ ĠġLEMLERĠ
ÇÖZÜNME

FİLTRELEME

ÇÖZELTİNİN TEMİZLENMESİ

ÇÖKELTME

HĠDROMETALURJĠ ĠġLEMLERĠ
ÇÖZÜNME: Cevher içerisindeki metal bileĢiğinin kristal yapısının bozunarak sulu ortamda atomsal seviyede iyonlar halinde dağılmasıdır.  FĠLTRELEME: Cevher içerisindeki katı fazdaki çözünmeyen gang mineralleri ile sıvı çözeltinin ayrılmasıdır.  ÇÖZELTĠNĠN TEMĠZLENMESĠ: Çözelti içerisinde çözünen ana metal dıĢında çözünmüĢ diğer çözeltiyi kirleten iyonların çözeltiden uzaklaĢtırılmasıdır.  ÇÖKELTME: Çözelti içerisinde iyon halinde dağılmıĢ olan ana metal iyonunun serbest metal halinde veya bir metal bileĢiği halinde katı bir faz olarak çözeltiden ayrılmasıdır.

ÇÖZÜNMEYĠ ETKĠLEYEN FAKTÖRLER
 CEVHER

ÖZELLĠKLERĠ (BĠLEġĠM, TANE BOYUTU VE ġEKLĠ)  ÇÖZELTĠ BĠLEġĠMĠ ( HĠDROJEN VE DĠĞER ĠYON KONSANTRASYONLARI)  SICAKLIK  BASINÇ  ÇÖZELTĠ AKIġ HIZI

SOLVENT EKSTRAKSĠYONU

Dünyada zengin cevher rezervlerinin azalmasıyla fakir cevherlerin iĢlenmesinin doğması ve buna paralel olarak pirometalurjik iĢlem kademelerinde masrafların artması nedeniyle hidrometalurjik metotlar denenmekte ve uygulama alanı artmaktadır. Hidrometalurji alanında en baĢarılı atılım olan ve liç çözeltilerine uygulanan metot ise solvent ekstraksiyonudur. Solvent ekstraksiyonu, bir kimyasal maddeyi yanındaki istenmeyen safsızlık elementlerinden ayırarak saflaĢtırmak amacıyla yapılan bir temel iĢlemdir. Solvent ekstraksiyonunun sınai uygulamaları ilk defa Uranyum ile baĢlamıĢ ve bugüne kadar önemli bir yere gelmiĢtir. Solvent ekstraksiyonu bir kısım çözünen maddeleri birbirinden ayırma iĢlemi olarak tanımlanır. Maddelerin denge halindeki sıvılardaki çözünürlükleri farklı olduğu yüz yıl önce Nernst tarafından ortaya konulmuĢtur. Solvent ekstraksiyonu kimya mühendisliği açısından kütle transfer olayıdır. Metalürji mühendisliği açısından ise düĢük tenörlü cevherlerin kazanılması bakımından önemini korumaktadır.

SOLVENT EKSTRAKSĠYONUNDAKĠ GELĠġMELER

Dünya nüfusundaki hızlı artıĢ ve teknolojik geliĢmelere paralel olarak enerji ihtiyacı da sürekli artmaktadır. Mevcut enerji kaynaklarının uzun vadede yetersiz kalması nedeniyle,yeni enerji kaynakları bulmak için çalıĢmalar yapılmaktadır. Uranyum nükleer fisyon (bölünme) olayının keĢfedilmesi ve kontrollü gerçekleĢtirilmesinin sağlanmasından sonra çok önemli bir element haline gelmiĢtir. Çünkü uranyumun fisyon reaksiyonlarında, çok büyük miktarda enerji açığa çıkmaktadır. Uranyumdan enerji üretmek amacıyla dünyada birçok nükleer enerji santrali kurulmuĢtur. Ancak yeryüzündeki uranyum cevherlerinin sınırlı olması nedeniyle, yeni uranyum kaynakları bulma yoluna gidilmiĢtir. Yapılan araĢtırmalar sonucunda, fosfat kayaçlarında ve bu kayaçların sülfürik asit ile çözündürülmesi sonucu elde edilen fosforik asit çözeltilerinde, ekonomik olarak üretilmeye uygun miktarlarda uranyum ve bunun yanı sıra vanadyum elementleri bulunduğu belirlenmiĢtir. Bu noktada günümüzde geliĢmiĢ bir zenginleĢtirme tekniği olarak göze çarpan solvent ekstraksiyon yöntemi ile, sözü edilen fosforik asitlerde birlikte bulunan uranyum ve vanadyumdan, uranyumun kazanımına vanadyumun etkisinin belirlenmesi amacıyla yapılan deneysel çalıĢmalar, ülkemizde çok fazla çalıĢma yapılmamıĢ bir element olan vanadyum ile ilgili literatür bilgileri ve çeĢitli tesislerde uygulanmıĢ ve uygulanmakta olan proses teknikleri önemlidir.

SOLVENT EKSTRAKSĠYON ĠġLEMĠ

 

Bu metodun esasını, sıvı organik bir bileĢiğin, sulu fazdaki metal iyonu ile bağ yapması ve sulu fazdan ayırmasını teĢkil etmektedir. Organik madde bu sebeple söz konusu metal için bir solvent olmaktadır. Solvent ekstraksiyon sulu faz içinde çözünmeyen organik solventin sulu faz ile karıĢtırılarak söz konusu metal iyonların organik faza alınması (yükleme) ve bekletilmesi ile yapılır. Bekletme iĢlemi sırasında organik faz sulu fazdan ayrılacağından organik faza geçen metal iyonları da fazdan ayrılmıĢ olur. Yükleme : n (HX)org + Mntsulu → MXn + n H+ Metal iyonlarıyla yüklü organik fazın, çözelti Ģartlarını ayarlayarak ikinci sulu bir fazla muamelesi sonucu organik fazdaki metal iyonunun sulu faza tekrar alınması mümkündür. Bu aĢama karıĢtırma ve dinlendirme olmak üzere iki kademeli bir iĢlemdir. Sıyırma olarak adlandırılır. Sıyırma : MXn + n H+ → n (HX)org + Mntsulu

ĠYON DEĞĠġĠMĠ ÇEVĠRĠM AKIM ġEMASI

ĠYON DEĞĠġĠMĠ (KARIġTIRMA VE DĠNLENDĠRME) HÜCRESĠ

KULE TĠPĠ ĠYON DEĞĠġTĠRME HÜCRESĠ

ĠYON DEĞĠġTĠRME ĠġLEMĠNDE ĠÇ-KARIġTIRICI KONTAKTÖRÜ

KARIġTIRICI-DĠNLENDĠRĠCĠ

KARIġTIRICI-DĠNLENDĠRĠCĠ CAM TECHĠZAT DĠZAYNI

TEKRARLI EKSTRAKSĠYON DEVRESĠ DĠYAGRAMI

EKSTRAKSĠYON ĠZOTERMĠNĠN ÇĠZĠLĠġĠ

DAĞILIM ĠZOTERMĠ VE ĠġLEM HATTI

EKSTRAKSĠYON ĠZOTERM DĠYAGRAMI

ĠYON DEĞĠġĠMĠ ÖRNEKLERĠ

ĠYON DEĞĠġTĠRĠCĠLER
 REÇĠNELER

 ANORGANĠK

DOĞAL VEYA SENTETĠK ĠYON DEĞĠġTĠRĠCĠLER  ORGANĠK ĠYON DEĞĠġTĠRĠCĠLER  Fenol-formaldehit  Polistiren Reçineler  Özel Reçineler

DĠPOLLER VE HĠDROJEN BAĞI ETKĠLEġĠMLERĠ

Dipole and hydrogen bond interactions. A schematic representation of (a) "head-to-tail" dipole-dipole attractive interactions (e.g., in tri-n-octylamine); (b) "head-to-head" dipoledipole repulsive interactions, caused by steric hindrance (e.g., in dibutyl sulfoxide); (c) chainlike dipole-dipole interactions (e.g., in 1-octanol); (d) a cyclic, hydrogen-bonded, dimer (e.g., in hexanoic acid).

SOLVENT EKSTRAKSĠYONU (ĠYON DEĞĠġĠMĠ) MEKANĠZMASI

SOLVENT EKSTRAKSĠYONU (ĠYON DEĞĠġĠMĠ), BĠRBĠRĠ ĠÇERĠSĠNDE ÇÖZÜNMEYEN (VEYA KISMEN ÇÖZÜNEN) ĠKĠ SIVI FAZIN TEMASI SONUCU BĠR (VEYA DAHA FAZLA) BĠLEġKENĠN BĠR FAZDAN DĠĞERĠNE GEÇĠġĠ OLAYIDIR. BU OLAY ÇOĞUNLUKLA BĠR ĠYON ÇĠFTĠNĠN BĠR FAZDAN DĠĞER FAZA GEÇĠġĠ VE KĠMYASAL OLARAK SOLVENT (ÇÖZÜCÜ) FAZA BAĞLANMASI ġEKLĠNDEDĠR. BU BAKIMDAN SOLVENT EKSTRAKSĠYONU (ÇÖZÜCÜ ĠLE METALĠN ELDESĠ) VEYA ĠYON DEĞĠġĠMĠ OLARAK ADLANDIRILIR.

