• Embed Doc
  • Copy Link
  • Readcast
  • Collections
  • CommentGo Back
Download
 
 1Aleksander Ku
ś
 
NOWA LITERATURA ARABSKA PRZE
Ł
OMU XIX I XX WIEKU.
Zjawisko okre
ś
lane jako
 Arabskie Odrodzenie Kulturalne
by
ł
o wynikiem znalezienia si
ę
 krajów Bliskiego Wschodu w obr 
ę
 bie wp
ł
ywów politycznych mocarstw kolonialnych.Blisko
ść
europejskich kanonów kulturowych i mo
ż
liwo
ść
ich wykorzystywania, stanowi
ł
og
ł
ówny impuls dla rodz
ą 
cej si
ę
w Egipcie, Syrii z Libanem, a pó
ź
niej Iraku -
 NOWEJ  LITERATURY ARABSKIEJ 
. Kontakt z dominuj
ą 
c
ą 
literatur 
ą 
angielsk 
ą 
czy francusk 
ą 
nie oznacza
ł
 
ś
lepego przejmowania wzorców. Pi
ś
miennictwo arabskie zachowa
ł
o w
ł
asny oryginalnycharakter, przede wszystkim dzi
ę
ki silnemu przywi
ą 
zaniu do dawnego dziedzictwakulturalnego. Odwo
ł
ywanie si
ę
do rodzimej tradycji literackiej; wzrastaj
ą 
ce poczucie
ś
wiadomo
ś
ci narodowej; czerpanie z osi
ą 
gni
ęć
cywilizacyjnych Europy; o
ż
ywienie w
ś
wiecieliterackim, nak 
ł
ada
ł
y si
ę
na siebie, daj
ą 
c w rezultacie - powszechne odrodzenie kulturalne.Z Przygotowywaniem w
ł
a
ś
ciwego gruntu dla odradzaj
ą 
cej si
ę
kultury arabskiej, sz
ł
o w parze zacie
ś
nianie zwi
ą 
zków mi
ę
dzy Europ
ą 
a Bliskim Wschodem. Krajem szczególniezainteresowanym tego typu wspó
ł
 prac
ą 
by
ł
Egipt za panowania vice-króla MuhammadaAlego. Dzia
ł
alno
ść
reformatorska tego w
ł
adcy obj
ęł
a równie
ż
s
ą 
siedni region, Syri
ę
zLibanem. Bezpo
ś
rednim wydarzeniem, które umo
ż
liwi
ł
o przeszczepianie zdobyczycywilizacyjnych Europy by
ł
o l
ą 
dowanie wojsk Napoleona w 1798 roku. Narastaj
ą 
ce od tegoczasu o
ż
ywienie kulturalne, Egipt zawdzi
ę
cza przede wszystkim dalekowzrocznej polityceswego w
ł
adcy. Muhammad Ali stara
ł
si
ę
zaanga
ż
owa
ć
w sprawy kraju przebywaj
ą 
cy przyokazji dzia
ł
a
ń
wojskowych, sztab francuskich specjalistów i uczonych. Zadzierzgni
ę
cie pierwszych kontaktów naukowych i dalsze ich rozwijanie pozwoli
ł
o na ca
ł
o
ś
ciow
ą 
reform
ę
  pa
ń
stwa. Powstawa
ł
y ró
ż
norakie instytucje kulturalne i naukowe. Stworzony systemnast
ę
 puj
ą 
cych po sobie misji szkoleniowych zapewnia
ł
niezb
ę
dn
ą 
kadr 
ę
ludziwykszta
ł
conych za granic
ą 
(Francja, W
ł
ochy), którzy nast
ę
 pnie obejmowali g
ł
ównestanowiska pa
ń
stwowe. Efektem tego by
ł
o przej
ę
cie zachodnich wzorców nauczania irozwi
ą 
za
ń
technicznych. Powsta
ł
a „Szko
ł
a J
ę
zyków” koncentruj
ą 
ca si
ę
na opracowywaniut
ł
umacze
ń
, g
ł
ównie podr 
ę
czników i publikacji maj
ą 
cych znaczenie dla unowocze
ś
nienia pa
ń
stwa. Dzia
ł
ania te sprzyja
ł
y równie
ż
rozwojowi klasycznego j
ę
zyka arabskiego, któregos
ł
ownictwo by
ł
o uzupe
ł
niane i wzbogacane, zw
ł
aszcza w zakresie terminologii
 
