You are on page 1of 22

‫طرفبى ڏًل ڪن‪:‬‬

‫ڪتبة هبى هيٺيي عٌىا ًي جى سٌڌي ترجوى‪:‬‬

‫ڪن پىرو ڪٌذڙ‪:‬‬

‫گل حسي سىهرو‬
‫جبويذ الڙڪ (رول ًوبر ‪)82‬‬

‫(رول ًوبر)‬

‫پريى يس‪ ،‬پبڪستبى اسٽڊي سيٌٽر)‬
‫(اين اي‬
‫ِ‬

‫ببة ٽيىى‪:‬‬

‫زهيي جي قذرتي سبخت )‪(Landforms‬‬
‫۽ ًيڪبل جى عول )‪(Drainage‬‬

‫ڪروڙين زا َل اڳ‪ ،‬ڏکڻ ايسيا هڪ زمينً ٽڪري جو خشو هو جنون کً گوندوانالئنڊ‬
‫)‪ (Gondwanaland‬چئجً ٿو‪ ،‬جنون ۾ آفريڪا‪ ،‬آزٽريليا ۽ اينٽارڪٽيڪا سامل هئا‪.‬‬
‫هً اندازو لڳايو ويو آهً تى ڏکڻ ايسيا پنونجً ان اباڻً زمينً ٽڪري کان ‪ 031‬ملين‬
‫زال اڳ ڇِچً ڌار ٿيو ۽ هً ذطو موجوده شورت ۾ ‪ 01‬ملين زا َل اڳ آيو‪ .‬ان کانپو ِء‬
‫زمينً مٿاڇري جً هيئت ۾ تبديلً َء جا عمل )‪ (geomorphic processes‬سروع ٿيا‪،‬‬
‫جنون جً نتيجً ۾ پاڪزتان ۾ ٻى جدا طبعً جاگرافيائً ذطا وجود ۾ آيا‪:‬‬
‫‪ .0‬اولوندا جابلو عالئقا‪ ،‬جيڪً ٽئين دؤر ۾‪ ،‬هماليى جابلو زلزلً ۾ جبلن جً تعمير‬
‫واري تخريڪ )‪ (orogeny‬زبب وجود ۾ آيا‪.‬‬
‫‪ .0‬زنڌو دريا َء جو ميدانً عالئقو‪ ،‬جيڪو چوٿين دؤر ۾ زنڌو دريا َء ۽ زندس معاون‬
‫دريائن پاران کڻً آيل لَٽ زبب وجود ۾ آيا‪.‬‬

‫اولهٌذو جببلى عالئقى‬

‫)‪(The Western Highlands‬‬

‫پاڪزتان جو اولوندو جابلو عالئقو ڏکڻ ۾ مڪران جً زامونڊي پٽً َء کان اتر ۾ پامير‬
‫جً مٿاهين پَٽ )‪ (Pamir Plateau‬تائين ڦوليل آهً‪ .‬جنون ۾ بلوچزتان جا اڪثر عالئقا‪،‬‬
‫پذتونذواهى‪ ،‬اتريان عالئقا ۽ پنجاب جا ڪجوى خشا اچً وڃن ٿا‪.‬‬
‫اولوندي جابلو عالئقً کً هيٺين طبعً جاگرافيائً ذطن ۾ ورهائً زگوجً ٿو‪:‬‬
‫‪ .0‬اُتريون جابلو عالئقو‬
‫‪ .0‬پوٽوار پلوٺو ۽ لوڻ جً ٽڪرين جو زلزلو‬
‫‪ .3‬زفيد ڪوهى‪ ،‬وزيرزتان جون ٽڪريون ۽ جبلن جً وچ واريون ماٿريون‬
‫‪ .4‬زليمان ۽ کيرٿر جبل‬
‫‪ .5‬بلوچزتان جو مٿاهون پَٽ‪.‬‬
‫(‪ )1‬اُتريىى جببلى عالئقى )‪: (The Mountainous North‬‬
‫اُتريون جابلو عالئقو پاڪزتان جً اُترين عالئقن ۾ آرپار ڦوليل آهً‪ .‬هً بلند و باال جبلن‬
‫جو ذطو آهً‪ ،‬جن جون چوٽيون برف زان ڍڪيل آهن ۽ جن ۾ تيز وهندڙ دريائن‬
‫گوريون ماٿريون ۽ گواٽيون ٺاهيون آهن‪ .‬ان جً ديو قامت گليسرن جو مقابلو فقط‬
‫انٽارڪٽيڪا جً گليسرن زان ئً ڪري زگوجً ٿو‪ .‬اترئين جابلو عالئقن ۾ اهڙا‬

‬انون منجوان چار چوٽيون ‪ 8111‬ميٽر کان بى وڌيڪ‬ ‫اوچيون آهن‪ .‬قراقرم جبل زنڌو دريا َء جً اتر ۾ آهن‪ ،‬۽ اترئين‬ ‫پازً پاڪزتان جً زرخد کان ٻئً پار تائين ڦوليل آهن‪ .‬اهً لڳ ځڳ ‪ 011‬ڪلوميٽر‬ ‫ويڪرا آهن‪.‬پو ِء‬ ‫بى خنزه درياء ۽ گلگت دريا َء کً جنون جا ِء تً پاڻً هڪٻئً کان الڳ ڪري ٿو اها جا ِء‬ ‫ئً ٻنوً جً زرخد قرار ڏنً وئً آهً‪ .‬ڪً_ٽو )‪ (K-2‬جيڪا مائونٽ ايوريزٽ کان پو ِء دنيا جً ٻً نمبر اوچً‬ ‫چوٽً آهً ۽ جنون جً اوچائً ‪ 8600‬ميٽر آهً‪ ،‬زا بى هن زلزلً ۾ اچً وڃً ٿً‪.‬ويوى کان مٿً جابلو چوٽيون اهڙيون آهن جن جً‬ ‫اوچائً ‪ 7111‬ميٽر کان مٿً آهً‪ .‬مقامً طور تً هنن جبلن کً ”مزتاغ“ يا ”برف‬ ‫جا جبل“ ڪوٺيندا آهن‪.‬ارڙهن گليسرَ تى اهڙا آهن‪ ،‬جيڪً ‪ 7‬کان ‪70‬‬ .‬‬ ‫اهو قراقرم جو ئً ننڍي ايراضً َء وارو جابلو زلزلو آهً جنون ۾ دنيا جً اوچً ۾‬ ‫اوچين چوٽين جو وڏو انگ موجود آهً‪ .‬انون گليسرن‬ ‫منجوان ڪً تى تمام گوڻا ڊگوا آهن‪ .‬انون جون چوٽيون هميسى‬ ‫برف زان ڍڪيون پيون هونديون آهن‪ .‬‬ ‫هنن جبلن جً چوٽين تً برفانً ڇپون يا گليسير )‪ (Glaciers‬جنم وٺن ٿا‪ .‬‬ ‫اُترئين جابلو عالئقً کً هيٺين جابلو زلزلن ۾ ورهائً زگوجً ٿو‪:‬‬ ‫(الف) قراقرم جون جابلو قطارون‬ ‫(ب) هندوڪش ۽ ٻيا جابلو زلزال‬ ‫(ج) ڪوهزتان‪ ،‬زوات ۽ ِدير جا جابلو زلزال‬ ‫(د) هماليى جون جابلو قطارون‪.‬‬ ‫قرارقرم جون جابلو قطارون گوڻً ځاڱً برف زان ڍڪيل آهن‪ .‬قرارقرم ۽ هندوڪش جبلن کً هڪٻئً کان الڳ ڪندڙ الئين واضد ٿيل ناهً‪ .‬‬ ‫(الف) قرارقرم جب جبل )‪:(The Karakoram Mountains‬‬ ‫قراقرم ديو قامت جبل آهن جيڪً اوځر ۾ تبت کان ۽ اولوى ۾ هندو ڪش جبلن تائين ڦوليل‬ ‫آهن‪ .‫ڪيترائً عالئقا آهن جتً نى ڪا زروي ڪئً وئً آهً ۽ نى ئً ڪو ان جو نقسو ٺاهيو‬ ‫ويو آهً ۽ نى ڪنون بنً بسر اتً اڄ ڏينون تائين پير پاتو آهً‪.

‬هندوڪش جبل اولوى ۾ افػانزتان‬ ‫تائين ڦوليل آهن‪ .5‬ڪلوميٽر) آهن‪ .‬ت ِرچ مير ‪ 7691‬ميٽرن جً اوچائً زان ۽ نوساق ‪ 7484‬ميٽرن جً اوچائً زان دنيا‬ ‫جً اوچين چوٽين ۾ سمار ٿين ٿا‪.‫ڪلوميٽر ڊگوا آهن‪ .‬انون منجوان ڊگوً ۾ ڊگوا گليسرَ زياچن (‪ 70‬ڪلوميٽر) ۽ بيافو‬ ‫(‪ 60.‬‬ ‫(ة) هٌذو ڪش جبل‪:‬‬ ‫طبعً جاگرافيائً طور تً هندوڪش جابلو قطارون دراشل قراقرم جابلو قطارن جو‬ ‫تزلزل آهً‪ .‬‬ .‬زندن ڏاکڻً زرخد جً‬ ‫وضاخت ٿيل ناهً‪ ،‬بور خال‪ ،‬زنڌو دريا َء جً معاون ندي گوزر ندي )‪(Ghizer River‬‬ ‫زندس ڏاکڻً زرخد تزليم ڪئً ويندي آهً‪.‬پر پو ِء بى خنزه دريا ُء ۽ گلگت دريا ُء جنون جا ِء تً هڪ ٻئً کان الڳ ٿين ٿا‪،‬‬ ‫اها جا ِء مذڪوره جبلن جً زرخد قرار ڏنً وئً آهً‪ .‬‬ ‫قراقرم جً جابلو قطارن جً وچ ۾ نقل و خرڪت ڪرڻ ڏاڍو ڏکيو ڪم آهً‪ .‬ڏاکڻً قرارقرم جً جابلو عالئقً ۾ برفباري انداز َا ََ ‪ 5311‬ميٽر‬ ‫جً اوچائً تً پوي ٿً‪ ،‬جڏهن تى اترئين قراقرم جً قطارن ۾ ‪ 5111‬ميٽرن جً‬ ‫اوچائً َء تً‪.‬‬ ‫هندوڪش جب َل ڏاڍا رعب وارا جبل آهن‪ .‬هندوڪش جب َل پاڪزتان جً اُترئين اولوندي زرخدن جً خفاظت ڪن‬ ‫ٿا‪ِ .‬اهو‬ ‫ممڪن آهً تى جيپَ وزيلً هن عالئقً جا ڪجوى عالئقا گومً ڦري زگوجن‪ ،‬پر پو ِء بى‬ ‫ا هو زفر ڪجوى مفاشلً بعد وڏين ڇپن زبب رڪجً ويندو‪ .‬ان عالئقً جو نوايت اهم لنگوى )‪ (Pass‬ذنجراب‬ ‫پاس آهً‪ ،‬جيڪو چين ۽ پاڪزتان کً ساهراه ِى قراقرم ذريعً پاڻ ۾ ڳنڍي ٿو‪ .‬ان کان عالوه زياح پيدل ۽‬ ‫بعض جانورن جً مدد زان زفر ڪندا آهن‪ .‬انون مان ڪن ماڻون جا جزم اڄ بى برف جً تون هيٺان پيل آهن‪.‬انون جابلو چوٽين کً فتد ڪرڻ جً سوق‬ ‫۾ ڪيترن ئً يورپً‪ ،‬پاڪزتانً ۽ جاپانً مُوم ُجو خضرات پنونجً زندگيون وڃائً‬ ‫ڇڏيون‪ .‬اتر ۾ پامير جً مٿاهين پَٽ ۾ ضم ٿً وڃن ٿا‪ .‬انون جون ڪجوى چوٽيون ‪ 5111‬ميٽرن کان‬ ‫بى اوچيون آهن‪ .‬ڇو تى‬ ‫انون جً وچ ۾ ڪً لنگوى )‪(Passes‬ناهن‪ ،‬پر جيڪً آهن زً بى اترئين زرخد وٽ‬ ‫آهن‪ ،‬مثال طور ان ذطً ۾ اوچً ۾ اوچو لنگوى قرارم لنگوى )‪(The Karakoram Pass‬‬ ‫آهً‪ ،‬جيڪو ‪ 5568‬ميٽر اوچو آهً‪ .

