Η ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑ ΣΤΗΝ ΑΡΧΑΙΑ ΕΛΛΑ∆Α

Τα ιπτάµενα οχήµατα στον Αισχύλο
Σηµαντικά τεχνολογικά επιτεύγµατα της ελληνικής
αρχαιότητας
Ο ∆ΙΣΚΟΣ ΤΗΣ ΦΑΙΣΤΟΥ
Η τέχνη του πολέµου στην Αρχαία Ελλάδα

Τα ιπτάµενα οχήµατα στον Αισχύλο
Τα έργα του Αισχύλου βρίθουν από αναφορές σε ιπτάµενα σκάφη. Αν και
γραµµένα περίπου 2500 χρόνια πριν την πρώτη επίσηµη πτήση αεροσκάφους, είτε
αυτή ήταν του Λεονάρντο ντα Βίντσι, είτε των αδελφών Ράιτ, µας εγείρει την
φαντασία όσον αφορά την τεχνολογία των αρχαίων προγόνων µας και τις γνώσεις
που κατείχαν τα ιερατεία κρυµµένες από τα µάτια των αµύητων. Φυσικά, δεν
µπορούµε να πούµε ότι σε ιστορική αφήγηση, όπως π.χ. της ναυµαχίας της
Σαλαµίνας, έλαβαν µέρος αεροσκάφη σε κοινή θέα τόσο των Ελλήνων όσο και των
βαρβάρων, όµως, ο ποιητής µέσα στην αφήγηση ενσωµατώνει έµµεση αναφορά σε
αυτά, δίνοντας µια εναλλακτική διάσταση στον αναγνώστη και προσαρµόζοντας το
αθάνατο έργο του σε όλες τις µετέπειτα κοινωνίες, έτσι ώστε αυτός να διακρίνει στο
έργο στοιχεία από το επίπεδο ανάπτυξης του πολιτισµού του καιρού του.
Έτσι, διαβάζοντας τους Πέρσες (στίχος 555) βλέπουµε µια αναφορά σε πλοία
οµόπτερα γαλανά, που οδήγησαν τους πεζούς και τους ναύτες στον θάνατο. Και αν
προκαλεί απορία το ότι τα πλοία έχουν φτερά, εξίσου εύλογη απορία πρέπει να
δηµιουργεί και το γεγονός ότι σκοτώνουν και πεζούς. Ένα αεροπλάνο που πετάει,
βέβαια, επάνω από την σύγκρουση δύο καραβιών, µπορεί να βάλλει εναντίον τους το
ίδιο εύκολα, όσο και αν πετούσε επάνω από την σύγκρουση δύο πεζοπόρων
τµηµάτων και υποστήριζε τις φίλιες θέσεις.
Στις Ευµένιδες (στίχοι 250-251) διαβάζουµε για τον χορό των Ευµενίδων που
πετά χωρίς φτερά επάνω από τον πόντο, σαν σε πλοίο. Την µεταφυσική έννοια των
Ευµενίδων θα την δούµε αλλού, εδώ, όµως, µας ενδιαφέρει η µεταφορά τους µέσω
του αέρος. Επίσης, το αρχαίο κείµενο χρησιµοποιεί την λέξη Πόντος, για τον οποίο
κατά καιρούς έχει λεχθεί από µεγάλους συγγραφείς και ερευνητές του 20ου αιώνα, ότι
δεν ενέχει την έννοια της λέξης θάλασσα, αλλά καλύπτει τον χώρο µεταξύ των
πλανητών, δηλαδή το στρώµα της ατµόσφαιρας, της στρατόσφαιρας και του
διαστρικού κενού. Από το ίδιο πλοίο που πετά, κατεβαίνει ο Ορέστης στο έργο
Χοηφόροι (στίχος 3), ο οποίος προσεύχεται στον χθόνιο Ερµή και κατέρχεται στην γη
και όχι υπό της γης, όπως ίσως θα ερµήνευαν ειρωνικά οι σχολιαστές. Και ίσως να
είναι το ίδιο ιπτάµενο πλοίο που σαν πολεµικό πουλί πήγε τον πατέρα του
Αγαµέµνωνα µε τον Μενέλαο στην Τροία, η οποία αναφέρεται στον Αγαµέµνωνα
(στίχος 110) σαν Αία. Η έννοια της Αίας σαν ονοµασία του πλανήτη Γή, θα
αναζητηθεί σε άλλο σηµείο της µελέτης µας.

Τα ίδια αυτά σκάφη στον Αγαµέµνωνα (στίχοι 126-130) αναφέρονται σαν
ιπτάµενοι σκύλοι. Αν λάβουµε υπόψιν την ιδιαίτερη σχέση των αρχαίων µας
προγόνων µε τον Κύνα ή αστερισµό του Κυνός, η φαντασία µας µπορεί να αρχίσει να
παίζει επικίνδυνα παιχνίδια µε διαστηµόπλοια από τον Σείριο, σε υλική µορφή. Ο
ιπτάµενος µας σκύλος του ∆ιός (αστρόπλοιο από τον Σείριο, όπου η έδρα της
Σειριακής ∆ύναµης;) θα φανεί και πάλι στον Προµηθέα ∆εσµώτη (στίχοι 1035-1036)
όπου τρώει το συκώτι του Προµηθέα, θέµα το οποίο θα συναντήσουµε και σε άλλη
πιο «ειδική» ενότητα της παρούσας µελέτης γύρω από τον Αισχύλο.
Στις Ικέτιδες (στίχος 202) έχουµε µία αναφορά στο όρνεο του Ζηνός, πιθανώς
όχι σαν τον βασιλιά αετό, αλλά µε πιο µεταλλική µορφή. Συνεχίζοντας στους στίχους
213-215 έχουµε τις περιστέρες (πλειάδες) ∆αναΐδες να κυνηγιούνται από τα µέχρι
πρότινος συγγενικά γεράκια. Συσχετίζοντας το γεράκι µε τον Απόλλωνα (Σείριο) και
τις περιστέρες µε τις γνωστές Πλειάδες, οι υποθέσεις που µπορούµε να κάνουµε για
αποστασία συµµάχων είτε στον Σείριο είτε στις Πλειάδες, είναι πολλές και άκρως
«καταγέλαστες» από τους συµβατικούς σχολιαστές. Και σε ενίσχυση του γέλωτά
τους, θα τους παραθέσουµε και τους στίχους 499, 500 της ίδιας τραγωδίας, όπου
συναντούµε τα αρπακτικά γεράκια εναντίον των απαίσιων δρακόντων. Υποθέτοντας
πως η Αυτοκρατορία του Σείριου άρχισε πάλι τις διαµάχες µε την αντίστοιχη του
∆ράκοντος, τα γέλια των επικριτών µας θα ακουστούν µέχρι τους οµώνυµους
αστερισµούς.
∆εν θα πτοηθούµε, όµως, και θα αντιπαρατάξουµε τον στίχο 546 από την ίδια
τραγωδία, όπου ο Αισχύλος µας µιλά για τα βέλη του φτερωτού βοσκού, που
κέντρισε την Ιώ στο µεγάλο ταξίδι της ανά τις Ηπείρους. ∆εν χρειάζεται να πούµε,
βέβαια, πως το αναφερόµενο ταξίδι ανάµεσα σε Ασία, Ευρώπη και Αφρική δεν θα
µπορούσε ποτέ να γίνει από µια αγελάδα όπως την εννοούν οι άξιοι σχολιαστές των
αρχαίων µας κειµένων, αλλά ας ξαµολήσουµε την χωρίς όρια, πράγµατι, φαντασία
µας να φανταστεί ιπτάµενα σκάφη µε µία ναυαρχίδα στον ρόλο του φτερωτού
βουκόλου. Και για να τελειώνουµε µε τις άκρως αποκαλυπτικές Ικέτιδες, πώς γίνεται
τα πλοία να είναι γοργόφτερα (στίχος 725);
Ο χορός των Ωκεανίδων είναι πιο αποκαλυπτικός στον Προµηθέα ∆εσµώτη
(στίχοι 128-139), όταν λέει στον Προµηθέα ότι έφτασε σε αυτόν µε φτερωτό όχηµα.
Μην ξεχνάµε ότι ο Προµηθέας οδηγήθηκε, άγνωστο πώς, στην κορυφή του
Καυκάσου από τον Ήφαιστο, το Κράτος και την Βία, για να σταυρωθεί στον βράχο.
Οι Ωκεανίδες, σύµφωνα µε τα λεγόµενά τους (στίχοι 291-293), αφήνουν τον γοργό
όχηµα και τον αγνό αιθέρα και πατούν το πόδι τους επάνω στην γη. Βέβαια, αφού
όπως λέει και ο πατέρας τους Ωκεανός (στίχοι 296-300) διένυσαν µεγάλες
αποστάσεις κυβερνώντας το γοργόφτερο άρµα τους, όχι µε χαλινάρια, αλλά µόνο µε
την σκέψη, σαν να είχαν βάλει τον αυτόµατο πιλότο σε ένα σύγχρονο µεταγωγικό
αεροσκάφος. Πιθανώς, όµως, το εν λόγω άρµα να είναι πιο προηγµένης τεχνολογίας
από τα σηµερινά αεροπλάνα, µιας και θέλει να διανύσει τον απέραντο αιθέρα
(διαστρικό κενό) µε τα τέσσερα ποδάρια του να πατήσουν και πάλι την φωλιά του
(βάση) για να ξεκουραστεί (στίχοι 407-409). Α, και για να µην ξεχάσουµε την µάχη
των γερακιών µε τις περιστέρες (βλέπε παραπάνω), έχουµε και την αναφορά στους
στίχους 868-869.
Τέλος, για να κλείσουµε το παρόν, ας δούµε την δηµοφιλή ιπτάµενη αιγίδα
(ασπίδα) της Αθηνάς στις Ευµένιδες (στίχος 404), αιγίδα γνωστή για τις «πτήσεις»
της και από όλους τους αρχαίους Έλληνες Κλασσικούς.

Σηµαντικά τεχνολογικά επιτεύγµατα της ελληνικής
αρχαιότητας

1.ΙΣΤΟΡΙΚΗ ΑΝΑ∆ΡΟΜΗ
Kατά την κλασική εποχή οι τεχνολογικές καινοτοµίες µοιάζουν
περιορισµένες. Όµως από τα µέσα της ελληνιστικής και Αλεξανδρινής
εποχής και µετέπειτα, η τεχνολογική εξέλιξη σηµειώνει πρωτόγνωρη ακµή.
Με την επικράτηση των πρακτικών Ρωµαίων η τεχνολογική πρόοδος
γνωρίζει την ύφεση και διακρίνεται από την πρακτικότητα και την έλλειψη
φαντασίας. Αυτή η φάση όµως υπερσκελίζεται κατά την Βυζαντινή εποχή
κατά την οποία πραγµατοποιείται κυριολεκτικά
επανάσταση στις
εφευρέσεις αλλά και η βέλτιστη εκµετάλλευση των τεχνολογικών
συµπερασµάτων της ελληνικής αρχαιότητας.
Η κατάρρευση της Βυζαντινής Αυτοκρατορίας αφαίρεσε , θα λέγαµε
οριστικά , από το Ελληνικό στοιχείο τον ρόλο του παραγωγού τεχνολογίας.
Όµως τον ρόλο αυτό θα αναλάµβαναν οι Άραβες και αργότερα κατά την
εποχή της αναγέννησης ο δυτικός κόσµος , πραγµατοποιώντας µια δραστική
επιστροφή στο αρχαίο Ελληνικό πνεύµα. Επιστροφή που έβγαλε τον
πολιτισµένο κόσµο από το τέλµα του µεσαίωνα και έδωσε στον άνθρωπο
ανοιχτά τα εργαλεία της επιστηµονικής σκέψης , του ορθολογισµού , της
παρατήρησης και της πίστης στο φυσικό περιβάλλον.

2.ΣΗΜΑΝΤΙΚΑ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΑ
ΕΠΙΤΕΥΓΜΑΤΑ ΤΗΣ ΕΛΛΗΝΙΚΗΣ
ΑΡΧΑΙΟΤΗΤΑΣ
Α. Τεχνολογία και Μετρική
Μέτρηση (Αναξιµένης) της Γης /Ηλίου και προσδιορισµός
(Ερατοσθένη) της περιφέρειας της γης.(Μετρήσεις της Συήνης).
Όργανο σκόπευσης(διόπτρα).
Όργανο συντεταγµένων (οδόµετρον).
Μετρικά εργαλεία όπως ο αστρολαβός του Απολλωνίου(3ος αιώνας)
κι ο σφαιρικός αστρολαβός του Ευδόξου (4ος αιώνας) εδραίωσαν την

αστρονοµία , ενώ µεγάλη ήταν και η επιστηµονική ώθηση που δώθηκε µε
την καθιέρωση της έννοιας της δύναµης και του βάρους.
Ο µηχανισµός των Αντικυθήρων .Ο µηχανισµός αυτός στηρίζεται
στην αρµονική σύζευξη 29(περίπου) γραναζιών τα οποία έµπαιναν σε
κίνηση ταυτοχρόνως µε µια χειρολαβή και προσδιόριζαν τις κινήσεις του
Ήλιου και της Σελήνης στο Ζωδιακό κύκλο.Κατασκευάστηκε το 80 π.Χ.
πιθανότατα στη Ρόδο από τη σχολή του Ποσειδονίου.

Β. Αυτοµατισµός, Μηχανολογία και τεχνικά έργα.
Εκτροπές ποταµών(Άλυν ποταµός από το Θαλή τον 6ο αι.) .
Κυµατοθράυστες (στο λιµάνι της Σάµου βάθους 35µέτρων και
µήκους 335µ.).
Αποξηράνσεις λιµνών ( λίµνη των Πτυχών/∆υστού στην Έυβοια).
Επιβλητικά ανάκτορα.
Αποχετευτικά δίκτυα, Υδραγωγεία, Οχυρωµατικά έργα.
Έµβολα και αντλίες (αερότονοτου Κτησίβιου)
Εφευρέσεις Ήρωνα: ατµοστρόβιλος,ανεµογεννήτρια(1 π.Χ. αιώνας)
Γ. Στρατιωτικές Εφαρµογές
Φλογοβόλο
Καταπέλτες και τοξοβαλίστρες.(ευθύτον, παλίντονον)
Άρµα µάχης (η ελέπολιν του Επιµάχου)
Καταπέλτες υγρού πυρός , πυρσυφόρες βαλλίστρες, χειροσίφωνες
(φορητά φλογοβόλα), ατµοτηλεβόλα και πυροβόλα. (Βυζάντιο).
∆. Ναυπηγική
Ε. Επικοινωνίες
Αγγελιαφόροι(ηµεροδρόµοι)
Η κυλινδρική λακεδαιµονική σκυτάλη
Οπτικός τηλέγραφος( το δίκτυο των Φρυκτωριών, πυρσείες
εµβέλειας 120 χιλιοµέτρων).
Φωτεινά σήµατα µε ασπίδες ( ηλιογράφος, καλύπτοντας αποστάσεις
των 40 µε 140
χιλιοµέτρων ανάλογα µε την ορατότητα).
Υδραυλικός τηλέγραφος( 330 π.Χ. ο Αινείας ο Τακτικός).
Χρήση πολύχρωµων σηµαίων(κατά αναλογία µε τον κώδικα
επικοινωνίας του σηµερινού ναυτικού).
Χρήση δίπτυχων κερωµένων πινακιδίων.
Το ωρονόµιο ( ειδικά ρολόγια )του Θεσσαλονικιού φιλόσοφου

Λέοντα το 790 µ.Χ.

ΣΗΜΑΝΤΙΚΑ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΑ
ΕΠΙΤΕYΓΜΑΤΑ ΤΗΣ ΑΡΧΑΙΟΤΗΤΑΣ
Η µετρική αποτέλεσε χωρίς αµφιβολία την ώθηση της
τεχνολογίας. ∆εν είναι τυχαίο πως το αντιπροσωπευτικότερο
τεχνολογικό δείγµα του αρχαίου ελληνικού πολιτισµού , ο
Παρθενώνας, έχει διαστάσεις που συνδέονται µε τον αρµονικό
λόγο 3*3/4.
Η µέτρηση των µεγάλων αποστάσεων, µέσω εξελιγµένων
γεωµετρικών µεθόδων, επέτρεψε στον Αναξιµένη (κατά τον
Πλίνιο/Hist. Nat. ΙΙ 78) να µετρήσει την απόσταση Γης /Ηλίου
και στον Ερατοσθένη να προσδιορίσει µε ακρίβεια την
περιφέρεια της γης.(µετρήσεις της Συήνης).
Η χρήση της γεωµετρίας συγκεκριµένα οδήγησε στην
µέτρηση του χρόνου µε ακρίβεια και στην καταγραφή της
τοπογραφίας ενός χώρου καθώς και στην κατασκευή οργάνου
σκόπευσης(διόπτρα)
και
καθορισµού
συντεταγµένων
(οδόµετρον). Αυτή τη γνώση χρησιµοποίησε ο Ευπαλινός για
την κατασκευή της θαυµαστής σήρραγγας του υδραγωγείου της
Σάµου, µήκους ενός χιλιοµέτρου, από δύο αντίθετα σηµεία
συγχρόνως. Με ύψος 2.5µ και µήκος 835µ η σήραγγα
εντυπωσιάζει ακόµα και για τα σηµερινά δεδοµένα.
Μετρικά εργαλεία όπως ο αστρολαβός του Απολλωνίου(3ος
αιώνας) κι ο σφαιρικός αστρολαβός του Ευδόξου (4ος αιώνας)
εδραίωσαν την αστρονοµία , ενώ µεγάλη ήταν και η επιστηµονική

ώθηση που δώθηκε µε την καθιέρωση της έννοιας της δύναµης
και του βάρους.

Το αποκορύφωµα των ικανοτήτων µετρικής των Αρχαίων
Ελλήνων ίσως αναπαραστάται αντιπροσωπευτικότερα στον
µηχανισµό των Αντικυθήρων .Ο µηχανισµός αυτός
στηρίζεται στην αρµονική σύζευξη 29(περίπου) γραναζιών
τα οποία έµπαιναν σε κίνηση ταυτοχρόνως µε µια
χειρολαβή και προσδιόριζαν τις κινήσεις του Ήλιου και της
Σελήνης στο Ζωδιακό κύκλο.Κατασκευάστηκε το 80 π.Χ.
πιθανότατα στη Ρόδο από τη σχολή του Ποσειδονίου.

Ο αυτοµατισµός και η δηµιουργία µηχανισµών για την
κατασκευή τεχνικών έργων είναι µια από τις σηµαντικότερες
διαστάσεις της αρχαίας Ελληνικής τεχνολογίας. Εκτροπές
ποταµών(Άλυν ποταµός από το Θαλή τον 6ο αι.) ,
κυµατοθραύστες (στο λιµάνι της Σάµου βάθους 35µέτρων
και µήκους 335µ.) , αποξηράνσεις λιµνών ( λίµνη των
Πτυχών/∆υστού στην Έυβοια) , επιβλητικά ανάκτορα
,αποχετευτικά δίκτυα, υδραγωγεία, οχυρωµατικά έργα είναι
πλέον δυνατά.
Τα µεγαλύτερα όµως επιτεύγµατα στην
αυτοµατοποιητική έγιναν κατά την Αλεξανδρινή εποχή . Την

εποχή αυτή κυριαρχεί η παρατήρηση, η µέτρηση και η
κατασκευή. Η Αλεξάνδρεια βρίσκεται στο πνευµατικό και
οικονοµικό της αποκορύφωµα και αναδεικνύει ευρηµατικούς
µηχανικούς , όπως ο Κτησίβιος(ο ιδρυτής της Αλεξανδρινής
τεχνολογικής παράδοσης), ο Φίλωνας και ο Ήρωνας.
Βασικό χαρακτηριστικό του Αλεξανδρινού πνεύµατος ήταν
το εύρος των τεχνικών ενδιαφερόντων , αλλά και οι
µεγαλύτερες πρακτικές δυνατότητες χάρις την ευχερέστερη
χρήση των µετάλλων.
Ο Κτησίβιος κατασκεύασε το αερότονο , µια µηχανή η
οποία , συνδυάζοντας ένα ελατήριο και πεπιεσµένο αέρα ,
ήταν σε θέση να πετάει κατά διαστήµατα ΧΧΧΧΧΧ. Το
µηχάνηµα αυτό για πρώτη φορά στην ιστορία χρησιµοποιεί
µεταλλικό κύλινδρο µε έµβολο.Η µεγάλη δόξα όµως του
Κτησίβιου ήταν οι αντλίες του. Ο Βιτρούβιος τις περιγράφει
µε λεπτοµέρεια , ενώ ο Αρχιµήδης µάλλον βελτίωσε παρά
εφηύρε την αντλια-κοχλία.
Ο Φίλων ο Βυζάντιος (250 π.Χ.) συνέγραψε τα βιβλία
Μοχλοί , Πνευµατικά , Κλεψύδραι , Πολιορκητικοί ,
Πολεµικαί Μηχαναί , Οδοντωτοί τροχοί . Τα βιβλία αυτά
αποτελούν λαµπρές επιστηµονικές πραγµατείες πάνω στα
αέρια , στα υγρά ,στη µεταλλουργία , στους πλωτήρες , στους
οδοντωτούς κανόνες και πρόσφεραν ευρύ πεδίο στους
αυτοµατισµούς.
Οκτακόσια χρόνια αλεξανδρινής παράδοσης τελείωνε
µε των Ήρωνα. Ο Ήρων ο Αλεξανδρεύς (1 π.Χ. αιώνας) ,
δίδαξε στο µουσείο της Αλεξάνδρειας και έγραψε βιβλία
επιστηµονικά ( Μετρητική, Μηχανική, Βαρούλκος ,
Πνευµατικά , περί ∆ιόπτρας) και τεχνολογικά ( Περί υδρίων
ωροσκοπίων , Βελοποιϊκά, Χειροβαλίστρας ,
Αυτοµατοποιητική). Στα έργα του Πνευµατικά και
Αυτοµατοποιητική συνόψισε την µέχρι τότε γνωστή

τεχνολογία των αυτοµάτων. Πρόκειται για αυτοκίνητες
µηχανές που κινούνται , αξιοποιώντας τις ιδιότητες των υγρών
και των αερίων. Τέτοιες µηχανές µπορεί να είναι αυτόµατες
κρήνες και πύλες ναού. Σ΄αυτές περιλαµβάνεται και ο
περίφηµος ατµοστρόβιλος του Ήρωνος που συνιστά µια
διανοτική επανάσταση και αποτέλεσε τον πρόδροµο της
ατµοµηχανής. Ο Ήρων εκµεταλλεύτηκε και την δύναµη του
ανέµου. Η ανεµογεννήτρια του κινούσε µία εµβολοφόρο µε
την οποία λειτουργούσε µιαν ύδραυλιν(µουσικό όργανο).
Στην αρχαιοελληνική µηχανολογία συναντάµε
ανυψωτικές µηχανές[1] , ποικίλες αντλίες[2], κοχλίες(του
Αρχιµήδη) , πρέσσες λαδιού(του Ήρωνος), βαρούλκα,
πολύσπαστα, οργανωµένη µαζική επεξεργασία ορυκτών,
µηχανική κοπή νοµισµάτων, αυτόµατες κρήνες και πύλες
ναού. Η µεγάλη ανάπτυξη της µηχανολογίας επιταχύνθηκε
και µε την απόκτηση των σκληρών κραµάτων , όπως χαλκός
και κασσίτερος (µπρούτζος/κρατέρωµα) και ο
σίδηρος(χάλυβας).
Ο βαθµός αξιοποίησης της τεχνολογίας για την παραγωγή στρατιωτικών
εφαρµογών έπαιξε καθοριστικό ρόλο στη στήριξη της οικονοµίας και στην
πολιτική επιρροή µιας πόλης-κράτους στην γύρω περιοχή. Αντίστροφα , η
οικονοµική ευµάρεια και η τεχνολογική ευχέρεια , δηλαδή τα επίπεδα της
ναυπηγικής, της µετταλουργίας και µηχανικής , αξιοποιούνταν για την κατασκευή
στρατιωτικών µηχανισµών και όπλων που θα εξασφάλιζαν την άµυνα ή τον
ιµπεριαλισµό.
Σε κανένα άλλο τοµέα της αρχαϊκής ζωής δεν χρησιµοποιήθηκε
περισσότερο η τεχνολογία από την κατασκευή όπλων. Τα οπλικά αυτά συστήµατα
ήταν εφαρµογή πρωτοπόρας επιστήµονικής µελέτης συνδιαµένης µε πειραµατική
δοκιµή. Οι στρατιωτικές εφαρµογές ήταν αρχικά κυρίως αµυντικές και µετέπειτα
περισσότερο επιθετικές.
Η επιτυχία ενός πολέµου εξαρτώνταν πολλές φορές από την εφεύρεση ενός
όπλου ή η αξιοποίηση ενός τεχνολογικού πλεονεκτήµατος που δεν είχε ο
αντίπαλος. Το πρώτο φλογοβόλο στην Ιστορία είχε νικήσει την Αθηναϊκή φρουρά
της ∆ήλου.

Η εµφάνιση καταπελτών και τοξοβαλιστρων άλλαξε δραστικά το πεδίο της
µάχης. Το ευθύτον ( 3 π.Χ.) και το παλίντονον (γαστραφέτες) ( τριπλάσια
δύναµη πυρός) είναι µοναδικά δείγµατα µηχανικής και γεωµετρικής σύλληψης. Η
ελέπολιν , του Πολυειδός , είναι στην ουσία το πρώτο άρµα µάχης , ενώ η
ελέπολις του Επιµάχου είχε 40 µέτρα ύψος και τα παράθυρα του άνοιγαν
µηχανικά για να εκτοξεύσουν κάθε είοδυς βλήµατα. Η όλη κατασκευή εκινείτο
πάνω σε 8 γιγαντιαίους τροχούς , πάχους 1µέτρου. Κατά τον Φίλωνα µάλιστα ο
καταπέλτης του ∆ιόνυσου εκ Μαγνησίας αποκαλούνταν πολυβόλον .

Ξακουστό παράδειγµα αµυντικής οχύρωσης ήταν αυτή των
Συρακουσών κατά των Ρωµαίων (Πλούταρχος) . Τα τείχη
διέθεταν γερανούς που έβγαιναν απροειδοποίητα πάνω από αυτά
για να αρπάξουν τους πλωτούς πολιορκητικούς πύργους των
Ρωµαίων και να τους πετάξουν στη θάλασσα. Ανάµεσα στα όπλα
των Βυζαντινών περιλαµβάντονται καταπέλτες υγρού πυρός ,
πυρσυφόρες βαλλίστρες, χειροσίφωνες (φορητά φλογοβόλα),
ατµοτηλεβόλα και πυροβόλα.