ĠYON DEĞĠġĠMĠ REAKSĠYONLARI
1. Katyon Ġyon DeğiĢimi 2RH (org.) + M 2+ (su) = R2M (org.) + 2H+ (su) 2. Anyon Ġyon DeğiĢimi ROH (org.) + A- (su) = R A (org.) + OH- (su) 3. Nötral Ġyon DeğiĢimi Boron, Bromine, Colombium, Tantalum

ĠYON DEĞĠġĠMĠ KADEMELERĠ
EKSTRAKSĠYON KADEMESĠ Sulu çözelti bir reçine yatağından geçirilir. Ġyon değiĢimi reaksiyonu sonucu sulu çözeltideki metal iyonu reçineye bağlanır.Bu iĢlem reçine metale doyuncaya kadar devam eder. Metal içeren reçine su ile yıkanarak sulu çözelti artıklarının temizlenmesi iĢlemi yapılır. SIYIRMA KADEMESĠ Reçineye bağlı metalin uygun bir sıyırma çözeltisi içerisinde çözündürülerek ayrılması sonucu bu metali yeterli konsantrasyonda içeren az miktarda çözelti elde edilir. Bu iĢlem sonucunda elde edilen reçinenin yıkanarak temizlenmesi ve yeniden ekstraksiyon kademesinde kullanılabilir duruma getirilmesi gerekmektedir. Sıyırma kademesi kimyasal açıdan ekstraksiyon kademesinin tersidir.

NERNST SKALASI

METALĠN KOROZYONU

Çözeltilerde Raoult ve Henry Kanunu

ĠYON DEĞĠġĠMĠ TERMODĠNAMĠĞĠ
Reçinedeki Metal Ġyonu Konsantrasyonu D=_______________________________ Sulu Çözeltideki Metal Ġyonu Konsantras.

D‟ nin büyük değerde olması reçinenin metal iyonuna karĢı yüksek afinitesini gösterir.

ÇÖZÜNME KĠNETĠĞĠ
V=K.( CD- CH) = D.A/d .( CD- CH) V= ∆ CH / ∆ t = d CH /d t =K. ( CD- CH) K.dt = d CH / ( CD- CH) ∫0t K.dt= ∫0t CH d CH / ( CD- CH) K.t=2,303. Log CD/ ( CD- CH) ∫t1t2 K.dt= ∫ CH1 CH2 d CH / ( CD- CH) K(t2-t1) =2,303 .Log CD- CH1/ CD- CH2 Semboller : V=Çözünme Hızı K=Sabit CD =DoymuĢluk Metal Konsantrasyonu CH =Hakiki Metal Konsantrasyonu D=Diffüzyon Katsayısı d= Diffüzyon Tabaka Kalınlığı A= Arayüzey Alanı

ĠYON DEĞĠġĠMĠ KĠNETĠĞĠ
Ġlk planda Nernst ara tabakası oluĢur. Ġyonların bu ara tabaka içinden diffüzyonu (yayınması) gereklidir. Bu olayın hızı, sulu çözeltideki metal iyonunun konsantrasyonu arttıkça yükselir. KarıĢtırma hızı arttıkça da hız artar.  Ġyonların reçine parçacıkları içindeki diffüzyon hızı iyonların büyüklüklerine bağlı olup, büyük iyonların diffüzyon hızı düĢüktür.

Problem 1
Hangi Ģartlarda D (Dağılım Oranı) , ekstraksiyon sisteminin bileĢiminden bağımsız bir sabittir? Açıklayın. nR / VR D= ___________ =Sabit n S / VS nR =Reçinedeki Metalin Mol Sayısı(mol) VR =Reçine Hacmı(lt) n S =Sulu Çözeltideki Metalin Mol Sayısı(mol) VS =Sulu Çözelti Hacmı (lt) nR / VR= Dx n S / VS Sulu çözelti ile organik fazın hacımları arasındaki oran aĢağıdaki eĢitliği sağlarsa D(Dağılım Oranı) ekstraksiyon sisteminin bileĢiminden bağımsız bir sabit olabilir. VS/ VR = D x n S / nR

Problem 2
KD (Dağılım katsayısı), D(Dağılım oranı)’na bağlı olarak nasıl değişir?

Problem 3 İki farklı konsantrasyon skalası olan molarity ve molality avantaj ve dezavantajları nelerdir? Tartışın Konsantrasyon Skalaları B çözüneni için molar kütle MB = 0,100 kg/mol ve molar hacım VB = 0,050 L/mol, A çözücüsü için MA = 0,018 kg/mol and VA = 0,018 L/mol (Su), Not:xB ® 1 iken mB ® değerinde, cB , (1/ VB) maksimum değerine ulaşır. mB = molality mB (mol/kg çözücü) cB= molarity (mol/L Çözelti) xB= mole fraksiyonu

TORYUMUN EKSTRAKSİYONU

TORYUM CEVHERĠ

Torit (kristal)

Torit

 Toryum,

 Yüksek

sıcaklıklarda magnezyumun direncini arttırmak amacıyla alaĢımlarda,  Elektronik cihazlarda ve aydınlatmada tungsten flamaların kaplanmasında,  Yüksek ısıya dayanıklı potaların yapımında,  Yüksek kaliteli kamera merceklerinde,  Nükleer teknolojide kullanılmaktadır.

TORYUMUN EKSTRAKSĠYONU
Solvent ekstraksiyonu, en genel anlamıyla elde etmek istenilen bir metalin, bir organik faz yardımıyla safsızlıklarından arındırılması iĢlemidir. Toryumun saflaĢtırılması, kullanılan organik faza göre farklılık gösterir.

Toryumun TBP ile Ekstraksiyonu

Toryumun organik ve sulu fazlar arasındaki dağılım katsayısı, solüsyondaki toryum nitrat konsantrasyonuna, nitrik asit konsantrasyonuna ve organik fazdaki TBP konsantrasyonuna bağlı olarak değiĢir.

Uranil iyonunun karıĢımları, UO2(NO3)2.2TBP formunda organik faza geçerek, toryum ile birlikte çok iyi ekstrakte edilir. Uranyum ve toryumun ekstraksiyon yöntemiyle ayrılmasının nedeni, %5‟lik bir TBP solüsyonu içersindeki dağılma katsayıları arasındaki büyük farktır.

Ksilendeki TBP konsantrasyo nu

KTh

KU

Kp= KU /KTh

% 40 5

0,5 0,04

20 6

40 150

Uranyumun Solvent Ekstraksiyonu Ġle Üretimi

Uranyum

Özellikleri
 Atom  Kütle

No: 92 No: 238,0289 19,07 gr/cm3

 Yoğunluk:  Ergime

Noktası: 1132o C

Bazı Uranyum Mineralleri
 OKSĠTLER

 KARBONATLAR
 SÜLFATLAR  FOSFATLAR  VANADATLAR  SĠLĠKATLAR  TĠTANATLAR  MOLĠBDATLAR

OKSĠTLER
 UO2

Uraninit  2UO3.5H2O Scheopit

KARBONATLAR
 Rutherfordin

 Andersonit

(UO2) (CO3) (Na2Ca3)(UO2)(CO3).6H2O

KULLANIM ALANLARI
 Cama

Renk Verici Madde  Nükleer Yakıt Hammaddesi  Zırh Kaplaması  Büyük Hava TaĢıtı Kanatlarında

Dünyada Uranyum Rezervleri
 Görünür

Rezervler  Muhtemel Rezervler (I)  Bilinen Rezervler  Muhtemel Rezervler (II)  Mümkün Rezervler  Diğer

ÜRETĠM AġAMALARI
 CEVHER

KIRMA  CEVHER ÖĞÜTME  LĠÇ(ÇÖZÜNDÜRME)  SOLVENT EKSTRAKSĠYONU  ÇÖKELTME  KURUTMA

SOLVENT EKSTRAKSĠYONU
 METAL

YÜKLÜ SIVI FAZIN OLUġMASI  EKSTRAKSĠYON HÜCRESĠ  YIKAMA  SIYIRMA HÜCRESĠ  ÇÖKTÜRME

METAL YÜKLÜ SIVI FAZ
+ NĠTRĠK ASĠT (HNO3) VEYA U + ASiT SULFĠT KLORĠT  90o C‟ de  MĠKSER ĠLE KARIġTIRMA  300-400 gr/lt ÇÖZELTĠ
 URANYUM

EKSTRAKSĠYON HÜCRESĠ

GĠREN: 1. METAL YÜKLÜ SIVI FAZ (U + HNO3) 2. ORGANĠK FAZ (TBP veya CHPA) ÇIKAN: METAL YÜKLÜ ORGANĠK FAZ(U+TBP) KULLANILMIġ ESKĠ SIVI FAZ (HNO3)

 1.

2.