‬ويجوڙ ۾ زياخت جً شنعت‬ ‫پڻ زور وٺً رهً آهً‪ ،‬جنون زبب عالئقً ۾ ذوسخالً اچً رهً آهً‪.‬زاڪز جراب )‪(Sakiz Jarab‬‬ ‫(‪ 31.‬پر هً لنگوى پڻ‬ ‫زياري جً مند ۾ زوردار برفباري َء زبب ازتعمال جوڳو نى رهندو آهً‪ .‬‬ ‫هن عالئقً ۾ پڻ نقل و خرڪت ڪرڻ مسڪل آهً‪ .‬هً جابلو‬ ‫قطارون دريائن ذريعً هڪ ٻئً کان الڳ ٿيل آهن‪ .4‬ڪلوميٽر) زندس اهم ترين گليسير آهن‪.‬‬ ‫(ج) ڪىهستبى‪ ،‬سىات ۽ ِدير جب جببلى سلسال‪:‬‬ ‫هندوڪش جبل جً ڏکڻ ۾ اُتر کان ڏکڻ طرف ٽً ذيلً پوروڇوٽ جابلو قطارون هلن‬ ‫ٿيون‪ .‬بروگول لنگوى‬ ‫)‪ (Barogil Pass‬پاڪزتان ۽ افػانزتان کً واکن )‪(Wakhan‬وزيلً ڳنڍي ٿو‪ .‬هتً ٽڪرين جً الهً َء‬ ‫تً ڏاڪائين پوک )‪ (Terrace Farming‬ٿيندي آهً‪ .‬ڪوهزتان جب َل زنڌو درياء ۽ زوات‬ ‫دريا َء جً وچ ۾ آهن؛ زوات جب َل زوات درياء ۽ پنجڪوره ندي جً وچ ۾ آهن؛ ۽ ِدير‬ ‫جب َل پنجڪوره ۽ ڪُنار ندي جً وچ ۾ آهن‪ .‬اُتر ۾ هً جابلو زلزال ‪ 5111‬کان ‪6111‬‬ ‫ميٽرَ اوچا آهن ۽ گليسرن زان ڍڪيل آهن‪ .‬‬ ‫هنن دريائً ماٿرين ۾ مخدود پئمانً تً پوکً راهً ٿيندي آهً‪ .‬جيتوڻيڪ اُتر‬ ‫کان ڏکڻ طرف درياء جً ڪناري زان نقل و خرڪت نزبت َا ََ آزان آهً‪ ،‬پر پو ِء بى‬ ‫اوځر کان اولوى ڏانون چرپر ڪرڻ مسڪل آهً ڇاڪاڻ تى دريائن زمين ۾ اونويون‬ ‫گواٽيون )‪ (gorges‬پيدا ڪري ورتيون آهن‪.‬‬ ‫(د) هوبليه جب َل‪:‬‬ .‬‬ ‫هندوڪش جبلن مٿان وڏي انگ ۾ گليسر موجود آهن‪ .4‬ڪلوميٽر) ۽ ِت ِرچ مير (‪ 00.‫هندوڪش جبلن ۾ لنگون )‪ (Passes‬بابت بخث ڪرڻ ڏاڍو ڏکيو آهً‪ .‬لَوارائً لنگوى )‪(Lawarai Pass‬‬ ‫عالئقً ۾ اڪيلو لنگوى آهً جيڪو چترال ۽ ِدير کً پاڻ ۾ ڳنڍي ٿو‪ .‬دورا‬ ‫)‪ (Dorah‬۽ سيرا سنگوى )‪ (Shera Shing‬لنگو َى پاڪزتان ۽ افػانزتان جً وچ ۾ آهن‪.‬ڏکڻ ۾ هً گوٽبا ‪ 011‬ميٽرن تائين وڃً پوچن‬ ‫ٿا‪.‬انون کً ڪوهزتان‪ ،‬زوات ۽ ِدير جون جابلو قطارون چئجً ٿو‪ .‬هتً فرنيچر ال ِء ازتعمال ٿيندڙ‬ ‫ڪاٺ جو ڪاروبار پڻ معاش جً ذريعن ۾ اهميت رکً ٿو‪ .

‫هماليى اوځر ۾ آزام (هندزتان) کان اولوى ۾ پاڪزتان تائين ڦوليل آهن‪ .‬اهً زرازري طور تً ‪ 6111‬ميٽر جً اوچائً تائين اُځرن‬ ‫ٿا‪ .‬زنڌو‬ ‫دريا َء جً اترئين پازً قراقرم جو جابلو زلزلو آهً‪.‬زندن اولوندي زرخد جً نساندهً پڻ زنڌو‬ ‫دريا َء ڪري ٿو‪ ،‬جيڪو زئزن )‪ (Sazin‬جً جا ِء تً پوچندي ڏکڻ پازً مُڙي ٿو‪ .‬هماليى جا پاڪزتان ۾ ٽً ذيلً پور وڇوٽ جابلو‬ ‫زلزلى نمائندگً ڪن ٿا‪ ،‬جيڪً زنڌو دريا َء جً ڏکڻ ۾ موجود آهن‪ :‬وڏا يا اوچا هماليى‬ ‫جبلَ‪ ،‬ننڍا هماليى جب َل ۽ ذيلً هماليى جبلَ‪.‬هً زرازري طور‬ ‫تً ‪ 6111‬ميٽر اوچائً َء تائين اځرن ٿا‪ .‬‬ ‫وڏا هماليى ساهً جب َل آهن‪ .‬‬ ‫وڏا هوبليه جب َل )‪:(The Great Himalayas‬‬ ‫وڏا هماليى جبل زنڌو دريا َء جً ڏکڻ ۾ آهن‪ .‬ڪجوى چوٽيون ‪ 6111‬ميٽرن کان بى مٿً آهن‪ ،‬جيئن جڳ مسوور نانگا پربت (‪8006‬‬ ‫ميٽر) جيڪا پاڪزتان ۾ ٻيو نمبر اوچً ۾ اوچً چوٽً آهً ۽ دنيا ۾ ڇوون نمبر‪.‬هن زلزلً ۾ ڊگوً ۾ ڊگوو گليسير روپال (ايس)‬ .‬‬ ‫جبلَ َ‬ ‫اوچبئي (هيٽرى ۾)‬ ‫جببلى سلسلى‬ ‫چىٽيىن َ‬ ‫‪8600‬‬ ‫قراقرم‬ ‫ڪي _ ٽُو‬ ‫‪8006‬‬ ‫هماليى‬ ‫نانگا پربت‬ ‫‪8168‬‬ ‫قراقرم‬ ‫گئشبرم پوريون‬ ‫‪8147‬‬ ‫قراقرم‬ ‫براڊ ِپيڪ‬ ‫‪8135‬‬ ‫قراقرم‬ ‫گئشبرم ٻيو‬ ‫‪7950‬‬ ‫قراقرم‬ ‫گئشرم ٽيون‬ ‫‪7905‬‬ ‫قراقرم‬ ‫گئشبرم چوٿون‬ ‫‪7788‬‬ ‫قراقرم‬ ‫رڪاپوشي‬ ‫‪7691‬‬ ‫هندوڪش‬ ‫ِت ِرچ مير‬ ‫‪7484‬‬ ‫هندوڪش‬ ‫نوشاق‬ ‫هنن جبلن جً عظيم اوچائً َء زبب وڏن هماليى جبلن ۾ ڪيترائً‬ ‫تسخير جى سبل‬ ‫‪0954‬‬ ‫‪0953‬‬ ‫‪0958‬‬ ‫‪0957‬‬ ‫‪0956‬‬ ‫‪0975‬‬ ‫‪0958‬‬ ‫‪0958‬‬ ‫‪0951‬‬ ‫‪0961‬‬ ‫گليسيرَ آهن ۽ گوٽ ۾‬ ‫گوٽ زَت تى ذڪر جوڳً ڊيگوى رکن ٿا‪ .‬مائونٽ ايوريزٽ ‪ 8848‬ميٽر جً اوچائً زاڻ‪،‬‬ ‫دنيا جً اوچً ۾ اوچً چوٽً آهً‪ .

