YASAMA DERNEĞİ

www.yasader.org yasader@yasader.org

Yasama Derneği’nin amacı daha demokratik,

katılımcı ve etkin bir yasama sürecine hizmet etmek, yasama bilimi ve tekniğinin geliştirilmesine katkı sağlamak, ulusal ve uluslararası seviyede yasama sürecinde yer alan kişiler ve kurumlar arasındaki

iletişimin güçlendirilmesine yardımcı olmak ve sivil toplumun yasama sürecine katılımını destekleyerek demokrasinin gelişmesine katkı yapmaktır.

Yasama Derneği sivil toplum kuruluşları için gönüllü olarak yasama danışmanlığı hizmeti vermektedir. Dernek ayrıca sivil toplumun yasama sürecine katılımına ilişkin kapasitenin güçlendirilmesine birisi olan Sivil Toplum İçin Yasama Sürecine kanun yapım ve denetim süreçleri hakkında sağlamaktır.

yönelik programlar yürütmektedir. Bu projelerden Katılım El Kitabı’nın amacı STK’ları TBMM’deki bilgilendirmek ve bu süreçlere etkin katılımlarını

Yasama Derneği Yönetim Kurulu

SİVİL TOPLUM İÇİN YASAMA SÜRECİNE KATILIM EL KİTABI

YASAMA DERNEĞİ

YASAMA DERNEĞİ
w w w. y a s a d e r. o r g

SİVİL TOPLUM İÇİN YASAMA SÜRECİNE KATILIM EL KİTABI

Yasama Derneği Ankara, 2011 2. Baskı

.

o r g SİVİL TOPLUM İÇİN YASAMA SÜRECİNE KATILIM EL KİTABI Yayın Kurulu Dr. y a s a d e r. 2011 YASAMA DERNEĞİ YAYINLARI Yayın No: 1 . İrfan Neziroğlu (Yasama Derneği) Dr.YASAMA DERNEĞİ w w w. Fahri Bakırcı (Yasama Derneği) Semra Gökçimen (Yasama Derneği) Habip Kocaman (Yasama Derneği) Ali Fuat Kartal (Türk Kütüphaneciler Derneği) Feray Salman (İnsan Hakları Ortak Platformu) Nuran Talu (Küresel Denge Derneği) Hakan Tokbaş (Tüketiciler Birliği) Şanar Yurdatapan (Düşünce Suçuna Karşı Girişim) Yasama Derneği Ankara.

168 s.Yasama Organları – Türkiye 3.Türkiye Büyük Millet Meclisi 2. Kitabın tamamı veya bir bölümü Yasama Derneği’nin izni olmadan hiçbir biçimde çoğaltılamaz ve dağıtılamaz..yasader. ISBN: 978–605–61017–0–0 2. Baskı: Kasım 2011.org WEB : http://www. No: 20/5 Küçükesat / ANKARA E-posta : yasader@yasader. 2011. Ankara Baskı: 2000 adet © 2009. 21 cm. Baskı 1. Sivil Toplum Örgütleri JQ1809 328.— Ankara : Yasama Derneği. Yasama Derneği Bu kitabın yayın hakları Yasam Derneği’ne aittir. Yasama Derneği Sivil toplum için yasama sürecine katılım el kitabı..561 Akay Caddesi.ISBN: 978–605–61017–0–0 Tasarım: Zinnur Vapur 2.org Yasama Derneği Mattek Matbaacılık Adakale Sokak No: 32/27 Kızılay / ANKARA Tel: 0(312) 433 23 10 Fax: 0(312) 434 03 56 Baskı .

SUNUŞ ...................................................................................................................6 GİRİŞ .....................................................................................................................8 KULLANIM KILAVUZU ..................................................................................10 BİRİNCİ BÖLÜM TBMM’NİN YAPISI, GÖREVLERİ ve İŞLEYİŞİ A. TBMM .............................................................................................................16 TBMM nasıl oluşur, genel olarak görev ve yetkileri nelerdir?..............................18 Meclis İçtüzüğü nedir, ne işe yarar? .....................................................................18 TBMM’nin yerleşke düzeni nasıldır? ...................................................................19 TBMM kütüphanesinden nasıl yararlanılır? .........................................................21 TBMM’de nerelerde yemek yenebilir? .................................................................21 B. MİLLETVEKİLLERİ ...................................................................................22 Milletvekilleri nasıl seçilirler, görev süreleri ne kadardır? ...................................24 Yasama sorumsuzluğu ve dokunulmazlığı nedir, aralarındaki farklar nelerdir?....24 Milletvekillerine yardımcı olan görevliler kimlerdir ve bunların görevleri nelerdir? .................................................................................................25 Milletvekilleri ile nasıl görüşülebilir? ..................................................................25 Milletvekilleriyle iletişim nasıl sağlanır? .............................................................26 Milletvekilleriyle görüşmek için en uygun zaman nedir? ....................................27 Bir belge milletvekillerine nasıl ulaştırılabilir? ....................................................29 İKİNCİ BÖLÜM YASAMAYA İLİŞKİN TEMEL KAVRAMLAR VE KURUMLAR A- TEMEL KAVRAMLAR ................................................................................32 Üye tamsayısı nedir, TBMM’nin üye tamsayısı kaçtır? .......................................34 Yasama dönemi nedir, TBMM kaçıncı dönemindedir? ........................................34 Yasama yılı nedir, takvim yılından farklı mıdır? ..................................................34 Tatil ve ara verme nedir, aralarındaki fark nedir? .................................................35 Olağanüstü toplantı (tatil ve ara verme sırasında toplantı) nedir, kimler bu çağrıyı yapmaya yetkilidir? ..................................................................36

İÇİNDEKİLER

1

TBMM Genel Kurulu hangi gün ve saatlerde toplanır? .......................................37 Birleşim ve oturum nedir, aralarındaki fark nedir? ..............................................38 Yoklama, toplantı yetersayısı ve karar yetersayısı nedir, aralarındaki ilişki nasıldır? ....................................................................................39 Gelen kâğıtlar listesi nedir, ne işe yarar? ..............................................................40 B- TEMEL KURUMLAR ..................................................................................44 Sıra sayısı (komisyon raporu) ne demektir, neyi içerir?........................................41 Genel Kurul’un işlevi nedir? ................................................................................46 Komisyonların yasama sürecindeki işlevi nedir? .................................................47

Hükümetin yasama sürecindeki rolü nedir? ..........................................................46 TBMM Başkanlık Divanı’nın üyeleri kimlerdir, işlevleri nelerdir? .....................47 Danışma Kurulu kimlerden oluşur, işlevi nedir? ..................................................50 ÜÇÜNCÜ BÖLÜM

Siyasi parti grubu nasıl kurulur, neden önemlidir? ...............................................48

KANUN YAPIM SÜRECİ A - KANUN TANIMI VE TÜRLERİ .................................................................54 Kanun ne demektir? ...............................................................................................56 Kod Kanun-Çerçeve Kanun ..................................................................................56 Geçici kanun (madde)-sürekli kanun (madde) ......................................................57

Temel Kanun (Organik Kanun)- Kod Kanun .........................................................58 Torba Kanun- Amaçlı Kanun .................................................................................58 Kimler kanun önerebilir? .......................................................................................62 Bir tasarı veya teklifin metni hangi bölüm ve alt bölümlerden oluşur? .....................64 Bir tasarı veya teklifin maddeleri hangi bölüm ve alt bölümlerden oluşur? .............65 B - KANUN YAPIM TEKNİĞİ ..........................................................................60 Bir kanun tasarısı veya teklifi hangi kısımlardan oluşur, nasıl hazırlanır? ...............62

Maddelerin kanun içerisindeki sistematik dizilişi nasıldır? ...................................66 Bir kanun teklifi hazırlanırken nelere dikkat edilmelidir? .....................................67 C - KOMİSYONLARDA KANUN YAPIM SÜRECİ .......................................70 Komisyon nedir, STK’lar için neden önemlidir? ...................................................72 Kanun Yapım Süreci ..............................................................................................69

2

Komisyon türleri nelerdir? ....................................................................................72 Esas komisyon ne demektir, tali komisyondan farkı nedir? ...................................74 Komisyonların üye sayıları nasıl belirlenir, Başkanlık Divanı üyeleri kimlerdir?...75 Hangi komisyon hangi işi görüşür? .......................................................................76 Bütçe ve kesinhesap kanunu tasarılarının STK’lar açısından önemi nedir? ...........79 Komisyonları kim toplantıya çağırabilir, hangi konuların görüşüleceğini kim belirler? .................................................................................79 Komisyonlara gönderilen işler için bir görüşme süresi var mıdır, bu sürenin aşılması durumunda ne olur? ..............................................................80 Komisyon toplantılarına kimler katılabilir, STK’lar toplantılara nasıl katılabilir? ....81 STK’ların komisyon toplantısına katılmadan önce nelere dikkat etmeleri gerekir?..83 Komisyon toplantılarında kimler söz alabilir, toplantıya davet edilen STK’lara söz verilmesi zorunlu mudur? ...............................................................84 Komisyon görevlileri kimlerdir, komisyon uzmanları ne iş yaparlar? .................84 Komisyonlarda tasarı ve teklif metinleri üzerinde değişiklik yapılabilir mi, yapılabilecek değişikliğin sınırı nedir? .................................................................85 Komisyonlarda değişiklik önergesini kimler verebilir, kimler oy kullanabilir ve STK’ların bu tür bir hakları var mıdır? ........................86 Değişiklik önergelerinin belli bir formatı var mıdır? ............................................86 Komisyonun toplanması ve karar alması için belli bir çoğunluğu var mıdır? ......87 Komisyonlar alt komisyon kurabilirler mi, alt komisyonlar STK’lar için ne ifade ederler? ...............................................................................87 Komisyonlarda görüşmeler hangi aşamalardan geçer? ........................................88 Komisyonlar kararlarını Genel Kurul’a nasıl bildirirler? .......................................89 Yasa yapımı dışında görevleri olan komisyonlar hangileridir? .............................89 Dilekçe Komisyonu’nun görevi nedir? .................................................................90 TBMM’de dilekçeler nereye sunulmalıdır? ..........................................................91 Dilekçede aranacak şartlar nelerdir? .....................................................................91 Dilekçenin başvuru formu nasıldır? ......................................................................92 Dilekçenin verilmesi üzerine Komisyon tarafından hangi işlemler yapılır? ........93 Dilekçe sahipleri dilekçelerinin hangi aşamada olduğunu nereden öğrenebilirler? ..95 İnsan Haklarını İnceleme Komisyonu’nun görevleri nelerdir? ............................95 İnsan Haklarını İnceleme Komisyonu’na hangi konularda başvuru yapılabilir? ...96

3

...................114 Maddelere geçmek ne demektir.....102 Kadın Erkek Fırsat Eşitliği Komisyonu’nun (KEFEK) görevleri nelerdir? .............101 AB Uyum Komisyonu STK’lar için önemli midir? ..............................................111 Tasarı ve tekliflerin görüşülmesinde kimler ne kadar süreyle konuşabilir? ...................................................... maddelere geçilmesi reddedilirse ne olur? ............................................................................. nasıl yapılır? . sayfada hangi bilgiler bulunmaktadır? ........................................................113 Soru....123 Kanunlar ne zaman yürürlüğe girerler? .................104 D ................................. hangi türleri vardır............................................98 Komisyonla ilgili bilgilere internet üzerinden ulaşılabilir mi............................121 Özel görüşme yöntemi ne demektir.......................................................................................109 Görüşülmesine başlanacak bir sıra sayısı için kimlerin Genel Kurul’da bulunması zorunludur? .....110 Tasarı ve tekliflerin görüşülmesi nasıl bir sürece tabidir? ...115 Değişiklik önergesi ne demektir..............................................98 KİT Komisyonu’nun görevleri nelerdir? .................................................108 “Kanun tasarı ve teklifleri ile komisyonlardan gelen diğer işler” kısmında neler bulunmaktadır ve sıralama nasıl oluşmaktadır? . kaç türlü oylama vardır? ..........119 Maddeler üzerindeki görüşmeler bittikten sonra bir yanlışlık ya da irade değişikliği olduğu anlaşılırsa ne yapılabilir? .................................120 Oylama ne demektir......................................................................................................................99 Komisyonun denetim süreci nasıl işler? .....................100 Avrupa Birliği (AB) Uyum Komisyonu’nun görevleri nelerdir? .....................................99 KİT Komisyonu’nda STK katılımı söz konusu mudur? ...115 Maddeler üzerindeki görüşmeler bittikten sonra ne yapılır?.....................97 Dilekçelerde aranan şartlar nelerdir? .Komisyona sunulan dilekçeler nasıl gönderilmelidir? ................... kimler tarafından ne zaman verilebilir? ..................................................................................124 4 ............114 Bir madde nasıl görüşülür ve nasıl değiştirilir? ...................112 Konuşmacılar hangi sırayla konuşur? ......108 Genel Kurul’un gündemi hangi kısımlardan oluşur? ........................................................................................................................106 Komisyonda rapora bağlanan bir tasarı veya teklifin görüşmelerine ne zaman başlanabilir? ...GENEL KURUL’DA KANUN YAPIM SÜRECİ ........................................................................................................................................................................cevap süresi ne kadardır ve kimler soru sorabilir? ................................................................103 KEFEK STK’lar için neden önemlidir?............................................................

.....................................................145 C ..........................................................................134 Yazılı sorunun farklılaşan süreci nasıl işler? ........................................................................146 Genel görüşme nedir.........................................................................DÖRDÜNCÜ BÖLÜM BİLGİ EDİNME VE DENETİM YOLLARI A ...............................152 Gündem dışı konuşma nedir? ..........................126 Genel olarak bilgi edinme ve denetim yolları nelerdir? ...........................SORU ..156 YASAMA TERİMLERİ SÖZLÜĞÜ .............................................149 Genel görüşme nasıl yapılır? .......................................................................................................................... hangi amaçla verilir? ............................. ne amaçla verilir?....................131 Soru türleri nelerdir?..................................................142 Meclis araştırması komisyonu raporu neden önemlidir? ......................................................................................MECLİS ARAŞTIRMASI .................................155 Gündem dışı konuşma STK’lar için neden önemlidir? ................................................. nasıl verilmektedir? ........................137 B ..............................................................................................................................................................141 Meclis araştırması komisyonu nasıl kurulur ve çalışır? ..................................................................................................... ne amaçla verilir? ...................................................................130 Soru nedir......140 Meclis araştırması önergesinin şekil şartları nelerdir? ............................................148 Genel görüşme önergesi nasıl bir süreç izler? ............................144 Meclis Araştırması Önergesi Formatı ...........................138 Meclis araştırması nedir........135 Sözlü sorunun farklılaşan süreci nasıl işler? ............................158 5 ........................133 Yazılı ve sözlü soruların ortaklaşa tabi oldukları süreç nasıldır?.......................................................................132 Soru önergeleri hangi şartları taşımaldır?...................................................................................GÜNDEM DIŞI KONUŞMA ............154 Gündem dışı konuşma hakkı kimlere...................136 Soru Önergesi Formatı ......................................................148 Genel Görüşme önergesinin şekil şartları nelerdir? .........150 Genel Görüşme Önergesi Formatı ........................................................151 D .....GENEL GÖRÜŞME ..141 Meclis araştırması önergesi nasıl bir süreç izler? ....

Ankara’daki Hollanda Büyükelçiliği tarafından MATRA Programı çerçevesinde finanse edildi. Türkiye Büyük Millet Meclisi’nin (TBMM) yapısı ile kanun yapım ve denetim sürecine ilişkin sivil toplumda bilgi açığına dair gözlemimiz oldu. El Kitabı kanun yapım ve denetim sürecinin ayrıntılarını ön plana çıkartarak STK katılımını güçlendirmeyi amaçlamaktadır. Amacımız Kitap’ta önerilen yol ve yöntemleri kullanarak STK’ların kanun yapım ve denetim sürecine daha etkin katılmaları suretiyle demokrasimizin daha da güçlendirilmesine katkıda bulunmaktır. Oysa TBMM’de sivil toplum temsilcilerinin sorunlarını. El Kitabı bu programların kurumsallaşmasında önemli rol oynayacaktır. komisyon toplantılarına katılmakla eş anlamlıdır. 2. görüş ve önerilerini dile getirebilecekleri çok farklı yollar vardır. Bizi böyle bir El Kitabı hazırlamaya iten neden. Sivil Toplum İçin Yasama Sürecine Katılım El Kitabı’nın ilk baskısı The Black Sea Trust For Regional Cooperation (German Marshall Fund of the United States’in bir programı) tarafından sağlanan fon ile gerçekleşti. Birçok STK için yasama sürecine katılmak. Sivil toplum-kamu diyaloğunun gelişip kurumsallaşmasında El Kitabı’nın önemli katkısı olacağına inanıyoruz. Bu Kitap’ın en önemli özelliği hangi alanda çalışırsa çalışsın bütün STK’lara hitap etmesidir. Yasama Derneği (YASADER) kurulduğu günden beri STK’lara destek olmaya çalışmaktadır. Ancak ilk defa yasama (kanun yapım ve denetim) sürecine katılıma ilişkin bir El Kitabı hazırlandı. YASADER bir süredir Sivil Toplum İçin Yasama Okulu Projesi kapsamında farklı alanlarda çalışan STK temsilcileri için TBMM’de kanun yapım ve denetim süreçlerinde nasıl daha etkin olabileceklerine dair programlar yapmaktadır. El Kitabı’nda STK’lar için somut öneriler yer almaktadır. Bundan sonra YASADER tarafından yasama sürecine ilişkin STK’larla yapılacak ortak programlarda bu El Kitabı esas alınacaktır. 6 . yayın ve etkinlik gerçekleştirildi. vatandaşlar için de rehber niteliğindedir. Ayrıca her ne kadar STK’lar için hazırlanmış olsa da.SUNUŞ Sivil Toplum Kuruluşları’nın (STK) kapasitelerini güçlendirmek amacıyla bugüne kadar çok sayıda program. basım olan bu Kitap ise.

Dr. İrfan Neziroğlu Yasama Derneği Yönetim Kurulu Başkanı
El Kitabı gerçekten stresli ve yorucu bir çalışma sonucu ortaya çıktı. Uzun zamandır düşündüğümüz bu projenin hayata geçirilmesinde National Democratic Institute Türkiye ofisinin katkısı büyüktür. Projeyi birlikte kaleme aldık. Kitap’ın hazırlanması sürecinde bize destek oldular. Dilek Ertükel, Ebru Ağduk ve Fehmi Ağduk’a çok teşekkürler. Kitabın editörlüğünü Dr. Fahri Bakırcı yaptı ve ilk metni hazırladı. Metnin son halini almasında hem YASADER’den, hem de TBMM’den mesai arkadaşlarım Dr. Fahri Bakırcı, Semra Gökçimen ve Habip Kocaman’la sürekli birlikte çalıştık. Yayın kurulunun diğer üyeleri Feray Salman (İnsan Hakları Ortak Platformu), Şanar Yurdatapan (Düşünce Suçuna Karşı Girişim), Nuran Talu (Küresel Denge Derneği), Hakan Tokbaş (Tüketiciler Birliği), Ali Fuat Kartal (Türk Kütüphaneciler Derneği) ile El Kitabı taslağını satır satır okuyup tartıştık. Özellikle yayın kurulundaki STK temsilcisi arkadaşlarımız, Kitap’ın STK’lar için anlaşılır ve kullanıcı dostu olmasında önemli katkılar yaptılar. Kendilerine ayrı ayrı teşekkür ediyorum. El Kitabı hazırlanırken çok sayıda STK temsilcisinden sözlü ve yazılı görüş aldık. Uzman gözüyle hazırlamış olduğumuz metinleri farklı alanlardan STK temsilcileri ile paylaşıp tartıştık. Taslakları her defasında gözden geçirip önerilerini bizimle paylaşan STK temsilcilerine ve YASADER üyelerine çok teşekkürler. Kitap’ın tasarımını yapan Zinnur Vapur ile adlarını burada sayamadığım katkısı olan herkese teşekkürler. Çok emek harcadık ancak zaman içerisinde güncelleştirilmesi, gözden geçirilmesi gereken bölümler; El Kitabı’na eklemeler ve çıkarmalar olacaktır. Görüş ve önerileriniz bizim için değerlidir. Sizlerin katkılarıyla her yeni basım bir öncekinden daha iyi olacaktır. Görüş ve önerilerinizi yasader@yasader.org adresine göndermenizi bekliyoruz. El Kitabı’nın sivil toplum-TBMM diyaloğunu geliştirip kurumsallaştırması, sivil toplum katılımını nitelik ve nicelik olarak geliştirmesi ve demokrasimizi güçlendirmesi dileğiyle...

7

GİRİŞ
Sivil Toplum Kuruluşları’nın (STK) yasama ve denetim sürecine katılımı neyi ifade eder? Bu tür bir katılım neden önemlidir? Modern parlamenter demokrasilerde en çok tartışılan konulardan biri temsili demokrasinin krizleridir. Seçmen-seçilen ilişkisinde, seçmenin görevini tamamlamasıyla temsilcinin temsil edilenden koptuğu ve seçmenlerin çıkarlarını olduğu gibi yansıtmadığı ileri sürülmektedir. Diğer taraftan seçilme süresinin dört-beş yıl gibi uzun zaman dilimlerini kapsamasının, seçmenin zaman içinde değişen taleplerini parlamentoya yansıtmasına engel olduğu eleştirisi yapılmaktadır. Temsili demokrasiler bu tür eleştirilerin önüne geçebilmek için kendilerini doğrudan demokrasiye yaklaştıran bazı mekanizmaları kullanmaktadırlar. Bu mekanizmalar, yurttaş girişimi, referandum ve yurttaşın yasama vetosudur. Modern parlamenter demokrasilerin, kendilerini doğrudan demokrasiye yaklaştırmadan da kimi sorunlarını çözmeleri olanaklı görünmektedir. Bu sorunları çözmenin en etkin mekanizmalarından birisi; seçmen-temsilci arasındaki ilişkiyi seçim dönemleriyle sınırlı olmaktan çıkarıp günlük hayatın bir parçası haline getiren STK katılımıdır. Seçimlerden sonra da taleplerin parlamentoya sürekli olarak iletilmesi, temsilcilerin ya da parlamenterlerin toplumun taleplerini güncel olarak izleyebilmelerine ve buna uygun politika üretmelerine olanak tanır. Bu taleplerin izlenmesi ancak, toplumdaki çeşitli çıkarların/beklentilerin STK çatısı altında örgütlenebilmesi ve bu STK’lar tarafından parlamentoya iletilebilmesiyle

8

STK’ların yasama ve denetim sürecine katılımı, seçmen ile temsilci arasındaki bağı canlı tutarak demokrasinin kökleşmesine ve derinleşmesine önemli bir katkı sunacaktır.

mümkündür. STK’ların yasama ve denetim sürecine katılımı, seçmen ile temsilci arasındaki bağı canlı tutarak demokrasinin kökleşmesine ve derinleşmesine önemli bir katkı sunacaktır. STK katılımı demokrasinin kökleşmesi ve derinleşmesi bakımından bu kadar önemli olunca, bu katılımı güçlendirmenin anlamı ve önemi kendiliğinden ortaya çıkmaktadır. Kendisi de bir STK olan Yasama Derneği (YASADER), kendi uğraşı alanı olan yasama ve denetim sürecine STK’ların katılımını güçlendirmek amacıyla “Sivil Toplum İçin Yasama Sürecine Katılım El Kitabı” hazırlamayı gerekli görmüştür. Söz konusu El Kitabı’nın hedef kitlesi hiç kuşkusuz bütün STK’lardır. Ancak STK’ların çok değişik ilgi alanlarının bulunması nedeniyle bütün STK’lara hitap eden bir kitap çıkarmanın güçlüğü ortadadır. Kitap hazırlanırken STK’lardan gelen farklı önerilerin karşılanabilmesi ilke olarak benimsenmiştir. Bu nedenle Kitap’ın, ne hukuksal bir metin ne de kısa bir pragmatik rehber olmaması için anlaşılır bir hukuk bilgisinin yanısıra ihtiyaç duyulan bilgilere kolayca ulaşılabilecek bir formata sahip olmasına özen gösterilmiştir. Kitap’ın sistematiği ve bilgilere kolay ulaşmanın ipuçları ise kullanım kılavuzunda açıklanmıştır. Her STK’nın kendi ihtiyacı olan yeterli bilgiyi Kitap’ta bulabileceği düşünülmektedir. El Kitabı, STK katılımını artırdığı ölçüde başarılı olacaktır.

9

İkinci olarak Kitap dört temel bölüme ayrılmıştır: 1. Bu nedenle STK’ların her birinin bu Kitap’ta kendi ihtiyacı olan bilgileri aramaya çalışması son derece doğaldır. TBMM’nin Yapısı. bütün STK’ların ilgisini çekmeyecek bilgiler de verilmiş ama her STK’nın kendi ihtiyacı olan bilgileri kolayca bulabilmesine olanak tanıyan bir sistem kurulmuştur. Kitap bütün STK’lara hitap edebilme kaygısıyla bir yöntem geliştirmeye çalışmıştır. deneyimleri. amaçları. Yasamaya İlişkin Temel Kavramlar ve Kurumlar 3. Bu yöntemle. Kanun Yapım Süreci 4. Görevleri ve İşleyişi 2. bakışları çok farklı olabilen STK’lara hitap eder. Bilgi Edinme ve Denetim Yolları 10 .KULLANIM KILAVUZU Sivil Toplum İçin Yasama Sürecine Katılım El Kitabı ilgi alanları. Bu sistem birkaç parçadan oluşmaktadır. İlk olarak bütün STK’ların kullanımı için çok kolay anlaşılabilen bir Yasama Terimleri Sözlük’ü hazırlanarak Kitap’ın sonuna eklenmiştir. Böylece STK’lar hiçbir ek araştırmaya gerek olmaksızın kullanılan kavramın anlamı konusunda bir fikre sahip olabileceklerdir.

ÜÇÜNCÜ BÖLÜM: KANUN YAPIM SÜRECİ A. Komisyonlarda Kanun Yapım Süreci D. Meclis Araştırması C. Gündem Dışı Konuşma 11 . Soru B. GÖREVLERİ VE İŞLEYİŞİ A. Temel Kavramlar B. Genel Görüşme D.TBMM B.BİRİNCİ BÖLÜM: TBMM’NİN YAPISI. Kanun Tanımı ve Türleri B. Kanun Yapım Tekniği C. Temel Kurumlar Uygulanan yöntemle. Genel Kurul’da Kanun Yapım Süreci DÖRDÜNCÜ BÖLÜM: BİLGİ EDİNME VE DENETİM YOLLARI A. Milletvekilleri İKİNCİ BÖLÜM: YASAMAYA İLİŞKİN TEMEL KAVRAM VE KURUMLAR A. her STK’nın kendi ihtiyacı olan bilgileri kolayca bulabilmesine olanak tanıyan bir sistem kurulmuştur.

yukarıdaki şemayı da akılda tutarak. okunması önemli katkı sağlayacak olan ikinci derecede önemli bilgidir. El Kitabı’nın nasıl kullanılacağını bir örnek olay üzerinden açıklayalım. Üçüncü olarak ilgili başlığa ulaşıldığında başlık altında. ancak yasama ve denetim süreciyle ilgili daha fazla bilgi sahibi olmak isteyenlerin okuyabileceği bir bilgidir. Metin kenarlarında STK’lar için ana düşünceyi ortaya koyan spotlar yer alır. Sel felaketi STK-A tarafından bir soru önergesi konusu yapılabilir: STK-A temsilcisi Kitap’ın içindekiler sayfasına baktığında Dördüncü Bölüm’ün Bilgi Edinme ve Denetim Yolları bölümü olduğunu görebilir. az okuma yapılmasına olanak tanıyarak zaman kaybına uğramayı engelleyen yeterli bir bilgidir. 2.Her bölümün kendi içinde alt başlıkları vardır. 2. Bu bilginin verildiği yerlerde yıldız biçiminde bir STK işareti bulunur. Örneğin ülkemizde yaşanan sel felaketi ile ilgilenen STK-A’nın Meclis düzeyinde neleri nasıl yapabileceğini görmeye çalışalım. STK’ları doğrudan ilgilendirmeyen. 1. “İçindekiler Bölümü”nden yola çıktığında aradığı başlığa kolaylıkla ulaşabilir. soru cümleleri biçiminde çok sayıda konu başlığı içerir. 4. Bu bilgi. soruyla ilgili verilen bilgilerin yardımıyla bir sözlü soru önergesi hazırlayabilir. Normal metin formatı içindeki bilgi. Her alt başlık. Bu amaçla aynı bölümün meclis araştırması önergesi formatının bulunduğu 12 . çoğu zaman daha ayrıntılı bir okumayı gereksiz kılan. Metin içinde koyu italik olarak verilen bilgi STK’ları doğrudan ilgilendirmemekle birlikte. 3. Temsilci bu bölümde sözlü soru önergesi formatının olduğu sayfaya giderek formatı edindikten sonra. Böylece okuyucu. Sel felaketi bir meclis araştırması önergesi konusu yapılabilir. Bu nedenle her başlığın altındaki bilgiler STK’lar için önem derecesine göre üç formatta verilmiştir: 1. Okuyucu bütün ayrıntıyı merak etmiyor ve sadece STK’ların ne yapabileceğiyle ilgili bilgiyi arıyor olabilir. Metin içinde renkli zeminlerde verilen bilgi STK’ları doğrudan ilgilendiren ve STK’lar için en önemli sayılabilecek bilgidir. Bu konu başlıklarının tümü de “İçindekiler Bölümü”nde görülebilir. istenenden daha ayrıntılı bilgilerle karşılaşılabilir.

sayfaya gidilir. Bu bölümde verilen bilgiler doğrultusunda bir önerge hazırlanabilir. Aynı işlem bir genel görüşme önergesi için de yapılabilir. İşte bu iki mekanizmanın seçiminde bir tercih yapabilmek için diğer bilgilerin yardımına gerek duyulabilir: Meclis araştırması bir komisyon aracılığıyla üç ayı aşan bir inceleme gerektirir. STK-A konunun hemen gündeme taşınmasını istiyorsa, meclis araştırması yerine bir genel görüşme istemelidir. Ancak STK-A görüşme yapılmasından daha çok çözüme yönelik bir inceleme yapılmasını istiyorsa bir meclis araştırması yapılması talebinde bulunmalıdır. 3. STK-A konunun hiç zaman kaybedilmeden 1-2 gün içinde gündeme taşınmasını istiyorsa, bir milletvekilinden gündem dışı konuşma yapması talebinde bulunabilir. 4. STK-A konunun konuşulması yerine yasal tedbirlerle çözülmesini tercih ediyorsa bir kanun teklifi hazırlama yoluna gitmelidir. Örneğin; dere yataklarında yapılaşmanın cezalarını artıran ya da bu alanlarda tapu belgesi verilemeyeceğini öngören bir kanun teklifi taslağı hazırlanabilir. STKA’nın bu durumda yapması gereken şey bu Kitap’ın Üçüncü Bölümü’ne giderek kanun teklifinin nasıl hazırlanacağına ve teklifi hazırlarken nelere dikkat etmesi gerektiğine ilişkin bilgileri okuması gerekir. 5. Seçilen tercihe bağlı olarak soru önergesi, Meclis araştırması önergesi, genel görüşme önergesi, gündem dışı konuşma metni ya da kanun teklifi taslağı hazırlandıktan sonra yapılması gereken şey bunları uygun milletvekili, siyasi parti grubu ya da komisyona iletmektir. Sonuçta bir soru önergesi ya da kanun teklifi taslağı hazırlanmışsa, bu Kitap’ın Birinci Bölümü’ne giderek milletvekilleri ile ilgili bölümden milletvekillerinin özgeçmişlerine ulaşılabilir. Buradan milletvekillerinin verdiği tekliflere bakılarak da konuya ilgisi olan milletvekilleri saptanabilir. Bu saptamadan sonra aynı bölümdeki bilgiler yardımıyla milletvekilinin telefon, faks ve e-postası edinilir. Yapılan hazırlıklar, e-posta ve faksla ilgili milletvekiline gönderilebileceği gibi telefonla görüşülerek yüzyüze görüşme talebinde bulunulabilir. Aynı anda bunların tümü de yapılabilir. 6. Kanun teklifi taslağı, meclis araştırması önergesi taslağı, genel görüşme önergesi taslağı, milletvekili yerine siyasi parti gruplarına da sunulabilir. Bu durumda siyasi parti grupları ile ilgili bilgilerin yer aldığı İkinci Bölüm’e giderek, siyasi parti gruplarında kimin yetkili olduğu bilgisine ulaşılır.

13

B İ R İ N C İ B Ö L Ü M : T B M M ’ N İ N YA P I S I , İ Ş L E Y İ Ş İ v e G Ö R E V L E R İ

BİRİNCİ BÖLÜM

TBMM’NİN YAPISI, GÖREVLERİ ve İŞLEYİŞİ
14

YASAMA DERNEĞİ
w w w. y a s a d e r. o r g

A. TBMM TBMM nasıl oluşur, genel olarak görev ve yetkileri nelerdir? Meclis İçtüzüğü nedir, ne işe yarar? TBMM’nin yerleşke düzeni nasıldır? TBMM kütüphanesinden nasıl yararlanılır? TBMM’de nerelerde yemek yenebilir? B. MİLLETVEKİLLERİ Milletvekilleri nasıl seçilirler, görev süreleri ne kadardır? Yasama sorumsuzluğu ve dokunulmazlığı nedir, aralarındaki farklar nelerdir? Milletvekillerine yardımcı olan görevliler kimlerdir ve bunların görevleri nelerdir? Milletvekilleri ile nasıl görüşülebilir? Milletvekilleriyle iletişim nasıl sağlanır? Milletvekilleriyle görüşmek için en uygun zaman nedir? Bir belge milletvekillerine nasıl ulaştırılabilir?

İ Ş L E Y İ Ş İ v e G Ö R E V L E R İ TBMM’nin temel işlevleri kanun çıkarmak.B İ R İ N C İ B Ö L Ü M : T B M M ’ N İ N YA P I S I . 16 . karar almak ve hükümeti denetlemektir.

Türkiye Büyük Millet Meclisi (TBMM) egemenliğin bir parçası olan yasama yetkisini millet adına kullanan ve halkı temsil eden bir organdır. .A TBMM Anayasaya göre “egemenlik” kayıtsız ve şartsız millete aittir. Millet. egemenliğini Anayasa’nın koyduğu esaslara göre yetkili organları eliyle kullanır.

kanun tasarısı ve teklifi sunulmasından oylama ve seçimlere kadar uzanan geniş bir alanda TBMM’nin nasıl işleyeceğini ayrıntılı olarak belirler. yürütmeyi denetleme kapsamında bir bakanı Yüce Divan’a sevk etme veya hükümeti ya da bir bakanı düşürme yetkisine de sahiptir. ne işe yarar? TBMM çalışmalarını Anayasa ve İçtüzük kurallarına göre yürütür. TBMM. seçimlerin yenilenmesi gibi kararlar da alabilen TBMM. söz alabilecek kişiler ile söz alma zamanlarına. İ Ş L E Y İ Ş İ v e G Ö R E V L E R İ TBMM nasıl oluşur. TBMM’nin temel işlevleri kanun çıkarmak. TBMM’nin yaptığı kanunlar ve İçtüzük Anayasa Mahkemesi tarafından denetlenir. TBMM’in işleyişine ilişkin kurallardan bazıları hukuksal nedenlerle İçtüzük yerine kanunlarda düzenlenmiştir.B İ R İ N C İ B Ö L Ü M : T B M M ’ N İ N YA P I S I . İçtüzük. Savaş hali veya olağanüstü hal ilanı. toplam 85 seçim çevresinden doğrudan doğruya seçilen 550 milletvekilinden oluşur. devletin bütçesini kabul eder ve bütçenin uygulamasını gözetir. İçtüzük. Meclis İçtüzüğü nedir. İçtüzük. hükümetten bilgi edinme. İçtüzük değişiklik teklifleri Anayasa Komisyonu’nda ve Genel Kurul’da diğer tekliflerin bağlı olduğu esaslara göre görüşülerek kabul edilir. 18 . vatandaşlar için hak ve yükümlülük doğuran kanunların yapımıyla birlikte ayrıca. genel olarak görev ve yetkileri nelerdir? TBMM 81 ilden. komisyonların ve başkanlık divanının oluşumundan. TBMM İçtüzüğü TBMM Başkanı tarafından uygulanır. TBMM’nin iç işleyişine ilişkin kuralları içeren temel düzenlemedir. TBMM’nin kendisi tarafından çıkarılan ve iç işleyişine ilişkin kuralları içeren temel düzenlemedir. TBMM İçtüzüğü kanun değil TBMM kararıdır. karar almak ve hükümeti denetlemektir.