YIKAMA
 AMAÇ:

URANYUMUN YABANCI ELEMENTLERDEN ARINDIRILMASI  YIKAMA SIVISI: 1 MOLAR NĠTRĠK ASĠT  YÖNTEM: KARIġTIRMA

SIYIRMA HÜCRESĠ
 GĠREN:

1.YIKANMIġ METAL YÜKLÜ ORGANĠK FAZ 2.SIYIRMA SIVISI  ÇIKAN: 1.METAL YÜKLÜ SIYIRMA ÇÖZELTĠSĠ 2.KULLANILMIġ ORGANĠK FAZ

SIYIRMA SIVISI
 SAF

SU (H2O)  NH3NH4.SO4  Na2CO3

SIYIRMA
C „de yapılır (su için)  ÇIKAN ÜRÜN: SU ĠÇĠNDE ÇÖZÜNMÜġ URANYUMNĠTRAT (UNH)  ÇÖKTÜRMEYE HAZIR ÜRÜN
 50-60

ÇÖKTÜRME
 UNH

+ NH3  URANYUM ÇÖKELĠR  ELDE EDĠLEN: AMONYUMDĠURANAT (ADU)  SARI RENKLĠ, TOZ HALĠNDEDĠR  SONRA KURUTULUR

SĠNTERLEME + PELETLEME
 SĠNTERLEME

VE PELETLEME ĠLE ÇÖKELMĠġ ADU OKSĠTLENĠR  UO3 ELDE EDĠLĠR  KAVURMA DEVAM EDER  UO2 PELET HALĠNDE ELDE EDĠLĠR

URANYUM ÜRETEN ġĠRKETLER
 COGEMA

(6881)  CAMECO (6113)  ERA (3804)  KAZ. ATOM. PROM. (2800)  PRĠAGUNSKY (2700)  WMC (2451)

Vanadyum Ekstraksiyonu

Vanadyum Elementi
 Kimyasal

Sembolü :V  Atom Sayısı : 23  Atom Ağırlığı : 50,94  Ergime Noktası : 1182 C  Kaynama Noktası : 2010 C  Yoğunluk : 6,1g

Önemli Noktalar
 Vanadyumun

indirgenmiĢ halde elde edilebilmesi için ortam oksitleyici atmosfer ortamı olmamalıdır.  ĠĢlem 1,5-1,8pH aralığında olmalıdır ki demir ve alüminyumun da ekstraksiyonu engellensin.

KADMĠNYUMUN SOLVENT EKSTRAKSĠYONU YÖNTEMĠ ĠLE ÜRETĠMĠ

KADMĠYUM

Sembol: Cd Atom numarası: 48

Atom ağırlığı: 112.411/mol
Oda koĢullarında (25°C 298 K): GümüĢ renkli katı metal d-blok elementi Kadmiyum ve bileĢikleri yüksek derecede zehirli maddedir.

REAKSĠYONLARI
        


  

Hava ile Reaksiyonu Kadmiyum metalinin havadaki oksijen ile yanmasıyla kadmiyum (II) oksit oluĢturur. 2Cd(k) + O2(g) +2CdO(k) Su ile Reaksiyonu Kadmiyum metali su ile reaksiyon vermez. Halojenler ile Reaksiyonu Cd(k) + F2(g) + CdF2(k) (beyaz) Cd(k) + Br2(g) + CdBr2(k) (açık sarı) Cd(k) + I2(g) + CdI2(k) (beyaz) Asit ile Reaksiyonu Kadmiyum metali seyreltik sülfürik asit içerisinde çözünerek çözeltide Cd(II) iyonu ve hidrojen gazı üretir. Çözeltide kadmiyum [Cd(OH2)6]2+ kompleksi halinde bulunur. Cd(s) + H2SO4(aq) Cd2+(aq) + SO42-(aq) + H2(g) Baz ile Reaksiyonu Kadmiyum metali sulu alkali çözeltiler (KOH) içerisinde çözünmezler

İndirgenme Potansiyeli:

BĠLEġĠKLERĠ


  

CdH2 CdF2 CdCl2 CdBr2 CdI2


  

CdO CdS CdSe CdTe Cd3N2

KULLANIM ALANLARI
 DüĢük

erime noktalı alaĢımlarda  Yarı iletken olarak  Televizyon tüplerinde kullanılır  CdS sarı pigment olarak  PVC‟lerde stabilizatör olarak  Ni-Cd pillerinde  DüĢük sürtünme katsayısına sahip olduğu için yıpranmayı önlemek amacıyla

DÜNYA ve TÜEKĠYE KADMĠYUM ÜRETĠM MĠKTARI
Metal Dünya Türkiye Rezervi(metal Rezervi Pb x 103) (metal Pb x 103) Pb Görün Topla Görü Topla ür m nür m Zn 10088 13825 887 3 252 Cd 51690 03000 1597 4 088 00555 00970 4,5 10,7 Türkiye Payı (metal Pb %)

Görün ür 0,9 2,4 0,8

Toplam

2,4 0,53 1,1

ÜLKELERE GÖRE KADMĠYUM ÜRETĠM MĠKTARI

SAFLAġTIRMA ĠġLEMLERĠ

Hidrometalurjik Yöntemler Genellikle oksit halinde yan ürün olarak elde edilen kadmiyumlu artıkların, içerisinde bulunan diğer minerallerin yapısına göre kadmiyum çözebilen bir çözücü ile iĢlem görmesi ve çözeltiye geçen kadmiyumun bir metal olarak çöktürülmesi esasına dayanmaktadır.  Elektroliz Yöntemi Bu yöntem hidrometalurjik yöntemin bir devamı olarak nitelendirilebilir. Hidrometalurjik yöntemle çöktürülme sağlanamadığı takdirde çözeltiden kadmiyumun alınması elektroliz yolu ile gerçekleĢtirilir.

SOLVENT EKSTRAKSĠYONU ĠLE ÜRETĠM
 Kadmiyum

üretiminde solvent ekstraksiyonu ile üretimin çok büyük önemi vardır. Çünkü kadminyum genellikle çinko ile birlikte az miktarda bulunur bu yüzden solvent ekstraksiyonu yöntemi kadminyum üretimi için iyi bir yöntemdir.  Ekstraksiyonda Zn ve HPMBP[ Hidrojen-Phenyl(C6H5)-Methyl(CH3)Benzoylpyrazol-Metil izabutil keton] kullanılır.

Solvent Ekstraksiyonu Ġle Bakır Üretimi

Solvent Ekstraksiyonu
Dünyada zengin cevher rezervlerinin azalmasıyla fakir cevherlerin iĢlenmesinin doğması ve buna paralel olarak pirometalurjik iĢlem kademelerinde masrafların artması nedeniyle hidrometalurjik metotlar denenmekte ve uygulama alanı artmaktadır. Hidrometalurji alanında en baĢarılı atılım olan ve liç çözeltilerine uygulanan metot ise solvent ekstraksiyonudur. Solvent ekstraksiyonu, bir kimyasal maddeyi yanındaki istenmeyen safsızlık elementlerinden ayırarak saflaĢtırmak amacıyla yapılan bir temel iĢlemdir Solvent ekstraksiyonunun sınai uygulamaları ilk defa Uranyum ile baĢlamıĢtır.

Solvent Ekstraksiyonu
Genel olarak Solvent ekstraksiyonu sulu bir çözeltide bulunan farklı metal iyonlarından arzu edilen metali tercihli olarak ayırmaya yarayan metottur. Metalürjide düĢük konsantrasyonlu bakırlı çözeltilerden bakırın temiz bir çözelti konsantrasyonunda, kobalt ve uranyum üretiminde çok önemli bir yeri olan çalıĢma Ģeklidir.

Yükleme
Bu metodun esasını, sıvı organik bir bileĢiğin, sulu fazdaki metal iyonu ile bağ yapması ve sulu fazdan ayırmasını teĢkil etmektedir. Organik madde bu sebeple söz konusu metal için bir solvent olmaktadır.
Solvent ekstraksiyon sulu faz içinde çözünmeyen organik solventin sulu faz ile karıĢtırılarak söz konusu metal iyonların organik faza alınması (yükleme) ve bekletilmesi ile yapılır. Bekletme iĢlemi sırasında organik faz sulu fazdan ayrılacağından organik faza geçen metal iyonları da fazdan ayrılmıĢ olur.
Yükleme : n (HX)org + Mntsulu → MXn + n H+

Sıyırma
Metal iyonlarıyla yüklü organik fazın, çözelti Ģartlarını ayarlayarak ikinci sulu bir fazla muamelesi sonucu organik fazdaki metal iyonunun sulu faza tekrar alınması mümkündür. Bu aĢama karıĢtırma ve dinlendirme olmak üzere iki kademeli bir iĢlemdir. Sıyırma olarak adlandırılır.

Sıyırma : MXn + n H+ → n (HX)org + Mntsulu

Solvent Ekstraksiyon Uygulamalarının Minerallerde ĠlerleyiĢi

Element

Çıkarılan cins Berilyum.................... Katyon...................... Bor............................. Doğal........................ Brom.......................... Düzenle..................... Columbium-tantalum... Doğal columbium..... Doğal tantalum.......... BAKIR...................... Katyon....................... Hafnium-Zirkonyum.. Molibden................... Nikel-Kobalt............. Nitrofosfat................ Fosfor....................... Seyrek toprak........... Rhenium................... Thorium.................... Tungsten................... Uranyum................... Doğal hafnium........... Doğal zirkonyum........ Anyon......................... Doğal kobalt.............. Nikel katyon.............. Doğal......................... Doğal......................... Katyon...................... Anyon....................... Katyon...................... Anyon........................ Anyon........................ Katyon...................... Doğal........................ Anyon........................ Katyon......................