‬‬ ‫گليشير َ‬ ‫سياچن‬ ‫بيافو‬ ‫هسپَر‬ ‫ِ‬ ‫بتورا )‪(Batura‬‬ ‫ساڪز جراب‬ ‫ِ‬ ‫رُپال (ايس)‬ ‫رُپال (اين)‬ ‫ِرچ‬ ‫ڦئنگئٽَري‬ ‫)‪(Phangatori‬‬ ‫ًٌڍا هوبليه‪:‬‬ ‫هماليهَهىدوَڪشَجبلهَجاَچىوڊَگليشير َ‬ ‫جببلى سلسلى‬ ‫ڊيگهه (ڪلىهيٽر)‬ ‫قراقرم‬ ‫‪70‬‬ ‫قراقرم‬ ‫‪60.6‬‬ ‫هماليى‬ ‫‪06‬‬ ‫هندو ڪش‬ ‫‪06‬‬ ‫هماليى‬ ‫‪05.6‬ڪلوميٽر آهً‪ ،‬جنون کانپو ِء روپال (اين) آهً جنون جً‬ ‫ڊيگوى ‪ 06‬ڪلوميٽر آهً‪ .‬اها ايتري تى اونوً آهً جو جيڪر آفريڪا‪ ،‬يورپ‪ ،‬اتر‬ ‫آمريڪا‪ ،‬آزٽريليا ۽ انٽارڪٽيڪا جً جبلن جون اوچيون چوٽيون بى منجوس وجوجن تى‬ ‫هوند ظاهر ئً نى ٿين‪.‬‬ .‬زاڳئً طرح زان زڪردو ويجوو زَتپارا ڍنڍ پڻ پراڻً گليسري ماٿري آهً‪.‬مٿين ڪاغان ماٿري َء ۾ ذوبشورت ترين ڍنڍ زيف الملوڪ پڻ گليسرن زبب وجود‬ ‫۾ آئً‪ .‬‬ ‫هً ‪ 6511‬ميٽر اونوً آهً‪ .‬اهً هزارين زالن کان زمينً تون جً ُاځار‬ ‫ڪ ‪(Over-‬‬ ‫)‪ ،(Folding‬منجون ذلل ظاهر ٿيڻ )‪ (Faulting‬۽ هيٺين تون جً ڌُو َ‬ ‫)‪ thrusting‬وزيلً ٺويا آهن‪.‫آهً‪ ،‬جنون جً ڊيگوى ‪ 07.5‬‬ ‫ًذي‬ ‫سيوڪ )‪(Shyok‬‬ ‫برالڊو‬ ‫خنزه‬ ‫خنزه‬ ‫ڪُنار‬ ‫ازٽور )‪(Astore‬‬ ‫زنڌو درياء‬ ‫ڪُنار‬ ‫زنڌو درياء‬ ‫ننڍا هماليى وڏن هماليى جبلن جً ڏکڻ ۾ واقع آهن‪ .‬وڏن هماليى جبلن کً ڪيتريون ئً گليسرن واريون وشفون‬ ‫آهن‪ .5‬‬ ‫قراقرم‬ ‫‪60‬‬ ‫قراقرم‬ ‫‪59‬‬ ‫هندو ڪش‬ ‫‪31.4‬‬ ‫هماليى‬ ‫‪07.‬ننڍن هماليى جبلن ۾ ڪً ‪ 0811‬کان‬ ‫‪ 4611‬ميٽرن جً اوچائً َء تائين پوچن ٿا‪ .‬‬ ‫زنڌو دريا َء هن عالئقً ۾ ڪيترين ئً گواٽين کً جنم ڏنو آهً‪ ،‬جنون ۾ دنيا جً اونوً‬ ‫ترين گواٽً‪ ،‬جيڪا دازُو پَٽَن ذطً ضلعً ڪوهزتان ۾ واقع آهً‪ ،‬زا پڻ سامل آهً‪.

‬هً لڳ ځڳ ‪611‬‬ ‫کان ‪ 0011‬ميٽر اوچا آهن‪ .‬‬ .‬هن‬ ‫ذطً جً ٻين جبلن جً ځيٽ ۾ هً اوچائً َء جً اعتبار کان ننڍا آهن‪ .‬پاڪزتان ۾ هً جب َل‬ ‫بٽگرام‪ ،‬مانزوره ۽ ايبٽ آباد ضلعن ۽ ضلعً راولپنڊي جً اترئين عالئقً ۾ موجود آهن‪.‬هً بيخد ڳتيل آهن‪.‫ننڍن هماليى جبلن جً ڪسمير ۾ پير پنجل جب َل نمائندگً ڪن ٿا‪ .‬‬ ‫چىوڊَلىگههَ)‪(Passes‬‬ ‫اوچبئي هٌڌ‬ ‫جببلى سلسلى‬ ‫لىگهه َ‬ ‫‪ 5575‬ڪسمير کً چين زان ڳنڍي ٿو‬ ‫قراقرم‬ ‫قراقرم‬ ‫‪ 4733‬اترين عالئقن ۽ چين کً ڳنڍي ٿو‬ ‫قراقرم‬ ‫خنجراب‬ ‫‪ 4554‬چترال ۽ افػانزتان جً وچ ۾‬ ‫هندوڪش‬ ‫دورا‬ ‫‪ 0167‬پساور ۽ ڪابل کً ڳنڍي ٿو‬ ‫زفيد ڪوهى‬ ‫خيبر‬ ‫افػانزتان ۽ ڏکڻ وزيرزتان وچ ۾‬ ‫وزيرزتان ِهلس‬ ‫گومال‬ ‫ڪوئيٽا کً زبً َء جً ميدانن زان‬ ‫‪989‬‬ ‫زليمان‬ ‫بوالن‬ ‫ڳنڍي ٿو‬ ‫‪ 0300‬ڪوئيٽا کً قنڌار زان ڳنڍي ٿو‬ ‫ٽوبا ڪڪر‬ ‫خوجڪ‬ ‫‪ِ 3088‬دير ۽ چترال جً وچ ۾‬ ‫ِدير‬ ‫لوارائي‬ ‫‪ 4073‬اترين ۽ مانزوره جً وچ ۾‬ ‫وڏا هماليى‬ ‫بابوسَر‬ ‫جيتوڻيڪ ننڍن هماليى جبلن ۾ زياري جً مند ۾ برفباري ٿيندي آهً‪ ،‬پر پو ِء بى هن ذطً‬ ‫۾ ڪو بى گليسير لڌو نى ويو آهً‪.‬‬ ‫پاڪزتان ۾ ڪجوى ِهل ازٽيسنون جوڙوڪ گووڙا گلً‪ ،‬نٿيا گلً‪ ،‬۽ مري ننڍا هماليى ۾‬ ‫آهن‪.‬پاڪزتان ۾ داذل‬ ‫ٿيندي‪ ،‬ننڍا هماليى جب َل تڪڙو ڏکڻ کان اولوى طرف وڪڙ ڏين ٿا‪ .‬‬ ‫ريلي هوبليه جبل‪:‬‬ ‫ذيلً هماليى جبل يا ِزوالِڪ جبل هماليى جً جابلو زلزلً ۾ زڀ کان ڏکڻ ۾ آهن‪ .

‬زندن اترئين خد ڪاال ِ‬ ‫ٿيون‪.‬‬ ‫(‪ )8‬پىٽىار پىٺى ۽ لىڻ جب جب َل‪:‬‬ ‫پوٽوار پوٺو ۽ لوڻ جا جبل اُترين جبلن جً ڏکڻ ۾ آهن ۽ اولوى ۾ زنڌو درياء ۽ اوځر ۾‬ ‫چتا قطارن ۽ مرگال ٽڪريون ٺاهين‬ ‫جولم ندي جً وچ ۾ آهن‪ .‬هً زرازري طور ‪ 911‬ميٽر اوچيون آهن‪ ،‬منجوائن ڪيتريون ئً چوٽيون‬ ‫‪ 0011‬ميٽر اوچيون پڻ آهن‪.‬زڪيزَر‪ 0507 ،‬ميٽر اوچائً زاڻ هن ذطً جً‬ ‫اوچً ۾ اوچً چوٽً آهً‪ .‬‬ ‫لوڻ جا جبل ڏکڻ پازً وک وڌائين ٿا ۽ اتر پازً پوٽوار پوٺً ڏانون لوندا وڃن ٿا‪ .‬‬ ‫ڪاال چتا جون قطارون زرازري طور تً ‪ 451‬کان ‪ 911‬ميٽر اوچائً َء تائين مٿً آهن‬ ‫۽ ‪ 70‬ڪلوميٽرن تائين پکڙيل آهن‪ .‬زون ۽ ٻيون معاون نديون وڏي مقدار ۾ لَٽ جً مٽً‬ ‫آڻين ٿيون‪ ،‬جنون ڪري هتان جً زمين پوکً راهً ال ِء بنوى منازب زمين ٿً پوي ٿً‪.‬هن‬ ‫ذطً ۾ ڪجوى وڏيون ٽڪريون پڻ آهن‪ ،‬بسمول ذيري مُرت (‪ 0111‬ميٽر)‪ ،‬جيڪا زڀ‬ ‫کان وڏي ۽ ساندار آهً‪ ،‬جيڪا راولپنڊي کان ڏکڻ پازً ‪ 39‬ڪلوميٽرن تائين پکڙيل‬ ‫آهً‪ .‬ڪجوى عالئقن ۾ مذشوص قزم جً ٽوپوگرافً َء جً تسڪيل‬ .‫جيتوڻيڪ هً ڪسمير ۾ زٺً نمائندگً ڪن ٿا‪ ،‬پو ِء بى هً پاڪزتان ۾ منتسر ٽڪرن‬ ‫جً شورت ۾ آهن‪ .‬مرگال جون پواڙيون جيڪً اوځر ۾ ڪُرنگ ندي َء‬ ‫تائين ڦوليل آهن‪ ،‬زً ڪاال چتا قطارن جً بنوى اوځرندي خشً ۾ ٿورن ميلن تائين ظاهر‬ ‫ٿين ٿيون‪ .‬هً لوردار ذطو آهً جيڪو‬ ‫‪ 311‬کان ‪ 611‬ميٽر اوچو آهً‪ .‬هنن جو بوترين مثال راولپنڊي ضلعً جً ڏاکڻً اوځرندي خشً ۾‬ ‫واقع ٽڪريون آهن‪.‬هً پوروڇوٽ جابلو زلزلن تً مستمل آهن ۽ زندن زرازري‬ ‫اوچائً ‪ 751‬کان ‪ 911‬ميٽرآهً‪ .‬زندن ڏاکڻً خد ذود لوڻ جا جبل ٺاهين ٿا‪ .‬زون ندي هن عالئقً مٿان راڄ ڪري ٿً ۽ هن جون معاون نديون زمين تً ڍورا‬ ‫۽ کاهيون کوٽيندي مذشوص قزم جً ٽوپوگرافً ٺاهين ٿيون‪ .‬زون بيزن )‪ (Soan Basin‬اترين ۽‬ ‫ڏاکڻن زلزلن جً وچ ۾ واقع آهً‪.‬هنن ڍورن ۽ کاهين کً‬ ‫مقامً طور تً ”کڊراز“ چون ٿا‪ .‬‬ ‫اشل پوٽوار پوٺو لوڻ جً قطارن جً اتر ۾ ڦوليل آهً‪ .‬ڪجوى ننڍيون ٽڪريون پڻ مٿاڇري تً اځريل اٿس‪ .‬هً‬ ‫اوځر پازً جولم ندي َء کان اولوى طرف هلن ٿا ۽ ڪاالباغ وٽ وڪڙ ڏئً زنڌو درياء ٽپً‬ ‫ضلعً بَنو ۾ داذل ٿين ٿا‪ .