TBMM’nin ikinci binası 18 Ekim 1924’de kullanıma açılmıştır.S İ V İ L TO P L U M İ Ç İ N YA S A M A S Ü R E C İ N E K AT I L I M E L K İ TA B I Yasama ve denetim faaaliyetlerini takip etmek ve katılmak isteyen Sivil Toplum Kuruluşları’nın (STK) bir İçtüzük edinmelerinde yarar vardır. Millî Meclis’in ilk toplantısını yaptığı Ankara’nın Ulus semtinde yer alan binanın yapımına 1915 yılında başlanmıştır. TBMM’nin halen çalışmalarını sürdürdüğü üçüncü binası proje aşaması 1938 yılında tamamlanan ve uygulamasına 1939’da başlanan Clemens Holzmeister’in projesidir. “Cumhuriyet Müzesi” olarak varlığını sürdürmektedir.gov. 23 Nisan 1920’de millî egemenlik ilkesine dayalı olarak kurulan Meclis’in üçüncü binasıdır.gov. 36 yıl kullanılmıştır. Devletin kuruluşu ve Kurtuluş Savaşı’nın tüm askerî ve siyasî kararların alındığı.tr/ictuzuk/ictuzuk. Türkiye’nin siyasî tarihinin önemli gelişmelerinin yaşandığı ikinci TBMM Binası. Cumhuriyet’in ilk yıllardan itibaren.htm adresinden de ulaşılabilir. Bina 1961’de hizmete açılmıştır. TBMM internet sayfası adresi: http://www. http://www. 19 ST K . İkinci bina da aynı semtte ve ilk parlamento binasına yaklaşık 100 metre uzaklıktadır. Bu bina da bugün. TBMM’nin yerleşke düzeni nasıldır? Bugünkü TBMM binası.tbmm.tbmm.tr İçtüzüğe bu sayfadaki İÇTÜZÜK sözcüğüne basılarak erişilebileceği gibi. Atatürk’ün 27 Aralık 1919’da Ankara’ya gelişinden sonra. yapının Meclis binası olarak kullanılmasına karar verilmiştir. Bu tarihi bina bugün “Kurtuluş Savaşı Müzesi” olarak ziyaretlere açıktır. Cumhuriyet’in ilan edildiği bu çok elverişsiz küçük bina 18 Ekim 1924 tarihine kadar kullanılmıştır. İçtüzük metnine TBMM internet sayfası üzerinden de ulaşılabilir.

ST K ST K 20 . TBMM Genel Sekreterliği. TBMM Genel Kurulu. Daimi İhtisas Komisyonları ve Siyasi Parti Grupları ana binanın içinde yer almaktadır. Anıtsal nitelik taşıyan Şeref Girişi’nden.B İ R İ N C İ B Ö L Ü M : T B M M ’ N İ N YA P I S I . Kürsünün karşı tarafındaki ilk loca basın mensuplarına. Buradan iki iç bahçenin bulunduğu mermer salon ve sütunlu galerilere girilmektedir. Diğer bina ise daha çok yasama çalışmalarının yürütüldüğü “ana bina”dır. Ziyaretçiler kural olarak Dikmen Kapısı’ndan giriş yaparlar. Meclis kampüsüne girişler Atatürk Bulvarı ve Dikmen Caddesi üzerindeki iki ana kapıdan yapılmaktadır. iç taraftaki Şeref Holü’ne beş büyük bronz kapıyla geçilmektedir. Başkanlık kürsüsüne göre sol taraftaki localarda Cumhurbaşkanlığı ve resmî yöneticiler için ayrılan bölümler. Ana binanın ön cephesindeki orta alanda Şeref Girişi. TBMM idari amaçlı binalar hariç üç temel binadan oluşmaktadır. Milletvekillerinin kulis yerleri olan bu galerilerin çevrelediği orta mekânda ise. İ Ş L E Y İ Ş İ v e G Ö R E V L E R İ Meclis kampüsüne girişler sağ ve solda Atatürk Bulvarı ve Dikmen Caddesi üzerindeki iki ana kapıdan yapılmaktadır. Milletvekilleri Lokantaları. Genel Kurul Toplantı Salonu bulunmaktadır. sağda ise kordiplomatik locası yer almaktadır. köprü kanatlar altında 1 ve 2 numaralı. Toplantı salonunda üyeler için 640 ve dinleyici localarında 980 olmak üzere toplam 1620 oturma yeri vardır. Tutanak Müdürlüğü de bu binanın içindedir. Dinleyicilerin Genel Kurul toplantılarını localardan izleyebilmeleri için Dinleyici Giriş Kartı almaları ve locaların girişindeki güvenlik kontrolünden geçmeleri gerekir. TBMM Kütüphanesi. bu locanın üstündeki localar dinleyicilere ayrılmıştır. Bunların ikisi milletvekillerinin odalarının bulunduğu Halkla İlişkiler Binaları’na ait A ve B bloklarıdır. arka cephede ise 3 ve 4 numaralı giriş kapıları yer almaktadır. Kanunlar ve Kararlar Dairesi Başkanlığı ile birimleri.

kanunlara ve tutanaklara ulaşılabilen TBMM Kütüphanesi’nde “Meclis-i Ayan Kütüphanesi” ve “Meclis-i Mebusan Kütüphanesi”nden kalan 5000 cilt kitap.S İ V İ L TO P L U M İ Ç İ N YA S A M A S Ü R E C İ N E K AT I L I M E L K İ TA B I TBMM kütüphanesinden nasıl yararlanılır? TBMM Kütüphanesi zengin bir kütüphanedir. TBMM’de sadece personelin yararlandığı tabldot usulü hizmet veren bir restoran bulunmaktadır. Seçmen ve ziyaretçiler ayrıca ziyaretçi kabul salonunda bulunan “fast food” türü yiyeceklerin de bulunduğu kafeteryadan yararlanabilirler. dergi ve tutanağa da ulaşmak mümkündür. TBMM dışından gelerek bilgi hizmeti talebinde bulunan araştırmacılar. Ziyaretçiler A Blok ve Ziyaretçi Kabul Salonunda bulunan kafeteryalardan yararlanabilirler. Yasamaya ilişkin her türlü kaynağın yer aldığı. Yararlanma koşullarını düzenleyen yönetmeliğe aşağıdaki bağlantıdan ulaşılabilir: http://www. 21 ST K ST K . gazete. Kütüphane Müdürü’nün önerisi sonrasında Kütüphane Kurulu’nun izniyle belirli sürelerle Kütüphane’den yararlanabilmektedirler.htm TBMM’de nerelerde yemek yenebilir? TBMM’de ana binada iki milletvekili restoranı bulunmaktadır. Seçmen ve ziyaretçilerin yanlarında milletvekili olmadan A Blok’ta bulunan kafeteryada self servis yemek yemeleri mümkündür. Ayrıca. uzun süreli araştırmalarda ise.tr/kutuphane/index. -aranan bilgi kaynaklarının ve istenilen bilgi hizmetinin bir başka kütüphanede bulunamaması durumunda.gov.tbmm.günlük kısa süreli araştırmalarda Kütüphane Müdürü’nün izniyle. Bu restoranların biri sadece milletvekillerine mahsus iken diğeri milletvekili beraberindeki seçmen ve ziyaretçilere açıktır.

yani halkı temsil ederler. 22 . İ Ş L E Y İ Ş İ v e G Ö R E V L E R İ Milletvekilleri. kendilerini seçenleri.B İ R İ N C İ B Ö L Ü M : T B M M ’ N İ N YA P I S I .

B MİLLETVEKİLLERİ Milletvekilleri her ne kadar belirli bir ilden seçimi kazanmış olsalar da sadece seçildikleri ilin. bütün milletin temsilcisidirler. bölgenin veya kendilerini seçen seçmenlerin degil. .

askerliğini yapan. aralarındaki farklar nelerdir? Milletvekilleri. milletvekillerinin yasama ve denetim faaliyetlerindeki oy ve sözlerinden ve bunların Meclis dışında tekrarlamalarından dolayı hiçbir şekilde sorumlu tutulamayacaklarını ifade etmektedir. Yasama sorumsuzluğu. Her ne kadar belirli bir ilden seçimi kazanmış olsalar da sadece seçildikleri ilin. seçimden önce veya sonra bir suç işlediği öne sürülen milletvekillerinin. ST K Yasama sorumsuzluğu ve dokunulmazlığı nedir. ilkokul mezunu olan. Milletvekilliği görevi sona erse de o kişi.B İ R İ N C İ B Ö L Ü M : T B M M ’ N İ N YA P I S I . Yasama sorumsuzluğu mutlak ve süreklidir. yani halkı temsil ederler. Bu nedenle yasama dokunulmazlığı yasama sorumsuzluğundan farklı olarak mutlak ve sürekli değildir: Bazı suçlar dokunulmazlık kapsamında olmadığı gibi milletvekilliğinin sona ermesiyle dokunulmazlık da sona erer. tutuklanmaması ve yargılanmamasını ifade eder. yüz kızartıcı ve benzeri suçları işlememiş olan. Milletvekilleri dört yıl için seçilirler. yani yirmibeş yaşını dolduran. İ Ş L E Y İ Ş İ v e G Ö R E V L E R İ Milletvekilleri nasıl seçilirler. görevleri gereği yasama sorumsuzluğu ve yasama dokunulmazlığı gibi iki ayrı ayrıcalığa sahiptir. 24 . meclis kararı olmadıkça sorguya çekilmemesi. görevi sırasında oy. Kamu görevlileri görevlerinden çekilmedikçe aday olamazlar. Milletvekilleri kendilerini seçenleri. görev süreleri ne kadardır? Anayasa ile belirtilen seçilme şartlarını taşıyan. bütün milletin temsilcisidirler. bir yıl veya daha fazla süreli hapis veya ağır hapis cezasına hüküm giymemiş olan her Türkiye Cumhuriyeti vatandaşı milletvekili seçilebilir. söz ve düşüncelerinden dolayı sorumlu tutulamaz. bölgenin veya kendilerini seçen seçmenlerin degil. Yasama dokunulmazlığı.

Milletvekilleri ile nasıl görüşülebilir? Vatandaşlar ve STK’lar milletvekilleri ile bireysel ve örgütlü olarak görüşebilirler. bazı milletvekilleri. TBMM Kampüsü içinde her milletvekiline bir oda tahsis edilmiştir. 1 danışman ve 1 yardımcı personel olmak üzere 3 görevli bulunmaktadır. danışmanları ile aynı odayı paylaşmaktadırlar. Milletvekilleri görüşmelerini kendilerine tahsis edilen odalarında yapar. Kat. Sekreter ve danışmanlar kendilerine tahsis edilen ayrı bir odada oturmaktadır. Halkla ilişkiler binaları içinde yer alan bu odaların her biri bir banko içinde yer almaktadır. ST 25 K . Her bina 4 kattan oluşmaktadır: Alt Zemin (AZ şeklinde geçer). Bankonun girişinde banko görevlileri bulunmakta ve bankonun görünür bir yerinde bankoda bulunan milletvekillerinin adları yer almaktadır. Oda numarası da bilinen bir milletvekilinin odasına ulaşmak son derece kolaydır. Halkla ilişkiler binaları A ve B bloklar olarak ikiye ayrılmaktadır. 3. Milletvekilleri görüşmelerini genellikle bu odalarda yapmaktadırlar. Milletvekilinin bankosu biliniyorsa. Bir milletvekili ile görüşme yapılmak istenmesi halinde öncelikle milletvekilinin odasının konumu saptanmalıdır. Ancak. Dolayısıyla ikinci olarak milletvekilinin binanın hangi katında bulunduğu belirlenmelidir. Dolayısıyla milletvekilinin konumu için şu bilgiler gereklidir: 1. Her katta 6 banko bulunmaktadır. yerini bulmak çok kolaydır. 1. 4. Bu durumda öncelikle milletvekilinin odasının hangi binada olduğu saptanmalıdır. Üst Zemin (ÜZ şeklinde geçer). Her bankoda 16 oda bulunmaktadır. 2. bir danışmanı ve bir yardımcı personeli vardır. Kat ve 2.S İ V İ L TO P L U M İ Ç İ N YA S A M A S Ü R E C İ N E K AT I L I M E L K İ TA B I Milletvekillerine yardımcı olan görevliler kimlerdir ve bunların görevleri nelerdir? Milletvekillerinin her birine yardımcı olan 1 sekreter. Her milletvekilinin bir sekreteri.

Her milletvekiline iki telefon hattı tahsis edilir. telefon.tr/develop/owa/mvtelefon. TBMM’deki bütün telefonlar (420) ile başlar. hangi binada (A-B). Bu durumlarda danışmanlarla ve bu mümkün değilse sekreterlerle görüşülerek konunun milletvekiline aktarılması talep edilebilir. TBMM’nin internet sayfasından milletvekilleri ile ilgili olarak milletvekilinin. 2). Sekreter ve danışmanlar milletvekili ile ilişkilerin sürdürülmesinde önemli görevlilerdir. hangi kat (AZ. 3. Meclis santralinin telefonu da 420 50 00’ dır. ST K Milletvekilleriyle iletişim nasıl sağlanır? Milletvekilleri ile yüzyüze görüşmelerin dışında. 2.gov.liste ST K 26 . ÜZ. Milletvekilleri kimi taleplerin izlenmesi görevini sekreter ya da danışmanlarına verdiklerinden. 1. hangi banko (1. milletvekili ile yapılan görüşmeden sonra sekreter ve danışmanla diyaloğun sürdürülmesi gerekebilir. Kimi zaman milletvekilleri ile telefonla ya da yüz yüze görüşme imkânı olmayabilir. faks ve e-posta ile iletişim kurmak olanaklıdır. İ Ş L E Y İ Ş İ v e G Ö R E V L E R İ Milletvekiliyle görüşmeden önce sekreter veya danışmanıyla iletişime geçmek uygun olur.tbmm. 5. Milletvekiliyle görüşmeden önce sekreter veya danışmanıyla bir iletişime geçmek uygun olacaktır. 4. 6) ve hangi odada ve hangi telefon ve faks numaralarına sahip olduğu bilgisine ulaşılabilir. Bu santralden milletvekillerinin telefonlarını öğrenmek mümkündür.B İ R İ N C İ B Ö L Ü M : T B M M ’ N İ N YA P I S I . http://www.

Milletvekillerinin elektronik posta (e-posta) adreslerine erişim için: http://www. Cumartesi. Böylece STK’lar milletvekilleri tarafından verilen teklifler ile soru önergelerine ya da milletvekilinin özgeçmişine bakarak kendi konularına yakın milletvekillerini belirleyebilirler.00’ten sonra TBMM Genel Kurulu’nda bulunmaktadırlar.tbmm. faks ve e-posta ile iletişim kurmak olanaklıdır. Meclis’in çalışma günleri olan Salı.gov. (Ancak aşağıda ayrıntılı olarak gösterileceği gibi bu saatler daha erkene de Milletvekilleriyle en uygun görüşme zamanları grup toplantılarının yapılmadığı Salı. Perşembe sabahları bekleyip zaman kaybetmek yerine milletvekillerinin bürolarındaki görevlilerle görüşerek randevu talep etmek en akılcı yol gibi rüşme olasılığını artıracaktır. bu sayfadan milletvekilinin vermiş olduğu kanun teklifleri ile soru önergelerine ve imzalarının bulunduğu Meclis araştırması ve genel görüşme önergilerine de ulaşmak mümkündür.tr/develop/owa/mv_e_posta_sd. Çarşamba. Pazar ve Pazartesi günlerini seçim bölgelerinde geçirmektedirler. Çarşamba. Ancak belirtilen zamanlarda randevu talebi gö- 27 ST K alınabilir. Perşembe sabahları ile öğlen saatleridir.uye_e_posta Milletvekilleri ile yüzyüze görüşülebileceği gibi telefon. Bunun yanı sıra.S İ V İ L TO P L U M İ Ç İ N YA S A M A S Ü R E C İ N E K AT I L I M E L K İ TA B I TBMM internet sayfasında bulunan MİLLETVEKİLLERİ ibaresinin altındaki arama düğmesine basıldığında ve milletvekili hakkındaki bazı bilgiler girildiğinde. nellikle siyasi parti gruplarının grup toplantıları yapılmaktadır. Çarşamba. toplantılarının yapılmadığı Salı. Dolayısıyla milletvekilleriyle en uygun görüşme zamanları grup ile öğlen saatleridir. Milletvekilleriyle görüşmek için en uygun zaman nedir? Milletvekilleri genellikle Cuma. Perşembe günleri de saat 15. Bu nedenle TBMM’ye gelerek milletvekilini görünmektedir. o milletvekilinin özgeçmişine ve e-posta adresine ulaşılabilinir.) Salı ya da Çarşamba günleri sabah saatlerinde ge- ST K .

Genel Kurul.00’e kadar Çarşamba. Diğer Salı ve Çarşamba günleri grup toplantılarına bağlı olarak görüşme zamanı azalıp çoğalabilmektedir. Grup toplantısı yoksa 15.00’e kadar Şekilden de anlaşılabileceği gibi hafta sonları genellikle seçim bölgelerinde olduklarından milletvekilleri ile TBMM’de görüşme olanağı yoktur. Seçim Bölgesi Gidişi Salı.B İ R İ N C İ B Ö L Ü M : T B M M ’ N İ N YA P I S I . Perşembe günü ise görüşme olasılığının en yüksek olduğu gündür.00’e kadar Perşembe 15. İ Ş L E Y İ Ş İ v e G Ö R E V L E R İ Bir milletvekilinin bir haftası şöyle gösterilebilir: Cumartesi. Seçim Bölgesi Pazartesi. siyasi parti grubu ve komisyon toplantı saatlerini gözeterek bu saatler dışında milletvekilleri ile görüşmeye çalışmaları sonuç almaları bakımından yararlı olabilir. Seçim Bölgesi Dönüş Cuma. ST K 28 . Seçim bölgelerine gidilip gelinen günler olan Cuma ve Pazartesi günleri düşük olasılıkla da olsa görüşme şansı vardır. STK’ların. Grup toplantısı yoksa 15. Seçim Bölgesi Pazar.

Milletvekillerine ulaştırmak üzere Meclis’e gelen gıda. broşür. elektronik gibi malzemelerin dağıtımı veya anket ve araştırmalar için TBMM Başkanlık Divanı üyesi ilgili idare amirinin onayı gereklidir. tekstil.S İ V İ L TO P L U M İ Ç İ N YA S A M A S Ü R E C İ N E K AT I L I M E L K İ TA B I Bir belge milletvekillerine nasıl ulaştırılabilir? STK temsilcileri milletvekilleri ile görüşmek veya komisyon toplantılarına katılmak için TBMM’ye girerken güvenlik denetiminden geçerler. PTT aracılığıyla gelen bu tür materyalin milletvekili sekreteryasına ulaşmasında herhangi bir sorun bulunmamaktadır. dergi. Bu tür bir durumla karşılaşmamak için milletvekillerine ulaştırılmak istenen basılı materyalin PTT aracılığıyla gönderilmesi tercih edilmelidir. 29 ST K . davetiye veya başka bir yayın güvenlik kontrolünden geçtikten sonra dağıtılabilmektedir. Bu denetim sırasında elde bulunan basılı materyalin belli bir sayıdan fazla olması halinde Meclis kampüsüne alınmasına izin verilmeyebilir. Kuryeyle gelen kitap.

B İ R İ N C İ B Ö L Ü M : T B M M ’ N İ N YA P I S I . İ Ş L E Y İ Ş İ v e G Ö R E V L E R İ İKİNCİ BÖLÜM YASAMAYA İLİŞKİN TEMEL KAVRAMLAR VE KURUMLAR 30 .

aralarındaki fark nedir? Olağanüstü toplantı (tatil ve ara verme sırasında toplantı) nedir.TEMEL KAVRAMLAR Üye tamsayısı nedir.TEMEL KURUMLAR Genel Kurul’un işlevi nedir? Hükümetin yasama sürecindeki rolü nedir? Komisyonların yasama sürecindeki işlevi nedir? TBMM Başkanlık Divanı’nın üyeleri kimlerdir. işlevleri nelerdir? Siyasi parti grubu nasıl kurulur. ne işe yarar? Sıra sayısı (komisyon raporu) ne demektir. TBMM’nin üye tamsayısı kaçtır? Yasama dönemi nedir. y a s a d e r. neyi içerir? B. işlevi nedir? 31 . kimler bu çağrıyı yapmaya yetkilidir? TBMM Genel Kurulu hangi gün ve saatlerde toplanır? Birleşim ve oturum nedir. neden önemlidir? Danışma Kurulu kimlerden oluşur. toplantı yetersayısı ve karar yetersayısı nedir. aralarındaki ilişki nasıldır? Gelen kâğıtlar listesi nedir. aralarındaki fark nedir? Yoklama. TBMM kaçıncı dönemindedir? Yasama yılı nedir. takvim yılından farklı mıdır? Tatil ve ara verme nedir.S İ V İ L TO P L U M İ Ç İ N YA S A M A S Ü R E C İ N E K AT I L I M E L K İ TA B I YASAMA DERNEĞİ w w w. o r g A.

32 . yasama dönemi. birleşim gibi kavramların bilinmesi sürece etkin katılımı kolaylaştırır.İKİNCİ BÖLÜM: YASAMAYA İLİŞKİN TEMEL KAVRAMLAR ve KURUMLAR TBMM’nin yasama ve denetim faaliyetlerine ilişkin üye tamsayısı.

A TEMEL KAVRAMLAR TBMM’nin üye tamsayısı 550’dir. .

takvim yılından farklı mıdır? Yasama dönemi yasama yıllarından oluşur. Dolayısıyla TBMM 4 yıl için seçilmesine rağmen. Dolayısıyla belirli bir anda mevcut üye sayısı 550’nin altına düşmesine rağmen üye tamsayısında bir azalma olmaz. TBMM’nin üye tamsayısı kaçtır? Üye tamsayısı. Örneğin bir kanunla ilgili görüşme tutanaklarına ya da komisyon raporuna ulaşmak için tutanakların hangi yasama dönemine ait olduğunu bilmek gerekir. onunla ilgili bilgilere ulaşmak kolaylaşır. son yasama yılı ise 1 Ekim’den başlayarak seçimlerin yapılmasına ka- 34 . Tutanağın hangi yasama dönemine ait olduğu bilinirse. savaş nedeniyle dönemin uzatılması da mümkündür. Yasama dönemi nedir. Ancak bu durum üye tamsayısını (550) değiştirmez. TBMM genel oyla seçilen 550 milletvekilinden oluşur. ST K Yasama yılı nedir. Yasama yılı 1 Ekim’de başlayıp 30 Eylül’de sona eren süredir. Yasama Dönemi’ndedir. Dolayısıyla bir yasama yılı kural olarak 12 aydan oluşur.İKİNCİ BÖLÜM: YASAMAYA İLİŞKİN TEMEL KAVRAMLAR ve KURUMLAR Üye tamsayısı nedir. Diğer bir anlatımla TBMM’nin üye tamsayısı 550’dir. Ancak seçimler dolayısıyla ilk yasama yılının 1 Ekim’de başlaması ve son yasama yılının 30 Eylül’de sona ermesi mümkün olmayabilir. Bu durumda ilk yasama yılı seçimlerden sonraki ilk toplantıdan başlayarak 30 Eylül’e kadar. Ancak bu süre dolmadan da erken seçimle dönem sona erebileceği gibi. istifa gibi çeşitli nedenlerle üye sayısında azalma olabilmektedir. Dönem içinde vefat. yasama dönemi 4 yıldan kısa ya da uzun olabilir. Üye tamsayısı toplantı yeter sayısının belirlenmesinde ve bazı kararların alınmasında hesap ölçüsü olarak kullanılır. Yasama dönemi kavramı STK’lar için de önemli bir kavramdır. TBMM’nin toplam üye sayısıdır. TBMM kaçıncı dönemindedir? Yasama dönemi. TBMM şu anda 24. TBMM’nin üye tamsayısı 550’dir. iki milletvekili genel seçimi arasındaki 4 yıllık süredir.

YY Tatil ve ara verme nedir. YASAMA DÖNEMİ GENEL SEÇİM 1 22 Temmuz 2007 GENEL SEÇİM 2 12 Haziran 2011 YASAMA YILLARI 04/08/07 30/09/07 1. Yasama yılı kavramı da STK’lar için önemli kavramlardan biridir.30 Eylül arasındaki 3 aylık sürede tatil yapmaktadır. 35 ST . Yasama dönemi iki milletvekili genel seçimi arasındaki süre.S İ V İ L TO P L U M İ Ç İ N YA S A M A S Ü R E C İ N E K AT I L I M E L K İ TA B I dar sürer. yasama yılı ise 1 Ekim’de başlayıp 30 Eylül’de sona eren süredir.YY 01/10/08 30/09/09 3. 5 yasama yılı olabilir. K 23. TBMM uygulamada 1 Temmuz . aralarındaki fark nedir? TBMM yasama yılı içinde haftanın belli günlerinde çalışmak zorundadır. Bu 3 aylık tatil süresinin aynı anda kullanılması zorunlu olmamasına rağmen.YY 01/10/10 12/06/11 5.YY 01/10/07 30/09/08 2. Örneğin bir milletvekilinin verdiği soru önergesine ya da kanun teklifine ulaşabilmek için onun hangi yasama döneminin kaçıncı yasama yılında verildiği bilinirse bilgilere ulaşım kolaylaşır. Seçimlerin ne zaman yapıldığı ve yapılacağına bağlı olarak yasama yılı sayısı değişebilir. Ancak gerek milletvekillerinin seçim bölgelerinde çalışmalarına olanak tanımak ve gerekse dinlenmelerini sağlamak için her yasama yılında 3 ayı aşmamak üzere tatil yapılabilir ve 15 günü geçmemek üzere çalışmalarına ara verilebilir. Bu durumda bir yasama dönemi 4 yıldan oluşmasına rağmen.YY 01/10/09 30/09/10 4. TBMM çalışmalarına devam kararı almamışsa her yıl Temmuz ayının ilk gününde tatile girer ve toplam tatil süresi 3 ayı geçemez.

önemli gelişmeler nedeniyle toplanmaya gerek duyabilir. Diğer aylarda çalışmalarına 15 günü geçmeyecek şekilde ara verebilir. Toplantıya çağırmaya yetkili kişiler şöyle gösterilebilir: Doğrudan Cumhurbaşkanı Bakanlar Kurulu’nun istemi Doğrudan TBMM Başkanı Üye Tamyısının 1/5’inin istemi 36 .30 Eylül arasında tatil yapar. Bu durumda yetkili kişilerin çağrısı üzerine tatil ya da ara vermeyi yarıda keserek toplanır. Ancak ara verme süreleri 15 günü geçemez. YASAMA YILI Tatil 1 Ekim Ara Verme 1 Temmuz 30 Eylül Olağanüstü toplantı (tatil ve ara verme sırasında toplantı) nedir. TBMM bazen mahalli seçimler dolayısıyla veya okulların sömestr tatillerinde 15 gün çalışmalarına ara vermektedir. kimler bu çağrıyı yapmaya yetkilidir? TBMM tatilde ve ara vermede iken.İKİNCİ BÖLÜM: YASAMAYA İLİŞKİN TEMEL KAVRAMLAR ve KURUMLAR TBMM genellikle 1 Temmuz . TBMM tatil dışında çeşitli nedenlerle çalışmalarına ara verebilir.

Ancak Danışma Kurulu’nun önerisi üzerine Genel Kurul’un kararıyla Meclis haftanın diğer günlerinde de toplanabilir. Çarşamba ve Perşembe günleri toplanır. Çarşamba ve Perşembe günleri 15.00’ten daha erken bir saatte toplandığı ve 19. Olağanüstü toplantının başlayabilmesi için birleşimin başında yapılan açılış yoklamasında en az 184 milletvekilinin Genel Kurul’da hazır olması gerekir.S İ V İ L TO P L U M İ Ç İ N YA S A M A S Ü R E C İ N E K AT I L I M E L K İ TA B I STK’ların olağanüstü toplantı ile ilgili işlevleri ne olabilir? STK’lar ülke gündeminde bulunan önemli ve acil konuların tatil ve araverme sırasında TBMM gündemine taşınması için girişimlerde bulunabilirler. Ancak uygulamaya bakıldığında gündemin yoğunluğu nedeniyle Genel Kurul’un Salı. . çalışmalarına devam etmeye karar vermezse tatiline devam eder. Örneğin bütçe görüşmelerinde haftasonu dahil haftanın tüm günlerinde toplantı yapılır. Genel Kurul bu üç gün içinde 15:00-19:00 saatleri arasında çalışır. Konunun STK’lar aracılığıyla kamuoyunun gündemine taşınarak önemi ile aciliyetinin dile getirilmesi olağanüstü toplantı çağrısı yapma konusunda bir talep oluşmasına yol açabilir. Aksi halde toplantı başlamadan biter.00’dan daha geç saate kadar çalıştığı görülmektedir. toplantı çağrısına konu olan işi görüştükten sonra. Cumhurbaşkanı ve TBMM Başkanı’nın çağrısı üzerine belirtilen gün ve saatte toplanan TBMM. TBMM Genel Kurulu hangi gün ve saatlerde toplanır? TBMM Genel Kurulu Salı. Genel Kurul’un toplantı gün ve saatleri STK’lar için iki açıdan önemlidir: 37 ST K TBMM tatilde ve ara vermede iken Cumhurbaşkanı veya Meclis Başkanının çağrısı üzerine olağanüstü toplanabilir.

ST K 38 2. Çarşamba ve Perşembe günleri 15.32 18. Salı günkü x sayılı birleşime üç defa ara verildiyse.19 17. Örneğin.30 18.31 17. Çeşitli nedenlerle toplantıya ara verebilir. 2. Ara 18.İKİNCİ BÖLÜM: YASAMAYA İLİŞKİN TEMEL KAVRAMLAR ve KURUMLAR TBMM Genel Kurulu Salı.19 18. Oturum 15. Ancak uygulamada Genel Kurul’un 15. Ara .00’dan daha geç saate kadar çalıştığı görülmektedir.00 17.31 18.19 17.32 18. bu birleşimde dört oturum yapılmış demektir. ST 1.00-19.00’ten daha erken bir saatte toplandığı ve 19.41 4. aralarındaki fark nedir? TBMM Genel Kurulu toplantı yaptığı günlerde saat 15:00’te ya da Danışma Kurulu’nca önerilen ve Genel Kurul tarafından kabul edilen saatlerde toplantısına başlar. Oturum 18.41 19. STK’lar kendileriyle ilgili konuların ancak bu gün ve saatlerde görüşülebileceğini bilerek çalışmalarını bu zamanlara göre düzenleyebilirler. Yasama faaliyetleri bakımından kolaylık sağlamak amacıyla hem Genel Kurul toplantısı hem de toplantının her bölümü yasama diliyle adlandırılmıştır. STK’lar tarafından bu bilgilerin bilinmesi halinde istenen önergelere internet üzerinden ulaşamama gibi bir olasılık neredeyse yok gibidir. Milletvekili ve komisyonlarla görüşmelerini bu saatlerin dışında planlayabilirler. Belirli bir kanun ya da denetim konusuyla ilgili bilgilere ulaşmak için yasama dönemi.00 saatleri arasında çalışır. yasama yılı gibi bilgilerin yanında birleşim ve oturum bilgileri de büyük kolaylık sağlar. Genel Kurul’un belirli bir günde yaptığı toplantıya birleşim.00 1.30 3. Oturum 3. İşte Genel Kurul’un belirli bir günde yapılan toplantısı yasama dilinde birleşim olarak adlandırılır ve her birleşimin bir numarası olur. Oturum K Birleşim ve oturum nedir.19 18. bir birleşimin ara ile bölünen her kısmına oturum denir. Ara Şekilde de görüldüğü gibi sözkonusu birleşimde 3 ara verilmiş ve 4 oturum yapılmıştır. Birleşimin her bir bölümü ise oturum adını alır.

Başkanın gözleme dayanarak yetersayı ile ilgili bir tereddüdü yoksa toplantı başlayabilir ve 184 sayısının olduğu varsayılır. toplantı yetersayısı ve karar yetersayısı nedir. Milletvekillerinin komisyon ve Genel Kurul toplantılarına katılmaları zorunlu kılınmıştır. Görüşmeler sırasında yoklama yapılabilmesi iki koşula bağlıdır. Bu tür bir istem yapılmazsa yoklama yapılması mümkün değildir. katılmamanın belli bir sınıra ulaşması halinde üyeliklerinin düşmesine de karar verilebilir. Birinci koşul en az 20 milletvekili tarafından yoklama isteminin yapılması. toplantıya katılanların salt çoğunluğuyla yani yarısından fazlası ile karar verir. Toplantı başladıktan sonra artık her zaman yoklama yapılması mümkün değildir. Bu sayı üye tamsayısının üçte biri olan (550/3) 184’tür.S İ V İ L TO P L U M İ Ç İ N YA S A M A S Ü R E C İ N E K AT I L I M E L K İ TA B I Yoklama. karar alınabilmesi için belli bir sayının üstündeki iradenin açıklanmasının garanti edilmesidir. Diğer bir anlatımla belli bir yönde karar alabilmek için mutlaka o yönde kullanılmış en az 139 oya ihtiyaç vardır. Bu iki kavram hem nitelik. Toplantı yetersayısı kavramı. aralarındaki ilişki nasıldır? Toplantı yetersayısı TBMM Genel Kurulu’nun toplantıya başlayabilmesi için gerekli en az sayıdır. Karar yetersayısının amacı. Belirli sayıda (184) milletvekili toplantıya katılmadan Genel Kurulda görüşmelere başlanamaz. hem de amaç olarak birbirinden farklıdır. ikinci koşul ise bu istemin işaretle oylamaya geçilmesinin hemen öncesinde olmasıdır. Belirli sayıda toplantıya katılmayan milletvekillerinin aylıklarından kesinti yapılabileceği gibi. 139 alt sınırının üstünde olmak koşuluyla. Ancak 39 . Toplantıya katılmama milletvekili açısından çeşitli sonuçlar doğurur. sıklıkla karar yetersayısı kavramı ile karıştırılır. Genel Kurul. Ancak milletvekillerinin toplantıya katılmaması Genel Kurul açısından da sonuçlar doğurur.

Çünkü bu durumda karar almak için bir yönde kullanılmış olması gereken oy sayısı en az 151’dir. Ancak bu sayı 139’dan az olamaz.İKİNCİ BÖLÜM: YASAMAYA İLİŞKİN TEMEL KAVRAMLAR ve KURUMLAR Toplantı yetersayısı Genel Kurul’un toplantı yapabilmesi için gerekli olan milletvekili sayısını ifade eder. 40 . Gelen kâğıtlar. 100 kabul. ne işe yarar? TBMM Başkanlığı’na sunulan bütün kanun tasarı ve teklifleri. resmî tezkereler ve komisyon raporları ile soru. Katılımın 300 olduğu bir toplantıda 151 kişinin aynı yönde oy kullanmış olması gerekir. 149 red ve bir çekimser oyun kullanıldığı bir oylamada karar alınamamış demektir. Çekimser: 4 Çekimser: 2 Çekimser: 1 Çekimser: 0 Karar Alınamaz Red Kararı Karar Alınamaz Kabul Kararı Gelen kâğıtlar listesi nedir. 80 red kararının bulunduğu bir oylamada 139 asgari karar yetersayısı bulunmadığı için karar alınamaz. 150 kabul. genel görüşme. bu sayı asgari sayıdır. Örneğin 184 milletvekilinin katıldığı bir toplantıda karar alabilmek için en az 139 milletvekilinin kabul ya da red şeklinde oy kullanmış olması gerekir. tatile rastlamadığı takdirde. Bu sayı üye tamsayısının üçte biri olan 184’tür. Cumartesi ve Pazar hariç her gün yayınlanır ve ilk birleşim tutanağına eklenir. meclis araştırması. Bütün bu referans bilgilerin yayınlandığı belgenin adı “gelen kâğıtlar listesi”dir. Toplantıya katılım yüksek ise bu sayı da yükselecektir. Gelen kağıtlar listesinde. meclis soruşturması ve gensoru önergelerinin referans bilgisi Meclis içinde yayınlanır. KATILIM: 184 KATILIM: 184 Red: 139 KATILIM: 300 Red: 150 KATILIM: 301 Red: 100 Red: 80 Kabul: 100 Kabul: 43 Kabul: 149 Kabul: 201 Genel Kurul toplantıya katılanların salt çoğunluğuyla yani yarısından fazlası ile karar verir. Genel Kurul’a sevk edilen evraklar ve evrakların başkanlığa geliş tarihleri ayrıca belirtilir.

meclis soruşturması ve gensoru önergelerine ilişkin bilgiler “gelen kâğıtlar listesi”nde yayınlanır. Sıra sayısı (komisyon raporu) ne demektir.tbmm. Sıra sayısı. genel görüşme. İşte komisyon raporlarının bastırılmış haline sıra sayısı denir ve her rapor belirli bir sıra sayısı ile anılır. neyi içerir? Komisyon raporları TBMM Başkanlığı’na gönderildikten sonra dağıtılmak ve Genel Kurul gündeminde yerini almak üzere bastırılır. Gelen sayfada tasarının/teklifin sıra sayısı numarası girilir. Gelen kağıtlar listesine TBMM’nin internet sayfasından “Gelen Kağıtlar” bağlantısına tıklanarak erişilebilir. . komisyon raporu olmakla birlikte sadece komisyon raporunu içermez. STK’ların bu listeyi güncel olarak izlemeleri halinde. Gelen sayfada aranan sıra sayısı üzerine tıklanır. Bu belgeyi günlük olarak izleyen STK’lar TBMM’ye hangi işin geldiğini ve görüşülen bir işin nereye havale edildiğini görebilirler. resmî tezkereler ve komisyon raporları ile soru.tr adresinden YASAMA VE DENETİM bölümünden Komisyon Raporları başlığına tıklanır. meclis araştırması. Sıra sayılarında tasarı ve tekliflerin hükümetçe veya milletvekillerince sunulan ilk metinleri ve komisyonca kabul edilen son şekli bir arada yer alır. Sıra sayısında Genel Kurul’da dayanak olabilecek bütün belge ve bilgiler yer alır. Bir komisyon raporuna şuradan ulaşılabilir: http://www. Dolayısıyla STK’ların komisyon raporlarını aramaları halinde kullanacakları kavram sıra sayısı kavramıdır. ST K 41 ST K TBMM Başkanlığı’na sunulan kanun tasarı ve teklifleri.gov. kendilerini ilgilendiren işlerin hangi aşamada olduğunu takip etmeleri ve kendi planlamalarını yapmaları kolaylaşacaktır.S İ V İ L TO P L U M İ Ç İ N YA S A M A S Ü R E C İ N E K AT I L I M E L K İ TA B I Gelen kağıtlar listesi STK’ların yasama ve denetim sürecini güncel olarak izleyebilmelerine olanak tanıyan çok önemli bir belgedir.

sıra sayısının en sonundaki komisyonun kabul ettiği metin görüşmelere doğrudan dayanak alınan metin olduğu için en önemli bölümdür. İ Ş L E Y İ Ş İ v e G Ö R E V L E R İ Sıra sayılarında bulunan bu bilgi ve belgeler şunlardır: SIRA SAYISI Tasarı-teklif(ler) Komisyon Raporları Tezkere Sayfası Alt Komisyon Raporları Tali Komisyon Raporları Genel Gerekçe Rapor Madde Gerekçeleri Karar İmzaları Ekler Muhalefet Şerhi Bakanlar Kurulu İmzası Karşılaştırmalı Metin Raporları Tasarı/Teklifin Madde Metinleri Komisyonun Kabul Ettiği Madde Metinleri Bir sıra sayısında birden çok birleştirilen teklif ve tasarı bulunabilir ve bunların tümü sıra sayısında yer alır. Komisyonun hangi değişiklikleri yaptığını/yapmadığını görmek bakımından. Görüşmelere esas alınan metin komisyonun kabul ettiği metinle yan yana karşılaştırmalı olarak verilir ve görüşmeler komisyonun kabul ettiği metin üzerinden yürütülür. Dolayısıyla milletvekillerine karar vermelerinde yardımcı olması bakımından sıra sayısı bütünüyle önemliyken. komisyonca esas alınan tasarı/teklifin maddeleri ile ko- 42 .B İ R İ N C İ B Ö L Ü M : T B M M ’ N İ N YA P I S I . Ancak bunlardan komisyon görüşmelerine esas alınan metin en önemli metindir ve bu sıra sayısının en sonunda yer alır.