Besleme Çözeltisi Asit sülfat............. Alkalin birine........ Brine.................... H2SO4–HF........... Asit sülfat veya NH4OH – (NH4)2CO3 HCl–HCNS.......... HNO3................... Asit sülfat............. Asit klorür............. Amonyak sülfat..... H3PO4–HNO3......... H3PO4–CaCl-HCl... Asit klorür.............. Alkalin sülfat......... Asit sülfat............... Düzenle.................. Düzenle.................. Asit sülfat-klorür.... Asit nitrat............... Asit klorür.............. Asit sülfat-klorür....

Organik Çözelti EHPA.............. Fenil glikol...... Tetrabormetan.. MIBK.............. LIX–64N....... MIBK............... TBP.................. Üçüncü derece amin.................. TIOA................ LIX–64N.......... Üçüncü dereceden amil alkol.......... İzoamil alkol...... EHPA................. Üçlü amin............

Sıyırma Çözeltisi (NH 4)2CO3 H2SO4 C 2H2 Cb, H2SO4 Ta, KF H2SO4 H2SO4 H 2O NH 4OH H 2O H2SO4 NH3

Vanadyum.................

H 2O HCl HClO 4 veya NH4SCN HDPA.................. H 2SO4 İkinci derece amin NH 4OH Üçüncü derece NH 3-(NH4)SO4 amin...................... EHPA................... Na2CO3 TBP...................... H 2O Üçüncü derece NH3-NH4Cl amin...................... EHPA................... H2SO4

Basitçe Solvent Ekstraksiyonu ĠĢleme Tarzı

‗‗‗‗‗‗‗‗‗‗‗‗‗‗‗ yüklü organik ‗‗‗‗‗‗‗‗‗‗‗‗‗‗‗‗‗ sıyırma çözeltisi │ │ ――――――――→ │ │←―――――― │ │ veya yüklü çözücü │ │ │ Ekstraksiyon │ veya ekstraktan │ Sıyırma │ │ çevrimi │ │ çevrimi │ rafinat │ │ organik besleme │ │ yüklü sıyırma ←―――――――― │ │ ←―――――――― │ │――――――→ ¯¯¯¯¯¯¯¯¯¯¯¯¯¯¯¯¯ veya sıyrılmış organik ¯¯¯¯¯¯¯¯¯¯¯¯¯¯¯¯¯ alkollü veya verimsiz organik veya sıyrılmış çözücü Akan besleme ――――――――→ veya alkollü besleme veya besleme

Solvent ekstraksiyon yönteminin avantajları
 

DüĢük tenörlü cevherlerin değerlendirilmesinde ekonomiktir. Tesis, cevherin çıkarıldığı yerde kısa sürede kurulabilir ve rezervin sona ermesi halinde baĢka bir yere nakledilebilir. Çevre ve atmosfer kirlenmesi yok denilecek kadar azdır.

Genel anlamda Solvent Ekstraksiyon metoduyla ilgili varılabilecek sonuçlar Ģöyle sıralanabilir;

Günümüzde artan metal ihtiyacını karĢılamak için düĢük tenörlü cevherlerinin değerlendirilmesi zorunludur. Hidrometalurjik metotlar artık çok pahalı olan pirometalurjik metotlara alternatiftir.  Kullanılıcak olan ekstraktant çalıĢma Ģartlarına göre seçilmeli, özellikleri çok iyi bilinmeli ortam devamlı kontrol edilmelidir.  Türkiyemiz açısından rezervi büyük bir tesisi besleyecek kadar fazla olmayan ve nakliyatın güç olduğu yerlerde cevherin yerinde değerlendirilmesi liç-solvent ekstraksiyonelektroliz metoduyla ekonomik olarak gerçekleĢtirilebilir.

Bakır
Özellikleri. 1. Kırmızı Renklidir. 2. Yoğunluğu 8,9gr/Cm3ergime Sıcaklığı 1083 C0 3. Döküme Elverişli Değildir. 4. Isı Ve Elektrik İletimi Gümüşten Sonra 2 Sırada Yer Alır. 5. Dayanımı Saf Ve Yumuşak Halde 1600kg/Cm2 Serleştirmeden Sonra 5000 Kg/Cm2 6. Korozyona Dayanıklıdır. 7. Isıl İşlemiyle Sertleşmeyen Yumuşayan Bir Metaldir. 8. Zor Kaynak Edilir. 9. Kolay Biçimlendirilir. 10. Endüstride Alaşımları da Kullanılır. Bakırın Alaşımları: Cu+ Zn = Pirinç Cu+ Sn = Bronz Cu+ Pb = Lehim

Düşük saflıktaki cevherlerden Cu+2’nin kazanılması için çeşitli yöntemler vardır. Özellikle Cu+2 göz önüne alındığında çok geniş kullanım alanı olan işlemler şunlardır. Sıyırma, Solvent ekstraksiyonu ve elektroliz. İlk defa düşük saflıktaki Cu+2O-2 cevherlerinden Cu+2’yi LIX-64N ekstraktan ajanlarını kullanarak sülfürik asitli ortamdan ekstrakte eden tesis Zambiya’da kurulmuştur.
.

Bakır cevherleri %1-2’den fazla Cu+2 içerir. Eğer % 0,5’den daha az ise herhangi bir işlem görmez. Bakır cevherleri üç grup içinde sınıflandırılmıştır. Bunlar sülfitler, oksitler ve elementsel bakırdır. Bakırın yüksek iletkenliği ve yassılaşma, incelme kabiliyeti bilinen özelliğidir. Fakat bu metalin dövülmekle işlenebilirliği ve bu esnada yorulmaya uğradığı saptanmıştır. Bunun için özelliklerinin arttırılması için çeşitli metallerle alaşımları ortaya konmuştur.

Bakır AlaĢımları
Alaşımın Adı Pirinç Tunç veya Bronz Alüminyum bronzu Bakır – Nikel bronzları Bakır – Fosfor bronzları Bakır – Mangan bronzları Bileşimi Cu - Zn Cu - Sn Al - Cu Cu - Ni Cu - P Cu - Mn Oran %40 Zn - %60 Cu %5 Sn - %95 Cu %10 Al - %90 Cu %55 Ni - %45 Cu %10 P - %90 Cu %84 Cu - %12 Mn - %4 Ni

BERİLYUM
Solvent Ekstraksiyonu

BERİLYUM

Sembol: Be Atom numarası: 4 Atom ağırlığı: 9.0122 g/mol Oda koşullarında (25C 298 K) : Gri renkli katı metal Vauquelin 1798 yılında Be3Al2(SiO3)6 (beril) mineralini keşfetmiştir. 1828 yılında Friedrich Wöhler ve A. A. Bussy berilyum klorürden berilyumu izole etmiştir.

 

FİZİKSEL ÖZELLİKLERİ

  


  

Yoğunluğu: 1.848 g/ml Erime noktası: 1287 °C (1560K) Kaynama noktası: 2469°C (27.42K) Molar hacmi: 4.85 ml/mol Mineral Sertliği: 5.5 Elektrik iletkenliği(298K): 0.313 106 cm-1 Ohm-1 Isı iletkenliği(300K): 2.0 W cm-1 K-1 Özgül ısı: 1.82 J g-1 K-1 Buharlaşma Entalpisi: 292.4 kJ mol-1

KİMYASAL ÖZELLİKLERİ
  

Elektronik konfigürasyonu: [He].2s2 Kabuk yapısı: 2.2 Elektronegatiflik: 1.57 (Pauling birimine göre) (Sanderson elektronegatifliğine göre) Atomik Yarıçapı: 105 pm (112 pm hesaplama ile) İyonik Yarıçapı: 31 pm 1.81

 

DÜNYA REZERVLERİ
 


          

A.B.D. Kanada Meksika Arjantin Brezilya Çin Hindistan Mozambik Rwanda Güney Afrika Cumhuriyeti Uganda ZaireZimbabwePortekiz Rusya Fed. ve B.D.T. Avustralya

TOPLAM

21 25 140 50 64 5 11 15 15 7 1 1 61 11

427 Bin Ton

DÜNYA BERİLYUM ÜRETİMİ ( TON )
Güney Afrika Ülke 1989 1990 1991 1995 1996 A.B.D. 184 182 176 202 211 Arjantin 2 3 2 Brezilya 36 34 30 6 6 Zimbabwe 2 2 2 Madagaskar Cumhuriyeti 2 4 4 1 Portekiz 1 1 Çin 54 55 55 55 55 Rusya Federasyonu 76 64 60 32 32 TOPLAM 356 341 327 299 308

KULLANIM ALANLARI


  

Bakır- berilyum alaşımında alaşım oluşturma ajanı olarak kullanılır. Çünkü berilyum ısıyı çok iyi absorbe eder. Bu alaşım bir çok sektörde elektrik ve ısı iletkenlerinin çok iyi olması, manyetik olmaması, sert olması nedeniyle tercih edilir. X-ray ışık geçirgenliğinin çok iyi olması nedeniyle X-Ray pencerelerinde, Seramik yapımında, Oksitleri nükleer endüstrisinde, Berilyum bileşikleri floresan ışıkların tüplerinde, Alaşımları uçak ve uzay araçları yapımında kullanılır.