Ο ∆ΙΣΚΟΣ ΤΗΣ
ΦΑΙΣΤΟΥ
ΜΙΑ ΚΑΨΟΥΛΑ ΙΣΤΟΡΙΑΣ ΚΑΙ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ, ΤΗΣ ΚΡΗΤΗΣ, ΓΡΑΜΜΕΝΗ ΚΑΙ ΦΥΛΑΓΜΕΝΗ ΓΙΑ ΜΑΣ ΑΠΟ ΤΟΥΣ
ΠΡΟΓΟΝΟΥΣ ΜΑΣ

(ΕΛΛΗΝΙΚΗ Η ΓΛΩΣΣΑ, ΚΡΗΤΙΚΗ Η ∆ΙΑΛΕΚΤΟΣ ΚΑΙ ΣΥΜΒΑΤΙΚΟ ΤΟ ΑΛΦΑΒΗΤΟ))

Πλευρά A-B, σύµφωνα µε το κείµενο.
(Σ'αυτό το άρθρο γίνεται ακριβής ανάγνωση και µετάφραση, µε
ανάλυση, του κειµένου πού είναι γραµµένο στην ΑΡΧΑΙΑ ΕΛΛΗΝΙΚΗ
ΓΛΩΣΣΑ και ΚΡΗΤΙΚΗ ∆ΙΑΛΕΚΤΟ, πάνω στα σηµεία του ∆ΙΣΚΟΥ ΤΗΣ
ΦΑΙΣΤΟΥ.)
(Η ορθογραφία τού κειµένου είναι αυτή πού ακολουθείται στο δίσκο από
τον γραφέα του.)
Tό κείµενο, µε την ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΚΡΗΤΙΚΗ <<ΟΡΦΙΚΗ>> ΓΡΑΦΗ, και
ΓΛΩΣΣΑ το οποίο είναι γραµµένο µε κώδικα τέχνασµα, πάνω στα σηµεία τού
∆ίσκου, µε τέτοιο τρόπο πού να είναι δύσκολη η ανάγνωση από όποιον δεν
τον γνώριζε, αλλά ήταν και αµύητος την εποχή εκείνη , σε τέτοιου είδους
υψηλής επιστηµονικής γνώσης, Κρήτης και αποικιών, Κρητικό Ορφισµό,
είναι αυτό πού ακολουθεί. Για να γίνει σωστά η ανάγνωση τού κειµένου θα το
γράψοµε πρώτα µε κεφαλαία γράµµατα, και αφού χωρίσοµε τις λέξεις σε
προτάσεις, θα το ξαναγράψοµε µε µικρά γράµµατα τού Ελληνικού αλφάβητου
για να µπορέσοµε έτσι να τονίσοµε τις λέξεις, ειδικά εκεί πού τις τόνισαν αυτοί
πού έγραψαν το δίσκο. Εδώ πρέπει να αναφέροµε ότι το κείµενο υπακούει
αυστηρά στους κανόνες της γραµµατικής, της αρχαίας Ελληνικής
γλώσσας (αρχαίζουσας), διαβάζεται από το εσωτερικό (κέντρο) προς την
περιφέρεια του δίσκου, µε την σειρά πού έχει αριθµήσει τις οµάδες
(λέξεις) των γραµµάτων ο EVANS και από αριστερά προς τα δεξιά,
γυρνώντας το δίσκο από δεξιά προς αριστερά, (δεξιόστροφα). Η σειρά
µε την οποία διαβάζονται οι λέξεις δεν έχει καµία σχέση µε την σειρά και
τον τρόπο που τυπώθηκαν τα σηµεία πάνω στο ∆ίσκο. Ακόµα και η
απεικόνιση των όντων ή των αντικειµένων σε κατατοµή παριστα τη
δεξιά πλευρά τους, γεγονός που υπονοεί φορά αναγνωσης από
αριστερά προς τα δεξιά , απο το κέντρο προς την περιφέρεια του
δίσκου. Η φορά της εκτύπωσης είναι απο την περιφέρεια προς το
κέντρο. Πιθανότατα υπήρχε σχέδιο του κειµένου πάνω σε άλλο υλικό το
οποίο αντέγραψαν οι γραφείς. Συνολικά τα σηµεία στις δυο όψεις του
δίσκου είναι 242. Αυτά διαρρυθµίζονται σε 61 οµάδες (λέξεις), πού η κάθε
µία χωρίζεται από την άλλη µε γραµµές πού τέµνουν περίπου κάθετα την
ελικοειδή λωρίδα πάνω στην οποία είναι γραµµένα. Ο αριθµός των σηµείων

σε κάθε λέξη ποικίλλει από δύο έως επτά. Οι λέξεις στην Α πλευρά του
δίσκου είναι 30 και σχηµατίζουν 6 προτάσεις. Στην Β πλευρά του δίσκου
είναι 31 λέξεις και σχηµατίζουν 10 προτάσεις. Τα διαφορετικά σύµβολα
είναι 45 και δεν απεικονίζεται πάντα το ίδιο γράµµα τού συµβατικού
Ελληνικού Κρητικού αλφάβητου, σε κάθε ένα από αυτά.
Επίσης πριν διαβάσοµε το δίσκο να αναφέροµε ότι υπάρχουν δεκαπέντε
σύµβολα και στις δύο πλευρές του, πού έχουν µία υπογεγραµµένη, άλλοτε
πλάγια και άλλοτε κάθετη προς το σύµβολο. Τα σύµβολα αυτά απαντούν
µόνο στην αρχή λέξεων και η υπογεγραµµένη προστέθηκε µε µία γραφίδα.
Κάθε υπογεγραµµένη έχει τοποθετηθεί για να φαίνεται πού πρέπει να
τονισθεί η κάθε λέξη, για να έχει το κατάλληλο νόηµα, αφού η ίδια λέξη
ανάλογα µε τον τονισµό της, έχει και άλλη σηµασία. Υπακούει δε ο τρόπος
γραφής, της κάθε υπογεγραµµένης, σε ένα ειδικό κανόνα πού είναι ο
επόµενος. << Όταν η υπογεγραµµένη είναι κάθετη στο σύµβολο, τότε
κατά την ανάγνωση τονίζεται αυτό το ίδιο το σύµβολο. Εάν όµως η
υπογεγραµµένη είναι πλάγια τυπωµένη ως προς το σύµβολο τότε
τονίζεται το αµέσως επόµενο σύµβολο (σηµείο) φωνήεν, εφ'όσον δεν
ευρίσκονται ενδιάµεσα δύο σύµφωνα. Όταν ακολουθούν το σύµβολο
πού έχει την πλάγια υπογεγραµµένη δύο σύµφωνα τότε τονίζεται το
ίδιο, όπως στην περίπτωση πού η υπογεγραµµένη είναι κάθετη προς
αυτό>>.
Ο κ.J.CHADWICK (όσοι βιάστηκαν να συµφωνήσουν µαζί του θα
απογοητευθούν) αναφέρει ότι είναι πλάγιες κεραίες, είναι στο τέλος οµάδων
συµβόλων, σε δεκατρείς περιπτώσεις (και τα τρία είναι λάθος). Το περίεργο
είναι ότι όλοι των θεωρητικών επιστηµών παπαγαλίζουν αυτά που έχει γράψει
αυθαίρετα ο Chadwick χωρίς να εκφέρει κανένας δική του άποψη, παρά µόνο
αν πρόκειται να απορρίψουν ότι δεν συµφωνεί µε τον J.Chadwick, πολλές
φορές χωρίς να ακούσουν ή να διαβάσουν τη γνώµη του άλλου. (Μόνο η κ.
Φρειδερίκη Φυγετάκη, µαθηµατικός, στο βιβλίο της ΙΕΡΟΣ ΓΑΜΟΣ, υποθέτει
σωστά ότι η γλώσσα στην οποία είναι γραµµένος ο δίσκος είναι η Ελληνική
και αποδίδει πάλι σωστά στα γεωµετρικά σχήµατα του ∆ίσκου το θέµα του
Ιερού Γάµου). Υπογεγραµµένη έχοµε στην αρχή επτά (7) λέξεων τής Α
πλευράς του δίσκου, συγκεκριµένα στις λέξεις µε την αρίθµηση του
A.EVANS ,Β5,Β7,Β10, Β11, Β13,Β25, Β28., και σε οκτώ (8) σύµβολα τής Β
πλευράς τού δίσκου πού βρίσκονται στην αρχή των λέξεων
Α5,Α10,Α11,Α13,Α16,Α17, Α29,Α31. Την πλευρά πού ονοµάζει αυθαίρετα ο
Α.EVANS B εµείς την ονοµάζοµε εδώ Α, και αυτήν την πλευρά πού ονοµάζει
Α εµείς την ονοµάζοµε Β, σύµφωνα µε το νόηµα του κειµένου πού είναι
γραµµένο σε κάθε περίπτωση, αλλά και σύµφωνα µε το κείµενο της
επιγραφής που βρέθηκε µαζί µε το ∆ίσκο, όπως θα δούµε πιο κάτω. Θα
αντικαταστήσοµε το Ο µε Ω, όπου πρέπει, αφού όταν γράφτηκε δεν
χρησιµοποιήθηκε το Ω, χωρίς να µπορούµε κατηγορηµατικά να πούµε ότι το
γράµµα αυτό δεν υπήρχε κατά την εποχή πού τυπώθηκε ο ∆ίσκος, επειδή οι
ιερείς πού τον έγραψαν ήταν θεµατοφύλακες εφευρέσεων και γραφών
προηγουµένων αιώνων τις οποίες χρησιµοποιούσαν κατά περίπτωση. H
γλώσσα του δίσκου είναι παλαιότερη της γραφής, περίπου δηλαδή το ίδιο πού
συµβαίνει σήµερα µε τα εκκλησιαστικά µας βιβλία. Παρατηρούµε ότι τα

γράµµατα πού χρησιµοποιήθηκαν ανήκουν σε παραλλαγές αλφαβήτων ως
επί το πλείστον κεντροδυτικής Κρήτης, πού αναπτύχθηκαν µέσα σε χρονικό
διάστηµα πεντακοσίων περίπου ετών µέχρι την αρχή των ελληνιστικών
χρόνων. Αρκετά από τα γράµµατα είναι στην ταχυγραφική µορφή τους,
όπως π.χ. το Ε, η ταχυγραφική µορφή του οποίου παραδίδεται από την
Ελεύθερνα της Κρήτης µε το σχήµα F, δηλαδή µόνο µε δύο πλάγιες
κεραίες, επίσης το Α Κυδωνίας και Θήρας. Χρυσά ελάσµατα µε Ορφικά
κείµενα βρέθηκαν δίπλα σε νεκρούς, στην κάτω Ιταλία και στην Ελεύθερνα της
Κρήτης. Αν συσχετίσοµε την γεωγραφική θέση αυτών των ευρηµάτων, µε το
αλφάβητο τού δίσκου της Φαιστού <<Ορφικό µε βάση τα Κρητικά
αλφάβητα>> µπορούµε να πούµε ότι υπήρχε µία κίνηση Ορφικών, Κρήτηςαποικιών, η οποία ήταν συνδετικός κρίκος µεταξύ των διαφορετικών λαών
που ζούσαν στις περιοχές αυτές, και µιλούσαν την Ελληνική γλώσσα µε
τοπικές διαλέκτους, γράφοντας στο ίδιο αλφάβητο µε µικρές παραλλαγές.
Πριν απ'όλλους ο Όµηρος γράφει: <<Μιά χώρα, η ΚΡΗΤΗ, µέσα βρίσκεται
στό πέλαο τό κρασάτο περίσσια πλούσια, θαλασσόζωστη, πανώρια.
πολιτείες έχει ενενήντα. µύριοι, αρίφνητοι ζούν πάνω ανθρώποι, κι είναι
ΠΟΛΛΕΣ οι ΓΛΩΣΣΕΣ τους, ΑΝΑΚΑΤΕΣ.>>. (Οµήρου Οδύσσεια Τ,174)
(Μετάφρ. Ν.Καζαντζάκη-Ι.Κακριδή).
Ο Πωλ Φωρ γράφει: <<ένας µεγάλος αριθµός λέξεων, τόπων, ανθρώπων
και τεχνικών όρων, ανήκαν σε διαφορετικούς πολιτισµούς, πολύ πιο
αρχαίους ή παράπλευρους. Αυτό δεν συνεπάγεται ότι στην Φαιστό στον
Νότο και στην Κυδωνία στην ∆ύση, δεν µιλούσαν την ίδια γλώσσα>>.
Θα προσθέσω ότι αυτό ήταν επόµενο όχι µόνο διότι από το νησί πέρασαν
διάφοροι, αλλά και για δυο άλλους λόγους. Ο ένας λόγος ήταν ότι οι κρήτες
συµµετείχαν ως µισθοφόροι σε διάφορους ξένους στρατούς, επειδή ήταν
άριστοι τοξότες και ο άλλος διότι µε την θαλασσοκρατορία και παντοκρατορία
τους οι µινωϊτες συναναστρεφόταν πολλούς λαούς σε παγκόσµια κλίµακα.
Ο Ν.Πλάτων πού έχει κάνει τα λιγότερα θεωρητικά λάθη από τούς
παλαιότερους, παρά το ότι ήταν ανασκαφέας και όχι άνθρωπος των Θετικών
επιστηµών για να βλέπει τα πράγµατα πιο ορθολογιστικά και σφαιρικά, είχε
προβλέψει -πιθανότητα συµβατικότητας- στην γλώσσα του δίσκου. Αν και για
συµβατικότητα δεν µπορούµε να πούµε ότι υπάρχει στην γλώσσα αλλά µόνο
στο αλφάβητο, το ένστικτο τού εν λόγω Έλληνα ερευνητού λειτούργησε
σωστά.
Το αλφάβητο µε το οποίο είναι γραµµένο το κείµενο στο ∆ίσκο περιέχει
: φθογγογράµµατα που συναντούµε στους κώδικες της Γόρτυνας, στην
Ελεύθερνα , στην Κυδωνία, στην Αττική την αρχαϊκή εποχή και τέλη 7ου
π.Χ. αιώνα, στο αλφάβητο της Θήρας, στη Σάµο, στη Μίλητο, στη Μήλο,
στη Λακωνία, στα Μέγαρα, στο Χαλκιδικό αλφάβητο και το Α γραµµικής
Β. Βασικό όµως αλφάβητο είναι των Κωδίκων της Γόρτυνας µε
φθογγογράµµατα όπως τα χαρακτηριστικά Μ, Ν, Υ, Π, και Λ. Τα Ξ, Φ και
Ψ αποδίδονται µε ελληνικά αλφάβητα και όχι µε τα κσ, π και πσ που
αποδίδονται στους Κώδικες. Έχοµε της Ελεύθερνας το Ο, και το Ε.
Επίσης το Βητόσχηµο Ε Μεγάρων, Κορίνθου, κ.α.

Στην Α πλευρά τού δίσκου ενώ αναφέρεται το ιστορικό γεγονός τής
αυτοεξορίας του Σόλωνα, δύσκολα µπορούµε να πούµε ότι ο δίσκος έχει
γραφεί την συγκεκριµένη Β δεκαετία τού 6 π.Χ. αιώνα, διότι ορισµένα
γράµµατα του αλφάβητου πού χρησιµοποιήθηκε, είχαν αναπτυχθεί τέλος
Κλασσικής µε αρχές Ελληνιστικής εποχής στα τοπικά αλφάβητα, σύµφωνα µε
άρθρα Γ.Μπαµπινιώτη στην εγκ.Πάπυρος-Λαρούς- Μπριτάννικα, για το
Ελληνικό αλφάβητο και λεξικό Ι.Σταµατάκου. Εξάλλου από το περιεχόµενο
του κειµένου φαίνεται ότι αυτοί πού το έγραψαν αναφέρονται σε παλαιότερα
χρόνια από την εποχή τους. Η αναφορά των ανασκαφέων ότι ο δίσκος
βρέθηκε <<σ'ένα χώρο µινωικής εποχής σκεπασµένο µε Ελληνιστικές
κατασκευές>> βοηθά να συµπεράνουµε ότι γράφτηκε στις αρχές των
Ελληνιστικών χρόνων. (Το ∆εκέµβριο 1997 ψάχνοντας να βρω βιβλία, για την
προϊστορική Κρήτη, στην πάνω από 160 χρονών βιβλιοθήκη, στο Royal
Holloway του Πανεπιστηµίου του Λονδίνου, βρέθηκε στα χέρια µου βιβλίο των
ανασκαφέων της Φαιστού, το οποίο αναφέρει λεπτοµέρειες για την
ανακάλυψη του ∆ίσκου.). Επίσης ο τονισµός πού έχει γίνει, υπακούοντας σε
κανόνες τής γραµµατικής, οδηγεί στο ίδιο συµπέρασµα, αφού γνωρίζοµε ότι ο
τονισµός των λέξεων τής Ελληνικής γλώσσας άρχισε στους Ελληνιστικούς
χρόνους. Πολλές λέξεις στο κείµενο τού δίσκου της Φαιστού είναι γραµµένες
στον επικό τύπο τους, έτσι µπορούµε να πούµε ότι το κείµενο αυτό είναι ένα
έπος, µε την έννοια πού έχει αυτή η λέξη στην αρχαία Ελληνική. (έπος(αρχ.)
1)λέξη, έκφραση. 2) διήγηση, οµιλία 3) σπουδαίος λόγος 4) υπόσχεση 5)
απαίτηση, επιθυµία κ.α.
Ο δίσκος της Φαιστού, από αποκρυπτογραφική άποψη δεν µπορούµε να
πούµε ότι είναι, µία µόνο επιγραφή, αλλά ένα κείµενο πού δηµιουργείται από
δεκαέξι επιγραφές κατάλληλα τοποθετηµένες έτσι πού να δίνουν αυτοτελείς
προτάσεις µε συνεχές νόηµα από την µία πρόταση στην άλλη.
∆είγµα ανάγνωσης στο ∆ίσκο, των λέξεων ΕΥΝΩΝ, ΣΥΩΝ, ΟΜΝΩ,
ΕΥΤ, ΟΙ .
Ορφικό ελληνικό αλφάβητο µε βαση τα αλφάβητα κεντροδυτικής
Κρήτης, 5-4 αιών π.Χ..

Α πλευρά τού δίσκου µε την αρίθµηση πού έδωσε ο ΕVANS.

1)ΟΣ 2)ΟΤΑΝ 3)ΟΤΕΩΝ 4)ΟΣΨΙΑ 5)ΠΟΛΙΝ 6)ΦΕΣΤΟ 7)ΟΣΟ 8)ΕΣΟ
9)ΟΤΑΝ 10)ΠΟΛΙΝ 11)ΟΣΥ 12)ΙΠΙ 13)ΠΟΛΙ 14)ΟΤΑΝ 15)ΟΨΕΕΙ 16)ΟΛΟ
17)ΣΕΙ 18)ΕΡΦΕΦΕΙ 19)ΟΕΩΝ 20)ΜΥΣΝ 21)ΕΜΦΕΟ 22)ΟΤΕΩΝ 23)ΣΟΛΩΝ
24)ΟΨΟΙ 25)ΑΣΤΥ 26)ΟΡΦΕΩ 27)ΤΩΝ 28)ΟΤΕΩΝ 29)ΕΟΣΟ 30)ΟΜΝΩΝ
Το ίδιο κείµενο σε προτάσεις
1)ΟΣ ΟΤΑΝ ΟΤΕΩΝ ΟΣΨΙΑ ΠΟΛΙΝ ΦΕΣΤΟ ΟΣΟ ΕΣΟ (ΛΕΞΕΙΣ 1-8)
2)ΟΤΑΝ ΠΟΛΙΝ ΩΣΥ ΙΠΙ (ΛΕΞΕΙΣ 9-12)
3)ΠΟΛΙ ΟΤΑΝ ΟΨΕΕΙ ΟΛΟ ΣΕΙ (ΛΕΞΕΙΣ13-17)
4)ΕΡΦΕΦΕΙ ΟΕΩΝ ΜΥΣΝ (ΛΕΞΕΙΣ18-20)
5)ΕΜΦΕΟ ΟΤΕΩΝ ΣΟΛΩΝ ΟΨΟΙ ΑΣΤΥ (ΛΕΞΕΙΣ21-25)
6)ΟΡΦΕΩ ΤΩΝ ΟΤΕΩΝ ΕΟΣΟ ΟΜΝΩΝ (ΛΕΞΕΙΣ26-30)
Με µικρά γράµµατα για να τονισθεί
1)ός όταν ότεων οσψία πόλιν φέστο όσο έσο
2)όταν πόλιν ωσύ ιπί (εδώ οι γραφείς του δίσκου τονίζουν
το -ωσύ- µε µιά πλάγια υπογεγραµµένη στο Ω. ωσύ=έτσι)
3)Πόλι όταν οψέει όλο σεί
4)Ερφέφει οέων µύσν
5)Εµφέο ότεων Σόλων όψοι άστυ
6)Ορφέω των ότεων εόσο όµνων
Η µετάφραση τού κειµένου έχει ως εξής κατά πρόταση.
1)Όταν στο οσοδήποτε µακρινό µέλλον θα είσαι στην περί ού ο λόγος
καλυµµένη (σκεπασµένη) πόλιν.
2)όταν η πόλης έτσι καταπλακώθηκε
3)Όταν απ'ότι φαίνεται (απ'ότι δείχνει) η πόλη όλο σείεται
4)αφού επέτρεψε έβγαλαν λόγο και τον µύησαν
5)αυτοεξόριστος απ'ότι φαίνεται ο Σόλων στην πόλη τους.
6)Στα Ορφικά τα δικά τους ορκίσθηκε

=======================================================

Β πλευρά τού δίσκου µε την αρίθµηση πού έδωσε ο Α.EVANS
1)ΕΟΙ 2)ΟΙ 3)ΞΕΙΕΤΕΩΝ 4)ΕΟΙ 5)ΕΥΤ 6)ΟΛΩΝ 7)ΩΣΥ 8)ΥΡΣΩ 9)ΟΣΕΕΝΩΝ
10)ΣΥΩΝ 11)ΟΙ 12)ΣΤΙΕΩΝ 13)ΣΥΩΝ 14)ΤΩ 15)ΞΕΙΕΤΕΩΝ 16)ΣΥΩΝ 17)ΟΙ
18)ΣΤΙΕΩΝ 19)ΟΨ 20)ΕΤΕΟΝ 21)ΟΜΝΩ 22)ΕΥΝΩΝ 23)ΕΣΟ 24)ΑΣΜΩΝ
25)ΠΙΩ 26)ΟΟΣΩ 27)ΟΜΟΩΝ 28)ΑΙΝ 29)ΩΣΥ 30)ΟΜΦΕ 31)ΣΟΛΩΝ
Το ίδιο κείµενο σε προτάσεις
1)ΕΟΙ ΟΙ ΞΕΙΕΤΕΩΝ (ΛΕΞΕΙΣ 1-3 )
2)ΕΟΙ ΕΥΤ ΟΛΩΝ (ΛΕΞΕΙΣ 4-6 )
3)ΩΣΥ ΥΡΣΩ ΟΣΕΕΝΩΝ ΣΥΩΝ (ΛΕΞΕΙΣ 7-10)
4)ΟΙ ΣΤΙΕΩΝ ΣΥΩΝ (ΛΕΞΕΙΣ 11-13)
5)ΤΩ ΞΕΙΕΤΕΩΝ ΣΥΩΝ (ΛΕΞΕΙΣ 14-16)
6)ΟΙ ΣΤΙΕΩΝ ΟΨ ΕΤΕΟΝ ΟΜΝΩ (ΛΕΞΕΙΣ 17-21)
7)ΕΥΝΩΝ ΕΣΟ (ΛΕΞΕΙΣ 22-23)
8)ΑΣΜΩΝ ΠΙΩ (ΛΕΞΕΙΣ 24-25)
9)ΟΟΣΩ ΟΜΟΩΝ ΑΙΝ (ΛΕΞΕΙΣ 26-28)
10)ΩΣΥ ΟΜΦΕ ΣΟΛΩΝ (ΛΕΞΕΙΣ 29-31)
Με µικρά γράµµατα για να τονισθεί
1)εοί οι ξειετέων
2)εοί εύτ όλων
3)ωσυ Υρσώ οσέενων σύων (εδώ οι γραφείς του δίσκου δεν τονίζουν το - ωσυ- =
όπως)
4)οι Στιέων σύων
5)τώ ξειετέων σύων
6)οι Στιέων όψ ετεόν όµνω
7)εύνων έσο
8)άσµων πιώ

9)οόσω οµόων άιν
10)ωσύ οµφέ Σόλων (εδώ οι γραφείς τού δίσκου τονίζουν το -ωσύ-=έτσι. Όπως και
στην 11ην λέξη τής Α, πλευράς)

Η µετάφραση του κειµένου έχει ως εξής κατά πρόταση
1)Θεοί (σ'αυτούς) των γνησίων ξένων (ξένοι(εδώ)=οι οικοδεσπότες, και όχι οι ξένοι
µε την σηµερινή έννοια)
2)Θεοί (σ'αυτούς) πού προσεύχονται (και θυσιάζουν) όλοι
3)όπως στην Υρσώ κάθε έτος χοίρους
4)Στους (θεούς) των Στιαίων προσφέρουν χοίρους
5)∆ια τούτο στους (θεούς) των γνησίων ξένων (οικοδεσποτών) προσφέρουν χοίρους
6)Στους (θεούς)των Στιαίων µα την αλήθεια (αληθινά, πραγµατικά) ορκίζοµαι.
7)Μού είστε συµπαθείς
8)ευχαριστηµένος είµαι
9)Και προβλέπω να είµαι πάντα οµοϊδεάτης σας.
10)έτσι πρόβλεψε (προείπε) ο Σόλων.
(Εάν κάποιος γνωρίζει την ιστορία της Κρήτης, θα δει ότι στον δίσκο της Φαιστού
γίνονται, αρκετές γνωστές αλλά και άγνωστες, ιστορικής σηµασίας αναφορές.)
Εκτός όµως από το παραπάνω κείµενο τα σηµεία του δίσκου σαν ιδεογράµµατα
περιγράφουν σε κάθε οµάδα, από την µια πλευρά θρησκευτικού περιεχοµένου ήθη
και έθιµα π.χ. Εκδύσια, θεσµοφόρια, ιερός γάµος και από την άλλη πλευρά ήθη και
έθιµα κοινωνικού χαρακτήρα π.χ. επεξεργασία λιναριού, παραγωγή λινών
υφασµάτων κ.α. Επίσης ο γεωµετρικός σχεδιασµός του ∆ίσκου έχει σχέση µε τα
µαθηµατικά, την Αστρονοµία, την Αστρολογία και την περιοδικότητα των
θρησκευτικών εορτών σε σχέση µε τις διάφορες δοξασίες. Γι'αυτές όµως τις
περιγραφές των ιδεογραµµάτων δεν θα ασχοληθούµε εδώ. Οι κωδικοποιηµένοι
συνδυασµοί των σηµείων µε τέτοιο τρόπο, που κάθε οµάδα να δίνει µία λέξη της
Ελληνικής Κρητικής διαλέκτου αλλά και να περιγράφει κάποιο έθιµο, δύσκολα
µπορούν να γίνουν σήµερα, ακόµα και µε ηλεκτρονικό υπολογιστή, για ένα τόσο
µεγάλο κείµενο, µε τόσες προτάσεις. Αυτό όµως δείχνει πολιτισµό ανωτέρου
επιπέδου πού προκαλεί δέος, και δικαιολογεί την επίσκεψη του Σόλωνα και τού
Πυθαγόρα στην περιοχή, κοντά στους ιερείς του µαντείου της Φαιστού και του Ιδαίου
Άντρου. Ο πολιτισµός αυτός όµως και στην αρχαιότητα προκαλούσε δέος σε όλους
τούς σοφούς πού γνώρισαν ή άκουσαν γιαυτόν. Να παρατηρήσοµε εδώ ότι
πρωταρχική αξία στον κώδικα ανάγνωσης των φθογγογραµµάτων επάνω στα
σύµβολα, έχει η γωνία πού σχηµατίζουν ορθοστατικά ορισµένα απ'αυτά, µε την

