Phùng Quán Ba Phút S Th t

Phùng Quán (1932- 1995) là nhà v n l i nhi u d u n khó quên trong l ch s v n h c Cách m ng Vi t Nam t n a sau th ký XX. Anh là m t nhà v n chi n s tr n i trung thành v i lý t ng mà mình ã ch n t thu thi u th i: i theo V qu c oàn chi n u vì T qu c vì nhân dân. Dù ph i v t qua vô vàn tai ng au kh su t 30 n m tr i, t sau v "Nhân v n giai ph m"; dù ph i i lao ng c i t o t Thái Nguyên, Vi t Trt, Thanh Hóa, Thái Bình, không nhà c a, l y nhau có hai con r i mà 20 n m ròng không có ch trú thân. Tên không c in trên sách, ph i "cá tr m, r u ch u, v n chui". Th mà anh không h thù oán ai, v n c m c i vi t và v n vi t "dòng u th ng ngay nh dòng cu i", luôn x ng t ng t n c, x ng t ng nhân dân, x ng t ng cách m ng, x ng t ng tình yêu b ng nh ng tác ph m v n ch ng cu n hút b c l a và thiêí tha, nhân b n. Phùng Quán ã l i trong lòng b n bè, ng nghi p m l nhân cách cao c , m t lòng tin yêu ng i và nhân dân sâu s c, m t t m g ng lao ng hêt mình, t i hàng ch c tác ph m th , tr ng ca, truy n th , ti u thuy t c nhi u th h b n c m n m « M t Phùng Quán - V n v i ti u thuy t "V t Côn o". Cho n b ti u thuy t ngót ngàn trang "Tu i th d d i", c tái b n l n th chín (l n tái b n g n ây nhât do Nhà xu t b n Kim ng th c hi n n m 2005). Tu i th d d i c o di n Vinh S n d ng thành phim cùng tên làm xúc ng hàng tri u khán gi Vi t Nam trong và ngoài n c. Phim c gi i th ng c a Liên hoan phim Vi t Nam và T ng C c Chính tr , B Qu c phòng. "Tu i th d d i" xu t hi n 32 n m sau s ki n "Nhân v n", c gi i th ng H i Nhà v n, ch ng t s th y chung, gan ru t tr c sau nh m t c a ngòi bút Phùng Quán i v i con ng mà anh ã ch n! M t Phùng Quán - Th coi "th là lý l ch, là m ng s ng i tôi "; v i nh ng bài th gan ru t nh bài th "L i m d n" n i ti ng m t th i: Yêu ai c b o là yêu Ghét ai c b o là ghét. Dù ai ngon ng t nuông chi u C ng không nói yêu thành ghét. Dù ai c m dao d a gi t C ng không nói ghét thành yêu« Và nh ng bài th "Hôn", "Tr ng Hoàng Cung", " êm Nghi Tàm nghe"« c lên nh nghe l i kinh c u nguy n cho thân ph n con ng i: Th ai nh th ông M i ch T x T bi th u nh róc ng th t cu c i ng ph n u t« c Ph cho v

ã i v i nhân dân Thì th không th khác Dân máu l kh n cùng Th ch t áo p m t?« Ngoài ti u thuy t, tr ng ca, th , Phùng Quán còn có hàng ch c bài ký th m m ch t nhân v n vi t v nh ng ng i thân, v ng i, ng nghi p nô ti ng c a mình nh T H u, oàn Phú T , Nguy n H u ang, V n Cao, H Vi, Phùng Cung, Tr n c Th o, Tuân Nguy n«; vi t v nh ng chi n s cách m ng Cuba; nh ng h i c v nh ng ngày ánh Pháp Hu , nh ng ngày i lao ng c i t o công tr ng C am, Thái Bình.v.v« M t s bài vi t ã c gi i thi u trên các báo, nh ng c ng có nh ng bài vi t ch a công b bao gi . Chúng tôi ch n l c và t p h p nh ng bài vi t y thành cu n sách "Phùng Quán- Ba phút s th t". T t c nh ng áng v n âý c vi t v i m t gi ng v n pha hài r t chuyên nghi p, kêt c u khúc chiêt, d n ng i c i t bât ng này n b t ng khác. c "Phùng Quán - Ba phút s th t" b n c s hi u thêm s ph n bi tráng mà cao th ng c a nh ng ng i trí th c; càng hi u thêm s nhân h u c a cây bút, "m t i lao l c, m t i cay c c, m t i th " Phùng Quán. có c cu n sách, ch V Th B i Trâm, ng i v thúy chung, ng i mà khi yêu Phùng Quán, gia ình và c quan khuyên "không nên l y a nhân v n", ã kh ng khái: "Tôi tin anh y là ng i t t, th i gian s tr l i". Ch B i Trâm n m nay 74 tu i, cách ây h n 20 n m ch b ung th vú, th mà êm êm l c tìm, c và chép l i l ng t di c o c a ch ng, giúp chúng tôi có thêm nh ng bài vi t m i c a Phùng Quán. T h n 11 n m nay, có t li u nào v Phùng Quán, c a Phùng Quán là chúng tôi s u t m cho b ng c, r i c t gi , ch ngày công b . Chúng tôi tin r ng cu n sách "Phùng Quán - Ba phút s th t " s mang n cho b n c nhi u chi ti t m i m , c m ng v i th ng c a nh ng nhân v t "n i ti ng" mà lâu nay chúng ta ít có i u ki n tìm hi u. c sách chúng ta càng trân tr ng tài vi t ký và t m lòng th y chung nh nh t c a Phùng Quán. Phùng Quán là nhà v n có s ph n c bi t. Tên tu i và cu c i anh luôn g n li n v i nh ng giai tho i pha chút huy n tho i. Vì v y ch c ch n còn m t s bài vi t và tác ph m c a anh b "th t l c" âu ó trong gi i b n bè. Chúng tôi r t mong s ti p t c nh n c nh ng lai c o c a anh b sung trong nh ng l n tái b n sau. Gác Ph Minh, Xuân Bính Tu t NGÔ MINH Ký c a Ngô Minh Nhà xu t b n V n ngh , thành ph H Chí Minh, 2006 1. Ba phút s th t Trong cu c i làm v n c a tôi, tôi m c ph i m t khuy t i m tr m tr ng: Di n t dài dòng. Ng i u tiên d y cho tôi s hàm súc, cô ng trong ngh thu t ngôn t là m t thanh niên Cuba. Anh tên là Angtôniô chxêvania, bi t danh là M ng ana (Qu táo). Anh m i 22 tu i, sinh

viên khoa ng v n. Ngày ó t n c Cuba còn s ng d i ch c tài Batitsta. Thói d i trá, o c gi , l a b p c b n Batítsta ch n làm qu c sách cai tr dân. Qu c sách này cl khuy n ng v n hóa, v n ngh tô v , d t g m thêu hoa, nên ngày càng tr nên c h i, ru ng không ít ng i Cuba v n hào hi p, c tin, nhi t tâm và l ng thi n. M ngdana tham gia t ch c bí m t nh m l t ch Batítsta. Anh cùng v i m y ng i b n thân tín trong t ch c ho ch nh m t k ho ch xé to c b c màn qu c sách l a m c a b n c tài và nói rõ s th t v i nhân dân. K ho ch khá m o hi m: ánh chi m ài phát thanh qu c gia vào gi phát thanh ca nh c, gi mà không m t ng i dân Cuba nào không ng i bên máy thu thanh. Sau khi ã d li u tính toán k l ng n c nh ng chi ti t nh nh t nh t trong k ho ch ánh chi m, M ngdana cùng v i b n anh bi t ch c r ng ch chi m n i ài phát thanh trong vòng 3 phút, có ngh a là 180 giây ng h , sau ó b n b o v dài s tiêu di t anh« V y là bài nói chuy n c a anh s ph i ch m h t giây ng h th 181. Anh t tên cho k ho ch m o hi m này là "Ba phút s th t". i u làm M ngdana lo l ng nh t không ph i là vi c ánh chi m ài phát thanh, c ng không ph i là cái ch t. Cái khó là anh ph i nói c s th t v i nhân dân ch trong vòng ba phút! K t qu , M ngdana cùng các b n anh, v i lòng d ng c m siêu phàm và tn thông minh tuy t v i c a tu i tr , ã th c hi n chi n công th n k này m t cách toàn v n úng nh k ho ch ã nh: Bài nói c a anh ch m h t vào úng vào lúc nh ng lo t n ti u liên b n th ng vào ng c anh, vào tim anh giây th 181. Sau ngày Cách m ng Cuba thành công, ngtôniô chxêvania c nhà n c xã h i ch ngh a Cuba truy t ng danh hi u Anh hùng dân t c. Chi n công c a anh c nhà th Nga Xô vi t Éptusenkô vi t thành b n tráng ca n i ti ng "Ba phút s th t". Câu chuy n v M ngdana d y tôi m t bài h c l n v ngh thu t ngôn t . C nh ng tài l n lao nh t nh s th t, nh chân lý, u có th di n t nó trong vòng 180 giây ng h v i i u ki n tác gi ph i s n sàng em m ng s ng tr giá cho nh ng giây ng h quý báu ó. Sài Gòn 13-2-1993 2. Xông sáng, t nhà th T H u ng l , v ch ng chúng tôi xu t hành vào 9 gi nh xông t u Sáng mùng m t T t n m Canh Ng . Nh th tiên gia ình nhà th T H u. Trong m i liên h gia t c, tôi g i nhà th b ng c u. Theo phong t c mi n B c, tôi ph i g i bác, vì nhà th là anh em cô c u ru t v i m tôi. C u là con út trong gia ình, hàng cháu chúng tôi v n quen g i c u út. M i n m, trên tr tr c c ng bi t th c a nhà th trên c c ng bi t th tôi không t n i; ch ng i chúc T t, tôi th ng Phan ng v n i xe p ngang qua ình Phùng. C nh t ng t ng b ng, t p n p ng, m t hàng

n chúc T t các gia ình h hàng n i ngo i. N m ó chúng tôi quy t

oán ch c c Hà N i c ng ch n m b y nhà sánh k p mà

thôi. ô tô con

hình dáng, màu s c, nhãn hi u, choáng l n nh v a xu t x

Sau ó tôi m i ng chí Võ Chí Công. . nét m t h ng hào r ng r . Chúng tôi b ang ti p m y v khách n m c xu nh xoàng nh chúng tôi. tay kh m nh ng m nh rêu. màu tr ng Tôi bâng khuâng c. n chúc T t c u" . Cái c ng s t m i ngày nom nh h p h n l i. "Qu son nhún nh y èn l ng cành t ". Nh ng bó hoa t ra ng i vào n ng mn i th t l n. th t r c r . Ngang qua ó. a m t nhìn cây táo già và cây h ng t ng sát bên rào s t tr c ti n s nh bi t th . Chúng tôi d t xe qua kho ng sân l m i ra ng ng dãy nhà ngang dài tít t p. ti ng máy ch lách cách liên h i. Bây gi các c a phòng u m t chi c xe con nh thó. vang vang ti ng chuông i n tho i. không hi u sao tôi c có c m giác s s . chút khúm núm. hai cánh c a khép h . Ng i y v tr nh tr ng có pha u không khi n mà ph c i l i d c v a hè. g i ph n này là ch N . Không có chi c ô tô y c a mà vào y nh th dân th c c ng s t. Tôi ngh v y và th m ti c cho anh. ây là hai cái cây n i ti ng ã i vào th . nhìn th ng n m kia. c i m . trong ng m t thanh thoát. ng. m c toàn l n. ti ng "Alô. uy nghi. Giá h i ó anh Lành" ch c ã không ph i kh . không công an c ng ch ng lính c nh v . s c s o. Lính c nh v oai nghiêm b ng súng p. ai vào c vi c tôi xu ng xe p ng t n ng n m t lúc tr "D u x a xe ng a h n thu th o N n c lâu ài bóng t ch d Hai câu th c a Bà Huy n Thanh Quan b ng b v p u tr m và sâu s c n kinh ng i c a nó. m i n m ngoái i vào t p n p. còn ng ra c ng v i c p m t èn pha sáng qu c. th y nhà th ó có m t ph n ng ng tu i. Anh vi t truy n thi u nhi "Cây táo ông Lành" và ã b tr ng ph t vì có d ng ý nói x u cán b lãnh khách r ng l n. ng. tr c c ng bi t th c a nhà th quang c nh v ng teo.dài san sát. Hai v ch ng chúng con nào. trong gara ng m t chi c ôtô en choáng l n. Ch vì cây táo này mà có l n i thành "cây nhót hay cây i ông c vào phòng c bi t anh ph i mang h a vào thân. c a t trên xe xu ng« Công an m c l ng gác bên c ng s t s . trong gara ây". Nhìn cây tôi n anh lính tr th ng binh Hoàng Cát vi t v n. chân c t p xe d t sang bên kia Nh ng T t này. Dãy nhà ngang này. v o cao c p.tôi nói v i v . Cành táo b ng ch nh nh u hè rung rinh qu ng t". d a xe vào ng« t ng t hi n ra trong trí nh c a tôi v i toàn "T t này là úng ba m khàng t i hai cái T t anh không y cánh c ng s t. tôi nghe u óng kín. cu i dãy nhà là gara ô tô.

"V ch ng Phùng Quán" nhà th nhà th ân c n. Chúng tôi ni m n b t tay nhau. Tôi nói th t. Phó Th t n ng th n v i m c ích duy nh t là th m. m ng tu i c u m và các anh ch «". b n m t thám b t tôi. nh ng nh m y chén r u xuân tr c lúc xu t kích. cháu ch ng i quen bi t cháu s n c ây. trong ó có anh H Ng c c l m". Tu i thanh niên tôi lao vào ho t c th anh. i khách ng i c nh.nhà th nói . và T n ngàn l n inh ninh Phùng Quán H u g i Phùng Quán sai b o i u gì. nhà giáo d c cách tân c c.M a thu mái nhà t c« Nh ng câu th nh th có th làm nhà th ngh r ng có s ám ch cá nhân« L i khen b t ng này toát ra v Nhân nh c tâm gì nhi u ph n c ng do b ng cách p trong tr ng c a tâm h n nhà th : v i th bao gi c ng hoàn toàn vô t . b t tôi khai báo. Tôi th m hy v ng nhà th ch a Em i n u T M . chúc T t c u m . Ngày ó. Mi ng l i th gian d d n l m c u .Nhà r ng m i gian . m t i m sang h i nhà th v i gi ng th ng th n b c tr c: "Sao lâu nay anh ít làm th th ? Anh i ông Phó Th t ch ng ti c b ng m t m t nhà th nh anh. Tr nh t. T m lòng th t c a cháu dù bi n minh c n chúc T t c u m «". xin x T H u i u gì. nhà th v n nh n ra tôi. Tôi thoáng m t giây b i r i. nh ng b n h u và nh ng c u c nh."Th a c u.Th m cao á hoa lá - Ch c ông không th làm . chúng nó tra t n treo ng c th anh. bao nhiêu bài th trong t p T c bài này ti p bài khác. ng h i v a c i c t. "Ai bi t âu ma n c !". Ph cho ó. mà s th anh .Bài th c r i.nhà th ch hai cái gh tr ng sát bên c nh. ch N b ng ng ng câu chuy n v i ng n nh ng chuy n ã qua. c i trói cho tôi« Không ph i chúng nó s tôi âu. ý th c sâu s c r ng tôi không chì nói riêng v i nhà th mà v i c khách kh a ang có m t . Bây gi m i vi c ã xong r i. v ch ng cháu l i Nhà th nhìn tôi v i ánh m t v a th nhà th gi i thi u tôi v i m y ng v nghe" . hai v ch ng i. nên u óc tôi tr nên m n ti p. "Thôi. Sáng hôm sau chúng nó s ph i y«". nh ng mong c u hi u cho. n m m i v ch ng cháu xin Sau ba m nói nh mu n gi i thi u luôn v i m y ng n chúc T t. Tôi là anh c a m Phùng Quán" i khách. quay ng ng tôi c ng n chuy n th . Tôi th c s ng c nhiên tr n i ti ng. "Th a c u" ."Cháu bi t nh v y là r t có l i v i c u.tôi ch p tay cung kính. lúc c u còn là u viên B Chính tr . c l i khen v bài th ng i xu ng ây .Rào s t v i c ng son . c ng ch ng ai tin. m t. i khách ± "Sao lâu nay cháu không n c u?" Gi ng i hai n m không g p l i. H i bí c tôi lên. có pha chút trách c c a b c b trên. ng cách m ng m t y tôi thu c làu làu. "C u có c bà th " êm Nghi Tàm n chúc T t nhà th tôi ng i nh t là chuy n này. Tôi tr l i chúng c su t êm.

Tôi h i nhà th câu h i tôi mu n h i t lâu: "Th a c u. Nhà th nói ti p: "S úng c m t t n th t quá l n v c a c i c mà nhà th yêu m n t thu thi u th i và ã t ng vi t nên nh ng v n th xao n và l b ch nhi u khi ch cách nhau m t s i Sau khi khách kh a ra v . tu i Tân Mùi". C u có gì ó ng m t ly l nh c m r c không?". nhà th nói: "C u ao th i u th . bây gi th c s c u mong mu n i u gì?". Tôi ã u ng b t n ly Ararat th n m. "A. t "t m t m" c a tôi là c l i l n th hai.C ng là ng tôi th m ao cc i làm th . Riêng tôi. T t c cho chúng cháu i nào anh c ng có th Xuân .Thi t gi không ành h i cô nàng. s ng l i k ni m c a t nh ng bài vè nh M Su t. m i có d p b c b ch v i m i ng r u chi ngon cho cháu u ng. i c a l i khen t ng ó . Ba cháu r t mu n bi t. nhà th d n gi ng ng m t c a nhà th ang u ngon tuy t c u . V tôi nói: "Xin c u nghe v i". tn vui v t sa s m.nhà th quay sang nói v i v ch ng tôi". Goocbach p cùng tu i v i cháu. Nhà th Khách kh a nghe c ng ây. R u u ng m làm tôi tr nên m nh d n. th i ho t ng s c sôi c a tu i thanh niên. cháu xin u ng ngay".R u à? C nh cái chân lò s m t i . câu th sáng khoái c a nhà th trong "Bài ca Xuân 61" n lúc u nh b h ng. Chào 61 c nhi u ng b i t m t m. uc thi t khó chi mô!". thông minh nh c u mà mãi cho c vào tu i b y m n hôm nay. m t nhà th t ng tr i. ng n thôi. cô t m t m. "C m r Do ó m i làm thi t m t c a c am t tóc". "T t này tôi c ng có làm m t bài. nh ng không ai bình lu n gì h t. c còn s c kh e. Xin l u ý là "anh b bài th là "Anh b tl m y. Vì gi ng th khác l bi t bao so v i gi ng th quen thu c c a nhà th tr nh cao muôn tr i h t vào nh ng câu th s m ng . M t thoáng tr m ngâm. Tôi v n nút rót u. nghe ng i mình ch nh n i ph n kiên c c m t ph n m ng này nói v s c m nh l n lao c a th . "R i ta bi u. ch còn l i ba c u cháu. Th mà v a r i nghe âu Goocbachôp l i ra tn c m t tr m m y ch c t rúp". Tôi thì oán h c ng. R u Nga? Ararat". p m t chi c xe p v trong quê mình. cháu xem có u ng y và u ng c n . ". khi không còn h l y gì n a.ch N l i h i ti p . Nhà th c mua rành anh c lo ic i. c bài th v i gi ng Hu i" nghe: Có anh b c s t: " i mua u ng h ". bài th này làm tôi ngh ng i phân im ib t u ng m cái òn-gi -th t? Hay c u ã ng m t lâu nh ng ph i i? "Các cháu n có chai r u vân: có l nào m t nhà chính tr . nh n m nh t ng t m t. r i .Th a c u cháu không quen n ng t. "Gi mà nh ng h . th t tuy t«".Sao vài n m nay anh không có th Xuân?". c p m t ang vui ch t lóe lên ánh t c gi n tr xuy n lòng ng i."M i n m. G u.