SOLVENT EKSTRAKSİY0NU
 Ekstraksiyon

; bir maddenin bünyesinden yeni bir madde elde etmektir.  Solvent ise iyon değiĢimi anlamındadır.  SOLVENT EKSTRAKSĠYONU : Organik çözücüler yardımıyla , metalin sulu çözeltiden kazanılması iĢlemidir.

GümüĢ
Solvent Ekstraksiyonu

GümüĢ
 Sembol:  Atom  Atom

Ag

numarası: 47 ağırlığı: 107,87 g/mol Hali: Katı (20°C & 1atm)

 Fiziksel

FĠZĠKSEL ÖZELLĠKLERĠ

   

Yoğunluğu: 10.5g/cc @ 300K Erime noktası: 1234K 961°C 1762°F Kaynama noktası: 2436K 2163°C 3925° Molar hacmi: 10.27 cm3/mol Mineral Sertliği: Brinell: 24.5 MN m-2 Mohs: 2.5 Vickers: 251 MN m-2 Elektrik iletkenliği(298K): 0.63 106/cm Isı iletkenliği(300K): 4.29 W/cmK

 

KİMYASAL ÖZELLİKLERİ

Elektronik konfigürasyonu: 1s2 2s2p6 3s2p6d10 4s2p6d10 5s1

Kübik Yüzey Merkezlidir.

Elektronegatiflik:1.93
Atomik Yarıçapı: 1.75Å İyonik yarıçap: 1.26Å

 

Türkiye Gümüş Rezervleri

GÜMÜŞ ÜRETİCİSİ ÜLKELER SIRALAMASI

KULLANIM ALANLARI

Gümüş elektriği çok iyi geçirdiğinden ve kolayca tel haline geldiğinden, elektrik teli olarak kullanılmaktaydı. Fakat nadir bulunması ve kıymeti dolayısıyla, şimdi bu iş için kullanılmamaktadır. Bugün daha ziyade süs eşyası îmalinde, ayna yapımında, fotoğrafçılıkta, bazı ilaçlar ve alaşımların hazırlanmasında kullanılır. Bazı gümüş paralar, % 90 gümüş, % 10 bakır alaşımından yapılmıştır. Gümüş eşyada somgümüş (% 92,5 gümüş + % 07,5 bakır) kullanılır. Saf gümüş, aynı zamanda asetikasit, boyalar ve fotoğraf maddeleri elde etmede de kullanılır. Keza toz halinde gümüş, cam ve ahşabı elektrik iletkeni yapmak için yeni seramik tipi kaplama işlerinde kullanılmaktadır. Gümüş zeolitler, acil durumlarda, deniz suyundan içilebilir su elde etmek için kullanılabilmektedir

SOLVENT EKSTRAKSİY0NU

KROM VE KROMUN SOLVENT EKSTRAKSĠYONU

Kromun Fiziksel Özellikleri
 Yoğunluğu:

7.140g/mL  Erime noktası: 1907°C (2180K)  Kaynama noktası: 2671 °C (2944K)  Molar hacmi: 7.23 ml/ mol  Mineral Sertliği: 8.5  Özgül ısı: 0.45 J g-1 K-1  Isı iletkenliği : 0.94 W/cmK

Kromun Kimyasal Özellikleri
 Elektronik

konfigürasyonu: [Ar].3d5.4s1 Kabuk yapısı: 2.8.13.1

Oksidasyon sayısı: 6, 3, 2

Reaksiyonları
 Su

Ġle Reaksiyonları  Hava Ġle Reaksiyonları  Asit Ġle ReaksiĢyonları

Kullanım Alanları
 KCr(SO4)2

gibi Ģapları dericilikte ve tekstil

sanayide  Kromaj adı verilen kaplamacılıkta  Cr2O3 gibi az çözünen kromatları boya endüstrisinde pigment olarak

Türkiyede Krom Rezervleri

MOLĠBDENĠN SOLVENT EKSTRAKSĠYONU

Molibdenin Kimyasal ve Fiziksel Özellikleri
       

Sembol : Mo Atom Numarası : 42 Atom Ağırlığı : 95,94 g/mol Grubu : 6b (geçiĢ elementi) Oda sıcaklığında : katı Erime noktası : 2617°C Kaynama noktası : 4612°C Yoğunluğu : 10,22 g/cc

Molibdenin Kimyasal ve Fiziksel Özellikleri

    

KeĢfi : 1778 - Carl Wilhelm Scheele Atom çapı : 2,01 å Elektron dizilimi: 1s22s2p63s2p6d104s2p6d55s1 Elektronegatifliği : 2,16 Yükseltgenme basamağı (sayısı) : 6, 5, 4, 3, 2 Radyoizotopları : yok

Molibdenin Kullanım Alanları
Yüksek sıcaklıklarda çeliğin kuvvetini arttırma, Hava taĢıtları ve uzay araçlarının yapımı, Nükleer enerji uygulamaları, Elektrik uygulamalarındaki tellerin yapımı, Yüksek sıcaklıklarda yağların yapısı bozulduğu için molibden sülfat kaydırıcı yağ olarak,  Katalizör olarak,  Mineral halde boya endüstrisinde renk verici (pigment) olarak kullanılırlar.
    

Türkiye‟de ve Dünyada Molibden Rezervleri
Molibdenin oluĢturduğu cevherleĢme yatak tipleri Ģunlardır:  Porfiri veya Dissemine Yataklar  Kontakt Metamorfik Yataklar  Kuvars Damarları  Pegmatit ve Aplit Daykları  Sedimanter Kayaçlardaki Tabakalı Yataklar

Türkiye‟de Molibden Rezervleri
Yer % Tenör Görünür Muhtemel Mümkün Toplam

Kırklareliİkiztepeler (Cu+Mo)
Kırklareli – Şükrüpaşa Kırklareli – Dereköy

0.5 Cu eşdeğeri
0.3-0.4 Cu, 0.01-0.02 Mo 0.89 Cu, 0.0023 Mo -

2 000

-

2 000

8 000

-

8 000

1 500

-

1 500

Türkiye‟de Molibden Rezervleri
Elazığ-KebanNallıziyaret (Cu+Mo)
Elazığ-KebanKaramağara

0.92 Cu eşdeğeri
0.8 Mo 30

4 500
70

-

4 500
100

Trabzon-MaçkaGüzelyayla
Erzurum-İspir – Ulutaş KeskinBalışeyh Toplam

0.3 Cu eşdeğeri
0.27 Cu, 0.0176 Mo 1 Mo 26 56

155 000
-

143 000

155 000
143 000 57 362 657

31

-

211 601 143 000

Dünya‟da Molibden Rezervleri
Ülkeler Rezerv (Bin ton) Toplamda Oran (%)

Ermenistan Çin İran Kazakistan Moğolistan Özbekistan Rusya Kanada

20 500 50 130 30 60 240 450

0.4 9.1 0.9 2.4 0.5 1.1 4.4 8.2

Dünya‟da Molibden Rezervleri

ABD Şili Meksika

2700 1100 90

49.0 20.0 1.6

Peru Dünya Toplam Gelişmiş Ülkeler Gelişmekte Olan Ülkeler
Çin ve Eski Sovyetler Birliği

140 5510 3 150 1 380
980

2.5 100.0 57.2 25.0
17.8

Solvent Ekstraksiyonu

Solvent ekstraksiyonu organik bir çözücü yardımıyla metalin sulu çözeltiden kazanılmasıdır. Solvent çözücü, ekstraksiyon ise bir maddenin bünyesinden bir madde üretimi anlamlarına gelir.
Kısaca solvent ekstraksiyonu iyon değiĢimi metodu olup hidrometalurjinin bir koludur.

Solvent Ekstraksiyonu

Ġyon değiĢimi reaksiyonları ile üretilecek metalin uygun bir organiğin bünyesine alınması. Sulu sıyırma çözeltisi yardımıyla organik bünyesine alınmıĢ metalin ters iyon değiĢimi reaksiyonları ile sıyrılması.

Molibdenin Solvent Ekstraksiyonu

Molibdenin solvent ekstraksiyon yöntemiyle üretilmesi molibdenin uranyum devrelerinden alınmasına bağlıdır. Asit yada alkali liç çözeltilerinde molibden bulunması, iyon değiĢimi reçinelerinin kirlenmesi sorununu doğurur. Molibdenin çok küçük bir miktarının bile devreye taĢınması nihai uranyum ürünün kirlenmesi sonucunu doğurur.

Molibdenin Solvent Ekstraksiyonu
Molibden üretiminde bir çok farklı yöntem kullanılmaktadır;
1)

‟aliquat 336’ kullanılarak molibdenin karbonatlı sıyırma çözeltilerinden kazanılması:
Molibden yıkama çözeltisi sülfürdioksit ile aside edilerek pH ı 5.0 civarına getirilir. 1.5-2.0 molarlık, bir miktar kostik (yakıcı madde) içeren klorid çözeltisiyle sıyırma yapılır. Sıyırma çözeltisi pH ı 6-8 e ayarlanır. Stokiyometrik oranda kalsiyum klorid eklenir ve CaMoO4 olarak çöker.

