Osnovne akademske studije Studijski program - Inenjerski menadment

T-4.

OSNOVI PROIZVODNIH
TEHNOLOGIJA

Tehniki sistemi - Duan B. Regodi

Osnovne akademske studije Studijski program - Inenjerski menadment

Nastavna pitanja:
Strana u
udbeniku

1. Tehnologije mainogradnje

73

2. Tehnologije obrade

75

3. Obrada metala rezanjem

77

Osnovne akademske studije Studijski program - Inenjerski menadment

CILJEVI UENJA:
1. Razumete osnovne pojmove iz tehnologije
mainogradnje i shvatite tehnologije obrade.
2. Objasnite obradu metala rezanjem i planirate procese
rezanja.
3. Razumete osnovna kretanja alata, predmeta obrade i
geometriju reznog alata.
4. Objasnite tribomehaniki sistem u obradi metala
rezanjem.
5. Shvatite naune oblasti obrade materijala rezanjem.




X(t)

Y(t)
5

, ,
,

,
,
.

3
5

2 6

1.
2.
3.
4.
5.
6.
7.

Osnovne akademske studije Studijski program - Inenjerski menadment

TEHNOLOGIJA MAINOGRADNJE OBUHVATA:

1. preradu materijala (metala i nemetala)
2. oblikovanje:
razliitih delova (vratilo, zavrtanj, navrtka, zupanik i sl.),
pod sklopova i sklopova (spojnica, kuita, menjaa,
prenosnika...) i
proizvoda (alatnih maina, automobila itd.).
Postoji est osnovnih tehnologija, to su tehnologije:
1. materijala,
2. obrade,
3. termike i hemijsko-termike obrade,
4. montae,
5. povrinske zatite,
6. modifikovanja povrina.

Osnovne akademske studije Studijski program - Inenjerski menadment

Tehnologija materijala prouava:

postupke prerade sirovina, dobijanje materijala, osobine,
namenu, sisteme oznaavanja i metode ispitivanja materijala.
Tehnologija obrade prouava postupke izrade i obrade
(oblikovanja) mainskih delova eljenog oblika i dimenzija od
polufabrikata, dobijenih livenjem, kovanjem, valjanjem i sl.

Postupak
obrade

Osnovne akademske studije Studijski program - Inenjerski menadment

Tehnologija termike obrade obuhvata:

postupke promene strukture,
hemijskog sastava i
mehanikih osobina (tvrdoa, vrstoa, ilavost itd.) materijala : arenje,
kaljenje, poboljanje, normalizacija, otputanje..
Hemijskotermikom obradom menjaju se karakteristike povrinskog
sloja obraenih delova:
(),
(),
(),
(),
().

Osnovne akademske studije Studijski program - Inenjerski menadment

Tehnologija povrinske zatite obezbeuje:

1. zatite metalnih delova i konstrukcija od tetnog
dejstva razliitih hemijskih uticaja okoline (kiselina, baza,
soli, gasova, kiseonika iz vazduha itd.),
2. poboljanje estetskog izgleda delova i proizvoda.
Ostvaruje se:

metalom: cinkovanje, kadmijumizacija, pobakrenje,

kalaisanje, niklovanje, hromiranje, posrebrivanje,
pozlaivanje ...,
nemetalom: emajliranje, bojenje, lakiranje,
premazivanje sredstvima za konzerviranje... i
hemijskim i elektrohemijskim postupcima:
bruniranje (predmet se uranja u kisele,nasta oksidni sloj meavina
FeO I Fe2O3)
fosfatiranje:
Preparat
Primena
Fosfogal OF-01 Za runo ienje Fe delova od korozije

Osnovne akademske studije Studijski program - Inenjerski menadment

Nastavna pitanja:
Strana u
udbeniku

1. Tehnologije mainogradnje

73

2. Tehnologije obrade

75

3. Obrada metala rezanjem

77

Osnovne akademske studije Studijski program - Inenjerski menadment

Tehnologija obrade prouava problematiku izrade i

oblikovanja gotovih delova.

1. tehnologije mehanike obrade,

2. nekonvencionalne postupke obrade.
U tehnologije obrade spadaju i novi postupci
obrade kao to su postupci:
visokoproduktivne obrade, obrade na suvo, bez
primene SHP, brze izrade prototipa, mikro obrade,
nano obrade i dr.

Osnovne akademske studije Studijski program - Inenjerski menadment

Tehnologija mehanike obrade prouava problematiku

izrade i oblikovanja gotovih delova mehanikim putem
(delovanjem alata na predmet obrade).
Postupci mehanike obrade se dele na postupke:
1. sa uklanjanjem vika materijala (sa skidanjem
strugotine),
2. bez uklanjanja vika materijala (bez skidanja strugotine).