εφαπτοµένη της αµέσως εξωτερικής υποτιθέµενης περιφέρειας, πού σχηµατίζει η
ελικοειδής γραµµή πού έχει χαραχθεί στο δίσκο.
Σταθερή παρουσία του Ν, έχοµε στον, άνθρωπο µε το λοφίο, και του νεώτερου Ο
στον άνθρωπο πού τρέχει. Συγκεκριµένα στον άνθρωπο µε το λοφίο, η εξωτερική
γραµµή της εικόνας, που διαγράφει το λαιµό κάτω από το πιγούνι προχωρώντας µέχρι
τα χείλη, µας δίνει το κεφαλαίο Ν. Στον άνθρωπο που τρέχει η γραµµή που περικλείει
το κεφάλι του, µας δίνει το κεφαλαίο Ο. Εξάλλου κατά το γράψιµο του κειµένου στο
∆ίσκο, για να γράψουν το Ο έβαζαν την κατάλληλη εικόνα µε περίγραµµα
στρογγυλή, ολική η µερική οριακή γραµµή. Στις δύο πρώτες σειρές, της Β πλευράς
του δίσκου, που στην µετάφραση του Ελληνικού κειµένου έχοµε την λέξη θεοί, οι
Ορφικοί φρόντισαν να αφήσουν στο ιδεόγραµµα δύο φορές ένα σύµβολο τους, το
οκτώ, το οποίο έχει έµµεσα την ίδια σηµασία, και σηµαίνει (στους ορφικούς) µύηση
υπέρτατου βαθµού.
Το ανάγλυφο τού δίσκου είναι κοίλο (κοιλανάγλυφο ή εγχάρακτο ή ιντάγκλιο), ενώ
στον Πέλεκυ τού Αρκαλοχωρίου είναι πρόστυπο (χαµηλό) ανάγλυφο). Σαν σύνολο το
περιεχόµενο του ∆ίσκου έχει για µάς την ίδια σηµασία την οποία θα έχει ο
<<δίσκος>>, πού έγραψαν οι Αµερικανοί για τους µελλοντικούς κατοίκους του
πλανήτη µας, σε περίπτωση καταστροφής του πολιτισµού µας.
Με όµοιο ή παρόµοιο τρόπο µε αυτόν που έχει αποτυπωθεί στο δίσκο της Φαιστού το
αλφάβητο, έχει αποτυπωθεί και στον Πέλεκυ Αρκαλοχωρίου, στην πέτρα Μαλίων µε
την επιγραφή πού διαβάζεται αµφίδροµα µε άλλο νόηµα κάθε φορά (από πάνω προς
τα κάτω γράφει τι έλεγαν όταν έκαναν σπονδή στον Ερµή (σε µετάφραση): ΑΣ
ΒΡΕΞΕΙ - ΕΙΣ ΤΟΝ ΑΞΙΕΡΑΣΤΟΝ - ΕΙΣ ΤΟΝ ΚΕΡ∆ΩΟΝ - ΕΙΣ ΤΟΝ ∆ΙΑΥΓΗ.
Αντίστροφα δε, διαβάζεται (σε µετάφραση): Ιερό του προποµπού των ψυχών (Ερµή)
<<πού να πάει στα βουνά>>). Πάνω στη ζωγραφική µιάς σειράς από κρατήρες τού
εργαστηρίου στο Βερβάτι κοντά στις Μυκήνες, σε όστρακο από µυκηναϊκό κρατήρα
πού βρέθηκε το Μάρτιο 1989 στο Wiltshire του Wessex (Αγγλία) στο οποίο
διαβάζοµε δύο λέξεις <<Μυκυν-Μολ.>>, και στην ξύλινη πινακίδα τού ∆ισπηλιού
Καστοριάς, πού στην πρώτη σειρά διαβάζοµε από δεξιά προς αριστερά <<Ποιώ
σπεσδήν µε δέπας>>, δηλαδή κάνω (πραγµατοποιώ) σπονδή µε δέπας. ∆έπας=
1.είδος ποτηριού, χρυσού ή αργυρού µε επιχρυσωµένα χείλη, πού το
χρησιµοποιούσαν κυρίως για σπονδή. 2.µετάλλινο ή πήλινο ποτήρι µε δύο λαβές. 3.το
χρυσό ποτήρι, µέσα στο οποίο, σαν σε λέµβο, ο Ήλιος περνούσε τον ωκεανό τη
νύχτα, πλέοντας από τα δυτικά στα ανατολικά. (Στην µυκην.di-pa) Πρέπει να πούµε
όµως (µε επίγνωση του τι λέµε) ότι η χρονολόγηση µε την µέθοδο ραδιενεργού
άνθρακα (C14), θα γινόταν ποιο ακριβής αν επανεξεταζόταν λαµβάνοντας υπ'όψη
περισσότερους παράγοντες πού επηρεάζουν την ορθότητα κάθε τέτοιας µέτρησης, οι
οποίοι δεν έχουν σχέση µε την σηµερινή τεχνολογία αλλά µε τον τότε τρόπο
κατασκευής κεραµικών αντικειµένων και την τότε προέλευση του υλικού. Βάζοντας
<<σαµώτ>> µέσα στον πυλό από κεραµικά της προηγούµενης χιλιετίας τα
µηχανήµατα σήµερα θα δείξουν, εφ όσον η περιεκτικότητα είναι µεγάλη, ότι το
κεραµικό έχει κατασκευασθεί µια χιλιετία πιο πίσω. (Σαµώτ = σκόνη από παλαιό
κεραµικό, η οποία αναµειγνύεται µε τον πυλό για να κατασκευαστεί νέο κεραµικό µε
µεγάλη αντοχή, χωρίς να <<λαθρακιάζει>> µε την πάροδο του χρόνου ). Οι αρχαίοι
Κρήτες εφάρµοζαν αυτήν την τεχνική και αυτό αποδεικνύεται από τα σε καλή
κατάσταση διατηρηµένα κεραµικά, τα οποία χωρίς αυτήν δεν θα τα βρίσκαµε σε
τέτοια µορφή.

Να αναφέροµε ότι, διαβάζοντας αρκετά βιβλία γραµµένα για το δίσκο της Φαιστού,
από Έλληνες και ξένους, παρατηρήσαµε στα συγκεκριµένα βιβλία ότι, οι Έλληνες µε
ελάχιστες εξαιρέσεις, έστω και µε υποθέσεις, έχουν πλησιάσει αρκετά τα µηνύµατα
πού δίνουν ορισµένες οµάδες των ιδεογραµµάτων. Οι ξένοι όµως παρουσιάζουν ένα
έργο µε σχόλια φαντασίας, τα οποία προσβάλλουν την νοηµοσύνη µας, µε εξαίρεση
την φωτογραφική έκδοση <<Ο ∆ΙΣΚΟΣ ΤΗΣ ΦΑΙΣΤΟΥ>> από τον Jean-Pierre
OLIVIER, της Γαλλικής αρχαιολογικής σχολής Αθηνών, πού αντιµετωπίζει µε
σοβαρότητα και υπευθυνότητα το όλο θέµα, βοηθώντας πολύ την έρευνα.
. Στις 2/10/1995 αγόρασα ένα βιβλίο µε τον τίτλο <<Ο ∆ΙΣΚΟΣ ΤΗΣ ΦΑΙΣΤΟΥ Το
Αίνιγµα Μιας Γραφής Του Αιγαίου>>, γραµµένο από τον LOYIS GODART,
τυπωµένο στην Κρήτη από το τυπογραφείο <<Γ.∆ΕΤΟΡΑΚΗΣ Α.Ε.>> τον Ιούλιο
1995. Στην σελίδα 143 του προαναφερθέντος βιβλίου υπάρχουν τυπωµένα δύο
κοµµάτια της πινακίδας PH 1 σε γραµµική Α που βρέθηκε στο ίδιο δωµάτιο και
κοντά στον δίσκο της Φαιστού. Συγκεκριµένα << το βράδυ της 3ης Ιουλίου 1908,
στο µικρό ορθογώνιο δωµάτιο που εκτείνεται από τον νότιο τοίχο των
διαχωρισµάτων 6 και 7 µέχρι τον βράχο, κοντά στη βορειοανατολική του γωνία και
σε βάθος περίπου 50 εκατοστών πάνω από το φυσικό πέτρωµα, µέσα σε σκούρο
χώµα ανάµεικτο µε στάχτη, κάρβουνο και κεραµικά θραύσµατα, βρέθηκε ο
περίφηµος δίσκος της Φαιστού. Αµέσως ανατολικότερα, στο ίδιο δωµάτιο και
σχεδόν στο ίδιο βάθος, βρέθηκε η πινακίδα σε γραµµική Α που έγινε αργότερα
γνωστή ως ΡΗ 1. Ο δίσκος ακουµπούσε στο έδαφος, ήταν σε θέση πλάγια, γερµένος
προς τον Βορά κι επάνω φαινόταν η πλευρά που φέρει στο κέντρο ένα ρόδακα. Το
στρώµα χώµατος όπου βρέθηκε ο δίσκος, παρότι κάλυπτε τις ανωµαλίες της
βραχώδους επιφάνειας του δωµατίου και τις πέτρες που εξείχαν από τον δυτικό τοίχο,
δεν φαινόταν να αποτελεί ένα κανονικό δάπεδο, γιατί το χώµα δεν ήταν πατηµένο και
περιείχε, τόσο στο επίπεδο του δίσκου όσο και βαθύτερα, όστρακα της ίδιας
κατηγορίας και της ίδιας περιόδου. Τα περισσότερα από τα ευρήµατα αυτά, σύµφωνα
µε τον Pernier χρονολογούνται στα τέλη της Μεσοµινωικής περιόδου. Ανάµεσα όµως
στα τυπικά αγγεία των τελευταίων χρόνων της Μεσοµινωικής - υπογραµµίζει ο
Pernier - βρέθηκε µια λαβή από κιτρινωπό πηλό µε καστανή ταινία που ανήκε σε
ελληνιστική υδρία κι ένα θραύσµα αγγείου, διακοσµηµένο σε όλη την επιφάνεια µε
κόκκινο κοραλλένιο αστραφτερό χρώµα, όπως εκείνο των αρετινών αγγείων. Η
ύπαρξη µεταγενέστερου υλικού σηµαίνει κατά τρόπο αναµφισβήτητο ότι η περιοχή
από την οποία προέρχεται ο δίσκος είναι στρωµατογραφικά
διαταραγµένη.....>>.Τα κοµµάτια της επιγραφής φαίνεται ότι είναι τα άκρα µιας
πινακίδας σπασµένης, από την οποία δεν βρέθηκαν τα µεσαία. Παρά το ότι τα δυο
κοµµάτια της πινακίδας δεν είναι συνεχόµενα για να µας δώσουν ένα συνεχόµενο
κείµενο, µπορούµε να διαβάσοµε λέξεις πάνω σ'άυτά από τις οποίες να βγάλοµε
χρήσιµα συµπεράσµατα.
∆ιαβάζοντας στις 8/10/95 τα κοµµάτια της πινακίδας και µεταφράζοντας,
παρατήρησα πως οι λέξεις µας οδηγούν στο ακλόνητο συµπέρασµα ότι η πινακίδα όχι
µόνο έχει σχέση µε το δίσκο της Φαιστού, αλλά γράφτηκε για να δώσει οδηγίες πως
πρέπει να διαβαστεί το κείµενο που είναι γραµµένο πάνω σ’αυτόν. Στο πρώτο
κοµµάτι της πινακίδας, που ως φαίνεται είναι το δεξιό άκρο αυτής διακρίνονται δύο
σειρές συλλαβογραµµάτων της Γραµµικής Α, τα οποία µας δίνουν δύο λέξεις σε κάθε
σειρά. Στην πρώτη σειρά έχοµε τις λέξεις di-ra di-na-se = di-la di-na-se, που θα πει:
γίνεται φανερό στα µάτια (διαβάζεται δηλαδή) περιστρέφοντας.

Στην δεύτερη σειρά διαβάζοµε τις λέξεις ja-se-a re-wo, που θα πει, από ιχθύ αρχή
ροής. Εδώ προφανώς εννοεί ότι από το κέντρο της Β πλευράς του δίσκου όπως την
ονόµαζαν όλοι λανθασµένα, ξεκινά η ανάγνωση του κειµένου ( δηλαδή
αποδεικνύεται τώρα ότι την είχα σωστά ονοµάσει, µε βάσει το κείµενο, Α πλευρά).
Στο κέντρο της σωστά ονοµαζόµενης από µένα, Α πλευράς βρίσκεται το σχήµα του
ιχθύος, το οποίο διαγράφει η σπειροειδής γραµµή που χαράχτηκε πριν αποτυπωθούν
τα σηµεία. Έχοµε δηλαδή εδώ όπως γράφει και όπως είχαµε ήδη δηµοσιεύσει
ανάγνωση του κειµένου που είναι γραµµένο στο ∆ίσκο από αριστερά προς τα δεξιά
µε περιστροφή του ∆ίσκου από δεξιά προς αριστερά.
Στο δεύτερο σωζόµενο κοµµάτι της πινακίδας, που είναι το αριστερό άκρο αυτής,
πάλι βλέποµε δυο σειρές συλλαβογραµµάτων. Στην πρώτη σειρά παρά το ότι η
πινακίδα είναι πολύ φθαρµένη, διακρίνοµε την λέξη pu-na-a;-pa-;;;;. Pu-na θα πει
δακτύλιοι, και πιθανόν εννοεί τους δακτυλίους που σχηµατίζει η σπείρα του δίσκου
(πούνιον κατά τον Ησύχιο= δακτύλιος).Το άλλο συλλαβόγραµµα είναι αρχή λέξης
της οποίας τα λοιπά συλλαβογράµµατα δεν διακρίνονται.
Στην δεύτερη σειρά έχοµε τις λέξεις du-a ju-na, και µεταφράζονται, δύο ζώνες
(ταινίες). Εδώ προφανώς εννοεί τις δύο ταινίες οι οποίες εκτυλίσσονται από µία σε
κάθε πλευρά του δίσκου σε σχήµα σπείρας, για να γραφούν πάνω τους τα σηµεία του
κειµένου. Παρατηρούµε επίσης ότι η γλώσσα του κειµένου στην πινακίδα είναι η ίδια
που συναντούµε στο γραµµένο µε φθογγογράµµατα του Ελληνικού και Κρητικού
αλφάβητου κείµενο, πάνω στα <<ιερογλυφικά>> του ∆ίσκου της Φαιστού και
συγκεκριµένα στα περιγράµµατα τους.

ΑΝΑΛΥΣΗ ΤΟΥ ΕΛΛΗΝΙΚΟΥ ΚΕΙΜΕΝΟΥ ΠΟΥ ΕΙΝΑΙ
ΓΡΑΜΜΕΝΟ
ΣΤΟ ∆ΙΣΚΟ ΤΗΣ ΦΑΙΣΤΟΥ
ΠΛΕΥΡΑ Α
ΠΡΟΤΑΣΗ 1
ός όταν ότεων όσψια πόλιν φέστο όσο έσο
Α1=ός
Ος/η,ο. (αναφ.αντων.).= όστις, ο οποίος όστις=(ως αόριστος αντων.) οποιοσδήποτε,
<<όποιος>>, πάς όστις, όποιος και αν, όποιος τυχόν, κάποιος.
Α2=όταν
όταν, αντί ότ'άν (ότε άν), ισοδύναµο προς το επ. ότε κεν (ότε+άν). Επίρρηµα και
συνδ. χρόνου µε υποθέτ. δύναµη, όπως και τώρα, όταν, οποτεδήποτε, καθ'ήν
περίπτωσιν, οσάκις, εάν.
Α3=ότεων

όστις, ήτις, ό,τι . αρσεν. και ότις και όττις, ουδέτ. και ότι και όττι. (αναφ.αντων.)
ΚΛΙΣΗ:(γεν.πληθ.) ώντινων και ότεων και αττ.τ. ότων. ΣΗΜ. ο οποίος, εκείνος πού,
αυτός πού.
Α4=οσψία
δοτική του θυλικού οσψία.
Η λέξη είναι σύνθετη από την αναφορική αντωνυµία -ος- =όποιοσ-δήποτε και από
την λέξη ψιάς. Ψιάς, -άδος = ψακάς ή ψεκάς. Ψακάς µτγν. ψεκάς , -άδος = πάν
µικρόν τεµάχιον (κόκκος, <<ψίχουλο>> κλπ.) αποτριβόµενον ή αποκοπτόµενον εκ
µεγαλυτέρου όγκου. Ψάω και ψέω = διαλύοµαι εις κόνιν, εξαφανίζοµαι, καταρρέω.
Επίσης και ψίω=σχίζω ή κόπτω σε τεµάχια, κατατρίβω.
Α5=πόλιν
αιτιατική του θηλυκού, πόλις.
πόλις, -εως. ιων. πόλις. ότι και σήµερα, πόλις, πολιτεία. όταν πόλις και άστυ
εκφέρονται ενωµένα, πόλις είναι το σύνολο των πολιτών, άστυ τά οικήµατα των, οι
κατοικίες των. Στην Αθήνα πόλη έλεγαν την ακρόπολη, σε αντιδιαστολή προς το
υπόλοιπο µέρος πού ονοµαζόταν άστυ. Η αρχική σηµασία τής λέξης πόλις ήταν
κάστρο, φρούριο. Η λέξη δήλωνε αρχικά την ακρόπολη, το µέρος όπου βρίσκονται τα
ιερά, ενώ στη συνέχεια εξελίχθηκε στη σηµασία κράτος, κοινωνία, σύνολο ανθρώπων
πού απαρτίζουν µία πολιτικοθρησκευτική κοινότητα. Σύµφωνα µε τα προηγούµενα
όταν ο Όµηρος ονοµάζει την Κρήτη <<εκατόµπολιν>>, θα πρέπει να εννοεί ιερά
κορυφής, όπως ακριβώς το ιερό κορυφής στο Γιούκτα µε τα οικήµατα. Όλα τα ιερά
κορυφής της Κρήτης ανταποκρίνονται στην αρχική σηµασία της λέξης αυτής.
∆ικαιολογηµένα δε ο Όµηρος στην Οδύσσεια αναφέρει ενενήντα, αφού ήδη έχουν
εγκαταλειφθεί από τους µυκηναίους ορισµένα µινωικά ιερά.
Α6=φέστο
φέστο: τρίτο ενικό παθητικού υπερσυντέλικου -έστο- του ρήµατος έννυµι ή εννύω.
έννυµι η εννύω από το αρχικό FΕ'Ω = FΕ'ΣΘΩ, µέλ. έσω, εππ. έσσω. εππ. αόρ. έσσα.
Παθητ. πρκ. είµαι, είσαι, είται . υπερσ. είµην, αλλά β ενικ. έσσο, γ ενικ. έστο (Fέστο).
Ενδύω κάποιον, ενδύω τον εαυτό µου µε κάτι, φορώ κάτι, περιβάλλοµαι κάτι. Παθητ.
είµαι ενδεδυµένος τι (καλυµµένος), περικαλύπτω (περιτυλίσσω ) εµαυτόν µέ τί {είς
τί).
Το ρήµα συντάσσεται α) µε δύο αιτιατικές, β) µε αιτιατική και δοτική οργανική. Εδώ
το ρήµα έχει συνταχθεί µε δυο αιτιατικές, τις λέξεις οσψία και πόλιν.
Α7=όσο
όσος, όση, όσον. επί διαστήµατος, τόσο µακρόν όσον....
αναφ. αντων. µε διάφορα µόρια ως µία λέξη. Οσοδήποτε, όσο και άν.

Α8=έσο
έσο. Ειµί. Προστακτικη ίσθι, επ. µετά µέσης µορφής έσο, έσσο, έστω. Είµαι, υπάρχω.
(λεξικό Ι.Σταµατάκου)
ΠΡΟΤΑΣΗ 2
όταν πόλιν ωσύ ιπί
Α9=όταν
όπως Α2
Α10=πόλιν
όπως Α5
Α11=ωσύ
ώς άν-> ωσάν -> ωσύ -> ώς. Το υ στην Αιολική απαντά επίσης και αντί τού α: κατύ
(κατά), σύρξ (σάρξ), ωσύ (ωσάν).
ΩΣ/επίρρηµα. ∆εικτικό επιρρ. τρόπου, ώς (τονιζόµενο) = ούτως, ούτω, κατά τούτο
τόν τρόπο, έτσι. Αναφορικό επίρρ.τρόπου (άτονο), ως= 'οπως, καθώς. Εδώ σ'αυτήν
την πρόταση το -ωσύ- έχει τονισθεί από τους γραφείς τού δίσκου τής Φαιστού,
εποµένως µεταφράζεται ,------έτσι-. (λεξικό Ι.Σταµατάκου)
Α12=ιπί
ίπος, ό καί ή. οποιοδήποτε βάρος, φορτίο, καθετί πού βαρύνει πού πιέζει. Το ρήµα
ιπώ, -όω. 1)καταπιέζω, συνθλίβω, συµπιέζω. 2.(παθ) ιπούµαι, -όοµαι. πιέζοµαι,
συνθλίβοµαι (<<ιπούµενος ρίζαισιν Αίτναίαις ύπο>>. συνθλιβόµενος, πιεζόµενος
κάτω από τις ρίζες τής Αίτνας, Αισχύλ.).
ΠΡΟΤΑΣΗ 3
πόλι όταν οψέει όλο σεί
Α13=Πόλι
όπως Α5
Α14=όταν
όπως Α2
Α15=οψέει
ορώ, -άω . 1)βλέπω, θωρώ, κοιτάζω 2.(το παθ.) ορώµαι. είµαι ορατός, είµαι θεατός,
φαίνοµαι, διακρίνοµαι. Από το θ. του ενεστ. έχουν σχηµατιστεί ο παρατατικός εώρων

και οι παρακ. και ύπερσ. εόρακα, εοράκειν. Οι παρακ. και ύπερσ. όπωπα, όπώπειν
ανάγονται σε θ. οπ- δηλωτικό συντελικής ενέργειας, πού αναφέρεται αποκλειστικά
και µόνο στο αντικείµενο της ενέργειας, στη θέα, στο τι βλέπει κανείς. Από το θ.οπέχουν σχηµατιστεί και οι µέλλ. όψοµαι, παθ. µέλλ. και αόρ. οφθήσοµαι. ώφθην και
παθ. παρακ. ώµµαι (πρβλ. και όψις, όµµα οφθαλµός). Εδώ το οψέει είναι ασυναίρετο
Β ενικό Μεσ. Μελλ. του ρήµατος οράω, -ώ. Οψέοµαι, οψέη ή οψέει, οψέεται κ.λ.π.
Α16=όλο
όλος, -η, -ο. Το ουδέτερο ως επίρρηµα, όλο. διαρκώς, πάντοτε (κάθε τόσο).
Α17=σεί
σείω. κινώ κάτι προς τα εδώ και προς τα εκεί κατ'επανάληψη, ανα-κινώ, ταλαντεύω,
ταρακουνώ, δονώ. (απρόσ.) σείει. γίνεται σεισµός. Εδώ παρατηρούµε ότι ο γραφέας
χρησιµοποιεί το Ε, Κορίνθου- Μεγάρων-Αιτωλίας, το οποίο είναι <<βητό-σχηµο>>
(β) και δήλωνε από κοινού το βραχύ και το µακρό ανοικτό e.Τό ίδιο γράµµα
χρησιµοποιείται και στο δεύτερο ε της λέξης Β9 (ΟΣΕΕΝΩΝ)της Β πλευράς του
δίσκου. Παράλληλα όµως ο γραφέας χρησιµοποιεί και τον κανονικό τύπο του έψιλον
το οποίο δηλώνει το µακρό κλειστό e, τη νόθο δηλ. δίφθογγο. Επίσης χρησιµοποιεί
εδώ τον ταχυγραφικό τύπο του ε (F),το οποίο παραδίδεται από την Ελεύθερνα της
Κρήτης
ΠΡΟΤΑΣΗ 4
ερφέφει οέων µύσν
Α18=ερφέφει
ερώ, ιων. και επ. ερέω, µέλ.(φηµί, λέγω και αγορεύω χρησιµο-ποιούνται ως
ενεστώτες και ο είπον ως αόρ. β) από την ίδια ρίζα σχηµατίστηκε ο παρακµ. είρηκα.
1)Θά είπω, θά οµιλήσω. 2)θά αφυγηθώ, θά αναγγείλω, θά διακηρύξω.
Λέγω, πρτ. έλεγον, µέλ. λέξω και ερώ, αόρ. έλεξα και είπα, αορ.β είπον, πρκ.είρηκα.
Το ρήµα είναι ελλειπτικό .
Το φηµί συναντάτε πολλές φορές µε συνώνυµο ρήµα, ώς έφη λέγων, έλεγε φάς,
κλπ.Εδώ έχοµε συγχώνευση δύο συνωνύµων ρηµάτων σε µία λέξη.
Α19=οέων
εάω, συνηρ. εώ, επ.ειώ, πρτ.είων, επικ.έων. αφίνω, επιτρέπω.
Α20=µύσν
µυώ, -έω. 1)Εισάγω κάποιον στα µυστήρια θρησκείας, κατηχώ, προσηλυτίζω.
2)αποκαλύπτω σε κάποιον τούς σκοπούς µιάς µυστικής οργάνωσης η κίνησης και τον
καθιστώ οπαδό της.
ΠΡΟΤΑΣΗ 5

εµφέο ότεων Σόλων όψοι άστυ
Α21=εµφέο
Η λέξη πρέπει να είναι σύνθετη από τις λέξεις εµαυτόν και φέο (φεύγω). Φεύγω =
όπως και τώρα, φεύγω, τρέποµαι σε φυγή, εξορίζοµαι. Φεύγω υπό τινος = εξορίζοµαι
υπό τινος. Εµαυτόν φεύγω = αυτοεξορίζοµαι. Εδώ πιστεύοµε ότι η σύνθετη λέξη
αποτελεί Κρητικό ιδιωµατισµό.
Α22=ότεων
όπως Α3
Α23=Σόλων
Πολιτικός τής αρχαίας Αθήνας, γνωστός και ως ένας από τούς Επτά Σοφούς της
αρχαίας Ελλάδας, γεννήθηκε περί το 640 και πέθανε περί το 560 π.Χ..Ο Σόλων
ορίστηκε άρχων για το έτος 594/593 π.Χ.,οι νόµοι του δηµοσιεύθηκαν περί το
592/591 π.Χ. Για να αποφύγει ο Σόλων την υποχρέωση υπεράσπισης των νόµων του
και παραιτέρω εξήγησης τους, έφυγε από την Αθήνα, αρχίζοντας µια σειρά ταξιδιών
και ανα-λαµβάνοντας την υποχρέωση να µην επιστρέψει πριν περάσουν δέκα χρόνια.
Στα µέρη πού επισκέφθηκε περιλαµβάνονται η Αίγυπτος και η Κύπρος. Η παραµονή
του στους τόπους αυτούς τεκµηριώνεται στα ποιήµατα του. Για πρώτη φορά
µαθαίνοµε από το κείµενο αυτό του δίσκου τής Φαιστού, ότι ήλθε και στην Κρήτη
(µάλλον µαζί µε τον φίλο του Επιµενίδη, τόν οποίο είχε καλέσει στην Αθήνα για να
απαλλάξει αυτήν από το Κυλώνειον άγος). Σίγουρα πριν καταλήξει στη Φαιστό
πέρασε και από άλλες Κρητικές πόλεις, η τουλάχιστον γνώριζε γι'αυτές, όπως θα
αντιληφθούµε από το κείµενο τής Β πλευράς του δίσκου, όπου αναφέρονται οι
Στιαίοι (ελληνικός Μακεδονικός κλάδος, που ήλθε από την θεσσαλική Εστιαιώτιδα
και συγκεκριµένα από την περιοχή του Ληθαίου ποταµού, στην πεδιάδα της
Μεσσαράς γύρω στα 1130-1120 π.Χ., αφού πέρασε από την Μαγνησία), και η πόλη
Υρσώ.
Α24=όψοι
Όπως η λέξη Α15
Α25=άστυ
Όπως η λέξη Α5
ΠΡΟΤΑΣΗ 6
Ορφέω των ότεων εόσο όµνων
Α26=Ορφέω
Ορφείος,-εία,-ον. 1) αυτός πού αναφέρεται στον Ορφέα 2)(το αρσ. ως κύριο όνοµα) ο
Ορφείος. ονοµασία µήνα στη Μυτιλήνη.