‬‬ ‫(‪ )3‬سفيذ ڪىهه جببلى سلسلى‪ ،‬وزيرستبى ٽڪريىى ۽ جبلي جي وچ واريىى هبٿريىى‪:‬‬ ‫ڪابُل ندي اترئين جابلو عالئقً ۽ زفيد ڪوهى جً جبلن وچ ۾ خد تسڪيل ڏئً ٿً‪ .‬وزيرزتان ٽڪريون زفيد ڪوهى جابلو‬ ‫زلزلً جً ڏکڻ ۾ واقع آهن‪ ،‬جيڪً زرازري طور ‪ 0511‬کان ‪ 3111‬ميٽر اوچيون‬ ‫آهن‪.‬‬ ‫پوٽوار پوٺو ۽ لوڻ جً جبلن جون قطارون معدنً وزيلن جوڙوڪ‪ :‬پٿر‪ ،‬لوڻ‪ ،‬جپزم‪ ،‬چن‬ ‫جو پٿر‪ ،‬ڪوئلً ۽ تيل زان ماال مال آهن‪ .‬هً عام طور تً برف زان ڍڪيل هوندا آهن‪ِ .‬هن ماٿري کً‬ ‫پاڻً ڪابل ندي پوچائيندي آهً ۽ ان جً معاون ندي زوات آهً‪ .‬هً‬ ‫ٽڪريون ‪ 0611‬ميٽر اوچائً َء تائين پوچن ٿيون‪ .‬ٻين اهم لنگون منجوى ڪُرم‪ ،‬توچً ۽ گومال لنگوىَ‬ ‫آهن‪ ،‬جن تً اهً ناال دريائن جً نالن پٺيان رکيا ويا آهن‪ .‬زڪرام اوچً ۾ اوچً پواڙي‬ ‫‪ 4761‬ميٽر بلند آهً‪ .‬هنن‬ ‫ماٿرين کً جبلن جً وچ واريون ماٿريون چيو ويندو آهً‪ .‫ٿً آهً‪ .‬هن ذطً ۾ اچالً‪ ،‬ذابيلً ۽ ڪلر ڪور ڍنڍن زميت ذوبشورت ڍنڍن جو وڏو‬ ‫انگ آهً‪.‬زفيد ڪوهى جا جبل اوځر ۾ ڪوهاٽ ٽڪرين ۾ ضم ٿين ٿا‪ .‬زفيد‬ ‫ڪوهى جبلن کً اوځر کان اولوى طرف جوڪا ُء آهً ۽ هً زرازري طور ‪ 3611‬ميٽر‬ ‫اوچا آهن‪ .‬‬ ‫پساور جً ماٿري مڙنً ماٿرين کان وڏي آهً ۽ ‪ 311‬ميٽر اوچً آهً‪ .‬هً ماٿريون زځنً پازن کان‬ ‫جبلن ۾ گوريل آهن زوا ِء اوځر جً‪ ،‬جتً هً زنڌو دريا َء ڏانون ُکلن ٿيون‪ ،‬جتً ڪابُل‪،‬‬ ‫ڪوهاٽ‪ ،‬ڪُرم‪ ،‬توچً نديون زنڌو َء زان ملن ٿيون‪.‬اهً دريا َء هن ذطً ۾ ٽً تمام‬ ‫وڏين ۽ اهم ماٿرين کً تسڪيل ڏين ٿا‪ :‬پساور ماٿري‪ ،‬ڪوهاٽ ماٿري ۽ بَنُو ماٿري‪ .‬‬ ‫ذيبر پاس انون لنگون مان زڀ کان اهم لنگوى آهً‪ ،‬جيڪو پاڪزتان ۾ پساور کً‬ ‫افػانزتان جً ڪابُل زان ڳنڍي ٿو‪ .‬مٿيان ۽ هيٺيان زوات‬ .‬هن عالئقً ۾ وهندڙ دريائن جبلن جً وچ مان لنگوى ٺاهً ورتا آهن‪ ،‬جتان ڪيترن‬ ‫ئً ورهين تائين فوجون‪ ،‬ماڻوو ۽ ثقافتون ڏکڻ ايسيا جً اندر ۽ ڏکڻ ايسيا کان ٻاهر‬ ‫اينديون وينديون رهيون آهن‪ ،‬جن زندس تارير‪ ،‬ثقافت ۽ فڪر مٿان زٺا اثر ڇڏيا آهن‪.‬هن ذطً ۾ معدنيات ڳولوڻ جً سروعات ٿً‬ ‫چڪً آهً‪.‬‬ ‫هن ذطً جا جبل ۽ ٽڪريون افػانزتان ۽ پاڪزتان جً وچ ۾ رڪاوٽ کڙي ڪن‬ ‫ٿيون‪ .

‬‬ ‫(الف) سليوبى جب َل‪:‬‬ ‫ڏکڻ وزيرزتان کان ڏکڻ پازً زيلمان جب َل ‪ 411‬ڪلوميٽرن تائين هلن ٿا‪ .‬هن ماٿري َء‬ ‫جا ڪجوى خشا زم ۽ ڪلر زبب متاثر ٿيا آهن‪.‬ڪوهاٽ ندي َء تً ٻڌل‬ ‫ٽئنڊا ڊيم ۽ نور جً آر پار موجود بند آبپاسً ال ِء پاڻً مويا ڪن ٿا‪.‬هڪ‬ ‫روڊ جيڪو زوب بلوچزتان کً ڊيره ازماعيل ذان ذيبرپذتونذواهى زان مالئً ٿو ۽ ٻيو‬ .‬هً ڏکڻ طرف گومال ندي َء کان عربً زمنڊ تائين‪ ،‬ڪم و بيش ‪851‬‬ ‫ڪلوميٽر تائين‪ ،‬پکڙيل آهن‪ .‬‬ ‫هً اتر پازً کان زرازري ‪ 3441‬ميٽرن جً اوچائً کان هيٺ لوندا ڏکڻ پازً پوچندي‬ ‫تذت زليمان‪ 3487( ،‬ميٽرن) هن زلزلً‬ ‫پوچندي ‪ 0611‬ميٽرن تائين هيٺ لوً اچن ٿا‪.‬هنن نورن ڪيترن ئً وروڪڙ کائيندڙ واهن کً جنم ڏنو‬ ‫آهً جن ماٿري َء کً لٽ ۾ ايندڙ مٽً َء زان ځري ڇڏيو آهً‪ .‬‬ ‫اوځر کان اولوى پازً ُچن جا پٿر زموري ميدان تً موجود آهن‪ .‬بور خال وري بى اوځر ۾ هً زنڌو ندي َء جً ميدان وٽ ُکلً ٿو‪.‬هً پوروڇوٽ‬ ‫۽ ذيلً پوروڇوٽ قطارن تً مستمل آهن‪ ،‬جيڪً ‪ 01‬کان ‪ 05‬ڪلوميٽر ويڪريون آهن‪.‫ڪئنال ۽ وارزڪ ڊيم کان نڪرندڙ ڪئنال آبپاسً ال ِء پاڻً مويا ڪندا آهن‪ .‬‬ ‫ِ‬ ‫جً اوچً ۾ اوچً چوٽً آهً‪ .‬‬ ‫(‪ )4‬سليوبى کيرٿر جبل‪:‬‬ ‫زليمان کيرٿر جبلَ‪ ،‬اولوى ۾ بلوچزتان جً مٿاهين پَٽ ۽ اوځر ۾ زنڌو ماٿري َء جً ميدانن‬ ‫جً وچ ۾ واقع آهن‪ .‬جيتوڻيڪ زليمان جبل اوځر کان اولوى پازً نقل و‬ ‫خرڪت ۾ رڪاوٽ کڙي ڪن ٿا‪ ،‬پر پو ِء بى ٻن جاين تً لنگوى جو رزتو ملً ٿو‪ .‬هنن‬ ‫کً ٽن جدا عالئقن ۾ ورهائً زگوجً ٿو‪ :‬زليمان جبل‪ ،‬ڪوئٽى زينٽيڪزز زرغون ناٽ‬ ‫جب َل ۽ کير ٿر جبلَ‪.‬‬ ‫ڪوهاٽ ماٿري ننڍي ۾ ننڍي ۽ ماوچً ۾ اوچً ماٿري آهً‪ .‬‬ ‫جيتوڻيڪ ڪُرم ۽ توچً ماٿري َء جا اهم دريا َء آهن‪ ،‬ننڍين ننڍين نورن جو وڏو انگ پڻ‬ ‫ماٿري َء کً پاڻً پوچائً ٿو‪ .‬‬ ‫بنُو ماٿري (‪ 051‬ميٽر) هڪ هيٺيون بناوتً عالئقو آهً‪ ،‬جيڪو زمورو ٽڪرين ۽ جبلن‬ ‫زان گويريل آهً‪ .‬هن ماٿري کً ڪوهاٽ ندي‬ ‫پاڻً پوچائيندي آهً‪ ،‬هن جو فرش چيڪً مٽً‪ ،‬واري‪َ ،‬لٽ ۽ بجري زان ڍڪيل آهً‪.‬ڪُرم ندي َء مٿان اڏيل ڊيم‬ ‫آبپاسً جو اهم ذريعو آهً‪.‬هً ُچن جو پٿر‪ ،‬ريتيلً پٿر ۽ سيل پٿر تً مستمل آهن‪ .