Nhà th n ch i v i c u. Cháu gái Tây Ninh r t rè th a: "Chúng cháu . M t bu i t i tr i l nh. hai cháu ng b ng sông C u Long. B nh ng b c tam c p nhà th nói v i v tôi: "Th ng Quán nó d i«". m a l t ph t. l n V ch ng tôi xin phép c u ra v còn i chúc t t nhi u gia ình khác. N c non ngàn d m« tìm c làm ng n n i có ng bào. M y i to: "Th a c u. c lên cho bà con nghe« C u mong mu n i hát rong c a nhân dân". m t t p b y cháu kéo n nhà tôi. bà con t t p. M t cháu ng i Hà N i láu l nh ti p l i: "Bác ng ch t v i. Có lúc nhà th i l i ch mong ã c t n ch c Tam Công trong b máy quy n l c c a u tiên tôi l nh h i c vào tu i b y m i ã tr l i nguyên v n m t nhà th . m t cháu Tây Nguyên . "Nh ng c u còn b n vào vi c ph i hoàn thành công tác kh e c ng kém i nhi u. thi h u tr già này cho n hôm nay v n còn nguyên v n.ng i dân t c Ê ê. nên cái i u ao Nghe nhà th tâm s m t tôi t d ng m l . Cu c vi ng th m b t ch t nhà th T H u Cách ây ba n m. làm bác c m ng mu n ch t!" ± Tôi c i nói. V l i s c c ó e khó lòng th c hi n c«" ng ng i c u c a tôi vi t và cách m ng. Trong kho nh kh c ó. lòng qu n th t c m th sang Xuân này. các cháu th ng kéo n nhà tôi ch i. ng lên ti n c xu ng kh i n c ng s t. thì chính c u ã vi t i u ó thành th t n a th k tr c: Ai nên khôn mà ch ng d i m t ôi l n!" 3. ng ý ch a Ta i i không h bán h t m t". b hoa. Khi ra g n ly r u Ararát làm cái l i tôi tr nên phóng túng. nói ti p nh v n không d t dòng suy ngh c a mình: "« mà c u c ng d i«". nh ng cu i c làm m t ngh s hát rong c a nhân dân mà không hy v ng th c hi n c h t v cao sang c a thi ca ích th c. và cùng v i ban lãnh o tr i t ch c cho các cháu xem phim d a theo tác ph m.m in m i ta có ng. Nhà th ng i yên l ng m t lúc lâu. bác xin khao m i a m t bát. truy n m i sáng tác. Sau l n ó. Ba cháu Hà N i. "Chà. "Bây gi th này nhé. Nhà th khoác vai tôi m t bên. tôi b t c th d ng l i. Cách ây không xa. ánh m t nhà th tr nên t nh l ng thâm tr m nh m t v c n c c a m t dòng su i l n l ng l i sau khi ch y qua bi t bao gh nh thác d d i c a cu c s ng ng giao. v tôi m t bên l ng th ng i ra c ng. Tình b ng h u. c cho tôi nghe th . Tôi ã n trò chuy n v i các cháu v tác ph m Tu i th d d i. m t NHÀ TH tn c. có cái quán bán xôi nóng th t kho. Bác ph i còn vi t ti p Tu i th d d i cho chúng cháu xem". tr i m a gió t i t m th này mà các cháu ch u khó n ch i. nhà c. ngon l m. C u th chúng tôi và d n: "Khi nào có thì gi hai v ch ng ng r nh vào bu i chi u". Hôm nay bác ang có ti n. vào d p hè. m t cháu Tây Ninh. tôi c th c a nhà th Ph m H m i n nói chuy n v i các cháu d Tr i sáng tác v n h c thi u nhi do Trung ng oàn ph i h p v i H i Nhà v n t ch c.

v a nh m l i câu bói hoa c a cháu gái Ê ê. Các cháu ng nép sát vào nhau tr c cánh c ng s t.ngà voi y". bánh ng t k o ra. v a b v a nói theo ki u bói hoa: "Ti p . ngo i t các n i xa v th m. nhà th t trên gác xu ng. Tây Nguyên« mu n c g p th m nhà th . k t qu c a tr i« Nhà th ch m chú nghe các cháu tr l i. N c non ngàn d m«" " ó là m t lý do p! Nh ng« tôi nhìn lên ng h . cung kính ch p tay chào.không ti p«" v a a tay b m chuông. Tôi h i s ng m t chút. mi n Nam. "Các cháu ng i xu ng c i.tám gi . "V a m i i ngh ". Các cháu ng d n vào m t góc. Cháu c m bông hoa hát lên m t câu gì ó b ng ti ng Ê ê nh ng v m t l i nghiêm trang nh l i c phù chú.ti p . M Su t. Bác i. nhà th T H u có nhà không ?". Cháu gái ng i Ê ê nói v i b n: "Không ph i s ng . Tôi i theo anh. a tay vu t n c m a trên m t. Tôi l phép h i: "Xin l i anh. N u nhà th ng ý ti p thì bác cháu ta vào. líu ríu b ng qua cái sân r i s i t n c m a và loang l bóng cây. Chúng cháu mu n c bác d n n th m nhà th . Không khí phút ch c tr nên c i m .không ti p« Cu i cùng cháu reo lên v m ng r th t s : Nh t nh nhà th s ti p bác ". và cái mi ng c i r t hóm. ng i dân t c Ê ê . không ti p« Nh ng n u các cháu ã quy t tâm nh v y. Tôi h i: "Nh ng các cháu ngh th nào mà l i c ng quy t t ch i vi c h p d n là n xôi nóng th t kho n th m nhà th vào cái lúc êm hôm m a gió th này?". Sáng tháng n m.Tôi ch cháu gái nói .cháu 15 tu i v a làm th v a sáng . nh ki u tr con s b l c ng. Cháu gái ng i Ê ê có g ng m t r t xinh. ngóng v phía c a ra vào. bác c ng xin d n ng. pho t ng Lênin. anh tr ra: "Nhà th m i các cháu vào". gi ng c nh t ng m t ng i ông âu y m trò chuy n v i àn cháu n i. Các cháu l i ang t cho tôi m t yêu c u nghiêm túc c a ng i l n. "Có ". Anh i tr c d n ng. Tôi thoáng m t chút b i r i. M t phút sau. Tôi c ng h i h p không kém.c bác nh H i cho bi t. Các cháu xúm quanh. s tr ng sáng tác c a m i cháu. c ng th ng. Trên b t m t chi c nhà rông. có các cháu Tr i sáng tác v n h c thi u nhi. Bác ch s nhà th ã i ngh . bác là cháu c a nhà th T H u. Tôi ang ng x v i các cháu theo cung cách c a ng i già v i con nít. Th là m y bác cháu tôi i m a i gió t H Tây n ng Phan ình Phùng. Chúng tôi b c vào. nói: "Tôi mu n nh anh vào nhà th a l i v i nhà th . và gi i thi u v i các cháu nhà th . nghe nói nhà c ng g n ây«". Nhà th có th ti p c không?". và m t c p ngà voi tuy t p g n trên giá g . Ng i nhà b ng khay trà. "C u ! ông !" Chúng tôi líu ríu. Nhà th h i các cháu v tr i sáng tác. "Ti p . Cháu b t ng cánh hoa m t. M t cháu ng b ng sông C u Long nói: "Chúng cháu ao c c g p nhà th ã làm ra th M T m. và ng i i di n v i các cháu. sao l i ng th " . N u không thì bác cháu ta kéo nhau i n xôi nóng v i th t kho". "Th a c u. có v h i h p l m. M t lát sau. nét m t lo l ng. Lát sau có m t ng i àn ông i ra m c ng.nhà th ch hàng gh tr c m t. èn phòng khách b t sáng. Chính gi a phòng là cái lò s i xây. Bây gi n th m nhà th k c ng h i mu n. cúi xu ng ng m cái l hoa c m m y bông h ng b ch trên bàn nói: "Bác cho cháu xin bông h ng nho nh này nhé". níu ch t l y hai cánh tay tôi. "Không bi t nhà th ã i ngh ch a?". M t cháu ng i Hà N i xuýt xoa: "S ng con gì mà p quá". im thin thít.không ti p . bày lên bàn. n m c ch nh t nh s p i d h p ho c n nói chuy n v i m t c quan nào ó. cháu này Tây Nguyên. m m. nét m t t i c i. ng i Hà N i. Tôi ng d y th a v i nhà th lý do cu c vi ng th m b t ch t này.

tr l i th m làng Rô. M t c già làm ngh b y s p voi. Tôi t hàng gh cu i cùng b c lên cùng dãy bàn. cháu ch th m ao c m t l n trong i c nhìn th y t n m t " a con c a v n nhà . Cháu n i c già s n voi l n lên n i nghi p cha làm du kích ánh M gùi c p ngà voi n. c us n.. sáng l p ra H i Nhà v n . Khi c già b y c voi thì ông b b n Pháp b t vào nhà tù. Cành táo u hè rung rinh qu ng t ". Nhà v n V Tú Nam ng lên gi i thi u: "Tr i sáng tác chúng ta hôm nay c m t vinh d và m t ph n th ng r t l n. Tôi n mu n m y phút. hai tay cung kính b ng l i t tr c m t nhà th : "Cháu xin phép c t ng ông m y qu táo ". C già h a b y c con voi có c p ngà th t p t ng ông. Ng i con sau ó i du kích ánh Pháp.nh ng không c vào tr i sáng tác mà làm th nh các cháu âu« Quê cháu có g n làng Rô không? H i tr bác ã t ng s ng và ho t ng ó«". "Con c tìm i r i s g p ng i c ng s n T H u.nhà th c i . làm th "N c non ngàn d m". trao c p ngà voi cho ng i con trai c và d n: "C p ngà này là t ng cho m t ng i c ng s n và là m t nhà th . Cháu nghe ng i làng Rô k h i ông còn tr m ng ã n vùng này tuyên truy n. tr c khi nhà th trò chuy n v i các cháu". và ng chí cán b lãnh o Trung ng oàn.nhà th tr m ngâm nói . "Cám n cháu . hai gi chi u mai. "D th a vì ông ã làm c câu th p nh qu táo. cùng v i nhà v n V Tú Nam. Cháu s xin n d n ng". úng hai gi chi u hôm sau nhà th ã có m t h i tr ng. Và chính nh cu c vi ng th m b t ch t này mà nhà th hôm .Em c a v n ki p phôi pha . V tu i tác thì nhà th vào b c ông n i. Nhà th c m m t qu táo lên ng m nghía h i: "Cháu ngh th nào mà l i t ng táo?".Không áo c m cù b t cù b ". gây c s cách m ng. "C u s h i anh lái xe. b Pháp ánh tr ng th ng.qu táo th h bác còn bé tý. Tôi k v n t t cu c vi ng th m nhà th t i qua. ông ngo i c a các cháu. "Hai gi chi u à? c. ngh n l i. nhà th Ph m H . m t r ng r ng: "Th a ông t ngày cháu i h c c p m t. Tr c lúc hy sinh ng i con trao l i c p ngà voi cho con trai nh c a mình. tên là T H u. Cha tin ch c nhà th ó v n s ng và ang s ng âu ó trên t n c này«". ch c anh v bi t ch thôi". Th mà êm nay không ng «" C p môi nh c a cháu ch t run lên. bác c ng ã làm th . B c vào ã th y nhà th ng i sau dãy bàn kê trên b c i di n v i các cháu. Cháu gái ng i Ê ê l y trong túi áo ng c ra b n qu táo vàng m x p vào cái tách trà. ng lên. N u c u không b n vi c cháu xin thay m t tr i m i c u n d v i các cháu?". C già tr c lúc m t. Nhà th là ng i ã sáng l p ra H i V n ngh Vi t Nam. T ch c âu th ? "D H i tr ng khách s n Kh n quàng ng Hoàng Hoa Thám. "Th a ông. cho tôi c m n phép nói m t l i. H i ánh M ông i chi n tr ng mi n Nam. b n cháu các làng Rô khá xa nh ng cháu ã c n th m làng Rô m y l n. Trên ng tr v nhà. th ng ông nh con . các cháu n ra m t cu c tranh lu n v th khá sôi n i.tác c ca khúc. Cháu gái Tây Ninh vi t truy n ng n.Anh c a v n u em nh . tr i sáng tác c a các cháu làm l b m c. Có nh v y cha ch t m i c yên lòng". trao t n tay ông« "Th a ông có ph i úng c p ngà voi này không ?". Nhà th nói: "Ngày tr c tu i cháu. d n l i l i tr n tr i c a ông n i. l ng l qu t n c m t. i th c t sáng tác. Nhà th T H u n th m chúng ta. Con ph i gi c n th n và ph i tìm c cho c T H u trao t n tay. ch p tay nói: "Xin phép ban lãnh o tr i. Tôi nói: "Th a c u.và tr i sáng tác c a chúng ta hôm nay c ng là m t ph n công lao óng góp c a nhà th «". " úng y cháu ". n th h các cháu nó ã l n lên b ng ng n này« Cu c s ng th t là t t p".

thêm xanh m.Anh hút thu c lào i.Ch cho tôi gói V n Cao ch m rãi thông i u. c bà V Th B i Trâm (bà qu ph Phùng Quán) vô tình phát hi n trong k t t khi chuy n nhà t bên H Tây v chung c V nh Phúc. B V n hóa. tha thi t trong ti m th c c a nhân dân. th h này sang th h khác. H u nhìn anh. tôi làm vi c V V n hóa qu n chúng. Ng i Thái Bình ói kéo nhau v Hà N i n xin. Phía trên bài vi t b ng ch bút s t v i nét m c tím này có rõ "Kính g i Ban Biên t p Ti n Phong Ch nh t". Nhà th T H u trò chuy n v i các th h nhà v n nhà th t ng lai v th . h i ch ch quán: . v i gi ng chan ch a hy v ng và ni m th ng m n. vì càng ch y qua nhi u th h dòng s. Kính th a nhà th T H u.nay có m t v i chúng ta. Ch t nhìn th y V n Cao cùng v i oàn V n Chúc . thu c lào Tây . Tôi thu c lào a i u cày cho anh. V y là sau g n 10 n m bài vi t m i n c n i c n n. B t c ai làm c m t vi c t t cho t n c. Tôi i i g i hai anh vào u ng n c.Ngô Quy n.Th thì th a ông anh. các v i bi u. v anh V n Cao làm Ban B. Lâu không g p V n Cao. tôi b ng nh n ra m t i u vô cùng th m thía: "Thì ra nhân dân không quên m t i u gì h t. M t thoáng V n Cao H i còn ánh M . hai má hóp sâu. Bà Trâm ã chuy n di c o n úng a ch mà tác gi mu n g i g m.Gi ng viên Tr ng i h c V n hóa v n vai nhau. và các cháu. Vi c d c ng nh vi c lành. Ngu n ký c này c truy n t i này sang i khác. tôi s ng s t th y g ng m t anh b c tr ng nh t gi y. Và tôi bi t ch c là h không bi t anh là ai. Và ã c báo Ti n Phong Ch nh t ng trên s 32 ngày 10-8-2003.Làm gì có thu c lào Tây ? Tôi c i gi i thích: . M t bu i tr a tôi ng i u ng n c chè chén 5 xu (ghi s n ) cái quán x bên c a B . v cu c i.Ý anh y mu n h i thu c lào c a ch là thu c lào m u d ch hay thu c lào chui. . H i y giá g o ngoài Thái Bình lên n 3 ng m t ký. Ch ch quán nói: . Trong quán lúc này có b n n m ng i khách. Thu c lào m u d ch là thu c lào Tây. Sau cu c vi ng th m nhà th t i qua. m i ngày m i thêm sâu th m. (*) Bài vi t này là di c o c a Phùng Quán. thêm r ng l n« Lòng bi t n là m t ph m cách vô cùng l n lao c a dân t c chúng ta". hút thu c. nói v i ch ch quán: . dù vi c nh c ng c ghi kh c vào ký c nhân dân. Nhà th t ng m i cháu m t t p th T yv a c tái b n không rõ l n th bao nhiêu. (BT) 4. x êu v o i ngang qua. vi c hay e ng nh vi c d . chòm râu l th làm cho khuôn m t anh càng thêm nh n ho t. em không có thu c lào ta. cùng trong ngôi nhà 51. trên ng cùng các cháu tr v nhà. Ch B ng. ch nh choáng.Thu c lào c a ch là thu c lào Tây hay thu c lào ta? Ch ch quán ng ngác: . Gi ng nh m t dòng sông ch y l ng l .ông càng c thanh l c. .

Hai th ng t sáng n gi ch toàn r u Ông khách cho thu c lào ái ng i nhìn theo hai ng H ng o: . mu n i n bát cháo.T sáng t i gi anh có th y anh V n i ngang qua ây không? i phút.úng là chính hi u Tiên Lãng. vê m t i u b vào nõ. V n Cao a cho anh: gói thu c lào. T hôm g o lên 3 ng m t ký. xiêu v o d t nhau i.M t ông khách móc túi l y gói thu c lào b c trong túi gi y bóng. r i buông i ra. V n Cao h i tôi: . ông cho tôi xin thêm i u n a? . d i ó nhi u i ã vi t m t bài hát mà m i l n hát ìên. k c c c. c n c ph i ng nghiêm.Nhìn cái n n a. V a nhìn th y tôi.Anh v a i cách ây hai m anh.Có kh thân tôi không! c da tr ng b ch c a ông ta mà tôi phát s . m i ông n th . l i v n vào nhau. i ng lên. ng i ng n ra m t lúc lâu nh ng i b ngh n. nói v i ông khách: . i i khu t ngã t Ngô Quy n . t t nh khói . n ph ng v n anh v cu c . cho mình vay 5 suông. Ch B ng nh n nhó kh s : . tôi ch có ba ng a cho . Hai ng ng. Tô h i ông: ." n thu c" ó m i úng là ngôn ng c a ng i ghi n thu c lào .Ông ta là nh c s V n Cao? .Th thì còn ra th nào n a«! Lát sau ch B ng t trong c a B .Tôi có thu c lào ta ây.ích th là V n Cao! Ông khách ang u ng d h p n l ng m t câu: .Khách âu n mà quan tr ng th ? Ch c là nhà báo qu c t i và s nghi p sáng tác.M i ông c t nhiên. Ch c ch ng còn s ng Thái Bình m i lên. .Quán có ti n ó không.V n Cao rít m t h i t n s c. anh c m t m. Anh h i vay tôi n m i ta nhà khách ng i su t t sáng t i g n tr a.Em ch có ba ng.Ông ta là ng H . Chính hi u Tiên Lãng. .Tr n c bao lâu V n Cao b ti n vào túi.Ông có bi t ông y là ai không? .Không. . tôi oán là dân ng i t b a« Tôi nói: . ch túm l y h i: ng. Ông khách tr n tròn m t: .

hy sinh m t hai. H n m t ch c tr n càn vây ráp l n nh nh ng b n gi c không ng c cái lông chân c a v n ngh s . b o v h nh con ng i c a m t mình". k l i chuy n hôm qua. ch t t.Mình nh ch . Anh l c u: . s n sóc. Hôm sau tôi g p V n Cao. Nh ng ng i lính chúng ta có nhi m v ph i ch m nom. N m nh c s V n Cao 60 tu i. i b o v chúng tôi có 8 ng i. N m tôi 17 tu i là lính trinh sát c a Trung oàn 101. Chao ôi.Mình r t c n ti n mà c ng vô cùng chán ti n« Tôi c quân i cách m ng giáo d c t ngày còn là m t thi u niên: "Nhân tài là báu v t c a T Qu c. Lúc ó chi n tr ng Th a Thiên bom n y tr i. 50 th t áng ti c! . H mu n nh anh V n v cho cái nhãn chè. h i anh: t hàng ngon lành th ? Hay anh quên? ng« Nh ng mình b i lang . sông Th ch Hãn.Sao anh l i b d m t cái n ng v i 10 gói chè Hà Giang lo i 1. suýt n a ph i c a trên u g i..Khách t Hà Giang xu ng. Sau h n m t tháng i chúng tôi ã hoàn thành xu t s c nhi m v trên giao. Chuy n vui v tri t gia Tr n ng m ng quê h ng Tr Thiên tn c ánh m t tr n l ng danh ng ca ncho anh ng. trong ó có o n nh sau: Chúng tôi th Nh tr nh m Chúng tôi th ng m ng m n anh n nh ng anh hùng. em chè i nh h a s khác. Xí nghi p ch bi n chè. Chính u trung oàn Tr n Quý Hai ã n ch th và d n dò chúng tôi nh v y. Nghe ch k tôi c ng th m ti c cho anh. truy n thuy t M t hôm nào ó nh c s V n Cao b b n b vây súng gi c Chúng tôi s xông ra l y ng c che Chúng tôi th Trên chi n tr Chúng tôi s Trên sông H Nh Tr 5. tôi có làm bài th chúc th anh. sông B anh v anh vi t tr c Th o (1) ng ca Sông Lô!« . Tôi c c vào i b o v cho m t nhóm v n ngh s có tên tu i vùng t do khu B n i th c t chi n tr ng. ch c n ngo ch trong n a ti ng là có 50 thang u ng r u suông v i th ng Chúc và ph i h i vay con gái. Bao nhiêu n m tháng trôi qua. Ng i ta em xu ng 50 ng v i 10 gói chè lo i 1. Ch mãi không c th là ng i ta em ti n. Còn tôi thì b th ng c ng chân. nh ng l i d n dò c a chính u ngày ó v n còn t i nguyên trong ký c c a tôi. tôi ã tr thành ng i lính già u b c.