Α27=των
Γεν.πλυθ. του αρθρ. Ο
Α28=ότεων
όπως το Α3
Α29=εόσο
εός, εή, εόν. κτητ. αντων. γ προσ. αυτού, αυτής, αυτού, ιδικός του, ιδικός των και
σπαν. ιδικός σου.
Α30=όµνων
όµνυµι η οµνύω. = ορκίζοµαι. Μεσ. και Παθ. όµνυµαι.
Β ΟΨΗ ΤΟΥ ∆ΙΣΚΟΥ ΤΗΣ ΦΑΙΣΤΟΥ
ΠΡΟΤΑΣΗ 1
εοί οι ξειετέων
Β1=εοί
εοί. επικός τύπος της τριπροσώπου προσ.αντων. οί. οί, δοτ. εν. αρσ. και θηλ. τη ,
τριπροσώπου προσ. αντ. Αντί αυτή, αυτώ. Σπανιώτερα κείται µετά τής αυτοπαθούς
έννοιας αντί εαυτώ, εαυτή, πάντοτε δε κείται ως αυτοπαθής ο επικός της τύπος εοί.
Συχνά επίσης κείται και η περίφρασις οί αυτώ = εαυτώ. Γεν. ού, αιτ. έ. ονοµ. δεν
υπάρχει.
Β2=οί
Η ανάλυση αυτής τής λέξης σχετίζεται, και συνδέεται µε τον επικό τύπο τής
προηγούµενης λέξης Β1, και έχοµε εοί οι, όπως οί αυτώ.
Β3=ξειετέων
σύνθετη λέξη από τις ξείνος και ετεός.
ξείνος, ο και η. Ιωνικός και επικός τύπος τής λέξης ξένος. Ξένος. ξένFος. Στην αττική
διάλεκτο η σιγηση του -F- από το σύµπλεγµα νF- γίνεται χωρίς αντέκταση
(ξενFος>ξένος) ενώ στην Ιωνική η αντέκ-ταση δίνει -ει- (ξείνος) και στην δωρ. -η(ξήνος). Η αρχική σηµ. τής λέξης ξένος ήταν <<φιλοξενούµενος και <<φιλοξενών>>,
µε την έννοια τού πολίτη άλλης πόλης µε τον οποίο συνάπτει κάποιος συνθήκη
φιλοξενίας, πού επικυρώνεται µε αµοιβαία ανταλλαγή δώρων για τον εαυτό του και
τους απογόνους του. Έτσι η σηµ. της λέξης ξένος αποδίδεται και σ'αυτόν πού
φιλοξενεί και σ'αυτόν πού φιλοξενείται. Στη συνέχεια, πιθ. λόγω τού φιλοξενουµένου
προσώπου που ήταν πολίτης άλλης πόλης, η λέξη έλαβε τη σηµ. <<αλλοεθνής,
αλλότριος>> και στη στρατιωτική ορολογία τη σηµ.<<µισθοφόρος>> και

<<σύµµαχος>>λόγω φιλίας από φιλοξενία. (το αρσ. ως ουσ.) 1)φίλος πού
φιλοξενείται, δηλαδή πολίτης άλλης πόλης µε τον οποίο έχει κάποιος συνθήκη
φιλοξενίας για τον εαυτό του και τούς από-γόνους του (<<ξείνοι δέ....ευχοµεθ' είναι
έκ πατέρων φιλότητας>> Οµ. Οδ.). 2)αυτός πού φιλοξενεί κάποιον 3)στρατιώτης
πού υπηρετούσε σε άλλη πόλη µε µισθό, µισθοφόρος (<<καί αιτεί αυτόν είς
δισχιλίους ξένους>>, ξεν.) 4)σύµµαχος 5)(ως κλητ. προσφώνηση) ώ ξείνε. φίλε µου,
αγαπητέ µου.
ετεός, ά, όν. (πιθ. εκ τού ειµί). Αληθής, πραγµατικός, γνήσιος. Το ουδέτερο ετεόν
ως επιρ. = αληθώς, πράγµατι, τώ όντι. Θηλ. ιων. δοτ. ετεή, ως επιρ. Επίσης =
πράγµατι, τή αληθεία.
ΠΡΟΤΑΣΗ 2
εοί εύτ όλων
Β4=εοί
όπως Β1
Β5=εύτ
εύτε = όταν, καθώς. Ήϋτε = ήτε = ακριβώς όπως, σαν.
Β6=όλων
όπως σήµερα.
ΠΡΟΤΑΣΗ 3
ωσυ Υρσώ οσέενων σύων
Β7=ωσυ
ανάληση γι'αυτή την λέξη, έχοµε κάνει στην αντίστοιχη Α11
Β8=Υρσώ
Υρσώ γράφεται και Υρτώ. Απ'ότι φαίνεται πρέπει να είναι η πόλη Υρτώ στην οποία
αποδίδεται η λέξη Υρταίοι. Για την λέξη Υρταίοι ορισµένοι αναφέρουν ότι είναι πόλη
η κοινό πού προσαρτήθηκε µάλλον στην Γόρτυνα. Όπως γράφεται όµως στο ∆ίσκο,
σίγουρα είναι πόλη. Ο Πώλ Φώρ τοποθετεί τούς Υρταίους, δηλαδή την Υρσώ στο
Χωριό Μελιδοχώρι νοµού Ηρακλείου Κρήτης. Αυτή όµως η άποψη είναι
λανθασµένη, διότι όπως θα δούµε παρακάτω στο κείµενο η πόλη πρέπει να είναι
κοντά στην Φαιστό, να είχε και ιερό µεγάλης φήµης όπου εθυσιάζοντο χοίροι κάθε
χρόνο. Μπορούµε να πούµε µε ελάχιστες επιφυλάξεις ότι Υρσώ είναι η Αγία Τριάδα
δυτικά τού ανα-κτόρου τής Φαιστού, διότι µόνο αυτή ή περιοχή µπορεί και πληρεί τα
αναφερόµενα στο δίσκο, και ότι ο Σόλων πέρασε πρώτα από εκεί συµµετέχοντας σε
µυστήριο που έγινε προς τιµήν του στο χώρο που βρέθηκε το ρυτό των θεριστών,
αφού ήλθε µε καράβι στο λιµάνι της Φαιστού. Μέσα από την ετυµολογία της λέξης

Υρσώ θα δούµε ότι τα παραπάνω είναι σωστά. Η λέξη Υρσώ προέρχεται απότην λέξη
υρχή. Η λέξη υρχή είναι µεταγενέστερος τύπος της λέξης υρτής. Στην Αττική της
ύστερης αρχαϊκής περιόδου φαίνεται η προέλευση του Χ,από το Τ. Το Τ στην αρχή
εµφανιζόταν ως +, και το γεγονός ότι οι κεραίες του Χ επικράτησαν ως πλάγιες στην
αρχική και την τελική µορφή του σχήµατος και ως όρθιες σε µιά µεταβατική µορφή
δείχνει ότι η προέλευση του από το Τ είναι η πιθανότερη. Βλέποµε όµως ότι στην
λέξη επικρατεί ο Αιολικός τύπος και όχι ο Αττικός όπως µεταγενέστερα στην λέξη
Υρταίοι.
Υρσή> Υρτή> Υρχή, η. (κατά τον Ησύχ.) #έφ'ής τά φορτία φέρουσιν οί ναύται#. Η
Υρσώ λοιπόν (Αγία Τριάδα) ήταν το εµπορικό διαµετα-κοµιστικό κέντρο της
Φαιστού µε µεγάλη κίνηση από και προς χώρες της νοτιοανατολικής Μεσογείου,
αλλά και κέντρο ανεφοδιασµού των διερχοµένων από το Λιβηκό πέλαγος πλοίων.
Απόδειξη τα σπουδαία ευρήµατα της ΑγίαςΤριάδας και προπαντός η ποσότητα και το
περιεχόµενο των λογιστικών πινακίδων Γραµµικής που βρέθηκαν εδώ. Σαν κέντρο
ανεφοδιασµού όµως διατηρούσε εγκαταστάσεις εξυπηρετήσεως οποιασδήποτε
ανάγκης, των περαστικών π.χ. θρησκευτικών αναγκών, ειδικά υψηλών προσώπων,
όπως όλα τα µεγάλα ανάκτορα γιαυτό και είχε φηµισµένα ιερά όπως λεει ο Σόλων.
Στην Υρσώ έχοµε τα ανώγεια των δωµατίων που βρέθηκε το τελετουργικό ρυτό των
θεριστών και στην Φαιστό τα ανώγεια των δωµατίων όπου βρέθηκε ο ∆ίσκος. Στην
Αίγυπτο βρέθηκε µια πλάκα αιγυπτίου µαθητή τωναρχών της 18ης δυναστείας, που
γράφει ένα κατάλογο επτά <<ονοµάτων της χώρας Κεφτιού>>, τυπικά δηλαδή
κρητικών: IKST, 'ΙKSW, 'ISHR, IDN, PNRWT, RWNT, DI-DDM. O Πωλ Φωρ
γράφει: "δεν ξέρουµε πώς πρέπει ακριβώς να αποδώσουµε τα φωνήεντα. Έτσι, όπως
είναι θυµίζουν Αξέντι και την Αξό (το <<ύψος>>), την Ίδη (το δασωµένο βουνό και
την οµώνυµη Θεότητα), τον Πύρανθο (όνοµα πόλεως) και το τελευταίο όνοµα µια
νοθογενή λέξη από τα αιγυπτιακά και τα πελασγινά. (<<η θεά ∆ινδυµέ το
έδωσε>>).Προσέχοµε ότι για την τρίτη λέξη ο Πωλ Φωρ δεν γράφει τίποτε. Εάν όµως
γνώριζε το κείµενο που είναι στο δίσκο της Φαιστού γραµµένο, πιστεύοµε ότι θα
συµπέρανε πως 'ISHR, είναι η πόλη ΥΡΣΩ, γραµµένη µε αναγραµµα-τισµο στα
αιγυπτιακά. Πρέπει να ήταν πάρα πολύ γνωστή η πόλη αυτή στους αιγυπτίους αφ'ου
ήταν το µεγαλύτερο διαµετακοµιστικό κέντρο της ανατολικής µεσογείου. Βλέποντας
ότι οι αιγύπτιοι έγραφαν τα µινωικά (πρωτοελληνικά) πελασγικά, µε αναγραµµατισµό
και µυκηναϊζουσα προφορά, παρατηρώντας δε προσεκτικά µπορούµε να πούµε ότι η
απόδοση που κάνει ο Πωλ Φωρ δεν πλησιάζει αρκετά το σωστό, όλες δε πρέπει να
βρίσκονται στη νότια παραθαλάσσια Κρήτη.. Την λέξη IKST αποδίδω στα πελασγικά
ως, ITKS =ΙΤΑΝΟΣ, την λέξη PNRWT= PRNTW = ΠΡΙΑΝΣΟΣ, την RWNT =
RTWN = ΡΥΤΙΟΝ, την IDN = IND = ΙΝΑΤΟ, την DI-DDM = DI-MDD = ΛΙΜΑΤΑΛΑ = ΛΙ(ΜΗΝ) - ΜΑΤΑΛΑ, την IKSW = KIWS = ΟΙΟΣ = δεν έχει
ταυτιστεί. Εάν κρίνοµε από τις έξη πρώτες λέξεις, πρέπει και η τελευταία, άγνωστη
ακόµα πόλη, να είναι παραθαλάσσια. Η λέξη Καφτόρ ή Καφθορ ή Καφθουρ που
χρησιµοποιούσαν οι αιγύπτιοι είναι ακριβώς η λέξη Κρήτη, γραµµένη µε τον ίδιο
ιδιόµορφο κωδικοποιηµένο ανα-γραµµατισµό, που δεν προφέρει τα Ελληνικά
ουρανικά και χειλικά άφωνα σύµφωνα. Αν προσέξει κανείς, µε πρώτη µατιά θα δει,
ότι τα σύµφωνα είναι τα ίδια. ∆ύσκολα πράγµατι γίνονται κατανοητά όλα όσα
αναφέραµε, από οποιονδήποτε δεν έχει γεννηθεί στην Κρήτη και να έχει καθηµερινά
γλωσσικά βιώµατα, ιδικά στις ορεινές περιοχές του νησιού. Στις περιοχές αυτές
ακόµα οµιλούν την µινωική πελασγική γλώσσα (πρωτοελληνική), ανάµεικτη µε
µυκηναϊκές λέξεις και, κυριαρχούσα την αιολική η οποία επικρατεί στο Αιγαίο από
την Λήµνο µέχρι την Κρήτη και στα Οµηρικά έπη.

Εκτός όµως από την Αγία Τριάδα έχοµε σκεφτεί µήπως Υρσώ λεγόταν αυτή η ίδια η
Φαιστός κατά την µινωική εποχή αφού το τελευταίο όνοµα πρέπει να το πείρε µετά
την κάθοδο των Μαγνητων. Φυσικά γνωρίζοµε την άποψη, ότι το όνοµα Φαιστός
αναφέρεται στις µυκηναϊκές πινακίδες. ∆ιαφωνούµε όµως µε την χρονολόγηση της
πινακίδας, αφού πιστεύοµε ότι η γραφή εχρησιµοποιήτο από τους Κρήτες ιερείς µέχρι
και την Ελληνιστική εποχή, κατά την οποία έγραψαν την πινακίδα που βρέθηκε µαζί
µε τον ∆ίσκο της Φαιστού.
Β9=οσέενων
Η λέξη -οσέενων- είναι παλαιότερη της αντίστοιχης -οσέτη (όσα+έτη) = κάθε χρόνο,και είναι σύνθετη, από την αναφορική αντων. όσος το αριθµητικό έν και το
ουσιαστικό, -ο ένος. όσος,-η,-ο. (αναφ. αντων.) 1) ίδιος κατά ποσότητα, πλήθος,
αριθµό, βάρος, χρονική διάρκεια, απόσταση, ισχύ κλπ. 2) (συχνά εκφέρεται µαζί µε
ουσια-στικό ως επίθετο προσδ.) καθένας, οποιοσδήποτε.
ένος,ο = το έτος
Β10=σύων
συς,ο,η/σύς, -υός. χοίρος, γουρούνι. Η λέξη απαντά στην Μυκηναϊκή στον σύνθετο
τύπο sugota (πρβλ.συβώτης).
ΠΡΟΤΑΣΗ 4
οί Στιέων σύων
Β11=οί
όπως το Β2
Β12=Στιέων
Στιέοι πρέπει να είναι οι γύρω από το ανάκτορο της Φαιστού κατοικούντες, δηλαδή οι
κάτοικοι τού <<κράτους>> της Φαιστού. Εξάλλου η ετυµολογία της λέξης Φαιστός
είναι από τον τύπο φα(F)ιστος. Αναφέρεται στις πινακίδες τής Κνωσού η λέξη Paito
αττικός τύπος Φαιστός. πρέπει να πούµε ότι έχοµε στην περιοχή βόρεια τής Φαιστού
και δυτικά εγκατάσταση Μαγνητών από την Θεσσαλία. Στη Θεσσαλία υπάρχει πόλη
Φαιστό και η γύρω από αυτήν περιοχή ονοµάζεται Εστιαιώτιδα. Παρατηρούµε όµως
ότι πολλές λέξεις τού δίσκου έχουν διατυπωθεί στην Αιολική διάλεκτο, τής οποίας
πολλά έπη έχουν ενσωµατωθεί αυτούσια η διασκευασµένα στα οµηρικά έπη. Ακόµα
και η κατασκευή τού δίσκου είναι επηρεασµένη από την αρχιτεκτονική των Αιολέων.
Οι διπλοί έλικες τού αιολικού κιονόκρανου επάνω στο οποίο αναπτύχθηκε το ιωνικό,
επηρέασαν στην κατασκευή τού ∆ίσκου τής Φαιστού, ανεξάρτητα από την σηµασία
που είχε για τούς ορφικούς η κατασκευή.
Β13=σύων
όπως Β10

ΠΡΟΤΑΣΗ 5
τώ ξειετέων σύων
Β14=τώ
Τώ, δοτ. εν. τού ουδ. άρθρου τό. διά τούτο, κατά αυτόν τόν τρόπον, ούτω, κατά
ταύτα.
Β15=ξειετέων
όπως Β3
Β16=σύων
όπως Β10
ΠΡΟΤΑΣΗ 6
οί Στιέων όψ ετεόν όµνω
Β17=οί
όπως Β2
Β18=Στιέων
όπως Β12
Β19=οψ
όψ, η. γεν. οπός, δοτ. οπί, αιτ. όπα (ειπείν, έπος). φωνή. Οµιλία, λόγος Β20=ετεόν
βλέπε Β3 (όψ ετεόν = µα την αλήθεια, αληθινά)
Β21=όµνω
όπως Α30
ΠΡΟΤΑΣΗ 7
εύνων έσο
Β22=εύνων
εύνοος, ον, και αττ. κατά συναίρ. εύνους, -ουν. Ευνοικώς (καλώς) διατεθειµένος
(διακείµενος), ευµενής, φιλικός.
Β23=έσο

έσο= αρχικός τύπος Α ενικού προσώπου, ενεστώτος υποτακτικής του ειµί. έσ-ω > έ-ω
> ώ.
ΠΡΟΤΑΣΗ 8
άσµων πίω
Β24=άσµων
ασµενίζω (άσµενος). δέχοµαι κάτι ευχαρίστως, είµαι ευχαριστηµένος µε κάτι.
άσµενος, η, ον. αντί ήσµενος. (µτχ. παθ. πρκ.τού ήδοµαι).Λίαν ευχαριστηµένος,
ευτυχής.
Β25=πίω
πίω. πίος, ία,-ον. (ποιητ.τύπος) 1.(κυρίως για ζώα) παχύς, ευτραφής, πίων (<<πία
µήλα>>Ορφ.). 2.(το ουδετ. ως ουσ.) το πίον. η ιδιότητα του πίου, το πάχος, το λίπος,
η πιότης. πίων, πίειρα, πίον = παχύς, εύορος, πλούσιος. Η πρόταση <<άσµων πίω>>
µεταφράζεται, πολύ ευχαριστηµένος είµαι.

ΠΡΟΤΑΣΗ 9
οόσω οµόων αίν
Β26=οόσω
οόσω-> όσσοµαι (όσσε), και ενεργ. αιολικός τύπος όσσω. ορώ, βλέπω. Βλέπω µε τα
µάτια της ψυχής µου, φαντάζοµαι, προβλέπω, προαισθά-νοµαι, προµαντεύω,
προφητεύω, προλέγω, προσηµαίνω, προµηνύω.
Το πρωτο -ο-, είναι αθροιστικό πρόθηµα, που έχει την ίδια έννοια µε το οµο-.
Β27=οµόων
οµοιώ (οµόω). 1)ενώνω, συνδέω, συνάπτω 2)εξοµοιώνω, κάνω κάτι όµοιο µε κάτι
άλλο. οµόνους. αυτός πού έχει την ίδια γνώµη µε κάποιο άλλο, σύµφωνος. οµονοώ.
έχω ίδιες σκέψεις και αντιλήψεις και τα ίδια αισθήµατα µε κάποιο άλλο, συµφωνώ µε
κάποιο.
Β28=άιν (αιολικός τύπος του αεί) χρονικό επίρρηµα, όπως το νύν = τώρα. Αεί = για
πάντα. Αεί. στα αρχαία και επικά, ιωνικά και ποιητικά αιεί και αιέν, δωρικά αιές και
αές, λακωνικά αιέ, βοιωτικά αέ και ηί, αιολικά αίι(ν) και άι(ν).= διαρκώς, συνεχώς,
πάντοτε, για πάντα. Το αεί αποτελεί φωνητικό σχηµατισµό, ο οποίος <<αίρει την
χασµωδία>> τής λέξης αιεί µετά τη σίγηση τού F.Τό αιεί <αιFεί, µε σίγηση του
ενδοφωνηεντικού F<αιFεσι, µε σίγηση τού -σ µεταξύ φωνηέντων. Ο τύπος
αιFεσι,τοπ., σχηµατίζεται από επαυξηµένη µε -σ- µορφή θ., το οποίο ανάγεται στην
ρίζα aiu (=ζωτικότητα, ζωτική δύναµη), απ'όπου η σηµασία τής διάρκειας, της
αιωνιότητας. Ο αυτός τύπος θέµατος µε σιγµατική επαύξηση υπάρχει χωρίς κατάληξη

στο δωρ. αιές και στην Αιτ. αιώ (<αιFόσα). Οι τύποι αιών και αιέν (<αιFέν)
παράγονται από το θέµα επαυξηµένο µε -ν-.Οί διαλεκτικοί τύποι, αιόλ. αίι(ν), άι(ν)
<αιFι(ν) διασώζουν θ. σε -u.
ΠΡΟΤΑΣΗ 10
ωσύ οµφέ Σόλων
Β29=ωσύ
όπως Α11
Β30=οµφέ
οµφή,η. θεία φωνή, προφητεία, χρησµός, προειδοποιητική φωνή.
Β31=Σόλων
όπως Α23
Στις λέξεις ΟΕΩΝ, ΕΟΣΟ, ΟΟΣΩ, το επιπλέον -Ο-, είναι χαρακτηριστικό συνθετικό
της διαλέκτου.Το Ο, (Ο-ΕΩΝ, ΕΟΣ-Ο, Ο-ΟΣΩ), είναι αχώριστο αθροιστικό πρόθηµα
που, κατά την επικρατέστερη άποψη, θεωρείται αιολικός τύπος του αθροιστικού ά(πρβλ. ά-θρόος, ά-παξ), απ'όπου και η ψίλωση των ελαχίστων λέξεων µε ά συνθετικό
το πρόθηµα αυτό. Τα εν λόγω σύνθετα µαρτυρούνται στον Όµηρο ή σε γλωσσάρια
(πρβλ. ό-πατρος, ό-πάτριος, ό-γάστριος, ό-τριχες, ό-γάστωρ, ό-ζυγες, ό-θροον, όξυλον, οίέτης).
Αντώνης Θωµά Βασιλάκης
Βλυχιά Κνωσού
Ηράκλειο Κρήτης

BΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ
Εγκυκλοπαίδειες
Πάπυρος-Λαρους-Μπριττάννικα (61 τόµοι)
Επιστήµη και Ζωή (16 τόµοι)
Χάρη Πάτση: Νέα Ελληνική (και Παγκόσµιος) εγκυκλοπαίδεια
Νέα ∆οµή (εκδ. 1996)(35 τόµοι)
Πάπυρος: Ελλάς (Αος Τόµος)

ΒΙΒΛΙΑ
Ψιλάκη Β.: Ιστορία της Κρήτης (4 τόµοι)
∆ετοράκη Θεοχ.: Ιστορία της Κρήτης
Σπανάκη Στ.: Ιστορία της Κρήτης (2 τόµοι)
Κρήτη: Ιστορία και Πολιτισµός ( -Έκδοση Βικελαίας Βιβλιοθήκης (2τόµοι)
Εκδοτική Αθηνών: Ιστορία του Ελληνικού Έθνους (16 τόµοι)
Χριστ.Μπουοντελµόντι: Ένας γύρος της Κρήτης στα 1415
Rοbert Pashley:<<ΤΑΞΙ∆ΙΑ ΣΤΗΝ ΚΡΗΤΗ>>,Α,Β τόµος
John Chadwick:Γραµµική Β και συγγενικές γραφές
J.T.Hooker: Εισαγωγή στη γραµµική Β (Εθνική Τράπεζα)
Arthur Evans: and the palace of Minos, έκδοση Οξφόρδης (Ashmol.Museum)
Walter Burkert: Αρχαία Ελληνική Θρησκεία
Αλεξίου Στ.: Μινωϊκός πολιτισµός
Πωλ Φωρ: Η Καθηµερινή Ζωή στην Κρήτη την Μινωική εποχή