Obrada bez skidanja strugotine obezbeuje obradu i

oblikovanje bez ili sa neznatnim uklanjanjem vika
materijala. To su postupci obrade:
1. livenjem,
2. spajanjem,
3. deformisanjem.

Osnovne akademske studije Studijski program - Inenjerski menadment

Obrada livenjem obuhvata:

livenje elika, sivog liva, obojenih metala i nematala u pesku,

kokili, pod pritiskom, u obliku kouljice, centrifugalno idr.

Izgled kalupa za livenje u pesku:

1 jezgro, 2 - gotov deo (izradak), 3 - gornji deo kalupa, 4 - donji deo kalupa,
5 - elementi za vezivanje, 6 optereenje, 7 - ulivni sistem, 8 - ispusni otvor

Osnovne akademske studije Studijski program - Inenjerski menadment

Centrifugalno livenje u vertikalnom

rotirajuem kalupu:
1 - kalup, 2 - pogonski ureaj, 3 - teni SL,
4 - zidovi kalupa, 5 - gotov deo (izradak)

Elektrootporno
takasto zavarivanje

Osnovne akademske studije Studijski program - Inenjerski menadment

Obrada deformisanjem predstavlja postupke kovanja,

prosecanja i probijanja, dubokog izvlaenja, savijanja i dr.

Duboko izvlaenje lima

Kovanje u kalupu

Osnovne akademske studije Studijski program - Inenjerski menadment

Obrada metala rezanjem (struganje, buenje, glodanje...):

postupak oblikovanja uklanjanjem vika materijala mehanikim

putem alatima najee znatno vee tvrdoe od tvrdoe
materijala predmeta obrade.

Obrada struganjem, obrada buenjem

Osnovne akademske studije Studijski program - Inenjerski menadment

Nekonvencionalni postupci obrade (NPO):

elektrohemijska-ECM, elektroeroziona -EDM, laserska obrada ...)

su postupci oblikovanja uklanjanjem vika materijala razliitim
fiziko-hemijskim mehanizmima, korienjem elektrine, hemijske,
svetlosne, magnetne i drugih vidova energije.

ECM - elektrohemijska obrada

EDM - elektroeroziona obrada

Osnovne akademske studije Studijski program - Inenjerski menadment

Nastavna pitanja:
Strana u
udbeniku

1. Tehnologije mainogradnje

73

2. Tehnologije obrade

75

3. Obrada metala rezanjem

77

Osnovne akademske studije Studijski program - Inenjerski menadment

Postupci obrade metala rezanjem (OMR) su:

1. oblikovanja (promene oblika, dimenzija, hrapavosti
obraene povrine i karakteristika povrinskog sloja)
2. uklanjanjem vika materijala mehanikim dejstvom
reznog alata na predmet obrade.
Razlikujemo postupke:
1. Prethodne - grube obrade (struganje, buenje,
glodanje, rendisanje ... ) imaju, prvenstveni, cilj da
uklone to veu koliinu materijala.
2. Zavrne - fine obrade (razvrtanje, provlaenje,
bruenje, honovanje, lepovanje ...) se ostvaruje
zahtevani kvalitet obrade (tanost i kvalitet obraene
povrine).

Osnovne akademske studije Studijski program - Inenjerski menadment

Osnovni postupci OMR su:

struganje, buenje, glodanje, testerisanje (odsecanje), rendisanje,

provlaenje, bruenje i
glaanje (lepovanje, superfini, honovanje i poliranje) .

a) Struganje: uzduno i
popreno

b) Buenje: buenje, razvrtanje,

proirivanje

Osnovne akademske studije Studijski program - Inenjerski menadment

Postupci obrade metala rezanjem: alati definisane geometrije

Glodanje: obimno, eono

Odsecanje

Provlaenje

Rendisanje

Osnovne akademske studije Studijski program - Inenjerski menadment

Postupci obrade metala rezanjem:

alati sa nedefinisanom geometrijom
Spoljanje kruno bruenje

Lepovanje

Superfini

Ravno bruenje

Honovanje

Osnovne akademske studije Studijski program - Inenjerski menadment

Postupci OMR se razvrstaju i prema obliku

obraivanog dela na postupke:
1. obrade rotacionih delova (osovine, vratila ...),
2. obrade prizmatinih povrina (kuita, blokovi
motora ...),
3. izrade navoja (spoljanjeg, unutranjeg ...),
4. izrade zupanika (cilindrinih, koninih ...),
5. izrade oljebljenih vratila ....
6. obrade prizmatinih povrina (kuita, blokovi
motora ...)
7. izrade navoja (spoljanjeg, unutranjeg ...)
8. izrade zupanika (cilindrinih, koninih ...)
9. izrade oljebljenih vratila i dr.