"Thì khói ngay trong bu ng anh ch âu". c m c n. mi ng l m b m c tho i. m i ch n chi u«". v ng ngác: " nh . N i dung tóm t t c a b c th nh sau: "Sau khi b tôi m t. Th y g c p kính ra kh i m t. tay xách cái làn ng m rau mu ng. chính xác c a m t thiên bút ký tri t h c. và th ng c hai chân l m b i lên v i hoa. Xoong c m n u m t b a n c ngày. th y gian bu ng c nh c u thang c a khép h . chai n c m m« M i trèo lên n t ng hai. Mình g i gi t: "Anh Th o! Anh Th o! Bu ng anh cái gì cháy th ?". Anh v a là h c trò. m t l ãng nhìn lên tr n nhà. tôi v a i v h i m t. Ch ch nhà quét t c ngoài hành lang.Anh Cao Xuân H o. trên b p m t cái xoong nhôm b nung r c. "Nh ng ây là phòng nhà em kia mà?". b n tôi t m y ch c n m nay. quên c y vung. Nh ng v a b c vào h ã nh n ra ngay. Té ra th y n u c m. Các gian bu ng khu t p th c thi t k r t gi ng nhau. Th c vi t v i v n phong chu n m c. L lùng nh t là th y Th o ang ng bên c a s . c a bu ng c a th y c ng th ng khép h nh v y. n m l n ra gi ng. lau lau vào v t áo. trong khu ph có d lu n Tr n c Th o i x v i b không t t. tr m t nhìn: "Anh Th o vào ch i lúc nào mà em không ý?". Anh Th o gi t mình v ng ngác nh v a b ánh th c kh i c n mê ng : "Cháy à? Cái gì cháy. âu nh ? « « khói âu mà nhi u th ?". th y khói tuôn ra các ngách c a. Mình h t ho ng xô c a vào. Nhìn sang bu ng th y Th o. hai tay vung v y. ch m sóc không chu áo nên b nh tình ngày càng tr m . nhìn ch ch nhà. Th y h t ho ng ng i d y. Th y th n nhiên cái làn xu ng nhà. b m không thu c men. Ng i ãng trí thì thi thoáng c ng có th vào nh m bu ng. th y g i mình sang . Mình xông vào gi a ám khói. nhà ngôn ng h c.Mình ang ng i d ch sách b ng ng i th y mùi cháy khét. Mình không b ng thì th y có th dùng tay không mà bê cái xoong« "Anh ang làm gì mà m i mê th ?". m y bìa u ph .H o k . th y y c a b c vào. nói: "Xin l i ch . và b ng c cái xoong than c m ra kh i bu ng. R i th y ng i luôn vào bàn vi t« nh không còn nh gì n v h a ho n ch t ng i suýt n a xáy ra. h p mà tr i chi c chi u m c meo. M t lúc m i phát hi n ra cái b p d u n m khu t sau t sách. M t bu i tr a th y i ch v . b c vào. quên c t t b p. Th y t ng gác ba. tr c ngõ Hàng Chu i và sau này khu t p th Kim Liên. C gian bu ng m m t khói. tôi vi t th ã c ch a"« Mình chu n b nghe m t thiên kh o lu n tri t h c. "M t hôm. gi a ám khói. nh ang trình bày m t v n gì ó v i c ám ông vô hình tr c m t. ch t th t! úng là tôi nh m« Thành th t xin l i ch «". Có gì c n trao i. Ph i v t v l m mình m it t c cái b p d u nóng r y.Tôi c em nghe cái này. r i em góp ý ki n xem. v a là hàng xóm c a tri t gia Tr n c Th o. Nh ng té ra là m t b c th g i U ban nhân dân khu ph và ban lãnh o kh i ph . nói: "Mình ang chú gi i m t ch ng h t s c lý thú và quan tr ng trong toàn b tr c tác c a Hê-ghen«". Riêng cái gi ng c a th y. nhìn quanh bu ng. Th y Th o thì không. m t nh n l i. cháy thành than và ang b c mùi mù khét l t. tr i v i hoa s c s . Mình h i. M c d u v t d ng trong bu ng này sang tr ng g p m i v t d ng trong bu ng c a th y. Th y h i ng ng u lên. Còn bu ng này gi ng r ng g p ôi. Anh k : . tìm quanh gian bu ng.

Tôi ã nuôi d ng b tôi r t t n tình. gh t a. b t dây d xong. nhìn th y và t h i: "Không bi t th y ã iên ch a ây?". Ng i ta gi i thi u cái ông Th o này là nhà tri t h c n i ti ng th gi i. ti c ng n ng i: "Gi ng t . th y m y ch buôn chè chai ng nát ng i túm t m trên bãi c . mà m i n m tr c tôi th ng ghé hút thu c u ng n c. Gi ng. có c không?". Ông ta sang t n bên Tây mà ch t. c i cái xe p "P -giô con v t" mà m y bà ng nát c ng chê. nh ng lôi thôi nh ch nhác quá m y anh công nhân móc c ng. Ti n công bao nhiêu. Th y nhìn mình. Mình ng i ng n ra. t buýp-phê. L n này tr l i. vì gian bu ng quá ch t ch i. mùa n c thì bà ba nâu b c ph ch. làm n sáu. Các ch vui v nh n l i ngay. qu n ng cao ng th p. có danh giá n d « Trong khu nhà B6 ng kia c ng có m t ông tên Th o. v sinh công c ng.tr ng« Tôi xin thanh minh là d lu n ó không úng. tôi lo ch y ch a thu c men y . p xem thinh tho ng l i t m t m c i m t mình nh anh d ng i« M t . có v l y làm l sao c u h c trò mình l i t ra m t câu h i ngu ng c th ? Th y c n th n g p b c th út vào phong bì. áo qu n. các ch cho tôi bi t". ch c là nh ng khách quen« "Con cháu nhà tôi nó v a s m c cái ti vi màu n i a. M t giáo s i h c t ng trên. th t áng kính tr ng". th y mu n d p b nh ng v t d ng th ng dùng c a b . gh u. c d n s ch c g t gù c ý: "Bà D có n hai n m tôi không n khu t p th Kim Liên. v n còn nguyên ó. c Tây c ta u làm l truy i u. chân dép cao su t quai. ch u thau. Th y g i Cao Xuân H o sang xem gian bu ng v a con lao ng th t t t. nói: "Vi c này theo tôi r t c n thi t. sao ông y l i không nh mình khiêng giúp!". Th y nói v i các ch : "Tôi có m t s c b i gi ng nh ng th này. V t ng n ngang ó. bà con trong khu t p th h phê bình làm m t tr t t . ch c nào c ng dài dài là. toàn b c p cao. Bà c ang rôm r nói chuy n v i m y anh xích lô. ch n màn còn t t th kia. Còn th y thì ph n kh i ra m t vì kh i t n ng ti n công nào mà gi i quy t cm t vi c s c mình không sao gi i quy t n i. T i hôm kia. Tôi mu n nh các ch khiêng giúp. Các ch nói: "Ch em chúng tôi th y hoàn c nh bác neo n. ch n màn. Th t úng nh anh h làm xi c? M t c vác lên tr i. giày dép« c a xu ng. ch c là toàn ch c to c t ng huân ch ng c l p h ng hai. m c d u hoàn c nh kinh t r t eo h p. Mình h i: "Nh ng vi c này c n thi t gì mà th y ph i m t công n nh v y?". Tôi vào quán u ng chén r u thay b a n sáng. Sau ngày ông c m t ít lâu. b t lên th y ang chi u cánh tang l m t ông tên là gì gì Th o ó. N u c n thi t. b y ch c. so n x p nh ng v t d ng mua c. Mùa rét thì áo bông sù s . Th y nói: "Tôi mu n phi n các ch mang nh ng c ó ra kh i sân. m t ch p ch p sau c p kính tr ng. Th y r t c m ng tr c lòng t t và nhi t tình c a các ch . U ban cho ng i n i u tra các h hàng xóm xác minh ý ki n trình bày c a tôi v. nhìn xu ng ng c d i sân. Nh ng m t mình th y không s c chuy n nh ng v t d ng khá n ng t t ng gác ba xu ng sân. u m lá sùm s p. th y i âu v . tôi ng c nhiên th y cái quán c a bà c móm d i g c xà c . th t t tâm. ch ng ph i công xá gì âu ". Các ch l i còn giúp th y quét t c gian bu ng khá t m t t. lúc b tôi m. ch t thành m t ng l n. nh ng không mang xu ng c. chính quy n ng i ta kh i hi u nh m o c c a ng i trí th c". M t bu i tr a. d n d p giúp bác.v«". Th y quan sát có r t nhi u th mà mình ang mu n b i.

Bà c chép mi ng th ng c m: "M t vài n m nay không th y ông p xe ngang qua ây. ch ng còn l y m t que« Ngh c ng t i. trong m t cu c h p báo t i Paris m t phóng viên h i tri t gia: "N u quân vi n chinh Pháp c ông. ông ghé vào quán u ng c c n c chè xanh. v Hêghen. Nh ng l n này tôi ph i t n cái ch t. ngay sau khi Cách m ng ón ti p nh th nào?". Không ai không nguy n r a cái ch t. d ch t r i c ng nên«". Tôi u ng c n chén r u. Tri t gia tr iv a t Pháp.B c Kinh . còn Th o này thì s ng c c c tr n ai".P. Giáo d c th i c chúng ta ã t ng sinh ra m t tri t gia t m c qu c t « Vì ây là "m t con ng còn áng cho n n v n hóa Pháp t hào. thì nhân dân ông s l i: "N súng!". gia sang n gia sang ch trao i siêu vi t c a Vi t Nam ã ành. Tôi h i: Th c i ông âu c r i? Ông quay l i nhìn cái "poócbaga". Vi n Hàn lâm iv n b lên c mu n m i tri t i c c bi t. c bi t nhi u tác ph m tri t h c c a tri t gia ã Nh t. Tri t gia y ã b o v m t cách kiên quy t s chi n tr ng k . nh cái ch t mà tôi và r t nhi u ng i« c bi t r ng i khác trong n tn c. già ng n y tu i u mà ph i n u l y n. Sartre . khi nh ng ng v a ánh v n và không ít ng ông J. ch t giá. Ch còn có s i dây bu c! C i ná r i âu h t d c ng. mà Th o m t ng thì ch t danh. c ng là Th o c y. Hunggari« M t s n i. V n ngh . Chúng tôi c c xu t b n châu âu ngh Pháp. Và vào n m 1949-1950. nhi u ng i ch a thoát n n mù ch . không v . n m 1952. không con« y. con ng tn c.Matxc va . c m i tri t vi t thêm nh ng tác ph m tri t h c khác. C m th y nh v y v n ch a ch ngh a Mác« Tri t gia ã c m v khí tri t h c chia l a cùng quê h ti n b c. Anh. Chú (1) Tr n thích: c Th o (1917 -1993) 6. Bà già b u môi: "Ông ng t ng tôi già c mà nói l m tôi!". tri t gia lu n bàn v i úng n toàn v n.Praha .Vi t B c chi n s và cùng run nh ng c n s t rét r ng« Và tri t gia ã nh n công tác t i v n phòng T ng . tôi h i: "Ông i âu v mà n ng nom v t v th « « «". ti n nghi và ph . tr v T qu c theo con Luân ôn . Con ng lo i" (L i giáo s Chúng tôi M . mà i ó c ng có ph n c u thành c a chung nhân i h c Nguy n ình Chú trong m t bài vi t c a ông). Ông nói: Lên ch Hàng Bè mua c i un. vô song c a ng trong cu c kháng ng Paris - tháng 8 thành công. m t c ng n tò te. Hành trình cu i cùng c a m t tri t gia Cái ch t là m t i u kh ng khi p. c i góp chuy n: "Cái ông Th o mà bà k ó chính là cái ông Th o ng i ta chi u tang l trên ti vi«". thì t i i th tri t h c và v n h c Pháp v ch ngh a Mác và ch ngh a hi n sinh. cùng c n rau tàu bay ch m mu i v i ng ti n nghiên c u h c thu t. qua các báo chí: Nhân dân.m t trong nh ng cây i lính chúng tôi. Tây Ban Nha. tri t gia ã t b t t c vinh quang. Vì m t l .bu i tr a n ng chang chang.

ng m sâu sa iv i c bi t tin này tôi tìm m t nhân tài c a tn c. tôi b ng c ch t nh câu th c a Oant Uýtman trong t p "Lá C " thiên tài c a ông: N u ch t. m i cái i n nh n. ng và l tri t gia v i lòng ng G m c u thang nhà tang l thành ph t a t a cái hang và h c là m t phòng dành cho c các bình tro hài c t t m trú tr trú ph n thi t k và trang trí n i th t vuông. Tri t gia ã hóa thân thành tro n m trong cái bình ó. M t cái b xi m ng. tri t gia ã bay sang Pháp con ng t khách quê ng hoàn thành tác ph m tri t h c i". N m m i ngày êm. sau bình tro. Hà N i. chuyên viên cao c p Nhà xu t b n Chính tr Qu c gia. Tôi bi t. k t ngoài c a vào. bát h ng. sát ngay trên thân cho bùn t tái sinh làm ng n c tôi yêu. hai u g y gu c chân h t trong cái h p các-tông xung quanh ph t gi y ng dán t m gi y i u v i m y ch nho ã lâu không có ai u b tr ng. khi tác ph m còn vi t d dang« c Th o. Bình tro c bình tro là bát h ng ngu ch ngo c. tri t gia là ng ây. Bên trên tr n là nh ng b c c u quét vôi vàng và gi a tr n là m t qu ng en ám khói h thang lên t ng hai c a ngôi nhà. ng. ch nhi m khoa S tr i h c T ng h p Hà N i. tôi xin phó giày c a các b n. hãy tìm d i chi m k l c th i gian t m trú i u. vì c hai bát h n thì hai phòng m t. Lúc tôi thuê. N m nay ã ngoài b y m Mácxit quan tr ng c a Tri t gia có tên là Tr n i tu i. tám th d c c a c u thang.nay là Vi n Khoa h c Xã h i Vi t Nam. lên xu ng r m r ch« Tri t gia t m trú i u. L n này tri t gia tr v T qu c trong khoang hành lý máy ng. t m gi y i u dán trên t nh ng s phòng. ti ng gu c lên xu ng. và hình nh Nhìn cái b xi m ng. nh ng không có c a nên c ng d tìm. Phó giám ng c i h c S ph m V n khoa. Tr n phòng th p. i h c nào b ng kim lo i s n màu xanh th m h i gi ng m t chi c cúp bóng á và c ng to b ng c V tr t m trú d n Hà N i. Ti ng giày. Và m i ngày . vì không gia ình v con và không có c quan nào và tr nh ho c i cái g m c u thang c a nhà tang l thành ph 125 n th p h ng c ây tri t gia ã t ng công tác và gi ng d y nh n v qu n. nên tri t gia ph i ng Phùng H ng.bí th r i u viên ban V n s Tr ng a . chi m m t ch h t s c khiêm nh i. Tuy các phòng không ng. Ba phòng c c khi có ng u gi ng nhau. ng bình tro. trên t ng. nghe ti ng giày gu c r m r ch. d c v phía trong theo c ng n thành ba h c. i mình: "V n i và ch ngh a lý lu n không có con ng Tri t gia ã trút h i th cu i cùng n i bay. M i phòng r ng ch ng b y. h p các-tông v i m y ch nho ngu ch ngo c. Tr phòng s ba.

Tôi nói: "Nh ng di n tích phòng các anh là di n tích tranh th . toa-lét. tôi th m ngh "Tri t gia n m ngay t ng tr t c a khu nhà t p th cao t ng. h ng th c cùng v i bà con thân thích. ông i". Nh v y là ông c mai táng theo cách các nhà giàu có . không gian ch h n n a th v « tính chi li. nên m c a tri t gia " c xây c ánh giá là m t trong nh ng nhà ng pháp hi n u c a th k " "Tu n báo V n Ngh tháng 5. tôi may m n i v c t ng t t nghi p i h c Sorbonne c a tri t gia. nh ngày còn t ng ba nên ông th c bi t. hi n t ng h c và ch ngh a duy v t bi n ch ng. ng nh i ngày ch a tôi i s m ngày nào hay ngày y i. c t trong ti u sành. ch quy t nh trên. Sáng ngày 20-6-1993. ngu n g c ngôn ng và ý th c tri t h c ã i Nhìn ngôi m nh m m ng c ang xây trát d dang. gi ng h t nh ng c n h khép kín c a các khu nhà l p ghép. khu v nh vi n. Anh ta cãi: " s n ba sao m i ngày êm ít nh t là m t tr m n m ch c ngàn. Tôi nói vui v i m t cán b c a công ty: "Th này thì giá t sao b ng. t b ng khách s n ba sao r i còn gì.o i khác.1993). Các hàng m c tri t h c hàng t u ã kín ch . ch n màn. nhân viên ph c Tri t gia ph i t m trú lâu nh v y là v V n không nên òi h i h chu n V n i n. N u khách qu c t thuê. tr b ng ô thì giá còn cao h n«". Khách thuê phòng không ph i dùng n gi m. Bình tro i khuôn huy t bên trên có n p bê tông y kín. tác gi ph n âu là ngôi m m n u cho m t hàng m i. m y ng c ih c o a v mai táng t i khu A V n úng tiêu chu n nh. gi ng nh xuyên vào nh m phòng M c a ông khá c cái n n và. Ông s tránh khu t p th Kim Liên. Ti n phòng khách y ng. theo tôi còn c kh i. ch a mét vuông. t n m t hai tr m n m ch c ngàn ti n phòng. Tôi tính r ng n u tro trong bình kia bi t nói thì tro s nói: "Ng ng th quá nh ng tiêu chu n mà cách m ng ã quy òi h ng v t tiêu chu n Mai D ch? Thói i t t! Nên i n sao l i c c quy n h h ng bi t bao nhiêu con ng ti n c a nhân dân!" Sau n m m trên quy t quy trò x a. gi ng nhau. i n tho i riêng. và m t s cán b lãnh a ti n tri t gia o n hành trình cu i cùng c a i ông. ng h c c a Hussen. t l nh. tri t gia ã i n.êm ti n thuê phòng là 5 ngàn ti n phòng ng. ti vi. Khu A ngh a trang V n i n có hàng nghìn ngôi m x p thành hàng th ng t m t p. ti u sành c td các t ng d u hàng ng l i hóa hay. Tôi m i . máy i u hòa nhi t t h n c khách s n 5 sao". có c a vào Mai D ch hay i cách m ng tiêu c l i ã làm t n kém nh. c a Nhà xu t b n Chính tr Qu c gia.