Her rapor verilen bu sıra sayısı ile anılır. ST 43 K . Meclis araştırması ve meclis soruşturması komisyonlarının raporları da sıra sayısı şeklinde bastırılır. Özetle söylemek gerekirse STK’ların komisyonda görüşülmüş bir tasarı ya da teklifle ilgili bütün bilgi ve belgeleri. Bu sıra sayılarında komisyon raporu ile birlikte komisyonun kuruluşuna esas teşkil eden meclis araştırması veya meclis soruşturması önergeleri de yer alır.S İ V İ L TO P L U M İ Ç İ N YA S A M A S Ü R E C İ N E K AT I L I M E L K İ TA B I misyonun kabul ettiği metnin yanyana verilmesi büyük önem arz eder ve dikkatle incelenmelidir. gelişmeleri ve görüşleri öğrenebilecekleri sıra sayısı yasamada en çok kullanılan ve en önemli belgelerden biridir. Yasama döneminin başından itibaren komisyonların karara bağlayıp sundukları raporlar bir sıra sayısı verilerek kitapçık halinde basılır ve milletvekillerine dağılır.

44 .İKİNCİ BÖLÜM: YASAMAYA İLİŞKİN TEMEL KAVRAMLAR ve KURUMLAR Genel Kurul. Siyasi Parti Grupları ve komisyonlar TBMM’nin temel kurumlarıdır. Başkanlık Divanı. Danışma Kurulu.

B TEMEL KURUMLAR Genel Kurul. . görüşmelerin yapıldığı TBMM’nin nihai karar organıdır.

TBMM’nin nihai karar organıdır. Tasarılar genellikle ilgili bakanlıklar tarafından hazırlanır ve Başbakanlık tarafından koordine edilir. ST K Hükümetin yasama sürecindeki rolü nedir? Hükümet aslında yürütme organı olmakla birlikte parlamentonun bir parçasıdır. gerekse Genel Kurul’daki görüşmelerde hükümetin başbakan veya bir bakan tarafından temsil edilmesi zorunludur. Denetim sürecinin önemli bir bölümü de Genel Kurul’da geçer. görüşmeler başlamadan önce iletilmiş olması gerekir. Meclis’e gelen her türlü tasarı ve teklif metinleri Genel Kurul tarafından görüşülerek değiştirilebilir. Parlamenter sistemlerde meclis ve hükümet birlikte parlamentoyu oluştururlar. Bunun için taleplerin. STK’ların. STK’ların milletvekilleri. STK’ların Genel Kurul toplantılarına katılmaları mümkün değildir. Bütün kanunlar ve Meclis kararları Genel Kurul tarafından kabul edilirler. Hükümet meclisin içinden çıkar ve meclise karşı sorumludur. siyasal parti grupları ve komisyon başkan ve üyelerine taleplerini iletmeleri mümkündür. Mevzuat Hazırlama Usul ve Esasları Hakkında Yönetmelik. STK’ların Genel Kurul aşamasında etkin olamayacakları anlamına gelmez. Bu yönetmelikte belirtilen esaslara göre STK’ların daha hazırlık aşamasında ST K 46 . görüşmelerin yapıldığı TBMM’nin nihai karar organıdır.İKİNCİ BÖLÜM: YASAMAYA İLİŞKİN TEMEL KAVRAMLAR ve KURUMLAR Genel Kurul’un işlevi nedir? Genel Kurul. bakanlık ve Başbakanlık’taki hazırlık aşamalarına katkıda bulunmaları mümkündür. Ancak bu. tasarı taslaklarının hazırlanmasında STK’ların görüşlerinin alınacağını öngörmüştür. Bu nedenle de gerek komisyonlarda. Görüşmeleri dinleyici locasından izleyebilirler. Yasama sürecinin bütün aktörleri Genel Kurul’un çalışmalarına katkı yapmak ya da kararlarına etkide bulunmak için faaliyetlerde bulunurlar.

gerektiğinde Danışma Kurulu’nun önerisi üzerine idare amirlerinin veya kâtip üyelerin sayısını artırabilir. 1 başkan. KİT Komisyonu gibi sürekli komisyonlar da vardır. Komisyonlara ilişkin ayrıntılı bilgi üçüncü bölümdeki komisyonlar alt başlığı altında verilmiştir. kanun tasarı ve tekliflerini Genel Kurul adına inceleyen organlardır. Bu olgunlaştırma sırasında ilgili bütün tarafları dinleyerek önlerindeki düzenlemeye en uygun şeklini kazandırmaya çalışırlar. İçtüzüğe göre Başkanlık Divanı. Meclis’te bulunan komisyonlar kanun tasarı ve tekliflerini inceleyen komisyonlarla sınırlı değildir. Bu üyelerin sayısı sabit değildir. Genel Kurul. 3 idare amiri ve 7 katip üye olmak üzere toplam 15 üyeden oluşur. Komisyonlar kendilerine havale edilen kanun tasarı ve tekliflerini olgunlaştırarak Genel Kurul’a sunarlar. işlevleri nelerdir? TBMM Başkanlık Divanı hem yasama sürecinde hem de yönetsel işlerin düzenlenmesinde önemli işlevi olan bir kurumdur. hem sorunlarının çözümünde hem de kanunun gereği gibi olgunlaşmasında önem taşımaktadır. Meclis Başkanı. Komisyonların yasama sürecindeki işlevi nedir? STK’ların katılımında çok önemli bir işleve sahip olan komisyonlar. başkanvekilleri. Meclis araştırması komisyonu gibi geçici denetim komisyonlarının yanısıra tasarı ve teklif görüşmeyen Dilekçe Komisyonu. 4 başkanvekili. Ancak başkanvekillerinin sayısı 4’ten fazla olamaz.S İ V İ L TO P L U M İ Ç İ N YA S A M A S Ü R E C İ N E K AT I L I M E L K İ TA B I görüş bildirmeleri olanaklıdır. STK’ların kendileriyle ilgili sorun ve önerileri bu aşamada komisyonlara iletmeleri. katip üyeler ve idare amirlerinden oluşur. STK’ların görüşlerini bu aşamada taslağa ekleyebilmeleri amaçlarına ulaşabilmeleri bakımından çok önemlidir. İnsan Haklarını İnceleme Komisyonu. 47 ST K . TBMM Başkanlık Divanı’nın üyeleri kimlerdir.

farklı siyasal partiler tarafından siyaset sahnesine taşınır. milletvekilliği ile bağdaşmayan bir görevi sürdürmekte ısrar eden milletvekilinin durumunu incelemek. TBMM Genel Kurulu. Yine TBMM’ye gelen gıda. STK’ları da ilgilendiren özel giriş kartları ile ilgili esasları belirlemek. Başkanlık Divanı üyelerinin hem kurul hem de kişisel olarak çok çeşitli görev ve yetkileri bulunur. Genel Kurul’da tutulan tutanağın düzeltilmesi için yapılan başvurular üzerine gerekli incelemeleri yapmak gibi görevleri bulunmaktadır. 4 başkanvekili. neden önemlidir? Çoğulcu sistemlerde. eletronik gibi malzemelerin dağıtımı veya anket ve araştırmalar için idari amiri karar verir. önemli birleşimlerde kürsüye çıkar. haftalık nöbet sırasına göre başkanvekilleri tarafından yönetilir. saygı duruşunu gerektirecek halleri kararlaştırmak. Başkanlık Divanı’nın. Genel Kurul birleşimleri. TBMM Kütüphanesi’nden yararlanma koşullarını düzenlemek gibi görev ve yetkileri de vardır. Aksi takdirde görüşmeler başlayamaz. 1 başkan. 3 idare amiri ve 7 katip üye olmak üzere toplam 15 üyeden oluşur. Kurul’un. başkan veya görevlendirdiği bir başkanvekilinin yönetiminde çalışır. Genel Kurul salonundaki görevlilerin kıyafetlerini belirlemek. üyelikten istifa eden milletvekilinin istifa yazısının gerçekliğini inceleyip saptamak. İdare amiri ve katip üyelerin sayısı artırılabilir. siyasal partiler siyasal sistemin vazgeçilmez unsurları olarak nitelendirilir. bunların çalışma düzenini belirlemek. ST K Siyasi parti grubu nasıl kurulur. komisyonların Genel Kurul’un toplantı saatlerinde görüşme yapmalarına izin vermek. tekstil. kurul olarak oylamalarda yapılan seçimler ve oylamalarla ilgili usul belirlemek. basın ve yayın organları üyelerine özel dinleme locaları ve çalışma büroları ayırmak. Meclis başkanı istisnai olarak. Toplantıya başlandığı sırada iki kâtip üyenin de başkanlık kürsüsündeki yerlerinde hazır bulunması gerekir.İKİNCİ BÖLÜM: YASAMAYA İLİŞKİN TEMEL KAVRAMLAR ve KURUMLAR Başkanlık Divanı. Çünkü toplumdaki farklı çıkarlar. 48 .

S İ V İ L TO P L U M İ Ç İ N YA S A M A S Ü R E C İ N E K AT I L I M E L K İ TA B I Bundan dolayı da siyasi parti gruplarının meclisin bütün faaliyetlerine üye sayısı oranında katılmaları anayasa tarafından güvence altına alınmıştır. 49 . 20’nin altında milletvekili bulunan siyasal partilerin grup kurma hakkı olmadığı gibi bu partilerin bir araya gelerek bir grup kurmaları da mümkün değildir. Grup iç yönetmeliklerine göre. Siyasi parti gruplarının uyacakları kurallar. TBMM’de çalışmalar siyasi parti grubu esası üzerine kurulmuştur. siyasi parti gruplarının organları şunlardır: GRUP BAŞKANI Grup Başkan Vekilleri Grup Sözcüleri Grup Denetçileri Grup Genel Kurulu Grup Yönetim Kurulu Grup Disiplin Kurulu Siyasal partilerin genel başkanları genellikle aynı zamanda siyasal parti grup başkanlarıdır. Bir siyasi partinin siyasi parti grubu kurabilmesi için en az 20 milletvekiline sahip olması zorunludur. Dikkat edilmesi gereken şey meclisin bütün faaliyetlerine katılacak olanların siyasal partiler değil siyasal parti grupları olduğudur. her partinin kendi yetkili organları tarafından çıkarılan “grup iç yönetmelikleri”nde gösterilir. Siyasi parti grupları meclis çalışmalarına güçleri oranında katılma hakkına sahiptir.

STK’ların savunuculuk çalışmalarını siyasi parti grupları ile temasa geçerek gerçekleştirmeye çalışmaları. Kurul. Grup başkanvekilleri de kendi yerlerine bir milletvekilini görevlendirebilirler. başkanlık divanları tarafından yönetilir. meclis başkanı ile grup başkanlarından oluşmakla birlikte. grup başkanı ya da başkanvekillerinden birinin başkanlığında iki yönetim kurulu üyesinden oluşur. Meclis başkanının başkanlığında çalışan bu kurul Danışma Kurulu’dur. işlevi nedir? İçtüzük.İKİNCİ BÖLÜM: YASAMAYA İLİŞKİN TEMEL KAVRAMLAR ve KURUMLAR En az 20 milletvekili bulunan siyasi partiler TBMM’de grup kurabilir. Siyasal partilerin grup iç yönetmeliklerine göre grup genel kurulları haftada bir kez olağan olarak toplanır. STK temsilcilerinin. Siyasal partilerin genel kurulları. Uygulamada genellikle Salı günleri ve bazen Çarşamba günleri grup toplantıları yapıldığı görülmektedir. Genel Kurul gündeminin ve başka bazı çalışmaların düzenlenmesinde siyasi parti grup başkanlarından oluşan bir kurul öngörmüştür. TBMM Genel Kurulu’nun gündemini belirlemede etkili olan Danışma Kurulu üyesi siyasi parti grubu başkanvekilleri ile temasa geçmeleri sonuç almaları açısından önemlidir. Başkanlık divanı. ST K 50 Danışma Kurulu kimlerden oluşur. STK temsilcilerinin grup toplantıları zamanlarını gözeterek bu zamanlar dışında görüşme talebinde bulunmaları zaman kaybetmelerini önleyecektir. Kurula hükümet üyeleri ile meclis başkan- . Grup yönetim kurulunun önerisi ve grup genel kurulunun kararı üzerine açık toplantı yapılabilir. grup başkanları genellikle yerlerine grup başkanvekillerini görevlendirir. bireysel görüşmelerden daha etkili bir seçenektir. Siyasi parti gruplarının genel kurulları ile yönetim kurullarının toplantıları kural olarak gizlidir. Çünkü siyasi parti grupları karar almada bireysel milletvekillerinden çok daha etkilidir.

Bu da son derece doğaldır. 51 ST K . Ancak meclis başkanı ve grup başkanları (veya başkanvekilleri veya görevlendirilen milletvekilleri) dışında kimse oy kullanamaz. Genel Kurul’un çalıştığı her gün için siyasi parti grupları Danışma Kurulu’nu toplantıya çağırabilir. Ancak gündem ve çalışma saatleri genellikle Salı günleri belirlenmektedir. Oybirliği sağlanamadığı takdirde karar alınamamış demektir. Genel Kurul çalışmalarının siyasi parti gruplarının tümünün uzlaşmasıyla belirlenmesi demokrasideki uzlaşma kültürünün bir gereğidir. TBMM başkanı başkanlığında siyasi parti gruplarının başkanlarından veya başkanvekillerinden oluşur. STK’ların siyasi parti grup temsilcileri ile temas kurmaları önemlidir. Danışma Kurulu oybirliği esasına göre çalışır. Ancak Kurul’da karar alınamaması. Genel Kurul’da en fazla ikişer milletvekilinin lehte ve aleyhte yaptıkları on dakikalık konuşmaları içeren bir usul tartışmasından sonra istemler oylanır ve karar verilir. Danışma Kurulu’nun. Diğer bir anlatımla Danışma Kurulu tarafından karar alınamaması hallerinde. Genel Kurul’un gündemi çoğunlukla Danışma Kurulu’nun önerileri tarafından belirlendiğinden. İşte İçtüzük Danışma Kurulu’nun toplanamaması ya da karar alamaması hallerinde Meclis Başkanı ya da siyasi parti gruplarının istemlerini doğrudan Genel Kurul’a sunmalarına imkân tanımıştır. Danışma Kurulu’nun en önemli fonksiyonu Genel Kurul’un çalışma gün ve saatleri ile gündemini belirlemektir. siyasi parti gruplarının önerisi üzerine son söz Genel Kurul tarafından söylenmektedir. Danışma Kurulu. yani oybirliği sağlanamaması durumunda da Genel Kurul’u çalıştırmanın bir yöntemi olmalıdır. STK’ların belirli bir konunun gündeme taşınmasını veya öncelik verilmesini sağlamak için Danışma Kurulu üyeleriyle görüşmeleri yararlı olabilir.S İ V İ L TO P L U M İ Ç İ N YA S A M A S Ü R E C İ N E K AT I L I M E L K İ TA B I vekilleri de çağrı üzerine katılabilir. yasama sürecini kolaylaştırıcı ve siyasal partilerin yasama sürecine güçleri oranında katılımı ilkesini canlandırıcı bir göreve sahip olduğu söylenebilir.

Ü Ç Ü N C Ü B Ö L Ü M : K A N U N YA P I M S Ü R E C İ ÜÇÜNCÜ BÖLÜM KANUN YAPIM SÜRECİ 52 .

sayfada hangi bilgiler bulunmaktadır? KİT Komisyonu’nun görevleri nelerdir? Komisyonun denetim süreci nasıl işler? AB Uyum Komisyonu STK’lar için önemli midir? Kadın Erkek Fırsat Eşitliği Komisyonu’nun (KEFEK) görevleri nelerdir? KEFEK STK’lar için neden önemlidir? D . yapılabilecek değişikliğin sınırı nedir? Komisyonlarda değişiklik önergesini kimler verebilir. kimler oy kullanabilir ve STK’ların bu tür bir hakları var mıdır? Değişiklik önergelerinin belli bir formatı var mıdır? Komisyonun toplanması ve karar alması için belli bir çoğunluğu var mıdır? Komisyonlar alt komisyon kurabilirler mi.KANUN YAPIM TEKNİĞİ Kimler kanun önerebilir? Bir kanun tasarısı veya teklifi hangi kısımlardan oluşur. o r g A . kimler tarafından ne zaman verilebilir? Maddeler üzerindeki görüşmeler bittikten sonra bir yanlışlık ya da irade değişikliği olduğu anlaşılırsa ne yapılabilir? Oylama ne demektir. STK’lar toplantılara nasıl katılabilir? STK’ların komisyon toplantısına katılmadan önce nelere dikkat etmeleri gerekir? Komisyon toplantılarında kimler söz alabilir. y a s a d e r. bu sürenin aşılması durumunda ne olur? Komisyon toplantılarına kimler katılabilir. STK’lar için neden önemlidir? Komisyon türleri nelerdir? Esas komisyon ne demektir.KANUN TANIMI VE TÜRLERİ B . maddelere geçilmesi reddedilirse ne olur? Bir madde nasıl görüşülür ve nasıl değiştirilir? Değişiklik önergesi ne demektir. alt komisyonlar STK’lar için ne ifade ederler? Komisyonlarda görüşmeler hangi aşamalardan geçer? Komisyonlar kararlarını Genel Kurul’a nasıl bildirirler? Yasa yapımı dışında görevleri olan komisyonlar hangileridir? Dilekçe Komisyonu’nun görevi nedir? TBMM’de dilekçeler nereye sunulmalıdır? Dilekçenin başvuru formu nasıldır? Dilekçenin verilmesi üzerine Komisyon tarafından hangi işlemler yapılır? Dilekçe sahipleri dilekçelerinin hangi aşamada olduğunu nereden öğrenebilirler? İnsan Haklarını İnceleme Komisyonu’nun görevleri nelerdir? İnsan Haklarını İnceleme Komisyonu’na hangi konularda başvuru yapılabilir? Komisyona sunulan dilekçeler nasıl gönderilmelidir? Dilekçelerde aranan şartlar nelerdir? Komisyonla ilgili bilgilere internet üzerinden ulaşılabilir mi.cevap süresi ne kadardır ve kimler soru sorabilir? Maddelere geçmek ne demektir.YASAMA DERNEĞİ w w w. komisyon uzmanları ne iş yaparlar? Komisyonlarda tasarı ve teklif metinleri üzerinde değişiklik yapılabilir mi. hangi türleri vardır. hangi konuların görüşüleceğini kim belirler? Komisyonlara gönderilen işler için bir görüşme süresi var mıdır.GENEL KURUL’DA KANUN YAPIM SÜRECİ Komisyonda rapora bağlanan bir tasarı veya teklifin görüşmelerine ne zaman başlanabilir? Genel Kurul’un gündemi hangi kısımlardan oluşur? “Kanun tasarı ve teklifleri ile komisyonlardan gelen diğer işler” kısmında neler bulunmaktadır ve sıralama nasıl oluşmaktadır? Görüşülmesine başlanacak bir sıra sayısı için kimlerin Genel Kurul’’da bulunması zorunludur? Tasarı ve tekliflerin görüşülmesi nasıl bir sürece tabidir? Tasarı ve tekliflerin görüşülmesinde kimler ne kadar süreyle konuşabilir? Konuşmacılar hangi sırayla konuşur? Soru. nasıl hazırlanır? Bir tasarı veya teklifin metni hangi bölüm ve alt bölümlerden oluşur? Bir tasarı veya teklifin maddeleri hangi bölüm ve alt bölümlerden oluşur? Maddelerin kanun içerisindeki sistematik dizilişi nasıldır? Bir kanun teklifi hazırlanırken nelere dikkat edilmelidir? C . Başkanlık Divanı üyeleri kimlerdir? Hangi komisyon hangi işi görüşür? Komisyonları kim toplantıya çağırabilir. kaç türlü oylama vardır? Özel görüşme yöntemi ne demektir. tali komisyondan farkı nedir? Komisyonların üye sayıları nasıl belirlenir. toplantıya davet edilen STK’lara söz verilmesi zorunlu mudur? Komisyon görevlileri kimlerdir. nasıl yapılır? Kanunlar ne zaman yürürlüğe girerler? .KOMİSYONLARDA KANUN YAPIM SÜRECİ Komisyon nedir.

54 .Ü Ç Ü N C Ü B Ö L Ü M : K A N U N YA P I M S Ü R E C İ Bu bölümde kanun ne demektir? Çeşitleri nelerdir? Bu ayrımların herhangi bir anlamı var mıdır? gibi sorular cevaplandırılacaktır.

nesnel ve kişilik dışı hukuk kuralları şeklinde tanımlanabilir.A KANUN TANIMI ve TÜRLERİ Kanun biçimsel anlamda TBMM’nin yasama usullerine uygun olarak kabul ettiği metinlerdir. genel. Maddi anlamda ise. .

Diğer bir anlatımla TBMM tarafından kanun adı altında çıkarılan her işlem kanun adını alır. KANUN TÜRLERİ Maddi-Biçimsel Kod-Çerçeve Geçici-Sürekli Temel (Organik)-Kod Torba-Amaçlı Kod Kanun-Çerçeve Kanun Kod kanun belirli bir alanda yeni baştan düzenleme yapan kanunu ifade ederken. Bu anlamda kanun. kanunun kim tarafından yapıldığı öne çıkar. Kanunlar bu ayrım dışında çok çeşitli açılardan sınıflandırılabilir. Bu durumda örneğin bir ilçe kurulmasına ilişkin kanun biçimsel açıdan kanun olmasına rağmen maddi anlamda kanun değildir. Burada çok kullanılmakta olan birkaç ayrım üzerinde durulacaktır.Ü Ç Ü N C Ü B Ö L Ü M : K A N U N YA P I M S Ü R E C İ Kanun ne demektir? Kanun ya da yasa ile ilgili tanımlara bakıldığında biçimsel kanun ve maddi kanun olmak üzere iki kanun tanımının yapıldığı görülür. TBMM’nin yasama usullerine uygun olarak kabul ettiği işlemdir. çerçeve kanun kod kanunlarda değişiklik yapan kanunu anlatır. değişikliği yapan kanun çerçeve kanundur. Çünkü maddi anlamda kanun. Daha açık ifade etmek gerekirse yürürlükteki kanunlardan birinde değişiklik yapılıyorsa. doktrinde “genel. Dolayısıyla bir kanunun kod kanun mu yoksa çerçeve kanun 56 . Biçimsel tanımda. nesnel ve kişilik dışı hukuk kurallarının bütünü” biçiminde tanımlanmaktadır. Ancak TBMM’nin bu tür işlemleri biçimsel açıdan kanun olmakla birlikte maddi anlamda kanun değildir.

kişilere haklar tanıma ya da geçiş döneminde eski dönem ile yeni dönem arasında uyum sağlama amacıyla ana kuralı tümüyle ya da belirli yönleriyle askıya alan ayrıksı düzenleme olarak tanımlanabilir Geçici kanunlar genellikle “bu Kanunun yayımı tarihine kadar” veya “…. bu Kanun’un 10’uncu maddesinde değişiklik öngören bir kanun çerçeve kanundur. Örneğin 1985-1992 yılları arasında okuldan atılmış olanların yeniden öğrenim hakkı kazanmalarına yönelik bir af düzenlemesi geçici bir maddeyle yapılır. Ancak şu durumlarda geçici nitelikli kanunlar çıkarılabilir: Birinci durum. Kanunlar kural olarak süreklidirler. kişileri geçmişteki belirli dönemlerde yasal yükümlülüklerden muaf tutma. Kanunda ister süre bulunsun ister bulunmasın belirli süreler geçtikten ya da belli işler yapıldıktan sonra yasanın/maddenin uygulaması sona eriyor ve sürekli bir kanunun maddeleri yürürlüğe giriyorsa burada bir geçici kanun ya da maddeden söz edilebilir. geçmişteki bir haksızlığı telafi etmek ya da af çıkarmak amacıyla geçici madde düzenlenmesidir.tarihine kadar” gibi işin geçiciliğine işaret eden tarihler içerir. 57 . İkinci durum. Örneğin bir kurulun yeniden düzenlenmesi durumunda kurulda eskiden beri çalışmakta olanların durumlarının yeni duruma uyarlanmasını sağlayan madde geçici bir maddedir. Örneğin Vatandaşlık Kanunu bir kod kanun iken. yeni çıkarılan kanun dolayısıyla eski durumla yeni durum arasında uyumsuzluk oluşması ve iki durum arasında uyum sağlanmasıdır. sürekli kanun sürekli uygulanmak üzere çıkarılan kanundur. Geçici kanun (madde)-sürekli kanun (madde) Geçici kanun (madde) belirli bir süre uygulandıktan sonra yürürlükte kalmakla birlikte etkisi sona eren kanun iken.S İ V İ L TO P L U M İ Ç İ N YA S A M A S Ü R E C İ N E K AT I L I M E L K İ TA B I mu olduğuna karar vermek için kanunun yürürlükteki bir kanunda değişiklik yapıp yapmadığına bakmak gerekir. Ancak içinde tarih bulunan her düzenleme geçici madde olmadığı gibi her geçici düzenleme mutlaka tarih içermeyebilir. Bu durumda geçici kanun.

Amaçlı Kanun Torba kanun.Kod Kanun Temel kanun ya da organik kanun doktrinde toplumsal. uygulamada madde sayısı fazla olan ve hızlı görüşme yöntemi uygulanan kanunlar temel kanun olarak anlaşılmaktadır.Ü Ç Ü N C Ü B Ö L Ü M : K A N U N YA P I M S Ü R E C İ Temel Kanun (Organik Kanun). yasama tasarrufu sağlamak için yasama pratiğimize girmiş olan ve çok sayıda kanunda değişiklik yapan kanunlar için kullanılan bir kavramdır. Diğer bir anlatımla hangi kanunun temel kanun olacağına Danışma Kurulu’nun önerisi üzerine Genel Kurul tarafından karar verilmektedir. Ancak ülkemizde çok farklı bir temel kanun tanımı ve uygulaması geçerlidir. Temel kanun olarak görüşülmesine karar verilen kanunlar fazla maddesi olan kanunlar olduğundan. belirli bir alanda yeni düzenleme getiren kanunlar ise kod kanundur ve bunlar temel kanun sınıflamasına girmezler. Örneğin ceza kanunu. ticaret kanunu gibi kanunlar temel kanun iken tabipler odasını düzenleyen yeni bir kod kanun temel kanun değildir. Temel kanunların neler olacağı genellikle anayasalarda düzenlenir ve bu kanunların ağırlıklı çoğunluk esasına göre kabulü zorunlu kılınır. Bu durumda her temel kanun aynı zamanda bir kod kanundur. Bu nedenle Avrupa ülkelerinde rastlanan temel ya da organik kanunlar ile ülkemizdeki temel kanun uygulamasını birbirine karıştırmamak gerekir. çok maddeli çerçeve kanunların da temel kanun olarak görüşüldüğü görülmektedir. Bu kanunlar genellikle “Bazı/ altında çıkarılmaktadır. Torba Kanun. siyasal ve ekonomik alanda belirleyici olan kanun olarak tanımlanır. Bu tür bir belirleyiciliği olmayan. İçtüzükte temel kanunla ilgili olarak çeşitli ölçütler kullanılmış olmakla birlikte. Çeşitli Kanunlarda Değişiklik Yapılması Hakkında Kanun” adı Kod kanunlar ya da çerçeve kanunlar belirli bir amaca yönelik 58 .

S İ V İ L TO P L U M İ Ç İ N YA S A M A S Ü R E C İ N E K AT I L I M E L K İ TA B I olabilirler. Ancak bu tür kanunları saptamak her zaman çok kolay olmayabilir. Ancak bu uygulamanın kanun yapım tekniği ile bağdaştığı söylenemez. Bu durumda çerçeve kanun birden fazla kanunda değikanundan söz edilebilmesi için hem birden fazla kanunda değişik- ilgili olarak hem mahalli idarelerin görev ve yetkilerinin düzenlen- şiklik yapmasına rağmen bir torba kanundan söz edilemez. Örneğin pasaportlarla ilgili bir düzenlemenin yanında trafikle ilgili bir düzenleme de yapıldığında torba kanundan söz ediliyor demektir. Bu yüzden de kanun tasarısı meliklerde torba kanun yönteminin engellendiği görülmektedir. Örneğin gıdaların denetimi ile mesi hem de sağlıkla ilgili çeşitli kanunlarda değişiklik yapılması gerekebilir. ve teklifi hazırlanmasına ilişkin esas ve usulleri belirleyen yönet- 59 . Bu amaca yönelik olarak kimi zaman birden fazla ka- nunda değişiklik yapılması gerekir. Torba lik yapılması hem de değişikliklerin amaçlarının birbirinden farklı olması gerekir. Torba kanun uygulaması kısa zamanda daha çok kanun çıkar- mak amacına yöneliktir.

60 .Ü Ç Ü N C Ü B Ö L Ü M : K A N U N YA P I M S Ü R E C İ Kanun tasarı ve tekliflerinin hazırlanması belirli şekil ve yöntem kurallarına bağlanmıştır.

B KANUN YAPIM TEKNİĞİ Bakanlar Kurulu tarafından sunulan önerilere “Kanun Tasarısı”. . milletvekilleri tarafından sunulan önerilere “Kanun Teklifi” denir.

Ü Ç Ü N C Ü B Ö L Ü M : K A N U N YA P I M S Ü R E C İ Kimler kanun önerebilir? Türkiye’deki hukuk sisteminde kanunların önerilmesinin iki kaynağı vardır. Bu esas ve usullere uyulmadan çıkarılan bir kanun uygulama aşamasında ciddi sorunlar çıkarabilir. nasıl hazırlanır? İster tasarı ister teklif olsun kanun önerileri belirli esas ve usullere uygun olarak hazırlanmalıdır. Başbakanlık tarafından çıkarılan 17/2/2006 tarihli ve 26083 sayılı 62 . Önerilen metinler öneren makama bağlı olarak kanun tasarısı veya kanun teklifi olmak üzere değişik adlar alırlar. ST K KANUN ÖNERME YETKİSİ Bakanlar Kurulu Milletvekili Kanun Tasarısı Kanun Teklifi KANUN Ülkemizde yurttaş girişimi mekanizması olmadığı gibi çeşitli kamu idareleri tarafından kanun önerilmesi de mümkün değildir. milletvekilleri tarafından sunulan önerilere “Kanun Teklifi” denir. STK’ların yasama sürecini harekete geçirebilmek için bakanlıklar düzeyinde ya da milletvekilleri nezdinde girişimde bulunmaktan başka seçenekleri yoktur. ST K Bir kanun tasarısı veya teklifi hangi kısımlardan oluşur. Bakanlar Kurulu tarafından sunulan önerilere “Kanun Tasarısı”.

Söz konusu yönetmeliğe.tr” adresinden “Yönetmelikler” başlığı altından sorgu yapmak suretiyle ulaşılabilir. Genel gerekçe ile madde gerekçelerinin. STK’lar tarafından hazırlanacak teklif taslağı gerekçelerinin ikna edici olması. Kanun teklifinin genel amacını belirleyen genel gerekçe ve her maddenin gerekçesini ortaya koyan madde gerekçeleri de tekliflerde bulunması gereken unsurlardır. Başbakanlığın hazırladığı. Burada STK’lara kanun teklifi taslağı hazırlamada yardımcı olabilecek bazı esaslar aktarılacaktır: Kanun tekliflerinde mutlaka bulunması gereken unsurlar: KANUN TEKLİFİ TBMM Başkanlığına Takdim Yazısı Genel Gerekçe Madde Gerekçeleri Teklif Metni Tablo veya Liste (varsa) Teklif Başlığı Maddeler Madde Başlığı Madde Metni Her teklifte öncelikle teklifi veren milletvekillerinin TBMM Başkanlığı’na hitaben yazılmış imzalı dilekçelerini içeren takdim sayfası (tezkeresi) bulunur.gov. teklife neden gereksinim duyulduğunu olabildiğince kısa ancak ayrıntılı bir biçimde açıklaması çok önemlidir. taslağın teklif haline gelmesi ve teklifin kanunlaşması şansını önemli oranda artırabilir. mevzuat. elektronik ortamda yürürlükteki mevzuata erişim imkanı sunan “http://www. 63 ST K .S İ V İ L TO P L U M İ Ç İ N YA S A M A S Ü R E C İ N E K AT I L I M E L K İ TA B I Mevzuat Hazırlama Usul ve Esasları Hakkında Yönetmelik’te sözkonusu esas ve usuller belirlenmiştir.

diğer maddelerde sadece değiştirilen kanunun sayısı verilmelidir. sayısı ve adı yer almalı. çerçeve kanun maddeleriyle kod kanunun maddeleri değiştirilir. çerçeve kanunlar için değişiklik yaptığı kanunun sadece adını içermelidir. Bir tasarı veya teklifin metni hangi bölüm ve alt bölümlerden oluşur? Kod kanunlar çeşitli bölümlerden oluşabilir. Teklifte en önemli bölüm. Çerçeve kanunların maddelerinde değişiklik yapılamaz. Bir kanun teklifi hazırlanırken de aynı usullere uyulur. Kanunun başlığı kod kanunlar için düzenlenen konunun içeriğini yansıtacak şekilde olmalı. Çerçeve kanun başlıklarında değiştirilen kanunun tarih ve sayısına yer verilmemelidir. Çerçeve kanunlarla değiştirilen kanunların 1’inci maddesinde değiştirilen kanunun tarihi. kabul edilmesi halinde kanun metnini oluşturacak olan başlık ve maddelerdir. Ancak her kod kanunda aynı bölümlerin bulunması zorunlu değildir. Maddeler de madde başlıkları ile madde metinlerinden oluşur. Kapsamlı kanunlarda bulunabilen bölümler şöyle gösterilebilir: KANUN BÖLÜMLERİ Kitap Kısım Kısım Bölüm Bölüm Madde Madde Madde 64 .Ü Ç Ü N C Ü B Ö L Ü M : K A N U N YA P I M S Ü R E C İ Bir tasarının nasıl hazırlanacağı Başbakanlık tarafından çıkarılan Mevzuat Hazırlama Usul ve Esasları Hakkında Yönetmelik’te düzenlenmiştir.

” ibaresi “ .. Bentlerin sıralanmasında Türkçe alfabede yer alan bütün harfler kullanılır. çerçeve kanunlarda fıkralar numaralandırılmaz. cümle ve ibarelerden oluşur. Maddeler sırasıyla fıkra..” ibaresi İkinci cümle 2 numaralı alt bent x numaralı alt bent 65 . Kod kanunlarda her fıkra bir numara alır.S İ V İ L TO P L U M İ Ç İ N YA S A M A S Ü R E C İ N E K AT I L I M E L K İ TA B I Bir tasarı veya teklifin maddeleri hangi bölüm ve alt bölümlerden oluşur? Kanunun maddeleri çeşitli alt bölümlerden oluşur. bent. Bentler harflerle gösterilir. alt bent. Bir maddenin alt bölümleri şöyle gösterilebilir: MADDE Birinci fıkra İkinci fıkra X nci fıkra a) bendi b) bendi x) bendi 1 numaralı alt bent Birinci cümle “.