  

Molibdenin Solvent Ekstraksiyonu
2) Asidik klorid çözeltisinden molibden ve tungsten üretiminde C7-C9 adlı alifatik aminlerin kullanılması:

Tungsten varlığında molibden sadece 25 g HCl/lt konsantrasyonu altında üretilebilir. Asitliğin artıĢıyla molibden üretimi azalır. Yüklü solventten kazanım sodyum yada amonyum hidroksitlerle yapılır.

 

Molibdenin Solvent Ekstraksiyonu
3) Ekstraksiyonda ketonların kullanılması:

En fazla üretim 5Nin üzerindeki HCl de siklohekzanon isobütilmetilketon - asetophenon ile elde edilir. Bu üretim sıralaması organik fazların çözücülüklerine göre düzenlenmiĢtir ve çözücülüğü en az olan madde asetophenondur. Aynı koĢullar altında oksijenli organik fazlar kullanılarak +5 yüklü Mo üretimindeki sıralama; eter - ester - alkol – keton. Alkollerle üretim sıralaması ise pentil - heksil – heptil.

Molibdenin Solvent Ekstraksiyonu
4) Klorid çözeltilerinden molibden üretimi:

%40 tribütilfosfat bulunduran kerosen kullanılır.

Metal yüklü organik fazdan molibdeni kazandıran çözelti sudur ve molibden MoS3 yada CaMoO4 olarak kazanılır.
Sıyırma çözeltisinde iki metal bulunduğunda molibden MoS3 olarak çökelir ve tungsten çözeltide kalır. MoS3 550 ºC de kalsine edilerek molibdentrioksit elde edilir.

Molibdenin Solvent Ekstraksiyonu
5) Nitrik asit çözeltisinden D2EHPA (dietilhekzelfosforikasit) ile molibden üretimi:
 

üretim nitrik asit konsantrasyonuna bağlıdır. +6 yüklü molibden için 2 çeĢit mekanizma bulunmaktadır: Katyon iyon değiĢimi ve konsantrasyon 3M ın üzerine çıkıp ekstraksiyon arttıkça çözünme.

Molibdenin Solvent Ekstraksiyonu
6) Nitrat, klorid yada sülfat zayıf asit çözeltilerinden molibden üretimi:

Maksimum 2 pH lı D2EHPA (dietilhekzelfosforikasit) kullanılır. Organik fazın tam doygunluğa ulaĢması için 4:1 lik mol oranı kullanılmalıdır. Tungsten varlığı molibden üretimini engeller. Bu durumda molibden sıyırma çözeltisi olarak amonya yada amonyum nitrat ve amonya kullanılır.

 

Molibdenin Solvent Ekstraksiyonu
7) General Mills patentli üretim metodu:

Ekstraksiyonda benzofenomim kullanılır ve pH ı 0.5 olan sülfürik asit çözeltisinden +6 yüklü Mo üretilir.
Kerosen içinde %5 lik 2-hidroksi-5-dodesilbenzofenomim çözeltisi kullanıldığında 2 g Mo/lt yüklü organik faza ulaĢılabilir. Organik fazdan molibden sıyrılması için amonya, amonyum karbonat gibi alkali sıyırma çözeltileri kullanılır.

Molibdenin Solvent Ekstraksiyonu
8) Molibdenle birlikte bakırın da bulunduğu sülfat besleme çözeltilerinden Kelex 100 ün seçici olarak molibdeni ayırması:

PH ın 0.5 ile 2.0 arasında olduğu durumlarda molibden bakıra karĢı seçici olarak üretilebilir. PH ın 4ün üzerinde olduğu durumlarda ise bakır seçici olarak üretilebilir.

Bakırın Molibdene KarĢı Seçici Olarak Ayrılması

Sıyırma çözeltisinde 150-200 g H2SO4/lt bulunmalıdır.
Molibden H2SO4 ile sıyrılamamaktadır.

Bakır kazanıldıktan sonra molibden sodyum hidroksit sıyırma çözeltisi ile sıyrılır ve sodyum molibdat olarak kazanılır. SıyrılmıĢ organik faz direk yeniden ekstraksiyon devresine konularak geri dönüĢümlü olarak kullanılır.

SOLVENT EKSTRAKSĠYONU ĠLE BOR ÜRETĠMĠ

Bor madeni Dünya’daki 109 elementten biridir. Bu nedenle hemen yakın çevremizde yer alan toprakta, suda, bitkilerde ve diğer canlılarda Bor‟a rastlamak mümkündür. Fakat Bor kendi baĢına tabiatta bulunan bir element değildir. Oksijen ve diğer elementlerle birlikte tuz halinde bulunur (B2O3 olarak). Zaten genel bir tanımıyla endüstrinin ya da sanayinin tuzu olarak adlandırılmaktadır.

Bor nedir,nerelerde kullanılır?

DÜNYA BOR ÜRETĠCĠLERĠ VE KAPASĠTELERĠ Bor üretiminde 1970‟de yaklaĢık 770.000 ton B2O3 olan üretim miktarı, 1995‟den itibaren yılda 1,5 milyon tona yükselmiĢtir. Bu durum, büyük ölçüde Türkiye‟deki üretim artıĢından ileri gelmektedir. Ülkemizde bor üretimi 1970‟de 122.000 ton B2O3 den, 2006 yılında 671.000 ton B2O3‟e ulaĢmıĢtır. ABD'nin bor üretimi ise tersine, nispeten sabit kalarak aynı dönem için 510.000-562.000 ton B2O3 arasında değiĢim göstermiĢtir.

TÜRKĠYE‟DE BOR ÜRETĠMĠ

     

Türkiye bor yatakları, bilinen Dünya bor rezervinin yaklaĢık %70'ine sahiptir.ABD %6,8 ,Rusya %8,5 bor rezervine sahiptir. TESĠSĠN YERĠ / ÜRÜN CĠNSĠ / ÜRETĠMĠ(T/Yıl) KIRKAKonsantre Tinkal800.000 EMETKonsantre Kolemanit400.000 BIGADIÇKonsantre KolemanitÜleksit400.000 BIGADIÇÖğütmüĢ Kolemanit60.000 KESTELEKKonsantre Kolemanit100.000 TOPLAM1.760.000 T/Yıl Bor ÜRETĠMĠ

TÜRKĠYE’DEKĠ ÜRÜN CĠNSĠ VE ÜRETĠMĠ(T/Yıl)

Boraks Dekahidrat 47.000 Susuz Boraks 60.000 Sodyum PerboratTetrahidrat20.000 Sodyum PerboratMonohidrat4.500 Boraks Pentahidrat 320.000 Borik Asit 85.000

BORUN KULLANIMmetal olmayan (nonALANLARI  Bor Alüminyum ile aynı grupta


metal)grupta olmasına rağmen iletkenlik özelliği de taĢımaktadır. Bu yüzden Bor element olarak yarı metalik element sınıfında kabul edilir. Ġlaç sanayisinde, dezenfekte edicilerde, antiseptiklerde, lens sıvılarında, parfüm imalatında, kemik geliĢiminde Zırhlı plakalar, seramik plaka imalatında, kompozit fiberglass üretiminde Mikroskop ve teleskoplarda kullanılan cam tüplerde,cam sanayisinde(bor-cam) Mıknatıslarda,manyetik tren ile ulaĢım teknolojilerinde iletken ve manyetik teçhizatın yapımında zımpara kağıt ve taĢlarında Bor kullanılmaktadır.Antifrizlerde, motor yağlarında, fren sıvılarında, araçlarda, uçaklarda hidrolik sıvılarda kullanılır

Borun kullanım alanları
Yalıtım,Fiberglass Deterjan Borosilikat Cam Seramik Fiberglass,tekstil Tarım Diğer TOPLAM

20 19 12 11 10 4 24 %100

BaĢlıca bor mineralleri
%B2O3:
 Boraks{tinkal}(Na2O.2B2O3.10H2O)  Sasolit(B(OH3))  Tinkalkonit(Na2O.2B2O3.5H2O)

Ağırlıkça

 Kernit (Na2O.2B2O3.4H2O)
 Kolemanit (CaO.3B2O3.5H2O)  Üleksit (Na2O.CaO.5B2O3.16H2O)  Hidroborasit (CaO.MgO.3B2O3.6H2O)

36,5 56,4 47,8 51,0 50,8 43,0 50,5

Dekabor(B10H14)‟un NaNO2 ve bütanon(THF,C4H8O) ile solvent reaksiyonları
B10H14 + Na[ON=O] --THF--- Na[B10H12NO2]

Dekabor NaNO2/THF çözeltisine eklenir eklenmez sarı bir renk alır.Bu renk NaB10H13 ve nitröz asit oluĢumuna kadar sürer.KarıĢtırılıp 3 gün oda sıcaklığında beklenen bu karıĢım içersinde B9H12NH ve borasit gibi önemli

bileĢikler oluĢur.