r u tây. . th t bê thui. trông coi vi c n m c cho toàn quân. vây bóng. N m ó nhà th ã ngoài 70 tu i. H n là i tá C c tr ng C c Quân nhu. ông chi n khu Vi t B c. Nhà th v i t tham nh ng Cách ây ã nhi u n m« M t bu i tr a mùa hè. c a ch ngh a Mác. Là nhà th . Trên nh ng dãy bàn dài tít t p. Cái h i tr ng d ng b ng tre n a. gi t gi t t chòm râu xu ng nh ng trang Ngôi nhà búp bê c a Íp-en. ông t chén r u ã u ng c n xu ng. nên h ng i lên là u ng tr n màn. Ông k : Mùa ông n m 1949. Ông b c vào phòng c i mà c ng mình n m mê. "ch còn m t v i r ng". "Áo m n tr n th Tr n D Châu" vì h n n c p bông lót trong áo. n m h ng. mà mùa ông n m ó ti t tr i chi n khu l nh t i m c n ce óng b ng« Ông tr v c quan chân t chân ráo thì nh n c thi p m i c a Tr n D Châu. vì m i cái màn lính h n n c p m t hai t c v i. N ng hè thiêu t nóng n ng t th . tìm th m nhà th oàn Phú T . b ch c a ông. trên l ng. bông b ng. c p m t già nua c a nhà th lóe ánh gi n d . c i tr n. Tôi c ông nghe bài th v a m i vi t v tài kháng chi n. trí tu trác vi t và nh ng tác i dâng hi n cho T qu c. ông còn là i bi u Qu c h i khóa I. sáng tr ng nh ng dãy b ch l p to b ng c tay. theo sau h n là m t v s cao l n. C ti u i tôi ch còn m t v i r ng«. giò ch . m e cho m hôi ch y m ìa trên m t. R u vang rót y các c c. súng "côn b t" eo x bên hông. th n nhiên ng i c sách trên b c ph n g m t. và kh n th m: "Anh Th o i. m t hau háu nhìn bàn ti c. "võ vàng ói khát". n.x a: trong quan ngoài quách. ai mà không bi t Tr n D Châu«". cho s toàn v n vô song ch ng m t chút xíu xa x nh v y«". thu c lá th m h o h ng. tài n ng. thì anh c ng có quy n 7.ch còn m t v i r ng" các c u mà n m ó mình ã ng v i th ng Tr n D Châu« C u có bi t Tr n D Châu không?" Tôi nói: "Nh ng ng i lính ch ng Pháp b n em. xin anh ng n th « V i t t c công tích. K ni m m t th i hào hùng ánh gi c c u n c b t ng p n. trong m n và thay vào b ng bao t i« Nét m t ông v t sa s m khi nghe tôi nh c l i nh ng chuy n ó. n d l c i mà h n ng ra t ch c cho cán b c p d i c bi t thân c n. tác gi bài th b t h Màu th i gian. ph trách công tác v t t . gà t n. Tân khách ng i ch t kín h i tr ng. tên là Lê S C u. V ch hôn Tr n D Châu oai phong. c c thu tinh sáng choang. mà n u bi t ây có l là s xa xl c nh t trong cu c i i tri t gia quá thanh c. Ông t sách xu ng ti p tôi ông g n nh d c ng c chai r u m i c y m t chén. l p lá g i. Ban nh c s ng c a nh c s Canh Thân c m i t khu 3 lên t u nh c réo r t« Tr n D Châu m c quân ph c i tá choáng l n. tôi tin ch c ông s k ch li t ph n Lúc bình tro h huy t. Ông cùng v i m t oàn nhà v n i th m và úy l o các n v b i v a ánh gi c tr v . Tôi th t s kinh khi p khi th y ông tóc b c tr ng. tôi châm nén h quá nghi t ngã v i b n thân ph m tri t h c mà anh ã tr n ng l ông. c n câu: Gi a chi n khu võ vàng ói khát. ng t l i tôi: "Ch vì nh ng ng i lính . cho nhân dân. Ông ã khóc n c lên khi th y các chi n s b th ng thi u thu c men. tôi ra bãi An D ng phía ngoài ê sông H ng. và h u h t chi n s u rách r i. c i ng a n d c i. và s cho tôi m t n a. Ngày ó chúng tôi th ng g i: "Màn Tr n D Châu". x p kín chim quay.

nhà th nói ti p: Câu th ó nh sau: "B a ti c c i chúng ta s p chén y hôm nay. oàn Phú T ng lên. d d i và quy t li t bi t ch ng nào!". Anh ã làm vinh quang cho thi s c a t n c. Tôi nâng chén r u ch a k p u ng. dâng lên nhà th và nói: "Vô cùng c m n anh. m t th gia v cho b a n t i l i c a chúng thêm ngon mi ng« Chúng s c th d y cho m t bài h c ích áng!«". m t câu th hay nh t mà tôi v a ch t ngh ra"« Kh p các bàn ti c d y lên ti ng xì xào tán th ng: "Hoan hô Xuân Thu Nhã T p! Hoan hô thi s oàn Phú T !". m c th 35 ki m i m v án này. mà chính là thi s . Ng i u tiên ng ìên ch ng hi m h a tham nh ng tàn h i t n c không ph i ai khác. Ó là b n án t hình u tiên mà Ng i ã ký. Theo t h u c a B o tàng H Chí Minh thì th i gian x y ra v án Tr n D Châu là cu i n m 1950. và tr nh tr ng m i tân khách nâng c c« trong ti ng nh c vang l ng. Ch c ph i hay h n câu nghìn trùng e l ph ng quân v ng (1) « Ch cho ti ng xì xào im h n. Ông ng ng lên. cúi u nh n h t m i t i l i. ném kh n xu ng t. y là khuy t i m". r i nh vào c c r u nh máu y tràn tr c m t. Tr n D Châu b i u ra tr c vành móng ng a. M t tu n sau tòa án quân s c thi t l p c ng t i khu v c h i tr ng ó. Trong biên b n cu c h p H i ng Chính ph các ngày 15. ã quen coi thi s là k nô b c. h n li n t i c i gi i thi u: " ám c i hôm nay có m t v khách c bi t là ông oàn Phú T . nhà th vi t m t b c th dài g i lên H Ch T ch. song nh n th y có môt vài i m c n nói thêm. Nhìn th y nhà th ng i bàn u. k t ngày Ng i lên nh m ch c Ch t ch n c (2). cô dâu chú r và t t c các v có m t hôm nay. Xã h i ham danh. Xin m i nhà th n i ti ng lên c m t bài th m ng cô dâu chú r và quý v tân khách". nhìn th ng vào m t Tr n D Châu. nói l n. và lãnh án t hình vì t i tham nh ng. "Th còn chú r Lê S C u?". H Ch T ch ã t tay ký vào b n án t hình. T i ây Ng i ã phát bi u: "Chúng ta sinh ra trong m t xã h i phong ki n và th c dân. và nh c b c ra kh i phòng c i. trình bày toàn b s vi c. ham l i. 16 và 1711-1950 do H Ch T ch ch t a.y quy n uy b c ra tuyên b làm l thành hôn cho ôi v ch ng mà h n u. Nhà th l ng l rút kh n tay lau m t. mà ã ch ng m t cách can m. c d n b ng x ng máu c a chi n s ! ± "Láo". Ti p li n theo ó là tên v s c a h n xông t i tát b p vào m t nhà th . Bây gi chúng ta dùng cán b c i t o xã h i mà không có chính sách c i t o cán b . và th là món trang s c. nhà th c phách c a nhóm Xuân Thu Nhã T p. Danh l i d làm h ng i. Chú thích: (1) Câu th trong bài Màu th i gian. m t m m nhìn c c r u vang nh máu y tràn tr c m t« Ông b ng th y gi n run lên v i ý ngh : "B n võ bi n n m t y quy n uy này. (2) Tôn tr ng tác gi ã quá c . Tr n D Châu m t v t tái nh t quát to. chúng tôi in nguyên b n th o. Tôi h i. . "H n t sát trong nhà tù kh i ph i ph i m t tr c vành móng ng a". Ngay êm hôm ó. Danh l i là t p quán. nh n m nh t ng t m t cho t t c nh ng ng i d ti c c i u nghe th y: "Tôi xin c t ng v ch hôn.

Ngh v y. Quân i ã rèn gi a cho tôi t thu thi u mên cái ý chí: hãy tìm cho ra m t k h nh ng chân t ng kiên c nh t. th 80 tu i. c ng không ph i là b n c a ông« Tôi không có ch c danh gì trong các doàn th v n h c ngh thu t« Xu t thân là m t ng i hnh trinh sát c a m t trung oàn thi n chi n. Tr c v án Tr n D Châu ã có m t s c l nh do Ng i ký bác n xin ân xá môt án t hình x y ra mi n Trung. V t d ng có giá tr nh t trong nhà tôi là cái xe p mi-ni c nát. b n án t hình ch do tòa án x . Ch t ch n c ch ký s c l nh i v i n xin ân xá.i u n a là chúng ta không có s phê bình và t phê bình. Ch t ch Qu c h i n c C ng hòa Xã h i Ch ngh a Vi t Nam. Sáng ki n có v hay y. Tôi th y ng sau l i r a c y là tình th ng quý c a ông i v i tôi . V ông là ch Nguy n i liên quan n v án Tr n D Châu. tôi th y khó lòng th c hi n n i. Cái khó ló cái khôn. nhà d ch thu t. M t gi sáng. Nh ng k h này là m t h sách. (Chú thích c a T p chí X a & Nay. v y mình s lên th ng Qu c h i xin ti n làm ma cho ông. Ch Khiêm a m t l m ch ng. vì nó vi ph m nghiêm tr ng o lý con ng i và nhà v n: Nói d i. nhà th . T t c chúng ta ph i ph trách tr c nhân dân". và ng th i là i bi u Qu c h i khóa u tiên c a n c Vi t Nam Dân ch C ng hòa. Nhà th h i v tôi: "Th ng Phùng Quán ch t r i hay sao mà lâu nay nó không n th m tôi?. ch còn m t bu i sáng ngày mai« Tôi t an i: M c ích s bi n h cho ph ng ti n. Tôi l y t cách gì lên t n Qu c h i xin ti n cho ông? Tôi không ph i là bà con ru t th t. Kính th a ng chí. tôi g i bi u nhà th n a ìít r u. em bán ch a ch c ã n i hai ch c nghìn. tôi th ng b k t vào nh ng tình hu ng hi m nguy t ng ch ng không l i thoát. Nh ng c nh nhà tôi c ng ch ng h n gì c nh nhà ông. v tôi n th m ch Khiêm lúc này ã m li t gi ng. tr n tr c trên Chòi ng m sóng. nh ng cu i cùng v n thoát. Trong u tôi ch t lóe lên "sáng ki n": Nghe nói oàn Phú T ã t ng là i bi u Qu c h i khóa I. Ngoài cân ng bi u ng i m. Chúng ta hay n n nhau nên ch bi t mình thanh liêm là . Tôi b t èn. Tôi l c l i kh p nhà xem tìm c v t gì s m mai em bán."Mình là cái con kh gì mà c nhà th oàn Phú T th ng quý làm v y?". Nh ng tôi thì r m n c m t vì c m ng. Nh ng th i gian g p quá r ì. Chút ngh a c càng («) Cách h n m t tháng tr c. Nh l i t t c nh ng chuy n ó. V tôi k l i chuy n này và có ý gi n s c m m c mi ng c a ông. ã t tr n ngày hôm qua. tìm gi y bút và sáng tác m t b c th : "Kính g i ng chí Lê Quang o. nhà vi t k ch.. tôi càng bu n r u h n vì vô ph ng giúp gia ình ông trong c nh tang gia cùng qu n. tôi xin báo v i ng chí m t tin bu n: ông oàn Phú T . nh ng ngh i ngh l i. nói: " ng ch p lão ta làm gì« m m mi ng lúc nào c ng c a nh th «". chui qua. M t i m n a mà theo pháp lu t. không ph i h hàng. Tôi th m ngh th và lòng x n xang tình c m bi t n« Bây gi nhà th ã qua i. Ch a th y có s c l nh nào c a Ng 8. H a vô n chí. tôi c m th y chùn tay. tôi ã tìm ra k h ó.Quan ni m thanh cao t th th là không u. s 31-9 -1996) .

. thì xin ông m t c áo quan và m t chút ti n mai táng". c ng tr c sau khi nghe tôi trình bày v n t t. thì Quán hãy vi t th kêu ông Ch t ch Qu c h i.Th Khiêm v a m t cách ây hai tháng. ch a bi t t t lúc nào. gia ình ông oàn Phú T s a ông v V n i n. thêm b t. B i v y mình u thác Phùng Quán m t vi c. Tôi bu t mi ng c câu th c a Uytman: "Dù cho ai th t v ng v ng i . nói: "Không n thua âu Quán. Bây gi ông oàn Phú T ã n m xu ng. .Ông Lê Quang o và ông V Mão m i v H i Phòng chi u qua b b u c h i ng nhân dân các c p« ki m tra vi c chu n ng kia r i vào g p bác th ng tr c. Mong ng chí l u tâm gi i quy t. ng h ch 3 gi sáng. Trong cu c i làm v n c a tôi. s a ch a. Tôi n Tr s H i Nhà v n vào u gi làm vi c May m n nhà v n Xuân Thi u c ng v a n. trình bày hoàn c nh gia ình mình. Chuy n ti n nong âu có th gi i quy t m t cách chóng vánh. N u mình n m xu ng. Tôi trao b c th và nói g n nh n n n : "Anh c g ng chuy n th n tay anh o vào bu i sáng nay. Sau ngày v m t.Không. các con ch ng bi t l y gì làm ma cho b .Ta. ta v n i i tin t ng" Tôi nói: " ã th tôi s lên th ng Qu c h i g p anh o". Tôi chép l i b c th v i nét ch n n nót.Báo cáo c Tr s Qu c h i (33 Ngô Quy n) b o. Hai gi chi u mai. Nay kính th . Phùng Quán".Th thì m i c d ng xe Ông già th s t: . Xuân Thi u xem b c th r i trao l i cho tôi. và chuy n l i mình n v i ông: "N u Qu c h i còn nh n tình c ngh a x a. c ra h i: n có vi c gì ? ng chí. Tám m i tu i r i. a ch ng i nh n. Tôi xin chuy n n ng chí l i u thác c a ông. ch a bao gi vi t m t o n v n nào mà tôi ph i n o. ng chí . tôi mu n g p Ch t ch Lê Quang a n ki n ph i không? . Tôi không có chuy n ki n cáo gì âu. Ch c n g p ông Ch t ch t m t công vi c c n thi t. Tôi chép i chép l i b c th nhi u l n. cân nh c t ng ch m t. li n trá l i v i gi ng Qu ng Tr . c n tr ng n nh b c th này. d dàng nh v y?". anh y m i gi i quy t k p". l i b c. ch s m t n i n lúc n m xu ng. v i dòng ch trong ngo c n: "Kính nh Ban ch p hành H i Nhà v n Vi t Nam chuy n". Tôi d t xe n th ng chòi gác. Anh công an gác tr -C . ch t không ph i là i u áng s . ông oàn Phú T tìm g p tôi và nói: "Mình c m th y nh ng n èn ã c n d u. c l y dáng i th t ch ng ch c. Mà các c nông thôn ã tìm lên n t n Qu c h i thì ch có m i vi c là n kháng cáo nh ng chuy n bê b i c a chính quy n a ph ng.Ch c c mu n Tôi oán anh ta cho tôi là m t lão nông t làng quê lên.

có. C u quên t r i à? Tôi ch m chú nhìn ông. th y gian phòng ngoài c a có t m bi n T ng biên t p. . r i ta nh c cho mà nh ."Th thì không n thua gì r i anh T i« Anh en quá.. li u có gi i quy t c không? Ng i chi n h u c c a tôi g i i n tho i. c tên tôi trên phong bì th . V tr ng V Chính sách.Th t tình mình không nh m t n i uy nghiêm nh th này sao l i n y nòi c« Tôi b i r i nói. Ch c u i lên t ng gác hai. nh ng s ph n ã an bài« Mong vong linh anh ng gi n tôi". tên là Th . nh ch a? . T th y h i còn làm lính "Tr m l m t" c u coi b c ng c h n:. h i ý ki n ông ta. nh r i« Mà ngày x a t nom c u to con h n« . i u ni là có hy v ng y. c xong b c th g i ng chí Lê Quang o. C u có nh tr n ph c kích oàn công-voa g n n Hòa L c Nam. ch a chi dã ch b i. tôi ch y i m i m t s cán b ch ch t c a c quan. quay l i nhìn tôi g t g t: "Ông y m i c u lên g p. trong v Tr n D Châu và Lê S C u. Lát sau tôi c m i vào phòng h p. . Ông ta ang ng i ó". Chúng ta s cùng h p bàn cách gi i quy t trong khi anh o i v ng". t là lính "Chín l m".Vô ây u ng chén n c ã. t th i chi n khu Vi t B c. .C u c ng i ó.Lúc thu chi n l i ph m. anh Th nói: " ây không ph i là chuy n ngh a c mà còn liên quan n nh h ng chính tr « Anh Phùng Quán ng i ây ch tôi m i phút. m t chuyên viên c trách nh ng vi c t xu t c a U ban Th ng v Qu c h i. nh r i« . en cho n ch t. t g i i n tho i cho ông Phó T ng biên t p báo "Ng i i bi u nhân dân". Ông ng ng m t lên h i: "Có ph i Phùng Quán "V t Côn o" không?" . nh ông th ng tr c chuy n giúp cho Ch t ch Lê Quang o ông ta lên m c k nh. chi n d ch Phan ình Phùng n m 1952 không? . c u v i t giành nhau kh u ga-r ng.D o ni nom già h m hí.Có.Nh r i. Anh d ch " en" mà s anh ch nh n c toàn ph n en« Tôi ã h t s c v i anh. Phó T ng biên t p báo "Ng i i bi u nhân dân" kém tôi vài tu i. c u t n n c u m t cú vô quai hàm. lòng l y làm l : " ra m t anh quen bi t h ng ng i nh mình?" . C u là lính "Tr m l m t". Anh Th không nh ng b t oàn Phú T mà còn bi t c chuy n ông là ng i u tiên ã ra tay ch ng t n n tham nh ng. Ngoài anh Th có V tr ng V Tài chính. có h t h i i ph i teo tóp l i nh trái m p khô« R a c u g p ông o có vi c p t m t cú gi a b ng.Xí« già thì ng chi? Tôi trình bày tóm t t câu chuy n và nói: "Th mà ông không?« o l i i v ng«.úng r i« . và c Tôi a phong th và b "Tu i th d d i".

ánh m t s c s o. Phan T « nh ng oàn Phú T thì không. Chúng tôi không còn trách nhi m gì v ông. nh ng tôi ã c t b câu này cho vi c trích d n th có l i cho m c ích c a tôi. Anh Thi c ng là i bi u Qu c h i khóa I«". oàn Phú T . . Tôi tái m t« Dò tìm l i l n n a. Ông ã v ch m t Tr n D Châu. Nh v y thì tôi ã t chu c l y m t hoàn c nh h t s c l b ch. Nh ng ông ã ào nhi m t n m 1951. C. Tôi ho ng s th t s . Chúng tôi cùng ch m u trên ba trang v n T. tôi li n v n d ng n th . Có l tôi v h i l i anh Nguy n ình Thi xem sao. p úng: "Vi c này tôi nghe các anh H i Nhà v n nói ch c l m. B t ch t tôi nhìn th y trong s K y u có m c: Nh ng i bi u Qu c h i ào nhi m.Tôi nóng n y ng t l i ông. ta tra v n T. Tên i bi u c x p theo v n A. chúng ta ph i c n ki m tra xem ông oàn Phú T có ph i là i bi u Qu c h i không ã«" Ông ng lên ra kh i phòng h p m t lúc r i tr vào. nói: "Tr c khi bàn b c cách gi i quy t. Th t ra. Tôi l p b p. Mi ng nói. chân tôi d m ng lên. sau ó ông b thành«" V tr ng Chính sách nói: " ây là K y u. . Nguy n T ng Tam. Trong s này có c tên Nguy n H i Th n.B c th g i lên ng chí Lê Quang o c anh Th c to lên cho t t c cùng nghe. Không có tên oàn Phú T . Tôi nói: "M t nhà th c ng s n ng i c tên là Bectôn Br ch. bìa b c v i có ch m vàng. r i g t u: "Qua khâu ki m tra. Tr n D Châu ã b x b n nh chúng ta ã bi t« C m th y ch ng y lý l c ng ch a thuy t ph c h . i tá C c tr ng C c quân nhu phè ph n trên x ng máu chi n s . ch ch a bao gi h i th ng ông« N u oàn Phú T không ph i là i bi u Qu c h i thì nh ng con ng i s c s o này s nh n ra ngay s gian d i c a b c th . vì ông ã u tranh nhi u n m".Tôi nói g n nh reo. V tr ng V Chính sách tr c n m m i tu i. ng i cao g y. vi c oàn Phú T là i bi u Qu c h i khóa I thì tôi c ng ch nghe nói v y thôi. V tr ng Chính sách xem xét l i l n n a.Tuy ông ào nhi m. nh ng tr c ó ông là nhà th u tiên ng lên ch ng t tham nh ng. Tôi nói: "Nh ng nhà th oàn Phú T chi là i bi u có m y n m. B. Tôi nói ti p: "Nh v y nhà th oàn Phú T là "m t ng i t t h n n a". tay c m cu n s dày c p. c t làm sao rút c ra nhanh kh i gian phòng h p. t ng vi t nh ng câu th y s c giáo hu n: ng M ~ ng it th n M t ng M t ng i i i u tranh m t gi là m t ng u tranh nhi u n m là m t ng u tranh su t i thì r t hi m« i t t. Tôi ch t ngh : v n còn m t tia hy v ng. Ông l t gi k y u tìm v n T. nên không có chính sách c p ti n làm tang l cho ông«" . Có tên Nguy n ình Thi. ông oàn Phú T úng là có danh sách trong i bi u Qu c h i. Lúc này tôi ch mu n chui xu ng t. Và ông ã ch ng m t cách th t can m. M t ng it th nn a i u tranh nhi u ngày là m t Th t ra o n th này còn có câu cu i cùng: "Nh ng ng i ó m i th t c n thi t cho chúng ta". gi i thi u: " ây là K y u danh sách i bi u Qu c h i t khóa I n nay.Chính sách t n c quý tr ng nhân tài . Ông t cu n s tr c m t tôi. Tôi h i h p nói: "Th tra c u m c này xem có tên ông T không?" Ngón tay tr tôi l n d c theo các hàng tên« " oàn Phú T ây r i!" . V H ng Khanh".