‬چمن ۽ اورناچ نال فالٽس جً اوځر ۾ موجود ٽڪرين ۽ جبلن جً قطار‪ ،‬پٿر ۽‬ ‫ظاهري وشفون ٻين اولوندي پازن جً عالئقن کان بنوى مذتلف آهن‪.‬هً ٻن خشن ۾‬ ‫ورهايل آهً‪ ،‬چمن ۽ ارناچ نال فالٽس‪ .‬‬ ‫(‪ )5‬بلىچستبى جى هٿبهىى پٽ‪:‬‬ ‫بلوچزتان جو مٿاهون پٽ زليمان کيرٿر جابلو زلزلً جً اولوى ۾ واقع آهً‪ .‬بوالن پاس بلوچزتان جً مٿاهين پٽ کً زنڌ جً ميدانً عالئقً زان ڳنڍي ٿو‪.‬کيرٿر جب َل جً ڏکڻ ۾ ۽ ڪوئيٽا زينٽيڪزز جً‬ ‫وچ ۾ کير ٿر جً جابلو قطارن ۾ اهو اهم ترين لنگوى آهً جنون کً بوالن پاس چيو ويندو‬ ‫آهً‪ .‬‬ ‫زليمان جب َل ڏکڻ ۾ مري بگٽً ٽڪرين ۾ ضم ٿً وڃن ٿا‪ .‬‬ ‫(ة) ڪىئٽب سيٌٽئڪسس زرغىى ًبٽ‪:‬‬ ‫مري بگٽً ٽڪرين کان اولوى پازً پيچيده ٽڪريون ۽ جابلو زلزلو هلً ٿو‪ ،‬جنون کً‬ ‫ڪوئٽا زئنٽئڪزز زرغون ناٽ چئجً ٿو‪ .‬اڃان اڳتً اولوى پازً جابلو قطارون تڪڙو‬ ‫ڏکڻ طرف مڙن ٿيون‪ .‬‬ ‫(ج) کير ٿر جب َل‪:‬‬ ‫ڪوئٽا زئنٽيڪزز جً ڏکڻ پازً‪ ،‬کيرٿر جب َل ڏکڻ طرف عربً زمنڊ ڏانون هلن ٿا‪ .‬هً مٿاهون‬ ‫پٽ يا پوٺو ٽڪرين‪ ،‬جبلن ۽ ان ج وچ ۾ وهندڙ دريائن زان ڍڪيل آهً‪ .‬هً هڪ ٽڪنڊي ايراضً آهً جيڪا ‪091‬‬ ‫ڪلوميٽر ڊگوً ۽ ‪ 51‬ڪلوميٽر ويڪري آهً‪ .‬مري بگٽً ٽڪريون لڳ ځڳ‬ ‫‪ 001‬ڪلوميٽر ڊگويون آهن ۽ زندن زرازري اوچائً ‪ 611‬کان ‪ 0111‬ميٽر آهً‪.‬‬ ‫کيرٿر جبل زنڌ جً ڪوهزتان واري عالئقً ۾ ضم ٿين ٿا‪ ،‬جتً وڏي تعداد ۾ ٽڪريون‬ ‫جوڙوڪ‪ :‬ځٽ‪ ،‬ځڊرا ۽ لکً موجود آهن‪ .‬هً فالٽس چمن کان ڏکڻ طرف عربً زمنڊ پازً‬ ‫هلن ٿا‪ .‬هً‬ ‫لڳ ځڳ ‪ 411‬ڪلوميٽر ڊگوا آهن ۽ ‪ 31‬ڪلوميٽر ويڪرا‪ .‬‬ ‫هڪراى جى سبحلي ڪٌبرو‪:‬‬ .‫ڏکڻ طرف وارو روڊ جيڪو لوراالئً بلوچزتان کً غازي ذان پنجاب زان مالئً ٿو‪.‬هن ايراضً ۾ غالب ايراضً زرغون‬ ‫ناٽ جً آهً‪ ،‬جنون جً اوچً ۾ اوچً چوٽً لو ِء زَر (‪ 3583‬ميٽر) آهً‪ ،‬جيڪا پڻ‬ ‫بلوچزتان جً اوچً ۾ اوچً چوٽً آهً‪ .‬اها ايراضً ڪوئٽا زينٽئڪزز زڏبً آهً‪.‬اتر ۾ هنن کً ناگن رينح چئبو‬ ‫آهً‪.

‬‬ ‫سٌڌو ًذي َء جب هيذاًي عالئقب‬ .‬انون اځين ٽڪرين کان پٺيان ‪ 06‬کان ‪ 30‬ڪلوميٽر‬ ‫ويڪرو زاخلً ميدان آهً‪ .‬جيڪو اوځر ۾ ڪراچً کان سروع ٿيندي اولوى ۾ جيوڻً‬ ‫تائين پوچً ٿو‪ .‬زاخلً ميدان واري َء جً دڙن ۽ ننڍين ننڍين ٽڪرين زان‬ ‫ڍڪيل آهً‪.‬‬ ‫مڪران زاخل اڀ ڪپرين ڏاڪائين طرز جً زاخل جوڙوڪ ڪلفٽن جون ٽڪريون‪،‬‬ ‫منوڙا‪ ،‬ڪيپ مونز (هاڪس بً)‪ ،‬راس مالن‪ ،‬آرمارا‪ ،‬گوادر ۽ جيوڻً جً ڪري بى‬ ‫معروف آهً‪.‬‬ ‫مڪران ڪناري جو واريازو ڪنارو شفا زوڙهو آهً جتً ‪ 05‬کان ‪ 65‬ميٽرن تائين‬ ‫پٿريليون اُځيون ٽڪريون پڻ آهن‪ .‬مجموعً طور تً مڪران جو زاخلً ڪنارو بنوى زڌو آهً‪ .‬آرمارا ۽ گوادر ويجوو هٿوڙي جً مٿً‬ ‫جً شورت جوڙا ڪيترا ئً اڳتً وڌيل خشا ۽ پزنً لڳ راس ملتان ۽ راس َجدي‬ ‫واريون ٽڪريون مڪران جً زاخلً ڪناري جً ڪڪ ڪري ڇڏيندڙ هڪ جوڙي‬ ‫هيئت کً بدالئين ٿيون‪.‫پاڪزتان جو زاخلً ڪنارو ‪ 711‬ڪلوميٽر ڊگوو آهً‪ 511 ،‬ڪلوميٽر تى فقط مڪران‬ ‫جو زاخلً ڪنارو واالري ٿو‪ .‬ڪناري‬ ‫زان گڏ اهم لنگوى مياڻً لگون لڳ زونمياڻً آهً‪ .

‬زنڌو ندي َء جا ميدانً عالئقا اتر کان ڏکڻ طرف لووارا ٿين‬ ‫ٿا‪ ،‬جيڪً ‪ 311‬ميٽر جً اوچائً َء تائين اځري پنجند جً ويجوو ‪ 75‬ميٽرن تائين الٿ‬ ‫کائين ٿا ۽ اتان کان عربً زمنڊ ڏانون لووارا ٿين ٿا‪ .‬جنون جً معنًٰ تى هً زرازري الٿ ‪ 0.‬جيڪً اوځر‬ ‫طرف زنڌو ندي تائين پکڙيل آهن‪ ،‬اهً ڪاڇً جا ميدان جبلن کان وهندڙ پاڻً جً‬ ‫هيٺاهين وهڪري جً ڪري وجود ۾ آيا‪ .6‬ڪلوميٽر‬ ‫کان ‪ 1.‬اها زمين چيڪً مٽً‪ ،‬ريتً‪ ،‬بجري ۽ واري زان ڍڪيل ٿئً ٿً‪ .‬اهً دڙا هڪٻئً زان گڏجً وڃن ٿا ۽ ان جً ڊيگوى ‪0.‬۽ انون ذسڪ‬ .6‬‬ ‫کان ‪ 7.3‬تائين گوٽجً ٿً‪.‬‬ ‫هڪ وڏو لٽ وارو ميدان ‪،‬زنڌو َء ندي َء جا ٽڙيل پکڙيل ننڍا جبل ان ۾ ذلل وجون ٿا‪ ،‬جن‬ ‫۾ ڪرانا جبل پنجاب‪ ،‬ذيرپور ۽ گنجو ٽڪر وارا جبل زنڌ ۾ سامل آهن‪ .‬انوً َء ٽڪري َء تً ‪ 75‬ميٽر جً‬ ‫اوچائً ‪ 561‬ڪلوميٽر ۾ ٿئً ٿً‪ .‬انون دڪن ۽‬ ‫دڙن واري زمين ‪ 0‬ڪلوميٽر ۾ ‪ 0‬کان ‪ 5‬ميٽر جً خزاب زان هيٺاهين طرف لوواري‬ ‫ٿئً ٿً‪ .5‬نيم قطر ٿئً ٿً‪ .‬گوڻن ذريعن وارين ندين واري ۽‬ ‫بجري گڏجً بً ترتيبً زان دڪن ۽ دڙن واري عالئقً کً جنم ڏين ٿيون‪ .‬اهً دريا اتً ۽ تڏهن ئً وهندا آهن‪ ،‬جتً‪،‬‬ ‫جڏهن بارش پوندي آهً‪ .‬زنڌو ندي َء جا‬ ‫ميدانً عالئقا هيٺين طبعً جاگرافً جً لخاظ کان هيٺين مذتلف خشن ۾ ورهائً زگوجن‬ ‫ٿا‪:‬‬ ‫‪ .‬زنڌو ندي ۽ ان جً معاون ندين جً وهڪرن ۾ آيل لٽ جً‬ ‫ڪري هً ميدان وجود ۾ آيا‪ .‬جنون عالئقً ۾ اهً دڙا ڳولويا وڃن ٿا اهً ‪ 0‬ڪلوميٽر ۾ ‪01‬‬ ‫ميٽر کان ‪ 01‬ميٽر جً خزاب زان الهندي ٺاهين ٿا‪ .‫)‪(Indus Plains‬‬ ‫(سٌڌيڪبر‪ :‬گل حسي سىهرو)‬ ‫زنڌو ندي َء جا ميدانً عالئقا اولوندي جابلو عالئقن جً اوځر ۽ ڏکڻ کان تمام‬ ‫وڏي ايراضً واالرين ٿا‪ .1‬ڪبڇي جب هيذاًي عالئقب‪(Piedmont Plains) :‬‬ ‫ڪساده ميدانً عالئقا (جنون کً جبل جً پاڙ کان لواندي سروع ٿئً ٿً ۽ زڌي زطد‬ ‫واري زمين تً وڃً ذتم ٿئً ٿً) زليمان کيرٿر جبل جً پاڙن ۾ ٺويل آهن‪ .‬هً تيز وهڪري زان جبلن کان هيٺ وهن ٿا ۽ زڌي زمين تً‬ ‫پوچڻ کانپو ِء ان جً وهڪري ۾ گوٽتائً اچً وڃً ٿً‪ ،‬اهً پنونجو وزن ڪجوى ندين‬ ‫تً اڇالئين ٿا‪ ،‬اهً نديون مذتلف خشن ۾ ورهائجً وڃن ٿيون‪ ،‬ريتً‪ ،‬واري‪ ،‬مٽً ۽ لٽ‬ ‫وغيره دڪا ۽ دڙا ٺاهين ٿا‪ .