Maddelerde ayraç içerisinde açıklayıcı bilgilere veya hükümlere yer verilmemelidir. Tüzük. STK’lar tarafından maddenin hangi bölümlerden oluştuğunun bilinmesi.2 Kapsam 1. Cezai Hükümler 4.2 Nitelikler 2. Maddeler kısa ve anlaşılır olarak yazılmalıdır.Ü Ç Ü N C Ü B Ö L Ü M : K A N U N YA P I M S Ü R E C İ Bir kanun maddelerden. maddeler ise sırasıyla fıkra. bent. yetki. sorumluluklar 66 .2 Geçici maddeler 5. Yönetmelikler 5.3 Yürürlük ve yürütme maddeleri 1. Teşkilat 3. Kapsamlı bir kod kanunda bulunabilecek maddeler şöyle sınıflandırılabilir: MADDE SİSTEMATİĞİ 1.1 Yürürlükten kaldırılan hükümler 5.3 Tanımlar ve kısaltmalar 2.1 Organlar 5. alt bent.1 Amaç 2.Giriş Maddeleri 2. bir kanun teklifi ya da bir önerge hazırlanmasında önemlidir. cümle ve ibarelerden oluşur. Son Hükümler 1.3 Görev. Maddenin bölümlerini bilen bir STK temsilcisi çok kısa bir süre içinde görüşlerini bir değişiklik teklifi ya da değişiklik önergesi taslağına dönüştürebilir. ST K Maddelerin kanun içerisindeki sistematik dizilişi nasıldır? Kapsamına ve içeriğine göre kanunlarda çeşitli maddeler bulunur.

Kod kanunlarda değişiklik yapılırken değişikliğin ek madde yerine mümkün olduğunca mevcut madde metinlerinde yapılmasında yarar vardır. Yürürlük maddesi bulunmayan kanunlar Resmi Gazete’de ilan edilmesinden 45 gün sonra yürürlüğe girer. Kanun tekliflerinde yukarıda bulunan maddelerin tümünün bulunması gerekmez. Uygulamada aksi görülmekle birlikte. Bu kurala uymayan teklifler hem kanunlaşmakta güçlük çekebilir. Ek madde uygulamasına ancak kod kanunlarda değişiklik yapılmak istendiğinde ve bu değişikliğin mevcut maddelerden birinde yapılmasının olanaksız olması halinde başvurulur.S İ V İ L TO P L U M İ Ç İ N YA S A M A S Ü R E C İ N E K AT I L I M E L K İ TA B I Bu şemada görülmeyen ancak sıkça karşılaşılan madde türlerinden biri de ek maddedir. Ancak tekliflerde yürürlük maddesinin bulunması zorunlu değildir. Aralarında bağlantı bulunması halinde bir çerçeve kanunla birden fazla kanunda değişiklik yapılabilir. Tekliflerde ana maddenin yanında yürütme ve yürürlük maddeleri bulunur. kanun yapım tekniği bakımından doğru yöntem bir çerçeve kanun ile sadece bir kod kanunda ve bir çerçeve madde ile kod kanunun sadece bir maddesinde değişiklik yapılmasıdır. Bunun nedeni kod kanunlarda ek madde bulunmamasıdır. Bir kanun teklifi hazırlanırken nelere dikkat edilmelidir? Kanun teklifleri. Türkçe’de karşılığı varsa yabancı sözcükler yerine Türkçe sözcükler kullanılmalıdır. hem de uygulamada sorunlar çıkabilir. Tekliflerin yazımında Türk Dil Kurumu tarafından belirlenen imla kurallarına uyulmalıdır. Örneğin “ekspo” değil “expo” yazılmalıdır. kaba ve yaralayıcı ifadelere yer verilmemelidir. Türkçe’de karşılığı bulunmayan yabancı kelimeler aslına uygun olarak yazılmalıdır. 67 . Ancak bu zorunlu bir durumdan kaynaklanmalı ve yukarıda tanımlanan torba kanuna dönüşmemelidir. diğer bir anlatımla teklifler en az üç maddeden oluşur. Düzenlemenin kapsamına bağlı olarak bu maddelerin çoğu tekliflerde yer almayabilir. herkesin anlayabilmesi için açık ve anlaşılır bir dille yazılmalı.

68 . İkinci olarak değiştirilmek istenen kanunun hükümleri arasında ya da çıkarılacak kod kanunun kendi hükümleri arasında çelişki oluşmamasına özen gösterilmeli. kanunun sistematiğine uyulmalıdır.Ü Ç Ü N C Ü B Ö L Ü M : K A N U N YA P I M S Ü R E C İ Kanun teklifleri. Kanun tasarı ve teklifleri hazırlanırken bir ön araştırmainceleme yapılması yararlı olur. kaba ve yaralayıcı ifadelere yer verilmemelidir.” Bu nedenle hazırlanan kanun teklifinin Anayasaya ve o alanda kabul edilmiş bir anlaşmaya açıkça aykırı düşmememesine dikkat edilmelidir. açık ve anlaşılır bir dille yazılmalı. Usulüne göre yürürlüğe konulmuş temel hak ve özgürlüklere ilişkin milletlerarası antlaşmalarla kanunların aynı konuda farklı hükümler içermesi nedeniyle çıkabilecek uyuşmazlıklarda milletlerarası antlaşma hükümleri esas alınır. Bu çerçevede mümkünse Anayasa Mahkemesi’nin bu konuda verilmiş kararları varsa incelenmelidir. Anayasa’nın 90’ıncı maddesine göre “Usulüne göre yürürlüğe konulmuş milletlerarası antlaşmalar kanun hükmündedir. bütün kanunlar Anayasaya uygun olmak zorundadır. İlk olarak teklifin Anayasaya ve ülkemiz tarafından kabul edilmiş uluslararası anlaşmalara uygunluğu araştırılmalıdır. Normlar hiyerarşisinin en tepesinde Anayasa bulunduğundan.

KHK KANUN TEKLİFİ KANUN TASARISI GENEL EVRAK VE ARŞİV GENEL MÜDÜRLÜĞÜ GENEL SEKRETERLİK KANUNLAR VE KARARLAR MÜDÜRLÜĞÜ Komisyona havale GELEN KAĞITLARDA YAYIN KOMİSYONLARDA GÖRÜŞME KABUL RED STK GÖRÜŞÜ KOMİSYON RAPORU Sıra Sayısı GELEN KAĞITLARDA YAYIN GENEL KURUL GÜNDEMİNE ALINMA VE GÖRÜŞÜLME KABUL STK GÖRÜŞÜ KANUN CUMHURBAŞKANLIĞI RESMİ GAZETE TBMM’YE GERİ GÖNDERME .Kanun Yapım Süreci TOPLUMSAL GEREKSİNİM. TEKLİFİ. TALEP SÜRECİN BAŞLAMASI MİLLETVEKİLİ İlgili Bakanlık Taslağı. HÜKÜMET Başbakanlık Kanunlar ve Kararlar Genel Müdürlüğü STK GÖRÜŞÜ KANUN TASARISI.

yasamanın mutfağıdır. 70 .Ü Ç Ü N C Ü B Ö L Ü M : K A N U N YA P I M S Ü R E C İ Komisyonlar. tasarı ve teklifler komisyonlarda olgunlaştırılmakta ve Genel Kurul’da görüşmeye hazır hale getirilmektedir.

C KOMİSYONLARDA KANUN YAPIM SÜRECİ Esas komisyonlar nihai kararı veren ve raporu Genel Kurul görüşmelerinde esas alınan komisyonlardır. Tali komisyonlar ise esas komisyonlara görüş bildirebilirler. .

Geçici komisyonlar olan meclis araştırması ve soruşturması komisyonları ise belirli bir süre için kurulurlar. Komisyonlar hukuki dayanaklarına. Bu amaçla kimi zaman alt komisyonlar kurulmakta ve daha derin inceleme ve araştırmaların yapılması sağlanmaktadır. Komisyonların tümü kanun yapımı ile ilgilenmezler. Sürekli komisyonlar “Daimi Komisyon” ya da “İhtisas Komisyonu” olarak da bilinirler.Ü Ç Ü N C Ü B Ö L Ü M : K A N U N YA P I M S Ü R E C İ Komisyon nedir. Komisyonların çalışma usulü Genel Kurul’a göre çok daha esnek olduğundan STK’ların tasarı ya da tekliflerin oluşturulması sırasında görüşlerini aktarmaları daha kolaydır. ST K Komisyon türleri nelerdir? Komisyonlar yasal dayanak açısından Anayasa. bu komisyonlar kuruluş kanunlarında kendilerine yüklenen görevleri yerine getirirler. Bazı komisyonlar ise sadece tasarı ve teklif görüşürler. STK’lar için neden önemlidir? Kanun yapım sürecinin mutfağını komisyonlar oluşturur. bunlar yasa yapımı ile ilgili komisyonlardır. Tasarı ve teklif görüşme yetkisinin yanısıra bir takım özel görevleri de bulunan komisyonların varlığını da belirtmek gerekir. sürekliliklerine ve işlevlerine göre aşağıdaki şemadaki gibi sınıflandırılabilir. enine boyuna görüşülüp tartışıldıktan sonra kanunlar Genel Kurul’da görüşmeye hazır hale getirilmektedir. Komisyonlarda gerekli inceleme ve araştırmalar yapıldıktan. Komisyonlar sürekliliklerine göre de geçici ve sürekli komisyonlar olmak üzere ikiye ayrılırlar. 72 . STK’lar gerek komisyon. gerekse alt komisyon aşamasında komisyon çalışmalarına katılarak yapıcı katkılarını sunabilirler. İçtüzük ve kanunla kurulurlar.

Orman ve Köyişleri Plan ve Bütçe AB Uyum Kadın Erkek Fırsat Eşitliği 73 . Enerji.S İ V İ L TO P L U M İ Ç İ N YA S A M A S Ü R E C İ N E K AT I L I M E L K İ TA B I KOMiSYONLAR Yasal Dayanak açısından Anayasa Sürekli Süreklilik Açısından Geçici İşlevsel Açıdan Yasa Yapımı Plan ve Bütçe Soruşturma Kanunlar İnsan Haklarını İnceleme Dilekçe AB Uyum KİT Kadın Erkek Fırsat Eşitliği İçtüzük Yasa Yapımı Anayasa Adalet Milli Savunma İçişleri Dışişleri Milli Eğitim. Ticaret. Kültür Gençlik ve Spor Bayındırlık. Tabii Kaynaklar. Bilgi ve Teknoloji Diğer Dilekçe KİT İnsan Haklarını İnceleme Araştırma Soruşturma Diğer Tarım. İmar. Aile. Çalışma ve Sosyal İşler Sanayi. Ulaştırma ve Turizm Çevre Sağlık.

74 . bir iş birden fazla tali komisyona havale edilebilir. Esas komisyonlar nihai kararı veren komisyonlar. Yasa yapımı ile ilgili komisyonlar esas ve tali olmak üzere ikiye ayrılır. genellikle ihtisas alanlarına girmeyen konularda görüş bildirmedikleri görülmektedir. Esas komisyon ne demektir. Bu şemada yer almayan komisyonlardan biri de Adalet ve Anayasa Komisyonları’nın üyelerinden oluşan dokunulmazlığın kaldırılması ya da milletvekilliğinin düşmesi ile ilgili tezkereleri görüşen Karma Komisyon’dur. Bu komisyonlar ilgisiz görüldüklerinden bu çalışmada ihmal edilmiştir. TBMM Başkanlığı’na sunulan kanun tasarı ve teklifleri Başkan tarafından ilgili komisyon ya da komisyonlara esas ve tali olarak gönderilir. Her iş için bir esas komisyon belirlenirken. Bu nedenle esas komisyonlar tasarı ya da teklifi bütün ayrıntılarıyla ve bütün maddeleriyle görüşmek zorundayken. Bu komisyonlardan sadece Hesapları İnceleme Komisyonu hukuki gerekçelerle fiilen ortadan kalkmış durumdadır. tali komisyonlar ise esas komisyona sadece görüş bildiren komisyonlardır. Tali komisyonların ayrıntılar ve bütün maddeler hakkında görüş bildirmelerine bir engel bulunmamakla birlikte. tali komisyonlar tasarı ya da teklifin sadece kendilerini ilgilendiren yönü üzerinde görüş bildirirler. tali komisyondan farkı nedir? TBMM İçtüzüğü’nde komisyonlar iki gruba ayrılmıştır: TALİ KOMİSYON görüş bildirme ESAS KOMİSYON nihai kararı verme Tasarı ve tekliflerin tali ve esas komisyonlara havalesi Başkanlıkça yapılır.Ü Ç Ü N C Ü B Ö L Ü M : K A N U N YA P I M S Ü R E C İ Şemada değişik açılardan sınıflandırılmış komisyonların tümü görülmektedir.

değişkendir. KİT ve Soruşturma Komisyonları dışındaki diğer komisyonların üye sayısı siyasi parti gruplarının adaletli bir biçimde temsiline olanak tanıyacak biçimde her dönem Genel Kurul’ca yeniden belirlenir. Çünkü bazı durumlarda tali komisyonların görüşü esas komisyonun kararı üzerinde belirleyici olabilir. Esas komisyonlar nihai kararı veren ve raporu Genel Kurul görüşmelerinde esas alınan komisyonlardır. Tali komisyonlar esas komisyona sadece görüş bildiren komisyonlardır. Bu sayılar her dönem siyasi parti gruplarının tümünün komisyonda adaletli bir biçimde temsiline olanak tanıyacak biçimde yeniden belirlenir. Bu nedenle esas komisyondaki girişimlere daha çok çaba harcanması gerekmekle birlikte tali komisyonlar da ihmal edilmemelidir. Komisyonların her birinde siyasi parti gruplarının tümünün mutlaka üyeleri bulunur. sözcü ve katipten oluşan komisyon başkanlık divanını seçmektir. . tali komisyonlardaki çalışmalara katılmamaları gerektiği anlamına gelmez.S İ V İ L TO P L U M İ Ç İ N YA S A M A S Ü R E C İ N E K AT I L I M E L K İ TA B I STK’lar çabalarını daha çok son sözü söyleyen esas komisyonlarda yoğunlaştırmalıdırlar. Dolayısıyla STK’lar siyasi parti gruplarının herhangi biri aracılığıyla istemlerini komisyonlara iletebilirler. Komisyonların üye sayıları nasıl belirlenir. KİT Komisyonu’nun 35 ve Meclis Soruşturması Komisyonu’nun 15 olan sabit üye sayısı dışında. ST 75 K Plan ve Bütçe. Ancak bu. Genel Kurul’da bu sayılara göre üye seçimleri tamamlanan komisyonların yaptıkları ilk iş toplanarak kendi üyeleri içinden başkan. Örneğin 24’üncü yasama döneminde yasa yapımı ile ilgili komisyonlarının üye sayısı 26 olarak belirlenmiştir. başkanvekili. Başkanlık Divanı üyeleri kimlerdir? Komisyonların üye sayıları –Plan ve Bütçe Komisyonu’nun 40.

GENÇLİK VE SPOR • • • • Eğitim. • Savunma ve • Askerlik ile ilgili kanun tasarı ve teklifleri DIŞİŞLERİ • Uluslararası antlaşmaların onaylanmasının uygun bulunmasına ilişkin • Türkiye Cumhuriyetinin dış ilişkilerinin teşkilatlandırılması ve idaresi hakkındaki kanun tasarı ve teklifleri • Dış ilişkilerle ilgili diğer kanun tasarı ve teklifleri MİLLİ EĞİTİM. • Bütçe ve kesin hesap kanunu tasarıları. • Sayıştay tarafından kanun gereğince verilen raporlar ADALET • • • • Adalet İşleri Ceza Kanunu Medeni Kanun Borçlar Kanunu gibi temel kanunlarla ilgili tasarı ve teklifleri İÇİŞLERİ • Genel olarak • Merkezi idarenin.Ü Ç Ü N C Ü B Ö L Ü M : K A N U N YA P I M S Ü R E C İ Hangi komisyon hangi işi görüşür? Komisyonların görev alanları aşağıdaki gibidir: • • • • • • Anayasanın değiştirilmesi İçtüzük değişikliği teklifleri Meclisin seçimi ve faaliyetleri Meclis üyelerinin statüsü ve hakları Bakanlar Kurulunun ve bakanlıkların kuluş ve çalışma usülleri Siyasi partilerle ilgili kanun tasarı ve teklifleri ANAYASA PLAN VE BÜTÇE • Uzun vadeli planla ilgili görülen. • Mahalli idarelerin. • Sivil savunma ve • İçişleri ile ilgili diğer kanun tasarı ve teklifleri MİLLİ SAVUNMA • Milli güvenlik. Sanat Gençlik ve spor işleriyle ilgili kanun tasarı ve teklifleri 76 . kanun tasarısı ve tekliflerini. • Emniyet. milli emlak. Kültür. • Vakıflar. • Kamu harcama veya gelirlerinde artış veya azalışı gerektiren. • Memurluk ve kamu görevliliği statülerinin düzenlenmesi. vergi harç ve resimlerle ilgili. KÜLTÜR.

ÇALIŞMA VE SOSYAL İŞLER • • • • Çalışma. Enerji. Sağlık. • Ulaştırma. TABİ KAYNAKLAR. • Orman. ORMAN VE KÖYİŞLERİ • Tarım. • Bu gelişmeler konusunda TBMM’nin bilgilendirilmesi • İlgili kanun tasarı ve teklifleri 77 . ULAŞTIRMA VE TURİZM • Bayındırlık. İMAR. • Köy kalkınması işleriyle ilgili kanun tasarı ve teklifleri SAĞLIK. Sosyal yardım işleriyle ilgili kanun tasarı ve teklifleri ÇEVRE • Çevrenin korunması ve geliştirilmesi ile ilgili kanun tasarı ve teklifleri AVRUPA BİRLİĞİ UYUM • Türkiye’deki mevzuat ile Avrupa Birliği müktesebatı arasındaki uyumu sağlamaya çalışan kanun tasarı ve teklifleri KADIN ERKEK FIRSAT EŞİTLİĞİ • Kadın haklarının korunması ve geliştirilmesi • Kadın erkek eşitliğinin sağlanması. Akaryakıt.S İ V İ L TO P L U M İ Ç İ N YA S A M A S Ü R E C İ N E K AT I L I M E L K İ TA B I SANAYİ. AİLE. • Turizm işleriyle ilgili kanun tasarı ve teklifleri TARIM. • Bu amaçlarla ülkemizde ve uluslararası alanda bu konudaki gelişmelerin izlenmesi. TEKEL ile ilgili kanun tasarı ve teklifleri BAYINDIRLIK. TİCARET. Madencilik. İç ve dış ticaret. BİLGİ VE TEKNOLOJİ • • • • • • Sanayi. ENERJİ. Sosyal güvenlik.

TBMM Başkanlığı yukarıdaki ölçütlerin yanısıra geliştirdiği başka ölçütlerle bir işin hangi komisyon ya da komisyonlarda görüşüleceğine karar vermektedir. Gelen formda ‘diğer bilgiler’ düğmesine basılır.Ü Ç Ü N C Ü B Ö L Ü M : K A N U N YA P I M S Ü R E C İ Komisyonlar yukarıda sayılan işleri yapmakla görevli olmakla birlikte. teklif aynı zamanda Plan ve Bütçe Komisyonu’na da tali olarak havale edilmektedir. Aynı sayfadan tasarı ya da teklifin metnine ve komisyon raporlarına da ulaşılabilir. bunların hangisinin esas hangilerinin tali olduğu. Bunun için internet üzerinden izlemeleri gereken adımlar şunlardır: http://www. Sayfanın en altında tasarı ya da teklifin hangi komisyonlarda olduğu. görüştülerse hangi tarihte görüştükleri ve karar tarihleri bilgileri yer alır. Gelen sayfada tasarı veya teklifin esas numarası ya da tarihi ya da konusu girilir ve “sorguyu başlat” düğmesine basılır.tr adresinden YASAMA VE DENETİM bölümünden Tasarı ve Teklifler başlığına tıklanır. komisyonlara ne zaman havale yapıldığı. bu görevleri aktif hale getiren organ TBMM Başkanlığı’dır.gov. Örneğin il ve ilçe kurulmasına ilişkin bir kanun tasarısı veya teklifi mülki idareyle ilgili olduğundan esas olarak İçişleri Komisyonu’na gönderilmektedir. Dolayısıyla hangi işin hangi komisyonda ya da komisyonlarda görüşüleceğine ve hangi komisyonun esas hangisinin/hangilerinin tali olacağına karar vermede tek bir ölçüt kullanılmadığından her somut havaleyi kendi içinde değerlendirmek gerekir. ST K 78 . Ancak il ya da ilçe kurmak bütçe dengelerini de etkilediğinden. STK’lar tasarı ya da tekliflerin hangi komisyonlara gönderildiği bilgisini TBMM internet sayfasından öğrenebilir.tbmm. komisyonların işi görüşüp görüşmedikleri.

Bu nedenle tasarıların tekliflere göre görüşülme şanslarının daha yüksek oldu- 79 ST K . kamu personel rejimini ilgilendiren kanun tasarı ve teklifleri esas komisyon olarak Plan ve Bütçe Komisyonu’nda rapora bağlanır. Ancak bu durumda da komisyon toplantı çağrısı komisyon başkanı tarafından yapılır. STK’lar açısından özellikle bütçe ve kesinhesap kanunu tasarılarının görüşülme süreci çeşitli açılardan önemlidir. Komisyon başkanları komisyon gündemlerini belirlerken genellikle hükümetten gelen tasarılara öncelik verirler. Bütçe kanunu tasarısının görüşmelerinde ise STK’lar kendilerini ilgilendiren kurumların ödeneklerinin artırılması için çalışma yapabilirler. Plan ve Bütçe Komisyonu ayrıca Meclis adına mali denetim yapan Sayıştay’ın hazırlayıp gönderdiği raporları görüşme. Sayıştay Başkan ve üyelerini seçme yetkilerine de sahiptir.S İ V İ L TO P L U M İ Ç İ N YA S A M A S Ü R E C İ N E K AT I L I M E L K İ TA B I Bütçe ve kesinhesap kanunu tasarılarının STK’lar açısından önemi nedir? Plan ve Bütçe Komisyonu. Kesinhesap kanun tasarısının görüşmelerinde. Komisyon üye tamsayısının 1/3’ü oranındaki komisyon üyesi de belirli konuları görüşmek üzere komisyonun toplantıya çağrılmasını isteyebilir. Bütçe ve kesinhesap kanunu tasarılarının komisyonda görüşme süreci STK’lar için bir denetim fırsatı olarak kullanılabilir. Örneğin vergi düzenlemeleri. hangi konuların görüşüleceğini kim belirler? Komisyon toplantılarının yapılmasına karar vermek komisyon başkanlarının yetkisindedir. yatırım ve harcama gerektiren düzenlemeler. bütçeye konulan ödeneklerin nasıl harcandığı sorgulanabilir. Komisyonları kim toplantıya çağırabilir. Toplantı başkan yoksa başkanvekili o da yoksa sözcü tarafından belirlenir ve yönetilir. Merkez Bankası ve Hazine Müsteşarlığı da istemi üzerine Komisyon’a birifing vermek durumundadır. bütçe ve kesinhesap kanunu tasarıları dışında mali ve ekonomik hükümler içeren kanun tasarı ve tekliflerini de görüşür. Ayrıca ilgili yasaları gereği.

ST K Esas komisyonların kendilerine havale edilen tasarı ve teklifleri 45. Ancak acil durumlarda bu iki sürenin de göz ardı edilmesi ve işin hemen görüşülmeye başlanması mümkündür. Bunun için STK’ların ele alınmasını istedikleri konulara ilişkin güçlü gerekçeler ve argumanlar üretmeleri sonuç almaları açısından önemlidir. ğu söylenebilir. Bu görüşler ya da gerekçeler internet üzerinden veya faksla gönderilebileceği gibi yüz yüze temaslarla da aktarılabilir. Teklifler de tıpkı tasarılar gibi komisyon başkanları tarafından komisyon gündemine alınabilirler. STK’lar komisyon gündeminde bulunan tasarı ve tekliflerin görüşülmesini sağlamak için komisyon üyeleri ya da başkanlarına gerekçelerini bildirebilirler. Komisyon başkanlarının genellikle kanun tasarılarını ve bu nitelikteki teklifleri gündeme alıyor olmaları diğer tekliflerin gündeme alınamayacağı anlamına gelmez. Ancak 80 .Ü Ç Ü N C Ü B Ö L Ü M : K A N U N YA P I M S Ü R E C İ Komisyonun toplantıya çağrılması ve komisyon gündeminin belirlenmesi yetkisi komisyon başkanına aittir. Komisyona havale edilen işin incelenebilmesi için komisyonda en az 48 saat beklemesi ve görüşülmeden iki gün önce de komisyon üyelerine ve diğer ilgililere gönderilmesi gerekir. bu sürenin aşılması durumunda ne olur? Esas komisyonlara havale edilen işlerin görüşülmesi için bir asgari ve bir de azami süre bulunmaktadır. tali komisyonların ise 10 gün içinde görüşmeleri gerekir. Komisyon başkan ve üyelerinin STK’ların isteklerini dikkate alarak komisyon gündemi belirlemeleri ya da görüşülmekte olan tasarı ve teklife STK’ların görüşünü yansıtmaları mümkündür. Komisyona havale edilen tasarı ve tekliflerin en çok 45 gün içinde esas komisyonlar tarafından sonuçlandırılması gerekir. Bu tür teklifler. Komisyonlara gönderilen işler için bir görüşme süresi var mıdır. uygulamada diğer tekliflerden daha hızlı görüşülürler. Ancak kimi acil durumlarda hükümet tasarı hazırlama yerine çoğunluğuna sahip olduğu siyasi parti grubu aracılığıyla kanun teklifi verdirmekte ve bu teklifler genellikle grup başkanvekilleri tarafından imzalanmaktadır. gündeme alınmış bir konuda görüş bildirmek için toplantıya davet edilme ya da gönderdikleri yazılı görüşlerin dikkate alınması isteminde bulunabilirler.

teklif için teklif sahiplerinin bir dilekçeyle TBMM Başkanlığı’na başvurması gerekir. Farklı uygulamalar olmakla birlikte. Burada anlatılanların tümü esas komisyonlar için geçerlidir. Tasarı için hükümetin. 81 . Komisyon başkanları. toplantılara komisyon üyelerini. Konunun uzmanları da gerekli görülürse komisyon toplantılarına çağrılabilirler. genellikle görsel basının sadece toplantının başında görüntü almasına izin verilmekte ve yazılı basının başından sonuna toplantıyı izlemesine olanak tanınmaktadır. siyasi parti gruplarını. Basın kuruluşları temsilcileriyle ilgili olarak bir kural bulunmamakla birlikte. Tali komisyonlarda 10 günlük bir görüşme süresi vardır. Komisyon üyesi olmayan diğer milletvekilleri de komisyon toplantılarına katılma hakkına sahiptirler. Komisyon toplantılarına kimler katılabilir. Komisyon üyesi olmayan milletvekilleri komisyonda söz alarak konuşabilirler ancak oy kullanamaz ve değişiklik önergesi veremezler. ilgili komisyon başkanlıklarını ve kanun teklifinde imzası bulunan milletvekillerinden ilk imza sahibini davet etmek zorundadır. Başbakanlık ve ilgili bakanlıklar ya da yetkilendirilmiş hükümet temsilcisini. Başvuruda tasarı veya teklifin azami süre olan 45 gün içinde komisyonda görüşülmemesi nedeniyle doğrudan Genel Kurul gündemine alınması istenir. uygulamada basına komisyon toplantısına davet yazısı gönderilmektedir. Bu süre aşılırsa esas komisyon tali komisyonun görüşünü bekleyip beklememe konusunda takdir yetkisine sahiptir.S İ V İ L TO P L U M İ Ç İ N YA S A M A S Ü R E C İ N E K AT I L I M E L K İ TA B I 45 gün dolduktan sonra tasarı ya da teklif kendiliğinden Genel Kurul’a inmez. Genel Kurul’da yapılacak kısa bir görüşmeden sonra oylamayla işin Genel Kurul gündemine alınıp alınmamasına karar verilir. STK’lar toplantılara nasıl katılabilir? Komisyon toplantılarına sadece komisyon başkanı tarafından davet edilenler katılabilir. Ancak komisyonlarda görüşülmeden bu şekilde Genel Kurul gündemine doğrudan giren tekliflerin görüşülerek kanunlaşması çok nadir görülen bir durumdur.

komisyon başkanlarının uygulamada ilgili STK’ları da toplantılara davet ettikleri görülmektedir. İstenen komisyon üzerine tıklanır.tbmm. komisyon toplantılarına katılma isteminde bulunabilmek için komisyonların iletişim bilgilerine TBMM internet sayfası üzerinden ulaşabilirler.gov. STK’lar. STK’ların kendileriyle ilgili teklif ve tasarıları izlemeleri. kamuoyunda da tanınan. komisyonu aydınlatmaya ve bilgilendirmeye yeterli olduğu düşünülen STK’lar seçilmeye çalışılmaktadır. Yapılacak seçimin doğru bir seçim olabilmesi için STK’ların da yapabilecekleri şeyler vardır. hem STK’ların amaçlarının gerçekleşmesi hem de komisyonların konuyla gerçekten ilgili olan STK’ları belirlemesini sağlar.Ü Ç Ü N C Ü B Ö L Ü M : K A N U N YA P I M S Ü R E C İ STK’lar konusunda İçtüzükte herhangi bir kural olmamakla birlikte. Dolayısıyla toplantıya davet edilecek STK’lar belirlenirken daha çok diğer STK’ları da temsil yeteneğine sahip. ilgili komisyonlarla temasa geçerek toplantıya katılma isteğinde bulunmaları. Kuşkusuz konuyla ilgilenen bütün STK’ların toplantıya davet edilmesi mümkün olmayabilir. ST K 82 . Böylelikle komisyonun daha güçlü bilgilere dayanarak daha doğru kararlar vermesi olanaklı hale gelir. Komisyon başkanları ilgili STK’ları belirlerken kendilerine ulaşan istemleri de dikkate alırlar. Bunun için izlenmesi gereken yol: http://www.tr adresinden KOMİSYONLAR İhtisas başlığına tıklanır. Gelen sayfada bütün ihtisas komisyonlarının adları görünür. Çünkü hem ilgili bütün STK’ların oturacağı bir mekan hem de çağrılan STK’ların tümünü dinlemeye yetecek zaman bulunmamaktadır. belirli bir alanda yoğun bir etkinliği olan.

Aynı sayfada komisyonda bulunan işlerin. Bu süre içinde toplantıya davet edilen herkesin ve komisyon üyelerinin tümünün görüşlerini açıklaması mümkün olmayabilir. Toplantıya davet edilen STK’ların birbirlerinden haberdar da olamayabileceği göz önünde bulundurularak davetli STK’ların toplantıdan makul bir süre önce bir araya gelerek uzlaştıkları noktaları vurgulama konusunda bir strateji oluşturmaları yararlı olabilir. zaman tasarrufu sağlayarak daha fazla görüşün dile getirilmesine olanak tanır. 83 ST K . Bu yolla ortak noktalar değişik STK’lar tarafından tekrarlanmamış olur ve STK’ların herbiri diğer STK’larla paylaşmadığı görüşleri açıklama olanağını elde etmiş olur. STK’ların komisyon toplantısına katılmadan önce nelere dikkat etmeleri gerekir? Komisyonlar genellikle haftanın bir günü sabah saatlerinde çalışmaktadırlar. komisyonun raporunu verdiği ve vermediği işlerin linkleri görünmektedir. Böylece STK’lar ilgilendikleri tasarı ve teklifin komisyonda görüşülüp görüşülmediğini öğrenebilecekleri gibi. Genel Kurul’un çalışma saatlerinde komisyon toplantısı yapılamadığı için komisyon toplantıları en geç saat 15. faks veya e-postayla aracılığıyla bildirebilirler. Komisyon toplantılarına sadece komisyon başkanı tarafından davet edilenler katılabilir.00’te sona ermektedir. e-posta adresi bulunur. Görüşlerin olabildiğince kısa sürede ve net biçimde açıklanması.S İ V İ L TO P L U M İ Ç İ N YA S A M A S Ü R E C İ N E K AT I L I M E L K İ TA B I Gelen sayfada komisyonun telefon ve faks numaraları. görüşülmemiş bir teklifle ilgili olarak yapılacak görüşmelere katılma isteklerini aynı sayfadaki telefon. Bütün bunlar için iyi bir ön çalışma yapılmış olması STK’ların sürece daha etkin katılımını sağlayacaktır.

Genellikle önce hükümet üyesi ya da temsilcisi veya teklifteki ilk imza sahibi görüşülmekte olan tasarı ya da teklifin gerekçesini açıklar. Görüşülmekte olan tasarı ise hükümet tarafından. üyelerine ya da komisyon uzmanına iletmeleri yararlı olabilir. Bundan sonra toplantıya katılan komisyon üyesi olmayan milletvekillerine söz verilir. komisyon gündeminin hazırlanıp dağıtılmasından komisyon raporlarının yazılmasına kadar önemli görevlere sahiptirler. Komisyon başkanları genellikle komisyonun bilgilenme ihtiyacı içinde olduğunu düşündükleri yerlerde ilgili STK temsilcilerine ve uzmanlara söz verir. daha sonra yazılı hale getirilerek e-posta ya da faksla komisyona iletilebilir. Kimlerin söz alacağına komisyon başkanı karar verir. Bu görüşler yazılı halde değilse. ST K Komisyon görevlileri kimlerdir. Komisyon başkanları öncelikle komisyon üyeleri ile toplantıya çağırılan hükümet üyeleri ya da temsilcilerine söz verirler.Ü Ç Ü N C Ü B Ö L Ü M : K A N U N YA P I M S Ü R E C İ Komisyon toplantılarında kimler söz alabilir. Bu gibi durumlarda STK’ların görüşlerini yazılı olarak komisyon başkanına. komisyon sekreteri ve komisyon memuru bulunur. toplantıya davet edilen STK’lara söz verilmesi zorunlu mudur? Komisyon toplantıları komisyon başkanları tarafından yönetilir. Komisyon toplantıları komisyon başkanları tarafından yönetilir. 84 . Toplantıya davet edilen STK’lar ile uzmanlara komisyon başkanları tarafından söz verilir. Ancak bazen zaman darlığı gibi nedenlerle toplantıya davet edilen herkese söz verilemediği de görülmektedir. söz verme zamanı komisyon başkanının takdirindedir. kanun teklifi ise teklif sahibi tarafından gerekçenin açıklanmasından sonra komisyon üyeleri görüşlerini açıklarlar ve sorularını sorarlar. komisyon uzmanları ne iş yaparlar? Komisyonların her birinde komisyon uzmanı. Komisyon uzmanları.

Birinci kural. Yine komisyon uzmanlarından komisyondaki işler ve toplantılar hakkında bilgi alınabilir. önerilen değişikliğin değiştirilen kanunun değiştirilen maddelerine ilişkin olmasıdır. Özetle söylemek gerekirse. Bu Kanun görüşülürken Belediye Kanunu üzerinde verilecek bir değişiklik önergesinin işleme alınmaması gerekir. STK’lar komisyonla diyalog kurmak istediklerinde başta uzmanlar olmak üzere komisyonun idari görevlileriyle temasa geçebilirler. maddelerinde değişiklik ST 85 ST Komisyonların her birinde komisyon uzmanı. yapılabilecek değişikliğin sınırı nedir? Kuşkusuz komisyonda yapılan görüşmeler metin üzerinde bir değişiklik yapılması gereğini doğurabilir. İkinci kural. ve 7. komisyonda yapılacak değişikliğin sadece değiştirilmek istenen kanunla sınırlı olmasıdır. Bu durumda verilecek değişiklik önergeleriyle metin üzerinde değişiklik yapılabilir. Aksine örneklerine rastlamak mümkünse de. Komisyonlarda tasarı ve teklif metinleri üzerinde değişiklik yapılabilir mi. K K ST K . Örneğin Dernekler Kanunu’nda değişiklik yapmak üzere hazırlanan bir tasarı üzerinde verilecek değişiklik önergelerinin sadece bu Kanun’a ilişkin olması gerekir. Ancak komisyon tarafından yapılabilecek değişikliklerin bir sınırı olmalıdır. STK’ların değişiklik talebinde bulunurken bu sınırları dikkate alması yararlıdır. Komisyon uzmanlarının bulunmadığı ya da onlara ulaşılamadığı durumlarda komisyon memuru ya da sekreteri de bu konularda yardımcı olabilir. Örneğin Dernekler Kanunu’nun 5. komisyon sekreteri ve komisyon memuru bulunur.S İ V İ L TO P L U M İ Ç İ N YA S A M A S Ü R E C İ N E K AT I L I M E L K İ TA B I STK’lar görüşlerini komisyonlara iletmek için komisyon uzmanlarından yardım alabilirler.

Önergede ayrıca yapılmak istenen değişikliğin bir gerekçesi mutlaka bulunmalıdır.Ü Ç Ü N C Ü B Ö L Ü M : K A N U N YA P I M S Ü R E C İ Komisyonlarda komisyon üyelerince verilen değişiklik önergelerinin kabul edilmesiyle. tasarı ve teklif metinleri üzerinde değişiklik yapılabilir. bendin ya da fıkranın değiştirilmesi. ST K Değişiklik önergelerinin belli bir formatı var mıdır? Değişiklik önergeleri ilgili komisyon başkanlığına yazılmış bir dilekçe biçimindedir. kimler oy kullanabilir ve STK’ların bu tür bir hakları var mıdır? Komisyonlarda değişiklik önergesi verme ve oy kullanma hakkı yalnızca komisyon üyelerine aittir. ST K 86 . Bir önerge ile sadece bir maddede değişiklik yapılması istenebilir. öngören bir tasarı görüşülürken aynı Kanun’un 9. çıkarılması ya da bunların eklenmesi istenebilir. Önergelerde bir maddenin çıkarılması. STK’lar ya da diğer katılımcılar tarafından dile getirilen görüşlerin komisyon üyeleri tarafından benimsenmesi halinde her zaman önergeye dönüştürülmesi ve diğer üyelerin oylarıyla kabul edilmesi olasılığı vardır. diğer milletvekilleri ve diğer katılımcılar da değişiklik önergesi veremezler ve oy kullanamaz. Sadece STK’lar değil. Ancak bu durum harcanan çabaların boşa gideceği anlamına gelmez. Komisyonlarda değişiklik önergesini kimler verebilir. bütünüyle değiştirilmesi istenebileceği gibi maddede geçen belirli bir ibarenin cümlenin. Bu kuralın istisnası değişiklik önergesiyle yapılmak istenen değişikliğin tasarı veya teklifle çok yakın bir ilgisinin bulunması halidir. bütün değişikliklerin tek önergede yapılması istenemez. Önergenin komisyon üyelerinden en az birisi tarafından imzalanmış olması gerekir. maddesine yönelik bir değişiklik önergesi verilmemelidir.