Osnovne akademske studije Studijski program - Inenjerski menadment

Spoljanji navoj

Unutranji navoj

Izrada navoja vretenastim

glodalima

Izrada navoja buenjem

Osnovne akademske studije Studijski program - Inenjerski menadment

Postupci izrade zupanika

Izrada zuba zupanika pojedinanim

rezanjem

Izrada zupanika relativnim

kotrljanjem

Postupci izrade oljebljenih vratila

Osnovne akademske studije Studijski program - Inenjerski menadment

Osnovi procesa rezanja

Proces rezanja nastaje prodiranjem reznog klina alata (1),
brzinom v, u materijal predmeta obrade (2).
Prodiranjem reznog klina alata, pod dejstvom spoljanje sile
(sile rezanja F), dolazi do pretvaranja vika materijala
debljine a (dubina rezanja) u strugotinu (3) debljine as.

Osnovi procesa rezanja: obrada struganjem

U procesu rezanja se uoavaju tri osnovne povrine:
obraivana povrina (4),
obraena povrina (5),
povrina rezanja (6).

Osnovne akademske studije Studijski program - Inenjerski menadment

Osnovi procesa rezanja: obrada buenjem

Osnovne akademske studije Studijski program - Inenjerski menadment

Dve grupe osnovnih parametara obrade su:

1. tehnoloki parametri obrade,
2. geometrijski parametri obrade.
Tehnoloki parametri obrade su :
a, mm - dubina rezanja,
S, mm/o korak; Vp, mm/min - brzina pomonog kretanja,
V, m/min - brzina rezanja; n, o/min - broj obrta.

Osnovi procesa rezanja: struganjem i glodanjem

Osnovne akademske studije Studijski program - Inenjerski menadment

Dubina rezanja a, mm je vrednost debljine sloja

materijala koji se uklanja u procesu rezanja, odreena
rastojanjem obraivane (1) i obraene povrine (2):

Korak (posmak) S, mm/o je pomeranje alata ili predmeta obrade u

pravcu pomonog kretanja za jedan obrt alata ili predmeta obrade, za
jedan zub alata S1, mm/z (glodanje), za jedan dupli hod alata ili
predmeta obrade S, mm/dh (rendisanje) ili jedan hod alata S, mm/hod
(ravno bruenje).
Brzina pomonog kretanja Vp, mm/min je pomeranje alata ili
predmeta obrade u jedinici vremena.
Brzina rezanja V, m/min ili V, m/s (bruenje) je preeni put glavne
rezne ivice alata u jedinici vremena.

Osnovne akademske studije Studijski program - Inenjerski menadment

Osnovni geometrijski parametri obrade su:

irina reznog sloja b,

debljina reznog sloja h,
povrina poprenog preseka reznog sloja A.
U obradi struganjem, na primer, irina i debljina reznog sloja su:
gde je - napadni ugao.

vika materijala CE
pomona rezna ivica AE

nominalna povrina poprenog preseka reznog sloja ograniena konturom

ABCD i iznosi: A = aS bh .

Osnovne akademske studije Studijski program - Inenjerski menadment

Osnovna kretanja alata i predmeta obrade

Na mainama za obradu metala rezanjem se realizuju:
1. osnovna (u toku obrade)
2. dopunska kretanja (pre, u prekidu i posle obrade).

Glavna (1) i pomona kretanja (2, 3) u obradi metala rezanjem

Osnovne akademske studije Studijski program - Inenjerski menadment

Glavna kretanja, kretanje 1. su kretanja koja omoguavaju stvaranje

strugotine i nastanak procesa rezanja.

Definisana su:
brzinom rezanja - v, m/min ili m/s (obrada bruenjem),

brojem obrta n:
brojem duplih hodova nL, dh/min (rendisanje) ili hodova nL, hod/min (ravno
bruenje):

gde su, pored poznatih veliina:

D, mm - prenik predmeta obrade ili alata i
L, mm -duina hoda alata ili predmeta obrade u pravcu glavnog kretanja.

Osnovne akademske studije Studijski program - Inenjerski menadment

Pomona kretanja (kretanja 2 i 3) obezbeuju nastavak

procesa rezanja.
Definisana su:
1. korakom - s, mm/o; mm/dh; mm/hod,
2. korakom po zubu s1, mm/z: s1 = s / Z,
3. brzinom pomonog kretanja - sp, mm/min: Vp = n S, mm/min
gde je, pored poznatih veliina, Z - broj zuba alata.
Glavna i pomona kretanja mogu biti: obrtna i/ili
pravolinijska, a izvode ih: rezni alat, predmet obrade ili rezni
alat i predmet obrade.