Λ.Παπαβρανούση-Β.Σφυρόερα: Λεξικό Ανωµάλων και Οµαλών Ρηµάτων της Αρχ. Ελληνικής
Κονταίος: Μεγάλο λεξικό ρηµάτων, Αρχαίας Ελληνικής
Ι..Σταµατάκου: Λεξικό της αρχαίας Ελληνικής γλώσσης
Ι.Πανταζίδου: Λεξικό Οµηρικόν
Π.∆ορµπαράκη: Επίτοµον λεξικόν της αρχαίας Ελληνικής γλώσσης
Γ.Παναγιωτάκη : ∆ικταίο Άντρο
M.P.Nilsson: Ιστορία της Αρχαίας Ελληνικής Θρησκείας
M.P.Nilsson: Η Μυκηναϊκή προέλευση της Ελληνικής Μυθολογίας
Αγγ.Λεµπέση: Κρητών Πολιτεία .
Unesco: Ιστορία της Ανθρωπότητας (24 τόµοι)
Αχ.Τζαρτζάνου: Γραµµατική της Αρχαίας Ελληνικής Γλώσσης
Μ.Οικονόµου: Γραµµατική της Αρχαίας Ελληνικής
Αργύρη Εφταλιώτη: Οµήρου Οδύσσεια (Έµµετρη µετάφραση)
∆ηµ.Λαζογιώργου: Οι αποκαλύψεις του Αισχύλου για την Ατλαντίδα
∆ικηγορικός Σύλλογος Ηρακλείου: Η Μεγάλη ∆ωδεκάδελτος Επιγραφή της Γόρτυνος
Ιωάννη Κονδυλάκη : Κρητικόν Λεξιλόγιον (εκδ.Βικελαία Βιβλιοθήκη)
Mαν.Πιτυκάκη:<<Το γλωσσικό ιδίωµα της Ανατολικής Κρήτης>>2 τόµοι
Θωµόπουλου Ιάκωβου:<<Πελασγικά>>,1ος,2ος.τόµος
Ι.Προµπονά: Σύντοµος εισαγωγή εις την Μυκηναϊκήν φιλολογίαν
∆.Παπαδίτσας-Ε.Λαδιά: Οµηρικοί Ύµνοι
∆.Παπαδίτσας-Ε.Λαδιά: Ορφικοί Ύµνοι
Ι.Πασσα: Τα Ορφικά
Ι.Πασσα: Η αληθινή Προϊστορία
Άρη Πουλιανού: Η καταγωγή των Κρητών
Παπαδάκη Ν.: Ιεράπετρα
Εφη και Ι.Σακελλαρακης : Αρχάνες
Ζαχ.Σηµανδηράκη: Γεωργιούπολη
Περικλή Ρεδιαδη: Ο Κρητικός Λαβύρινθος και οι σχετικοί µύθοι
J-P.Olivier: Ο δισκος της Φαιστού (Φωτογρ. Έκδοση 1992)
Αχ.Τζάρτζανου: Συντακτικόν της αρχαίας Ελληνικής γλώσσης
Sinclair Hood: H τέχνη στην Προϊστορική Ελλάδα
Γιαν.Σακελλαράκης: Κρητοµυκηναϊκά (έκδοση Βικελαίας)
Κηρυκόπουλου Μιλτ.: Γραµµατική της Αρχαίας Ελληνικής
V.Berard: Κρητικές Υποθέσεις (Οδοιπορικό 1897)
F. W. Sieber: Ταξιδεύοντας στη νήσο Κρήτη το 1817
C.Rochfort Scott: Περιηγήσεις στην Κρήτη (οδοιπορικό 1834)
Β.Βλάχου: Τα ρήµατα της Αρχαίας Ελληνικής (εκδ.Gutenberg)
Γιάννη Παυλάκη: Κρητική ∆ηµοτική Ποιηση,Οι µαντιναδες
Στεφ.Ξανθουδιδη: Επίτοµος ιστορία της Κρήτης (1909)
Κρητικά Χρονικά: τοµος ΚΑ τεύχος 2 έτους 1969, τόµοςΚΗ-ΚΘ έτους 1988-1989, τόµος Λ έτους 1990.
Ειλαπίνη: 2 τόµοι (1987)
Χρηστάκη Γιαν-Πατεράκη Γ.: Η Κρήτη και η Ιστορία της
Παναγόπουλος Ανδρ.: Πλάτων και Κρήτη
Παναγόπουλος Ανδρ.: Αριστοτέλης και Κρήτη
Louis Godart: Ο δίσκος της Φαιστού (Το Αίνιγµα Μιας Γραφής Του Αιγαίου) (Ιούλιος 1995)
Philip P. Betancoyrt :Η ιστορία της Μινωικής κεραµεικής (1985)
Κουµανούδη Στεφ.: Λατινοελληνικό Λεξικό
Σακελλαράκη Γιάννη: Ανασκάπτοντας το παρελθόν
Σακελλαράκη Γιάννη: Εισαγωγή στην αρχαία ελληνική θρησκεία (Οι κρητικές ρίζες).Έκδοση 1995 Βικελ. Βιβλ.
Ζώης Αντ.: "Κνωσός" Το εκστατικό όραµα (Πανεπιστηµιακές Εκδόσεις Κρήτης 1996)
Κ.Γ.Στεφανάκη : Η Κρήτη µέσα από τον Όµηρο
Πωλ Φωρ (Βικελαία); Ιερά σπήλαια της Κρήτης (1996)
Jan Ellen Harrisson: Αρχαίες ελληνικές γιορτές (1996) .
Παπαγεωργίου Κωστή; Τα νησιά της Κρήτης (1996)
Χατζηδάκης Ιωσήφ: Περιήγησις εις Κρήτην (1881)
Παναγιώτης Κούθανας: Χρηστικό Λεξικό του ιδιώµατος της Μυκόνου Παν.Εκδ.Κρητης 1996)
Παύλου Βλαστού 1893: Ο γάµος εν Κρήτη (Ήθη Έθιµα Κρητών)
Παν.Εµµανουηλίδη: Λεξικό Ρηµάτων της Αρχαίας ελληνικής
Ιωαν.Ρώσση: Λεξικό οµαλών και ανωµάλων ρηµάτων της αρχαίας ελληνικής γλώσσας και µάλιστα της αττικής διαλέκτου.
Πανταζή Κοντοµήχη; Ησιόδουν έργα (Έµµετρη µετάφραση )
Κλωντ Μοσέ-Αννί Σναπ.Κουρµπργιόν: Επίτοµη ιστορία της αρχαίας Ελλάδος (1996).
The Times: Ατλας αρχαίων πολιτισµών 7 Τεύχη
========= Άτλας µεσαιωνικών πολιτισµών 5 Τεύχη
========= Άτλας παγκόσµιας ιστορίας 6 Τεύχη
Εφηµερίδα <<Καθηµερινή>>;Επτά µέρες (Τεύχη1995,1996,1997,1998 )
Στεφ.Πατάκης-Νικ.Τζιράκης: Λεξικό ρηµάτων αρχαίας Ελληνικής. Οµαλών και ανωµάλων. (Εκδόσεις Πατάκη 1984)
Παναγή Λορεντζάτου: Ιστορικό λεξικό της αρχαίας Ελληνικής (Β.Εκδοσις 1989)
Ιωάν.Σταµατάκου: Ιστορική γραµµατική της αρχαίας Ελληνικής(Τετάρτη εκδ.1990)
Jan de Groot: <<Οµηρικό Λεξιλόγιο>> µετάφραση Jacques Chard . Τυπωθήτω-Γιώργος ∆αρδανος,1996
Vittorio Simonelli: Κρήτη-1893 Οι περιηγητικές αναµνήσεις του Vittorio Simonelli. Ρέθυµνο 1996. Μετάφραση, Φουντουλακη Ιωάννα.
Αντώνη Β. Ξανθινάκη: Το γλωσσικό ιδίωµα της δυτικής Κρήτης. ∆ηµοτι-κή πολιτιστική επιχείρηση Χανίων. Μάιος 1996
Εταιρία Κρητικών Ιστορικών Μελετών: 1)Πεπραγµένα του Ε' διεθνούς Κρητολογικού συνεδ-ρίου (Άγιος Νικόλαος 1981). Ηράκλειο
1985 Τόµοι Α,Β,Γ. 2) Πεπραγµένα του Ζ' διεθνούς Κρητολογικού συνεδρίου, Τόµος Α1 (Ρέθυµνο 1995)
Lidell-Scott: Μέγα λεξικόν της αρχαίας ελληνικής γλώσσης
Π.Α.∆ιαµαντάκου: Λεξικον απάντων των ρηµάτων εις τους αττικούς πεζολόγους απαντωµένων.
Emily Vermeule : Ελλάς, Εποχή του χαλκού (1996)
Καθηµερινή : Παγκόσµιος ιστορικός Άτλας
Επιθεώρηση Ηώς : Κρήτη (1964)
Νικ.Κοντοσόπουλου: ∆ιάλεκτοι και ιδιώµατα της νέας Ελληνικής. (1994).
Λάζος Χρήστος: Ιστορία και εξέλιξη της γλώσσας.

Α,Γ,Πασπάτης: Το Χιακόν γλωσσάριον (1888)
Μισιρλή Ηλία: Η Πύλος στη διαδροµή των αιώνων. 1990
Martin S. Ruiperez-Jose L. Melena: Οι µυκηναίοι Έλληνες, Έκδοση Μ.Καρ-δαµίτσα 1996 (Βιβλίο για τις Γραµµικές γραφές)
Rene Treuil-Pascal Darcque-J.Cl.Poursat-Gilles Touchais:Οι πολιτισµοί του Αιγαίου (Καρδαµίτσας 1996)
Υπουργείο Πολιτισµού: Η γέννηση της γραφής , 1985
Ηλία.Α.Τσιτσέλη: Γλωσσάριον Κεφαλληνίας (Β.Ι.Μ.)
Ανδρέας Ι.Καλαντζάκος: Λεξικό ρουµελιώτικης λαϊκής γλώσσας(1995)
Νίκος Ψιλάκης: Κρητική Μυθολογία, Ηράκλειο 1996
∆ηµ. Π. Χαντζιαρά : Το θεσσαλικό γλωσσικό ιδίωµα 1995
Αγης Περιστεράκης : Σφακιανά (Τοπωνυµία-Γλωσσαρι κ.α) 1991
Εκδόσεις Αρχηγείου Ενόπλων ∆υνάµεων: Εθνική γλώσσα (1973)
J.B.Bury&Russwell Meiggs: Ιστορία της αρχαίας Ελλάδας (Καρδαµίτσας 1992)
∆ηµήτριος Τσιρόγλου : Λεξικό, αρχαϊστικών φράσεων, Της Νέας Ελληνικής Γλώσσας. (Εκδ. Σαββάλας 1997)
B.Traeger : Ο κρητικός λαβύρινθος, (1996)
Γεώργ.Σιεττος¨: Τα Κρητικά Μυστήρια
Κρητική Εστία: Τόµος 5, 1994/96
Εφη Σαπουνά-Σακελλαράκη: Μινωικόν Ζώµα (1971)
Νικ.Πλάτων: Ζάκρος,το νέον µινωϊκόν ανάκτορον (1974)
Ν.Πλάτωνος-W.C.Brice: Ενεπίγραφοι πινακίδες και πίθοι γραµµικού συ-στήµατος Α', εκ Ζάκρου (1975)
Σιέττος Γεώργιος : Υακίνθια µυστήρια
Σύλλογος δασκάλων & νηπιαγωγών Ν. Ηρακλείου: Ιστορία της Κρήτης
Γεωργ.Μπαµπινιώτη: συνοπτική ιστορία της ελληνικής γλώσσας, Αθήνα 1986
Άννα Στραταριδάκη-Κυλάφη: Αρχαία Ελληνική Ιστορία, Από τη Μινωϊκή ως την Αρχαϊκή περίοδο. Ρέθυµνο 1996
John Chadwick: Ο Μυκηναϊκός κόσµος, Gutenberg 1997
Ο. Κοµνηνού-Κακριδή : Ιλιάδα (3 Τόµοι)- Οδύσσεια (2 Τόµοι)
Ο. Κοµνηνού - Κακριδή: Σχέδιο και Τεχνική της Ιλιάδας (Εστία)
Αν. Γεωργοπαπαδάκος (Κάκτος): Θουκυδίδης, Ιστορία
Ελ.Βενιζέλου: Θουκυδίδου Ιστορίαι (Τόµοι 5) Γεωργιάδης.
Β.Τάσσος : Ηροδότου Ιστορίαι (Τόµοι 7) Γεωργιάδης
Γ.Μπαµπινιώτης : Η γλώσσα της Μακεδονίας, Ολκός 1992
Αριστοτέλης: Άπαντα Πολιτικά (3 τόµοι, Κάκτος)
Άγγελος Βλάχος : Παρατηρήσεις στον Θουκυδίδη Ξυγγραφής . 2 τόµοι Εστία , Α= Α-Θ 1992 και Β 1994.
Αριστοτέλης, Πολιτικά: 4 τόµοι, µετάφρ. Σπ.Μαγγίνας (Γεωργιάδη)
Αριστοτέλους: “ Περί ποιητικής” µετάφραση Σίµου Μενάνδρου, εισαγω-γή, κείµενο, ερµηνεία Ι. Συκουτρή 1936 (Εστία ) ανατύπωση
1995
Λεξικό Στέφανου Βυζάντιου (Γεωργιάδης).
Ιmm. Bekker: Λεξικό Σούδα (Σουϊδα) (Γεωργιάδης ) 2 τόµοι.
Maurigious Schmidt-Libraria Maukiana:Λεξικόν Ησυχίου του Αλεξανδρέως (Γεωργιάδης 1975)
Όλγας Κοµνηνού - Κακριδή: Σχέδιο και Τεχνική της Οδύσσειας. (Βιβλιο-πωλείο της <<Εστίας>>, Αθήνα 1984)
John B. Bury: Οι αρχαίοι Έλληνες ιστορικοί (Παπαδήµας 1988 Γ έκδοση).
Παπαθανασόπουλος Θανάσης: Καλλίµαχου Ύµνοι (Νεφέλη 1996 ).
Σταύρου Θρασύβουλος: Οι κωµωδίες του Αριστοφάνη (Εστία, έκτη έκδοση)
Κάλφας Βασίλης: Πλάτων - Τιµαίος (Β Έκδοση).
Μανόλης Ανδρόνικος: Ηράκλειο µουσείο (Εκδ. Αθηνών 1995)
Χρήστου.Τσούντα: Ιστορία της αρχαίας ελληνικής τέχνης, (“Αθήνα” 1928)
Bοtsford & Robinson : Αρχαία ελληνική ιστορία (Εθνική Τράπεζα 1995)
Αγγελική Βόρνιγκ: Μια σύντοµη ιστορία του ελληνικού πολιτισµού (Εκδόσεις Καστανιώτη 1997)
Γιάννης & Εφη Σακελλαρακη : Αρχάνες. Μια νέα µατιά στη µινωική Κρήτη (Εκδόσεις Άµµος 1997)
Σακελλαράκης Γιάννης:: Αρχαιολογικές αγωνίες στην Κρήτη του 19ου αιώνα (Πανεπιστηµιακές Εκδόσεις Κρήτης 1998)
J.J. Pollit : Η τέχνη στην Ελληνιστική εποχή (Παπαδήµας 1994)
Alexander Farnoux: Knossos, unearthing a legend
John Griffiths Pedley : Greek Art and Archaeology (London 1998)
W.W. Goodwin: Greek grammar (Bristol 1997)
John Chadwick: Linear B, and related scripts ( 1987 The Trustes of the British Museum)
Τόµας Τέϋλορ : Ελευσίνια Βακχικά Μυστήρια.
Βασιλάκης Αντωνης του Θωµά: <<ΤΟ ΚΡΗΤΙΚΟ ΛΕΞΙΛΟΓΙΟ>>
Βασιλάκης Αντώνης του Θωµά: <<ΟΙ 147 ΠΟΛΕΙΣ ΤΗΣ ΑΡΧΑΙΑΣ ΚΡΗΤΗΣ>>.

ΠΕΡΙΟ∆ΙΚΑ Περισκόπιο της επιστήµης.
∆αυλός
Αρχαιολογία
Ανεξήγητο
Αεροπός
Επιστήµη & Τεχνολογία
Πάπυρος Πρεςς: Ιστορία εικονογραφηµένη
Τότε: Περιοδικό για την ελληνική ιστορία...και όχι µόνο
Κρι-Κρι
Καµειρος
Experiment
Τρίτο µάτι
Κρήτη
Χρόνος
Κρητικές εικόνες: άρθρα Στ.Σπανάκη κ.α.
Αστροναυτική
Βήµατα στην ανάπτυξη (έκδοση Επιµελητηρίου Ηρακλείου)
Εποχές

Κόσµος και Τουρισµός
∆ιπετες
Πάντα
Στιγµές
Κρητόπολις (τεύχη 2)
Επτάκυκλος
Απολλώνιο φως
Αρχιπέλαγος
Στρατιωτική ιστορία
Sky Lab
Nexus
Ελληνικό πανόραµα

Ο∆ΗΓΟΙ
∆αβάρας Κ.: Φαιστός,Αγ.Τριάδα,Γόρτυνα
∆αβάρας Κ.: Μάλια
frieda Vandenabeele: Ο Θαυµαστός κόσµος της Κρήτης
Αντ.Σπ.Βασιλάκη: Μάλια κ.λ.π.
Αντ.Σπ.Βασιλάκη: Κνωσός
Αντ.Σπ.Βασιλάκη: Φαιστός,Γόρτυνα,Αγ.Τριάδα κ.λ.π.
Χατζη-Βαλλιάνου ∆.: Φαιστός
Χατζη-Βαλλιάνου ∆.: Λεβήνα
Σακελλαράκης Ι.: Μουσείο Ηρακλείου
Σωσω Λογιάδου-Πλάτωνος: Κνωσός
Σωσω Λογιάδου-Πλάτωνος: Κρήτη
Σωσω Λογιάδου-Πλάτωνος και Ναννω Μαρινάτου: Κρήτη
Κουφού Άννα: Κρήτη
Ι.Παπαποστόλου: Κρήτη
Μιχαηλίδου Άννα: Κνωσός
Εκδοτική Αθηνών: Τα Ελληνικά Μουσεία
Mondadori-Φυτρακης: Μουσεία του κόσµου (12 Μουσεία)
Εκδόσεις Αδάµ: Κρήτη (µικρού σχήµατος)
Ν.Ψιλάκη: Μοναστήρια και Ερηµητήρια της Κρήτης (2 τόµοι)
Ν.Ψιλάκη: Σπιναλόγκα
∆ρόσου Αφοι: Κρήτη
Χρ.Μαθιουλάκης: Κρήτη
Π.Καρολιδου: Ιστορικός Άτλας
Μπορµπουδάκη Μανώλη: Παναγία Κερά
∆ρόσου Αφοι ο.ε.: Νοµός Χανίων, αρχαιολογία-ιστορία-περιήγηση ∆ρόσου Αφοι ο.ε.: Νοµός Ρεθύµνης # # #
∆ρόσου Αφοι ο.ε.: Νοµός Λασιθίου # # #
∆αβάρας Κ.: Το Σπήλαιο του Ψυχρού
Αντ.Πλυµάκη: Το Φαράγγι της Αγίας Ειρήνης (Ανατ. Eπαρχία Σελίνου, 1994)
Μαρκατάτου Π.-Χρηστάκη Ι.: " η Κρήτη µας" (Γ.∆εττοράκης 1981)
Τούµπης ΑΕ: Κρήτη (1990)
Παναγιωτάκης Γ.: Κρήτη (1996)
Μ.Τούµπης ΑΕ: Ελληνική Μυθολογία (1995)
Εκδόσεις Α∆ΑΜ: Σαµαριά, Φαράγγι .
Εκδόσεις Α∆ΑΜ: Κρήτη (µεγάλου σχήµατος)
Αντ. Σπ. Βασιλάκης: Κρήτη (Ι.Μαθιουλάκης 1997)
Χαϊτάλης ∆ηµ: Κρήτη
Γ. ∆εσύπρης-Ν.∆ραµιτινού : Κρήτη, στους παλµούς της καρδιάς της (Τουµπης Μ. 1996)
Μαρµατάκη Αφοι : Κρήτη.
Ανδριανάκης Μιχαήλ: Η παλιά πόλη των Χανίων (εκδόσεις Αδάµ ,1997).

Η τέχνη του πολέµου στην Αρχαία Ελλάδα
Νικόλαος Φώτης
Kράνη, ασπίδες, πανοπλίες... Πώς να ήταν άραγε οι πολεµιστές εκείνης της εποχής, και πώς
φάνταζαν στα µάτια των αντιπάλων τους; Στους δικτυακούς τόπους του Internet µπορούµε να
πάρουµε µία ιδέα του στρατιωτικού εξοπλισµού της εποχής, αναπαριστώντας στο µυαλό µας
τις µυθικές στρατιές της αρχαίων χρόνων και της εποχής τους Μεγάλου Αλέξανδρου.

ΑΝΟΙΞΗ: ΩΡΑ ΓΙΑ ΠΟΛΕΜΟ
HISTORY OF WARFARE
http://www.museum.upenn.edu/Greek_World/Daily_life/Warfare.html

Ο πόλεµος στην Ελλάδα µέχρι τον 5ο αιώνα π.Χ., θα µπορούσε να θεωρηθεί ουσιαστικά
εποχιακή απασχόληση. Μέχρι την εποχή των Περσικών πολέµων, αυτό που αποκαλούνταν
πόλεµος δεν απείχε και πολύ από µία συνοριακή αψιµαχία. Όταν είχες µόλις θερίσει τα δικά
σου σταροχώραφα, ο πειρασµός να επιτεθείς στα χωράφια της γειτονικής πόλης ήταν πολύ
µεγάλος, εφόσον δεν προλάβαινε αυτή να επιτεθεί πρώτη. Μπορεί κάποιες επιµέρους µάχες
να ήταν αιµατηρές, αλλά η πλειονότητα του πληθυσµού κατάφερνε να επιβιώσει µέχρι τον
επόµενο χρόνο των επιχειρήσεων, µε την ηττηµένη πόλη να δίνει κάποιες παραχωρήσεις
(πολιτικές και οικονοµικές) στη νικήτρια. Η ολική καταστροφή µιας πόλης και η εξόντωση του
πληθυσµού της ήταν καταστάσεις που γενικά τις απέφευγαν.
Την εποχή του χειµώνα, οι στρατιωτικές δραστηριότητες σταµατούσαν (συνήθως) και οι
στρατιωτικοί επέστρεφαν στις οικογένειές τους, ασχολούνταν µε τα χωράφια τους, κ.λπ. Ο
ερχοµός των Περσών στην Ελλάδα άλλαξε δραµατικά το σκηνικό και έφερε την ιδέα του
ολοκληρωτικού πολέµου: ο στόχος δεν ήταν πλέον η αγροτική οικονοµία της διπλανής πόλης,
αλλά οι ίδιες οι πόλεις (και ο κόσµος που τις κατοικούσε). Μέθοδοι όπως εισβολή από ξηρά
και θάλασσα την ίδια στιγµή, ολοκληρωτική καταστροφή πόλεων και, σπανιότερα, τιµωρία και
υποδούλωση ολόκληρων κοινωνικών οµάδων (περιλαµβανοµένων και γυναικόπαιδων)
βρέθηκαν στο "ρεπερτόριο" των στρατών της εποχής.
Με την ήττα των Περσών και την αποχώρησή τους από την Ευρώπη, οι παλιές συνήθειες του
πολέµου επέστρεψαν σε µεγάλο ποσοστό και µπορεί κάποιος να διαβάσει στην ιστορία του
Πελοποννησιακού Πολέµου από τον Θουκυδίδη για τα διαλείµµατα των εχθροπραξιών τους
χειµώνες. Οι επιχειρήσεις γίνονταν τυπικά στο διάστηµα µεταξύ Μαρτίου και Οκτωβρίου, γιατί
τότε ο καιρός επέτρεπε τη µετακίνηση στρατού στα ορεινά και σταµατούσαν, όταν και οι δύο
στρατοί δεν µπορούσαν να εκτελέσουν επιχειρήσεις λόγω κακοκαιρίας.

ΑΝΑΖΗΤΗΣΤΕ ΚΑΙ ΚΑΤΑΣΤΡΕΨΤΕ!
Ο Μ.Αλέξανδρος επανέφερε την ιδέα του ολοκληρωτικού πολέµου στο προσκήνιο. Κλασικό
παράδειγµα, η καταστολή της ανυπακοής των Θηβών, όπου η αντίσταση στις µακεδονικές
φάλαγγες καταπνίγηκε στο αίµα, η Θήβα ισοπεδώθηκε και οι ελάχιστοι Θηβαίοι που επέζησαν
από τη σφαγή, πουλήθηκαν για δούλοι (σύµφωνα µε τις µαρτυρίες ιστορικών της εποχής).
Αυτές οι µέθοδοι δεν είχαν ξαναεφαρµοστεί σε τέτοια κλίµακα και πολλοί πιστεύουν ότι η
καταστροφή των Θηβών χρησίµευσε και ως παραδειγµατισµός για όποια ελληνική πόλη θα
διανοούνταν να σηκώσει κεφάλι ενάντια στη µακεδονική κυριαρχία.
Είναι χαρακτηριστικό ότι οι ιστορικοί της εκστρατείας του Μ.Αλεξάνδρου κάνουν την
καταγραφή των γεγονότων της µε ηµερολογιακά έτη, αντί µε εκστρατευτικά έτη (που ήταν ο
κανόνας πριν και µετά την εποχή του Μ.Αλεξάνδρου). Παρά την εξαιρετική βιαιότητα που
διακατείχε την εκστρατεία στο µεγαλύτερο µέρος της, οι Μακεδόνες γενικά δεν κατέφευγαν και
τόσο συχνά στην πρακτική της ισοπέδωσης πόλεων, παρά µόνο όταν είχαν ως στόχο την
τροµοκράτηση των πόλεων, που ενδεχοµένως θα τολµούσαν να τους αντισταθούν (κλασικές
περιπτώσεις η Τύρος και η Γάζα).
Τώρα πια, το σηµαντικό δεν ήταν η κατάληψη πόλεων ή θέσεων, αλλά η εύρεση και η
καταστροφή του αντίπαλου στρατού -ακόµα και µετά από µια νικηφόρα µάχη, πρέπει να
καταδιωχθεί ο εχθρός, ώστε να µην προλάβει να αναδιοργανωθεί (κλασικό παράδειγµα η
καταδίωξη του ∆αρείου για 90 χιλιόµετρα µετά τη µάχη στα Γαυγάµηλα). Η κατάληψη θέσεων
δικαιολογούνταν µόνο από την ανάγκη να φυλάξει κάποιος τα νώτα του και όχι από την
προοπτική ανταλλαγής εδαφών και παζαρεµάτων. Τώρα ο πόλεµος ήταν αστραπιαίος (η
καταδίωξη του ∆αρείου κράτησε για 640 χιλιόµετρα, µε µέση ταχύτητα 58-60 χµ./µέρα). Οι
αποστάσεις και οι εποχές έπαψαν να είναι απαγορευτικές για ένα στρατό. Ακόµα και µετά
από ήττα, δεν µπορούσε κανείς πλέον να είναι σίγουρος ότι δεν θα του επιτεθεί τη νύχτα ο
µόλις ηττηµένος, για να ανατρέψει το αποτέλεσµα.
Η στρατιωτική ιστορία δεν θα ήταν ποτέ πια η ίδια µετά την εκστρατεία του Μ.Αλεξάνδρου.
Από τότε και στο εξής, ένας στρατός θα επιχειρούσε οπουδήποτε, οποτεδήποτε (νύχτα και
µέρα, άνοιξη και χειµώνα). Η ταχύτητα, ο αιφνιδιασµός και η απρόβλεπτη πορεία του
στρατού, που είχε γίνει το σήµα κατατεθέν του Μ.Αλεξάνδρου, θα ήταν αυτοσκοπός για τους
νέους στρατηλάτες.