Solventteki nitrit reaksiyonlarından sağlanan sodyum tuzları konsantre sülfürik asitle kuru pentan altında karĢılaĢır ve B9H11NH ve B10H14 oluĢumu gözlenir; 2NaB9H12NH+H2SO42B9H11NH+Na2SO4+ 2H2

2NaB10H15+H2SO4  2B10H14+2H2+Na2SO4

Yukardaki reaksiyonlar sonucu elde edilen nötr azaborlar(yapısınsa N bulunduran bor bileĢikleri) çok kolay bir Ģekilde hidrolize uğrarlar. B9H12NH iyonu yapısındaki N(azot) B10H14/sodyum nitrit reaksiyonunda Ph3P=N=PPh3 tuzu Ģeklinde ayrılmıĢtır.OluĢan sıvı fazdaki B9H11NH atmosferik koĢullara aylarca dayanabilir.

Borikasit(H3BO3) endüstride çok çeĢitli alanlarda kullanılan bir bor bileĢiğidir.Isıtıldığında kademeli olarak suyunu kaybeder.

BORĠKASĠT ÜRETĠM YÖNTEMLERĠ

Kolemanitten Borik Asit Eldesi
Ca2B6O11.5H2O+2H2SO4+4H2O2CaSO4.2H2O +6H3BO3 Kolemanit 10mm boyutta öğütülür ve döner fırına verilir.Döner fırında 400-500 derecede kalsine edilir

Kolemanit 10mm boyutta öğütülür ve döner fırına verilir.Döner fırında 400-500 derecede kalsine edilir ve %96‟lık H2SO4 ile reaksiyona sokulur. TeĢekkül eden jips(CaSO4) basınçlı filtrelerden süzülüp soğutulan çözeltiden borik asit,santrifüjlenerek ayrılıp,kurutulur,torbalanır ve ana çözelti yeniden devreye verilir.

Tinkalden borik asit(H3BO3)eldesi
Tinkal cevherinin farklı yerinden alınan numuneler 60 derecede su içersinde 1saat karıĢtırılır.KarıĢım 4000dev/dak. Hızla 20 dakika santrifüjlenerek ekstraksiyona tabi tutulur.Daha sonra çözelti 250 derecede 2saat kalsine edilir ve kaybolan nem ve kristal suyu sayesinde %39,59 ağırlık kaybı olur.Kalan kısımdan %olarak Na2B4O7.10H2O ve B2O3 miktarları hesaplanır.

Cevherden uzaklaĢtırılan nemin ve kristal suyunun 250derecede kalsinasyonundan sonra oluĢan kütle parçalanıp sırasıyla 60,50,25,20 mesh elekten geçirilerek -60,+60,-50,+50,25,+25,-20 mesh tanecik büyüklüklerine ayrılır.Her tanecik büyüklüğünde,0.02 mol Na2B4O7‟a karĢılık gelen 5,09g , 250 derecede kalsine edilmiĢ cevher metenol ile karıĢtırılır ve 6,5ml/s debide CO2 ile metil borat-metanol azeotropu elde edilir.

Elde edilen azeotrop sudan geçirilerek hidroliz edilir.Metanol geri kazanıldıktan sonra çöken borik kristalleri süzülerek ayrılır.Elde edilen borik asitli çözelti aynı yöntemde ikinci borik asit eldesi için hidroliz çözeltisi olarak kullanılır.

Optimum Ģartlarda saf boraks ve tinkalden elde edilen borik asit verim değerleri:
0.1N NaOH sarfiyatı (ml) Saf boraks Na2B4O7.1 0 H2O (0.02mol) Tinkal (0.02 mol Na2B4O7) 73,74 H3BO3(g) H3BO3(%)

4,56

92,14

68,08

4,21

85,14

saf borakstan borik asit üretim reaksiyonları: Na2B4O7+7H2O4 H3BO3 + 2NaOH
H3BO3+3CH3OH(CH3O)3B+3H2O (CH3O)3B + 3H2O H3BO3 + 3H2O

Solventle Borik Asit Üretiminin ġematik GösteriliĢi

Numaraların tanımı:
1. 2. 3.

4.
5. 6. 7.

DoymuĢ NaHCO3 çözeltisi Buble flowmetresi H2SO4 Metanol+boraks Mantolu ısıtıcı Metanol Wigreux kolonu

Soğutucu 9. Su banyosu 10. Esterin hidrolizinde kullanılan toplama kabı 11. Soğutucu 12. Esterin hidrolizinde kullanılan toplama kabı
8.

NĠYOBYUM VE TANTAL
SOLVENT EKSTRASĠYON YÖNTEMĠ ĠLE ÜRETĠMLERĠ

NĠYOBYUM (KOLOMBĠYUM)

NĠYOBYUM (KOLOMBĠYUM) ELEMENTĠNĠN ÖZELLĠKLERĠ
      

Sembol: Nb Atom numarası: 41 Atom ağırlığı: 92.90638 g/mol Oda koĢullarında (25°C 298 K): Gri metalik katı Metal d-blok elementi 1801 yılında Charles Hatchett tarafından keĢfedilmiĢ Doğada yaygın olarak, niobit [(Fe, Mn)(Nb, Ta)2)O6], niobit tantalit [(Fe, Mn)(Ta, Nb)2)O6] mineralleri içerisinde bulunur.

NĠYOBYUM (KOLOMBĠYUM) ELEMENTĠNĠN ÖZELLĠKLERĠ

     


Yoğunluğu: 8.570 g/mL Erime noktası: 2477°C (2750 K) Kaynama noktası: 4744°C (5017K) Molar hacmi: 10.83 ml/mol Mineral Sertliği: 6.0 Isı iletkenliği: 0.537W cm-1 K-1 Özgül ısı: 0.265 J g-1 K-1 BuharlaĢma Entalpisi: 690 kJ mol-1 AtomlaĢma Entalpisi: 733 kJ mol-1

NĠYOBYUM (KOLOMBĠYUM) ELEMENTĠNĠN ÖZELLĠKLERĠ


    

Elektronik konfigürasyonu: 1s2 2s2p6 3s2p6d10 4s2p6d4 5s1 Kabuk yapısı: 2.8.18.12.1 Elektron ilgisi: 86.1 kJmol-1 Elektronegatiflik: 1.60 (Pauling birimine göre) Kristal Yapısı: KHM Ġyon çapı: 0.69 Å

NĠYOBYUM ELEMENTĠNĠN KULLANIM ALANLARI


  

Güçlü paslanmaz çeliklerin yapımında Süper iletken olan ve bu özelliğini manyetik alanlarda da kaybetmeyen NbZn alaĢımı teller, güçlü mıknatısların yapımında Kuyumculuk alanında Nötronlara karĢı düĢük yakalama kesitine sahip olması nedeniyle nükleer endüstride Boru hatları yapımında AĢınmaya karĢı dirençli olduğu için jet motorları yapımında kullanılmaktadır

NĠYOBYUM REZERVLERĠ

Rezervlerin büyük bir kısmını piroklar-mikrolit içeren maden yatakları oluĢturur.  Geri kalan bölüm ise pegmatit ve plaserde bulunmaktadır. (Plaser tipi yataklarda niyobyum, niyoit ve tantalit halinde bulunur)  Türkiye‟de bu alanda yapılan ve yapılması planlanan herhangi bir faaliyet yoktur.

DÜNYADAKĠ NĠYOBYUM REZERVLERĠ

ÜLKELER
Brezilya Bağımsız Dev. Top. Zaire Kanada

REZERV (ton) 3 310 000
680 000 200 000 140 000

Nijerya
Avustralya Diğer Ülkeler Toplam

64 000
5 000 53 000 4 452 000

DÜNYADA ÜRETĠLEN NĠYOBYUMUN ÜLKELERE GÖRE DAĞILIMI

ÜLKELER Nijerya Kanada Brezilya Avustralya Toplam

1995 13 2 357 15 240 109 17 721

1996 13 2 331 17 745 112 20 223

TANTAL

TANTAL ELEMENTĠNĠN ÖZELLĠKLERĠ


    

Sembol: Ta Atom numarası: 23 Atom ağırlığı: 50.9415 g/mol Oda koĢullarında (25C 298 K): GümüĢümsü gri renkli katı metal d-blok elementi Ġlk olarak 1802 yılında Andres Ekeberg tarafından keĢfedilmiĢtir. 1820 yılında ise Jons Berzelius tarafından izole edilmiĢtir. Bilinen minerali tantalit [(Fe,Mn)Ta2O6], euxenittir.