‫نورن زان گڏو گڏ ملً وڃً ٿً‪ .‬پراڻً ٻوڏ وارا ميدانً عالئقا ٻڏندڙ عالئقن کان ٿورو مٿين‬ ‫زطد تً آهن‪ ،‬جنون جً ڪري اهً عالئقا اڪثر ٻوڏ کان بچيل رهن ٿا‪ .‬زنڌ ۾ انون کً‬ ‫ڍنڍون ۽ ڍورا زڏيو وڃً ٿو‪ .‬۽‬ ‫ڪجوى عالئقن ۾ بارانً فشل پوکيا وڃن ٿا‪.‬جڏهن تى وڏي‬ ‫ٻوڏ ۾ (جيڪا ‪ 7‬کان ‪ 8‬زالن جً وقفً زان اچً ٿً) اهً ميدانً عالئقا ٻوڏ جً ور‬ ‫چڙهً وڃن ٿا‪ ،‬نتيجً ۾ انون تً َلٽ چڙهً وڃن ٿا‪ .‬انون ٻوڏ وارن ميدانن جً ناگوار يڪزانيت ٻن جبلن جً‬ .‬اهً نديون تڏهن ئً وهً اچن ٿيون جڏهن بارش پوي‬ ‫ٿً‪ .‬راوي دريا جً ڏاکڻً پازً ڪو بى ميدان نى ٿو ملً‪.‬پاڪزتان جو مکيى زراعت وارو عالئقو هن‬ ‫ذطً کً زمجويو وڃً ٿو‪ .‬درياء ۽ هنن ٻيٽن مان آزانً زان‬ ‫وهً زگوً ٿو‪ .‬‬ ‫ٻوڏ وارن ميدانً عالئقن ۾ هر زال ٻوڏ ايندي رهً ٿً‪ .‬جيتوڻيڪ هً زمين ذرذيز ٿئً ٿً‪ ،‬۽ هتً برزات تمام گوٽ ۽ بً وقتً پوي ٿً‪ .‬انون مان ‪0‬‬ ‫ميدانن جً پکيڙ زوالڪ جبلن تائين آهً‪ ،‬انون مان ‪ 0‬ميدان راوي ۽ چناب ميدان جً وچ‬ ‫واري جا ِء واالري ٿو‪ .‬‬ ‫‪ .‬‬ ‫ڪجوى لوڻياٺً جبلن جً قطار زان ڏکڻ طرف ڳنڍيل آهن‪ .‬‬ ‫‪ .8‬ٻىڏ وارا هيذاى )‪(Active Flood plains‬‬ ‫ٻوڏ وارن ميدانً عالئقن کً عام طور تً ٻيٽ چيو ويندو آهً‪ .‬‬ ‫اهً ٻيٽ پو ِء کدر زان ڍڪجً وڃن ٿا‪ .3‬پراڻي ٻىڏ وارا هيذاًي عالئقب )‪:(Old Flood Plains‬‬ ‫پراڻً ٻوڏ وارا ميدانً عالئقا زنڌو ماٿري َء جً مٿاهين هنڌ (پنجاب) ۾ ٻيٽ ۽ مٿاهن دڙن‬ ‫جً وچ واري عالئقً کً ۽ زنڌو ماٿري َء جً هيٺاهين هنڌ (زنڌ)۾ ٻيٽ ۽ ريگزتانً‬ ‫عالئقن جً وچ واري ايراضً ۾ پکڙيل آهن‪ .‬ناهموار زمين‪ ،‬دريائً وهڪرن جا‬ ‫نسان‪ ،‬گوارا‪ ،‬دريائً ڍورا‪ ،‬۽ بچا َء بند ٻوڏ جً تارير جً ساهدي ڏين ٿا‪ .‬هً زمين‬ ‫جً ذسڪً واريون پٽيون آهن جيڪً زنڌو دريا ۽ معاون ندين جوڙوڪ جولم‪ ،‬راوي‪،‬‬ ‫چناب‪ ،‬زتلح زان گڏو گڏ هلن ٿيون‪ .‬تنونڪري اهً زراعت ال ِء مفيد آهن‪.‬۽ ڪيترن ئً ننڍن ننڍن ٻيٽن زان مذتلف رزتن زان جڪڙجً وڃً ٿو‪.‬‬ ‫ڪاڇً ميدانن جو ڪجوى تعداد پنجاب جً اتر ۾ واقع آهً‪ .‬هنن ڪاڇً جً ميدانن جً‬ ‫زاڳً ذشوشيت واري ذشوشيت وارا ميدان زليمان کيرٿر جبلن جً ويجوو بى واقع‬ ‫آهً‪.‬جڏهن تى ٻيا ميدان چناب ۽ جولم دريائن جً وچ ۾ واقع آهً‪.

‬دريائً‬ ‫ڪٽ مٿاهين کان ‪ 5‬کان ‪ 05‬ميٽر جً لواندي زان واقع آهً‪ .‬ڪجوى ڪئنال جيڪً هن ايراضً ۾ اچن ٿا انون جً ڪري‬ ‫ڪجوى بار کً زراعت الئق بڻايو ويو آهً‪.‬‬ ‫ڇڅ ۽ رچنا دو آب جً خد ڪيمرن دوران کان آڳاٽً واري زمانً جً جبلن جً وڏن‬ ‫پٿرن جً ڪري ذتم ٿئً ٿً‪ ،‬جيڪً زرگوده ۽ ساهى ڪوٽ جً وچ واري عالئقً تً‬ .‬جڏهن تى هڪ ٻيو بار زتلح دريا َء جً ڏکڻ ۾ واقع آهً‪ .4‬لٽ وارا هيذاى( جببلى الهي َء تي پىک ال ِء ٺبهيل ڏاڪبئيي سطح)‪:‬‬ ‫)‪Terraces‬‬ ‫‪(Alluvial‬‬ ‫هن قزم جا عالئقا ذاص ڪري زنڌو ماٿري َء جً مٿاهين هنڌ (پنجاب) جً دو آبن ۾‬ ‫ٺويل آهن‪ .‬جنون جو ڪجوى خشو ٿر‬ ‫ريگزتان جً واري زان ڍڪيل رهً ٿو‪ .‬‬ ‫جيتوڻيڪ زنڌ ۾ زاگر دو آب جو ڳچ خشو‪ ،‬جيڪو زنڌو ۽ جولم دريا َء جً وچ واري‬ ‫عالئقً ۾ اچً وڃً ٿو‪ ،‬انون ۾ بى ڪيترائً بار اچً وڃن ٿا‪ .‬انون جابلو الهين تً ٺويل ڏاڪن کً عالقائً ٻولً ۾ بار زڏيو ويندو آهً‪ .‬ڇو تى اهو لٽ ٻڏندڙ ميدانً عالئقن جً لٽ کان‬ ‫مذتلف ٿئً ٿو‪ .‬انون جبلن مان ٽئين‬ ‫درجً جو ُچن جو پٿر نڪري زگوً ٿو‪ ،‬جيڪو ذطً ۾ موجود زيمينٽ جً ڪارذانن‬ ‫۾ ازتعمال ڪيو وڃً ٿو‪.‬اهً دو آب دريائً گوارن جً ڪري ٻڏندڙ ميدانً عالئقن کان الڳ ٿين ٿا‪ .‬انون ٽٻن ۽ دڙن جً‬ ‫وچ ۾ زنويون پٽيون ٿين ٿيون‪ ،‬آبپاسً جً نظام جً ڪري هن ۾ زٺً زراعت ڪئً‬ ‫وڃً ٿً‪.‬مسوور بارن ۾ ڪرانا بار‪،‬‬ ‫ڇڅ دو آب‪ ،‬زندل بار‪ ،‬گنجً بار‪ ،‬نيلً بار‪ ،‬جيڪو بياس ۽ زتلح جً ٻيٽن جً وچ ۾ واقع‬ ‫آهن‪ .‫ڪري ٽٽً ٿً‪ ،‬خيدرآباد ۾ گنجو ٽڪر جبل ۽ زکر ۾ ذيرپور جبل‪ .‬هن جً هيٺ مٿاهين واري زطد ٿئً ٿً‪،‬‬ ‫جيڪا واري جً ٽٻن يا دڙن زان هن جً خد جو ذاتمو ڪن ٿيون‪ .‬اهً‬ ‫جابلو ڏاڪائً زطخون برفانً دور جً ذاتمً کان پو ِء واري دور جً دوران وجود ۾‬ ‫آيا‪ .‬انون بارن جً لٽ کً‬ ‫عالقائً ٻولً ۾ ځنگر چيو وڃً ٿو‪ .‬‬ ‫واري جا وڏا دڙا بارن کً ڏاکڻً خشن ۾ ذتم ڪن ٿا‪ .‬‬ ‫‪ .‬۽ پراڻو لٽ چيڪً مٽً جً لٽاسً مان ٺويل هوندو آهً‪.‬عام طور تً جڏهن تى اها لوواري‬ ‫زطد ٺويل هجً ٿً‪ .