Βιβλιογραφία:
n W.W.Tarn, "Στρατιωτικές και ναυτικές εξελίξεις κατά την Ελληνιστική εποχή", εκδόσεις
Φόρµινξ, 1998

ΜΑΚΕ∆ΟΝΙΚΟ "ΧΑΡΑΤΣΙ"
ALEXANDER THE GREAT
http://www.geocities.com/Athens/Acropolis/6193/feac45a3.html
ANCIENT GREEK & ROMAN COINS
http://www.geocities.com/Athens/Acropolis/6193/
ANCIENT GREEK SILVER COINS
http://personalwebs.myriad.net/drew905/greek2.html
MONUMENTS OF MATERIAL CULTURE OF AZERBAIJAN
http://www.culture.az/mmca/coins/article9/article9.html
Ο Μ.Αλέξανδρος σε γενικές γραµµές διατήρησε το φορολογικό σύστηµα των Αχαιµενιδών
όπως το είχε βρει. Οι σατράπες (τοπικοί διοικητές) των επαρχιών που κατακτούσε ήταν
υπεύθυνοι για τη συγκέντρωση του φόρου υποτελείας, όπως και στην περίπτωση του
∆αρείου. Ό,τι περίσσευε από τα έξοδα των τοπικών σατραπών πήγαινε στο κεντρικό
θησαυροφυλάκιο. Το τελικό αποτέλεσµα ήταν ότι η πλειονότητα του κόσµου δεν
ενθουσιάστηκε ιδιαίτερα από την αλλαγή αφέντη, παρά την προπαγάνδα περί
απελευθέρωσής τους από τους Πέρσες. Ειδικά στις ιωνικές πόλεις, στα παράλια της Μικράς
Ασίας, παρατηρούνται ανακολουθίες, οι οποίες δείχνουν ότι δεν υπήρχε σταθερή πολιτική.
Συνήθως παραχωρούνταν η ελευθερία στους κατοίκους των ελληνικών πόλεων της Μ.Ασίας,
αλλά ο Μ.Αλέξανδρος διόριζε καθεστώτα, αποφάσιζε για την επιβολή φόρου -η αυτονοµία
ήταν το προσωπικό του δώρο.Ακόµα και µετά από τέτοιες αποφάσεις, δεν ήταν απίθανο να
αλλάξει το σκηνικό, µε κλασικό παράδειγµα την Άσπενδο, της οποίας οι κάτοικοι ήταν
αργολικής καταγωγής. Οι πρεσβευτές της παρέδωσαν την πόλη στο Μ.Αλέξανδρο, ζητώντας
του να µην τοποθετηθεί µακεδονική φρουρά, και αυτός συµφώνησε, µε τον όρο ότι θα
κατέβαλε η πόλη 50 τάλαντα για τη χρηµατοδότηση της εκστρατείας, καθώς και τα άλογα που
εκτρέφονταν για παράδοση στον Πέρση βασιλιά. Μετά την άρνηση των κατοίκων της πόλης,
ο µακεδονικός στρατός ξεκίνησε εναντίον της, µε αποτέλεσµα να επικρατήσουν
ψυχραιµότερες σκέψεις ανάµεσά τους και έτσι (ξανα)δήλωσαν υποταγή. Τώρα όµως, ο
Αλέξανδρος πρόσθεσε έναν ετήσιο φόρο στην έκτακτη εισφορά (η οποία έφτασε τα 100
τάλαντα παρεµπιπτόντως), θα ήταν υπό τη διοίκηση ενός σατράπη διορισµένου από τον ίδιο
και θα παρέδιδε οµήρους ως εγγύηση για την υποταγή της.
Τα νοµίσµατα που εκδόθηκαν στην εποχή του Μ.Αλεξάνδρου αποτελούν µνηµεία της
οικονοµικής πολιτικής του. Στην αρχή, τα νοµίσµατα (κυρίως τα διάσηµα τετράδραχµα)
παράγονταν στα βασιλικά µακεδονικά νοµισµατοκοπεία της Πέλλας και της Αµφίπολης, ενώ
µετά τη µάχη της Ισσού άρχισαν να κόβονται βασιλικά νοµίσµατα στις ακτές της Μέσης
Ανατολής (Ταρσός, Μυρίανδρος, Βύβλος, Σιδώνα). Σε πολλές περιπτώσεις σταµάτησε η
κοπή των τοπικών νοµισµάτων (αλλά δεν αποσύρονταν από την κυκλοφορία). Στη βασιλεία
του Μ.Αλεξάνδρου, τα νοµίσµατα έπαψαν να είναι επώνυµα (µε το όνοµα του τοπικού
άρχοντα που τα εξέδιδε) και τα µακεδονικά νοµίσµατα κυκλοφορούσαν σε όλη την
αυτοκρατορία.
Βιβλιογραφία:
n A.B.Bosworth, "Κατακτήσεις και αυτοκρατορία του Μεγάλου Αλεξάνδρου", εκδόσεις
Οδυσσέας, 1998
n Γρηγόρης Ζώρζος, "Περί οικονοµίας Μεγάλου Αλεξάνδρου", εκδόσεις Γεωργιάδη, 1997

ΣΤΡΑΤΟΣ ΞΗΡΑΣ
WARFARE IN HELLAS
http://monolith.yawc.net/~marsares/warfare/
WARFARE IN ANCIENT GREECE
gopher://gopher.lib.virginia.edu/00/alpha/bmcr/v97/97-6-1
Στο στρατό ξηράς, το σηµαντικότερο µέλος ήταν ο "οπλίτης" -ένας πεζός στρατιώτης, βαριά
θωρακισµένος και µε ισχυρό οπλισµό. Το "όπλον" στην αρχαία εποχή σήµαινε τη βαριά
(µέχρι και οκτώ κιλά) ξύλινη ασπίδα, που κρατιόταν στο αριστερό χέρι (σε αγκώνα και λαβή).
Το κύριο επιθετικό όπλο ήταν το δόρυ, ανάµεσα στα δύο και τρία µέτρα, ενώ υπήρχε και
δίστοµο ξίφος µήκους περίπου 60 εκατοστών. Ο αµυντικός εξοπλισµός συµπληρωνόταν από
ένα µεταλλικό κράνος, θώρακα και επικαλαµίδες. Οι οπλίτες αποτέλεσαν το αρχαίο
στρατιωτικό σώµα της διάσηµης φάλαγγας. Υπάρχουν δύο κύριες θεωρίες για την εµφάνιση
των οπλιτών και της φάλαγγας: η θεωρία της "βαθµιαίας αλλαγής", η οποία επιτάσσει ότι
πρώτα εµφανίζονται οι οπλίτες µε τη θωράκισή τους και έπειτα οι τακτικές της φάλαγγας και η
θεωρία της "απότοµης αλλαγής", η οποία πρεσβεύει ότι εµφανίζονται ταυτόχρονα στο
προσκήνιο. Μία ενδιαφέρουσα παρατήρηση είναι ότι η ασπίδα-όπλο που έπιανε σε δύο
σηµεία στο αριστερό χέρι, δεν επέτρεπε να την κρεµάει ο ιδιοκτήτης της στην πλάτη για
προστασία, ενώ τον άφηνε εκτεθειµένο στη δεξιά πλευρά που κρατούσε το δόρυ,
επιβάλλοντας πλέον την ανάγκη για µάχη σε σχηµατισµό. Υπάρχει και η θεωρία, σύµφωνα µε
την οποία πρώτα εµφανίστηκε η φάλαγγα και µετά τα όπλα για τη µάχη σε σχηµατισµό, αλλά
µάλλον ποτέ δεν θα µάθουµε την αλήθεια, γιατί αυτές οι αλλαγές έγιναν στη σκοτεινή περίοδο
µετάβασης στην εποχή του Σιδήρου.
Το δόρυ δεν χρησιµοποιούνταν πλέον όπως στην Οµηρική εποχή πετώντας το, αλλά µε
σπρώξιµο και τα δόρατα προτεταµένα, η φάλαγγα προσπαθούσε να διασπάσει τον αντίπαλο
σχηµατισµό. Για αιώνες, οι Έλληνες βελτίωσαν τη χρήση της φάλαγγας, µε σκοπό τη
µεγιστοποίηση του αντίκτυπου (σοκ) στην αντίπαλη παράταξη, παρουσιάζοντας ένα µοναδικό
φαινόµενο στη στρατιωτική ιστορία -δεν είναι γνωστοί άλλοι στρατοί που να χρησιµοποίησαν
τέτοιες τακτικές σε βαθµό αποκλειστικότητας. (Continuing the Othismos on Othismos-Peter
Krentz-Davidson College http://trentu.ca/www/cl/ahb/ahb8/ahb-8-2c.html και στη βιβλιογραφία
Ν.Γρηγοριάδης, εισαγωγή στην "Αλεξάνδρου Ανάβασις" του Αρριανού, εκδόσεις
Ζαχαρόπουλος).
Ακόµα και σήµερα γίνεται έντονη συζήτηση για το εάν οι οπλίτες στις διαδοχικές βαθµίδες
(στοίχους) µιας φάλαγγας έσπρωχναν τους µπροστινούς τους συστρατιώτες, αυξάνοντας µε
αυτόν τον τρόπο την ώθηση ("ρύµη", ίση µε το γινόµενο της ταχύτητας στο τετράγωνο επί τη
µάζα) - -αυτή η κίνηση λεγόταν "ωθισµός". Αρκετοί µελετητές δεν µπορούν να δεχθούν την
ιδέα µιας παράταξης βάθους οκτώ ή περισσότερων ανδρών που σπρώχνει ο καθένας τον
προπορευόµενό του (κάπως σαν οµάδες σε αγώνα ράγκµπι), ώστε να συντρίψουν την
αντίπαλη παράταξη. Εάν όµως τον δεχθούµε, τότε οι νίκες της ελληνικής φάλαγγας απέναντι
σε στρατιωτικούς σχηµατισµούς µεγαλύτερου βάθους εξηγούνται ευκολότερα, χωρίς να
παραβλέπουµε και τοµείς όπως ψυχολογία, κ.λπ.).
Όταν ο Φίλιππος αναδιοργάνωσε το βασίλειο της Μακεδονίας (The Short Sarisa: Tactical
reality or scribal error? στη διεύθυνση http://trentu.ca/www/cl/ahb/ahb8/ahb-8-4f.html ) πήρε
πολύτιµα µαθήµατα από το στρατό των Θηβών, που χρησιµοποίησε την περίφηµη "λοξή
φάλαγγα" του Επαµεινώνδα στις µεγάλες µάχες στα Λεύκτρα και τη Μαντίνεια. Ο
Επαµεινώνδας χρησιµοποίησε ασυνήθιστα βαθείς σχηµατισµούς (τον Ιερό Λόχο) µε µικρό
πλάτος, µε σκοπό τη διάσπαση της απέναντι γραµµής, και το αποτέλεσµα ήταν η πρώτη ήττα
της σπαρτιατικής φάλαγγας στην Ιστορία. Ο Φίλιππος ήταν όµηρος στις Θήβες στη νεότητά
του και τα µαθήµατα της θηβαϊκής πολεµικής µηχανής ήταν πολύ χρήσιµα αργότερα, όταν
έφτιαξε τη µακεδονική φάλαγγα. Η µεγάλη διαφορά σε σχέση µε τις παλαιότερες εκδοχές της
φάλαγγας ήταν η χρήση της σάρισας, µε µήκος που πιστεύεται ότι έφτανε ή και ξεπερνούσε
τα έξι µέτρα (υπάρχει συζήτηση για το ενδεχόµενο σάρισας µικρότερου µήκους, αλλά µάλλον
επρόκειτο για λάθος στις πηγές). Η µάχη στη Χαιρώνεια ήταν η στιγµή κατά την οποία ο

µαθητής (Φίλιππος) έβαλε τα γυαλιά στους δασκάλους (Θηβαίους), χάρη στη χρήση µιας
πολύπλευρης στρατιωτικής δύναµης, καθώς και βελτιωµένων τακτικών.
Η τακτική της φάλαγγας βασιζόταν στη σφιχτή παράταξη των ανδρών, τις επικαλυπτόµενες
αιχµές που προεξείχαν µέχρι και πέντε µέτρα από την πρώτη σειρά (όταν οι στρατοί της
εποχής µετά βίας είχαν δόρατα τριών µέτρων συνολικά). Μετά την τέταρτη σειρά, οι οπλίτες
σήκωναν τις σάρισες σε µεγάλη κλίση, ώστε να προστατεύουν την παράταξη από τα βέλη.
Σηµαντική ήταν η σιδερένια πειθαρχία στους στρατιώτες, ώστε να γίνεται γρήγορα κι
αποτελεσµατικά η αλλαγή πορείας της φάλαγγας σε οποιαδήποτε πλευρά του τετραπλεύρου.
Η εµφάνιση ενός στρατιωτικού σώµατος που θύµιζε σκαντζόχοιρο, σκορπούσε το φόβο στο
πεδίο της µάχης και όταν συγκρούονταν µακεδονικές φάλαγγες, η αντοχή και το ηθικό έκριναν
συνήθως το αποτέλεσµα. Όταν ο διοικητής της µακεδονικής φάλαγγας είχε στη διάθεσή του
ίσιο κι οµαλό έδαφος (κατά προτίµηση ελαφρά ανηφορικό, για να διατηρείται ο σφιχτός
σχηµατισµός), είχε µια ανίκητη πολεµική µηχανή στη διάθεσή του.
Στη µάχη της Ισσού, οι Έλληνες µισθοφόροι των Περσών κατάφεραν να διεισδύσουν στη
φάλαγγα, κάνοντας τη ζωή των Μακεδόνων εξαιρετικά δύσκολη -µόνο όταν ο Μ.Αλέξανδρος
τους χτύπησε από τα πλαϊνά, κατάφερε η φάλαγγα να ανασάνει και να προχωρήσει ενάντια
στον εχθρό.
Η µόνη γνωστή περίπτωση που η µακεδονική φάλαγγα νικήθηκε ήταν στη µάχη της Πύδνας
ανάµεσα στους Ρωµαίους του Αιµίλιου Παύλου και τους Μακεδόνες του Περσέα, όπου το
σχετικά ανώµαλο έδαφος δηµιουργούσε κενά ανάµεσα στο σχηµατισµό της φάλαγγας και το
ιππικό, µε αποτέλεσµα να µπορέσουν να διεισδύουν οι Ρωµαίοι και να χτυπήσουν τους
σχετικά αφύλακτους Μακεδόνες. Ακόµα και στο ανώµαλο έδαφος οι Ρωµαίοι είχαν βαριές
απώλειες, µέχρι να αναγκάσουν τη µακεδονική φάλαγγα να υποχωρήσει, όπως αναφέρεται
στη βιογραφία του Αιµίλιου Παύλου από τον Πλούταρχο. Στην τροµερή µάχη της Πύδνας
διακρίθηκε κι ο νεότερος γιος του Αιµίλιου Παύλου, Σκιπίων, που αργότερα συνέτριψε την
Καρχηδόνα και πήρε το προσωνύµιο "ο Αφρικανός".Το ενδιαφέρον είναι ότι οι ελληνικές
φάλαγγες νίκησαν άνετα αυτό που σήµερα αποκαλούµε "ολοκληρωµένο στρατό", στους
Περσικούς πολέµους, χωρίς ουσιαστική βοήθεια από άλλα είδη στρατού. Οι Πέρσες είχαν
από άρµατα και ιππικό έως τοξότες, κ.λπ., αλλά δεν τους χρησιµοποίησαν κατάλληλα για να
διαλύσουν το σχηµατισµό της φάλαγγας. Έτσι, η φάλαγγα ουσιαστικά ανενόχλητη έπεσε
πάνω στο περσικό πεζικό στο Μαραθώνα, διαλύοντας την παράταξή τους, παρά το γεγονός
ότι οι ελληνικές φάλαγγες είχαν τυπικά βάθος οκτώ ανδρών, ενώ οι Πέρσες έφταναν και τους
πενήντα, χωρίς να είναι λιγότερο σκληραγωγηµένοι -ίσως ο µυστήριος "ωθισµός" έπαιξε το
ρόλο του;

ΤΟ ΜΕΡΟΚΑΜΑΤΟ ΣΤΗΝ ΑΡΧΑΙΟΤΗΤΑ
Οι ταχυδροµικές αποστολές την εποχή του Μ.Αλεξάνδρου έκαναν τη διαδροµή ΕκβάταναΠέλλα σε 31 µέρες, µε ταχύτητα 50 χιλιοµέτρων την ηµέρα. Το κόστος ήταν η µηνιαία αµοιβή
ενός ταχυδρόµου (125 δραχµές, ενώ ο ελάχιστος µισθός, µε τον οποίο µπορούσε να
επιβιώσει άνθρωπος τότε, ήταν µία δραχµή την ηµέρα. Το τυπικό µεροκάµατο ήταν δύο
δραχµές, ενώ ο µισθός ενός τυπικού µισθοφόρου στρατιώτη ήταν 3-4 δραχµές την ηµέρα.
Ένας εταίρος είχε ηµερήσιο µισθό 16 δραχµές και 4 οβολούς (1 δραχµή ισούται µε 6
οβολούς). Είναι εµφανές ότι ένας στρατιώτης στην υπηρεσία του Μ.Αλεξάνδρου ήταν σε
καλύτερη οικονοµική κατάσταση από τους συµπατριώτες του, που προσπαθούσαν να βρουν
δουλειά στην ελληνική κοινωνία (µέχρι και 15 φορές το µεροκάµατο ενός εργάτη). Κι όλα αυτά
χωρίς να συνυπολογιστούν τα κέρδη από τα λάφυρα, κ.λπ. Όχι και τόσο παραδόξως, οι
ιππείς είχαν πάντοτε οικονοµικά προβλήµατα, καθώς έπρεπε να συντηρούν το άλογο και τον
(έφιππο) ιπποκόµο τους, ενώ ζούσαν µέσα στην πολυτέλεια.
Οι πληρωµές γίνονταν σε καθαρό χρυσό, υπολογισµένο σε στατήρες (1 στατήρας = 8,55
γραµµάρια, ίσος µε 2 δραχµές περίπου). Όταν πέθανε ο ∆αρείος µετά την καταδίωξη από το
ιππικό του Μ.Αλεξάνδρου, κάθε ιππέας έλαβε ειδική αποζηµίωση ένα τάλαντο (6.000
δραχµές), τo οποίο είχε βάρος 25,8 κιλά (µιλάµε για καθαρό χρυσό ή ασήµι, ένα χρυσό
τάλαντο αντιστοιχούσε σε δέκα ασηµένια στην Ελλάδα ή δεκατρία ασηµένια στην Ασία). Όσοι

ήθελαν να συνεχίσουν µε το Μ.Αλέξανδρο για επτά χρόνια ακόµη, το δήλωσαν και τους
πρόσφεραν τρία τάλαντα.

ΜΙΖΕΣ, ΛΑ∆ΩΜΑΤΑ ΚΙ ΑΛΛΕΣ ΙΣΤΟΡΙΕΣ ∆ΙΑΦΘΟΡΑΣ...
Ένα ενδιαφέρον επεισόδιο στα οικονοµικά της εκστρατείας ήταν η διαφυγή του βασιλικού
ταµία Άρπαλου, παιδικού φίλου του Μ.Αλεξάνδρου, µε το τεράστιο ποσό των 5.000 ταλάντων
και 6.000 µισθοφόρους στρατιώτες. Και πιο πριν, ο Άρπαλος το είχε σκάσει από το
στρατόπεδο, όταν αρρώστησε βαριά ο Μ.Αλέξανδρος, καθώς φοβήθηκε για τη ζωή του, αλλά
επανήλθε στη θέση του το 331. Όταν ο Άρπαλος έφτασε στην Αθήνα, οι Αθηναίοι βρέθηκαν
σε εξαιρετικά δύσκολη θέση και έπρεπε να κάνουν ένα σωρό πολιτικούς ελιγµούς για να µη
χρειαστεί να τον παραδώσουν στις τρεις διαδοχικές µακεδονικές αντιπροσωπείες, καθώς
ήταν συµπολίτης τους και ικέτης. Ο γνωστός ρήτορας ∆ηµοσθένης λέγεται ότι δωροδοκήθηκε
µε 20 τάλαντα, για να πείσει τους Αθηναίους να τον κρατήσουν. Τελικά "απέδρασε" από την
Ακρόπολη, αφού δεν είχε µείνει φρουρά να τον φυλάει, και συνάντησε τους µισθοφόρους του
στο µεγάλο µισθοφορικό στρατόπεδο στο ακρωτήριο Ταίναρο. Τότε προέκυψε µεγάλο
σκάνδαλο στην Αθήνα (παράλληλα µε την ανακούφιση που εξέλειπε µια αιτία πολέµου µε τη
Μακεδονία), γιατί από τα 700 τάλαντα που είχε καταθέσει για φύλαξη ο Άρπαλος βρέθηκαν
µόνο τα µισά µετά την αναχώρησή του και ο ∆ηµοσθένης δεν είχε (ή δεν ήθελε) να πληρώσει
για το πρόστιµο που επιβλήθηκε (και) σε αυτόν, φυλακίστηκε και τελικά αφέθηκε να
δραπετεύσει σαν τον Άρπαλο, ζώντας στην εξορία µέχρι το θάνατο του Μ.Αλεξάνδρου.
Άλλο ένα ενδιαφέρον επεισόδιο συνέβη στην Ινδία. Όταν ο γραµµατικός Ευµένης έφτασε στο
στράτευµα έχοντας συλλέξει µόλις 100 τάλαντα σε φόρους, ο Μ.Αλέξανδρος τον κατέκρινε
έντονα και έδωσε εντολή να βάλουν φωτιά στη σκηνή του για να του δώσουν ένα µάθηµα. Η
σκηνή όµως κάηκε ολοσχερώς, µε αποτέλεσµα να χαθούν σηµαντικά έγγραφα, ενώ το
λιωµένο χρυσάφι και ασήµι που βρέθηκαν µετά την πυρκαγιά στη σκηνή ανήλθαν σε 1.000
τάλαντα (!).
Ήταν κοινός τόπος ότι ο νεαρός βασιλιάς είχε µεγάλα οικονοµικά προβλήµατα στην αρχή της
εκστρατείας του, καθώς δεν είχαν µείνει πολλά στο θησαυροφυλάκιο µετά τον αιφνίδιο θάνατο
του Φιλίππου. Αυτό κατά πάσα πιθανότητα εξηγεί το επεισόδιο µε τους Σόλους και την
απαίτηση για καταβολή διακοσίων ταλάντων για την υποτιθέµενη συµπάθεια προς τους
Πέρσες, εν όψει της µάχης των Γαυγαµήλων. Πολλοί πιστεύουν ότι βασικά επρόκειτο για
µεταµφιεσµένο φόρο, ώστε να µπορέσει να συνεχίσει τη χρηµατοδότηση των επιχειρήσεών
του. Επίσης, µια, δυο πόλεις στην περιοχή του Ελλησπόντου τού προσέφεραν λεφτά στην
αρχή της εκστρατείας και δεν τους επέβαλε σκληρούς όρους, σε αντίθεση µε άλλες πόλεις.

ΙΠΠΙΚΟ ΚΙ ΑΛΛΑ ΟΠΛΑ
Σε αντίθεση µε το κλασικό ιππικό, του οποίου στόχος ήταν η παρενόχληση της εχθρικής
φάλαγγας, το µακεδονικό βαρύ ιππικό ήταν κανονικό σώµα εφόδου, µε κορυφαίους τους
Εταίρους (Warfare in Hellas http://monolith.yawc.net/~marsares/warfare/army/m_cavalr.html).
Το επιθετικό όπλο τους ήταν ένα δόρυ, τρία µέτρα µακρύ, και η ταχύτητα µε την οποία
µπορούσαν να το εκτοξεύσουν -επειδή δεν υπήρχε ακόµη ο αναβολέας, έπρεπε να φύγει το
δόρυ από το χέρι του ιππέα αµέσως πριν από το χτύπηµα.
Εκτός από επιθετικό ρόλο, το βαρύ ιππικό έπαιζε σηµαντικό ρόλο και στην προστασία των
πλευρών της φάλαγγας (το µόνο µέρος που ήταν ευάλωτη και, για την ακρίβεια, το δεξί µέρος
που κρατούσαν τις σάρισες ήταν το πιο εκτεθειµένο). Συγκριτικά, το περσικό ιππικό, αν και
πολυάριθµο, εφάρµοζε τακτικές του τύπου "χτύπα και φεύγα", µε µειωµένη
αποτελεσµατικότητα απέναντι στη µακεδονική φάλαγγα.
Οι υπόλοιποι σχηµατισµοί είχαν µειωµένη σηµασία στις περισσότερες µάχες, µε την εξαίρεση
περιπτώσεων, όπως επίθεση σε ορεινά εδάφη, όπου οι τοξότες (κυρίως οι Σκύθες και οι
Κρητικοί) και οι σφενδονήτες-πελταστές (συνήθως Θράκες) έπαιζαν σηµαντικό ρόλο.

Συγκριτικά µε τον ελληνικό στρατό εισβολής (που περιλάµβανε και µισθοφόρους στρατιώτες),
οι Πέρσες είχαν ένα πιο ποικιλόµορφο στρατό. Στο πεζικό, οι διάσηµοι "Αθάνατοι" (επειδή ανά
πάσα στιγµή υπήρχαν στρατιώτες για την αναπλήρωση των απωλειών, διατηρώντας τη
δύναµη σταθερή στους 10.000) ήταν η ελίτ των Περσών (λειτουργούσαν και ως
σωµατοφύλακες του βασιλιά). Ακόµα και αυτοί όµως δεν συγκρίνονταν µε τους βαριά
θωρακισµένους οπλίτες από την Ελλάδα. Ουσιαστικά, οι Έλληνες µισθοφόροι στην υπηρεσία
του Πέρση βασιλιά ήταν αρκετά πιο επικίνδυνοι. Ο αριθµός των ιππέων και τοξοτών στις
περσικές δυνάµεις ήταν συντριπτικά ανώτερος από τους αντίστοιχους των Ελλήνων, καθώς
οι Έλληνες χρησιµοποιούσαν το βαρύ πεζικό ως κύρια δύναµη.