TANTAL ELEMENTĠNĠN ÖZELLĠKLERĠ


     


Yoğunluğu: 16.650 g/mL Erime noktası: 3017°C (3290K) Kaynama noktası: 5458°C (5731K) Molar hacmi: 10.85 ml/mol Mineral Sertliği: 6.5 Isı iletkenliği: 0.575 W cm-1 K-1 Özgül ısı: 0.140 J g-1 K-1 BuharlaĢma Entalpisi: 735 kJ mol-1 AtomlaĢma Entalpisi: 782kJ mol-1

TANTAL ELEMENTĠNĠN ÖZELLĠKLERĠ


   

Elektronik konfigürasyonu: [Xe].4f14.5d3.6s2 Kabuk yapısı: 2.8.18.32.11.2 Elektron ilgisi: 31 kJmol-1 Elektronegatiflik: 1.50 (Pauling birimine göre) Atomik Yarıçapı: 145 pm (200 pm hesaplama ile) Kristal Yapısı: KHM

TANTAL ELEMENTĠNĠN KULLANIM ALANLARI




Tantalın metal tozları, elektronik aletlerin yapımında AlaĢımları hava taĢıtlarının ve füze parçalarının yapımında Tantal oksit bileĢiği yüksek kırılma indisine sahip özel camların ve kamera merceklerinin yapımında Vücut sıvılarına karĢı dirençli olması nedeniyle ameliyat aletlerini yapılmasında Tantal tellerinin ampullerin içerisinde (su anda tungsten tercih ediliyor) Çelik üretiminde Ġnert bir element olması nedeniyle kimya ve nükleer endüstrisinde kullanılmaktadır

TANTAL REZERVLERĠ
ÜLKELER 175 78 Brezilya Bağımsız Dev. Top. Zaire Kanada Nijerya Avustralya Tayland ABD Diğer Ülkeler Toplam 2 4 1 1 254 REZERV (ton) 3 192 37

195
907 725 268

536
360 814 920

NĠYOBYUM VE TANTALIN SOLVENT EKSTRASYON ĠLE ÜRETĠLMESĠ
Metallerin eldesinde son zamanlarda tercih edilen en avantajlı ve verimi yüksek olan , sulu çözeltideki metal iyonunun organik faz bünyesinde çökeltilmesi iĢlemi “solvent ekstraksiyon”, hidrometalurjinin bir dalıdır

NĠYOBYUM VE TANTALIN SOLVENT EKSTRASYON ĠLE ÜRETĠLMESĠ

Niyobyum ve tantal elementleri doğada bir arada bulunduklarından ve kimyasal olarak çok benzer olduklarından dolayı; niyobyumun cevherinden eldesi, tantalın eldesi ile sağlanmaktadır.

NĠYOBYUM VE TANTALIN SOLVENT EKSTRASYON ĠLE ÜRETĠLMESĠ

Cevherin çıkarılma metodu ne olursa olsun, kimyasal benzerliklerinden dolayı, niyobyum ve tantalın ayrılma prosesi seçimi çok önemlidir. Solvent ekstraksiyon bu anlamda en çok tercih edilen metottur. Metil izobutil keton (MIBK) ve siklohekzanol en çok tercih edilen organik fazlardır.

FARKLI EKSTRAKSĠYON YÖNTEMLERĠ

Sulu çözelti: 100 g/lt Nb-Ta karıĢımı 5,6N HF ve 9N H2SO4  Organik Faz: MIBK  Nb Sıyırma Çözeltisi: Seyreltik HF- H2SO4 çözeltisi  Ta Sıyırma Çözeltisi: H2SO4

FARKLI EKSTRAKSĠYON YÖNTEMLERĠ
Sulu çözelti: %70‟lik HF (16-24 saat liç)  Organik Faz: MIBK  Nb Sıyırma Çözeltisi: Seyreltik HF- H2SO4 çözeltisi  Ta Sıyırma Çözeltisi: Su  Nb susuz amonyak ile çöktürülerek, kalsine edilip, metaline indirgenir.  Ta potasyum florid ile metaline indirgenir. Fansteel‟s Muskagee düzeneğinde, polietilen kolonlarda polietilen karıĢtırıcılar ile yapılır. Ġmpüriteler; demir, mangan, titanyum çöktürülür. Sulu faz Nb-Ta floridlerinden oluĢur.

FARKLI EKSTRAKSĠYON YÖNTEMLERĠ

Nb- Ta ayrıĢmasının HCl- HF-MIBK sistemindeki asitmetal konsantrasyonunun bir fonksiyonu olduğu araĢtırmacılar tarafından ortaya atılmıĢtır. Sistemdeki klorürün varlığı Nb‟un ekstraksiyonunu arttırmaktadır Ayrıca HF varlığında ekstraksiyona bakılacak olursa 2N HF asitliğin altında Ta kolayca ekstrakte olurken Nb hala rafinede kalmaktadır.

SONUÇ

Niyobyum – tantal cevherinden metallerin elde edilmesi genellikle HF ve H2SO4 ile liç etme (çünkü elementlerin reaksiyon verdikleri tek asit bunlardır) ardından, MIBK organiği kullanılarak çöktürme ve sıyırma çözeltisi olarak seyreltik sülfirik asit kullanılarak susuz amonyum ile çöktürerek, kalsine edilip, indirgenme olarak genellenebilir.

KOBALTIN SOLVENT EKSTRAKSĠYONU ĠLE ÜRETĠMĠ

Kobaltın Özellikleri
 


       

Yoğunluğu : 8.900 g/mL Erime noktası : 1495°C (1768K) Kaynama noktası : 2927 °C (3200K) Molar hacmi : 6.67 ml/ mol Mineral Sertliği :5 Özgül ısı : 0.42 J g-1 K-1 Isı iletkenliği : 1 W/cmK BuharlaĢma Entalpisi : 375 kJ mol-1 AtomlaĢma Entalpisi : 426 kJ mol-1 Maliyeti (saf) : 21 $/100g Maliyeti (cevher) : $/100g

 

 


  

Elektron Negatifliği (Pauling) :1.88 Ġyonizasyon Potansiyeli Birinci : 7.86 Ġkinci :17.06 Üçüncü : 33.5 Valans Elektron Potansiyeli (-eV): 38.7 Atomik yarıçap: 1.67Å Atomik Hacim: 6.7cm3/mol Kovalent Yarıçap: 1.16Å Kesit Alanı: 37.5barns ±0.2 Kristal yapısı: Heksagonal

Ferro manyetiktir,  Çoğu demir,bakır,nikel,gümüĢ,çinko cevherlerinde eser miktarda bulunur ve yan ürün olarak elde edilir...

Kobaltın kullanım alanları
Alnico adı verilen alüminyum, nikel ve kobalt alaĢımı manyetik direnç ve dayanıklılığı arttırdığı için bir çok üretimde  Mıknatıs çeliği ve paslanmaz çelik üretiminde,  AlaĢım türbinleri uçak yapımında,  Petrol ve kimya endüstrisinde katalizör olarak  Yüksek hızlı tekerleklerde  Tuzları,cam ,porcelen, cam boyamak amacıyla yapılır..  Oksitlenmeye karĢı dirençli olduğu ve sert olduğu için galvanik kaplamacılıkta (elektrikle maden kaplama)  BileĢikleri boyacılıkta pigment olarak  Co 60 izotopu g ıĢık kaynağı olarak kullanılmaktadır

Kobalt Reaksiyonları
Su ile Reaksiyonu

Kobalt metali suya karĢı çok reaktif bir element değildir. Fakat kırmızı sıcaklık denen sıcaklıkta kobalt metali ve su buharı arasındaki reaksiyon sonucunda kobalt(II) oksit (CoO) oluĢur.
2Co(k) + O2(g)= 2CoO(k)

Asit ile Reaksiyonu

Kobalt metali seyreltik sülfürik asit içerisinde yavaĢça çözünerek Co(II) çözeltisini oluĢturur. Aynı anda açığa hidrojen gazı çıkar. Co(II) iyonu aslen çözeltide [Co(OH2)6]2+ kompleksi halindedir.

Co(k) + H2SO4(aq) àCo2+(aq) + SO42-(aq) + H2(g

Hava ile reaksiyonu

Kobalt hava ile reaksiyona girecek reaktifliğe sahip değildir. Fakat ısıtıldığında oksidi Co3O4 oluĢur. Eğer reaksiyon 900°C‟de gerçekleĢir ise kobalt (II) oksit (CoO) oluĢur. Havadaki azot ile direk olarak reaksiyona girmez. 3Co(k) + 4O2(g) = 2Co3O4(k) 2Co(k) + O2(g) = 2CoO

Solvent Ekstraksiyonu

Solvent ekstraksiyonu birbiri içinde çözünmeyen iki sıvı fazın teması sonucu bir bileĢkenin bir fazdan diğerine geçiĢi olayıdır.Çözücü ile metalin eldesi iyon değiĢimi olarak da adlandırılır. Ġki kademede yapılır; Ekstraksiyon Kademesi ve Sıyırma Kademesi

KOBALT EKSTRAKSİYONU AKIM ŞEMALAR

PH 6 da D2EHPA Solvent Sülfat Sistemi kullanılan Kobaltın Ekstraksiyon Ġzotermi

Kobalt ve Nikelin D2EHPA Kullanılarak Ayrılma

Sürekli Sulu ve Organik Fazların Co/Ni Oranına Etkisi

Co/Ni Oranının Co-Ni AyrıĢmasına Etkisi

Organik ve Sulu Fazın Temizleme ĠĢlemi Sırasında Co/Ni Oranına Etkisi

Yüksek Basınçta Karbonil Prosesin Akım ġeması

Kobalt AyrıĢması için Pyrites Prosesi

DengelenmiĢ pH ve (NH4)2SO4 Konsantrasyonunun Kobalt Ekstraksiyonuna Etkisi

Laterit Nikelin Hidrometalurjik Proses Sırasındaki Akım ġeması

Sign up to vote on this title
UsefulNot useful