‬ڇولين جً ڪري ذسڪً تً واريازا توى چاول رهن ٿا‪ .‬‬ ‫ڪڇ و رڻ پٽ ڊيلٽا جً ميدان جً اوځر ڏانون تيزي زان پکڙجً ٿو‪ .‬زنڌو جً ڪالري ۽ پنياري ڇاڻ کً ٻيٽارو زڏيو وڃً ٿو‪ .‬فيبروري ‪0968‬ع ۾ بين االقوامً ٽربيونل جً فيشلً مطابق‬ .‬‬ ‫دريائً بيراج ۽ ڪئنال ٺوڻ کان پورين زنڌو دريا ‪ 7‬ان جون معاون نديون هر زال‬ ‫تقريب َا ََ ‪ 311‬ملين ٽن لٽ زمنڊ ۾ اڇالئينديون هيون ۽ ڊيلٽا هر زال ‪ 34.‫واقع آهن‪ .‬ڪڇ جً رڻ پٽ جً ڪل ايراضً ‪00670‬‬ ‫چورس ڪلوميٽر آهً‪ 09 .‬هً گپ چڪ واري‬ ‫ايراضً جيڪا مٽً جً تون زان ڍڪيل ٿئً ٿً اها بيسمار زوڙهن گوارن ۽ اپزمنڊ‬ ‫زان مذتلف خشن ۾ ورهائجً وڃً ٿً‪ .‬ع کان‬ ‫‪0966‬ع جً وچ واري عرشً دوران ڊيلٽا اپزمنڊ طرف ‪ 8‬ڪلوميٽر تائين وڌيو‪ .‬‬ ‫انون مان ڪرانى جبل وڏي ۾ وڏو جبل آهً‪ ،‬جيڪو زرگوده کان تقريباَ ََ ‪ 06‬ڪلوميٽر‬ ‫جً مفاشلً تً آهً‪ .‬‬ ‫ٻيٽ وارا هيذاى ۽ ڪڇ جى رڻ پٽ‪:‬‬ ‫دريا ِء زنڌي پنونجً مُنون وٽ هڪ وڏو ٻيٽ وارو (دريا َء جً ڇوڙ وٽ ٺويل کارين جو‬ ‫ٽڪنڊو) ٺاهيو آهً‪ .‬ذسڪ زمين‬ ‫جً خد پٿريلً زمين هجڻ ڪري ٿوري مذتلف ٿئً ٿً ۽ ان جً پٺيان واري زمين‬ ‫زراعت ال ِء ازتعمال ڪئً وڃً ٿً‪.‬ٻيٽاري‬ ‫جً چوٽً وارو خشو ڪيترائً دفعا پنونجً جا ِء ڏکڻ طرف تبديل ڪري ٿو‪ .‬ڊيلٽا‬ ‫زنڌو جً مذتلف ڪئنالن ۽ ڇاڻين کان منجويل آهً‪ .4‬ميٽر جً‬ ‫تيزي َء زان وڌندو هو‪ .‬جيڪً ميدانً وارن عالئقن کان ‪ 331‬ميٽر جً اوچائً تائين‬ ‫اځريل آهن‪ ،‬ڇو تى ڪرانى جبل وزيع زمين تً قابض آهً‪ ،‬۽ انون کً ڪيمرن دور کان‬ ‫اڳ وارا پواڙ زڏيو وڃً ٿو‪ .‬اچڪلوى زنڌو دريا َء جً پاڻً َء جً ڇوڙ ۾ وڏي ڪمً آئً آهً‪.‬‬ ‫۽ ڊيلٽا بى وڌي رهيو آهً‪ .‬زامونڊي ڪناري تً ڪيترائً بار‬ ‫ٺوً ويا آهن‪ .‬ذاص ڪري هً ڏکڻ اوځر طرف وڌي ٿو‪0954 .‬‬ ‫ايراضً جً لخاظ کان زنڌو ڊيلٽا دنيا جو زتون نمبر وڏو ٻيٽارو آهً‪.،‬اهً انفرادي طور تً ڪجوى زؤچورس ڪلوميٽر کان ويوى چورس‬ ‫ڪلوميٽر جً ايراضً واالريندا‪ ،‬لوواري زطد ٺاهين ٿا‪.‬ڪنون‬ ‫وقت ۾ هً خيدرآباد زان گڏو گڏ هو ۽ هاڻً هً ٺٽً جً ڏکڻ تائين وڃً پوتو آهً‪.‬اهً جبل ڪوارٽز ريتً ۽ تمام زنوً داڻ واري رنگين پٿرن‬ ‫جً لٽ مان ٺويل آهن‪ ،‬جيڪً آزانً زان کوٽجً زگوجن ٿا‪.

‬زنڌ‬ ‫جً ڏاکڻً ۽ بواولپور جً اځرندي عالئقن ۾ اڏرندڙ واري َء جا چنڊ نما ٺويل دڙا موجود‬ ‫آهن‪ ،‬جيڪً اڃان تائين مضبوط نى آهن ۽ اهً ٺوندا ۽ ڊهندا رهن ٿا‪ .‬ان کان اوځر ۾ ٿورو ئً پنڌ ۾‬ ‫ڪڇ جو رڻ پکڙجً ٿو‪.‬‬ ‫جنون کً پنجاب ۾ عام طور تً چولزتان جو ريگزتانً عالئقو زڏيو وڃً ٿو‪.‬جڏهن تى ڪڇ جً رڻ ج وڏو خشو‬ ‫هندزتان جً زرخدن ۾ آهً‪ .‬‬ ‫پاڪزتان ۾ ٿر ۽ چولزتان ريگزتان ‪ 75111‬چورس ڪلوميٽر جً ايراضً واالرين ٿا‪.‬‬ ‫جيتوڻيڪ بارانً زراعت ۽ مال چارڻ جو ڌنڌو عام طور تً ڪيو وڃً ٿو‪ .‬‬ ‫اڏًذڙ واري َء وارا هيذاًي عالئقب‪ ،‬دڙا ۽ ٻٌب‪:‬‬ ‫پاڪزتان جً ڏکڻ اوځر طرف هڪ وزيع ريگزتان واقع آهً‪ .‬‬ ‫مڪتران واري زامونڊي ڪناري کان مذتلف دريائً ڪنارو ۽ ڪڇ جو رڻ پاڻً َء جً‬ ‫ڇولين ۽ لورن جً بيقاعدگً َء وارا ٿين ٿا‪.‫رڻ جو اوځرندو خشو پڪزتان زان تعلق رکً ٿو‪ .‬هً ريگزتان اوځر طرف هندزتان ڏانون‬ ‫پکڙجً ٿيو‪ ،‬جنون کً ٿر ريگزتان زڏيو وڃً ٿو‪.‬‬ .‬ڏکڻ طرف هتً وڌندڙ واريازً دڙا ‪ 6‬کان ‪ 8‬ڪلوميٽر اوچائً رکن ٿا‪ .‬هن ايراضً کً بواولپور ۾ چولزتان يا روهً‬ ‫ريگزتان‪ ،‬زنڌ ۾ پٽ ريگزتان‪ ،‬۽ ڏکڻ زنڌ ۾ ٿر ريگزتان جً نالن زان زڏيو وڃً ٿو‪.‬‬ ‫اهً پنجاب ۾ گواگور دريا ۽ ڍورو‪ ،‬زنڌ ۾ نارا دريا جً ذسڪ آبً رزتن جً ڪري‬ ‫قديم زمانً کان زنڌو ماٿري َء ۾ واقع آهن‪ .‬جڏهن تى ريگزتان‬ ‫جً اوځر واري خشً ۾ ٽڪنڊا واري َء جا دڙا ۽ ٻنا ٺويل آهن‪.‬اتر ۾ بواولپور کان ۽ زنڌ‬ ‫جً ڏکڻ ۾ هڪ وڏي ايراضً واالري ٿو‪ .‬مالوند ماڻوو‬ ‫ڇڙ و ڇڙ هن ايراضً ۾ رهائش پذير آهن‪.‬‬ ‫آبپاسً نظام جً زوولتن کان پو ِء ريگزتان جً ڪجوى ايراضين تً ذاص ڪري ضلعً‬ ‫بواولپور جً اوځر طرف هر ڪاهً زرعً زرگرميون زر انجام ڏنيون وڃن ٿيون‪.‬ڪراچً جً اوځر‬ ‫۾ ويجوو ئً دريائً ميدانً عالئقن جً خد تسروع ٿئً ٿً‪ .‬‬ ‫نقسً مطابق هً واريازً ميدان واريازً دڙن ۽ ٻنن ذريعً هڪ وزيع ايراضً تً‬ ‫قابض آهن‪ .‬پاڪزتان جو اوځرندو زامونڊي ڪنارو ‪ 011‬ڪلوميٽر‬ ‫جً ڊيگوى تً مستمل آهً جيڪو ڪراچً جً اوځر طرف واقع آهً‪ .

‬خقيقت ۾ ڪوهزتان‬ ‫ضلعً جً دازو پٽ واري عالئقً ۾ دنيا جو وڏي ۾ وڏو لڪ يا گوارو (‪ 5611‬ميٽر‬ ‫اونوو) زنڌو دريا َء جو ئً ٺويل آهً‪ .‬هً درياء ڪيترن ئً رزتن‬ ‫ذريعً عربً زمنڊ ۾ ڇوڙ ڪري ٿو‪.0‬زنڌو دريا َء جو نظام‬ ‫‪ .‬‬ ‫سٌڌو دريبء جىى هعبوى ًذيىى‪:‬‬ .‬جتان هن جو پيچدار ورون وڪڙن‬ ‫وارو ڏکيو زفر سروع ٿئً ٿو‪ .‬زنڌ ۾ پراڻا رزتا‪ ،‬ورن وڪڙن وارا نسان‪ ،‬دريائً‬ ‫ڍورا‪ ،‬کڏون ۽ قديم دريائً ميدان ثابت ڪن ٿا تى زنڌو درياء گوٽ ۾ گوٽ چار دفعا‬ ‫پنونجو رزتو تبديل ڪيو آهً‪ .3‬ڏکڻ بلوچزتان جً نيڪال جو زرستو‬ ‫(‪ )1‬سٌڌو دريب َء جى ًظبم‪:‬‬ ‫زنڌو درياء ۽ ان جون معاون جون نديون ملً ڪري زنڌو درياء جً وهڪري جو‬ ‫زرستو ٺاهين ٿيون‪ .‬۽ هً جيڪب آباد ۽ نبً زر (عمر ڪوٽ جً ڏکڻ ۾ )‬ ‫جً وچ ۾ گومندو رهيو آهً‪.0‬پاڻً جً نيڪال جو مڪانً نظام‬ ‫‪ .‬هً دريا ‪ 9،71،111‬چورس ڪلوميٽر جً ايراضً واالري ٿو‪ .‬پنجاب ۾ هن جً تبديلين‬ ‫جا ڪً ظاهر ثبوت نى ٿا ملن‪ ،‬جيتوڻيڪ اهو زمجويو ويندو آهً تى درياء پنونجو‬ ‫تڌرزتو اتً بى تبديول ڪيو آهً‪ .‫پبڻي َء جي ًيڪبل يب وهڪري جى سرشتى )‪(Drainage System‬‬ ‫پاڻً َء جً نيڪال مان مراد دريائً وهڪري جو زرستو آهً‪ .‬زئزن وٽ هً درياء ڏکڻ طرف موڙ کائً ٿو‪ .‬پاڪزتان ۾ ٽن قزمن جا‬ ‫دريائً وهڪري جا نظام ٿين ٿا‪:‬‬ ‫‪ .‬زنڌو درياء ‪ 0911‬ڪلوميٽر جً ڊيگوى زان هڪ طاقت ور دريا‬ ‫آهً‪ .4‬ڪلوميٽر جً زوڙهً رزتً‬ ‫مان نڪري ‪ 06‬ڪلوميٽر جً ويڪر زان پکڙجً وڃً ٿو‪ .‬هتً درياء ‪ 1.‬‬ ‫زنڌو دريا َء جو وهڪرو تارير ۾ ڪڏهن بى زاڳيو ناهً رهيو‪ .‬درياء جو پيچدار رزتو ڪاال باغ وٽ ئً ذتم ٿئً‬ ‫ٿو‪ ،‬جتً هً ميدانً عالئقن ۾ داذل ٿئً ٿو‪ .‬هً پواڙن ۾ وڏا گوارا هڻً ڇڏي ٿو‪ .‬جنون مان ‪06‬‬ ‫زيڪڙو (‪ 0،64،111‬چورس ڪلوميٽر) جابلو ايراضً تً واقع آهً‪.‬‬ ‫زنڌو درياء تبت ۾ منشوره ور ڍنڍ کان اولوى کان اوځر طرف وادي ۾ ڪيترين ئً‬ ‫ڪلوميٽرن جً اونوائً َء زان‪ ،‬وڏن جبلن يعنً قراقرم ۽ وڏن هماليى جبلن جً وچ ۾ وهً‬ ‫ٿو‪ .