STK’ların komisyonda görüş açıklamış olmaları ve bu görüşün haklılığının kabul edilmiş olması. Örneğin 9 üye ile toplanan bir komisyonun en az 5 üyesinin aynı yönde oy kullanmış olması gerekir. Komisyonların toplantı yetersayısı. Çünkü az sayıda kişinin daha sık ve daha uzun zaman dilimleri için bir araya gelmeleri daha kolaydır. Alt komisyonlar bu bakımdan büyük avantajlara sahiptirler. Ancak toplantıya katılan üye sayısı arttıkça. Bu nedenle bu görüşün bir değişiklik önergesi formatında hazırlanması gerekir. STK’ların yukarıda belirtilen kurallar doğrultusunda değişiklik önergesi taslağı hazırlamış olmaları sonuç almaları için önemlidir.S İ V İ L TO P L U M İ Ç İ N YA S A M A S Ü R E C İ N E K AT I L I M E L K İ TA B I Komisyonun toplanması ve karar alması için belli bir çoğunluğu var mıdır? Komisyonların toplantı yetersayısı. alt komisyonlar STK’lar için ne ifade ederler? Komisyonlar. Örneğin 20 üyenin katıldığı bir toplantıda karar alabilmek için en az 11 üyenin aynı yönde oy kullanmış olması gerekir. komisyon üye tamsayısının 1/3’üdür. 87 ST K . Özetle söylemek gerekirse alt komisyonlarda tam bir uzmanlık çalışması yapılabilir. sonuç almak için yeterli değildir. Basın mensupları. toplantılara girmediğinden milletvekillerinin düşüncelerini rahatça ifade etmeleri kolaylaşır. Komisyonlar alt komisyon kurabilirler mi. üye tamsayısının 1/3’üdür. Alt komisyon kurmak sıkı yöntem kurallarından uzaklaşmaya imkân tanıdığı için daha rahat bir uzmanlık çalışması yapılmasını sağlar. Alt komisyonlar daha çok kişiyi ve daha uzman kişileri dinleme şansına sahiptirler. Komisyonlar toplantıya katılanların salt çoğunluğu ile karar alırlar. Örneğin 26 üyeli bir komisyonun toplanabilmesi için en az 9 üyesinin hazır bulunması gerekir. özellikle inceleme ve araştırma gerektiren konularda alt komisyonlar kurabilir. karar alınabilmesi için gerekli olan sayı da yükselmektedir. Komisyonlar ve Genel Kurul alt komisyonlara göre kalabalık kurullar olduğundan ve yöntem kurallarına bağlı olduklarından düşüncelerin ifade edilmesi çok kolay olmayabilir.

Çünkü alt komisyon toplantılarıyla ilgili herhangi bir duyuru bulunmaz. alt komisyon kurulduysa ne aşamada olduğu. daha fazla inceleme ve araştırma gerektiren konularda alt komisyonlar kurabilir. Bu yüzden STK’ların kendileriyle ilgili konularda kurulan alt komisyonları izlemeleri ve alt komisyon üyelerine bilgi ve belge sağlamaları önem taşır. alt komisyon toplantılarının ne zaman nerede yapılacağı gibi soruların cevaplarını alacağı görevliler komisyon uzmanlarıdır. STK’ların alt komisyonlarda görüşlerini aktarmaları çok daha kolaydır. STK’ların alt komisyon kurulup kurulmadığı.Ü Ç Ü N C Ü B Ö L Ü M : K A N U N YA P I M S Ü R E C İ Komisyonlar. K ST Komisyonlarda görüşmeler hangi aşamalardan geçer? Komisyonlara havale edilen tasarı ve teklifler aşağıdaki süreci izler: Maddelere geçilmesinin oylanması Komisyona Havale Gündeme alma Tümü üzerinde görüşme Madde üzerinde konuşmalar ve soru cevaplar Her maddenin ayrı ayrı görüşülmesi Maddelere geçilmesinin kabulü Maddelere geçilmesinin reddi Önergenin reddi Değişiklik önergeleri işlemi Önergenin kabulü Alt komisyon kurulması ve alt komisyon raporu RED RAPORU Tasarının kabulü Maddenin önergeli ya da önergesiz kabulü Bütün maddeler onaylandıktan sonra tasarının tümünü oylanması Tasarının reddi 88 . STK’lar bu amaçla alt komisyon üyeleriyle yüzyüze görüşme talebinde bulunabilecekleri gibi görüş ve önerilerini e-posta ortamında da alt komisyonlara iletebilirler.

Komisyonca maddede hiçbir değişiklik yapmamışsa sadece maddenin ğişiklik yapıldığı şekliyle yeniden yazılır. ru ve alt komisyonun çalışmaları hakkında bilgiler. komisyonun gerekçelerini açıklayan rapor bölümüdür. havale edildiği komisyonlar. Komisyon raporu iki bölümden oluşur: Birinci bölüm. İkinci bölüm. komisyonun kabul ettiği metinden oluşur. tasarı veya teklif hakkında komisyonda ileri sürülen görüşler. esas numarası.S İ V İ L TO P L U M İ Ç İ N YA S A M A S Ü R E C İ N E K AT I L I M E L K İ TA B I Komisyonlar kararlarını Genel Kurul’a nasıl bildirirler? Komisyonlara gönderilen tasarı ve teklifler görüşüldükten sonra bir rapora bağlanarak Genel Kurul’a gönderilir. Raporun sonunda muhalif kalan üyelerin muhalefet şerhleri de yer alabilir. komisyonca yapılandığı gibi hususlar yer alır. toplantıya katılan temsilciler. Başkanlığa geliş ve komisyonlara havale edilme tarihleri. Aslında denetim işlevi gören bu komisyonlar 89 . toplantının tarihi ve sayısı. raşan komisyonlar ve komisyonlarda kanun yapım süreci anlade yer almazlar. tasarı veya teklif hakkında genel bilgiler. Ancak komisyonların bazıları kanun yapım sürecinSTK’ların yoğun ilgisini çekebilecektir. hangi üyenin hangi yönde oy kul- Yasa yapımı dışında görevleri olan komisyonlar hangileridir? Komisyonlar bölümünde şimdiye kadar kanun yapımı işiyle uğtılmıştır. aynen kabul edildiği belirtilir. Değişiklik yapılan maddeler ise delan değişiklikler ve gerekçeleri. varsa alt komisyon rapoKomisyonlar tasarı ve teklifleri görüştükten sonra bir rapor ve bir metin hazırlayarak Genel Kurul’a gönderir. Rapor bölümünde görüşülen tasarı veya teklifin adı.

Dilekçe Komisyonu’nun görevi nedir? Dilekçe Komisyonu. Dilekçe Komisyonu bu hüküm doğrultusunda kurulmuş olan ve bir komisyondur. Anayala Türkiye’de ikamet eden yabancılar kendileriyle veya kamu saya göre vatandaşlar ve karşılıklılık esası gözetilmek kaydıyile ilgili dilek ve şikâyetleri hakkında. TBMM’ye sunulan dilekçeleri inceleyerek gerekli işlemleri yapan 90 . Kendileriyle ilgili başvuru yapanlara sonuç gecikmeksizin yazılı olarak bildirilir. bir başka deyişle hem yasa yapımında rol alan hem de denetim işlevi gören veya farklı görevleri bulunan komisyonlara da ayrıca değinmekte yarar vardır. Avrupa Birliği Uyum Komisyonu ve Kadın Erkek Fırsat Eşitliği Komisyonu’dur. Bu komisyonlar. yetkili makamlara ve TBMM’ye yazı ile başvurma hakkına sahiptir. kişilerin Anayasada tanımlanmış olan dilekçe hakkının kullanımını sağlayan bir komisyondur.Ü Ç Ü N C Ü B Ö L Ü M : K A N U N YA P I M S Ü R E C İ Yasa yapımı dışındaki işlerle ilgili komisyonlar şunlardır: Yasa yapımı dışında görevleri olan Komisyonlar Dilekçe İnsan Haklarını İnceleme KİT Kanun tasarı ve teklifi görüşebilmekle birlikte başka birtakım görevleri de bulunan.

Dilekçe Komisyonu’nun iletişim adresleri şöyledir: Dilekçe Komisyonu “Türkiye Büyük Millet Meclisi ST K 91 06543 Bakanlıklar / ANKARA” Telefon : 0(312) 420 53 60 .t r Dilekçede aranacak şartlar nelerdir? DİLEKÇEDE ARANACAK ŞARTLAR 1 2 3 4 5 6 7 8 9 Dilekçinin adı.gov.S İ V İ L TO P L U M İ Ç İ N YA S A M A S Ü R E C İ N E K AT I L I M E L K İ TA B I TBMM’de dilekçeler nereye sunulmalıdır? STK temsilcileri çeşitli taleplere ilişkin bireysel olarak dilekçe haklarını kullanarak Dilekçe Komisyonuna başvurabilirler. soyadı Dilekçinin imzası Tarih Adres Konu ve özet Öz ve anlaşılır istek ve şikayet Resmi belgelerin fotokopisi İdari yolların tüketilmesi Yargı mercilerin görev alanına girmeme ya da bu merciler tarafından karar verilmiş olmaması .420 51 90 Faks : 0(312) 420 53 65 E-posta: dilekcekom@tbmm.

/ .... /...... Başvuru Formu TÜRKİYE BÜYÜK MİLLET MECLİSİ DİLEKÇE KOMİSYONU Tarih. vatandaşların ve karşılıklılık esası gözetilmek kaydıyla Türkiye’de ikamet eden yabancıların kendileriyle veya kamuyla ilgili gördükleri dilek ve şikâyetlerini inceleyen komisyondur....Ü Ç Ü N C Ü B Ö L Ü M : K A N U N YA P I M S Ü R E C İ Dilekçenin başvuru formu nasıldır? Dilekçe Komisyonu.. Adres: Adı Soyadı imza İlçe / İl: 92 . Konu: Saygılarımla arz ederim.

4. Komisyon Başkanlık Divanı’nın görüşülmesini uygun gördüğü 93 . 3. bu kararlarını bastırır ve TBMM üyelerine dağıtır. 2. Kanunun dilekçede bulunmasını zorunlu gördüğü şartlardan herhangi birini taşımayan dilekçelerin görüşülemeyeceğini karara bağlar. görüşülemeyeceğini karara bağladığı dilekçelerden. Yargı mercilerinin görev alanına giren konularla ilgili olan veya haklarında bu merciler tarafından verilmiş bir karar bulunan. 1. Dağıtım tarihinden itibaren 15 gün içinde itiraz olunmayan Başkanlık Divanı kararları kesinleşir ve durum dilekçe sahiplerine yazılı olarak bildirilir. başkanvekili. Yeni bir kanunu veya bir kanun değişikliğini gerektiren. kanun olarak düzenlenmelerinde toplumsal yarar gördüklerinin birer örneğini TBMM Başkanlığına ve Başbakanlığa bilgi olarak gönderir. Komisyon Başkanlık Divanı. 5. Komisyon Başkanlık Divanı. Belli bir konuyu ihtiva etmeyen.S İ V İ L TO P L U M İ Ç İ N YA S A M A S Ü R E C İ N E K AT I L I M E L K İ TA B I Dilekçenin verilmesi üzerine Komisyon tarafından hangi işlemler yapılır? Dilekçe Komisyonu’nun. Komisyon’a gelen dilekçeleri inceleyerek. sözcü ve kâtibinden oluşan Başkanlık Divanı. Yetkili idarî makamlarca verilen kesin cevap suretini ihtiva etmeyen. başkan.

dilekçe hakkındaki karar kesinleşir. dilekçe sahiplerine ve ilgili bakanlıklara bildirilir. Komisyon Başkanlık Divanı. Komisyon Genel dilekçeleri inceleyerek karar Kurulu. Komisyon Genel Kurulu. STK temsilcileri dilekçeleri ile ilgili süreci izleyerek ve itiraz edilmesi gerektiğinde milletvekilleri ile temasa geçerek itiraz edilmesi talebinde bulunabilirler. Bu takdirde. bütün milletvekillerine ve bakanlara dağıtır. itiraz edilen dilekçeler için. Komisyon kendi görüşünü belirten bir rapor hazırlayarak TBMM Başkanlığı’na sunar. Komisyon Genel Kurulu’nca alınan kararları bastırır. Komisyon Genel Kurulu. kendisine gönderilen konusu olup olamayacakları yönünde bir karar verir. TBMM’nin alacağı karar kesindir. kendilerine yapılan bildiri tarihinden itibaren 30 gün içinde. Komisyon Başkanlığı’na yazıyla bildirirler. Neden itiraz edilmesi gerektiğine ilişkin argumanlarla birlikte itiraz süresi içinde istemde bulunulduğunda. itiraz tarihinden itibaren 30 gün içinde bir rapor düzenleyerek TBMM Başkanlığı’na sunar.Ü Ç Ü N C Ü B Ö L Ü M : K A N U N YA P I M S Ü R E C İ dilekçeler ile uygun görmediklerinden süresi içinde itiraza uğrayanlar Komisyon Genel Kurulu’na sevk edilir. Kesinleşen kararlar. kararın dağıtım gününden itibaren 30 gün içinde gerekçeli bir yazıyla itiraz edebilir. TBMM’nin her üyesi Komisyon Genel Kurulu’nun kararına. bunlardan gerekli gördüklerinin Genel Kurulda görüşülmesini isteyebilir. itiraz mekanizması işletilmiş olur. Bakanlar kesinleşen kararlar hakkında yaptıkları işlemi. Aksi halde. STK’lar ayrıca komisyon ST K 94 .

İnsan Haklarını İnceleme Komisyonu’nun görevleri nelerdir? İnsan Haklarını İnceleme Komisyonu. Dilekçenin tarih ve sayısı bilgisiyle birlikte aşağıdaki adımlar izlenir: http://www.tbmm. Bu nedenle dilekçelerinin tarih ve sayısını bilmeleri gerekir.gov. “DİLEKÇE SORGU” düğmesine basılır. Dilekçe sahipleri dilekçelerinin hangi aşamada olduğunu nereden öğrenebilirler? Dilekçe hakkını kullananlar.tr adresinden KOMİSYONLAR bölümünden İhtisas başlığına tıklanır.S İ V İ L TO P L U M İ Ç İ N YA S A M A S Ü R E C İ N E K AT I L I M E L K İ TA B I üyeleriyle temasa geçerek dilekçeleri hakkında bilgi ve belge aktarabilirler. komisyonun verdiği kararlar vb. bilgilere ulaşılması mümkündür. Gelen sayfada dilekçenin tarih ve sayısı girildikten sonra “Sorgula” düğmesine basılır. 3686 sayılı İnsan Haklarını İnceleme Komisyonu Kanunu’nda şöyle sayılmıştır: 95 ST K . uygulamaların ilgili düzenlemelerle uyumunu sağlamak ve başvuruları incelemek amacıyla kurulmuştur. dünyada ve ülkemizde insan haklarıyla ilgili konulardaki gelişmeleri izlemek. Dilekçe Komisyonu’nun ilgili sayfasında dilekçelerin izlediği yol. Komisyon’un görevleri. Gelen komisyon listesinden “Dilekçe Komisyonu” seçilir. dilekçelerinin hangi aşamada olduğunu Komisyon’un internet sayfasından öğrenebilirler.

uygulamaların ilgili düzenlemelerle uyumunu sağlayan ve bu konudaki başvuruları inceleyen komisyondur. Temel hak ve özgürlüklerinden birisinin ihlal edildiğine inanan her birey ve STK Komisyon’a başvuru yapabilir. l İnsan hakları konusunda uluslararası düzeyde gerçekleşen gelişÜlkemizce onaylanan uluslararası antlaşmalar ile mevzuatın uyumunu sağlamak için ulusal mevzuatta gerekli değişiklikleri önermek. belgelerinde yer alan temel hak ve özgürlüklerden birisine yönelik Emeklilik sorunu veya benzeri sorunlarla ilgili olarak TBMM Di- lekçe Komisyonu’na başvurulması gerekir. l İstem üzerine. diğer komisyonların gündemlerinde bulunan ko- İnsan hakları ihlalleri ile ilgili bireysel başvuruları incelemek. Komisyon’un internet sayfasında da açıklanmış olan başvuru konuları şunlardır: 96 . l İnsan hakları ihlalleri ile ilgili yıllık raporlar hazırlamak. l İnsan Haklarını İnceleme Komisyonu. dünyadaki ve ülkemizdeki insan haklarıyla ilgili konulardaki gelişmeleri izleyen. nular hakkında görüş bildirmek. İnsan Haklarını İnceleme Komisyonu’na hangi konularda başvuru yapılabilir? Komisyon kişi ve kuruluşlardan gelen ve hak ihlali içeren şikayet dilekçelerine işlem yapar. Başvurularda dikkat edilmesi gereken husus ulusal ve uluslararası insan hakları bir ihlalin var olması iddiasıdır. Gerektiğinde diğer ülkelerde gerçekleşen insan hakları ihlalleri- l ni incelemek.Ü Ç Ü N C Ü B Ö L Ü M : K A N U N YA P I M S Ü R E C İ l meleri takip etmek.

420 56 45 . faks veya e-posta ile Komisyon’a başvurabilir.420 54 06 Faks: (0.gov. Adres: Türkiye Büyük Millet Meclisi İnsan Haklarını İnceleme Komisyonu 06543 Bakanlıklar / ANKARA Telefon: 0(312) 420 56 44 .312) 420 53 94 E-Posta: insanhaklarikom@tbmm. sınır dışı veya iade etme yasağı Kamu hizmetlerine girme hakkı Maddi ve manevi varlığı geliştirme hakkı Kötü muamele yasağı Din ve vicdan özgürlüğü Seçme ve seçilme hakkı Mülkiyet hakkı Uyrukluk hakkı Kölelik ve zorla çalıştırma yasağı Haberleşme özgürlüğü Hak arama hurriyeti Kadın hakları Dilekçe hakkı Azınlık hakları Kişi özgürlüğü ve güvenliği hakkı Konut dokunulmazlığı Adli hata sonucu tazminat hakkı Engelli hakları Bilgi edinme hakkı Tutuklu ve hükümlülerin hakları Hak ihlali içermeyenler Adil yargılanma hakkı Özel hayatın gizliliği hakkı Çocuk hakları Yaşlıların hakları Çevre hakkı Komisyona sunulan dilekçeler nasıl gönderilmelidir? Temel hak ve özgürlüklerinden herhangi birinin ihlal edildiğine inanan her birey ve STK mektup.tr 97 .S İ V İ L TO P L U M İ Ç İ N YA S A M A S Ü R E C İ N E K AT I L I M E L K İ TA B I Ayrımcılık yasağı Örgütlenme özgürlüğü Toplantı ve gösteri yürüyüşü hakkı Aile kurma ve ailenin korunması hakkı Bilim ve sanat özgürlüğü Sosyal güvenlik hakkı Çalışma hakkı Yaşama hakkı Basın özgürlüğü Çalışma ve sözleşme özgürlüğü Sığınma hakkı Sağlık ve hasta hakkı İşkence yasağı Düşünce ve ifade özgürlüğü Yerleşme ve seyahat özgürlüğü Eğitim ve öğrenim hakkı İhraç.

tr adresinden KOMİSYONLAR bölümünden İhtisas başlığına tıklanır. Komisyon sayfasında. komisyon üyelerinden. Bunun için aşağıdaki adımlar izlenmelidir: http://www. sayfada hangi bilgiler bulunmaktadır? ST K İnsan Haklarını İnceleme Komisyonu’na Komisyon’un internet adresinden ulaşılabilir. 98 . soyadı Dilekçinin imzası Tarih Adres Konu ve özet Öz veanlaşılır istek ve şikayet Resmi belgelerin fotokopisi İdari yolların tüketilmesi Yargı mercilerin görev alanına girmeme ya da bu merciler tarafından karar verilmiş olmaması Komisyonla ilgili bilgilere internet üzerinden ulaşılabilir mi.Ü Ç Ü N C Ü B Ö L Ü M : K A N U N YA P I M S Ü R E C İ Dilekçelerde aranan şartlar nelerdir? DİLEKÇEDE ARANACAK ŞARTLAR 1 2 3 4 5 6 7 8 9 Dilekçinin adı.gov.tbmm. Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi’ne başvuru formundan formun doldurulma yöntemine kadar çok sayıda bilgi ve belgeye ulaşılmaktadır. Gelen komisyon listesinden “İnsan Haklarını İnceleme Komisyonu” seçilir. Komisyon’a başvurunun koşullarına.

S İ V İ L TO P L U M İ Ç İ N YA S A M A S Ü R E C İ N E K AT I L I M E L K İ TA B I KİT Komisyonu’nun görevleri nelerdir? Sermayesinin yarısından fazlası devlete ait olan kamu kuruluş ve ortaklıkları. KİT Komisyonu. genel kurulları Türk Ticaret Kanunu’na veya özel kanunlara bağlı şirket ve kurumlar üzerinde ise Komisyonda sadece “genel görüşme” yapılır. Komisyon’un çalışmaları sırasında denetlenen kuruluşların yöneticileri ve ilgili bulundukları bakanlık temsilcileri ve ilgili kurum ve kuruluş yetkilileri ile Sayıştay yetkilileri bulunur ve gerekirse dinlenir. KİT Komisyonu’nun denetlediği KİT’lerin bir kısmı statülerine göre “ibra” edilir. sermayesinin yarısından fazlası devlete ait olan kamu kuruluş ve ortaklıklarını (KİT) Meclis adına denetleyen komisyondur. Sayıştay raporları ve kendi belirlediği konular üzerinden incelemesini yapar. ulusal ekonomiye faydalı olabilmeleri için özerk bir tarzda.tbmm. mali tabloları ve netice hesaplarıyla birlikte sektör analizi içerisinde performans değerlendirmesini kapsar. kalkınma planına ve yıllık programlara uygunluğunu denetlemektir. 35 üyeden oluşan Komisyon’un kuruluş amacı. KİT’lerin hesap ve işlemlerinin meclisteki denetiminin odağında KİT Komisyonu yer alır. bir başka deyişle kamu iktisadi teşebbüsleri (KİT) meclis tarafından denetlenir. 3346 sayılı Kanun’la düzenlenmiştir. her teşebbüsün bilançosu. KİT Komisyonunun internet sayfasına http://www. Bu denetimin esasları.tr/ komisyon/kit/index. 99 . faaliyetlerinin mevzuata. Bu raporlar.htm adresinden erişilebilir. ekonominin kuralları ve gerekleri dahilinde. Komisyonun denetim süreci nasıl işler? KİT Komisyonu. verimlilik ve karlılık ilkeleri doğrultusunda yönetilerek kuruluş amaçlarına ulaşılıp ulaşılmadığını.gov. kamu kaynağı kullanan KİT’lerin durumunu.

Genel görüşme sonunda yönetim kurullarının ibra edilmesine/edilmemesine karar verilir. bütün KİT’leri kapsayan raporları basılıp milletvekillerine dağıtılır. ST K 100 . Komisyon’un. Emlak ve Halk Bankaları. Dönem’de Kıyı Emniyeti ve Gemi Kurtarma Genel Müdürlüğü. Türkiye Şeker Fabrikaları.Ü Ç Ü N C Ü B Ö L Ü M : K A N U N YA P I M S Ü R E C İ KİT’lerin durumu seçilen raportörler ve kurulan alt komisyonlar eliyle incelenebilir ve kuruluşlarda yerinde inceleme yapılabilir. TBMM Başkanlığı’nca Başbakanlığa ve ilgili adli merciye bildirilmektedir. alt komisyonların ve raportörlerin raporlarını. Atatürk Orman Çiftliği gibi kuruluşların çeşitli yıllara ait hesap ve işlemleri ibra edilmemiştir. Bunların bilanço ve netice hesaplarını tasvip ederek/ etmeyerek yönetim kurullarının ibra edilmesine/edilmemesine gerekçeli olarak karar verir. KİT Komisyonu’nda STK katılımı söz konusu mudur? Uygulamada KİT Komisyonu’nda STK katılımı yoktur. Komisyon. ilgili kuruluş ve bakanlıkların görüşleriyle denetlenen kuruluşların cevaplarını birlikte ele alarak kuruluşların durumlarını inceler. çalışmalarında STK katkısının alınmayacağı anlamına gelmemektedir. 22. TBMM tutanağına eklenir ve hükümete iletilir. Eti Holding. Sayıştay raporlarını. Komisyon’un. Komisyon’un itiraza yönelik görüşünü içeren rapor üzerinde Genel Kurul’da genel görüşme açılır. Dağıtılan rapora itiraz edilirse. Hukuki olarak bir engel bulunmamasına rağmen Komisyon’da böyle bir gelenek oluşmamıştır. teknik anlamda mali denetim yapan bir işlev görmesi. İbra edilmeyen kuruluşların sorumluları hakkında genel hükümlere göre adli kovuşturma veya işlem yapılabilmesi için karar.

konuşma ve yazma düzeylerinde iyi bilen. AB üyelik sürecine Meclis düzeyinde katkı sağlayan Komisyon’un görevleri.tbmm.tr/komisyon/abuyum/index. Avrupa Birliği (AB) Uyum Komisyonu’nun görevleri nelerdir? AB Uyum Komisyonu. Dönem’de 26 üyeden oluşturulan Komisyon’un üyeleri belirlenirken İngilizce veya Fransızca’yı anlama.htm adresinden erişilebilir. Türkiye’nin AB’ye katılım sürecine ilişkin gelişmeleri izlemek ve müzakere etmek. 24. başlangıçta tereddütle karşılanma ihtimaline karşın güncel. bu KİT’lerin üretim veya hizmet sunumundan etkilenenleri temsil eden STK’ların görüşleri.S İ V İ L TO P L U M İ Ç İ N YA S A M A S Ü R E C İ N E K AT I L I M E L K İ TA B I Örneğin. özellikle sosyal üretim ve hizmet yönü ağır basan KİT’lere ilişkin olarak. l Kanun tasarı ve tekliflerinin AB mevzuatına uygunluğunu inceleyerek komisyonlara görüş sunmak. söz konusu KİT’in ekonomik ve sosyal performansının değerlendirilmesine ışık tutabilecektir. Komisyonun internet sayfasına http://www. Her yasama yılının sonunda Türkiye’nin AB’ye katılım sürecin- l l 101 . Türkiye’nin AB’ye katılım sürecine ilişkin gelişmeleri izlemek ve müzakere etmek. AB’deki gelişmeleri takip etmek ve bu gelişmeler konusunda TBMM’yi bilgilendirmek. analitik verilerle desteklenmiş görüşler sayesinde uygulamaya geçebilir. kanun tasarı ve tekliflerinin AB mevzuatına uygunluğunu incelemek üzere 4847 sayılı Kanun’la kurulmuştur. sağlam. Komisyon’un alışık olmadığı STK katılımı. AB hukuku alanında uzman milletvekillerine öncelik tanınmaktadır.gov.

AB mevzuatı çerçevesinde kanun tasarı ve tekliflerini görüşen bir komisyondur. AB Uyum Komisyonu STK’lar için önemli midir? AB Uyum Komisyonu. AB kurumları ile diğer üye ve aday ülke eş parlamentoları ve AB komisyonlarıyla ilişkileri yürütmek. AB mevzuatına uyumla ilgili konulardaki talep. l Komisyon. AB’ye katılım konusunda kamuyu bilgilendirici etkinlikler düzenlemek. AB müktesabatına uyumu gözeten.Ü Ç Ü N C Ü B Ö L Ü M : K A N U N YA P I M S Ü R E C İ AB Uyum Komisyonu. Ankara dışında ve yurt dışında da çalışabilir. l l AB’ye katılım konusunda TBMM’nin çalışmalarına ilişkin gerekli bilgi ve dokümanları temin etmek. AB’deki gelişmeleri takip eden ve bu gelişmeler konusunda TBMM’yi bilgilendiren. genel ve katma bütçeli dairelerden. l AB’deki gelişmeleri takip etmek. bakanlıklardan. üniversitelerden ve diğer kamu kurum ve kuruluşları ile özel kuruluşlardan bilgi istemek ve ilgililerini çağırıp bilgi almak yetkilerine sahiptir. görüş ve önerilerini iletmeleri yararlı olacaktır. AB üyelik süreciyle. kanun tasarı ve tekliflerinin AB mevzuatına uygunluğunu inceleyen komisyondur. AB müzakere sürecini izleyen. deki gelişmelere ve Komisyon’un o yılki faaliyetlerine ilişkin bir değerlendirme raporu hazırlamak ve TBMM’nin ve hükümetin bilgisine sunmak. gerektiğinde yurt dışında incelemelerde bulunmak ve bu gelişmeler konusunda TBMM’ni bilgilendirmek. mahalli idarelerden. Türkiye’nin AB’ye katılım sürecine ilişkin gelişmeleri izleyen ve müzakere eden. görevleri ile ilgili olarak. Komisyon gerekli gördüğünde uygun bulacağı uzmanların bilgilerine başvurabilir. AB üyelik süreciyle yakından ilgilenen STK’ların Komisyon’la iletişim sağlamaları. Uygulamada Komisyon’da STK katılımının oldukça zayıf kaldığı görülmektedir. ST K 102 .

uluslararası gelişmelere ve yükümlülüklere uygunluğunu inceleyip görüş sunmak.gov.tbmm. KEFEK’in görevleri. Kadın erkek eşitliği konusunu ilgilendiren kanun tasarı ve tekliflerini görüşerek Anayasaya.tr/komisyon/ kefe/index. KEFEK. Her yasama yılı sonunda ülkemizde kadın erkek eşitliğinin sağlanmasına yönelik gelişmelere ve Komisyon’un o yılki faaliyetlerine ilişkin bir değerlendirme raporu hazırlamak . kadın erkek eşitliğinin sağlanmasına yönelik çalışmalar yürütmek. kadın erkek eşitliğinin sağlanmasına yönelik çalışmalar yürütmek. Komisyon’un üyeleri belirlenirken kadın milletvekilleri ile insan hakları konusunda uzman milletvekillerine öncelik tanınır. Kadın hakları ile kadın erkek eşitliğini sağlamaya yönelik olarak diğer ülkelerdeki ve uluslararası kuruluşlardaki gelişmeleri takip etmek ve TBMM’yi bilgilendirmek. 103 . ülkemizdeki ve uluslararası alandaki gelişmeleri izlemek üzere kurulan komisyondur. kadın haklarının korunması ve geliştirilmesi. kadın haklarının korunması ve geliştirilmesi.S İ V İ L TO P L U M İ Ç İ N YA S A M A S Ü R E C İ N E K AT I L I M E L K İ TA B I Kadın Erkek Fırsat Eşitliği Komisyonu’nun (KEFEK) görevleri nelerdir? KEFEK. Taraf olunan uluslararası anlaşmaların kadın erkek eşitliği ve kadın hakları konusundaki hükümleri ile Anayasa ve diğer ulusal mevzuat arasında uyum sağlamak için yapılması gereken değişiklikleri ve düzenlemeleri belirlemek.htm#” adresinden erişilebilir. ülkemizdeki ve uluslararası alandaki gelişmeleri izlemek üzere 5840 sayılı Kanun’la kurulmuştur. Kadın erkek eşitliği konusunda TBMM’nin çalışmalarına ilişkin gerekli bilgi ve dokümanları sağlamak. KEFEK’in internet sayfasına http://www. Komisyon’un 24. Dönem’de 26 olarak belirlenen üyesinden 6’sını erkek milletvekilleri oluşturmaktadır.

ilgililerini çağırarak bilgi alabilir. kadın hakları konusunda faaliyet gösteren STK’ların muhakkak irtibat halinde olmasını gerektiren bir komisyondur. Görev alanıyla ilgili faaliyet gösteren kamu kurum ve kuruluşları. İçtüzükte ve komisyon kanunlarında yer alan ‘fikirlerini almak üzere uzmanlar çağırma/uygun bulacağı uzmanların bilgisine başvurma yetkisine sahiptir’ hükmünden hareketle STK’larla irtibat sağlamaktadır. STK’lar ile kamu kurumu niteliğindeki meslek kuruluşlarının çalışmalarından yararlanabilir. Uygun bulacağı uzmanların bilgisine başvurabilir. Kadın erkek eşitliği konusunda kamuyu bilgilendirici etkinlikler düzenlemek. Çünkü ilk kez Meclis’le ilgili bir düzenlemede “sivil toplum örgütü” açıkça belirtilmiştir. Diğer komisyonlar. üniversiteler. Komisyon’un görev alanıyla ilgili faaliyet gösteren STK’ların çalışmalarından yararlanabileceğinin belirtilmiş olması çok önemlidir. Kamu idareleri ile gerçek ve tüzel kişilerden bilgi isteyebilir. Ankara dışında çalışabilir. Komisyon görevleri ile ilgili olarak.Ü Ç Ü N C Ü B Ö L Ü M : K A N U N YA P I M S Ü R E C İ Kadın erkek eşitliğinin ihlaline ve toplumsal cinsiyete dayalı ayrımcılığa dair iddialar ile ilgili başvuruları incelemek ve gerekli gördüğü hallerde ilgili mercilere iletmek. Komisyonun kuruluş kanununda. 104 . Komisyon’un yasa yapımıyla birlikte denetim işlevi de vardır. Yurt dışında çeşitli çalışmalarda bulunabilir ve etkinliklere katılabilir. KEFEK STK’lar için neden önemlidir? Komisyon.

Dilekçelerde konuyla ilgili bilginin yanı sıra başvuru sahibinin adı-soyadı. yeni kurulmuş olan Komisyon’un etkinliğini de artıracaktır. KEFEK’in gerek kadın erkek eşitliği konusundaki yasal düzenlemeleri görüşebilmesi.S İ V İ L TO P L U M İ Ç İ N YA S A M A S Ü R E C İ N E K AT I L I M E L K İ TA B I Kadın erkek eşitliğinin ihlal edildiğini veya toplumsal cinsiyete dayalı ayrımcılık yapıldığını düşünen STK’lar mektupla veya faksla Komisyon’a başvurabilirler. gerek kadınların yaşadığı sorunları. ilgili STK’ların diyalog ve işbirliğine geçmesi için yeterli nedenlerdir. bu alandaki iddiaları ve başvuruları araştırıp inceleyebilmesi. Yetkileri bakımından dinamik bir komisyon olan KEFEK’le sağlıklı bir STK ilişkisi kurulması ve yürütülmesi.tr ST K 105 . adresi ve imzası mutlaka bulunmalıdır. ulusal ve uluslararası gelişmeleri izleyip girişimlerde ve çeşitli faaliyetlerde bulunabilmesi.gov. Adres: TBMM Kadın Erkek Fırsat Eşitliği Komisyonu 06543 Bakanlıklar / ANKARA Tel: 0(312) 420 52 98 Faks: 0(312) 420 52 97 E-Posta: kefek@tbmm.

Ü Ç Ü N C Ü B Ö L Ü M : K A N U N YA P I M S Ü R E C İ

Genel Kurul görüşmelerin yapıldığı, kanunların ve TBMM kararlarının nihai olarak kabul edildiği yerdir.

106

S İ V İ L TO P L U M İ Ç İ N YA S A M A S Ü R E C İ N E K AT I L I M E L K İ TA B I

D GENEL KURULDA KANUN YAPIM SÜRECİ

Genel Kurul Gündemi genellikle Danışma Kurulu veya siyasi parti gruplarının önerileri üzerine Genel Kurul’ca alınan kararlarla şekillenir.

107

Ü Ç Ü N C Ü B Ö L Ü M : K A N U N YA P I M S Ü R E C İ

Tasarı ve tekliflere ilişkin komisyon raporları bastırılıp dağıtıldıktan sonra Genel Kurul gündeminde sıraya girer ve sırası gelince veya öne alınınca görüşülür.

Kanun yapmak TBMM Genel Kurulu’nun en önemli işlevlerinden birisidir. Genel Kurul’da kanun yapım süreci usul açısından birtakım kurallara bağlanmıştır. Bu kurallara uymamak, çıkan kanunu şekil açısından sakatlayarak Anayasa Mahkemesi’nin iptal kararı vermesine neden olabilir. Bu nedenle Genel Kurul çalışmalarında aşağıda incelenen kurallara titizlikle uyulmaya çalışılır.

Komisyonda rapora bağlanan bir tasarı veya teklifin görüşmelerine ne zaman başlanabilir?
Basılmış bir komisyon raporunun Genel Kurul gündemine alınması için dağıtılmasının üzerinden 48 saat geçmesi gerekir. Bu süre geçtikten sonra o iş Genel Kurul gündeminin kanun tasarı ve teklifleri ile ilgili bölümünün en son sırasına girer. Ancak Danışma Kurulu önerisi üzerine, Genel Kurul tarafından aksi yönde bir karar verilirse bu süre geçmeden de o işin Genel Kurul gündemine ve ön sıralara alınması mümkündür. Bir komisyon raporunun Genel Kurul gündemine alınması onun hemen görüşülebileceği anlamına gelmez. Çünkü Genel Kurul gündeminin oluşturan başka kısımlar ve her kısımda çok sayıda iş vardır.