Kính vi ng h ng h n nhà th n i ti ng oàn Phú T " ch y v phía bãi An D ng. Tôi nói: "Nhà ông bãi An D ng. Anh Th g i i n cho h a s ph trách "mi" c a báo "Ng i i bi u nhân dân". Nhìn lên ng h ã 11 gi . ng i ta ã ph m bi t bao nhiêu t i ác ch vì cái l p lu n áng s này. Càng lu ng tu i.úng. ho c ng chí V Mão« Mà bây gi c hai ng chí u i v ng«". Tôi th y m t l và ói m m ng i.. ngh anh c l i cho chúng tôi chép. tôi ã ph m hai l n nói d i. chúng ta c n ph i g i ti n n góp ph n t ch c tang l cho nhà th . V tr ng Chính sách b n kho n: "Không bi t nên lên vòng hoa nh th nào« Vì ông T không còn là i bi u Qu c h i n a«". h i khó tìm. rút bút bi. vi t ngay m t "b ng-rôn" v i ch vàng v i n i dung trên. ch m t vòng hoa l n. v t chéo t m b ng-rôn n i b t dòng ch nh vàng do m t h a s trang trí vi t: "V n phòng Qu c h i và H i ng Nhà n c . Tôi t cho h c sinh« V tr ng Tài v h i: ng chí nhà th c ng s n này là ông c ch m rãi t ng câu theo ki u th y giáo c hay Tây c? . m c d u ch a có chính sách v nh ng tr ng h p nh th này. V tr ng V Chính sách h ng hái nói: . Trong s vi c này. Tôi không ng th l i có s c m nh thuy t ph c n nh th . úng 1g30. vi c này v a h p v i o lý v a có nh h ng chính tr t t không nh ng ch trong n c mà c n c ngoài". M nhà th oàn Phú T ã c các con c i táng« Nh ng lòng tôi sao v n ray r t mãi không yên. Nh ng tôi tính toán: n u tr v nhà n c m r i p xe n thì không k p m t. . hút thu c lào và ôn l i nh ng k ni m chi n tr ng d u b t c n ói. Tôi ghé vào phòng th ng tr c ng i ch i v i ng i ch n h u c c a s oàn. V tr ng Tài v g t u: "Vi c mua vòng hoa thì quy n h n tôi có th gi quy t c". úng 1g30 tôi s có m t ây cùng di v i các ng chí". Trên kh p th gian. Tôi s làm ng i d n ng. V tr ng Tài v có v ngh ng i lung l m. M i ng i u tán thành cách gi i quy t c a tôi.C ng hòa dân ch c. Chúng ta c n ph i linh ng chính sách. Anh Th nói: "N u ch a k p g i ti n thì chúng ta có th g i m t vòng hoa n vi ng". ông ng lên: "Các ng chí c ng i ây nói chuy n. («) Nhi u n m tháng ã trôi qua. yêu c u t m x p công vi c "mi". Tôi cho ng i i t vòng hoa thì m i k p". Tôi quy t nh l i ây bu i tr a. Nh ng l i l m mà tôi ã ph m ph i trong công chuy n nhà th oàn Phú T .V n phòng Qu c h i và H i ng Nhà n c. V tr ng chính sách h i tôi a ch cua nhà th . ng i ã sáng l p ra oàn k ch nói qu c gia Béc-lanh. c chính T t c cùng m s tay. ng h ch 12 gi . Tôi nói: "Theo tôi có th : "Kính vi ng h ng h n nhà th oàn Phú T .Th hay quá! M i ng i tr m tr . chi c Vonga en choáng l n mang bi n s V n phòng Qu c h i. càng chiêm nghi m tôi càng không tin r ng "m c ích có th bi n h cho ph ng ti n". ông nói: "Nh ng ký duy t nh ng kho n ti n t xu t nh th này thì ph i ng chí Lê Quang o. càng s ng. Qu c h i g i vòng hoa vi ng m t nhà th n i ti ng.

Anh xoay tr n làm ngh p inh. tôi có c m giác mình là ng i n c ngoài vi t ti ng Vi t. Cái kho ngôn t dân dã c a anh d ng nh vô t n. còn tôi b th ng c ng chân. i b o v chúng tôi hy sinh m t h t hai chi n s . Tôi hy v ng có nh v y tôi m i («) Anh còn m t t p truy n ng n. ph v i v thêm ngh bánh . c ng m t dòng "ng a. Mà c n ti n . c các n cho các Do ó v sau này. R i yên ph n h m hiu. H Tây ± 1993 9. không còn c n n ng c. voi". tôi ph i s d ng òn li u m ng. m i l n nhìn th y các anh v n ngh s có tên tu i. Tôi c ng có làm c vài câu nôm na nh sau: "N u các anh b b n b vây súng gi c . tôi l i ch t nh n l i d y c a Chính u n m nào« Kh n n i.B i v y. Chúng tôi ã thi hành ch th c a Chính u h t s c nghiêm ch nh. B i v y các ng chí ph i b o v v n ngh s nh b o v con ng i gi a m t mình". làm th . âu nh tám truy n thì ph i. H ng Nga th c d y Phùng Cung (1) xu t thân là ng ng n t h i còn chi n khu Vi t B c.vì n i dung i u nó d i c a tôi không phù h p v i tính cách con ng i ông. Trong oàn này có nhi u ngh s n i ti ng: Thanh T nh. So v i t t c v n xuôi c a tôi ã in ra. s tr ng truy n ng n. ch a k p ra m t b n c thì ã b cái khách quan kh c nghi t "b o l u" cùng v i tài n ng c a tác gi . c tr t do. mà trong thâm tâm tôi bi t ó là m t bi n pháp r t t i t . gi c càn quét ìiên miên.có ngu n g c sâu xa c a nó. v a làm công tác b o v . Ngày ó chi n tr ng Th a Thiên bom n y tr i. ch th : "Nhân tài là v n quý c a t n c. Phùng Cung nh xa l v i môi tr ng v n ngh . ng th i ây c ng là l i t thú v i ng chí Lê Quang o mà tôi h t lòng kính tr ng. Vi c u tiên là anh cùng v i v s a l "T n cao r ng cho c s ng tr v quê quán". Anh vi t truy n n âu. suýt b c a phía trên u g i. i vi t v n xuôi. n gi c không ng n c cái lông chân oàn v n ngh s . Do c g n oàn v n ngh s . Ph m Duy. anh tránh th t xa mùi bút m c. Truy n nào vi t xong anh c ng a tôi c. Tôi coi thiên h i c này là s t t i tr c h ng h n nhà th oàn Phú T . không th nào tha th c. và v i c gi ! Tôi trông ch vào s phán xét dù nghiêm kh c c c u r i. Truy n nào c ng làm tôi say mê vì v pc a ngôn t . Tôi c c vào i b o v m t oàn v n ngh s t vùng t do Liên khu 4. n máu (th chúng tôi có s n) nh ngày chi n tr ng. cánh lính b o v chúng tôi c ng t p t ng b t ch anh. v i các anh c quan V n phòng Qu c h i và H i ng Nhà n c. Chính u Trung oàn Tr n Quý Hai n g p chúng tôi. vào Th a Thiên i th c t chi n tr ng. N m tôi m i tám tu i. Sau m i hai n m cách ly i th ng. trinh sát. B u Ti n« i b o v chúng tôi có 8 ng i. v a d n ch ng trình.th chúng tôi hoàn toàn không có .Chúng tôi s xông ra l y ng c che anh«". Su t hai tháng. bây gi mu n che ch . là lính trinh sát c a Trung oàn 101. có tài n ng ph i s ng kh c c nh nhà th oàn Phú T . b o v nhân tài. Tr c khi lên ng nh n công tác. M t t n c không có nhân tài thì t n c ó s l n b i.

rán, nuôi ba a con trai ang s c n, s c l n. Song hình nh mùi d u nh n, r s t, m rán v n không át c mùi bút m c. Nh ng lúc r nh tay, anh ng i bu n thiu, th nh tho ng ch m ngón tay vào áy chén trà c n, vi t m t t gì ó lên m t bàn« Tôi th ng p xe t Nghi Tàm lên ph Mai H c th m anh, khi mang cho con di c, con trôi v a câu tr m c, khi mang bó rau mu ng c y v h . Trong khi ó, th t b t ng , anh sáng tác th . c th anh, có bài ch vài ba câu, tôi b ng th y thiên nhiên quanh tôi v t giàu có lên b t ng và tr nên p xao xuy n t n áy lòng - nh ng v p t tr c n nay tôi v n nhìn mà không th y. M i ây, Ban ch p hành H i Nhà v n Vi t Nam quy t nh trích qu sáng tác c a H i làm món quà t ng sáu h i viên (trong ó có tôi) ã ph i ch u nhi u thi t thòi trong 30 n m qua. H i in cho m i ng i m t t p th bao c p, tác gi t ch n nh ng bài th v a ý trong th mình, dày t hai tr m trang tr l i. N m anh b n ang d ng b n th o. Tôi c i ch a bao gi c in riêng m t t p th càng h m h chu n b . Và b n th o ã chu n b xong, ch còn mang n n p. Tr c khi n p tôi em n anh Cung tranh th m t vài nh n xét. Nhân d p này tôi ã d i d t c l i t p th tích l y c a anh. c xong, lòng h m h c a tôi chùng l i. Tôi không còn mu n in th n a. Tôi t nh : in làm gì khi ch a có c p m t bi t nhìn nh Phùng Cung? Tho ng mùi ru ng i Thóc gi ng c a mình N ng v t ng n tre uôi én ng nh i u cu c m Lay nh p gió may. (Mùa gieo m ) D i m t anh, c nh v t hi n ra sinh ng n th ! Ngòi bút c a tôi âu còn dám ua chen. c ng c. Hãy c cho ra Th y tôi chán n n, anh Cung "Th i c ch th tr r i l ng nghe d lu n". ng viên khéo:

ng, d lu n khách hàng m i là khuôn vàng th

Trái v i tình th c a tôi có i u ki n in r i mà còn n o, tình th c a anh Cung l i là mu n in mà không có i u ki n. Anh dí d m g i m a mai t p b n th o th anh là "H ng Nga ng trong r ng". Nh m i ng in th ? i ã th y, ngày nay n c ta xu t b n th là vi c khó kh n l m. B n mu n

Xin m i! C vi c b ti n ra mà in. Nhà xu t b n ch có th tham gia b ng cách ch u m t ph n trách nhi m v n i dung và ng ra xin gi y phép xu t b n, v i i u ki n b n tr ti n l phí. M t nhà th nghèo nh Phùng Cung, n m nay ã sáu m i nh m tu i có l n lúc "ch n t s ch d n mình vào v nh vi n" c ng không hy v ng th mình c ng i c th ng th c qua nh ng dòng ch in. H ng tháng ch v i mâm c m gia ình "b n mùa rong ru i ch n rau d a" c ng thêm vài ch c nghìn ti n i n, d m nghìn ti n n c, ch Thoa v anh c ng ã ph i t t t ch y "gi t nóng" quanh bà con l i xóm. Th anh ành n m ch «

Nh ng tôi quy t tâm in b ng c th anh. Tôi s i kh p Trung, Nam, B c c rong th c a anh và quyên góp ti n. Tôi c tính mu n có ti n in hai tr m bài th ng n, tôi s ph i c th và quyên ti n n m t n m, trong khi ó bao nhiêu chuy n có th x y ra làm cho công vi c thêm ph c t p. Quá trình ph n u h n ph i chia thành nhi u t i i v v . Nh ng tôi ã g p m t chuy n b t ng . M t hôm trong b a c m gia ình có anh Nguy n H u ang d , tôi nói: - Em s p i xa, v ng nhà ch ng kho ng m t n m. Anh nh luôn luôn v i v con em cho vui. - Chú có công chuy n gì mà ph i i xa nhà lâu th ? - Em i d c th rong, quyên góp ti n in cho anh Phùng Cung t p th . C m t i gian kh vì cái nghi p bút m c, anh y ch có m t c v ng c in m t t p th t ng b n h u và góp m t v i i tr c khi v nh bi t chúng ta. - Tôi g p chú Cung luôn, sao không th y chú y nói chuy n này v i tôi? - Anh Cung không nói, em cho là anh y ngh có nói anh c ng không giúp anh thêm b n tâm. - T p th chú Cung âu, chú Anh ang ch m chú a tôi xem. u có mái tóc ng n quen thu c nói: c h t t p th . Anh kh g t c gì, ch làm n nhà em n c m

- Tôi không ng th chú Cung khá th . Theo tôi còn khá h n v n xuôi chú y. Bây gi th này chú Quán nhé: chú không ph i i âu h t. Tôi s cho chú Cung ti n in t p th . Tôi tr n tròn m t: - Th không r nh bèo âu anh i? In m t t p th vài tr m trang v i hình th c ch xoàng xoàng thôi, anh có bi t ph i m t bao nhiêu ti n không? T hai tr u n hai tri u r i y! Tôi t ng anh tái m t t ng h ng tr c s ti n mà tôi thông báo. Anh v n bình t nh l t l t nh ng trang th , c l i m t vài bài v a r i ch a c k , r i ch m rãi nói: - Tôi s cho chú Cung Không ti n in dù có t n nh chú v a nói. tôi h i anh l y âu ra ti n, anh gi i thích luôn:

- Tôi cho chú y dùng t t c s ti n tôi dè s n t ng ng dành d m c trong hai m i n m qua, nh t là t b n n m tr l i ây tôi có l ng h u, l i c nh ng anh ch em cùng ho t ng h i M t tr n Dân ch , H i Truy n bá qu c ng , H i V n hóa c u qu c, các i Tuyên truy n xung phong ch ng Pháp, ngành Bình dân h c v cùng nh ng b n bè xa g n, bi t tô còn s ng và nghèo kh , k ít ng i nhi u h g i ti n n giúp . Ngoài nh ng kho n chi tiêu c n thi t h ng tháng, còn l i bao nhiêu tôi g i t t c vào qu ti t ki m ngân hàng, phòng xa ph i d ng túp l u khi không còn ai cho nh , phòng xa lúc m n ng kéo dài, phòng xa c lúc ch t n a. Nh v y mà s ti n ti t ki m c a tôi cho n hôm nay ã lên n h n b n tri u ng. S ti t ki m ây« Anh móc túi áo b i c m c bên trong, l y ra cu n s b c trong ba l n gi y nh a bóng, ch ng ngang, d c b n dây cao su. Anh t s tr c m t tôi và b o:

- Chú gi l y. Tôi s làm gi y u quy n cho chú rút ti n ra s d ng. N u s ti n này ch a , tôi s v quê òi vài t thóc cho vay, bán i r i g i thêm ti n cho chú. Tôi yêu c u t p th ph i in th t p, mà p gi n d , ch không r m rà, lòe lo t nh nhi u t p th ang bày bán. Không hi u sao nghe anh nói tim tôi h i h p và c tôi nh ngh n ngào. Tôi c quen bi t anh ã g n b n m i n m nh ng cho mãi t i hôm y tôi m i th t hi u anh là ng i nh th nào. Nguy n H u ang là ng i n u chi dùng cho b n thân thì m t tr m ng ba qu kh chua g i u (thay chanh mà anh v n s t) c ng ti c ti n, b t c d m i ph i mua, nh ng ã là vi c ngh a hi p thì s n sàng san s n ng ti n cu i cùng. Th y. N u b n th o th Phùng Cung là "H ng Nga ng trong r ng" thì t m lòng tr giúp vô t c a Nguy n H u ang chính là "Hoàng T p trai" n ánh th c. Và t p "Xem Hà N i, ngày 20 tháng 11 n m 1994 10. Nhà tiên tri t m c i i ng bí m t c a ý ngh , khi n nhà bác h c tr thành ng i th n bí, « vì v y mà có s rung và thi s thành âng tiên tri. (Victor Huygo - Lao êm" s ra i.

ng bi n c ).

Tôi h ng ngh , m i qu c gia, m i dân t c, m i a ph ng l n nh « u s n sinh nh ng nhà tiên tri c a mình. H l u l i nh ng l i s m ký, nhi u khi c truy n t i này sang i khác, tiên oán t ng lai, s ph n, nh ng b c th ng tr m c a c ng ng. S m ký c a h c mã hóa thành t c ng , ca dao, c tích, huy n tho i« và ôi lúc ch là l i nói b t ch t. Có nh ng nhà tiên tri n i danh và r t nhi u nhà tiên tri vô danh. Có nh ng nhà tiên tri t m c th gi i, qu c gia, và r t nhi u nhà tiên tri t m c thôn xã, chòm xóm. Tuy t m c nh v y nh ng ôi khi l i s m ký c a h c ng làm ta l nh ng i« Trung oàn 101 chúng tôi c ng có m t nhà tiên tri . Anh tên là Tr n V nh th ký c a i i trinh sát. Anh làm th , l y bút hi u là Trình Vân, sau i là H Vi. Bài th L i quê c a anh có m t trong Tuy n t p Th kháng chi n do Nhà xu t b n H i Nhà v n Vi t Nam xu t b n n m 1994. Nh ng bài th G i ng i chín l m c a anh m i là bài th c c trung oàn truy n t ng. Trung oàn 95 là quân ch l c t nh Qu ng Tr . Chi n d ch ông Xuân n m ó, 95 bí m t hành quân vào chi n tr ng Th a Thiên ph i h p chi n u v i 101 chúng tôi. H Vi thay m t anh em 101 vi t bài th này, g i các chi n h u trung oàn b n, khi hay tin h ã lòng l ng vào ém quân trên t chi n tr ng nhà. " Sông tôi anh N Ch ph ng tôi anh B a tê hai n c m sào n x i ào lôông cây

a hai tr i

ây ch m t m y l i cho b a"

Theo tôi, H Vi là nhà th có bi t tài s d ng ngôn ng a ph ng. Nhi u ti ng a ng thô ráp, trúc tr c, n ng chình ch ch« c anh a vào th , l p t c tr nên nhu n

nói v i tôi. t v n c n thi t ph i ch n ng nó l i. N m ó. i m y c s n lùi chín. Anh h i chi c c c . Tôi nói: "Em mà làm c nh ng bài th hay nh r a thì em ph i mang i khoe kh p chi n khu!". T n Hoài. m t l p tr ng cách m ng. m t không r i ng n l a cháy b p bùng: . V i con m t nh ng ng i lính m i sáu tu i chúng tôi thì các nhà th là nh ng siêu nhân. có m t cô n c u th ng ng i Pháp. Th H Vi b cán b lãnh o. Nh ng bài này anh ch c cho m t s b n h u thân thi t trong Trung oàn "nghe ch i". R t nhi u chi n s thu c lòng.Em có bi t t i r ng mà trung oàn mình l i . c a trung oàn có m c phê phán th H Vi. u c tâm h n chi n s . v n xuôi c a Nguy n Kh c Th . Trong nhi u cu c h p c a t nh. C ng i cô t s ng máu và bùn. Ánh m t bu n thiu và câu ca dao v con cá trong l . Ta th ng to.t báo kháng chi n c a t nh . Vì tính ch t lây lan c a nh ng bài th riêng t này mà th H Vi c coi là m t hi n t ng và cán b lãnh o t nh ngày ó c bi t quan tâm. Nào là ti u t s n lãng m n.Con cá ngoài l lúc l c mu n vô«". v a l t v a tr l i: c. làm nh t ý chí chi n u c a quân dân Th a Thiên«vân vân và vân vân. ã ghi kh c vào trí nh tôi khác Sau khi anh ch t và tôi ã l n khôn h n. Tôi ang m i x m n m l t l i m y c s n cho chín t s bao nhiêu mà ch ng Anh ng i bó g i. Anh ng i v i tôi bên b p l a t ngay gi a lán tr i.ó là phiên hi u« C p trên mu n t là trung oàn m t tr m l m t không? u. tôi c bi t nh ng bài th "riêng t " c a anh không bi t b ng cách nào ã l t ra kh p trung oàn. H Vi còn làm r t nhi u nh ng bài th riêng t mà anh g i là Th S Tay. Tôi r t ng c nhiên khi nghe anh H Vi d n nh ng ng i nghe th nh v y. Và m i l n c xong. hung d ch y m m t ng ch ng mu n cu n ph ng c ng n i mà lán tr i i tnnh sát chúng tôi d ng chênh vênh bên s n d c. ngâm nga khe kh trên ng hành quân. ngày ó tôi ch a hi u nh ng ã ám nh su t i M t êm. ngân nga nh c i u và l p lánh ánh vàng thi ca« Nh s ph n c a t t c nh ng ng n i ti ng. H i B ng. chép t ng các "Súy Vân ± Súy Ki u" các thôn xóm trú quân. còn tôi v a tròn m i sáu. M t tr m là trung oàn. trúng n ch t n m l n l n gi a ám xác gi c. anh u d n ng i nghe: "Nh là nghe mô b ó! ng k l i v i ai. Ngoài nh ng bài th ng báo. Con sông Ô Lâu hi n hòa n c l c ng u dâng cao.nhuy n. nh t là i v i m y "x " cán b chánh tr «". nh ng v n p nh m t thiên th n. Anh ch t h i tôi: . Anh nhìn tôi. tuyên hu n lên án gay g t. Tôi b t phì c i. mi ng c i mà ánh m t bu n thiu: " R a ó em . tu i ch ng m i chín ôi m i. trung oàn chúng tôi ánh m t tr n ph c kích l n trên ng qu c l m t B c Th a Thiên. c bi t trong tr n ph c kích này.nh ng cây bút c phách c a Trung oàn.Em ng t ng« Ng i ta t nh r a là có ý ngh a c còn l m t t c là nhà th H Vi ó. ng i yêu anh c ng nhi u mà ng i ghét anh c ng l m.h u nh s báo nào c ng có th c a H Vi. tr i chi n khu m a t m tã. H Vi h m hai. i Ngày ó trên t báo Gi t gi c . ôi m t xanh bi c ã ch t nh ng . Con cá trong l hoe con m t . Câu nói t ng h ng c a anh không ng nào m t v t b ng sâu« ó em .