ΠΟΛΕΜΙΚΟΙ ΕΛΕΦΑΝΤΕΣ
THE MAURYAN DYNASTY [322 BC - 185 BC]
http://www.historyofindia.com/maurya.html

Μετά τη σύγκρουση µε τον Πώρο στον ποταµό Υδάσπη, ο Μ.Αλέξανδρος πρόσθεσε ένα
σώµα πολεµικών ελεφάντων στην εκστρατευτική δύναµή του. Η χρήση ελεφάντων
γενικεύτηκε στους πολέµους ανάµεσα στους διαδόχους, µε κλασικότερο παράδειγµα τη
χρήση τους από το Σέλευκο ενάντια στον Αντίγονο και το γιο του ∆ηµήτριο τον Πολιορκητή
στην Ιψό. Πεντακόσιοι πολεµικοί ελέφαντες παραχωρήθηκαν από τον ηγεµόνα της Ινδίας
Τσαντραγούπτα (Chandragupta) στο Σέλευκο Νικάτωρα. Ο Chandragupta χρησιµοποίησε το
µικρό βασίλειο της Pataliputra (η Παλίβοθρα των αρχαίων) ως ορµητήριο για να εκδιώξει τις
µακεδονικές φρουρές από τη Β. Ινδία, ενώ οι ∆ιάδοχοι πολεµούσαν µεταξύ τους, και έδωσε
στο Σέλευκο τους ελέφαντες ως αντάλλαγµα για την αναγνώριση της εξουσίας του στην Ινδία.
Όταν ο ∆ηµήτριος καταδίωξε τους δικούς του αντιπάλους, ο Σέλευκος χρησιµοποίησε τους
ελέφαντες ως φράγµα που έκοψε την επιστροφή του, µε αποτέλεσµα να χαθεί ο Αντίγονος ο
Μονόφθαλµος στη µάχη. ∆εν υπήρχε πλέον η δυνατότητα να ενωθούν οι ∆ιάδοχοι, καθώς
έµειναν τέσσερα σχεδόν ισοδύναµα βασίλεια και κανένα τους δεν θα µπορούσε να
κυριαρχήσει µόνο του πάνω σε όλα τα άλλα. Η χρήση πολεµικών ελεφάντων ουσιαστικά
σταµάτησε µε το τέλος της Ελληνιστικής εποχής.

ΝΑΥΤΙΚΟΣ ΑΓΩΝΑΣ
NAVAL WARFARE IN HELLAS
http://monolith.yawc.net/~marsares/warfare/history/naval.html
THE GREEK TRIREME
http://monolith.yawc.net/~marsares/warfare/army/g_trirem.html
Στη ναυτική στρατιωτική ιστορία, οι πόλεµοι στη Μεσόγειο γίνονταν µε κωπήλατα πλοία µέχρι
και την εποχή της Αναγέννησης. Στον 5ο αιώνα π.Χ., όταν οι Έλληνες συγκρούστηκαν µε
τους Πέρσες στη ναυµαχία της Σαλαµίνας, είχαν µεν µικρότερο αριθµό πλοίων, αλλά και ένα

νέο τύπο πλοίων, που έπαιξε πρωταγωνιστικό ρόλο στη µάχη. Ο νέος τύπος ήταν η τριήρης,
η οποία ήταν σαφώς µικρότερη από τα φοινικικά πλοία της εποχής, αλλά εξαιρετικά ταχύ για
κωπήλατο σκάφος και η πρώτη του εµφάνιση χρονολογείται έναν αιώνα πιο πριν. Μέχρι την
εµφάνιση της τριήρους, η ναυµαχία ήταν ουσιαστικά µεταφορά των στεριανών τακτικών στη
θάλασσα: γινόταν προσπάθεια να πλευροκοπηθεί το εχθρικό πλοίο και να στερεωθεί µε
γάντζους. Στην περίπτωση που πετύχαινε το πλεύρισµα, γινόταν έφοδος από το ένα πλοίο
στο άλλο, κάτω από βροχή βελών και ακοντίων.
Η τριήρης τα άλλαξε όλα, καθώς ήταν πλέον ένα πλοίο που είχε ως αποστολή του να βυθίζει
άλλα πλοία. Το σκάφος ήταν πλέον κτισµένο γύρω από ένα έµβολο ενισχυµένο µε φύλλα
χαλκού, το οποίο ήταν το κύριο επιθετικό όπλο του. Οι τακτικές στόχευαν στον εµβολισµό του
εχθρικού σκάφους από τα πλαϊνά και µετά στην οπισθοχώρηση που θα επέτρεπε στο νερό
να µπει στο χτυπηµένο πλοίο και να το βουλιάξει. Έπρεπε να αποφευχθεί η περίπτωση του
βυθίσµατος του επιτιθέµενου πλοίου µαζί µε το χτυπηµένο, οπότε η δύναµη της
πρόσκρουσης επιβαλλόταν να είναι υπό έλεγχο. Άλλες πιθανές τακτικές ήταν η πλεύση δίπλα
στο εχθρικό πλοίο, προσπαθώντας να σπάσουν τα κουπιά της µιας πλευράς, αφήνοντάς το
εύκολο στόχο για εµβολισµό. Οι 170 κωπηλάτες της τριήρους έδιναν την εκπληκτική ανώτατη
ταχύτητα των 10 κόµβων (περίπου 18 χµ./ώρα), και το επεισόδιο της Λέσβου το 427 π.Χ.
είναι πειστική µαρτυρία:
Εκείνη τη χρονιά, η Μυτιλήνη της Λέσβου έκανε στάση κατά της Αθήνας και όταν η αθηναϊκή
φρουρά κατέστειλε την επανάσταση, η Εκκλησία του ∆ήµου ψήφισε να σταλεί µία τριήρης µε
την τροµερή εντολή να σκοτωθεί κάθε πολίτης της Μυτιλήνης. Το σκάφος ξεκίνησε µε χαλαρό
ρυθµό κωπηλασίας, γύρω στους 4-5 κόµβους (περίπου 8 χµ./ώρα). Το επόµενο πρωί, οι
Αθηναίοι συγκεντρώθηκαν πάλι και όταν ξαναµελέτησαν την απόφαση, αποφάσισαν να την
ακυρώσουν. Έστειλαν εσπευσµένα άλλη µία τριήρη, περίπου 24 ώρες µετά την αναχώρηση
της προηγούµενης, και το πλήρωµα κωπηλατούσε γρήγορα όλη τη νύχτα σε βάρδιες. Το
δεύτερο σκάφος έφτανε στη Μυτιλήνη το επόµενο απόγευµα, ακριβώς τη στιγµή που
ετοιµάζονταν για αποβίβαση από το πρώτο σκάφος, κάνοντας 350 χιλιόµετρα σε περίπου 24
ώρες, µε µέση ταχύτητα 8 κόµβων (14,6 χµ./ώρα). Τα σηµερινά πλοία κάνουν τη διαδροµή σε
14 ώρες περίπου.
Στην εκστρατεία του Μ.Αλεξάνδρου, η συµµετοχή του Ναυτικού ήταν ελάχιστη (κυρίως ως
µεταφορικό µέσο παρά ως πολεµικό όπλο). Εάν ο Έλληνας µισθοφόρος Μέµνων είχε
µεταφέρει, όπως σχεδίαζε, τον πόλεµο στη Μακεδονία µέσω του περσικού στόλου, δεν
αποκλείεται να είχαµε το παράδοξο σενάριο, όπου δύο στρατοί εισβολής έχουν ο καθένας τη
χώρα του άλλου. Ευτυχώς για το Μ.Αλέξανδρο, ο Μέµνων πέθανε από ασθένεια, πριν
πραγµατοποιήσει τα σχέδιά του. Η µόνη σηµαντική ναυτική δράση στην εκστρατεία ήταν ο
περίπλους του Νεάρχου, που απέδειξε ότι µία ναυτική δύναµη µπορούσε να κάνει µεγάλες
διαδροµές χωρίς υποστήριξη από τη στεριά. Το µεγαλύτερο µέρος από τα ηµερολόγια της
διαδροµής του Νεάρχου χρησιµοποιήθηκε από µεταγενέστερους ιστορικούς, όπως στα
"Ινδικά" του Αρριανού.
Από την άλλη, οι πόλεµοι των ∆ιαδόχων µετά το θάνατο του Μ. Αλεξάνδρου οδήγησαν σε
αγώνα εξοπλισµών ανάµεσα στα βασίλεια (εξερευνήστε σχετικά το δικτυακό τόπο Technology
Transfer in the Hellenistic World στη διεύθυνση http://ccat.sas.upenn.edu/rrice/queen.html ).
Ο γιος του Αντίγονου του Μονόφθαλµου, ∆ηµήτριος ο Πολιορκητής, διέπρεψε σε αυτόν τον
τοµέα, φτιάχνοντας θηριώδη θωρηκτά, καθώς και πολιορκητικές µηχανές. Από την τριήρη
που κατέστρεφε άλλα πλοία, τώρα πλέον είχαµε τεράστια πλοία µε περισσότερους από
χίλιους κωπηλάτες και εκατοντάδες στρατιώτες, καταπέλτες, κ.λπ. Η ιδέα χρήσης καταπελτών
βασισµένων σε πλοία χρεώνεται στο ∆ιονύσιο τον 1ο της Σικελίας και αυτά µπορούσαν να
προξενήσουν απώλειες σε ναύτες ή να χτυπήσουν στις βάσεις των κουπιών, δηµιουργώντας
προβλήµατα στην κωπηλασία του εχθρικού πλοίου. Οι τριήρεις δεν µπορούσαν να τα
βγάλουν πέρα µε τέτοια πλοία και οι ναυτικές τακτικές γύρισαν ένα βήµα πίσω, στον πόλεµο
µεταξύ στρατιωτών στη θάλασσα. Τα γιγάντια πλοία του ∆ηµητρίου του Πολιορκητή
επηρέασαν δραστικά τη ναυτική τέχνη της εποχής, κυρίως τους Καρχηδόνιους και τους
Ρωµαίους.

Η "Συρακουσία" του Ιέρωνα των Συρακουσών ήταν κατασκευή του Αρχιµήδη και ο σκοπός
του ήταν η αποτροπή οποιουδήποτε εχθρού από το να επιτεθεί στις Συρακούσες. Βαριά
εξοπλισµένο, το πλοίο (που αργότερα µετονοµάστηκε σε "Αλεξανδρίς") τελικά κατέληξε να
κάνει σηµαντική καριέρα ως φορτηγό πλοίο. Λέγεται ότι η ξυλεία που χρειάστηκε για την
κατασκευή αυτού του Λεβιάθαν θα µπορούσε να χρησιµοποιηθεί για την κατασκευή είκοσι
τριήρων(!), ενώ ο Μοσχίων αναφέρει το 200 π.Χ. ότι τα σχοινιά του ήταν φτιαγµένα από
κάνναβι, για µεγαλύτερη αντοχή.
Το αποκορύφωµα αυτής της πορείας ήταν ένα τερατώδες σκάφος από τον Πτολεµαίο τον 6ο
της Αιγύπτου στο 2ο αιώνα π.Χ. Είχε δύο ξεχωριστά κύτη (σαν καταµαράν) γεµάτα µε
κωπηλάτες και ένα µεγάλο κατάστρωµα που τα ένωνε. Σύµφωνα µε περιγραφές του
Αθηναίου, κουβαλούσε 4.000 κωπηλάτες (!), 400 επιπλέον µέλη πληρώµατος και 2.850
στρατιώτες (!). Ήταν το µεγαλύτερο πολεµικό πλοίο που θα εµφανιζόταν µέχρι τον 20ό αιώνα.

Ο ∆ΡΟΜΟΣ ΤΟΥ ΜΕΤΑΞΙΟΥ
ARCHAEOLOGISTS UNEARTH ROAD DATING TO ALEXANDER THE GREAT
http://www.seattletimes.com/news/health-science/html98/alex_102698.html
SILKROAD FOUNDATION
http://www.silk-road.com/ (link: articles)
THE SILK ROAD
http://www.china.trav.net/china/attractions/silkrd1.html
http://www.hkabc.net/~chank/humanity.square.english.htm
THE PATH OF KAHU
http://www.mercatormag.com/303_khan.html
H ύπαρξη των τεράστιων οδικών αξόνων της περσικής αυτοκρατορίας (είναι χαρακτηριστικό
ότι οι αποστάσεις µετριούνταν µε παρασάγγες -περίπου 40 χιλιόµετρα η µία) ήταν κρίσιµη για
τη δυνατότητα γρήγορης επέµβασης σε οποιοδήποτε σηµείο της. Φυσικά, η ύπαρξη των
δρόµων διευκόλυνε και τα κράτη που θα εισέβαλλαν στην αυτοκρατορία. Μετά την ενοποίηση
της αυτοκρατορίας υπό το Μ.Αλέξανδρο, το εµπόριο απέκτησε δίοδο πρόσβασης ανάµεσα σε
Βόρειο Αφρική (και Ευρώπη) µε Ινδία και Αραβία.
Ο διάσηµος "δρόµος του µεταξιού", που ένωνε Κίνα και ∆ύση, περνούσε κατά µεγάλο
ποσοστό από την αυτοκρατορία του Μ.Αλεξάνδρου, ενώ ο Μάρκο Πόλο πέρασε από πολλά
µέρη που τα γνωρίζουµε από τις εκστρατείες του στρατηλάτη. Χάρη στα ελληνιστικά βασίλεια
και την επέκταση της Κίνας, πραγµατοποιήθηκε για πρώτη φορά επαφή της Άπω Ανατολής
και της Ευρώπης.

ΤΟ ΑΗΤΤΗΤΟ ΤΟΥ Μ.ΑΛΕΞΑΝ∆ΡΟΥ

INFORMATION OPERATIONS: A NEW WAR-FIGHTING CAPABILITY
http://www.fas.org/spp/military/docops/usaf/2025/v3c2/v3c2-1.htm
Το στοιχείο που χαρακτηρίζει την ιδιοφυΐα του Μ.Αλεξάνδρου ως στρατηγού και αρχηγού
ήταν "η εκπληκτική ταχύτητα µε την οποία δρούσε πάντοτε... ο χρόνος ήταν σταθερός
σύµµαχός του -εκµεταλλευόταν κάθε στιγµή, ποτέ δεν καθόταν να συλλογιστεί και έτσι
πετύχαινε το στόχο του πριν οι άλλοι καταλήξουν στο πώς θα πετύχουν το δικό τους". J.F.C.
Fuller, The Generalship of Alexander the Great

THE COMMAND OR CONTROL DILEMMA
http://www.ndu.edu/ndu/inss/books/essa/essaccdw.html
Υπάρχουν αρκετοί παράγοντες που πιστεύεται ότι συνεισέφεραν στη νίκη του Μ.Αλεξάνδρου
απέναντι σε συνήθως υπέρτερους αριθµητικά αντιπάλους. Η χαρισµατική ηγεσία του, καθώς
και το προσωπικό του θάρρος σε µάχες, όπως του Γρανικού, ενέπνεαν τους στρατιώτες του
να πολεµούν µε ακόµα περισσότερο φανατισµό. Η ικανότητά του να εκτελεί τακτικούς
ελιγµούς µε βάση την κατάσταση στο πεδίο της µάχης παραµένει ακόµα και σήµερα ζηλευτή.
Βέβαια, παραµένει το µεγάλο ερώτηµα: πώς κατάφερνε ο Μ.Αλέξανδρος να διατηρεί εποπτεία
της µάχης στο σύνολό της και να είναι ταυτόχρονα σε τµήµα του στρατού που πολεµούσε
(ειδικά τα Γαυγάµηλα πρέπει να ήταν από τις πιο περίπλοκες συγκρούσεις); ∆εν υπάρχει
ακόµη οµοφωνία των ιστορικών στο ζήτηµα αυτό.
• Σύµφωνα µε τη σύγχρονη θεωρία στρατηγικής, υπάρχουν δύο βρόχοι (loops) που
εκτελούνται παράλληλα από ένα διοικητή, ο βρόχος συγκέντρωσης πληροφοριών
(information gathering loop) και ο βρόχος λήψης αποφάσεων (decision making loop).
Πιστεύεται ότι ο Μ.Αλέξανδρος ήταν εξαίρετος στρατηλάτης χάρη στην εναρµόνιση των δύο
παράλληλων κύκλων, έβλεπε δηλαδή ό,τι συνέβαινε στο πεδίο της µάχης, λάµβανε
αποφάσεις και ενεργούσε βασισµένος στις προσωπικές του παρατηρήσεις (όταν η σκόνη και
ο κουρνιαχτός το επέτρεπαν). Αυτή η αυστηρά σειραϊκή διαδικασία έχει κωδικοποιηθεί στους
στρατιωτικούς κύκλους ως Observation, Orientation, Decision, and Action (OODA). Η ιστορία
δείχνει ότι ο στρατιωτικός διοικητής που καταφέρνει καλύτερα να αναλύσει, να αποφασίσει και
να ελέγξει την ταχύτητα της σύγκρουσης, καταφέρνει να υπερισχύσει σχεδόν πάντα.
Προσπαθώντας να κυριαρχήσουν σε αυτήν τη διαδικασία, οι στρατιωτικοί έχουν σπρώξει την
τεχνολογία στο βαθµό που µπορεί να τους δώσει περισσότερες πληροφορίες. Στις σηµερινές
ηµέρες, ο βρόχος λήψης στοιχείων για το τι συµβαίνει έχει επιταχυνθεί δραµατικά. Με το
πάτηµα ενός κουµπιού, ένας στρατηγός µπορεί να δει την κατάσταση µιας µάχης µέχρι και το
επίπεδο ενός οχήµατος, την ίδια σχεδόν στιγµή που εκτελούνται οι ενέργειες.
Το πρόβληµα στη σηµερινή εποχή έγκειται στο γεγονός ότι η λήψη αποφάσεων δεν έχει
επιταχυνθεί και τόσο από την εποχή του Μ.Αλεξάνδρου, ενώ η ποσότητα πληροφοριών έχει
αυξηθεί εκρηκτικά χωρίς το ανάλογο αντίκρισµα στην ποιότητα (ενώ υπάρχουν και
αντιφατικές πληροφορίες). Το αποτέλεσµα είναι αυξηµένη πίεση στους ώµους της
διοικήσεως, που συχνά καταλήγει σε λανθασµένες αποφάσεις.
• Η µακεδονική φάλαγγα ήταν ένα σηµαντικό όπλο µαζί µε το βαρύ ιππικό, αλλά δεν ήταν
όλες οι µάχες σε ίσιο έδαφος. Έτσι, ο συνδυασµός ιππικού και φάλαγγας ήταν κρίσιµος για
την επιτυχία της µάχης. Βασική λεπτοµέρεια ήταν ότι ο Μ.Αλέξανδρος χρησιµοποιούσε πάντα
το καταλληλότερο στρατιωτικό σώµα για την περίσταση -δεν είχε νόηµα να στείλεις µία
φάλαγγα να πολεµήσει σε απότοµες πλαγιές... Αυτό φυσικά προϋπέθετε πως είχε αρκετούς
από όλα τα είδη στρατού στη διάθεσή του και το εντυπωσιακό είναι ότι πολεµούσαν ως ένα
σύνολο, παρά την καταγωγή τους από διαφορετικά µέρη της Ελλάδας.
• Η σιδερένια πειθαρχία των στρατιωτών του ήταν από τα σηµαντικότερα ατού, µε κλασικό
παράδειγµα τη µάχη στον ποταµό Υδάσπη: οι πεζικάριοι αντιµετώπισαν γύρω στους εκατό
πολεµικούς ελέφαντες για πρώτη φορά, αλλά δεν πανικοβλήθηκαν, καθώς οι ανώτεροι τους
ενηµέρωσαν σχετικά µε το πώς να τους αντιµετωπίσουν. Το ιππικό αδυνατούσε να πολεµήσει
στη συγκεκριµένη µάχη, γιατί τα άλογα δεν είχαν εκπαιδευτεί στους ελέφαντες. Μετά από λίγο
καιρό όµως, οι πεζικάριοι αρνήθηκαν να συνεχίσουν την εκστρατεία προς την κοιλάδα του
Γάγγη, έχοντας υποστεί τεράστια κόπωση, µετά από επτά χρόνια συνεχούς εκστρατείας.

ΠΕΤΡΕΛΑΙΟ ΣΤΗΝ ΕΛΛΗΝΙΣΤΙΚΗ ΕΠΟΧΗ
THE LAND OF THE NAPHTHA FOUNTAIN
http://www.erols.com/gmqm/naphtha2.html

Στην εκστρατεία του, ο Μ.Αλέξανδρος έφτασε µέχρι τη Βακτρία (που σήµερα αντιστοιχεί στο
σηµερινό βόρειο Αφγανιστάν και µέρος του Ουζµπεκιστάν και Τατζικιστάν). Η περιοχή
ανάµεσα στο Μπακού (Baku), το οποίο βρίσκεται στο σηµερινό Αζερµπαϊτζάν, έως τη
σηµερινή Περσία είναι γεµάτη από πετρελαιοπηγές από την αρχαιότητα. Ο Ρωµαίος ιστορικός
Πλίνιος ο Πρεσβύτερος αναφέρει ότι ο Μ.Αλέξανδρος συνάντησε φλεγόµενες φυσικές πηγές
πετρελαίου (για την ακρίβεια, νάφθας) στην εκστρατεία του, ενώ ένας θρύλος λέει ότι κάποιος
από τους υπηρέτες του έπεσε πάνω σε πετρελαιοπηγή, καθώς έχωνε έναν πάσαλο για να
στήσει σκηνή εκστρατείας.
Οι "αιώνιες φλόγες" της περιοχής (που λεγόταν Μηδία στους αρχαίους χρόνους) λέγεται ότι
ενέπνευσαν την περσική θρησκεία του Ζωροαστρισµού (λατρεία της φωτιάς και του φωτός),
από τον 7ο αιώνα π.Χ. περίπου. Ο τίτλος των ιερέων του Ζωροαστρισµού ήταν athravan
(φύλακας της φωτιάς). Επίσης, η λέξη Αζερµπαϊτζάν (Azerbaijan) προέρχεται από την αρχαία
περσική λέξη aderbadagan ("κήπος της φωτιάς").
BULLS FROM THE SEA ANCIENT OIL INDUSTRIES
http://www.erols.com/gmqm/ancient1.html
Οι Ναβαταίοι ήταν σηµαντικοί παραγωγοί πίσσας και πετρελαίου στην περιοχή της Νεκράς
Θάλασσας και ήταν εξαιρετικά πλούσιος λαός, τόσο πλούσιος, που επέβαλε φόρο ως τιµωρία
σε όσους φτώχαιναν αντί να πλουτίζουν(!). Η εµφάνιση στο ιστορικό προσκήνιο αυτών των
αρχαίων Αράβων συµπίπτει µε την προσπάθεια του στρατηγού Ιερώνυµου από την Καρδία
να τους υποτάξει για λογαριασµό του Αντίγονου του Μονόφθαλµου, από το βασίλειο των
Σελευκιδών. Ο τελευταίος ήταν σε σύγκρουση µε τον Πτολεµαίο τον 1ο, το Σωτήρα της
Αιγύπτου, και οι Ναβαταίοι βρέθηκαν στο κέντρο της σύγκρουσης µεταξύ δύο υπερδυνάµεων
της εποχής. Η διάσηµη αρχαία πόλη Πέτρα έγινε αργότερα η πρωτεύουσα του βασιλείου των
Ναβαταίων. Ο πασίγνωστος ∆ηµήτριος ο Πολιορκητής όντας γιος του Αντίγονου, στάλθηκε να
τους υποτάξει το 312 π.Χ., αλλά δεν τα κατάφερε ούτε αυτός.
Τελικά, ο Μάρκος Αντώνιος ήταν ο πρώτος που προσάρτησε το βασίλειο των Ναβαταίων στη
Ρωµαϊκή Αυτοκρατορία και η περιβόητη Κλεοπάτρα της Αιγύπτου απέκτησε την κυριότητα
των πετρελαιοπηγών της Νεκράς Θάλασσας και την ενοικίασε πίσω στους Ναβαταίους,
εκτελώντας το πρώτο γνωστό συµβόλαιο µίσθωσης (lease-back) στην Ιστορία, µε νοίκι το
αστρονοµικό ποσό των 200 ταλάντων το χρόνο.
THE OIL WEAPONS ANCIENT OIL INDUSTRIES
http://www.erols.com/gmqm/naphtha1.html
∆εν είναι γνωστό κατά πόσον ο Μ.Αλέξανδρος χρησιµοποίησε τους καταπέλτες του σε
συνδυασµό µε βλήµατα που είχαν νάφθα ή αργό πετρέλαιο µέσα τους. Σίγουρα, τους αιώνες
µετά την εκστρατεία του άρχισε η χρήση τέτοιων όπλων (όπως και φλογοβόλων) από τους
στρατούς που βρίσκονταν γύρω από την ευρύτερη περιοχή της Μικράς Ασίας (ιδιαίτερα τους
µουσουλµανικούς και βυζαντινούς).
Αυτό που είναι γνωστό στους περισσότερους είναι η χρήση του πετρελαίου ως όπλου από
τους Βυζαντινούς (το περιβόητο "υγρό πυρ") µε βάση µία µυστική συνταγή, που τους έδωσε
ένας φυγάς από το µουσουλµανικό χαλιφάτο της ∆αµασκού και απέκτησε το όνοµα
"Καλλίνικος" (θαυµάσιος νικητής) χάρη στο ισχυρό όπλο που παρέδωσε στο Βυζάντιο. Η
σηµασία του όπλου αποδείχθηκε στη ναυµαχία της Κυζίκου το 680 µ.Χ., όταν ο βυζαντινός
στόλος κατέκαψε το µουσουλµανικό, µε αποτέλεσµα την υπογραφή τριαντάχρονης ανακωχής
και µολονότι πολιορκηµένος (επί επτά χρόνια) έσπασε το στρατηγικό κλοιό.