Genel Kurul’un gündemi hangi kısımlardan oluşur?
Genel Kurulun gündemi aşağıdaki sekiz kısımdan oluşur: 1. Başkanlığın Genel Kurul’a sunuşları 2. Özel gündemde yer alacak işler 3. Seçim 4. Oylaması yapılacak işler 5. Meclis soruşturması raporları 6. Genel görüşme ve meclis araştırması yapılmasına dair öngörüşmeler 7. Sözlü sorular 8. Kanun tasarı ve teklifleri ile komisyonlardan gelen diğer işler.

108

Bu nedenle uygulamada Danışma Kurulu önerisiyle Genel Kurul tarafından bu kısımda yer alan işlerin sırası çok sık değiştirilmekte ve kanunlaşması istenen işler ön sıraya alınarak görüşülmektedir. sunuşların ve seçimlerin her gün yapılabilmesine yönelik bir karar alınmaktadır. “Kanun tasarı ve teklifleri ile komisyonlardan gelen diğer işler” kısmında neler bulunmaktadır ve sıralama nasıl oluşmaktadır? Genel Kurul gündeminin bu bölümünde komisyonların rapora bağladıkları kanun tasarı ve teklifleri ile dokunulmazlığın kaldırılmasına ilişkin Karma Komisyon raporları yer almaktadır. Salı günlerinin denetim konularına ayrılması.S İ V İ L TO P L U M İ Ç İ N YA S A M A S Ü R E C İ N E K AT I L I M E L K İ TA B I İstisnalar hariç. Diğer gündem maddeleri için göreceli olarak daha az zaman harcanır. Kural olarak bu kısma giren her yeni iş. sunuşlara ve sözlü sorulara ayrılmaktadır. Genel Kurul gündeminin önemli kısmı kanun tasarı ve tekliflerinin görüşmelerine. en son sırada yer alır. Danışma Kurulu’nun önerisiyle Genel Kurul tarafından aksine bir karar alınmadıkça bu kısımdaki işler sırası geldiğinde görüşülür. sözlü sorular. Çarşamba günü sözlü sorulardan sonra ve Perşembe günü kanun tasarı ve tekliflerinin görüşülmesi. Ancak uygulamada Danışma Kurulu veya siyasi parti grubu önerilerinin Genel Kurul tarafından kabul edilmesiyle kısımların görüşme günlerinde değişiklikler yapılmaktadır. Genel Kurul görüşmeleri genellikle 3 milletvekilinin gündem dışı konuşması ile başlar. Genel Kurul’un her birleşiminde gündeme geçmeden önce en az 3 milletvekiline gündem dışı söz verilmektedir. Genel Kurul gündeminin önemli bir bölümünü Başkanlığın Genel Kurul’a sunuşları. Dolayısıyla. Salı ve Çarşamba günleri 1 saat sözlü soru görüşülmesi. Genel Genel Kurul gündemi (hangi tasarı ve tekliflerin görüşüleceği) genellikle Danışma Kurulu veya siyasi parti gruplarının önerisi üzerine Genel Kurul’ca alınan kararlarla Salı günleri haftalık veya iki haftalık olarak düzenlenmektedir. Dolayısıyla gündem maddeleri içinde yer almamakla birlikte Genel Kurul görüşmelerinin başında gündem dışı konuşmalar yapılmaktadır. kanun tasarı ve teklifleri ile komisyonlardan gelen diğer işlerin görüşmeleri oluşturur. 109 . Dönem başında. Ancak bu kısımda yer alan işlerin sayıca fazla olması nedeniyle gündeme yeni giren ve son sıraya yerleşen bir işin görüşülmesi pek mümkün değildir.

Görüşülmesine başlanacak bir sıra sayısı için kimlerin Genel Kurul’da bulunması zorunludur? Genel Kurulda bir komisyon raporunun (sıra sayısının) görüşmelerine başlayabilmek için hükümeti temsilen bir bakanın ve esas komisyonu temsilen komisyon başkanının veya yetkili bir komisyon üyesinin Genel Kurul’da hazır bulunması gerekir. TRT 3 kanalı üzerinden TBMM Televizyonu’ndan canlı olarak yayınlanmaktadır. bir işin ön sıralarda bulunması da yakın zamanda görüşüleceği anlamına gelmez.Ü Ç Ü N C Ü B Ö L Ü M : K A N U N YA P I M S Ü R E C İ Komisyon raporunun görüşmelerinde hükümet ve komisyon temsilcisi Genel Kurul’da hazır bulunur. Herhangi bir bakanın varlığı görüşmelere başlamak için yeterlidir. Hükümet ve komisyon temsilcisi olmadan komisyon raporunun görüşmelerine başlanamaz. ST K 110 . Hükümet temsilcisinin mutlaka. Hükümet ve esas komisyon temsilcileri komisyon raporunun görüşmeleri sırasında Genel Kurul’da komisyona ayrılmış bölümde birlikte otururlar. Kurul gündeminde yer alan bir komisyon raporunun son sıralarda bulunması görüşülmeyeceği anlamına gelmediği gibi. Gizli oturum kararı alınmadığı sürece görüşmeler halka açık olup. başkanvekili ya da sözcüsü temsil edebilir. görüşülmekte olan tasarı ya da teklifle ilgili bakan olması gerekmez. özel sözcüler de komisyonu temsil edebilir. Komisyonda o rapor için özel sözcü seçmiş olması durumunda. Komisyonu ancak komisyon başkanı. STK temsilcileri ziyaretçiler için ayrılan localardan da Genel Kurul çalışmalarını izleyebilirler. Ancak rapor üzerinde soru cevap işlemi yapılacağından ve önergelerle ilgili olarak görüş sorulacağından bakanlar genellikle kendilerini ilgilendiren tasarı veya tekliflerin görüşmelerinde Genel Kurul’da hazır bulunur. Bu bölüm birleşimi yöneten başkanın sağ tarafındadır. Komisyon sıralarında ayrıca ilgili bakanlık bürokratları yer almakta ve özellikle soru-cevap bölümlerinde hükümet temsilcisi bakana destek vermektedirler.

soru cevap işlemi.S İ V İ L TO P L U M İ Ç İ N YA S A M A S Ü R E C İ N E K AT I L I M E L K İ TA B I Tasarı ve tekliflerin görüşülmesi nasıl bir sürece tabidir? Genel Kurul’da tasarı ve teklifler üzerindeki görüşmeler. konuşmalar. önerge işlemi ve oylamalar biçiminde dört ana kısımdan oluşmaktadır. Görüşme süreci şöyle sınıflandırılabilir: Tasarı /Teklif Görüşmeleri Tümü üzerinden görüşme Maddeler üzerinden görüşme Tümünün oylanması Konuşmalar Konuşmalar Oylamadan önce son konuşma Hükümet adına Hükümet adına Esas Komisyon Adına Esas Komisyon Adına Gruplar adına Gruplar adına Şahıslar adına Şahıslar adına Soru Cevap Maddelere geçilmesinin Soru Cevap İnsan Haklarını oylanması İnceleme Önerge işlemi Oylama Tasarı ve tekliflerin görüşülmesinde izlenecek süreç aşağıdaki gibidir: 111 .

Oylama sonucunda tasarı ya da teklif kabul ya da red edilmiş olur. Sonrasında tasarının maddelere geçilmesi oylanır. bir milletvekiline de aleyhte söz verilir. görüş ve önerinin milletvekilleri tarafından özgürce ifade edilmesini. öneri ve sorularını siyasi parti grupları veya şahısları adına konuşma yapacak milletvekillerine önceden iletmek suretiyle Genel Kurul’da gündeme gelmesini ve tartışılmasını sağlayabilirler. her türlü düşünce. Tasarı veya tekliflerin Genel Kurul’daki görüşmelerinde söz alabilecek olanlar hükümet. Tasarı veya teklin tümünün görüşmelerine başlanır. Maddelere geçilmesi reddedilirse tasarı ya da teklif reddedilmiş olur. sonra maddeleri üzerinde görüşme yapılır. komisyon. ST 112 K Tasarı ve tekliflerin görüşülmesinde kimler ne kadar süreyle konuşabilir? Genel Kurul’da yapılan görüşmelerin amacı. Bu bölümde konuşmalardan sonra tasarı veya teklifin tümü üzerinde soru cevap işlemi yapılır. Konuşmalardan sonra soru cevap işlemi ve hemen arkasından önerge işlemi yapılır. değişiklik önergesi işlemi ve oylamadan oluşur. Maddelerin tamamının aynen ya da değiştirilerek kabulünden sonra tasarının veya teklifin tümünün oylanmasından önce istemleri halinde oyunun rengini açıklamak üzere bir milletvekiline lehte. böylece tasarı veya teklifin lehinde ya da aleyhindeki görüşlerin sağlıklı bir şekilde dile getirilmesini sağlamaktır. STK temsilcileri konuya ilişkin görüş. Genel Kurul’da bir tasarı ya da teklifin tümü üzerinde siyasi par- . Tasarı veya teklifin maddelerine geçilmesi kabul edilirse maddeler üzerinde görüşmeler başlar.Ü Ç Ü N C Ü B Ö L Ü M : K A N U N YA P I M S Ü R E C İ Tasarı veya tekliflerin Genel Kurul’da önce tümü. Bu konuşmalardan sonra tasarı ya da teklifin tümü oylanır. soru-cevap işlemi. konuşmalar. konuşmalar. maddelerine geçilmesinin oylanmasından oluşur. Her madde ayrı ayrı oylanır. Tümü üzerindeki görüşme. soru-cevap işlemi. siyasi parti grupları temsilcileri ve şahsı adına iki milletvekilidir. Maddeler üzerindeki görüşmeler. Her madde üzerinde konuşmalar yapılır.

Şahıslar adına ise söz isteyen ilk iki milletvekiline söz verilir. siyasi parti grupları temsilcileri ve şahsı adına iki milletvekili konuşabilir. Tasarı ya da teklifle ilgili esas komisyonun da 20 dakika konuşma hakkı vardır. Ancak komisyon temsilcileri genellikle konuşma yapmamayı tercih etmektedir. Esas komisyon ve hükümetin şahıslar adına yapılan ikinci konuşmadan sonra söz alması durumunda İçtüzüğün “son söz milletvekilinin- 113 .S İ V İ L TO P L U M İ Ç İ N YA S A M A S Ü R E C İ N E K AT I L I M E L K İ TA B I ti grupları adına 20 dakika konuşulabilir. tümü üzerindeki konuşmalardaki sürenin yarısı kadardır. Siyasi parti gruplarından önce şahısları adına konuşma yapılamaz. Maddeler üzerindeki görüşmelerde süre. Hükümet temsilcisi tasarı ya da teklifin tümü üzerinde 20 dakika konuşabilir. hükümet ve komisyon adına yapılacak konuşmaların süresi 20’şer dakika. iki milletvekilinin şahısları adına yapacakları konuşmaların süresi 10’ar dakikadır. Konuşmacılar hangi sırayla konuşur? Öncelikle. Esas komisyon ve hükümet istediği zaman konuşabilir. Şahıslar adına söz talebi için yapılan başvuruların aynı anda olması halinde kura çekilir. komisyon. Maddelerin görüşmelerinde bu süreler yarıya düşer. Tasarı veya tekliflerin Genel Kurul’da tümünün görüşmeleri sırasında siyasi parti grupları. Ancak grubu bulunan siyasi parti mensubu milletvekilleri de şahısları adına söz alabilirler. milletvekillerinin şahısları adına kullanabilecekleri söz hakkını kullanabilirler. Tasarı ya da teklif üzerinde konuşma hakkı olan bir başka aktör hükümettir. hükümet. Grup kuramayan siyasi parti üyeleriyle bağımsızlar. Bir milletvekili şahsı adına tasarı veya teklifin tümü üzerinde 10 dakika konuşabilir. siyasi parti grup temsilcilerine istem sırasına göre söz verilir. TBMM’de 4 siyasi parti grubunun temsil edildiği bugünkü durumda tasarı veya teklifler üzerinde gruplar ve şahıslar adına yapılacak konuşmaların süresi toplam 100 (sırasıyla 80 ve 20) dakikadır. Maddeler üzerindeki görüşmelerde yine. Örneğin TBMM’de 4 grubun bulunması halinde gruplara verilecek toplam süre 80 dakika olur. Görüşmelerde iki milletvekilinin de şahsı adına konuşma hakkı vardır. Gruplar adına yapılacak konuşmaların toplam süresi siyasi parti grubu sayısına göre değişmektedir.

Dolayısıyla tasarı veya teklifin tümü üzerinde genellikle 10 civarında milletvekilinin soru sorduğu görülmektedir. STK’lar görüşülen tasarı veya teklife ilişkin hazırlamış oldukları soruları milletvekillerine ulaştırmak suretiyle. yarar ve zararlarının ne olduğu konularında ayrıntılı olarak bilgilenirler ve kanaatlerini oluştururlar. ST K 114 Maddelere geçmek ne demektir. bu soruların Genel Kurul’da gündeme gelmesini sağlayabilirler. Bu nedenle uygulamada esas komisyon ve hükümetin genellikle şahsı adına konuşan birinci milletvekilinden sonra konuştukları görülmektedir. neleri sağladığı. Kanun tasarı veya teklifinin maddelerine geçilmesinin reddi. maddelere geçilmesi reddedilirse ne olur? Kanun tasarısı veya teklifinin tümü üzerindeki görüşmelerde önce konuşmalar. Hükümet ve esas komisyon temsilcisi istediği sırada konuşabilir. Genel Kurul’un söz konu- . dir” kuralı gereği şahsı adına bir milletvekiline daha konuşma hakkı doğmaktadır. Bu sürelerin yarısı sorular için. Bu görüşmeler sonunda milletvekilleri tasarı ya da teklifin neyi amaçladığı. Bu. İlgili bakanın kendisine ayrılan 10 dakikalık cevap süresinin tamamını kullanmaması halinde varsa sıradaki milletvekillerine soru sormak için söz verilmektedir. tasarı veya teklifin reddi demektir. İçtüzük bu noktada Genel Kurul’a madde görüşmelerine geçmeden tasarı veya teklifi reddetme imkanı tanımıştır. sonra da soru-cevap bölümüyle o işin bütün yönleri tartışmaya açılmaktadır. Soru sormak isteyen milletvekili sayısının çok olması halinde genellikle her milletvekiline bir dakikalık soru sorma süresi tanınmaktadır. Bu kanaatlerin ifade edilmesini sağlayan mekanizma oylamadır. Soru. yarısı da cevaplar için kullanılır.cevap süresi ne kadardır ve kimler soru sorabilir? Soru ve cevap süresi tasarı ya da teklifin tümü üzerinde 20 dakika. sonra da şahısları adına milletvekillerine söz verilir. maddelerin her biri üzerinde 10 dakikadır.Ü Ç Ü N C Ü B Ö L Ü M : K A N U N YA P I M S Ü R E C İ Genel Kurul görüşmelerinde önce istem sırasına göre siyasi parti gruplarına. Cevap veren bakanların da kalan sürede yanıtlayabildikleri kadar soruyu yanıtladıkları ve bazı sorulara yazılı cevap vermeyi taahhüt ettikleri görülmektedir.

madde oylanıp kabul veya reddedilerek görüşme süreci sona erer. Reddedilen tasarı ya da teklifin. hükümet. Değişiklik önergesi ne demektir. Değişiklik yapılmak istenmezse önergeler reddedilir ve madde komisyondan geldiği şekliyle oylanır. bent. madde önergede/önergelerde öngörülen değişiklikler doğrultusunda oylanır. Tümü görüşülen tasarı veya teklifin maddelerine geçilmesinin reddi. Varsa değişiklik önergeleri işleme alındıktan sonra. cümle ibare çıkarılması Yeni Madde Ek Madde Geçici Madde Tasarı veya teklifin bir maddesinin Genel Kurul’daki görüşmelerinde siyasi parti grupları. bent. hangi türleri vardır. tasarı veya teklifin her maddesinin sırasıyla görüşülmesine yönelik irade beyanıdır. cümle ibare eklenmesi Fıkra. Konuşmalar tamamlandıktan sonra kafalarda oluşan soruların giderilmesi için 10 dakikalık soru-cevap bölümü gelir. şahısları adına iki milletvekili. Konuşmaların ardından soru cevap bölümü gelir. kimler tarafından ne zaman verilebilir? Değişiklik önergesi görüşülmekte olan tasarı ya da teklifin maddelerinde değişiklik yapmayı sağlayan bir araçtır. Önergeler görüşülür ve oylanır. Önergeler şöyle sınıflanabilir: Değişiklik Önergeleri Maddenin değiştirilmesi Maddeye ekleme ve çıkarma Madde eklenmesi Madde çıkarılması Tümüyle değiştirilmesi Fıkra. bent. ret tarihinden itibaren bir tam yıl geçmedikçe yenilenmesi mümkün değildir. Bir madde nasıl görüşülür ve nasıl değiştirilir? Madde üzerindeki görüşmeler yukarıda aktarıldığı gibi esas komisyon. Bundan sonra artık karar aşamasına geçilmiştir. Önergenin/önergelerin kabulü halinde. Milletvekilleri maddeyi değiştirerek kabul etmek isterlerse önerge/önergeler verirler. Genel Kurul değişiklik yapmak isterse önergeleri kabul eder. siyasi parti gruplarının 10’ar dakikalık ve şahsı adına iki milletvekilinin 5’er dakikalık konuşmasıyla başlar. cümle değiştirilmesi İbarede değiştirilmesi Fıkra. 115 . Maddelere geçilmesinin kabulü.S İ V İ L TO P L U M İ Ç İ N YA S A M A S Ü R E C İ N E K AT I L I M E L K İ TA B I su düzenlemenin yapılmasını istemediği anlamına gelir. tasarı veya teklifin reddi demektir. hükümet ve esas komisyonun konuşma hakkı vardır.

Usul olarak önce yeni madde ihdasına dair önerge okutulur. Kanun yapım tekniği açısından. Tasarı veya teklife ek. Önergeyle maddenin tamamı. Bu durumda komisyon üye tamsayısının salt çoğunluğunun Genel Kurul’da komisyona ayrılan bölümde hazır bulunması gerekir. Bu tür maddeler komisyon tarafından görüşülmemiş olduğundan. Önergeler. Komisyonun salt çoğunlukla önergeye katılması halinde o önerge üzerinde bir madde gibi işlem yapılır. sonra da esas komisyonun salt çoğunluğunun bulunup bulunmadığı kontrol edilir. Görüşülmekte olan tasarı veya teklife geçici bir madde eklenmesine dair önergelerde komisyonun salt çoğunluğu aranmamaktadır. Genel Kurul. Komisyon salt çoğunluğu yoksa bu tür önergeler işleme alınmaz. komisyon metninde düzenlenen kanunun dışında başka bir kanunda değişiklik öngören bir maddenin söz konusu tasarı veya teklife eklenmesi mümkün değildir. öncelikle komisyonun bu konuda bir karar vermesi sağlanmalıdır. Komisyon metninde bulunmamakla birlikte. esas komisyon veya Hükümet tarafından verilebilir. milletvekilleri. bir tasarı ya da teklifin komisyon tarafından kabul edilmiş bir maddesi üzerinde değişiklik yapma konusunda önemli bir sorun yoktur.Ü Ç Ü N C Ü B Ö L Ü M : K A N U N YA P I M S Ü R E C İ Önerge konusu Genel Kurul çalışmalarında en çetrefilli konulardan birisidir. komisyon metninde düzenlenen kanunun başka bir maddesinde değişiklik öngören önergeler üzerinde ise yeni bir madde olarak görüşme açılır. Ancak. henüz tasarı ya da tek- 116 . Önergeyle yapılabilecek değişikliğin sınırı her zaman için tartışma konusudur. geçici ve yeni maddeler de ilave edilebilir. ibaresi değiştirilebileceği gibi bunların çıkarılmasına ya da yenilerinin eklenmesine karar verilebilir. Bu şekildeki önergeler Başkanlıkça işleme alınmamaktadır. Değişiklik önergeleri. bendi. bir fıkrası. Bu tür önergeler normal değişiklik önergeleri gibi işlem görmektedir. komisyon metnindeki bir maddeyi istediği şekilde değiştirebilir. cümlesi.

görüşmelere başlandıktan sonra verilecek değişiklik önergelerinde en az 5 milletvekilinin imzasının bulunması zorunludur. ilgili siyasî parti grubuna mensup milletvekillerince kullanılmaması halinde. Komisyon raporunu destekleyici yönde imzası bulunan komisyon üyesi Genel Kurul’da değişiklik önergesi veremez veya verilmiş bir önergeye imza atamaz. komisyon ve hükümetin verebileceği önergelerin sayısında herhangi bir sınırlama yoktur. Gerekçesiyle birlikte değişiklik önergesi 500 kelimeden fazla ise. Önergeler. Milletvekilleri tarafından her madde için en fazla 7 önerge verilebilirken. Ancak. Değişiklik önergeleri gerekçeli olarak verilir. Milletvekilleri sva sayısının dağıtılmasından itibaren o işin görüşmeleri başlayıncaya kadar tek imza ile önerge verebilirler. diğer siyasî parti grubuna mensup olanlarla grubu olmayan veya bağımsız milletvekilleri tarafından kullanılabilir. Önergelerde. Her siyasî parti grubuna mensup milletvekillerinin birer önerge verme hakkı saklıdır. Ancak. ilgili madde üzerinde önerge işlemi başlayıncaya kadar verilebilir. 117 . Değişiklik önergesinin aşağıda belirtilen şartları taşıması gerekmektedir: Değişiklik önergesi TBMM Başkanlığı’na hitaben yazılır. Başka bir ifadeyle her siyasi parti grubuna mensup milletvekiinin en az 1 önergesi işleme alınır.S İ V İ L TO P L U M İ Ç İ N YA S A M A S Ü R E C İ N E K AT I L I M E L K İ TA B I lif üzerindeki görüşmeler başlamamışsa tek bir milletvekilinin imzası ile verilebilir. önerge sahibi önergesine 500 kelimeyi geçmeyen bir özet eklemek zorundadır. görüşmelere başlandıktan sonra verilecek önergelerde en az 5 millekvekilinin imzasının bulunması zorunludur. Önergeler okunmaya başlandıktan sonra verilenler işleme alınmaz. Açık olmayan ve şarta bağlı önergeler işleme konulmaz. Milletvekilleri basılı komisyon raporunun (sıra sayısının) dağıtılmasından itibaren o işin görüşmeleri başlayıncaya kadar tek imzayla önerge verebilirler. Bu durumda Genel Kurul’da özet okunur. Önergenin tamamı ise tutanağa eklenir. değiştirilmesi. Ancak bu hak. kaldırılması veya eklenmesi istenen hükümler açıkça belirtilir.

hükümet ve milletvekilleri tarafından değişiklik önergesi verilebilir. Komisyonun aldığı kararda değişiklik öngören bir önergeye komisyon temsilcisinin katılması. Komisyonun kabul ettiği maddeler üzerinde değişiklik önergesi verildiğinde komisyon temsilcisinin komisyon sıralarında tek başına oturması yeterlidir ve kendisine önergeyle ilgili görüş sorulduğunda önergeye katılmadığını söylemesi gerekir. Değişiklik önergesiyle komisyon tarafından hazırlanan kanun metnine ek. cümlesi. Komisyon veya hükümetin katılmadığı önerge hakkında önerge sahibinin 5 dakikalık konuşma hakkı vardır. Esas komisyon. komisyon ve hükümet temsilcisine önergeye katılıp katılmadıklarını sorar. Önerge ikinci kez okunduktan sonra işleme alınır. bir fıkrası. sadece ilk imza sahibinin adı. Daha sonra aykırılık sırasına göre önergeler tekrar okutulup işleme alınır. Aykırılık sırasına göre yapılan ikinci okumada. Önergelerin ilk okunması sırasında beşten fazla imzalı önergelerde ilk beş imza okunur. Uygulamaya bakıldığında önergeler şöyle işlem görmektedir: İlk olarak önergeler geliş sırasına göre okunur. Önergenin kabul edilmesi halinde o madde kabul edilen önerge doğrultusunda oya sunulur. ibaresi değiştirilebileceği gibi bunların çıkarılmasına ya da yenilerinin eklenmesine karar verilebilir. Değişiklik önergeleri önce veriliş. Önerge sahibi konuşmak yerine önergenin gerekçesinin okunmasını da isteyebilir. İlk okuma sırasında önergenin gerekçesi okunmaz. önerge tutanağa eklenir. Daha sonra önerge işaret oyuna sunulur. komisyon sıralarında toplantı yetersayısını yani komisyon üye sayısının 1/3’ünü teşkil edecek sayıda komisyon üyesinin de oturması ve aynı görüşte olması zorunludur. Çünkü komisyon temsilcisinin görevi komisyon metnini savunmaktır. İkinci okumadan sonra birleşimi yöneten başkan. soyadı ve seçim çevresi belirtilerek imzalayan milletvekili sayısı belirtilir. 118 . bu komisyon temsilcisinin komisyon sıralarda bulunmasını anlamsız kılar. sonra aykırılık sırasına göre okunur ve işleme alınır. geçici veya yeni madde ilave edilebilir. komisyon kararını savunmadığı anlamına gelir ki. Komisyon temsilcisinin komisyon metninin değiştirilmesinin isteyen önergelere katıldığını ifade edebilmesi için. bendi.Ü Ç Ü N C Ü B Ö L Ü M : K A N U N YA P I M S Ü R E C İ Değişiklik önergesiyle maddenin tamamı.

Tasarı veya teklifin tümünün son oylamasından önce ne yönde oy kullanacaklarını açıklamak üzere lehte ve aleyhte birer milletvekiline beşer dakika söz verilir. komisyon metninin Genel Kurul’da değiştirilmesini sağlayacak bir araçtır. 119 ST K ST K . kabul oyu çıkarsa kabul edilmiş olur. bir iki istisna dışında reddedilmektedir.S İ V İ L TO P L U M İ Ç İ N YA S A M A S Ü R E C İ N E K AT I L I M E L K İ TA B I STK’lar için değişiklik önergeleri. Oyunun rengini belli etmek üzere lehte ve aleyte yapılan 5’er dakikalık bu iki konuşmadan sonra tasarı veya teklifin tümünün son oylamasına geçilir. Tümünün oylamasında red oyu çıkarsa tasarı ya da teklif reddedilmiş. Komisyon ve hükümetin katılmadığı önergeler. Oyunun rengini belirtmek üzere yapılan son konuşmalar STK’lar için artık o işin kanunlaşmasından önce özellikle itirazlarını bir milletvekili aracılığıyla kayda geçirebilmeleri için son fırsattır. Hükümetin olumsuz yaklaşımının önceden belli olması durumunda milletvekilleri konunun bir defa daha Genel Kurul’da tartışılması ve görüşlerinin tutanaklara geçmesi için de değişiklik önergesi verebilmektedir. Bu konuşmalar uygulamada 5’er dakika ile sınırlıdır. Ancak bu son oylamadan önce milletvekillerine ne yönde oy kullanacaklarını bildirmelerine olanak tanımak amacıyla lehte ve aleyhte birer milletvekiline söz verilir. Maddeler üzerindeki görüşmeler bittikten sonra ne yapılır? Kanun tasarısı veya teklifinin maddelerinin görüşülmesi bittikten sonra maddeler üzerinde görüşmelerin tamamlandığı Genel Kurul’a bildirilir. Artık tasarı ve teklifinin kanunlaşabilmesi için tümünün oylanması yeterlidir. Ancak bir önergenin kabul edilebilmesi için hükümet ve komisyon temsilcisinin desteğini alması neredeyse zorunludur. STK’lar komisyon metninde değişmesini istedikleri maddeler konusunda gerekçelerini de oluşturarak değişiklik metinlerini milletvekillerine ulaştırabilir ve bunların Genel Kurul’da gündeme getirilmesi talebinde bulunabilirler.

o işin tümünün oylaması yapılmadan önce.Ü Ç Ü N C Ü B Ö L Ü M : K A N U N YA P I M S Ü R E C İ Genel Kurul tarafından kabul edilen bir madde. Her iki halde de Genel Kurul’un yeniden karar vermesi mümkündür. Bu durum teknik bir hatanın sonradan fark edilmesinden kaynaklanacağı gibi o madde üzerinde irade değişikliğinden de kaynaklanabilir. belli bir maddesinin yeniden görüşülmesini gerekçeli bir önerge ile esas komisyon veya hükümet bir defaya mahsus olmak üzere isteyebilir. ST K 120 . Hükümet bu iddiaya katılırsa metin komisyona geri verilir ve düzeltilen metin yeniden oylanır. Ancak bir maddenin birden fazla kere yeniden görüşülmesi mümkün değildir. Bu istem hakkında Danışma Kurulu’nun görüşü alındıktan sonra Genel Kurul tarafından karar verilir. zor bir yol olsa da yeniden görüşülüp değiştirilebilir. daha önce görüşülüp kabul edilen madde tekrar görüşülür. Bu halde metnin yeniden görüşülmesi değil sadece yeniden oylanması söz konusudur. o tasarı veya teklifin tümünün son oylamasından önce yeniden görüşme (tekrir-i müzakere) yoluyla değiştirilebileceğinin bilmesi gerekir. STK’ların Genel Kurul’da oylanıp kabul edilen bir maddenin. Böylece kabul edilen bir maddenin Genel Kurul tarafından tekrar değiştirilmesi için girişimde bulunabilirler. hükümet ya da teklif sahibi tarafından geri çekilmesi söz konusu olamaz. Genel Kurul’un iradesi bir kez açıklandıktan sonra karar oluşmuş demektir ve Genel Kurul’un karar verdiği bir düzenlemenin herhangi bir biçimde komisyon. sıralama ve maddi hata olduğunun anlaşılması halinde ise bu konudaki iddiaya hükümetin de katılması gerekir. Yeniden görüşme kararı verilirse. Tasarı veya teklifin tümünün oylanmasından önce. Yazılış. Maddeler üzerindeki görüşmeler bittikten sonra bir yanlışlık ya da irade değişikliği olduğu anlaşılırsa ne yapılabilir? Öncelikle belirtmek gerekir ki Genel Kurul’un verdiği kararlardan geriye dönüş son derece zordur. Ancak bazı durumlarda Genel Kurul’un kendisi almış olduğu bir kararı değiştirmek isteyebilir.

Bir araştırmacı işaretle oylama yapılmışsa kimin tasarı ya da teklifin lehinde veya aleyhinde oy kullandığını tespit edemez. İçtüzükte farklı alternatifler olmakla birlikte uygulamada işaretle oylama el kaldırmak suretiyle yapılır. kırmızı (red) ve yeşil (çekimser) renkli üç pusulanın verilmesi ve üyenin bunlardan birisini kapalı kabinde zarfa koyması suretiyle yapılır. açık ve gizli. Başkan ve katip üyeler arasında anlaşmazlık olması durumunda işaretle oylama elektronik cihazla yapılır. Gizli oylama adı okunan üyeye bir zarf ve beyaz (kabul). Ne tür işlerin nasıl oylanacağı Anayasa. Açık oylamada önemli olan oy kullananın kimliğinin ve oyunun kayıt altına alınmasıdır. kaç türlü oylama vardır? Genel Kurul’un karar alabilmesi için gerekli çoğunluğun olup olmadığının saptanması için yapılan işleme oylama denir. Üç çeşit oylama vardır: işaretle. Açık oylamada oy kullananların adları ve hangi yönde oy kullandıkları tutanağın sonuna eklenir. Açık oylama elektronik oylama cihazıyla yapılır.S İ V İ L TO P L U M İ Ç İ N YA S A M A S Ü R E C İ N E K AT I L I M E L K İ TA B I Oylama ne demektir. Oy kullanan ne oyunu kullanırken oyunun rengini kimseye bildirir ne de oyunun rengi herhangi bir kayıt altına alınır. Gizli oylamada kullanılan oyun kimse tarafından bilinmeyeceğinin garanti altına alınmış olması gerekir. Gizli oylamada ise oy kullananın ne yönde oy kullandığı hiçbir biçimde bilinemez. kanunlar ve İçtüzük tarafından belirlenmiştir. 121 . İşaretle oylama oy verenin oyunu açıkça kullandığı ama oyunun kayıt altına alınmadığı oylamadır.

red. Genel Kurul’da oylamalar kural olarak işaretle oylama biçiminde yapılmaktadır. Diğer oylama biçimleri istisnaidir. İlk olarak şunu belirtmek gerekir ki hem açık oylamanın hem de işaretle oylamanın elektronik cihazla yapılması mümkündür. bu kuralın uygulanması zorunludur. Başka bir ifadeyle elektronik cihazla yapılan açık oylama çıktısında bir milletvekilinin ne yönde (kabul. red ve çekimser yöndeki oyların toplam sayısı yer alır. oy kullananların sadece sayısal toplamını vermek üzere ayarlandığında işaretle oylama yapılmış olur. Oylamanın İçtüzük’te işaretle yapılacağı konusunda bir kural bulunduğunda. Elektronik cihaz oy kullananları da kayıt altına almak üzere ayarlandığında açık oylama. Bunun nedeni oylama tanımlarının buna izin vermesidir. Bu oylama biçimlerinin yapılabilme- 122 . İçtüzükte hiçbir kural bulunmamaktaysa yine işaretle oylamanın uygulanması gerekir. Eğer oylama biçimi konusunda. çekimser) oy kullandığı açıkça yazılırken.Ü Ç Ü N C Ü B Ö L Ü M : K A N U N YA P I M S Ü R E C İ Oylamalar şöyle gösterilebilir: OYLAMALAR İşaretle Oylama Açık Oylama Gizli Oylama Yapılış açısından Zorunluluk açısından Yapılış açısından Zorunluluk açısından Zorunlu İstem El kaldırma Zorunlu Oyu kutuya atma Zorunlu Ayağa kalkma Kural Ayağa kalkma bulunmayan haller Ad okunması İstem üzerine İkiye bölünme Elektronik Elektronik Bu şemada dikkat edilmesi gereken birkaç nokta vardır. elektronik cihazla yapılan işari oylama çıktısında sadece kabul.

yasalarda ve İçtüzük’te bu oylama biçimlerinin uygulanmasının zorunlu olduğu belirtilmeli ya da işaretle oylama zorunlu kılınmamış olmalıdır. Böylece STK temsilcileri kendileri için önemli olan o işin oylamasında kimin hangi yönde oy kullandığını bilmiş olurlar. Özel görüşme yöntemi ne demektir. Bir başka fark önerge sayısı ile ilgilidir. Yeter sayıda milletvekilini harekete geçirerek bazen bir maddenin. bölümler maddeler gibi görüşülür. Bir tasarı ya da teklifin temel kanun olarak görüşülmesine karar verildiğinde maddeler 30 maddeyi geçmeyen bölümlere ayrılır. Bir kanunun temel kanun olarak görüşülmesine Danışma Kurulu’nun önerisi üzerine Genel Kurul tarafından karar verilir. İşaretle oylama el kaldırmak suretiyle yapılmakta ve kimin ne yönde oy kullandığı kayda geçmemektedir. STK’lar için özellikle istem üzerine açık oylama yapılabildiğinin bilinmesi önemlidir. Genel Kurul’da işaretle. yeşil yuvarlak çekimser ve kırmızı yuvarlak olumsuz oy anlamına gelir. nasıl yapılır? Daha önce temel kanun tanımlaması yapılırken belirtildiği gibi kapsamlı kanunların görüşülmesini hızlandırmak için temel kanun uygulaması yapılmaktadır. Nor- 123 . Açık oylama ise elektronik cihazla yapılmakta ve tutanağa eklenen listede açıkça hangi milletvekilinin ne yönde oy kullandığı yazmaktadır.S İ V İ L TO P L U M İ Ç İ N YA S A M A S Ü R E C İ N E K AT I L I M E L K İ TA B I si için Anayasa’da. Gizli oylama üzerinde hiçbir işaret bulunmayan yuvarlakların kürsüden kutuya atılmasıyla yapılır. Normalde maddeler üzerindeki soru cevap süresi 10 dakika iken temel kanun biçimindeki görüşmelerde bölümler üzerinde soru cevap süresinin 15 dakikadır. işaretle veya gizli oyla oylama yapılmasının zorunlu kılınmamış olması ve en az 20 milletvekilinin istemde bulunması. bazen tasarı veya teklifin tamamının oylaması açık oylama şeklinde yaptırılması talep edilebilir. Açık oylamanın hangi hallerde yapılacağı İçtüzükte açıkça sayılmıştır. Bu haller dışında açık oylama yapılması iki koşula bağlıdır. İçtüzük’te istem üzerine gizli oylamaya olanak tanınmış olmakla birlikte bu yöntem diğer kurallarla fiilen olanaksız kılınmıştır. Beyaz yuvarlak olumlu. Dolayısıyla gizli oylama sadece zorunlu hallerde yapılır. Bu yöntem kabul edildiğinde maddeler ayrı ayrı görüşülmez. açık ve gizli olmak üzere üç tür oylama yapılmaktadır. Gizli oylama istisnai olarak kullanılmakta olup bir milletvekilinin ne yönde oy kullandığının tespit edilmesi mümkün değildir.