 2specjalistycznej. Wszystko to nie mia
ł
oby miejsca bez udzia
ł
u tradycyjnych uczelnimuzu
ł
ma
ń
skich i ich wyk 
ł
adowców, cho
ć
te, jak np. al-Azhar nie zawsze przychylnym okiem przygl
ą 
da
ł
y si
ę
stopniowej europeizacji Egiptu. Dla rozwoju szkolnictwa kluczowymzadaniem by
ł
o zak 
ł
adanie drukarni, przy okazji czego zacz
ęł
a te
ż
wychodzi
ć
regularna prasaarabska. Powoli mo
ż
na by
ł
o zaobserwowa
ć
przesuwanie centrum uwagi z dziedzin czysto praktycznych (in
ż
ynieria, medycyna, wojskowo
ść
) - za czasów dzia
ł
alno
ś
ci MuhammadaAlego - na dyscypliny ogólno-kulturowe, czy wr 
ę
cz humanistyczne, za jego nast
ę
 pców.Coraz wi
ę
kszego znaczenia nabiera
ł
o pi
ś
miennictwo popularnonaukowe i historyczne, akulminacj
ą 
tego trendu jest powstanie niezale
ż
nej prasy, która wywar 
ł
a ogromny wp
ł
yw na
ś
wiadomo
ść
narodow
ą 
i
ż
ycie polityczne kraju. Rozwijana publicystyka i towarzysz
ą 
ce jejzagorza
ł
e polemiki (nierzadko o zabarwieniu anty-tureckim) przyspieszy
ł
y procesunowocze
ś
niania i rozwoju j
ę
zyka arabskiego.Po okresie ca
ł
kowitej stagnacji pod okupacj
ą 
osma
ń
sk 
ą 
, twórczo
ść
w j
ę
zyku arabskim pocz
ą 
tkowo stara
ł
a si
ę
zachowywa
ć
ci
ą 
g
ł
o
ść
z formami klasycznymi. Nawi
ą 
zuje si
ę
doliteratury adabowej (makamy), czy ludowej. Jedno z zasadniczych pyta
ń
; dotyczy miejsca iroli dialektu w odradzaj
ą 
cym si
ę
pi
ś
miennictwie. J
ę
zyk potoczny zacz
ął
przejmowa
ć
funkcje jakie dot
ą 
d pe
ł
ni
ł
j
ę
zyk klasyczny (szczególnie dobrze sprawdza
ł
si
ę
on wsz
ę
dzie tam, gdziek 
ł
adziono nacisk na powszechn
ą 
zrozumia
ł
o
ść
: w farsie, komedii czy opowiadaniu).Wykszta
ł
ci
ł
si
ę
nowy styl pisarski, a tym samym powsta
ł
a nowoczesna, lekka prozanarracyjna, pozbawiona tradycyjnego bogactwa form i sztuczno
ś
ci. Fakt,
ż
e w okresie tymznani redaktorzy bardzo cz
ę
sto byli zarazem wybitnymi pisarzami, sprzyja
ł
wzajemnemuoddzia
ł
ywaniu publicystyki i nabieraj
ą 
cej kszta
ł
tów
nowej literatury arabskiej
. Przej
ś
ciuzainteresowa
ń
 
ś
ci
ś
le naukowych w kierunku tematyki bli
ż
szej literaturze pi
ę
knej i naukomspo
ł
ecznym, towarzyszy
ł
a rotacja narodowo
ś
ciowa g
ł
ównych jej propagatorów.T
ł
umaczeniami zajmuj
ą 
si
ę
teraz g
ł
ównie Syryjczycy i Liba
ń
czycy. Nie bez znaczenia jest te
ż
 udzia
ł
europejskich naukowców; ci b
ą 
d
ź
osiedlaj
ą 
si
ę
w Egipcie i tu wnosz
ą 
swój wk 
ł
ad w przyswajanie literatury francuskiej czy angielskiej, b
ą 
d
ź
te
ż
z o
ś
rodków orientalistycznychdzia
ł
aj
ą 
cych na kontynencie, wspieraj
ą 
wysi
ł
ki intelektualistów arabskich.Dost
ę
 p do my
ś
li europejskiej w Syrii i Libanie by
ł
mo
ż
liwy dzi
ę
ki pr 
ęż
nie dzia
ł
aj
ą 
cymmisjom religijnym (zw
ł
aszcza w zakresie szkolnictwa i szpitalnictwa). Doprowadzi
ł
y one do powstania dwóch konkuruj
ą 
cych ze sob
ą 
o
ś
rodków naukowych w Bejrucie: protestanckiegoUniwersytetu Ameryka
ń
skiego i katolickiego Uniwersytetu
Ś
w. Józefa. Obie uczelniedysponowa
ł
y kadr 
ą 
wybitnych specjalistów w zakresie j
ę
zyka arabskiego i wydawa
ł
y liczne publikacje z tej dziedziny. O ile uniwersytet francuski, który wkrótce wysun
ął
si
ę
na czo
ł
ow
ą 
  pozycj
ę
dawa
ł
pierwsze
ń
stwo naukom humanistycznym i filologicznym, o tyle szko
ł
a
 