Và m i sáu tu i u. n c m t gi t ng n gi t dài r t xu ng bài th t m n c sông Ô Lâu mà tôi c m kh kh trong tay. Tôi ch lúc các anh tòa so n s h . Tôi ch y m t m ch ra th ng b sông Ô Lâu. thì bài th c dán ch ng lên m t bài v n xuôi t ng thu t s th ng l i giòn dã c a tr n ánh. Tôi c i c l i nhi u l n bài th gi a ti ng gió th i lau lách xào x c trên u và ti ng con sông Ô Lâu ch y lúc khoan lúc nh t d i chân« T hôm ó ch còn nh n nay. ngâm t báo xu ng n c. ch nuôi.m t cái t i x u xa nh t d i v i nh ng ng i lính chúng tôi h i ó. n i tòa so n báo Gi t gi c óng. Báo v a in xong. H Vi còn b k t t i h hóa . Tôi làm liên l c c a n v trinh sát. r i s có ngày anh ta i h n v i k thù". ng ngác nhìn lên b u tr i xa l v n v nh ng l p l p mây chì«Lúc thu d n chi n tr ng. nh nhàng. Hoàng Th ng Khanh« u làm th v cái ch t c a cô và cùng l y u : Cô n c u th ng ng i Pháp. Tu n Hoài. bài th chia làm nhi u kh ng n dài. s m t l p tr ng kháng chi n "Bây gi thì anh ta khóc th ng k thù. xoáy c t báo c m k ó. Riêng H Vi. l n u tiên tôi c n m cái v m n chát kinh ng i c a chi n tranh qua bài th c a H Vi. Cùng v i H i B ng (ngày ó anh còn l y bút hi u là V n Tôn) bài th Cô n c u th ng ng i Pháp b cán b lãnh o a ra m x . tôi c m t báo chui vào m t b i lau s y r m rì.úp" c a anh là th này: S ng chi n khu. không hi u sao t t c chúng tôi u tránh g p c p m t xanh bi c ng ngác c a cô.v n m to. ngoài cái t i th . tôi c m t kh : Nhìn mái tóc b ch kim em U t s ng máu và bùn ôi m t V Qu c anh n c m t l ng tròng n súng tr ng!« ng Hòa bình t ng em m t nhành hoa tím ngát Chi n tranh t ng em m t viên i ng i em gái Pháp n c u th Tôi ng i khóc l ng l . Nó c coi là i n hình c a s dao ng. anh ã b xác cô t lên ch m t ng khô ráo. do quá thi u th n tình c m gia ình. s báo này c ng ch c phát h n ch . em nuôi« Tôi c ng có m t bà . m nuôi. d t luôn vào c p qu n. t c p chính tr viên i i tr lên. chúng tôi bày ra trò nh n anh nuôi. phân tích. u uôi cái t i "hát. Nó x u xa n n i ng i ta ph i g i ch ch là t i "hátúp" nó b t i cái v tr n tr i ê ti n. c a trung oàn nh H i B ng. Tôi ch y vào "xê ca" 5. Theo d lu n c a chi n s thì bài th c a H i B ng hay nh t. r i l y v t áo quân ph c rách t t i. ch a k p phát hành. lau s ch nh ng v t máu và bùn trên g ng m t tr ng nh nõn hu và trên mái tóc màu b ch kim c a cô« Các nhà th n i ti ng c a t nh. c n th n bóc bài v n xuôi dán ch ng lên bài th . h n b n m i n m trôi qua. Ng i ta ã k t lu n v H Vi nh v y. tìm m t ch b sông th t khu t v ng. k t qu hùng h n c a t rèn cán ch nh quân«Tuy v y. H a vô n chí. phê phán n ng n . Nh ng bài th c a H Vi c ng trên báo Gi t gi c. Ch cho h dán thì gi ng m n c.

Nh ng th này chúng tôi xin c c a m y ch hàng xén các ch quê vùng h u ch. kíp n . b quân mình b n ch t trong tr n Câu Nhi ng Lâm thì u ng quá anh hè? Anh H Vi xoa xoa u nó. Chúng tôi không bi t nên ng h hay nên ch ng m i tình c a hai ng i. càng l . m t l p tr ng. ch nh là dáng ng i m nh mai. Chúng tôi nghe l m các anh l n bàn tán: trên quy t nh s b trí a ch Hoài Trinh ra vùng t do khu 4 h c l p y s . C chi n khu d n vào phê phán t i l i c a hai ng i. vào búi tóc ti p t cho các n v bi t ng n i thành. Ch ng m y ch c c chi n khu u bi t m i tình "b t chính" c a hai ch em nuôi. Ôm r t lâu. H Vi nh n ch nuôi là ch Hoài Trinh. choán g n h t n a khuôn m t và mái tóc ch dài n ch m gót. y tá b nh vi n chi n khu. c p m t ch to m t cách k d . Nh n ch em nuôi c ít lâu. Anh nói: "Khi mô anh tr thành nhà th thiên tài nh Rem-bô thì anh m i dám dùng gi y m c các em cho". a ra m t ý ki n ng ngh nh: Th ng B ng-da-r n b ng . Tr c kia ch là hoa khôi tr ng n sinh ng Khánh. th ng Châu-sém m i l n v ng b ng trinh sát. c i: "Thi t may! Ông y ã ch t cách ây g n tr m n m r i". Nh ng h càng gi u. Th ng M ng hay h i: "Ch có hay ra sông Ô Lâu gi t áo qu n không. . c l u n n a. a thì cái bút máy Cao lô. Ch Hoài Trinh l n h n anh ch ng ba. Nghiêm tr ng h n. u t t vào b nh vi n th m ch . Nh ng m c ích là cách ly hai ng i kh i ph i d n sâu thêm n a "m i tình t i l i". anh h m hai. tr v chi n khu. ch m i b ng tu i các em mà th ông ã l ng danh th gi i. M y ng i cán b chính tr . Nh ng ch ch a k p ra khu 4 thì ã ph i v nh vi n n m l i d i chân m t ng n i xào x c lau s y bên b sông Ô Lâu. Chúng tôi ch th y th ng c hai.L cái ông y c ng vô lính Lê d ng qua ây ánh mình. ng ngác. em b ng giúp ch ?".Rem-bô là cái ông mô r a? Chúng tôi h i. i em gái Pháp n c u th ng. ng i ta n là "cô y tá ch nuôi ã có mang v i nhà th em nuôi". mà ra h t!". a thì mang cho anh m nh gi y tr ng. Không hi u sao chúng tôi u có ý ngh : N u v ng ch Hoài Trinh chi n khu s v ng i m t n a. cu n v h c trò. M i l n chúng tôi ch y liên l c vào các c quan óng sâu trong núi. . . p a p úng h i ch : "Có nh n chi ra xê-ca-m t" không?" (Xê-ca-m t có ngh a là anh H Vi). C p m t to mênh mông c a ch b ng t nhòe nh xông ph i khói cay« T i tôi. Ch riêng t i liên l c trinh sát con nít chúng tôi thì hoang mang. . Cái tin này làm t i con nít chúng tôi bu n l m. Ch kéo cái u bù r i khét l t mùi n ng và mùi tanh tr c u c a nó vào lòng.m nuôi và m t ông anh nuôi. Tôi không còn nh rõ ch có p th t không. b n tu i. g ng m t vàng võ vì ói n và s t rét.anh nói. th ng Hi n.Ông y ng i Tây. Hai ng i c gi u m i tình mà chính h c ng c m th y "v ng tr m". cán b tuyên hu n thì h n h c m a mai: "C ng là do ba cái th th ti u t s n. l m c Pake« anh vi t th . th ng B ng-da-r n. ch h m sáu. Nh ng anh ch cùng ho t ng bí m t v i ch n i thành Hu k r ng: ch th ng d u truy n n. anh H Vi và ch b ng âm ra yêu nhau. và tìm m i c h i t v i anh ch tình th ng ó. Anh c t t t c vào cái túi d t v i à mà chúng tôi u bi t c a ch Hoài Trinh khâu t ng anh.

nói: "Khi mô ch tr vô b nh vi n. em ch m i ho v t. nh nhàng bi t m y. mà h n khoe ch cho h n u ng c m t mu ng y«". cho mi u ng thu c?". Ch t i mu ng thu c ch rót l ng quá. ch nghe". h n m ng r n. i ra sông Ô Lâu.h n v a ìi m môi li m mép ng m ngh . trèo ba d c núi m i vô th u b nh vi n.en c ng m c b nh ho gà nh em. M ng h i: "Mi khai b nh nh r ng mà các ch tin. Thu c ho c ng ng t g n b ng ng. nách cái r th a ng áo qu n d . "Tao khai m c b nh ho gà. n c c ng u. bào ch . úng là ng t th t . Hai mu ng thu c ho coi nh c m ch c. vô b nh vi n xin u ng thu c ho. H n kiên nh n ng ch . Sáng hôm ó. Ch c i: "Ch cho u ng mu ng thu c ho là kh i thôi". gi n ti n bi t m y Con sông Ô Lâu dâng cao. Ngày ó nh ng ng i chi n khu chúng tôi. Lót ni lông vào lòng r r i múc y n c. H n li n láu nói: "T i mi ngu. b ng ph ng t vách núi ch m h n ra m t sông. Cái r th a li n bi n thành cái ch u gi t. u ng t i ch . Ngày hôm sau th ng M ng ch y vô b nh vi n khai v i các ch y tá h n m c ph i b nh ho gà r t n ng. H n ph i l i b n con su i. "Em vô b nh vi n có vi c chi?" H n làm m t nh n nhó nói: "Em b ho« ch c là ho lao ch «".en là a u tiên ngh ra cái m o gi ò m c b nh ho. th ng M ng ang ng i tr c b u c a h c ánh v n trên t báo Gi t gi c. bên trên y chi c chi u cá nhân và t m m lông màu nõn chu i. d t c p qu n r i i xu ng b n sông. M ng m c ch y v i k l i v i T -dát. Ch Hoài Trinh t trong núi. nh ng ng i lính dãi d u tr n m c. ã ch ng ki n bi t bao nhiêu cái ch t. Sáng hôm ó. h n ng ng lên chào ch . "Anh T -dát nói.Chúng tôi.nh ng h i chua chua. nh ng ch a có cái ch t nào l i trong ký c m t n t ng kinh hoàng n nh cái ch t c a ch . Ch y tá l i c i nói: "T i em ch a m c ph i b nh ho gà. Ho v t ch c n u ng n a mu ng là lành". ng i khu t sau b i cây mô ó. Nh t nh các ch ph i cho mi u ng hai mu ng y! Ch a ch ng còn cho mi thêm c m t ve em v cho i u ng d n!". B n sông v ng tanh. Ho gà là b nh ho n ng nh t!". quân l ng thích ra gi t gi b n sông chúng tôi vì có m t t ng á l n. H n ng i tr c b c c a cùng vô b nh vi n v i ch . ch nh g i em v i. Ch l i c i: " thì ch cho u ng hai mu ng". không mang theo ch u ho c xô (vì không có).dát ôm b ng c i ng t. Các co ng n c d c b sông d c ng. Ch th y r áo qu n v i chi c chi u v t ngay mi ng r . b t h n há mi ng. mà mang cái r th a và m t t m ni lông. . xin c m t thìa canh thu c ho. Th ng M ng x m n m nh l i r ng vô b nh vi n khai mình m c b nh ho lao«Không ng l i g p ch Hoài Trinh. H n ã ánh v n h t c t báo Gi t gi c mà v n ch a th y ch lên. Các ch b nh vi n. ng a c cho u ng luôn. ho lao ph i u ng hai mu ng m i kh i". chi n khu v t h ng n ng sau su t m i ngày m a th i núi th i r ng. T . t i chúng tôi thèm ng quá Th ng Hòa. trên t ng á g n mí n c. chi n khu h ng n ng. h n t n nh: "Th ng Hòa. rên xi t vì ph i làm vi c quá s c Lán c a i thi u niên trinh sát chúng tôi n m ngay trên l i mòn xu ng b n sông. Ch mãi không th y ch b c ra. t m. Lúc ch Hoài Trinh ngang qua lán. H n v khoe m v i c i: "M i mu ng thu c ho c ng ng t g n b ng n a chén chè g o c a m Tào!". M t ch y tá c i c i c m chai thu c ho rót m t mu ng. m i l n ra sông gi t gi . H n th c m c ch gi t chi mà lâu r a hè«H n g p t báo. Ho lao còn n ng g p m y l n ho gà. Mi ph i khai là ho lao. H n oán ch ng ch i vi c riêng. Ch ng là chi n khu. ch y xi t. quay trong ti ng r n r .

anh H Vi m i t ng b ng công tác tr v . H n ch n quãng sông phía b chi n khu có m t co ng n c quay l i qua. qu n ngang qu n d c nh ánh ai vào co ng n ôc. b n nhóc trinh sát chúng tôi r áo qu n. Cái co ng n c ng kính n sáu b y mét. c nh dùng mã t u c a. b n r n c nhào t i. quay tròn nh chong chóng. nh ng không tài nào g n i. a lên cao. ng g n nh ch t l ng gi a dòng n c ào ào ch y quanh ng i. ch y lên tr m gác ti n tiêu c a chi n khu nh các anh l n ti p c u. L i ra n g n gi a sông. Chúng tôi tranh nhau k ch Hoài Trinh ch t nh th nào. quay k o k t n ng n . Chi u hôm sau. Ch m i phút sau.h n li n g i toáng lên. các anh l n. anh ph i dùng thanh mã t u c a. vì quãng này ng bào p thành cái p á d n s c n c vào co ng. C m t ti u i v a ng i l n v a con nít. H n hét lên m t ti ng th t thanh.. M t anh c h t s c g tóc ch kh i các gióng tre l y xác ch ra. ch p l y m t cái gióng ngang nh r gi co ng n c l i. li ng b áo qu n rách nh t a có gói c c xà bông th m xu ng n c. v n không th y t m h i xác ch . các anh l n. mò tìm xác ch . Ch có ti ng lau lách xào x c tr l i h n. Co ng n c nh c t t c ng i ch lên kh i m t n c. Anh H Vi v ng b ng công tác hai hôm tr c ó. nh nhàng k o k t t t nh c h n lên kh i m t n c và a h n lên cao. c i qu n áo. Chúng tôi mò tìm cho n lúc m t tr i g n l n. Ng p quá h n ph i buông tay nh y v i xu ng v c sông. m t ch m chú nhìn xu ng dòng n c ch y xi t tìm nh ng ch á ít rêu bám chân kh i tr t ngã. bám vào các gióng ngang gióng d c m i gi nó l i c. h n b i vào b . h n ch y ng c lên d c b n. kéo t t d i v c n c lên m t cái u ph n tóc t s ng qu n ch t vào cái gióng tre ngang. Khuôn m t ng i ch t trôi tr ng b t nh b ng cá ch t nh ng h n v n nh n ngay ra ch Hoài Trinh. h p l n. Nh b ma u i. r i d n v phía bên kia. Chúng tôi ch y ra ón anh u d c núi i vào tr m gác ti n tiêu. hí h ng em v bi u ch . ch t mái tóc dài c a ch qu n ch t vào các gióng tre co ng n c« Chao ôi. mi ng la th t thanh: "Ch Hoài Trinh ch t trôi! Ch Hoài Trinh ch t trôi!". h n d i ó ã ba hôm nên không bi t chuy n ch Hoài Trinh ch t u i. H n ch t nhìn th y t m ni lông màu nõn chu i b nh ng mi ng n c xoáy d i chân t ng á. lên cao mãi. H n ki m c m t c c xà bông th m. Hai hôm sau. lúc chìm xu ng lúc n i lên« H n l p t c hi u ra. Mi ng h n há h c. . cùng v i r áo qu n t và chi c chi u. r i ch y lên lán i trinh sát g i chúng tôi. không cho nó dìm ti p ch theo à quay« Nh ng cái co ng n c coi h n ch ng khác nào m t cái c ng u . nh treo l ng l ng gi a b u tr i chi u chi n khu y s ng mù. ch t t mái tóc m n c en nh huy n c a ch « Chúng tôi ào huy t chôn ch gi a ám lau s y x c xào d c xu ng b sông Ô Lâu. H t sách. chúng tôi ngu d i quá. nh y ào xu ng sông. h n ch t ng ng lên. mò xác ch ra sao. S c quay cái co ng n c m nh kh ng khi p. Chúng tôi âu có bi t k t m nh v y là ch c ngoáy vào v t th ng ang x i x máu trong lòng anh. c nh t ng rùng r n co ng n c qu n ch t tóc ch xách c ng i ch a t t lên tr i r i l i t t dìm ch xu ng n c. Th ng B ng-da r n i bám ng qu c l tr v . H n c i áo qu n i lên u. Mái tóc ch dài quá. ng chen chúc trên t ng á Chúng tôi.