ΠΟΛΙΟΡΚΙΕΣ ΚΑΙ ΠΟΛΕΜΙΚΕΣ ΜΗΧΑΝΕΣ
"Η πείνα ρίχνει κάστρα". Οι σάρισες και το ιππικό δεν αρκούσαν ποτέ για να "αλωθεί" µια
πόλη, χωρίς το συνδυασµό τεχνολογίας και σχεδιασµού, που να οδηγήσει την εν πολιορκία

πόλη στην πείνα και την εξαθλίωση. Ας επιχειρήσουµε µια ιστορική αναδροµή στις µεθόδους
που χρησιµοποιήθηκαν στην αρχαιότητα και ιδιαίτερα στις µεθόδους του µεγάλου κατακτητή,
Μεγάλου Αλεξάνδρου.
"ΕΧΘΡΟΣ ΠΡΟ ΤΩΝ ΠΥΛΩΝ!"
ANCIENT SIEGES: PHILLIP II & ALEXANDER THE GREAT
http://www.ee.nmt.edu/~roy/hist332/sieges.html
WARFARE IN HELLAS: SIEGE WARFARE
http://monolith.yawc.net/~marsares/warfare/history/siege.html
Οι πρώτες πόλεις εξαρχής είχαν τείχη για προστασία από εχθρούς και αρκετοί ιστορικοί
πιστεύουν ότι αυτή η προστασία ήταν ο λόγος για τη δηµιουργία των πόλεων. Οι
περισσότερες αρχαίες πόλεις έχουν αφήσει ίχνη µεγάλων και ψηλών τειχών, καθώς και
καταστροφής τους αρκετές φορές. Για παράδειγµα, όταν ο Ερρίκος Σλίµαν (Heinrich
Schlieman) έκανε ανασκαφές στην αρχαία Τροία, έπρεπε ν'αποφασίσει ποιο στρώµα από τις
διαδοχικά χτισµένες και κατεστραµµένες πόλεις ήταν η Τροία που αναφερόταν στην Ιλιάδα. Οι
ενδείξεις κατεστραµµένων τειχών είναι αδιάψευστη απόδειξη ότι οι αρχαίοι, πέρα από το να
φτιάχνουν τείχη, ήξεραν και την τέχνη της πολιορκίας -κατάληψη τειχισµένων πόλεων µε τη
βία.

Οι παλιότερες µαρτυρίες εξοπλισµού για πολιορκία είναι σε αιγυπτιακά ανάγλυφα, όπου
απεικονίζονται σκάλες µε ρόδες στη βάση τους, για έφοδο σε τείχη, καθώς και πολιορκητικοί
κριοί (battering rams). Ένας πολιορκητικός κριός, καλυµµένος µέσα σ' ένα πλαίσιο µε ρόδες,
που παρείχε προστασία στους τεχνίτες, ήταν ικανός να σπάσει τις πύλες ή να κάνει σταδιακά
ένα άνοιγµα στα τείχη. Τότε οι επιτιθέµενοι µπορούσαν να ορµήσουν µέσα στα τείχη και
(ίσως) να κερδίσουν τη µάχη. Άλλη µέθοδος ήταν το σκάψιµο στοών κάτω από τα τείχη και η
υπονόµευσή τους (τα λαγούµια που χρησιµοποιήθηκαν και στην Επανάσταση του 1821 είναι
βασικά το ίδιο πράγµα). Για να προστατευτούν οι επιτιθέµενοι, καθώς πλησίαζαν το τείχος,
χρησιµοποιούσαν τις "χελώνες" (οχήµατα µε σκεπή σε στιλ τεράστιας ασπίδας) κι άρχιζαν να
σκάβουν µόλις έφταναν στο τείχος. Πολλές φορές οι υπερασπιστές έσκαβαν ένα δικό τους
αντι-τούνελ που συναντούσε το τούνελ των πολιορκητών και τότε γινόταν ένας ανελέητος
αγώνας σώµα µε σώµα. Παρά τις τεχνικές αυτές, η κλασική µέθοδος ήταν η πείνα:
προσπαθούσες να προξενήσεις λιµό στην πόλη, είτε βασιζόσουν σε φίλους µέσα στα τείχη
για να σου παραδώσουν την πόλη (κοινώς προδοσία).

"ΕΞΑΠΟΛΥΣΤΕ ΤΑ ΒΛΗΜΑΤΑ!"
THECATAPULTMUSEUMONLINE
http://www.npz.com/
Γενικά, πιστεύεται ότι οι λαοί της Μεσοποταµίας ήταν οι πρωτοπόροι στον τοµέα των
πολιορκητικών µηχανών. Οι καταπέλτες βρέθηκαν σε ευρεία χρήση στον ελληνικό κόσµο
πρώτη φορά από το βασιλιά της Σικελίας ∆ιονύσιο τον 1ο, το 399 π.Χ. Ο ∆ιονύσιος έβαλε
τεχνικούς να του κατασκευάσουν µηχανές που θα βοηθούσαν στην πολιορκία της Μοτύης κι
απέκτησε πύργους, πολιορκητικούς κριούς και καταπέλτες που έριχναν βέλη. Απ' όσο
γνωρίζουµε, η τεχνογνωσία για την κατασκευή καταπελτών και συναφούς πολιορκητικού
εξοπλισµού προήλθε από τους Ασσύριους και µέσω Φοινίκης και Καρχηδόνας έφτασε στη
Σικελία, παρακάµπτοντας την Ελλάδα. Ο Φίλιππος πρώτη φορά χρησιµοποίησε πολιορκητικό
εξοπλισµό στην πολιορκία της Περίνθου, το 341 π.Χ. και θεωρείται πρωτοπόρος στην
παράλληλη χρήση πολλών µέσων επιθέσεως.
Ο κλασικός καταπέλτης είναι ουσιαστικά µια µεγεθυσµένη εκδοχή του τόξου (βαλλίστρα), που
τεντωνόταν µε βαρούλκο ή άλλο µηχανικό µέσο. Το όνοµα "καταπέλτης" σηµαίνει κάτι που
διαπερνά πέλτες (ασπίδες), σε αντίθεση µε το ανεπαρκές κλασικό τόξο. Στην πολιορκία της

Τύρου συναντούµε την πρώτη ιστορική αναφορά στον "παλίντονο" και τον "µονάγκωνα",
καταπέλτες συστροφής που πετούσαν πέτρες ενάντια σε τείχη. Τα ελατήρια συστροφής ήταν
ουσιαστικά πολύ παχιές πλεξούδες, από υλικό µε πολλές ίνες. Οι πλεξούδες συστρέφονταν
σφιχτά και τεντώνονταν µε µηχανικά µέσα, όπως βαρούλκα. Συνήθως κατασκευάζονταν από
(µακριά) γυναικεία µαλλιά ή τένοντες ζώων (οι αλογότριχες ήταν επίσης ένα υποκατάστατο),
µε αποτέλεσµα ν' ανθίσει το σχετικό εµπόριο τριχών(!). Για παράδειγµα, στον Πολύβιο
αναφέρεται ότι η Ρόδος έστειλε στη Σινώπη περίπου 3/4 του τόνου (300 τάλαντα
επεξεργασµένο µαλλί και 100 τάλαντα επεξεργασµένους τένοντες). ∆εν πρέπει να ήταν
ασυνήθιστο σε γυναίκες φτωχότερων τάξεων να πουλάνε το µαλλί τους -πώς αλλιώς ο
Σέλευκος θα χάριζε στη Ρόδο µερικούς τόνους απ' αυτό; Επίσης, σε πολιορκίες, όπως την
τελική της Καρχηδόνας, διαβάζουµε για γυναίκες που έδιναν δωρεάν τα µαλλιά τους για τους
καταπέλτες, κάτι που θεωρούνταν εξαιρετικά πατριωτική πράξη. Οι καταπέλτες, µέχρι και την
εποχή του Τζορζ Ουάσινγκτον, ήταν εξαιρετικά αποτελεσµατικά όπλα, καθώς µπορούσαν να
σκοπεύσουν µε ακρίβεια άνθρωπο στα 90 µέτρα ή να χτυπήσουν οµάδα ανθρώπων στη
διπλάσια απόσταση. Την ίδια εποχή ήταν σχεδόν αδύνατο να πετύχεις άνθρωπο στην ίδια
απόσταση µε µουσκέτο.

ΤΟ ΣΩΜΑ ΜΗΧΑΝΙΚΟΥ ΤΟΥ Μ.ΑΛΕΞΑΝ∆ΡΟΥ
Πέρα από το βασικό σώµα στρατού, υπήρχαν πολλές και σηµαντικές ειδικότητες στη στρατιά
που εισέβαλε στη Μικρά Ασία µε το Μ.Αλέξανδρο. Το σηµαντικότερο βοηθητικό τµήµα ήταν
το µηχανικό της εποχής, µε πλήρη συστήµατα πολιορκίας -µεταφερόµενοι πολιορκητικοί
πύργοι και κριοί, καταπέλτες που έριχναν πέτρες κι ακόντια κι άλλα συστήµατα. Υπήρχαν οι
αρχιτέκτονες της εποχής (ο όρος τότε σήµαινε το µηχανικό γενικότερα, όχι µόνο τον
κατασκευαστή οικοδοµών), κατασκευαστές γεφυρών, χαρτογράφοι και µελετητές. Επίσης, ένα
µεγάλο τµήµα επιµελητείας αναλάµβανε την προµήθεια και τροφοδοσία των στρατιωτικών
µονάδων (σκεφτείτε µόνο ότι έπρεπε να παρασκευάζονται τουλάχιστον 100.000 µερίδες
φαγητό τη µέρα, µε λογικό κόστος, για τους αρχικά 50.000 στρατιώτες...).
Σηµαντικός ήταν και ο ρόλος των γιατρών που συµµετείχαν στην εκστρατεία του
Μ.Αλεξάνδρου και υπάρχουν καταγραφές τόνων ιατρικών εφοδίων που στάλθηκαν στα
στρατεύµατα στην εκστρατεία στην Ινδία. Επίσης, αρκετά ονόµατα µηχανικών και ιατρών
έχουν καταγραφεί, όπως του ∆ιάδη, που κατασκεύασε την πρώτη "ελέπολι" (πορθητές των
πόλεων). Οι ελεπόλεις είναι ουσιαστικά µεγάλοι πολιορκητικοί πύργοι µε τροχούς, που
περιλαµβάνουν καταπέλτες, αποβατικές γέφυρες, κ.τλ. Σε µερικές περιπτώσεις, το µηχανικό
του Μ.Αλεξάνδρου έκανε εκπληκτικά κατορθώµατα. Για παράδειγµα, στην Άορνο, οι τεχνίτες
άρχισαν να φτιάχνουν ράµπες για τις πολιορκητικές µηχανές κάθετα στους απότοµους
βράχους και οι υπερασπιστές της τροµοκρατήθηκαν τόσο που προσπάθησαν να διαφύγουν
από ένα στενό, µε αποτέλεσµα να εκτεθούν στον υπόλοιπο στρατό. Τα υπόλοιπα είναι
ιστορία...

Η ΩΡΑ ΤΗΣ ΤΥΡΟΥ
SIEGE OF TYRE 332 BCE-CONDUCTED BY ALEXANDER THE GREAT
http://www.ee.nmt.edu/~roy/hist332/tyre.html
Μετά την όχι και τόσο πετυχηµένη πολιορκία της Αλικαρνασσού (όπου για µοναδική φορά
στην εκστρατεία του ο Μ.Αλέξανδρος αναγκάστηκε να ζητήσει ανακωχή), το εκστρατευτικό
σώµα προχωρά προς την Αίγυπτο.
Στην ακτή του σηµερινού Λιβάνου επιστρέφουµε µερικούς αιώνες πίσω για να
παρακολουθήσουµε την πολιορκία της πόλης-νησιού Τύρου (Tyre) από το Μ.Αλέξανδρο,
κατά το 332 π.Χ. Η µάχη της Ισσού είναι ήδη παρελθόν και ο Μ.Αλέξανδρος κατεβαίνει στα
παράλια της Μέσης Ανατολής, επιθυµώντας να φυλάξει τα νώτα του εν όψει της τελικής
αναµέτρησης µε το βασιλιά ∆αρείο.
Οι Φοίνικες κάτοικοι της πόλης τον περιγελούν, καθώς οι αήττητες µακεδονικές φάλαγγες
έχουν σταµατήσει για µήνες κάτω από τα τείχη της πόλης, αδυνατώντας να την κυριεύσουν.
Κάτι που δεν εκπλήσσει και πολύ -ποτέ δεν έγινε δυνατή η κατάληψη της Τύρου. Ακόµη και ο
δυνατός στρατός του Ναβουχοδονόσορα (Nebuchadnezzar) δεν τα κατάφερε µετά από

δεκατρία χρόνια(!) πολιορκίας, και παραιτήθηκε από την προσπάθεια. Η απόσταση ανάµεσα
στα τείχη και την παραλία είναι περίπου µισό χιλιόµετρο, το ύψος των τειχών ξεπερνάει τα 45
µέτρα, ενώ τα πλοία µπορούν να διασπάσουν τον αποκλεισµό από τη θάλασσα και να
τροφοδοτούν τους αµυνόµενους.
Φανταστείτε έναν αξιωµατικό του Μ.Αλεξάνδρου να τολµά να τον πλησιάσει και να του λέει
αυτό που όλοι σκέφτονται, αλλά κανείς δεν τολµά να πει: "Είναι αδύνατον. Προσπαθήσαµε µε
κάθε τρόπο να τους επιτεθούµε και είναι αδύνατο. ∆εν είναι το πρόβληµα οι υπερασπιστές,
ούτε τα τείχη. Είναι ότι δεν µπορούµε να τους πλησιάσουµε πατώντας σε στέρεο έδαφος. Το
κανάλι είναι ρηχό, αλλά αρκεί. Η θάλασσα τους προστατεύει..."
Ο Μ.Αλέξανδρος σκέφτεται για λίγο τα λόγια του υπασπιστή του και µετά ένα χαµόγελο
χαράζεται στο πρόσωπό του. Στρέφεται στον αξιωµατικό του και λέει, "η θάλασσα τους
προστατεύει, οπότε ας τη βγάλουµε από τη µέση".
Οι Έλληνες άρχισαν να φτιάχνουν ένα διάδροµο (µόλο) που θα γεφύρωνε τη στεριά µε την
Τύρο, πλάτους εξήντα µέτρων. Όταν οι Τύριοι άρχισαν να ρίχνουν µε καταπέλτες στους
τεχνικούς που έφτιαχναν την προβλήτα, ο Μ.Αλέξανδρος έφτιαξε δύο πύργους στο ίδιο ύψος
µε τα τείχη και τους τοποθέτησε πάνω στην προβλήτα υπό κατασκευή, ώστε να ρίχνει
ανταποδοτικά πυρά. Μια νύχτα, οι Τύριοι έστειλαν ένα πυρπολικό σκάφος και κατέστρεψαν
τους πύργους, αλλά ο Μ.Αλέξανδρος απάντησε µε διαπλάτυνση του διαδρόµου κι αύξηση
των πύργων. Επιπλέον, αγκυροβολήθηκαν πλοία έξω από τα τείχη, τα οποία
χρησιµοποιούνταν ως βάσεις για πολιορκητικούς κριούς. Την ίδια περίοδο, το (ουσιαστικά
ανύπαρκτο µέχρι τότε) ελληνικό ναυτικό αποκλείει το λιµάνι της Τύρου. Ο αγώνας πλησιάζει
στη δραµατική κορύφωση.
Σε λίγες βδοµάδες, οι µακεδονικές στρατιές έµπαιναν θριαµβευτικά στην Τύρο, παρά τις
απεγνωσµένες προσπάθειες των υπερασπιστών της, λεηλατώντας και σφάζοντας τα πάντα.
Περισσότεροι από 8.000 Τύριοι σκοτώνονται στην τελική επίθεση (δύο χιλιάδες απ' αυτούς
σταυρώνονται), ενώ οι υπόλοιποι 30.000 κάτοικοι πουλήθηκαν σκλάβοι. Η συνολική διάρκεια
της πολιορκίας της Τύρου ήταν επτά ολόκληροι µήνες κι όταν στη Γάζα ξόδεψε άλλους δύο
µήνες, ο στρατός του εξολόθρευσε τους υπερασπιστές της και λέγεται ότι έδεσαν το διοικητή
της από τα πόδια (αφού πρώτα του τρύπησαν τις φτέρνες) κι έβαλαν άλογα να τον σύρουν
µέχρι να πεθάνει. Τα νέα τροµοκράτησαν αρκετά τις γειτονικές πόλεις, ώστε παραδόθηκαν
άµεσα καθώς τις πλησίαζε.
Ο µόλος από την πολιορκία της Τύρου έχει µείνει στη θέση του µέχρι σήµερα, µνηµείο της
άγριας πολιορκίας...

∆ΗΜΗΤΡΙΟΣ Ο ΠΟΛΙΟΡΚΗΤΗΣ
THE COLOSSUS: LEGEND AND REALITY
http://www.rodorama.gr/colossus.htm
THE COLOSSUS OF RHODES
http://unmuseum.mus.pa.us/colrhode.htm
Ο γιος του Αντίγονος του Μονόφθαλµου στάλθηκε το 305 π.Χ. για να υποτάξει τη Ρόδο, η
οποία αρνήθηκε να συµµετάσχει στον αγώνα ενάντια στον Πτολεµαίο της Αιγύπτου. Ο
∆ηµήτριος ο Πολιορκητής είχε ήδη χρησιµοποιήσει πολλές φορές την πιο προηγµένη
τεχνολογία της εποχής του (λέγεται ότι έκανε προτάσεις στους µηχανικούς του και αυτοί
υλοποιούσαν τα σχέδια). Η εκτίµηση που έτρεφαν εχθροί και φίλοι για τις πολεµικές µηχανές
του οδήγησε ακόµα κι έναν από τους αντιπάλους του να ζητήσει άδεια για να τις θαυµάσει
από κοντά(!).
Και οι δύο πλευρές πολέµησαν επί ένα χρόνο µε όλα τα µέσα που είχαν στη διάθεσή τους και
οι φιλήσυχοι έµποροι της Ρόδου επέδειξαν τέτοια αγωνιστικότητα κι εφευρετικότητα που
εξέπληξαν το ∆ηµήτριο. Για παράδειγµα, όταν ο χελώνες του ∆ηµητρίου έφταναν στα τείχη κι
άρχιζαν οι σκαπανείς να σκάβουν κάτω από το τείχος, οι Ρόδιοι έσκαβαν αντι-τούνελ και
τοποθετούσαν εµπόδια µέσα στις στοές. Ο ∆ηµήτριος χρησιµοποίησε πολιορκητικό πύργο

ύψους 18 µέτρων, ορόφους που συρρικνώνονταν µε το ύψος, µε δύο σκάλες για άνοδο και
κάθοδο. Στους κάτω ορόφους είχε λιθοβόλους καταπέλτες, στους πάνω ελαφρότερους
τοξοβόλους καταπέλτες, ενώ υπήρχε δεξαµενή νερού σε κάθε όροφο για την περίπτωση
πυρκαγιάς. Το συγκρότηµα χρειαζόταν περίπου δύο χιλιάδες άντρες για να µετακινηθεί, ενώ
ήταν θωρακισµένο µε µεταλλικές πλάκες. Οι Ρόδιοι χρησιµοποίησαν λιθοβόλους καταπέλτες
για να ρίξουν κάτω µερικές πλάκες από τη θωράκιση και µετά µε οµαδικά πυρά από
φλογοβόλα έβαλαν φωτιά στον πύργο (µετρήθηκαν περίπου 800 φορητά φλογοβόλα µετά την
επίθεση!), οπότε αποσύρθηκε.
Τελικά, ο Αντίγονος έδωσε εντολή στο γιο του να λύσει την πολιορκία και οι Ρόδιοι µε τα
κέρδη από την πώληση των µηχανών του ∆ηµητρίου έφτιαξαν τον περιώνυµο Κολοσσό της
Ρόδου (παραγγελία στο γλύπτη Χάρη από τη Λίνδο). Το άγαλµα, µε 31 µέτρα ύψος, ήταν ένα
από τα επτά θαύµατα της αρχαιότητας και ήταν αφιερωµένο στο θεό Ήλιο. Το 226 π.Χ.
κατέρρευσε από ισχυρό σεισµό. Υπάρχουν πολλές διαφορετικές παραστάσεις του Κολοσσού,
αλλά πιστεύεται ότι ήταν αδύνατο να ήταν µε τα πόδια ανοικτά πάνω από την είσοδο του
λιµανιού (αν µη τι άλλο, θα έπρεπε να κλείσουν το λιµάνι όλα αυτά τα χρόνια που τον
έφτιαχναν).
ΑΙΝΕΙΑΣ ΤΑΚΤΙΚΟΣ, ΠΟΛΙΟΡΚΗΤΙΚΑ
DAVID WHITEHEAD. AINEIAS THE TACTICIAN
gopher://gopher.lib.virginia.edu/0R0-15151-/alpha/bmcr/v2/2-6-22
Πρόκειται για το αρχαιότερο κείµενο που έχει διασωθεί για την τέχνη της πολιορκίας,
γραµµένο στις αρχές του 4ου αιώνα π.Χ. Ο Αινείας ήταν ένας µισθοφόρος στρατηγός,
πιθανώς καταγόµενος από τη Στυµφαλία, που διοικούσε τους Αρκάδες το 367 π.Χ. Στην
παραπάνω διεύθυνση θα βρείτε µια αναλυτική κριτική της αγγλικής µετάφρασης του βιβλίου.
Το κείµενο που έχει διασωθεί δεν έχει το τυπικό στιλ µιας οργανωµένης πραγµατείας, αλλά
µετακινείται συνεχώς από θέµα σε θέµα. Σηµαντικό είναι το γεγονός ότι η κατάσταση
θεωρείται από τη σκοπιά ενός στρατηγού µιας τυπικής ελληνικής πόλης κι όχι από
υπερδυνάµεις σαν την Αθήνα ή τη Σπάρτη. Το κείµενο είναι αρκετά ξερό, αλλά µέσα σ' αυτό
υπάρχει µια άλλου είδους "παίδευση", η οποία δεν έχει καµία σχέση µε αυτήν που
οραµατίστηκε ο Περικλής για τους Έλληνες της εποχής. Για παράδειγµα, µε το που υπήρχαν
επιθετικές κινήσεις από εχθρικούς γείτονες, οι µέτοικοι (πολίτες που δεν είχαν πλήρη
δικαιώµατα) µετατοπίζονται ή εκτελούνται, οικογένειες εξολοθρεύονται ή φυλάγονται
νυχθηµερόν, οι όµηροι σκοτώνονται µε απόλυτη ψυχραιµία.
Οι τακτικές που χρησιµοποιούνται για την τήρηση της τάξεως µέσα στην πολιορκηµένη πόλη
θυµίζουν τροµακτικά την ιδέα που έχουµε για ολοκληρωτικά καθεστώτα, καθώς η επιβίωση
είναι ο απώτατος στόχος: κρατείστε τον κόσµο διασκορπισµένο και φυλαγµένο, µην
επιτρέπετε συγκεντρώσεις εκτός από περιπτώσεις γάµων ή κηδειών. Σε περίπτωση που
υπάρχει έστω και υποψία εχθρικής δράσης, κλείστε την πρόσβαση στις πλατείες, βάλτε
φρουρά στους δρόµους, αλλάζετε συνεχώς τους κανόνες, διασπείρετε ψεύτικες ειδήσεις,
λογοκρίνετε όλη την αλληλογραφία που µπαινοβγαίνει στην πόλη, θέστε κάθε πιθανό
προδότη σε κατ' οίκον περιορισµό, κλειδώστε απ' έξω τα ξενοδοχεία τα βράδια, κ.τλ.
Αξιοσηµείωτο είναι ότι γίνεται ελάχιστη αναφορά σε πολιορκητικές µηχανές και το βάρος
πέφτει στον ψυχολογικό τοµέα. ∆εν µπορεί κάποιος να είναι υπερβολικά προσεκτικός σ' ένα
τέτοιο περιβάλλον στις 750 και βάλε πόλεις-κράτη που αποτελούσαν την αρχαία Ελλάδα κι
έτσι η παράνοια ήταν ο µόνος τρόπος για εξασφάλιση της επιβίωσης.

ΚΑΘΕ ΠΡΩΤΗ ΚΑΙ ∆ΕΚΑΠΕΝΤΕ ΤΟΥ ΜΗΝΟΣ...
Σύµφωνα µε τις εκτιµήσεις, το συνολικό κόστος µισθοδοσίας της αρχικής δύναµης των 50.000
περίπου στρατιωτών έφτανε τα 60,5 τάλαντα το µήνα (362.000 δρχ.). Με υποθετική σταθερή
δύναµη 50.000 στρατιώτες για τα δώδεκα χρόνια πολέµων του Μ.Αλεξάνδρου, καταλήγουµε
σε 60,5 * 12 * 12 = 8,712 τάλαντα ή 52.272.000 δρχ., ή 224.770 κιλά χρυσό(!) µόνο για τη

µισθοδοσία των στρατιωτών. Εάν θεωρηθεί δεδοµένο ότι το κόστος µιας µερίδας φαγητού
έφτανε τους δύο οβολούς (ένα τρίτο της δραχµής) και µε 100.000 µερίδες την ηµέρα για
50.000 στρατιώτες, το κόστος της διατροφής ήταν κάτι παραπάνω από 30.000 δρχ.
(χονδρικά, πέντε τάλαντα) ηµερησίως. Στο τέλος έφευγαν σχεδόν 2.000 τάλαντα το χρόνο για
τη διατροφή του στρατού (ο οποίος, πρέπει να τονιστεί, ήταν ουσιαστικά επαγγελµατικός),
αλλά, χάρη στα κοπάδια που ακολουθούσαν το στράτευµα, το κόστος ήταν αρκετά µικρότερο.
Αυτές οι εκτιµήσεις δείχνουν ότι ένας πόλεµος τον 4ο αιώνα π.Χ. ήταν πολύ δαπανηρή
υπόθεση. Σύµφωνα µε µαρτυρίες, ξοδεύτηκαν περίπου 200 τόνοι χρυσού και 1.500 τόνοι
ασηµιού, 7.750 και 5.814 τάλαντα αντίστοιχα στη διάρκεια της εκστρατείας (την ηµέρα έφευγε
περίπου µισός τόνος ασήµι!). Κατά τους ιστορικούς, όταν ο Μ. Αλέξανδρος έφτασε στην
Περσέπολη και άδειασε το θησαυροφυλάκιο (120.000 τάλαντα), ήταν πλέον και οικονοµικά
ακαταµάχητος, έχοντας τη δυνατότητα να στείλει τεράστιες στρατιές µισθοφόρων όπου κι
όποτε έκρινε απαραίτητο. Συνυπολογίζοντας το ταµείο σε πόλεις όπως τα Σούσα, κ.λπ.,
κρίνεται ότι στο ταµείο µπήκαν συνολικά πάνω από 200.000 τάλαντα. Στις ανασκαφές της
Περσέπολης στον αιώνα µας δεν βρέθηκε ούτε ένα χρυσό ή αργυρό αντικείµενο στην πόλη,
ενώ ήταν γνωστό ότι ο Μ.Αλέξανδρος έστειλε το µεγαλύτερο µέρος του θησαυρού στα Σούσα,
µε ένα τεράστιο καραβάνι από 5.000 καµήλες και 20.000 άλογα, σύµφωνα µε το ∆ιόδωρο το
Σικελιώτη.

Sign up to vote on this title
UsefulNot useful