 3ameryka
ń
ska koncentrowa
ł
a si
ę
na medycynie i naukach
ś
cis
ł
ych (co charakterystyczne,starano si
ę
tu inspirowa
ć
wychowanków do samodzielnego my
ś
lenia, w przeciwie
ń
stwie dosztywnych regu
ł
kszta
ł
cenia katolickiego). Na obszarze Syrii z Libanem panowa
ł
o równouprawnienie wszystkich wyzna
ń
, co wznacznym stopniu przyczynia
ł
o si
ę
do rozwoju kultury i nauk (pewnym zm
ą 
ceniem tejatmosfery by
ł
y zamieszki religijne mi
ę
dzy chrze
ś
cijanami i muzu
ł
manami w latachsze
ść
dziesi
ą 
tych XIX w.). Rezultatem tego konfliktu by
ł
o wzmocnienie wp
ł
ywówfrancuskich w tej cz
ęś
ci Arabii, a co za tym idzie, popularyzowanie i naczelna pozycjaliteratury klasycznej tego kraju. Sytuacja ta ugruntowa
ł
a si
ę
do tego stopnia,
ż
e nawet wysi
ł
kiWielkiej Brytanii, by zwi
ę
kszy
ć
obecno
ść
kultury i pi
ś
miennictwa angielskiego, niewielemog
ł
y zmieni
ć
. Co wi
ę
cej, nawet cz
ęść
literatury rosyjskiej, której promowaniem zajmowa
ł
osi
ę
prawos
ł
awne Towarzystwo Palesty
ń
skie, poznawano nie dzi
ę
ki inicjatywom ImperiumRosyjskiego, ale poprzez przek 
ł
ady francuskie. Charakterystyczne jest,
ż
e silna europeizacjakultury arabskiej w tym czasie wynika
ł
a g
ł
ównie z faktu,
ż
e miejscowa inteligencja wola
ł
aczerpa
ć
ze
ź
róde
ł
zachodnich, ni
ż
odwo
ł
ywa
ć
si
ę
do oficjalnych (pa
ń
stwowych) wzorców -znak sprzeciwu wobec kanonów osma
ń
sko-tureckich. Zjawisko to zauwa
ż
alne jest w tychkrajach muzu
ł
ma
ń
skich, które z ró
ż
nych wzgl
ę
dów pozostawa
ł
y w bezpo
ś
redniej zale
ż
no
ś
ciod Istambu
ł
u. Irak by
ł
ca
ł
kowicie izolowany kulturowo i politycznie od wszelkich wp
ł
ywów.Ca
ł
a tamtejsza edukacja oparta by
ł
a na
ś
redniowiecznym modelu szko
ł
y koranicznej. Bardzos
ł
abe przejawy o
ż
ywienia
ż
ycia kulturalnego pojawi
ł
y si
ę
, gdy Egipt i Syria by
ł
y ju
ż
dalekozaawansowane w rozwoju i modernizacji. Ale nawet wówczas tendencje te by
ł
y pod
ś
cis
ł
akontrol
ą 
w
ł
adz tureckich. Jeszcze inaczej kszta
ł
towa
ł
a si
ę
sytuacja w krajach Magrebu; o ilete cieszy
ł
y si
ę
du
żą 
autonomi
ą 
polityczn
ą 
, to ogólne zacofanie krajów Afryki Pó
ł
nocnejuniemo
ż
liwia
ł
o im jakiekolwiek korzystanie z dorobku europejskiego, nawet gdy wesz
ł
y w bardzo
ś
cis
ł
e powi
ą 
zania z takimi pa
ń
stwami jak Hiszpania czy Francja.Jak wida
ć
, w tym pierwszym etapie rozwoju
 Nowej Literatury Arabskiej
-
OKRESIE
„
O
Ś
WIECENIA
” - Liban z Bejrutem najlepiej by
ł
przygotowany do przyj
ę
cia roli centrumkulturowego. Wk 
ł
ad Egiptu w odradzanie kultury arabskiej jest równie
ż
znaczny; powsta
ł
 ca
ł
y ruch „modernizmu muzu
ł
ma
ń
skiego”, któremu patronowa
ł
uniwersytet al-Azhar.Utrzymywa
ł
y si
ę
tam jednak dawne style artystycznej prozy arabskiej (makamy), podczasgdy w Syrii - Libanie do g
ł
osu dochodz
ą 
ju
ż
nowe formy wyrazu: opowiadanie, nowela, powie
ść
. W
ł
a
ś
ciwie ewolucja twórczo
ś
ci pi
ś
mienniczej zauwa
ż
alna jest we wszystkichdziedzinach, kszta
ł
tuj
ą 
si
ę
i rozwijaj
ą 
nowe formy literackie (te, cho
ć
przeszczepiane na gruntarabski ze
ź
róde
ł
europejskich, uzyskuj
ą 
jednak specyficzne oblicze, zachowuj
ą 
c sw
ą 
 odmienno
ść
).
of 00

Leave a Comment

You must be to leave a comment.
Submit
Characters: ...
You must be to leave a comment.
Submit
Characters: ...