B n gi c t n công chi n khu Hòa M và bao vây nhi u ngày. v ch c .mùa ông n m 1994 11. hai m t anh ráo ho nh! Anh ng b t ng nh v t hóa á. r gai tìm su t bu i mà không th y m hai ng i. Tôi mang th h ng v chi n khu. c p m t m tr ng tr ng nhìn chúng tôi. Ch m i h n m t n m mà vùng chi n khu c tr nên hoang vu n r n ng i. xác b c trong t m v i b t áo súng. chôn mìn. chôn anh. l ng l ng t c nh cái m n tr n th c a anh s p n m góc lán. Tr c ó hai hôm. Chúng tôi kéo nhau ch y tr c. Chúng tôi tìm th y xác anh n m v t ngang trên t ng á. câu nói k d c a anh chính là s m ng v s ph n c a ai l mang l y nghi p th vào thân. gài l u n d c các l i mòn chu n b ch ng gi c.Chúng tôi t ng anh s khóc l m. các n v tr c chi n. b n ch t p trung quân chu n b ánh phá chi n khu. Lúc tr lên chi n khu. b c d t ra hai bên.anh b t h i. Chúng tôi rút vào chi n khu D ng Hòa. Anh ng i cùng m v su t c êm hôm ó. Nh ng r i có tin v b n gi c càn ba huy n phía nam. ch c là cúng v tr c khi n« Có êm anh ng luôn ngoài ó không th y v lán. Th r i d n d n tôi m i v l ra. c ng i anh ngã s p xu ng bên n m t p tròn còn in rõ nh ng d u x ng. Tôi âu có ng cái th h ng này ã gi t anh. ng i anh r c h n i. không r ng. c d i ã nu t ch ng c hai« T khi tôi r i cây súng n i nghi p anh làm th . R i sau y. Hai chân anh nh b n. tôi t t vào cái mi u g i là Mi u Cô u làng. anh i vào cái l i mòn v a tháo g mìn. Công binh. Anh v p ph i trái l u n gài g sót. ch còn m t v i r ng. úng cái b n mà ch Hoài Trinh ch t u i. Tr i xui t khi n gì không bi t. xin ông c th t trông coi mi u m t th h ng. Công binh tháo mìn. Hai tay anh bíu r t ch c vào g á nên m i không tu t xu ng sông. nói v i chúng tôi g n nh van l n: "Các em v h t c i! V h t c ". "Chôn ch mô?" . Các l i mòn lau lách m c ph kín. Bu i chi u. Ch ít lâu sau. Tôi th ng k câu chuy n trên v i b ng h u và vui mi ng nói thêm: "H Vi là nhà tiên tri t mc i i:. d p nát n u g i. Trong ba m i n m ó tôi th ng hay b t ch t nh n câu nói k d c a anh H Vi bên b p l a chi n khu n m nào: "M t tr m là trung oàn. C hai chân anh u b th ng. d n anh ra m ch . cao lút u ng i. Chúng tôi i d c b sông Ô Lâu b t ngàn lau tr ng. anh H Vi c m n m h ng c a tôi. g l u n. M t n m lao ng công tr ng C am . còn l m t là nhà th H Vi y!". u và hai vai ng p chìm trong n c. Chúng tôi ào huy t sát m ch Hoài Trinh. ti u i tôi i công tác ngang qua Hòa M . tôi v ng b ng công tác. Anh khoát khoát tay. Nh ng th t l lùng. l u n. có tin c a trinh sát. i ra m v . không nói. chi u nào anh c ng mang bát c m chan n c ru c kh u ph n c a anh ra m . Lau lách. b t giác lùi cá l i. Ch c anh khát n c vì m t quá nhi u máu. Kho ng h n m t n m sau. gi i t a các l i mòn. g n nh thì th m. Ánh m t anh làm chúng tôi s phát run. R i vì th mà sa vào c nh chìm n i gian truân su t ba ch c n m tr i. anh bò l t xu ng b n sông. M t hôm. Chép l i bên b H Tây.

r u ch u". Tôi l i x u máu ói.Bình L c t nh Hà Nam Ninh. Tôi t h n v i mình s c g ng lao ng th t t t. không có thì ph i v y!" c. ng i ta s cho c u vào biên ch «". Tôi ã quá m t m i vì ph i i lao ng h t công tr ng này n nông tr ng khác. Nh ó tôi s c H i gi i thi u vào công tác Ty V n hóa. có th b t u h ng l ng cán s 1 . Th là g p ôi s ti n tr c p c a H i V n ngh m y n m nay . oan c. m hôi vã ra nh t m. tôi ti p t c c H i V n ngh c i lao ng c i t o Công tr ng Tr m b m i n C c Thành. có ti n b rõ r t v l p tr ng t t ng". Tr m b m i n C c Thành vào lo i l n nh t mi n B c ngày ó. c m t c u ta. ng x y ra nh ng chuy n lôi thôi nh m y t tr c. tôi ã ph i i nhi u t lao ng H p tác xã nông nghi p Thái Lai (Thái Bình). c i m là r t ph c th Ch Lan Viên. Tôi ã lao ng công tr ng này t khi san n n. nhà lý lu n phê bình lâu n m. u b c quan qu n lý nh n xét là "ch a ti n b ". ch ng nhân v n giai ph m quy t li t« Ti p xúc v i anh. .N. nói nh : "Anh N. ôi khi còn có "ý nh ngóc u d y"« N m 1964 cho n u n m 1965. nói n ng gi m m. móng cho n khi công trình c nghi m thu. Cu i n m s nh n c b ng khen c a công tr ng vì "lao ng tích c c.cà phê Th ng L i Th Xuân (Thanh Hóa)« t nào tôi c ng g p ph i chuy n tr c tr c. Tôi ph i lao ng i m c r i chuy n sang i bê tông.N. g m: N.T n m 1958. t i tiêu cho hai huy n Ý Yên. Cùng v công tr ng v i tôi t này có m t t ba ng i Vi n V n h c và B V n hóa i tham gia th c t theo ch th c a Ban Bí th Trung ng: Cán b i làm thu l i m t n m.Còn Mai Qu c Liên thì ch i Quán nh không chê th Ch Lan viên tr . tôi ch n p ti n n cho công tr ng. Th t lòng t ây. Nông tr ng cao su . tôi mu n c s ng yên thân. gi mi ng. Trong ba ng i này ch m t mình Trúc C ng là tôi quen bi t t tr c. Tôi h a v i anh s h t s c c g ng kh i ph lòng t t c a anh. Quán nh gi m m. c ng r n. n u có nhi u ti n b thì tôi s gi i thi u cho c u v công tác Ty V n hóa Hà Nam. d n d n tôi s c xóa k lu t. C am. Công tr ng Nhà máy ng Vi t Trì (Phú Th ).56 ng m t tháng. là ng viên. Lao ng n ng mà không có ti n n sáng. Mai Qu c Liên c ng là nhà lý lu n phê bình m i b c vào ngh và nhà th Trúc C ng. . r i s c tuy n d ng l i vào biên ch . C u ph i nh r ng. mình s u n l i 14 l n tr c khi nói! c. gi mi ng. Sau m t vài n m ph n u. Nh ng i u quan tr ng nh t mà tôi hy v ng. Võ H ng C ng trong Ban lãnh o ng oàn V n ngh c n d n tôi: "L n này c u ph i c g ng lao ng cho th t t t. l p tr ng t t ng h t s c v ng vàng.27 ng m t tháng. Trúc C ng g p riêng tôi. v n chui. tôi ói m m ng i. Tr c khi mang ba lô v công tr ng. Cu i t s c ng b công tr ng nh n xét. Tôi ã l y v và có a con gái u lòng lên hai. m i l y v . c xu t b n sách tr l i và có ti n n v . H ói là tay chân b n r n. V i 27 ng. "ch a kh c ph c c t t ng nhân v n". Tôi ã chán cái c nh: "cá tr m.Chính mình c ng thích th Ch Lan Viên! N m ó tôi ã ngoài ba m i tu i.

ph i th t quy t tâm ph n u mau chóng thoát kh i cái c nh tr c p 27 ng m t tháng. Tôi th y th ng anh. khen ai khéo gõ y m i inh nên inh. b rìu. Mình mu n dùng ch óng. nói: "Mình ang v p cái ch : l i. T còn ngh hàng tháng công tr ng nên ph c p cho c u m y ng. ti t m c t biên t di n. Bài hát theo i u "Trèo lên trái núi Thiên Thai". c ng v i ti n tr c p trên. không bi t t cái ti ng gì vào ó cho úng gi ng. Tôi c i n nh: "N u giám c công tr ng có h i thì anh nh báo cáo t t cho tôi v i nhé. ch nh câu u: "Tình b ng có cái búa inh.M c dù lúc nào tôi c ng inh ninh trong d là ph i h t s c c g ng. Công tr ng thông báo s t ch c m t êm v n ngh qu n chúng. tr i lên m t t m ván. B c n g n. L n nào lên h p ông y c ng h i thái lao ng c a c u. Mình cãi: Nh ng tôi th y h n hi n khô mà. H ng nh n xét tay ngh c a tôi: "C u có th x p vào th b c 1 r i y!". cúi xu ng t gi y g ch g ch xóa xóa. Nh ng tên ã vi t v n vi t báo ch ng ch thì ch ng có tên nào hi n h t! Mình quý c u nên k riêng v i c u thôi c u phòng. nh m nh m n c b t cây bút chì th m c vót nh n ho t mà lúc nào anh c ng cài trên vành tai. Ngày T t s p n. H ng khoe v i tôi. nhi t tình. ph i xác nh l p tr ng. Lao ng tôi càng ch m ch h n. nói n ng úng l p tr ng chính sách«" c. i u này là anh ta ang bí ây. Câu chuy n c a H ng làm tôi h t s c lo ng i. c n cù. Sau ba tháng. Nh ng r i tôi l i g p ph i vài chuy n tr c tr c không âu. H ng d n i d n l i. mi ng l m nh m hát cái gì ó tôi không nghe rõ l i. tay ngh khá gi i và r t t t b ng. C ng là ng i sáng tác nên tôi thông c m ngay. tôi h i: "Sáng tác g p khó kh n à? Th nói xem anh bí ch nào. ã lâu quá r i tôi không còn nh c bài hát. Ngh a là t ì i m i theo m t s làn i u dân ca quan h . buông c. rút trong túi áo ra t gi y nhàu nát. y m i inh nên inh«". T s báo cáo th t t t cho c u. t hi u r i. tôi có th giúp anh c không? Tôi không rành sáng tác bài hát l m. Nói n ng càng th n tr ng h n. Anh ch u bút chì vào t gi y. h i i ngh a v quân s . g p ph i ch bí. T u b o c u lao ng r t ch m ch . ng viên. dân Thanh Hóa. H ng hát luôn: "Ra ng ph i th t xanh tuya này xanh i í i tuya« ". làm m t toi công s c lao ng h n m t n m tr i« Tôi v im c c phân công óng c p pha. mu n giúp anh g bí. N i dung bài hát là ca ng i i m c óng c p pha úng k thu t. anh ta ã c gi i th ng v n ngh c a ti u oàn vì ã sáng tác c m t bài hát ph c v ch gìn gi tác phong quân nhân. H ng say s a sáng tác bài hát cho êm v n ngh . Nh không c nói l ra v i ai«". óng hay " c . Bài hát theo i u "Tình b ng có cái tr ng c m". i khái là tuy tay ngh còn non nh ng lao ng h ng say. ng i to béo ph c ph ch. cho ngang v i l ng công nhân b c m t« Ông y b o s xét. n ng su t cao. Tay t tr ng tên là H ng. óng. nh ng vi c t l i cho bài hát nói c ng g n v i v n th ". b c a. L n nào ông y c ng nh c nh mình: Ph i c nh giác cao v i c u vì c u là m t tên nhân v n "thâm c" và "nguy hi m". l i l i sông y m y i tìm«. H ng có cái thú là mê sáng tác ca khúc. ng chí? Ông y còn nh n m nh v i mình: ng chí là ng viên. Tôi ý. Nh ng r i hình nh công vi c t l i cho bài hát c a anh không c suôn s . trán cau l i. Tay y th ng giao tôi vi c nh và d y ngh cho tôi r t t n tình. nhi u lúc ang làm vi c H ng b ng ng n ra.

o. Ông H tr c c ng là b i ch ng Pháp. ông thay m t ch huy công tr ng. Ý ki n c a c u hay. c a. Anh c ng quy t không nh n tôi i m c n a. Nh ng t giám c i v ng. c a. Các b n N. ph trách công tác t ch c cán b k l i có l n ông H ã t v n v i nhà lý lu n phê bình v n h c N. khi thì n a bao i n Biên. éo. Sau s vi c này. gián i p. o y là c u Phùng Quán nó góp ý ki n cho tôi. v a b t nh p. Th là tôi ph i chuy n sang i bê tông. sáng mùng Ba T t ã ph i có m t công tr ng. V t qua c ch bí. êm v n ngh bài hát c a i m c làm cho m i ng i c i v tr i vì khi hát n ch o. Tôi ã c nh giác v i ng chí nhi u l n mà ng chí u b ngoài tai. Nh ng c ng th t áng i cho tôi: ã mù nh c l i còn dám ch i trèo. H ng gi n tôi l m. N. ng i nghe c ng hi u. Th nh tho ng g p tôi ch v ng v . lôi kéo. Mai Qu c Liên. ng chí c khen h n là hi n n a i. l i kiêu c ng vô t ch c. Ban t ch c ph i la hét n kh n c m i gi l i c tr t t . mà ch thông c m m t cách l ng l .N. sáng tác ca khúc! Ch a h t chuy n r c r i này ã l i ti p chuy n r c r i khác. mu n h i anh. N u hát lên thì o có th hát thành o. Tôi c c u Na. Tôi th c s iên u. Sáng 29 T t m i cv . ông c ng có ý th ng nh ng không giám t rõ thái . tính tình hi n lành. ông l i dúi cho tôi khi thì bao Tam o. mang s n trong ng i m m m ng x u. Tôi góp ý: Hay anh dùng ch o. Công vi c lao l c n ng nh c g p ba g p b n l n i m c.N r t anh thép. Ch huy công tr ng giao cho phó giám c H . "T i sao h n i b i t nh . vô k lu t. o o. lúc ó h n còn tr . v a l nh x ng. L i gi i thích c a N. H n ã khai trong b n t ki m i m v v "nhân v n giai ph m" là n u n ra cu c bi u tình ch ng i ch . V Hà N i h n b b n ph n ng. t s n m i b n kích ng.c a. l i vi t c cu n V t Côn o c r t xúc ng. g p c t t t là m c ngay. éo« H ng b giám c công tr ng g i lên x c cho m t tr n t i b i. Ngh nát c óc mà không ra. éo mu n v h i tr ng. Ông Tám. dùng ti n mua chu c. c a. v a hu n luy n. . Nó x m i ng chí mà ng chí không bi t. Th nh tho ng bên d i khán gi v n rúc rích: éo. t -r t-kit. khán gi ng i bên d i sân kh u li n r lên hát theo éo éo. ch ng ch ?. b ng tho t m t cái tr thành tên ph n ng. cho ngh m t bu i làm t p hát. không nghe?". Còn m t tu n n a là T t. nh ng u không úng i u d u n ng. xu xòa. Anh ch n trong i m c c a anh n m c u có kh n ng hát hò nh t. Anh c ng tin là tôi ch i x anh.N nh v y. c a. H ng ho ng quá ph i thú th t: ba ti ng o. o. o. nh ng h n b o hát là o« nó úng i u h n« Giám c công tr ng g m ghè: " y. v Hà N i. Mà c ng ch t i tôi quá ngu. anh hoàn thành c bài hát ngay chi u hôm ó. thì h n s c m c i u". úng. nh ng hình nh v n ch a hoàn toàn thuy t ph c c ng i lính ch ng Pháp xu xòa. Anh lãnh nhi m v ch huy t p ca. Tôi i bê tông ngh T t theo công nhân. Th y hoàn c nh r c r i c a tôi. Anh g t gù: úng. nh ng không sao gi yên c hoàn toàn.N gi i thích: "R t d hi u. tôi th ng tranh th xin ông ngh vài ba ngày phép v th m v con. dùng gái. Lúc u tôi nh t là c a. t t b ng này. k t t i anh là c ý phá r i êm v n ngh chào m ng th ng l i c a công tr ng. giám c công tr ng lên B h p r i ngh T t luôn trên ó. Trúc C ng u c công tr ng cho ngh T t. ch ng i lãnh o.

ông a bài v n ra khoe v i nhà lý lu n v n h c N. Tôi s ng mê ng i. o" v a r i. tôi ph i nh Phùng Quán vi t. Tôi c u Tr i kh n Ph t cho ông Tám i v ng úng vào d p y! Tôi v n d ng h t tài ba v n ch ng vi t bài di n v n này. Phòng t ch c ang chu n b gi y khen. N. ng i chi n h u m t th i c a tôi s ngh l i. Nó nh àn ng a ang phi n c ki u. ây là m t ch tr ng h n hoi c a b n nhân v n mà chúng ã thú nh n trên báo chí. ghi t t vào b n nh n xét và c p b ng khen. ón m ng n m m i.N: "Các ng chí i v ng. n m b n l c a giai o n quá ti n lên ch ngh a xã h i. n c trà. thích v n ngh . và v. úng là lao ng chân tay r t có tác d ng sâu sác trong vi c c i t o con ng i". H n ví công nhân nh m t b y ng a và lãnh o công tr ng ch n ng a b ng roi v t. Bao nhiêu t ng hoa m .. Ông có ý nh tr c khi cho công nhân ngh T t. v tay ran. Bài di n v n c công nhân xuýt xoa khen hay. mà ông có m t gì cho cam! Tôi h i h p khi c bi t tin kho ng m t tu n n a. Xem ra l p tr ng t t ng h n d o này ti n b v ng vàng h n nhi u so v i ngày m i xu ng công tr ng. nh ng ông là bí th ng u ng th i ph trách công tác t ch c. tôi s ng ng i. Tuy v y tôi v n còn chút hy v ng ông H .v«". Hôm ó. Vì tuy là phó. Ông cho g i tôi lên v n phòng. hát hò. ông H tím m t vì gi n. Sau ó là m t cu c liên hoan nh chu i. Ông cho là tôi ã l a ông nh l a con nít b ng th v n ch ng "bi u t ng hai m t" ó. bánh ng t. Nh ng r i v i quy t tâm v t n ng su t thi công chào m ng n m m i. ch còn h n m t tháng n a.N. ti ng Pháp g i là xanh. Cho c u ngh h n m t ngày lao ng vi t". Ban lãnh o cùng v i công nhân ã qu t cho àn ng a th i gian l ng lên phi n c i«v. s t ch c m t cu c mít tinh nh . Ngày ti n a chúng tôi ã c n nh. H n dùng th v n bi u t ng hai m t. ng i ph trách công tác b ng khen. Khi c nghe Trúc C ng k l i s vi c này. Ch lúc v ng ng i. nh sau« C u g ng vi t cho hay vào t c trong bu i ti n công nhân v n T t. Sau k ngh T t. ông s có c m tình h n v i tôi. Ý Yên chiêm khê mùa th i (ý nói là h n và úng). T t nh t là úng d p y.v. Tr c "phát hi n" c a nhà lý lu n phê bình N. Ông H s ng ph ng m i. tôi vào phòng h i nh c u Na. Ông H có c tính là thích vui. s thông c m mà nh n xét t t cho tôi. Tôi hy v ng nh bài di n v n s chu c l i c cái t i " o.N c xong bài v n li n sa s m nét m t: "H n vi t x ng chí mà ng chí không bi t. Tôi m u bài di n v n nh sau: "Th i gian trôi ch y trên công tr ng nh dòng sông áy êm m trong xanh (công tr ng n m bên b sông áy) trôi trên cánh ng Bình L c. c in sách có ti n nhu n bút càng xa v i. o.bon ê-ki-v t (Symbole équivoque). Sau ó s có ngâm th . Tôi th y h n vi t c y ch . Ban ch huy công tr ng s phát b ng khen cho m i ng i. t V n ngh s tham gia "m t n m làm thu l i" s h t h n tr v Hà N i và tôi c ng s c v cùng. c xóa án k lu t tr l i v i ngh v n. Vi c c vào biên ch . nói: "C u vi t cho t m t bài di n v n. khoa tr ng tôi t ng h t vào bài di n v n. N i dung nh sau. i ngôn. C u Na nói: "Không th y . Ông s lên di n àn c m y l i th t rôm r v nh ng th ng l i to l n c a công tr ng. Tôi h n h n nh ng i h t h i: "Mình có d c b ng khen không?". Tôi không ng c s l i di n ra theo chi u h ng ó! Chuy n này thì m t n m tr i lao ng c c nh c hóa thành công c c. Khi h t th i h n lao ng. ông Tám i v ng.Ông u ký gi y cho tôi i và d n: "Nh v cho ng phép y!". t ng ti n n m c . v tay dài.