Dopunska kretanja su kretanja kojima se alat i predmet

obrade dovode u taan meusobni poloaj (primicanje,
odmicanje ili podeavanje poloaja alata i sl.).

Osnovne akademske studije Studijski program - Inenjerski menadment

Osnovna geometrija reznog alata

1. tela alata na kome se nalaze rezni elementi alata (rezni klin),
2. drke ili otvora u telu alata, preko kojih se izvodi postavljanje i
privrivanje alata na nosa alata i mainu.

Osnovni delovi reznih alata: strugarski no

Osnovni delovi reznih alata:

valjkasto glodalo JUS
K.D2.020

Osnovni delovi reznih alata: spiralna burgija

36

37

)
)
)

Osnovne akademske studije Studijski program - Inenjerski menadment

Na reznom klinu alata se uoavaju karakteristine povrine,

linije i take:
1. grudna povrina, GP - povrina po kojoj klizi strugotina,
2. lena povrina, LP - povrina okrenuta prema povrini rezanja,
3. pomona lena povrina, PLP - povrina reznog klina alata okrenuta prema
obraenoj povrini predmeta obrade.
Presek grudne i lene povrine reznog klina alata predstavlja:
1. glavno seivo - GS ili
2. glavnu reznu ivicu alata - GRI, a
3. presek grudne i pomone lene povrine pomono seivo - PS ili
pomonu reznu ivicu - PRI.
4. Presek glavnog i pomonog seiva je rezni vrh alata - RV.

Osnovna geometrija reznog klina alata

Osnovne akademske studije Studijski program - Inenjerski menadment

Poloaj grudne i lene povrine reznog klina alata odreen je osnovnom

geometrijom alata, koja obuhvata tri ugla:
1. leni ugao - ugao izmeu lene povrine reznog klina alata i ravni rezanja,
2. grudni ugao - ugao izmeu grudne povrine reznog klina alata i osnovne
ravni,
3. ugao klina - ugao izmeu grudne i lene povrine reznog klina alata.

Neki od alata u obradi metala rezanjem

Osnovne akademske studije Studijski program - Inenjerski menadment

Prema standardu JUS K.A2.010 definisanje i utvrivanje

geometrije se izvodi korienjem dva koordinatna
sistema:
1. tehnolokog - definisanje geometrije reznih alata
kao geometrijskog tela pri njegovoj izradi, otrenju i
kontroli (osnovna geometrija alata),
2. kinematskog - definisanje geometrije alata u
procesu rezanja (kinematska geometrija alata).
Tehnoloki koordinatni sistem ine etiri ravni:
1. osnovna ravan Pr - sadri osu predmeta obrade ili
alata i normalna je na vektor brzine u taki u kojoj se
posmatra geometrija alata,
2. ravan rezanja Ps - ravan tangencijalna na glavnu
reznu ivicu (sadri glavnu reznu ivicu alata) i
normalna je na osnovnu ravan,
3. normalna ravan Po - ravan upravna na osnovnu i
ravan rezanja,
4. normalna ravan na glavno seivo Pn - ravan
normalna na glavnu reznu ivicu.

Tehnoloki koordinatni sistem

Osnovne akademske studije Studijski program - Inenjerski menadment

Tribomehaniki sistem u obradi metala rezanjem

Tribomehaniki sistem u obradi metala rezanjem ine:
1 - rezni alat, 2 - predmet obrade, 3 - sredstvo za hlaenje i
podmazivanje - SHP

Osnovne akademske studije Studijski program - Inenjerski menadment

Naune oblasti obrade materijala rezanjem

Proces rezanja prati pojava otpora kretanju reznog klina alata kroz
materijal predmeta obrade, toplote i visokih temperatura u zoni rezanja,
trenja u zonama kontakta alata i predmeta obrade i habanja alata.
Mehanika procesa rezanja je deo nauke o obradi metala rezanjem posveen
problematici odreivanja vrednosti OTPORA I BRZINA rezanja i dinamikog
ponaanja elemenata obradnog sistema.
Termodinamika procesa rezanja je posveena problemima generisanja i
ODVOENJA TOPLOTE iz zone rezanja (obrade), kao i ODREIVANJA
TEMPERATURA rezanja.
Tribologija rezanja obuhvata prouavanje procesa TRENJA u zonama
kontakta alata i predmeta obrade i procesa HABANJA reznih elemenata alata.
Ekonomika procesa rezanja je oblast nauke o OMR posveen problematici
trokova obrade i obezbeenja maksimalnih tehno - ekonomskih efekata
obrade (MINIMALNE CENE kotanja proizvoda, MAKSIMALNOG PROFITA i
sl.).

Osnovne akademske studije Studijski program - Inenjerski menadment

Pitanja ?

Osnovne akademske studije Studijski program - Inenjerski menadment

HVALA NA PANJI