Cumhurbaşkanı tarafından kısmen uygun bulunmama durumunda TBMM o işin tamamını veya sadece uygun bulunmayan maddeleri görüşür. Temel kanun görüşmelerinde yapılan konuşmalar ile soru-cevap süresi ve önerge sayısı sınırlandırılmıştır. Cumhurbaşkanı. Temel kanun yöntemiyle görüşmelerde maddeler okunmaz. Bu görüşme sonucunda gönderilen metin değiştirerek kabul edilebileceği gibi aynen de kabul edilebilir. Kanunlar Cumhurbaşkanı tarafından Resmi Gazete’de yayımlanmak üzere Başbakanlığa gönderilir. Meclis. Ancak her siyasi parti grubunun bir önerge verme hakkı saklıdır. maddeler üzerinde değişiklik önergeleri varsa önerge işlemleri yapılır ve maddeler görüşülmeksizin oylanır. Bu durumda kanun geçmişten başlayarak etkisini göste- 124 . yayımlanmasını kısmen veya tamamen uygun bulmadığı kanunları bir daha görüşülmek üzere bu konuda gösterdiği gerekçe ile birlikte TBMM’ye geri gönderebilir. kanun Cumhurbaşkanı’nca yayımlanır. geri gönderilen kanunu aynen kabul ederse. TBMM. Cumhurbaşkanı değiştirilen kanunu tekrar Meclis’e geri gönderebilir. geri gönderilen kanunda değişiklik yaparsa. Ancak kanun yürürlük maddesinde daha ileriki bir tarihte yürürlüğe girmesi öngörebilir. Resmi Gazete’de yayımlanan kanun vatandaşlar açısından bağlayıcı hale gelir. Kanunun vatandaşlar açısından bağlayıcı olabilmesi için Cumhurbaşkanı tarafından onaylanarak Resmi Gazete’de yayımlanması gerekir. Kanunlar ne zaman yürürlüğe girerler? Bir kanun TBMM tarafından kabul edilmekle kanun adını alır ama henüz bağlayıcı değildir. Kanunların Cumhurbaşkanı tarafından 15 gün içinde ya TBMM’ye iade edilmesi ya da yayımlanması gerekir.Ü Ç Ü N C Ü B Ö L Ü M : K A N U N YA P I M S Ü R E C İ Temel kanun uygulamasının amacı hacimli tasarı veya tekliflerin daha hızlı görüşülmesine imkan vermektir. mal görüşmelerde bir madde üzerinde verilebilecek önerge sayısı 7 iken. Kimi zaman da yürürlük maddelerinde geçmiş bir tarih öngörülebilir. Bu durumda kanun belirtilen tarihte bağlayıcı hale gelir. temel kanun olarak görüşülmesine karar verilen işlerde her madde için en fazla 2 önerge verilebilir.

Çerçeve kanunların getirdiği değişiklikler ilgili kanunlara işlendiğinden ve kod kanunlarda da daha sonra değişiklikler olabildiğinden.tr/ internet adresinden erişilmesi uygun olacaktır. 125 ST K .gov. kanunların yürürlükteki son haline.S İ V İ L TO P L U M İ Ç İ N YA S A M A S Ü R E C İ N E K AT I L I M E L K İ TA B I rir. Başbakanlık tarafından hazırlanan http://www. Kanunlar genellikle Resmi Gazete’de yayımlandıkları tarihte yürürlüğe girer. yürürlük için farklı tarihler de öngörülmüş olabilir. Ancak. TBMM internet sayfasında kanunlar kabul edildiği şekliyle yer almaktadır. mevzuat. Öyle ki bazen kanunun farklı maddeleri için farklı yürürlük tarihleri öngörülür. bir kanunun yürürlükteki son haline TBMM internet sayfasından ulaşılamamaktadır. Ancak genellikle kanunların yayımlandıkları tarihte yürürlüğe girdikleri görülür. yayımlanmasından sonraki 45 inci günde yürürlüğe girer. Bu nedenle. Bir kanunda yürürlük tarihi hiç belirtilmemişse. STK’ların kabul edilen kanunların yürürlük maddelerini dikkatle incelemeleri gerekir. Kanun metinlerine elektronik ortamda erişim noktasında.

DÖRDÜNCÜ BÖLÜM BİLGİ EDİNME VE DENETİM YOLLARI .

ne amaçla verilir? Soru türleri nelerdir? Soru önergeleri hangi şartları taşımalıdır? Yazılı ve sözlü soruların ortaklaşa tabi oldukları süreç nasıldır? Yazılı sorunun farklılaşan süreci nasıl işler? Sözlü sorunun farklılaşan süreci nasıl işler? Soru Önergesi Formatı B . hangi amaçla verilir? Meclis araştırması önergesinin şekil şartları nelerdir? Meclis araştırması önergesi nasıl bir süreç izler? Meclis araştırması komisyonu nasıl kurulur ve çalışır? Meclis araştırması komisyonu raporu neden önemlidir? Meclis Araştırması Önergesi Formatı C .MECLİS ARAŞTIRMASI Meclis araştırması nedir.S İ V İ L TO P L U M İ Ç İ N YA S A M A S Ü R E C İ N E K AT I L I M E L K İ TA B I YASAMA DERNEĞİ w w w. nasıl verilmektedir? Gündem dışı konuşma STK’lar için neden önemlidir? YASAMA TERİMLERİ SÖZLÜĞÜ 127 .GÜNDEM DIŞI KONUŞMA Gündem dışı konuşma nedir? Gündem dışı konuşma hakkı kimlere. ne amaçla verilir? Genel görüşme önergesinin şekil şartları nelerdir? Genel görüşme önergesi nasıl bir süreç izler? Genel görüşme nasıl yapılır? Genel Görüşme Önergesi Formatı D . o r g A .GENEL GÖRÜŞME Genel görüşme nedir. y a s a d e r.SORU Genel olarak bilgi edinme ve denetim yolları nelerdir? Soru nedir.

genel görüşme. Meclis araştırması.D Ö R D Ü N C Ü B Ö L Ü M : B İ L G İ E D İ N M E V E D E N E T İ M YO L L A R I Meclis soru. 128 . Meclis soruşturması ve gensoru yolları ile Hükümet’i denetler ve bilgi edinir.

129 . hükümetin görev alanıyla ilgili açık ve belli bir konuda bir milletvekilinin başbakan veya ilgili bakandan bir önerge ile bilgi istemesidir.S İ V İ L TO P L U M İ Ç İ N YA S A M A S Ü R E C İ N E K AT I L I M E L K İ TA B I A SORU Soru.

bu güveni sürdürmesi gerekir. Sözü edilen bilgi edinme ve denetim mekanizmaları soru. Aslında bunlar denetimden çok bilgi edinme yollarıdır ve hükümetin ya da bakanların dolaylı olarak sorumluluğunu gerektirirler. zaman zaman bir denetim mekanizması gibi işleyen araçlardan biri de gündem dışı konuşmadır. 130 . Örneğin bir bakanın soru önergelerini gereği gibi yanıtlayamaması doğrudan bir sonuç doğurmamakla birlikte siyasi sorumluluğunun gündeme getirilmesi ve siyasi sonuçlar üretilmesi mümkündür. Milletvekilleri halk tarafından seçilerek yasama organını. Örneğin bir gensoru sonucunda güveni kaybettiği anlaşılırsa görevi sona erer.D Ö R D Ü N C Ü B Ö L Ü M : B İ L G İ E D İ N M E V E D E N E T İ M YO L L A R I Genel olarak bilgi edinme ve denetim yolları nelerdir? Parlamenter sistemlerde parlamento. Bakanların cezai sorumluluğunu gündeme getiren meclis soruşturması bu mekanizmalardan biridir. yani TBMM’yi oluşturur. Hükümetin ya da bakanların sorumluluğunun gündeme geldiği bu haller dışında başka denetim yolları da vardır. meclis araştırması ve genel görüşmedir. yasama ve yürütme organlarının her ikisini birden kapsar. Hükümetin meclise karşı sorumluluğunun sonucu sadece görevden düşürülme değildir. Meclis soruşturması açılmasıyla. Meclis de kendi üyeleri veya milletvekili seçilme yeterliğine sahip olanlar arasından başbakanca seçilen kişilerden kurulan hükümete güvenoyu verir. Meclisten güvenoyu almamış bir hükümetin görevine devam etmesi mümkün değildir. Bir denetim yolu olmamakla birlikte. Ancak kurulan hükümetin meclis çoğunluğunun güvenini alması yeterli olmayıp. eski ya da görevde bulunan bir başbakanın ya da bakanın Yüce Divan’da yargılanması mümkün hale gelebilir. Meclis başka araçlarla da denetim yetkisini kullanır.

bir bakanın veya hükümetin sorumluluğunu konu edinen meclis soruşturması ve gensoru yollarına değinilmeyecek. genel görüşme ve doğrudan denetim mekanizması olmayan gündem dışı konuşmadır. Soru nedir.S İ V İ L TO P L U M İ Ç İ N YA S A M A S Ü R E C İ N E K AT I L I M E L K İ TA B I BİLGİ EDİNME VE DENETİM YOLLARI Gündem Dışı Konuşma Siyasi ve Cezai Sorumluluk Gensoru Meclis Soruşturması Bilgi Edinme Meclis Araştırması Genel Görüşme Soru Yazılı Soru Sözlü Soru STK’ları daha çok ilgilendiren denetim yolları soru. bu yanlışlığın gündeme getirilerek tartışılmasını sağlamak için de soru sorabilir- 131 . Bu bölümde. ne amaçla verilir? Soru. meclis araştırması. STK’ları yakından ilgilendiren mekanizmalar incelenecektir. Milletvekilleri bir konuda yanlışlık yapıldığını düşünüyorlarsa. Soru sormada amaç sadece bilgi edinmek olmayabilir. hükümetin görev alanıyla ilgili açık ve belli bir konuda bir milletvekilinin başbakan veya ilgili bakandan bir önerge ile bilgi istemesidir.

Önemli olan istenen cevabın yazılı mı.D Ö R D Ü N C Ü B Ö L Ü M : B İ L G İ E D İ N M E V E D E N E T İ M YO L L A R I Soru. Diğer taraftan hükümet üyeleri. bilgi istenen konuya dikkat çekilmiş olur. yoksa sözlü mü olduğudur. Hem yazılı hem de sözlü soru bir önerge ile yazılı olarak sorulur. Sözlü soru ise daha çok Genel Kurul’da tartışma konusu yapılmak istenen konularda sorulmaktadır. soru mekanizması aracılığıyla gündeme getirildiğini görebilecektir. Hemen belirtmek gerekir ki sorunun yazılı ya da sözlü oluşunu belirleyen yazılı ya da sözlü olarak sorulması değildir. karşılaştıkları hatalı uygulamaları milletvekillerine ilettiklerinde. denetlendiğini ve olumsuz sonuçlardan kendilerinin sorumlu tutulacağını düşünerek daha dikkatli davranmaya yönelebilirler. bu sorunu bir soru önergesine dönüştürerek ilgili bakana sorabilir. soru sorulan konuda bakanın gerekiyorsa bir önlem almasına neden olabilir. ler. Bu konuda verilecek cevap ileride bir olumsuzluk olduğunda bakanın siyasi ve hatta cezai sorumluluğunu gerektireceğinden. Soru önergeleri ile bir bakanlık tarafından yapılan yanlışlıkların tartışılması ya da aynı bakan tarafından çok sayıda hata yapıldığının sergilenmesi halinde ilgili bakanın yıpranması sonucu da doğabilir. soru mekanizmasıyla icraatlarının TBMM tarafından izlendiğini. Sözlü soruda. Milletvekili sorduğu soruya yazılı cevap istemişse yazılı. 132 . Örneğin herhangi bir il ya da ilçedeki okul binasının depreme dayanıklılığı konusunda endişesi olan bir milletvekili. Milletvekilleri bilgi edinmek için daha çok yazılı soru yolunu tercih etmektedir. ST K Soru türleri nelerdir? Soru önergeleri iki türlü olabilir: Yazılı ve sözlü. STK’lar. Böylece. Soru yoluyla. soru yolu kullanılarak yanlışlıkların ayıklanması sağlanabilir. sözlü cevap istemişse sözlü cevap verilir. bakanlardan bilgi istemektir.

Sözlü soru önergeleri 100 kelimeyi geçmemelidir. cevabın Genel Kurul’da verilmesi istenen soru sözlü sorudur. “TBMM BAŞKANLIĞI’NA” hitaben yazılmalıdır. Kısa olmalıdır. kişilik ve özel yaşama ilişkin konuları içermemelidir. adı-soyadı ve seçim çevresi belirtilerek imzalanmalıdır.S İ V İ L TO P L U M İ Ç İ N YA S A M A S Ü R E C İ N E K AT I L I M E L K İ TA B I soruyu soran milletvekili ile cevap veren bakan arasında bir diyalog ve tartışma ortamı oluşur ve ortamın kamuoyu tarafından izlenmesi mümkün hale gelir. Soru önergeleri hangi şartları taşımalıdır? Soru önergesi şekil ve esas yönünden bazı şartlar taşımak zorundadır. Herhangi bir belge eklenmemelidir. Şekil bakımından aranan şartlar: l Cevabı yazılı olarak istenen soru yazılı soru. Ancak sözlü soruların yanıtlanması uzun zaman alabildiğinden ve yazılı sorunun belli bir sürede cevaplandırılması zorunlu olduğundan kısa sürede cevap alınmasını sağlamak bakımından da yazılı soru tercih edilebilir. Esas bakımından aranan şartlar: l Gerekçesiz hazırlanmalıdır. Verilme nedeni. değerlendirme ve yorum yapılmamalıdır. Başbakan veya ilgili bakana yöneltilmelidir. l l l l Sadece bir milletvekili tarafından. Soru. 133 . l l l Başka bir kaynaktan kolayca öğrenilmesi mümkün olan konularda soru sorulmamalıdır. güdülen amaç gibi açıklamalara yer verilmemelidir. Kişisel görüşler ileri sürülmemeli.

l Soru konusu daha önce Başkanlığa verilmiş bir gensorunun konusuyla aynı olmamalıdır.D Ö R D Ü N C Ü B Ö L Ü M : B İ L G İ E D İ N M E V E D E N E T İ M YO L L A R I l Tek amacı istişare sağlamaktan ibaret konuları içermemelidir. Grup kaydından geçen önerge TBMM Genel Evrak ve Arşiv Müdürlüğü’ne verilir. yargı bağımsızlığını gözeten anayasal kural. Soru önergesinde kaba ve yaralayıcı ifadelerin bulunmaması şartı da yine tüm denetim önergeleri. Kaba ve yaralayıcı ifadelere yer verilmemelidir. Aslında. Anayasa ve İçtüzüğe göre şekil ve esasa yönelik belli şartları taşımalıdır. yalnızca soru için değil tüm denetim yolları ve hatta Meclis’in diğer faaliyetleri için de geçerli bir sınırlamadır. Kanunlar ve Kararlar Mü- 134 . Soru önergesinin işlemleri. Yazılı ve sözlü soruların ortaklaşa tabi oldukları süreç nasıldır? Sözlü soru önergeleri ile yazılı soru önergelerinin izlediği süreç birbirinden belirli bir noktadan sonra ayrılır. görülmekte olan bir dava hakkında yargı yetkisinin kullanılması ile ilgili soru yöneltilmemelidir. l l Anayasa’nın 138 inci maddesi gereğince. Bu nedenle önce ortak süreç anlatıldıktan sonra yazılı soru ve sözlü soru önergelerinin izlediği farklılaşan süreçleri açıklanacaktır. Görülen bir davada kullanılan yargı yetkileri hakkında Meclis’te soru sorulamayacağı gibi görüşme ve açıklama yapılmaması gerekmektedir. partilerin grup iç yönetmelikleri gereğince öncelikle milletvekilinin mensup olduğu partinin grup başkanlığına sunulur. Kanunlar ve Kararlar Müdürlüğü’ne gönderilir. Genel evrak kaydı alan önerge. hatta Meclis Başkanlığı’na verilen tüm yazı ve önergeler için geçerli bir şarttır. Soru önergeleri. Hazırlanan soru önergesi.

gov. seçim çevresi. İncelenen soru önergesi. İçtüzük şartlarına uygun görülen önerge işleme alınarak sözlü olanlara (6/…) ve yazılı olanlara (7/…) biçiminde bir esas numarası verilir ve gelen kağıtlar listesinde yayımlanır. uymayanlar ise sahibine iade edilir. Önerge. Gereken bilgilerin derlenebilmesi için bu süre yeterli olmayacaksa bir aylık ek süre talebinde bulunulabilir. önergenin konusunu yansıtan kısa özeti. Soru önergesi yanıtlanmamış olduğu sürece sahibi tarafından TBMM Başkanlığı’na verilen dilekçeyle geri alınabilir. gereken şartlara uygun değilse TBMM Başkanı tarafından bir yazı ekinde soru sahibine gerekçeli olarak iade edilir. Gelen kağıtlar listesinde soru önergesi sahibinin adı-soyadı. Yazılı sorunun farklılaşan süreci nasıl işler? Yazılı soru önergesinin. Verilen cevap.sorgu_baslangic ST 135 Taşıması gereken şartlara uygun soru önergeleri işleme alınıp Meclis Başkanı’nca Başbakanlığa ve ilgili bakanlığa gönderilir.S İ V İ L TO P L U M İ Ç İ N YA S A M A S Ü R E C İ N E K AT I L I M E L K İ TA B I dürlüğü Denetim Bürosu’nca yürütülür.tr/develop/owa/yazili_sozlu_soru_ sd.tbmm. Başkanlığa geliş tarihi ve muhatap hükümet üyesinin bilgileri yer alır. Bu bilgilere aşağıdaki adresten de ulaşmak mümkündür: http://www. esas numarası. K . Anayasa ve İçtüzük hükümleri açısından bulunması gereken şekil ve esasa yönelik şartlara göre incelenir. Gelen kağıtlar listesinde yayımlanan soru önergesi Başbakanlığa ve ait olduğu bakanlığa TBMM Başkanı’nın imzasıyla gönderilir. STK’lar TBMM internet sayfasında “Denetim” başlığı altından hem bütün sorulara hem de bunlara verilen cevaplara ulaşabilir. Başbakanlık veya ait olduğu bakanlığa sevki tarihinden itibaren en geç 15 gün içinde cevaplandırılması gerekir.

bizzat hükümet üyesinin imzasıyla Meclis Başkanlığı’na gönderilmelidir. Yazılı soru önergesinin 15 gün içerisinde cevaplandırılmaması ve ek süre talebinde bulunulmaması durumunda TBMM Başkanı. Ancak uygulamada. Genellikle her yasama döneminde.D Ö R D Ü N C Ü B Ö L Ü M : B İ L G İ E D İ N M E V E D E N E T İ M YO L L A R I Yazılı soru cevabı bizzat ilgili bakanın imzasıyla Meclis’e gönderilir. Genel Kurul gündeminin “Sözlü Sorular” kısmına ayrılan süreler içerisinde cevaplandırılır. Sözlü sorunun farklılaşan süreci nasıl işler? Sözlü soru önergesi. 5 dakikalık süre içe- 136 . özeti ve muhatabı belirtilir. başbakanın veya ilgili bakanın dikkatini çekerek 10 günlük kesin ve son bir süre tanır. Gelen cevap Başkanlık’ça soru sahibi milletvekiline iletilir. önergenin sahibi. Sözlü soru önergelerinin Genel Kurul’daki görüşmelerine. Muhatap bakan. alınan kararlarla sözlü sorular için ayrılan bu sürelerde kanun tasarı ve tekliflerinin görüşüldüğüne sıkça rastlanmaktadır. Gelen kağıtlar listesinde. Salı ve Çarşamba günleri birleşimin başında birer saat sözlü soruların görüşülmesi kararlaştırılır. Cevap ayrıca soru metniyle birlikte Başkanlık tarafından alındığı günkü veya bir sonraki birleşim tutanağının arkasına eklenmek suretiyle Tutanak Dergisi’nde ve TBMM İnternet Sayfası’nda yayımlanır. sözlü soru önergesi metnini katip üyeye okutur. Tanınan süreler içerisinde cevaplandırılmayan soru önergeleri gelen kağıtlar listesinde gösterilir. “Süresi İçinde Cevaplandırılmayan Yazılı Soru Önergeleri” başlığı altında önergenin sahibi. birinci sıradan itibaren. Sözlü soru önergesinin okunmasından sonra bakan. Bu süre içerisinde de cevap gönderilmez ise soru önergesinin cevaplandırılmadığı gelen kâğıtlar listesinde ilan edilir. muhatap hükümet üyesi okunmak suretiyle başlanır. esas numarası. özeti. Başbakanlığa ve ait olduğu bakanlığa sevk tarihinden 5 gün sonra Genel Kurul gündeminin “Sözlü Sorular” kısmına esas numarası sırasına göre alınır. Gündeme giren sözlü soru önergeleri. Genel Kurul’da hazır bulunduğunu ve cevap vereceğini belirtirse Başkan.

Soru Önergesi Formatı TÜRKİYE BÜYÜK MİLLET MECLİSİ BAŞKANLIĞINA Aşağıdaki sorumun / sorularımın Başbakan / . Milletvekilinin Adı ve Soyadı Seçim Çevresi 137 .... /2011 (İmza) SORU 1.. Bakan. Birlikte cevaplandırılacak soruların konularının aynı olması gerekmez. Böylece gündemin arka sıralarında bulunan sözlü sorulara da kısa süre içerisinde güncelliği kaybolmadan cevap verilebilir. Genel Kurul’da üç birleşimde sırası geldiği halde cevaplandırılmayan sözlü soru önergesi yazılı soruya çevrilir. gündemin diğer sıralarındaki sözlü sorulardan istediklerini de sıra gözetmeksizin cevaplandırabilir. Bakanın bu isteğini birleşimin başında Başkanlığa bildirmesi yeterlidir.... Üç birleşimde sırası geldiği halde cevaplandırılmayan sözlü soru önergesi yazılı soruya çevrilir. bu ek açıklama isteğini karşılamak isterse yine 5 dakikalık süre içerisinde cevap verebilir.. Sözlü soru önergeleri Genel Kurul’da kürsüden ilgili bakan tarafından cevaplandırılır.. Sorunun cevaplandırılmasından sonra soru sahibi milletvekili yerinden çok kısa bir ek açıklama isteyebilir... Bakanı tarafından yazılı/sözlü olarak cevaplandırılmasını arz ederim.... Bakan aynı konudaki sorulara ortak cevap verebilir. Bu durumda.S İ V İ L TO P L U M İ Ç İ N YA S A M A S Ü R E C İ N E K AT I L I M E L K İ TA B I risinde soruyu cevaplar... SORU 2.... sözlü soru önergesi yazılıya çevrilen milletvekiline 5 dakikalık bir konuşma hakkı doğar. SORU 3. Uygulamada... sorular için ayrılan bir saatlik süre içinde bir bakanın kendisiyle ilgili ortalama 20-25 soruya birlikte cevap verdiği görülmektedir. Bir sözlü soruyu cevaplandıracak bakan. Bu cevaptan sonra işlem tamamlanır.

bir komisyon aracılığıyla bilgi edinmek için yapılan incelemedir. 138 .D Ö R D Ü N C Ü B Ö L Ü M : B İ L G İ E D İ N M E V E D E N E T İ M YO L L A R I Meclis araştırması.

yapılacak ön görüşme sonucu belli olur.S İ V İ L TO P L U M İ Ç İ N YA S A M A S Ü R E C İ N E K AT I L I M E L K İ TA B I B MECLİS ARAŞTIRMASI Meclis araştırması. 139 .

Aksi takdirde önergenin verilmesi bile güçtür. aksaklık ve yanlışlıkların üzerine gidilmesi ve çözüm arayışı için milletvekillerine bu mekanizmanın kullanılmasını önermeleri. hangi amaçla verilir? Meclis araştırması. bir komisyon aracılığıyla bilgi edinmek için yapılan incelemedir. Ancak bunun başarılabilmesi için iyi bir ön araştırma yapılması ve güçlü kanıtlarla yola çıkılması araştırmanın başlatılabilmesi için önemlidir. Bu tür bir talebin bir siyasi parti grubundan ya da en az 20 milletvekilinden gelmesi gerekir. Ancak bu sıradan bir bilgi edinme değildir. ST K 140 . Çünkü meclis araştırması önergesinin verilmesi soru önergesinde olduğu gibi kolay değildir. tıpkı soru mekanizmasında olduğu gibi. bu tür bir araştırmanın yapılması için ellerindeki bilgi ve belgeleri temasta oldukları milletvekillerine aktarmaları önem taşır. Meclis araştırması. kuruluş ve kişiler bu tür komisyonların çalışmalarının sonucu olan raporları dikkate almakta ve uygulamalarını ona göre yönlendirmektedirler. STK’ların. Gerçi meclis araştırması komisyonu raporunun hukuken sı işletildikten sonra uygulamada daha dikkatli davranmaya çalışbağlayıcı bir değeri yoktur. belli bir konuda bilgi edinilmek için yapılan incelemedir. Bu incelemeyle. bir sorunun nedenleri araştırılarak boyutları saptanmakşılmaktadır. irdelenmesi. Ancak kurum.D Ö R D Ü N C Ü B Ö L Ü M : B İ L G İ E D İ N M E V E D E N E T İ M YO L L A R I Meclis araştırması nedir. sota ve bu konuda alınması gereken önlemler ortaya konmaya çalırumluluğa maruz kalmamak için meclis araştırması mekanizmamaktadır. Hükümet de meclis araştırması isteminde bulunabilmekteyse de bu hakkını hiç kullanmamıştır. Hükümet. Dolayısıyla en az 20 milletvekilini ikna etmek için elde yeterli kanıtın olması zorunludur. karşılaştıkları sorunların ele alınması.

Siyasi parti grubu adına verilen önergede. Önerge. Anayasa ve İçtüzük hükümleri çerçevesinde incelenen önergeye (10/…) esas numarası verilir. seçim çevresi ve imzası.S İ V İ L TO P L U M İ Ç İ N YA S A M A S Ü R E C İ N E K AT I L I M E L K İ TA B I Meclis araştırması önergesinin şekil şartları nelerdir? Meclis araştırması açılmasına ilişkin önergenin Anayasa ve İçtüzük çerçevesinde şekil ve içerik bakımından bazı şartları taşıması gerekir. geniş ve yoruma açık olmamalıdır. Önergede kaba ve yaralayıcı ifadeler bulunmamalıdır. Başkanlığa geliş tarihi bilgileriyle gelen kâğıtlar listesine alınır. Kanunlar ve Kararlar Müdürlüğü Denetim Bürosu’nca yürütülmektedir. Meclis’teki siyasi parti gruplarına ve Başbakanlığa gönderilir. seçim çevresi ve taşıdığı imza sayısı ile içeriğini yansıtan özeti. Konusu. 20 milletvekili tarafından verilen önergede milletvekillerinin adısoyadı. ilk imza sahibi milletvekilinin adı-soyadı. Önergenin metni beşyüz kelimeyi geçmemelidir. önergenin konusu muğlak. görülmekte olan bir davada kullanılan yargı yetkilerine ilişkin olmamalıdır. Diğer bir ifadeyle. Önerge. belirli bir konuda olmalıdır. Meclis araştırması önergesi nasıl bir süreç izler? Önergeyi imzalayan milletvekillerinin mensup olduğu siyasi parti grubunun kaydından geçen önerge genel evrak kaydı alarak Kanunlar ve Kararlar Müdürlüğü’ne gelir. seçim çevresi ve imzaları bulunmalıdır. Önergenin konusu ticari sırlara ve devlet sırrına ilişkin olmamalıdır. şekil ve içeriğe ilişkin bazı şartlara uygun olmalıdır. Önergenin işlemleri. esas numarası. Fazla ise önergeye beşyüz kelimeyi aşmayacak bir özet metin eklenmelidir. 141 . grup başkanı ve/ veya başkanvekilinin adı-soyadı. Meclis araştırması önergesi. Önergenin birer örneği.

Öngörüşme sonunda. Meclis araştırması komisyonu nasıl kurulur ve çalışır? Meclis araştırması açılmasına karar verilirse bir araştırma komisyonu kurulur. hükümet ve siyasi parti grupları için 20’şer dakika. Meclis araştırması açılmamasına karar verilirse süreç burada kesilir. gündemin “Başkanlığın Genel Kurula Sunuşları” kısmında okunarak bilgiye sunulur ve gündemin “Genel Görüşme ve Meclis Araştırması Yapılmasına Dair Öngörüşmeler” kısmına sırasına göre girerek ön görüşme gününü bekler. Araştırma komisyonları genellikle 16-17 üyeden oluşur ve görev süreleri üst sınır olan üç ay olarak belirlenir. önergedeki birinci imza sahibi milletvekili veya onun göstereceği bir diğer imza sahibi konuşabilir. diğer kamu kurumlarından. Meclis araştırması açılması. Bu komisyonun üye sayısı. Öngörüşmede konuşma süreleri. meclis araştırması açılıp açılmamasına işaretle oylama yapılarak karar verilir.D Ö R D Ü N C Ü B Ö L Ü M : B İ L G İ E D İ N M E V E D E N E T İ M YO L L A R I Meclis araştırması önergesi Genel Kurul’da okunarak bilgiye sunulur. Önerge Genel Kurul’da. görev süresi ve gerektiğinde Ankara dışında da çalışabileceği hususları Başkanlığın önerisiyle oylanarak Genel Kurul’ca kararlaştırılır. Öngörüşmede milletvekillerinin şahısları adına konuşma imkânı bulunmamaktadır. Komisyonlar genellikle araştırmalarını bu süre içinde tamamlayamadıklarından kendilerine bir aylık ek bir süre tanınır. Öngörüşmede hükümet. Meclis araştırması komisyonu bakanlıklardan. Ön görüşmenin yapılmasının iki yolu vardır: Bunlardan birincisi denetim konularının görüşüldüğü birleşimde (Yasama dönemi başında Salı günlerinde denetim konularının görüşülmesi kararlaştırılmaktadır. kamu 142 .) ilgili kısımda önergeye sıra gelmesidir. yapılacak ön görüşme sonucu belli olur. İkinci yöntem önergenin gündemdeki sırası gelmeden belli bir tarihte görüşülmesine ilişkin Danışma Kurulu önerisinin Genel Kurul’da kabul edilmesidir. Gündemde yerini alır. mahalli idarelerden. üniversitelerden. siyasi parti grupları. önerge sahibi milletvekili için 10 dakikadır.

özel kanun ile veya özel kanunun verdiği yetkiye dayanılarak kurulmuş banka ve kuruluşlardan. Komisyon. toplantılara katılmadan da görüş ve önerilerini internet üzerinden ya da mektup. ilgililerini çağırıp bilgi almak yetkilerine sahiptir. yerinde inceleme.S İ V İ L TO P L U M İ Ç İ N YA S A M A S Ü R E C İ N E K AT I L I M E L K İ TA B I iktisadi teşebbüslerinden.sorgu_baslangic sayfasından meclis araştırması komisyonlarıyla ilgili bilgilere ulaşılabilir.tr/develop/owa/arastirma_onergesi_ sd. Araştırma komisyonu kendiliğinden ilgili STK’ları araştırarak belirlediklerini toplantılarına çağırıp dinleyebilir ya da STK’lar Meclis faaliyetlerini izleyerek kendileriyle ilgili gördükleri araştırma komisyonuna başvurarak görüşlerini aktarmak istediklerini bildirebilirler. kamu kurum ve kuruluşlarından bilgi ve belge isteme yetkilerine sahiptir. http://www. 143 ST K . Ankara dışında çalışma. Bu görüş ve öneriler ciddi bulundukları oranda komisyon tarafından dikkate alınacaktır. faks gibi yollarla araştırma komisyonuna iletebilirler. incelediği konunun tüm yetkili ve ilgililerini dinleme. Bu davet iki biçimde olabilir. STK’lar. Meclis araştırması komisyonu.tbmm. oradan “Araştırma Komisyonları” başlığına tıklanır. Dolayısıyla STK’ların özenle hazırlanmış görüş ve önerilerinin araştırma komisyonunda dikkate alınma olasılığı yüksektir. STK’lar hangi araştırma komisyonlarının kurulmuş olduğunu TBMM internet sayfasından kolaylıkla öğrenebilir ve kendileriyle ilgili olanları saptayabilirler. kamu kurumu niteliğindeki meslek kuruluşlarından ve kamu yararına çalışan derneklerden bilgi istemek ve buralarda inceleme yapmak.gov. gerekli gördüğünde uygun bulacağı uzmanların bilgilerine başvurabilmektedir. Bu bağlamda STK’ların da toplantılara çağrılarak görüşlerinin dinlenmesi mümkündür. Bu amaçla TBMM internet sayfası üzerinden “Denetim” başlığına. Gelen.

sorun irdelemenin ötesinde çözüm önerilerinin de yer aldığı önemli bir kaynaktır. Rapor. Raporda komisyonun incelediği konudaki mevcut durumun boyutları. siyasi parti grupları (20 dakika) ve şahsı adına iki milletvekilinin (10 dakika) konuşma hakkı mevcuttur. Raporun dağıtımının üzerinden belli süre geçtikten sonra Genel Kurul’da görüşülmesi zorunludur. meclis araştırması önergesindeki birinci imza sahibi veya onun göstereceği bir diğer imza sahibi milletvekiline (10 dakika) aittir. Genel Kurul’da yapılan bir genel görüşme ile tartışılır. Meclis Genel Kurulu’nun rapor üzerinde yapacağı genel görüşmede ilk söz hakkı. etraflıca ele alındığı. tespit ve görüşlerini bir rapor haline getirir. ancak görüşülme günü 7 günden sonraya bırakılamaz. STK’ların bu raporlara TBMM internet sayfası üzerinden yukarıda gösterilen bağlantılardan ulaşmaları mümkündür. Genel görüşmesi yapılan rapor. Araştırma komisyonu inceleme ve araştırmaları sonucu edindiği bilgileri. Başbakanlık ve ilgili bakanlıklara da gönderilir. Konuyla ilgili STK’ların araştırma komisyonuna katkı sunmaları sağlıklı raporlar üretilmesi bakımından önem taşır. hükümet.D Ö R D Ü N C Ü B Ö L Ü M : B İ L G İ E D İ N M E V E D E N E T İ M YO L L A R I Meclis araştırması komisyonu raporu neden önemlidir? Meclis araştırması komisyonu raporu. sorun nedenleri ve yanı sıra alınması gereken önlemelere de yer verilmektedir. Bunun dışında komisyon. incelenen konunun tüm yönleriyle. Araştırılan konunun tüm yönleriyle ele alındığı rapor bastırılır. ST K 144 . Araştırma komisyonu üyeleri kendilerine bilgi ve belge sunulduğu ölçüde daha iyi ve sağlıklı değerlendirmeler yapabileceklerdir. Rapor dağıtılma tarihinden 48 saat geçtikten sonra görüşülebilir.

(İlk imza sahibinin imzası) Milletvekilinin Adı ve Soyadı Seçim Çevresi (imza) Milletvekili (imza) Milletvekili (En az 20 Milletvekili’nin imzası) GEREKÇE 145 .S İ V İ L TO P L U M İ Ç İ N YA S A M A S Ü R E C İ N E K AT I L I M E L K İ TA B I Meclis Araştırması Önergesi Formatı TÜRKİYE BÜYÜK MİLLET MECLİSİ BAŞKANLIĞINA … konusunda bir Meclis araştırması açılmasını saygılarımızla arz ederiz.

toplumu ve devlet faaliyetlerini ilgilendiren belli bir konunun. 146 . TBMM Genel Kurulu’nda görüşülmesidir.D Ö R D Ü N C Ü B Ö L Ü M : B İ L G İ E D İ N M E V E D E N E T İ M YO L L A R I Genel görüşme.

S İ V İ L TO P L U M İ Ç İ N YA S A M A S Ü R E C İ N E K AT I L I M E L K İ TA B I C GENEL GÖRÜŞME Genel Kurul’da yapılan genel görüşme ile taraflar görüşlerini açıklama fırsatı bulduğu gibi tartışılan konu üzerinde kamuoyu da oluşturulur. 147 .

toplumu ve devlet faaliyetlerini ilgilendiren belli bir konunun. meclis araştırması mekanizmasına kıyasla STK’ların daha az ilgisini çekebilecek bir mekanizmadır. hükümet. En az 20 milletvekili tarafından verilen önergede. grup başkanı ve/veya başkanvekilinin adı-soyadı. Bu nedenle genel görüşme mekanizması. Dolayısıyla genel görüşme yapılmasına karar vermek demek. TBMM Genel Kurulu’nda görüşülmesidir. Meclis araştırması komisyonu raporu üzerinde yapılan görüşme. STK’lar. seçim çevresi ve imzası bulunmalıdır. araştırma yapılmasına gerek görülmeden belli bir konuyu görüşmek anlamına gelir. milletvekilleriSiyasi parti grubu adına verilen önergede. seçim çevresi ve imzası bulunmalıdır. bir genel görüşmedir. Genel görüşmenin meclis araştırmasından farkı kabaca. meclis araştırmasının kurulan bir komisyon aracılığıyla yapılmasıdır. ST K Genel görüşme önergesinin şekil şartları nelerdir? Genel görüşme açılması. Önergenin metni beşyüz kelimeden fazla ise önergeye beşyüz kelimeyi aşmayacak bir özet metin eklenmelidir. Genel görüşme. siyasi parti grupları veya en az yirmi milletvekili tarafından yazılı bir önergeyle istenebilir.D Ö R D Ü N C Ü B Ö L Ü M : B İ L G İ E D İ N M E V E D E N E T İ M YO L L A R I Genel görüşme nedir. 148 . nin adı-soyadı. özellikle nedenleri ve boyutları genel olarak bilinen sorunların Meclis Genel Kurulu’nda ele alınması yoluyla kamuoyunun gündemine taşınmasını sağlamak için bu mekanizmanın kullanılması talebinde bulunabilirler. ne amaçla verilir? Genel görüşme önergesinde şekil ve içerik yönlerinden bazı şartlar aranır.

toplumu ve devlet faaliyetlerini ilgilendiren belirli bir konuda olmalıdır. hükümet ve Genel görüşme önergesi Genel Kurul’da okunarak bilgiye sunulur. 149 . Başkanlığa geliş tarihi bilgileriyle gelen kâğıtlar listesine alınır. Genel görüşme açılıp açılmaması. TBMM gündeminin “Genel Görüşme ve Meclis Araştırması Yapılmasına Dair Öngörüşmeler” kısmına sırasına göre girer. Burada da aşağı yukarı meclis araştırmasıyla aynı süreç işler: Siyasi parti grubu ve genel evrak kaydı alan önerge Kanunlar ve Kararlar Müdürlüğü’ne gönderilir. geniş ve yoruma açık olmamalıdır. önergedeki birinci imza sahibi milletvekili veya onun göstereceği bir diğer imza sahibi konuşabilir. siyasi parti grupları. Önergenin birer örneği. Kanunlar ve Kararlar Müdürlüğü Denetim Bürosu’nca yürütülür. Öngörüşmede hükümet.S İ V İ L TO P L U M İ Ç İ N YA S A M A S Ü R E C İ N E K AT I L I M E L K İ TA B I Önerge. Diğer bir ifadeyle. Önergede kaba ve yaralayıcı ifadeler bulunmamalıdır. Öngörüşmede milletvekillerinin şahsı adına konuşma imkanı bulunmamaktadır. Meclis’teki siyasi parti gruplarına ve Başbakanlığa gönderilir. görülmekte olan bir davada kullanılan yargı yetkilerine ilişkin olmamalıdır. yapılacak ön görüşme sonrası kararlaştırılır. Genel Kurul’da gündemin “Başkanlığın Genel Kurula Sunuşları” kısmında okutulan önerge bilgiye sunulmuş olur. esas numarası. Önerge. İçtüzük hükümleri çerçevesinde incelenen önergeye (8/…) esas numarası verilir. Öngörüşmede konuşma süreleri. Gündemde yerini alır. Beşyüz kelimeyi geçen önergenin özeti okutulur. önergenin konusu muğlâk. Önerge. ilk imza sahibi milletvekilinin adı-soyadı. Genel görüşme önergesi nasıl bir süreç izler? Tıpkı meclis araştırmasında olduğu gibi genel görüşmede de önergenin verilmiş olması genel görüşme yapılması sonucunu doğurmaz. seçim çevresi ve taşıdığı imza sayısı ile içeriğini yansıtan özeti. Önergenin işlemleri. Konusu. Meclis araştırması önergesi gibi genel görüşme önergesinin öngörüşmesi de Genel Kurul’da sırası geldiğinde ya da Danışma Kurulu kararıyla yapılır.