‬‬ ‫دريا ِء زنڌ ۽ جولم جيڪً برف جً توڏن زان ځريل رهن ٿا‪ .‬ننڍن دريائن جً وهڪري ۾ وڏو فرق ٿئً ٿو‪ .‬بياس پاڪزتان ۾ داذل ٿيڻ کان پورين زتلح ۾ ڳنڍجً وڃً ٿو‪.‬‬ ‫کاٻً پازً واريون معاون نديون وڏيو ن نديون آهن‪ ،‬جيڪً پاڻً ۽ لٽ وڏي مقدار ۾ کڻن‬ ‫ٿيون‪ .3‬ملين‬ ‫کان ‪ 3‬ملين ڪيوبڪ فوٽ هڪ زيڪنڊ جً خزاب زان متقل آخً‪ .‬دريائً ميدان ٺاهڻ ۾ هً نديون اهم ڪردار ادا ڪن ٿيون‪ ،‬انون ۾ جولم‪ ،‬چناب‪،‬‬ ‫راوي ۽ زتلح سامل آهن‪ .‬اتر کان ڏکڻ طرف اهم‬ ‫دريائن ۾ گلگت‪ ،‬ڪابل‪ ،‬ڪرنگ ۽ گومال درياء سامل آهن‪ .‬هر‬ ‫زال ڪجوى عالئقا ٻڏڻ زبب دريائً ميدانن ۾ اضافً جو زبب بڻجن ٿا‪.‬هً دريا ميدانً عالئقا ٺاهڻ ۾ ڪو اهم ڪردار ادا نى ٿا‬ ‫ڪن‪.‬۽ ٻوراڙي َء جً ڪجوى عالئقن کً ٻوڙي ڇڏي ٿو‪ .‬زنڌو دريا َء‬ ‫جو وڏي ۾ وڏو ڇوڙ ‪ 3،51،111‬ڪيوزڪ کان گوٽ ۾ گوٽ ڇوڙ ‪ 05،111‬ڪيوزڪ‬ ‫‪ 04‬دفعا جً فرق زان وهً ٿو‪ .‬واقعاتً طور تً اهً زڀ مٺڻ ڪوٽ‬ ‫وٽ پاڻ ۾ ڳنڍجن ٿا‪ .‬درياء جڏهن موج ۾ اچً ٿو تى هَُُ‬ ‫ڪنارو کان مٿان وهً پوندو آهً‪ .‬‬ ‫جولم‪ ،‬چناب‪ ،‬راوي ۽ زتلح بى وقت زان گڏو گڏ پنونجا رزتا تبديل ڪيا آهن‪.‬راوي‪ ،‬چناب ۽ زتلح مئً‬ ‫کان اځرڻ سروع ڪن ٿا ۽ آگزٽ تائين پنونجً آذري زطد تائين پوچن ٿا‪ .‬اهً مارچ موينً رجڻ‬ ‫سروع ڪن ٿا ۽ جوال ِء تائين پوري تيزي َء زان رجندا رهن ٿا‪ .‬عام طور‬ ‫تً زاچً پازً واريون نديون ۽ ٿورو پاڻً جو مقدار کڻن ٿيون‪ .‬انون جو ڇوڙ ‪ 1.‬‬ ‫هڪبًي ًيڪبل جى سرشتى ‪:‬‬ .‬اتان کان زنڌو دريا بػير‬ ‫ڪنون ندي َء جً ڳانڍاپً زان زڌو وڃً عربً زمنڊ ۾ ڇوڙ ڪري ٿو‪.‬موجوده‬ ‫لچڪ جو زبب درياء تً ٺويل ڊيم آهن‪ ،‬جنون ۾ پاڻً جمع ڪيو وڃً ٿو ۽ وهڪري‬ ‫گوٽ ٿيڻ وقت اهو پاڻً زراعت ال ِء ازتعمال ٿئً ٿو‪ .‫زنڌو درياء کاٻً ۽ زاچً پازن کان ڪيترن ئً معاون ندين زان ڳنڍيل آهً‪ .‬بعد ۾ انون مان ٽً دريا‬ ‫زراعت ال ِء ازتعمال ڪيا ويا‪ .‬اهً نديون ‪0311‬‬ ‫کان ‪ 01،111‬چورس ڪلوميٽر جً ايراضً واالرين ٿيون‪ .‬انون ندين‬ ‫جً رزتً مٽائڻ جو مرخلو زنڌو درياء جً ميدانً عالئقن جً ٺاهڻ ۾ اهم ڪردار ادا‬ ‫ڪيو آهً‪.‬‬ ‫جڏهن تى ٻيا دريا مذتلف جاين تً پاڻ ۾ ڳنڍجن ٿا‪ .‬جنون کً پنجند زڏيو وڃً ٿو‪ .‬اتان کان زنڌو دريا ۾ ڳنڍجڻ کان پورين اهً ‪ 70‬ڪلوميٽر تائين‬ ‫هڪ ندي جً سڪل ۾ وهن ٿا‪ .

‬اهً گوڻيون اونويون ناهن هونديون ۽‬ ‫ڌٻڻ وا ريون ڍنڍون هونديون آهن‪ .‬‬ ‫هنن پاڻً جو مقدار گوٽ ٿئً ٿو‪ .‬جنون کً لزٻيلً جو ميدان چيو وڃً ٿو‪.‬جيڪً هڪ‬ ‫ذسڪ ايراضً تً آهن‪ .‬انون مان ڪجوى درياء ٿوري وهڪري کانپو ِء‬ ‫واري َء مان ظاهر ٿين ٿا‪ .‬انون مان ڪجوى هوميو ڍنڍ تائين پوچڻ ۾ ڪامياب ٿين ٿا جيڪا‬ ‫هڪ شخرائً پٽ واري ڍنڍ آهً‪.‬‬ ‫هنگول ندي جً اوځر ۾ هاال جبل ۽ اوځر ۾ زامونڊي جبل جً قطار ۽ وچ مڪران جبلن‬ ‫جً قطار واقع آهً‪ .‬هً ذسڪ ايراضً آهً ۽ هتً دريا زوڙها ۽ ننڍا ٿين ٿا‪.‬‬ .‬انون جً‬ ‫ذشوشيات اها آهً تى درياء زمنڊ ۾ ڇوڙ ڪرڻ بجا ِء ڍنڍن ۾ وهً پوي ٿو‪.‬خب ندي کير ٿر جبلن ۾ (اولوى ۾ ) ۽ پب جابلو قطار (اوځر ۾‬ ‫) جً وچ ۾ وهً ٿو‪ .‬هنگول ندي تً ڊيم ٺوڻ ال ِء خڪومت منشوبى بندي ڪري‬ ‫رهً آهً‪.‬هً چوٽً کان اڪثر ذسڪ رهً ٿً‪ ،‬جڏهن بارش وهً ٿً تى هً‬ ‫ندي وهڻ سروع ڪري ٿً‪ .‬جنون جبلن کان هً پنونجو آغاز ڪن ٿا اهً برف زان ڍڪيل‬ ‫ناهن هوندا‪ .‬‬ ‫پاڪزتان ۾ مڪانً نيڪال جو زرستو اتر ۾ چاغً ۽ رازڪوه جً وچ ۾ ۽ ڏکڻ ۾‬ ‫زياهان جبل وٽ واقع آهً‪ .‬هنن جو آغاز بلوچزتان جً ڏاکڻً پواڙن کان‬ ‫ٿئً ٿو‪ .‬‬ ‫ڏکڻ بلىچستبى جى ًيڪبلي سرشتى‪:‬‬ ‫ڏکڻ بلوچزتان جا درياء جوڙوڪ ‪ :‬خب‪ ،‬پورالً‪ ،‬هنگول‪ ،‬دست‪ ،‬۽ ٻين دريائن پنونجو‬ ‫آزاد نيڪال جو زرستو ٺاهً ورتو آهً‪ .‬انون مان ڪجوى شرف تڏهن ئً وهڻ سروع ڪن ٿا‬ ‫جڏهن برزات پوڻ سروع ڪري ٿً‪ .‫مڪانً نيڪال جو نظام ڏکڻ اوځر بلوچزتان جو اتريون عالئقو واالري ٿو‪ .‬خب ندي خب ڊيم نالً هڪ ڊيم اڏيو ويو آهً‪ ،‬جيڪو ڪراچً ۽‬ ‫بلوچزتان جً ويجوو وارن عالئقن کً پاڻً مويا ڪري ٿو‪.‬هن پنونجً مُنون وٽ‬ ‫اتر طرف هڪ دريائً ميدان بى ٺاهيو آهً‪ .‬۽ جڏهن برزات‬ ‫پوي ٿً تى هُو وهً اچن ٿا‪ .‬هوميو لورا ڍنڍ چاغً ۽ رازپوهى جبلن جً وچ ۾ ۽‬ ‫ڏاکڻً هميوئً مسقل ڍنڍ ۽ هميوئً مرغو ڍنڍ رازڪوهى ۽ زاهان جبلن جً قطار جً‬ ‫وچ ۾ واقع آهً‪.‬تنون ڪري هً چوٽً کان اڪثر ڪري ذسڪ رهن ٿا‪ .‬‬ ‫پورالً ندي پب جبل ۽ هاال جبلن جً وچ واري قطار ۾ وهً ٿً‪ .‬ڪجوى ندين زان ڳانڍاپً کانپو ِء عربً زمنڊ ۾ وڃً ڇوڙ ڪن ٿا‪ .‬‬ ‫شخرائً پٽن وارين ڍنڍن جو پاڻً نمڪين ٿئً ٿو‪ .

‬‬ .‬‬ ‫هڪڙي ڪيچ ندي‪ ،‬جيڪا اوځر کان اولوى طرف وهً ٿً‪ .‬هً تربت کان ‪ 35‬ميل اوځر ۾ پاڻ ۾وڃً ملن ٿيون‪ ،‬جتان کان‬ ‫دست ندي جً نالً زان ڏکڻ طرف عربً زمنڊ ۾ وڃً ڇوڙ ڪري ٿً‪ .‬۽ ٻً نونگ ندي جيڪا اوځر‬ ‫کان اولوى طرف وهً ٿً‪ .‬دست ۽ نونگ‬ ‫ندي جً ميالپ واري جا ِء کان ڏکڻ طرف ٿوري مفاشلً تً مرانً ڊيم ٺاهيو پيو وڃً‪.‫وچ مڪران جبلن جً قطار ۽ زامونڊي جبلن جً قطار جً وچ ۾ ٻى نديون وهن ٿيون‪.