Uygulamada dış politika konusundaki genel görüşmelerden sonra parti grupları temsilcilerinin imzaladığı ortak bildiriler yayınlandığı görülmektedir. Özellikle yaygın sosyal. Genel görüşme nasıl yapılır? Genel görüşme açılmasına karar verilirse. üyeler için 10’ar dakika. Ancak genel görüşmenin yapılacağı gün. hükümet ve siyasi parti grupları için 20’şer dakikadır. siyasi parti grupları için 20’şer dakika. Genel görüşme yapılıp yapılmamasına öngörüşme sonunda karar verilir. açılmasına karar verilmesinden itibaren 48 saatten önce ve 7 tam günden sonra olamaz. Genel görüşmede konuşma süreleri. Bunun dışında genel hükümlere göre hükümet. önerge sahibi milletvekili için 10 dakikadır. siyasi parti grupları ve şahsı adına iki milletvekilinin konuşma hakkı mevcuttur. Genel görüşmede ilk söz hakkı. Genel görüşme sonucunda meclis araştırmasında olduğu gibi herhangi bir rapor da ortaya çıkmaz. Genel görüşme sonrasında herhangi bir karar alınması gerekmediği için herhangi bir oylama da yapılmaz. Toplumun gündeminde olan bir konu Genel Kurul’da enine boyuna tartışılmış ve varsa ilgililerin dikkati çekilmiş olur. siyasi çevrelerde dikkatlerin o konuya çekilmesini isteyen STK’lar genel görüşme yolunu önerebilirler. genel görüşme önergesindeki birinci imza sahibi veya onun göstereceği bir diğer imza sahibi milletvekiline aittir. Bu görüşmelerden sonra ortaya çıkan sonuca göre diğer denetim mekanizmalarının işletilmesi ve siyasi ya da cezai sorumluluğun gündeme getirilmesi mümkündür. genel görüşme günü özel gündem halinde Danışma Kurulu’nca belirlenir. ekonomik veya kültürel sorunların Genel Kurul’da tartışılarak kamuoyu oluşturulmasını.D Ö R D Ü N C Ü B Ö L Ü M : B İ L G İ E D İ N M E V E D E N E T İ M YO L L A R I Genel Kurul’da yapılan genel görüşme ile taraflar görüşlerini açıklama fırsatı bulduğu gibi tartışılan konu üzerinde kamuoyu da oluşturulur. ST K 150 .

S İ V İ L TO P L U M İ Ç İ N YA S A M A S Ü R E C İ N E K AT I L I M E L K İ TA B I Genel Görüşme Önergesi Formatı TÜRKİYE BÜYÜK MİLLET MECLİSİ BAŞKANLIĞINA … konusunda bir Genel Görüşme açılmasını saygılarımızla arz ederiz. (İlk imza sahibinin imzası) Milletvekilinin Adı ve Soyadı Seçim Çevresi (imza) Milletvekili (imza) Milletvekili (En az 20 Milletvekili’nin imzası) GEREKÇE 151 .

D Ö R D Ü N C Ü B Ö L Ü M : B İ L G İ E D İ N M E V E D E N E T İ M YO L L A R I Sıcak gelişmelerde. kamuoyunu ilgilendiren önemli konularda milletvekilleri gündem dışı konuşmalarıyla Genel Kurulu bilgilendirebilir. 152 .

153 .S İ V İ L TO P L U M İ Ç İ N YA S A M A S Ü R E C İ N E K AT I L I M E L K İ TA B I D GÜNDEM DIŞI KONUŞMA Gündem dışı konuşma talebi milletvekilleri veya Hükümet’ten gelir.

Bir yörede meydana gelen doğal afet. belirli gün ve haftalar vesilesiyle. Gündem dışı konuşma mekanizmasıyla. bir toplumsal olay veya dış politikadaki sıcak bir gelişme üzerine yapılan gündem dışı konuşmayla Genel Kurul bilgilendirilmiş olmaktadır. 154 . İçtüzük. Gündem dışı konuşma bir denetim mekanizması olmamakla birlikte. bazı olaylarla ve tarihi şahsiyetlerle ilgili yıldönümlerinde günün anlam ve önlemini belirten gündem dışı konuşmalar da sıkça yapılmaktadır. halkı ilgilendiren toplumun gündemindeki bir konu dışında olmasını değil. Örneğin. kamuoyunun gündeminde yer alan güncel konuların zamanında tartışılmasını engeller. Yukarıda açıklandığı gibi denetim mekanizmaları belli yöntem kurallarına ve sürelere bağlı olarak işler.D Ö R D Ü N C Ü B Ö L Ü M : B İ L G İ E D İ N M E V E D E N E T İ M YO L L A R I Gündem dışı konuşma nedir? Sıcak gelişmelerde. kamuoyunu ilgilendiren önemli konularda milletvekilleri gündem dışı konuşmalarıyla Genel Kurulu bilgilendirebilir. illerin düşman işgalinden kurtuluş günlerinde. bir soru önergesi cevaplandırıldığında kimi zaman güncelliğini kaybetmiş olur. Seçim bölgesinde ya da ülkede yaşanmakta olan belli bir sorunu Genel Kurul’a yansıtmak isteyen bir milletvekilinin. kısmen denetim mekanizması işlevi gören bir mekanizmadır. Uygulamada. yalnızca belirlenmiş TBMM Genel Kurulu gündeminin dışında bir konu olmasını ifade eder. Konuşmanın gündem dışı olması. Bu durum. sorunların güncelliğini yitirmeden Genel Kurul’un gündemine getirilmesi ve tartışılması mümkündür. Meclis Genel Kurulu’na belli konuların duyurulmasında zorunluluk bulunan olağanüstü acele hallerde milletvekilleri ve hükümete söz verileceğini öngörmektedir. gündemin olağan akışı içerisinde bunu gerçekleştirebilmesi olanaksız olmasa bile çok güçtür.

Hükümetin söz isteminde bulunması durumunda başkanın takdir yetkisi bulunmayıp istemi yerine getirmek zorundadır. Hükümetin 20 dakikalık gündem dışı konuşmasından sonra. siyasi parti grupları arasındaki denge. Dolayısıyla bir birleşimde üç milletvekiline gündem dışı konuşma verilmesi halinde ayrılan süre 15 dakika ile sınırlıdır. siyasi parti gruplarına 10’ar dakikayı geçmemek üzere söz hakkı do- 155 . nasıl verilmektedir? Gündem dışı konuşma talebinin iki kaynaktan gelmesi mümkündür. Hükümet bir gündem dışı konuşmaya 20 dakika süreyle cevap verebilir. Gündem dışı konuşmanın süresi 5 dakikadır. Milletvekili GÜNDEMDIŞI KONUŞMA İSTEMİ Hükümet Bir birleşimde gündem dışı konuşma verilmesi birleşimi yöneten başkanın takdirindedir. Birleşimi yönetecek başkan. aynı konu. Bir birleşimde. Böylece.S İ V İ L TO P L U M İ Ç İ N YA S A M A S Ü R E C İ N E K AT I L I M E L K İ TA B I Gündem dışı konuşma hakkı kimlere. aynı milletvekili gibi kıstaslar gözetilmektedir. en çok üç milletvekiline gündem dışı söz verilebilir. Bu yetki kullanılırken konunun önemi ve güncelliği. gündem dışı konuşmaların 1 saati aşması olanaklıdır. gündeme geçmeden önce yapılır. istem sahibi milletvekillerinden hangilerine söz vereceğini belirler. Gündem dışı konuşmalar birleşimin hemen başında.

o günkü gündeme geçmeden önce üç milletvekiline veya hükümete Genel Kurulu bilgilendirmeleri için gündem dışı söz verebilir. Doyurucu bilgi ve belgelerle başvurulması hem milletvekilinin konuyu sahiplenmesine hem de haklı konuların kamuoyunun gündemine getirilerek tartışılmasına olanak tanır. Ayrıca. Gündem dışı konuşma STK’lar için neden önemlidir? Gündemdışı konuşma mekanizması STK’ların ilgisini çekebilecek bir mekanizmadır. ST K . Unutulmamalıdır ki. Dolayısıyla hükümetin gündemdışı konuşma talebinde bulunması halinde genel görüşme benzeri bir görüşme yapılmaktadır. ğar.Birleşimi yöneten başkan. ilgili olduğunu düşündükleri milletvekillerine ileterek gündeme getirilmesi isteminde bulunabilirler. STK’lar acil olduğunu düşündükleri ve gündeme getirilmesini istedikleri sorunlarını. grubu bulunmayan partilerin milletvekillerinden birine ya da bağımsızlardan birine 5 dakikayı geçmemek üzere söz verilir. Ancak bu tür istemlerin yerine getirilmesi için ilgili STK’ların yeterli bilgi ve belge sağlamaları ve konunun gündeme getirilmesi için yeterince ikna edici olmaları gerekir. söylentilere ya da çıkarsamalara değil somut kanıtlara dayalı istemlerin karşılık görmesi daha büyük bir olasılıktır.

.

.

YASAMA TERİMLERİ SÖZLÜĞÜ .

Danışma Kurulu’nun önerisi ve Genel Kurul’un kararıyla katip üye ve idare amirlerinin sayıları artırılabilir. bir ilin veya seçim çevresinin TBMM’de üyesi kalmaması halinde boşalmayı takip eden 90 günden sonraki ilk Pazar günü o seçim çevresinde ara seçime gidilir. Anayasa: Devletin temel yapı ve işleyişi ile kişilerin temel hak ve özgürlüklerini düzenleyen en üst kanundur. Ancak.Açık oylama: Genel Kurul’da hangi milletvekilinin ne yönde oy kullandığının (kabul. Ana bina: TBMM Genel Kurulu salonunun bulunduğu Meclis binasıdır. Alt komisyon: Komisyonların kendilerine havale edilmiş olan bir işi daha detaylı incelemek amacıyla komisyondaki üye dağılımı dikkate alınarak oluşturulan küçük çalışma gruplarıdır. Alt komisyon metni veya raporu komisyon açısından bağlayıcı olmamakla birlikte uygulamada komisyon tarafından genellikle benimsenmektedir. toplanacak gelirleri öngören. Anayasa gereği. siyasi parti grupları ve komisyonların toplantı salonları ile siyasi parti grupları. 4 Başkanvekili. Bu binada ayrıca. Bütçe kanunu: Gelecek yılda yapılacak kamu harcamalarını miktar ve kurumlara göre belirleyen. Kullanılan oylara ilişkin bilgiler Meclis tutanaklarında yayımlanır. 4 başkanvekili bulunmaktadır ve başkanvekillerinin hangi birleşimleri yöneteceklerine Başkan karar verir. Her yasama yılında Genel Kurul toplantıları 1’den başlayarak sırasıyla bir birleşim numarası alır. Başkanvekili: TBMM Başkanının yerine Genel Kurul oturumlarını yöneten Başkanlık Divanı üyesidir. 7 Katip Üye ve 3 İdare Amiri’nden oluşan kuruldur. Araverme: TBMM’nin çalışmalarını 15 günü geçmemek üzere ertelemesidir. ret. Birleşim: TBMM Genel Kurulunun belli bir günde açılan toplantısıdır. Başkanlık Divanı üyeleri ve komisyon başkanlarının makam odaları ve Kütüphane bulunmaktadır. Başkanlık Divanı: Milletvekilleri arasından seçilen TBMM Başkanı. Ara seçim: TBMM üyeliklerinde boşalma olması halinde yapılan seçimdir. gelirlerin toplanmasına yetki ve kamu harcamalarının yapılmasına izin veren kanundur. Ancak. çekimser) açıkça belli olduğu ve genellikle elektronik cihazla yapılan oylama şeklidir. 160 . ara seçim her seçim döneminde bir defa yapılır ve genel seçimden 30 ay geçmedikçe ve genel seçimlere 1 yıl kala ara seçime gidilemez.

TBMM internet sayfasında da yer alır. Meclis’in bu yönde bir karar alması veya Anayasa gereği Cumhurbaşkanı’nın kendisine tanınan seçimlerin yenilenmesini isteme yetkisini kullanması üzerine yapılır. Esas numarası: Kanun tasarı ve teklifleri ile denetim önergeleri ve diğer tezkerelerin niteliklerini ve kayıt sıralarını tanımlamak amacıyla verilen numaralardır. Esas numarasının devamındaki sayı ise tasarı ve teklifin kayıt sırasını gösterir. Erken seçim: Herhangi bir nedenle. Örneğin kanun tasarıları (1/…). sahibi. Değişiklik önergesi: Kanun tasarı ya da teklifinin maddelerinde değişiklik yapmayı sağlayan önerilerdir. Kanun tasarı ve tekliflerinin TBMM Başkanlığı’nca komisyonlara havalesi sırasında hangi komisyonun esas komisyon olacağı belirlenir. Genel Kurul’da ise milletvekilleri ve Hükümet tarafından değişiklik önergeleri verilebilir. İşlem gören önergelerden kabul edilenler çerçevesinde tasarı ve teklif metinleri nihai şeklini almaktadır.S İ V İ L TO P L U M İ Ç İ N YA S A M A S Ü R E C İ N E K AT I L I M E L K İ TA B I Danışma Kurulu: TBMM Başkanı ile siyasi parti grup başkanvekillerinden oluşan ve çeşitli konularda görüş ve öneri bildiren bir kuruldur. kanun teklifleri ise (2/…) esas numarası alır. Geçici komisyon: TBMM Genel Kurulu tarafından belli amaçlarla kurulan ve bu amaç gerçekleştirildikten ya da kendilerine tanınan süre dolduktan sonra dağılan meclis araştırması ve soruşturması komisyonlarıdır. genel görüşme. meclis araştırması. esas numarası gibi referans bilgilerinin yer aldığı belgedir. Anayasa’da öngörülen 4 yıllık seçim dönemi dolmadan yapılan seçimdir. Başkanlığa geliş tarihi. resmî tezkereler ve komisyon raporları ile soru. Yeni düzenleme yürürlüğe girinceye kadar geçecek süre içinde yapılacak işlem ve düzenlemeler ya da uyulacak ilke ve kurallar ile daha önceki düzenlemelerden doğan hakların korunmasına ilişkin hususlar ve benzeri geçiş hükümleri geçici maddelerle düzenlenir. Komisyonlarda komisyon üyelerince. meclis soruşturması ve gensoru önergelerinin özeti. Erken seçim. Geçici madde: Kanunların geçiş hükümlerini düzenleyen maddelerdir. 161 . Meclis gündemi genellikle her hafta yapılan Danışma Kurulu önerileriyle şekillenmektedir. Parti grupları arasında istişare sağlanmasında ve Meclis çalışmalarının düzenlenmesinde önemli görevler üstlenir. Gelen kağıtlar: TBMM Başkanlığı’na sunulan bütün kanun tasarı ve teklifleri. Esas Komisyon: Nihai kararı veren ve raporu Genel Kurul görüşmelerinde esas alınan komisyondur.

Her birleşimin başında en fazla 3 milletvekiline 5’er dakika bu hak tanınmaktadır. teklif sahiplerine. siyasi parti gruplarına. Genel Kurul: TBMM’nin yasama ve denetim faaliyetlerine ilişkin işlerin görüşülüp tartışıldığı ve karara bağlandığı üst organdır. Oturumu yöneten başkanvekili o gün hangi milletvekiline gündem dışı söz verileceğine karar verir. Üzerinde hiçbir işaret bulunmayan beyaz (kabul). Ancak. Bu kapsamda önemli toplumsal. Hükümetin gündem dışı söz talebinde bulunması halinde ise. Gündem (Genel Kurul): Genel Kurul’da görüşülecek konuların sırasıyla yer aldığı ve bir kitapçık şeklinde basılan belgedir. kırmızı (ret) ve yeşil (çekimser) renkli yuvarlak pulların milletvekilleri için hazırlanan özel kabinlerde zarfa konularak ve kürsü önündeki kutuya atılarak gerçekleştirilir. Genel Kurul’da hükümet. ilgili bakanlıklara ve davet edilen diğer ilgili kurumlar ile STK’lara gönderilir.Genel görüşme: Toplumu ve Devlet faaliyetlerini ilgilendiren belli bir konunun TBMM Genel Kurulunda görüşülmesidir. siyasi parti grupları ve grubu bulunmayan bir milletvekili söz alabilir. eşit ve gizli oyla. 162 . Komisyon gündemleri komisyon üyelerine. Tek dereceli olup nispi temsil sistemine göre. Genel Kurul’un toplandığı her gün milletvekillerine. Danışma Kurulunun önerisi üzerine Genel Kurul farklı günler ve saatlerde çalışma kararı alabilmektedir. Gensoru önergesi: Bakanlar Kurulu’nun ya da bir bakanın görevden düşürülmesini sağlamak için verilen önergedir. bakanlıklara ve ilgili kuruluşlara dağıtılır. ekonomik sorunlar ve dış politika konuları üzerinde genel görüşme açıldığı görülmektedir. Gizli oylama: Milletvekilinin hangi yönde oy kullandığının hiçbir şekilde belli olmadığı oylama şeklidir. Gündem TBMM internet sayfasında da yer alır. Çarşamba ve Perşembe günleri saat 15:00-19:00 saatleri arasında çalışır. Güvenoyu: Kurulmuş bir hükümetin göreve devam edebilmesi için sahip olması gereken TBMM desteğidir. Gündem dışı konuşma: Aciliyeti bulunan önemli konuların TBMM Genel Kurulu görüşmelerinin en başında milletvekilleri ya da hükümet tarafından dile getirilmesidir. Genel Kurul Salı. siyasal. yargı yönetimi ve denetimi altında yapılır. bütün yurtta aynı günde. Genel seçim: Anayasanın 77 nci maddesine göre 4 yılda bir yapılan milletvekili seçimidir. Gündem (Komisyon): Komisyon başkanlarınca belirlenen ve komisyonun toplantı gün ve saati ile hangi işleri görüşeceğini gösteren belgedir. Hükümet adına bir bakan bu konuşmalara cevap verebilir.

İşaretle oylama: Milletvekillerinin el kaldırmak suretiyle oylarını kullandıkları oylama şeklidir.S İ V İ L TO P L U M İ Ç İ N YA S A M A S Ü R E C İ N E K AT I L I M E L K İ TA B I Halkla ilişkiler binaları: Milletvekillerinin odalarının bulunduğu ve seçmenleriyle görüştükleri. yasama dokunulmazlığının kaldırılmasına ilişkin tezkereler Anayasa ve Adalet komisyonları üyelerinden kurulu Karma Komisyon’a. her dönem kurulan komisyonlardır. hangi sıra sayısı ile basıldığı. bürokratlar ve STK temsilcileriyle görüş alışverişinde bulundukları bir platform oluşturmaktadır. Dergi’de bir kanuna esas işin teklif mi yoksa tasarı mı olduğu. Kanun (Yasa): TBMM tarafından çıkarılan ve yürürlüğe girmesi için Cumhurbaşkanınca yayımlanması gereken hukuki düzenlemelerdir. 163 . Bu oylamada milletvekillerinin ne yönde oy kullandıkları açık olmakla birlikte kullanılan oylara ilişkin bilgiler Meclis tutanaklarında yer almaz. daimi komisyon): Belirli bir alanda uzmanlaşmış bulunan ve belli sayıda milletvekilinden oluşan. Meclis’e girişte kolaylık sağlayan özel giriş kartlarını vermek. Kanun tasarı ve teklifleri ilgili daimi komisyonlara tali ve esas olarak. Havale: Kanun tasarı ve teklifleri ile tezkerelerin TBMM Başkanlığı’nca görüşüleceği komisyonlara gönderilmesidir. TBMM’de halen 17 ihtisas komisyonu bulunmaktadır. TBMM Kampusu içerisindeki A ve B Blok’lardan oluşan binalardır. Komisyonlar milletvekillerinin. İhtisas komisyonları işlerin mutfağını oluşturmaktadır. sıra sayısının ve tutanakların ekli olduğu tutanak dergilerinin hangisi olduğu bilgilerine ulaşılır. bütçe ve kesinhesap kanunu tasarıları ise Plan ve Bütçe Komisyonu’na havale edilir. Kanunlar dergileri TBMM Kütüphanesi’nde bulunmaktadır. Tartışmaların büyük çoğunluğu komisyonlarda gerçekleştirilmektedir. faaliyetlerini ve bu işleyiş ve faaliyetlerin ortaya çıkardığı yapıları düzenlemek amacıyla çıkardığı hukuki düzenlemedir. elektronik gibi malzemelerin dağıtımı veya anket ve araştırmalar için izin vermekle görevli Başkanlık Divanı üyesidir. İçtüzük: Yasama. Genel Kurul’un hangi birleşimlerinde görüşüldüğü. İhtisas komisyonu (sürekli komisyon. denetim ve diğer görevleri yerine getirme sürecinde TBMM’nin iç işleyişini. İşaretle oylama en çok uygulanan oylama şeklidir. Kanunlar Dergisi: Bir yasama yılında çıkarılan tüm kanunlar ile o yasama yılında kabul edilen ve Resmi Gazete’de yayımlanan TBMM kararlarını gösteren süreli yayındır. bunların hangi komisyonlarda görüşüldüğü. İdare Amiri: TBMM Kampusu içerisinde düzeni ve güvenliği sağlamak. Meclis’e gelen gıda tekstil.

kanunlarda ve İçtüzük’te ayrıca bir hüküm yoksa toplantıya katılan milletvekillerinin salt çoğunluğu ile kararlaştırılır.gov. Kanun tasarısı: Hükümet tarafından hazırlanan ve Bakanlar Kurulu’nun tüm üyelerinin imzalarıyla ve gerekçeli bir şekilde TBMM Başkanlığı’na sunulan yasa önerileridir. Kapalı oturum: Milletvekilleri.mevzuat. 164 . Yürürlükteki Kanunlar Külliyatı ve Yürürlükteki Bazı Kanunların Mülga Hükümleri Külliyatı olmak üzere ikiye ayrılır. Genel Kurulda oya sunulan konular Anayasa’da. Katip üye: Genel Kurul’da Genel Kurul’a hitaben evrakları okuyan.tr/) Kanun hükmünde kararname: TBMM tarafından verilen bir yetki kanununa dayanılarak Bakanlar Kurulu tarafından çıkarılan ve kanun gücünde olan hukuki düzenlemelerdir. tutanak özeti. Bu sayı 139’dan az olamaz.Kanunlar Külliyatı: Osmanlı döneminde çıkarılıp günümüze intikal eden kanun ve bu nitelikte nizamnamelerle Türkiye Cumhuriyeti’nin kuruluşundan günümüze kadar çıkarılan kanunların bir arada görüldüğü ve Başbakanlık Mevzuatı Geliştirme ve Yayın Genel Müdürlüğü’nce hazırlanan eserdir. tutanakları en az 10 yıl yayımlanmayan ve toplantı içeriğinin devlet sırrı olarak saklandığı Genel Kurul toplantılarıdır. bakanlar ve görevi gereği toplantıda bulunması gereken kamu görevlileri dışında kimsenin katılamadığı. TBMM içtüzük değişikliği. yoklama ve oy sayımı gibi hususlarda görevi olan Başkanlık Divanı üyesidir. yabancı ülkelere asker gönderme gibi kararlar alabilmektedir. Karar: TBMM Genel Kurulu tarafından kabul edilmekle yürürlüğe giren ve Cumhurbaşkanının onayına sunulmayan yasama işlemleridir. Kanun teklifi: En az bir milletvekilinin imzasıyla ve gerekçeli bir şekilde TBMM Başkanlığı’na sunulan yasa önerileridir. komisyonlara üye seçimi. (erişim için: http://www. Karma Komisyon: Milletvekillerinin yasama dokunulmazlıklarının kaldırılmasına ilişkin Başbakanlık’tan gelen tezkereleri karara bağlayan ve Anayasa ve Adalet komisyonları üyelerinden oluşan komisyondur. Yürürlükteki bir kanunun zaman içinde yapılan değişikliklerin de işlendiği son halini görmek için Yürürlükteki Kanunlar Külliyatı’na bakmak gerekir. Karar yetersayısı: Belirli bir yönde karar alabilmek için o yönde kullanılmış olması gereken en az oy sayısıdır. Bu Külliyat’a Başbakanlığın internet sayfasından ulaşılabilmektedir.

milletvekillerinin ve diğer katılımcıların görüşmelerde dile getirdikleri lehte ve aleyhteki görüşlere. Komisyon metni: Komisyonların görüştükleri kanun tasarı ve tekliflerine ilişkin hazırladıkları. Muhalefet şerhi: Komisyonca kabul edilen rapor hakkında çekimser veya aykırı görüşe sahip komisyon üyelerince verilen ve komisyon raporuna eklenen yazılı şerhlerdir. bu Kanun’da değişiklik öngören bir kanun çerçeve kanundur. Meclis Soruşturması: Başbakan veya bakanların görevleriyle ilgili suçlardan dolayı Yüce Divan’da yargılanmalarını gerektiren bir durum olup olmadığının bir Soruşturma Komisyonu marifetiyle soruşturulmasıdır. Görev süreleri açısından komisyonlar daimi ve geçici olmak üzere ikiye ayrılırlar. Komisyon uzmanı: Komisyonlara yasama bilgi desteği sunan. komisyon üyelerinin imzalarına. Örneğin Vatandaşlık Kanunu bir kod kanun iken. Komisyon: Genel Kurul adına inceleme yapmak üzere kurulan ve belirli bir sayıda milletvekilinden oluşan kurullardır. Olağanüstü toplantı: TBMM’nin tatil veya ara verme sırasında Cumhurbaşkanı veya Meclis Başkanının çağrısı üzerine yaptığı toplantıdır. Kod kanun: Belirli bir alanda yeni baştan düzenleme yapan kanunları ifade eder. Genel Kurul’da görüşmelerin üzerinden yapılacağı tasarı ve teklif maddeleridir. Özel gündem: Anayasa ve İçtüzük gereği belli bir sürede sonuçlandırılması gereken konuların görüşülme günleri ile beraber yer aldığı Genel Kurul gündeminin kısmıdır. 165 . Meclis Araştırması: Meclisin belirli bir konuda bilgi edinmek üzere bir Meclis Araştırması Komisyonu aracılığıyla yapmış olduğu incelemedir. Bu raporlarda komisyonun yaptığı düzenlemelere ilişkin gerekçeler ile hükümet temsilcisinin. Oturum: Bir birleşimin ara ile bölünen kısımlarından her biridir. Raporun imza sirkülerinde bu üyelerin adlarının altında “çekimser” veya “muhalif” şeklinde ibareler yer alır.S İ V İ L TO P L U M İ Ç İ N YA S A M A S Ü R E C İ N E K AT I L I M E L K İ TA B I Kesinhesap kanunu: Bir önceki yılda gerçekleşen bütçe uygulama ve harcamalarını gösteren kanundur. muhalefet şerhlerine ve komisyon metnine yer verilir. kanunlar ve İçtüzük çerçevesinde kurulan komisyonlar TBMM’nin yasama ve denetim çalışmalarında önemli işlev görürler. komisyon raporlarını yazan kariyer meslek görevlileridir. Anayasa. Komisyon metni komisyon raporunun bir bölümünü oluşturur. Komisyon raporu: Komisyonların karara bağladıkları işler için düzenledikleri raporlardır. komisyonda yapılan değişikliklerin işlenmiş olduğu.

Soru: Başbakan veya bir bakandan açık ve belli bir konuda bir önergeyle yazılı veya sözlü olarak cevaplandırılmak üzere bilgi istemektir. İçtüzüğe göre Meclis 1 Temmuz’da kendiliğinden tatile girer ve 1 Ekim’de kendiliğinden toplanır. karar ve ilanların yer aldığı süreli yayındır.tbmm. TBMM internet sayfası: TBMM’nin yasama ve denetim faaliyetleri ile milletvekilleri. Yasama döneminin başından itibaren komisyonların karara bağlayıp Başkanlığa sundukları raporlar bir sıra sayısı verilerek kitapçık halinde basılır ve milletvekillerine dağılır. Anayasa Mahkemesi’nin Yüce Divan sıfatıyla yaptığı duruşmalarda hazır bulunarak konuşulanları steno yöntemiyle yazıya geçiren TBMM personelidir. Tatil: TBMM’nin çalışmalarını belli bir süre ertelemesidir. bağımsızların veya birden fazla siyasi partiye mensup milletvekillerinin. Söz konusu 20 milletvekilinin aynı partiye mensup olması gerekir. komisyonlarda. Siyasi parti grupları Başkanlık Divanı’nda ve komisyonlarda üye sayılarının oranlarına göre temsil edilirler ve Meclis’in tüm faaliyetlerine güçleri oranında katılırlar.Resmi Gazete: Hükümet tarafından yayımlanan ve yasama. Sıra sayısında raporların yanı sıra tasarı ya da teklifin gerekçesi ile metni. Başkanlık Divanı toplantılarında. TBMM’nin üye tamsayısının salt çoğunluğu 276’dır. Salt çoğunluk: Belirli bir sayının yarısından fazla olan çoğunluktur. Kanunların yürürlüğe girerek vatandaşlar için bağlayıcı olması için Resmi Gazete’de yayımlanması gerekir. Stenograf: TBMM Genel Kurulu’nun açık ve kapalı toplantılarında. Meclis en fazla 3 ay tatil yapabilir.tr/) Tekrir-i müzakere (Yeniden görüşme): Genel Kurul’da kanun tasarı veya teklifinin tümünün oylanmasından önce daha önce kabul edilen belli 166 . komisyonlar ve Başkanlık Divanı’na ilişkin bilgi ve belgelere ulaşılabilen web sayfasıdır: ( Erişim için: http://www. Siyasi parti grubu: TBMM’de en az 20 milletvekili bulunan siyasi partinin oluşturduğu gruptur. Meclis araştırması ve soruşturması komisyonlarının raporları da sıra sayısı olarak bastırılır.gov. sayıları 20’ye ulaşsa dahi bir araya gelerek grup kurmaları mümkün değildir. tali komisyon raporları ve varsa alt komisyon raporları da yer alır. Sıra sayısı: Komisyon raporlarının yayınlandığı belgenin adıdır. yürütme ve yargı organlarına ilişkin mevzuat. Ancak Danışma Kurulu’nun önerisi üzerine Meclis 1 Temmuz’dan sonrada çalışma kararı alabilir ve tatil tarihini değiştirebilir.

Yasama dokunulmazlığı: Ağır cezayı gerektiren suçüstü hali ve seçimden önce soruşturmasına başlanılmış olmak kaydıyla devletin ülkesi ve milletiyle bölünmez bütünlüğünü bozmak ve insan haklarına dayanan demokratik ve laik Cumhuriyeti ortadan kaldırmayı amaçlayan faaliyetlerde bulunmak durumları hariç. Yeniden görüşme önergesi Hükümet veya esas komisyonca bir defaya mahsus olmak üzere istenebilir. 167 . Çeşitli nedenlerle Meclis üyeliklerinde boşalma olması bu sayıyı değiştirmez. hukuki ve cezai bir takibata maruz kalmamalarıdır. Yasama yılı: 1 Ekim’de başlayıp 30 Eylül’de sona eren süredir. açıkladıkları düşüncelerinden ve o oturumdaki Başkanlık Divanının teklifi üzerine Meclis’çe aksi bir karar alınmadığı sürece bunları Meclis dışında tekrarlamak ve açığa vurmaktan sorumlu tutulmamaları. sarf ettikleri sözlerden. yazılı sorular ve cevapları gibi diğer metinler de yer alır. Tutanak Dergisi: Belirli bir sistem içerisinde kayda alınan ve deşifre edilen Genel Kurul’da yapılan konuşmaların ve okunan evrakların tutanaklarının belirli esaslar dahilinde düzenlenmesi suretiyle oluşturulan süreli yayındır. Genel Kurul gündemi.S İ V İ L TO P L U M İ Ç İ N YA S A M A S Ü R E C İ N E K AT I L I M E L K İ TA B I bir maddesinin yeniden görüşülmesidir. Ziyaretçi kabul salonu: Seçmenlerin milletvekilleri ile görüşebilmek için tanıtım kartı almaları gereken salondur. tutuklanamaması ve yargılanamamasıdır. özel bir yöntemle görüşülmesidir. Toplantı yetersayısı: TBMM Genel Kurulu ile komisyonların toplantıya başlayabilmeleri ve tespiti istendiğinde toplantıyı sürdürebilmeleri için gerekli olan en az milletvekili sayısıdır. sorguya çekilememesi. Yasama sorumsuzluğu: TBMM üyelerinin Meclis çalışmalarında kullandıkları oylardan. komisyonlar için üye tamsayısının 1/3’üdür. Temel kanun görüşmesi: Kapsamlı kanun tasarı ve tekliflerinin 30 maddeyi geçmeyen bölümler halinde. Yasama Dönemi: İki milletvekili genel seçimi arasındaki 4 yıllık süredir. Bu yöntemde maddeler ayrı ayrı görüşülmemekte ve maddeler üzerinde verilen önerge sayısı daha da sınırlandırılmaktadır. seçimden önce veya sonra bir suç işlediği ileri sürülen bir milletvekilinin Meclis kararı olmadıkça milletvekili olduğu süre içerisinde tutulamaması. 550’dir. komisyon raporları (sıra sayıları). geçen tutanak özeti. gelen kağıtlar. Bu sayı Genel Kurul için 184. Üye tamsayısı: Anayasa’da belirlenen toplam milletvekili sayısı olup. Tutanak Dergisi’nde ayrıca.

.

BŞK. ALT GEÇİT GİRİŞİ 20.C. TÖREN SALONU İHTİSAS KOMİSYONLARI 9. TBMM BAŞKANLIĞI BAŞKANLIK DİVANI ÜYELERİ ÖZEL KALEM MÜDÜRLÜĞÜ TELEVİZYON MÜDÜRLÜĞÜ 8. ZİYARET KABUL SALONU VAKIF MÜDÜRLÜĞÜ HEDİYELİK EŞYA SATIŞ REYONU KAFETERYA .ANA BİNA 1. ÜÇ NO’LU KAPI 14. BASIN VE YAYIN KURULUŞLARI 7. SİYASİ PARTİ GRUP TOPLANTI SALONLARI 6.LIĞI KANUNLAR VE KARARLAR MÜDÜRLÜĞÜ KÜTÜPHANE DÖKÜMANTASYON VE TERCÜME MÜDÜRLÜĞÜ 4. DÖRT NO’LU KAPI 15. B BLOK DIŞ İLİŞKİLER VE PROTOKOL MÜDÜRLÜĞÜ ULUSLARARASI KOMİSYONLAR TÜRK PARLEMENTERLER BİRLİĞİ T. CAMİ 21. BİR NO’LU KAPI 12. SİYASİ PARTİ GRUPLARI TBMM GENEL SEKRETERLİĞİ KANUNLAR VE KARARLAR D. TUTANAK MÜDÜRLÜĞÜ - STENOGRAFLARIN ODALARI HALKLA İLİŞKİLER BİNASI 17. İKİ NO’LU KAPI 13. A BLOK PARLAMENTER HİZMETLERİ MÜDÜRLÜĞÜ TÜRKİYE İŞ BANKASI 18. TBMM GENEL KURUL SALONU 2. ŞEREF GİRİŞİ 11. ZİRAAT BANKASI TÜRKİYE VAKIFLAR BANKASI 19. BASIN ve YAYIN KURULUŞLARI BASIN TOPLANTI SALONU 16. İHTİSAS KOMİSYONLARI PTT-TCDD 3. İHTİSAS KOMİSYONLARI BÜTÇE MÜDÜRLÜĞÜ TUTANAK MÜDÜRLÜĞÜ LOKANTALAR 5. ATATÜRK ANITI 10.