Càng ngh tôi càng gi n thân. không nhìn vào m t tôi: " ng u công tr ng ã xét k tr ng h p c a ng chí. còn b ng khen. Ch N. thêm c chút ti n nhu n bút óng góp v i v nuôi con và c ch m d t cái c nh ph i i lao ng h t công tr ng này n nông tr ng khác. Gi ng c a ông th t rành m ch. C ng. th t d t khoát. ch c mình ang ngang d c chi n tr ng ánh M . ng gi n mình". R i ông phát b ng khen trao t n tay t ng ng i. chúng tôi ã h i ý v i trên. Tuy ng chí có ch u khó lao ng. . c tr l i ngh v n. ng chí ch a tiêu chu n«". tôi thu h t cam m ng lên nói: "B n thân tôi. N. ti u i phó c a tôi bây gi ã là ti u oàn tr ng. tôi và Trúc C ng r nhau ra sông áy t m gi t. Bu i chi u v . Còn v i t là c thêm g n 30 ng l ng m i tháng. ngh các ông y ngh l i. C u H i.N thay m t t phát bi u c m t ng. tôi ã h t s c c g ng lao ng h ng say. ch có tên các anh N.N d t l i. Mình không giúp c Quán âu. C u th g p ông Tám. nói lên nh ng thu ho ch sâu s c trong th i gian i th c t c cùng chia s ni m vui c ng nh khó kh n gian kh v i bà con. c in tác ph m. Tôi b t ngâm lên m t câu th : Tôi n c gi a bi n ng i! êm ti n a. Tôi c ng có chi c xe nh ng ã bán m t r i thu c thang cho con gái h i nó m i lên m t. Và trong giây phút y. cái b ng khen ch là m t t gi y vi t ch p. chúng tôi c ng chi u c bi u d ng t i ch ng chí. ông H nói t t cho t . v a hút thu c v a nói. Thôi c. Quang D ng« u ã c tr l i công tác trong biên ch . Lên n c u Gián Khu t tr i m i h ng sáng. ông Tám giám c ng lên nói m y l i a ti n t t p t v n ngh s do Trung ng c v tham gia ch tr ng l n c a ng: M t n m làm thu l i. Tôi trút cái ba lô v i b t th ng vá nhi u ch còn gi c t ngày làm lính xu ng r c t s ng. tích c c không ng i khó ng i kh . T Gián Khu t theo Qu c l M t 20 cây s n a n ga Ph Lý. Liên". có óng d u treo lên t ng cho vui. T công tr ng mu n v Hà N i. Trong khi ó các nhà v n nhà th khác có dính dáng n nhân v n nh Tr n Lê V n. Liên. M c dù nh v y. nh ng v m t l p tr ng t t ng v n còn nhi u thi u sót nghiêm tr ng. tôi ph i i b 25 cây s d c theo ê sông áy 5 cây lên n c u Gián Khu t. tôi c ng x ng áng c công tr ng c p b ng khen. tôi b ng th y mình n c khung khi p. Tôi c tin s oàn 325 c a tôi ã vào n chi n tr ng. c n ph i ti p t c lao ng c i t o kh c ph c s a ch a. anh em công tr ng trên b c ng ti n lên ch ngh a xã h i.. Sông áy còn m m t khói s ng và th p thoáng ánh l a chài. Vì th tôi ph i eo ba lô lên ng t lúc tr i ch a r ng sáng. Ông Tám không ng lên mà ng i yên t i ch . Làm v n mà vi t câu v n không sáng s a n n i gây nên tai h a. Quán thông c m v i mình i. Tôi nói v i h n: C u giúp t v i. mình s t ph n u l y. N. Ôi giá nh tôi ng làm v n mà làm lính thì bây gi . N. C ng có xe p i nh n nha ch m t h n hai ti ng. Tôi ch t i ng.tên anh. huân ch ng y ng c. Không có b ng khen mang v trình ng oàn H i sau h n m t n m tr i lao ng c i t o ngh a là tôi là ph n t nhân v n giai ph m không th c i t o c n a. Trúc C ng bu n r u nói: "Chính mình c ng ang khó kh n. c in tác ph m. trong quá trình lao ng c i t o h n m t n m v a qua. c p b ng khen cho t . V i các c u. suýt n a không c ng c b ng khen vì chuy n cô Hòa. Th là bao nhiêu hy v ng tan thành mây khói. Tôi t nh n xét so v i các anh khác.

tôi không d ng l i cái quán n c bên ng n m t c khoai lu c. H th y su i. tôi ã i b trên con ng này t th xã Thanh Hóa ra Hà N i. c ng cái ba lô này. Trúc C ng chia cho tôi m t chi c sáng mai n ng. T ngày có công tr ng. lôi trong ba lô ra m t cái bánh bao không nhân ng u. b n sông. h nh phúc bao nhiêu! Nh ng c ng ch vì m t cái c t cây s gi ng nh c t cây s tôi ang ng i lúc này mà cu c i tôi ã ph i r m t khúc quanh th t t ng t. Nói cho chính xác là c c b t mì lu c. cô dúi cho Trúc C ng nh ng hai chi c v i ý th : tr c kia yêu m t. m : Ph Lý 21 km. Nghe Trúc C ng là nhà th . m t to tròn nh m t th a. úng 10 n m tr c. V a nhai v a ng m con ng qu c l M t ng n ngang gà. ch kh c phai m vì c ch c n m tr i kháng chi n ã b b quên nh ng v n còn c c: HÀ N I 157 km. Nó c ng có lai l ch c a nó. Chi u qua. ng thành th ! R a m t nhi u d Tôi ng i lên chóp cái c t cây s s t m . Tôi b t ng mi ng bánh nh b mi ng. T nhiên m t n i bu n ghê g m dâng lên làm ngh n c c . m t anh lính i. to b ng hai bát n c m. m. cô li n làm th tình t ng Trúc C ng theo ki u " i thông hai m ": Anh Trúc C ng gi ây âu nh i Anh c a em yêu quý nh t Anh i bi n bi t xa kh i Em ng i xào n u b i h i nh anh M i l n Trúc C ng ra ch i c a hàng. kèm theo m t bài th tình ki u " i thông hai m ". tìm th m ng Phùng Quán i d ng L ài Tuyên ngôn cl p . và tr c m t quán không có cái c t cây s s t m . Nh n nha nha . i tôi có m t cái nghi n là nghi n r a m t. làm th . h là m t tôi c nóng ph ng.t rít sinh ra làm th .Tôi t t xu ng b sông d c ng. Có l vì v y mà m t a tr ch n trâu. ch ã tróc. Nh ng ngày cu i n m. Ph trách c a hàng là cô Hòa v a béo v a lùn. âu n n i ph i kh n kh vì m t m nh gi y khen c a cái công tr ng xây d ng tr m b m i n C c Thành này« 12. ng a ngáy. N u bu i sáng hôm ó. cúi ng i v c n c sông áy r a m t. thì có l lúc này tôi ang ch huy m t i i trinh sát quân gi i phóng. hun hút ch y v phía th tr n Ph Lý. và tôi ph i tìm cách r a m t cho b ng c! H th y n c là tôi thèm r a m t. nay yêu g p ôi. khi cái bánh bao c c b t mì. cô u dúi cho khi cái bánh mì. m u d ch huy n Ý Yên m c a hàng n u ng d ph c v công nhân. ôi dép cao su này. Cô ta yêu nhà th Trúc C ng mê m t. sông. Nh ng ngày y tôi tr bao nhiêu. Và có l tôi c ng ã t t b d c xu ng úng con sông này r a m t. ang cùng ng i s oàn n súng công n di t vi n ho c ã ngã g c d i làn n trong ti ng hò hét xung phong m t a danh quen thu c nào ó t i quê nhà. Tôi b ng phì c i v i ý ngh miên man: H n ba ch c tu i u i tôi ã r a m t trên không bi t bao nhi u b su i. en trùi tr i.

r i sau ó bi n m t kh i m t t nh m t lâu ài trong c tích. ( nhà tôi. i h i ki n trúc s toàn qu c.. M i l n ng m nhìn cái công trình ki n trúc m ng m nh c xây d ng b ng g . hình dáng cùng v i t ng ch ki n trúc c a nó...1945 g i Th tr ng Hà n i. lâu dài nh t và d d i nh t c a th k . Chùa Vàng Mi n i n.. Vi n S h c. nh ng ng chúng tôi. T m t a tr ch n trâu mù ch (. ngoài nh ng) (1) Kim t tháp. v máu x ng c a l p l p anh hùng hào ki t ã th m m giang s n k t khi trên m t t x s Vi t nam xu t hi n công trình ki n trúc m ng manh này. Th vi n B o tàng L ch s .1945 anh v a tìm th y trong Th vi n Qu c gia. c dân t c ã xu t phát.. tôi có g i m t b c i n 300 ch . l ph c kaki.. V n lí tr ng thành. ch p c nh L ài c l p v i t ng th v n hoa Ba ình trong ngày M ng hai tháng Chín n m M t nghìn chín tr m b n l m. tôi xin c làm th t . ng u b n ³Tuyên ngôn c l p´ b t h : ³M i ng i sinh ra u bình ng.. làm sao không a l t hào? i lính già dãi d u chi n tr n V y ai là tác gi c th công trình ki n trúc L ài c l p? T m y ch c n m nay..n u ch m l i m t gi là h ng . u n m 1990. v vi c t ch c Ngày c l p ( ây là b n chính ngày c ánh . C ng t cái m c ki n trúc m ng manh này. c thi t k và thi công trong vòng 48 gi . ni m t hào ho c ô nh c cho x s . Nó bi n kh i m t t. Vì các anh ch là nh ng ng i tr c tiên em l i vinh quang.. v T qu c và Nhân dân... tôi không sao th c hi n n i ni m mong c ó. Tháp Eiffel. c p m t m c c a ng i lính già tôi bao gi c ng cay l . có m y t li u tôi c bi t chú ý: Th c a B tuyên truy n có tiêu VI T NAM DÂN CH C NG HOÀ 31. Quân i. C cung.. c hoa trong tay và câu hát trên môi. tôi luôn b thôi thúc b i ni m mong c tìm hi u cho ra. inh. b c vào cu c tr ng chinh sáng láng nh t. n ngco. m t sáng.´. b ng chính các tác ph m ki n trúc c a mình.8. Ng m nhìn m t công trình ki n trúc nh v y. m t bi n ng i v a b c t êm dài tr m n m nô l ra bình do. Nh ng cái khó bó cái khôn.. và s ph n nh bé.. Hà n i M i. v i.Tôi là ng i vi t v n nh ng l i c bi t say mê ngh thu t ki n trúc. Chi u m t tôi dành riêng cho các ki n trúc s . m ng thu vàng r c r . chào m ng i h i. và kho L u tr Qu c gia. K t khi trên m t c n ng Ba ình m c lên cái c t m c này. Lao ng.. Ng i Hi p s v i c a Nhân dân i ch t ói.´ Ai có th tái t o công trình ki n trúc L ài c l p cùng v i t ng th kì v ó? Không m t ai! K c thánh th n. Trong s nh ng b n sao ch p. tôi có ch ng vài ch c t m hình c t ra t các báo nh Nhân Dân. Theo ngu ý c a tôi. tôi c m t ng i b n t ng tôi nh ng t li u có liên quan n s ki n l ch s m ng 2 tháng 9. Lòng tôi dâng trào bi t bao ni m c m xúc và suy t ng miên man.. b c vào tu i n m m i l m. Kh i Hoàn Môn. Th r i cách ây ba n m. và trong i u ki n và hoàn c nh tr c tr c a i mình. nh ng t m vóc. L ài c l p là cái c t m c gi a êm dài tr m n m nô l và bình minh c a c l p T do c a c dân t c. s ph n c a c dân t c ã thay i. hèn m n c a c th ng tôi c ng ã thay i.. Ngày L h i. tôi ã tr thành) m t nhà v n.. Ba ình n minh cl pT và hai tri u ng trên l ài.. v i gánh n ng l ch s trên vai: ³Ta vì ta ba ch c tri u ng i/ C ng vì ba ngàn tri u trên i´(2).. ván. tôi vi t: ³N u t n c xây d ng m t n ài Ngh thu t. ã t c kh c i i vào kí c c a c dân t c. v Cách m ng và Kh i ngh a... Vi n Khoa h c Xã h i Vi t nam. M ub c i n v n. tôi xin c tr i chi u v n ngh s ng i. râu en.

tôi b i r i. s có ch th v ch d ng c t cho phu toà Th chính. Còn v l chào Qu c k .8. N i dung th : ³Kính g i ông Th tr ng Hà n i. Nguy n H u ang´ M t th khác c a Ban T ch c ³Ngày c l p´ thu c B Thông tin và Tuyên truy n. nhà th cho m c a. nhà ho t ng báo chí công khai c a ng cùng th i v i Tr ng Chinh. quét t c s ch s và t tr m h ng su t ngày hôm y m ng Ngày c l p. v y ch c ông ph i bi t ai là tác gi công trình ki n trúc L ài. ngày 31. n i lên dòng ch BAN T CH C). Nguy n H u ang´ M t th khác. tiêu ³Kính g i ông Th tr và con d u gi ng hai b c th trên. hình th c. Anh Nguy n H u ang thì tôi c bi t m t t m y ch c n m tr c. Tôi ngh b ng: Tôi là cái thá gì mà c m t ng i nh Nguy n H u ang h i chuy n? Nguy n H u ang. óng d u tròn v i dòng ch ³Ngày c l p´ và C. m t ngôi sao n m cánh gi a. ng i tham gia ho t ng cách m ng t khi tôi ch a . Kính th . Kính th . u không khi n mà chân c r t v t th ng nghiêm. C n ph i tìm g p ông h i cho ra.1945. Mu n cho Ngày c l p t ch c vào ngày 2-9-1945 t i ây c hoàn h o.H. nh ng r t ít khi c chuy n trò v i anh. tôi suy lu n: ông Nguy n H u ang là Tr ng ban t ch c Ngày c l p. chúng tôi yêu c u Ngài cho treo c v n hoa Ba ình và hai bên nh ng ph lân c n. kh r ng 130x210 mm. Tr n Huy Li u. vòng quanh con d u. Ban t ch c chúng tôi yêu c u Ngài h l nh cho các chùa chi n. N i dung th : ³Kính g i ông Th tr ng Hà n i. m t trong nh ng ng i t ch c và lãnh o ch ch t c a H i Truy n bá Qu c ng cùng th i v i Phan .máy b ng gi y than en trên gi y tr ng. s ng mê ngu i. c l p´. Hình th c và con d u nh trên. M i l n tôi c anh h i chuy n.P. Nhân ³Ngày c l p´.C. B Tuyên truy n c a Chính ph Lâm th i s t ch c ngày 2-9-1945 m t ³Ngày Mu n cho ngày y có m t tính cách thiêng liêng. v i n i dung: ng Hà n i. chúng tôi nh Ngài cho s a so n cho chúng tôi m t chi c c t cao 12 th c tây c giây và bánh xe (poulie). nh ngày còn làm trinh sát m i l n c Chính u S oàn h i chuy n. Kính th . chúng tôi yêu c u Ngài thông báo ngay cho các Ph tr ng các ông y báo tin cho các nhà trong khu v c mình bi t r ng C nào trong nam gi i hay n gi i mu n i d l y s n h p H i quán Khai trí h i 13 gi tr c khi i lên v n hoa sau S tài chính. Nguy n H u ang´ Sau khi c k nh ng t li u trên.C.D.

tôi có m t t i th xã Thái Bình.. H i v n ngh t nh. Hai n m tr l i ây không th y anh lên Hà n i n a. tôi ành móc s ti n còm cõi trong túi. n quán th t chó. ³Mình nghiên c u Lão Trang và d ch l i cu n L ch s ng C ng s n Liên xô qua b n ti ng Pháp.c ng th t th p c lai hi (3) r i ng chí ´. Có vài ng i bi t nh ng l i r t l m : ³Hình nh ông ta Qu nh Ph . ³Anh b ng nhiên th y nóng ru t quá.³Hi n nay anh ang làm gì d i ó?´. . l y ti n tàu xe. v Thái Bình tìm th m anh ang. nh y lên xe p. ³Tr i t! M t ng i nh anh Nguy n H u ang thì anh tin r ng v d i ó h i a con nít nó c ng bi t´.. i n ra giêng e ch m m t.´ ³Nh ng t t nh t n n i r i. tá túc t i quê nhà. i chi u th y b n d ch ã in sai nhi u quá´ . anh t cao nguyên Hà Giang tr v . chân dép l p . Hàng n m vào d p giáp T t. nên h i v y.râu tóc b c tr ng. và ch tay v phía tôi. m c d u ã g n giáp T t.. Anh c i: ³Mình s ng nông thôn c ng phong l u ra ph t. n m nay c h ng th bao nhiêu tu i ?´. M t trong nh ng ng i sáng l p và t ch c H i V n hoá C u qu c cùng v i Nguy n Huy T ng và Nguy n ình Thi. ó th ng có m y anh cán b v h u.Thanh.. c m u p th ng ra ga vì s v thay i ý ki n. Nhà th tr b t d y nói v i tôi: ³Ông này c quan an ninh t nh. l i còn có c thóc và r m cho nông dân vay´. Tôi c m ng và ng c nhiên h i anh: ³Anh ki m âu ra g o n p mà cho chúng em th ?´. Ki n X ng hay Ti n H i gì ó. a ch c th thì không bi t´. v i v m t nh n nh n c a ng i v ph i trao c m t n a s n nghi p cho ch ng tiêu hoang vào m t vi c không âu! Tôi v i nhét m y t gi y b c vào túi. h i a ch c a anh. chú không ph i d n´. bi t r i.. ³Anh ch bi t anh y Thái Bình.. xe p. Không nh ng có g o n p bi u b n. s rách vi c´. Tôi li n nói ph a lên: ³Cám n ng chí . Tôi v i níu tay anh l i.tôi c i . không có a ch c th làm sao anh tìm c?´. Cách ây kho ng m i l m n m. V a i tàu. anh h ng hái nói: ³Cháu s a chú ra cái quán th t chó. mà l i m t thân m t mình. Anh mang n cho m y b n c m i ng i m t cân g o n p. M y anh em quen c chúng tôi h i nhau: ³Không bi t anh ang có g p chuy n gì tr c tr d i ó không?´ N i lo l ng này th ng xuyên ám nh tôi.. n ng. i vào quán. tôi làm quen v i m t nhà th tr . ³Anh có bi t a ch c a anh ang không?´. ³C cái t nh Thái Bình r ng mênh mông v i h n hai tri u dân. Anh ang ã g n cái tu i tám m i.´. d n nh : ³C u ng gi i thi u mình là ai. c Nguy n V n T . Tôi th c s ng c nhiên khi th y nhi u anh ch em cán b hai c quan này không bi t Nguy n H u ang là ai. Anh cán b an ninh t i c i b t tay tôi.. b t thì gi tìm ki m.. ch c s h i ra´. Và cu i cùng là Tr ng ban T ch c ngày i l c a t n c: 2-9-1945. v a ô-tô. V tôi ành trao cho tôi n a s ti n l ng h u tháng cu i n m v a l nh. Khi bi t rõ ý nh c a tôi. g i m t a th t chó lu c và hai chén r u cho ph i phép. ³Tôi làm th ng .. sáng 26 T t. ³Bi t r i. Tôi oán ch c anh ta th y tôi n v n nh ch nhác . Nhân th tôi mu n tìm hi u v công trình L ài c l p.´. M t l n tôi c ng c anh cho m t cân. ng i i di n và ni m n h i: ³Xin l i c . Tôi nói khó v i v : ³Em b t cho anh m t ph n l ng h u tháng này. ³Tr c c công tác âu ?´. ch ra giêng anh i có c không?´. nói cái gì ó. Anh b n tr i n g p anh ta. tôi h i ng n S v n hoá và H i v n ngh t nh. l i th y anh áo lên Hà n i trên chi c xe p thi u nhi Liên Xô (c ).áo qu n bà ba nâu. i ch ng n a ti ng. h i ch c bi t´. có m t ng i ng tu i chi c xe cúp tr c c a. n m ó tôi nh t quy t ph i v th m anh.

Tôi t ng ông y th xã.. nh làm th t n nh ng ti c. mà giao h n ph i a t n tay. làm câu th nghe th t vô ngh a. ³Tôi có quen bi t gì ông ta âu. ³C là th nào v i ông Nguy n H u ang ?´. n ch ngã ba r vào tr ng ph thông c p I. ch t lâu r i. gi ng hào hi p: ³Li này tôi ãi c !. Ông y k v i tôi t i qua b t c con r n gì d l m.N i anh ang tá túc ... II xã V Công .. rót r u tràn li và nói: ³Ông y th nh tho ng v n ngang qua y. tr c m t là ao cá Bác H c a xã. ch v cho tôi r t c n k con ng t th xã v ch anh ang tá túc.´. ch lên ch bán cho m t tay buôn r n c. Th y tôi ch m chú l ng nghe. n nhà m t i t ng mà công an ang theo dõi. Mãn h n tù. nó b o lo i r n này không n m trong b tam xà!´. h i loanh quanh mãi không ai bi t.. b x ph t 15 n m tù ng i. h i gi y t i ng c a ông ta.. nên con ng c ng nh b t xa. làm báo làm v n ch ng i ng và Nhà n c.. u anh i cái m c i méo mó. Anh ang dùng n m r m c r a nh ng viên g ch v ôi. tôi u m i vào u ng n c.. em ti n v tr l i thôi.. Gió cu i ông bu t nh kim châm táp th ng vào m t. Con ng á m i m y cây s chi chít gà. vòng ra sát sau l ng anh.´.. Tôi ng lên r i rít c m n anh.. anh cán b tr nên c i m : ³Nói c bi t..tr c cho m t c quan th ng nghi p trên Hà n i.. Anh ang gian u h i cái nhà b p c a khu t p th giáo viên. Tôi d t xe p qua sân tr ng. ng bên kia b ao. Nh ng v a p xe tôi v a ngh ng i miên man v s th ng tr m c a nh ng ki p ng i tình nguy n d n thân vì ngh a l n. Ch ng là t h u c a tôi có m t c nghe âu h i bí m t cùng ho t ng v i ông ta.. Nghe âu trên c ng ang s a so n cho ông y c h ng l ng h u. Hi n ông y ang thôn Trà V . Th m chí c ng ch a bi t m t.tôi vào cái quán bên ng u ng li r u cho m b ng. ông y èo sau xe cái r tre ràng bu c r t k . v h u ã g n ch c n m r i´... Tôi t ý s hãi gãi u gãi tai: ³Chà. huy n Ki n X ng. Tôi ng l ng nhìn anh. Tôi s ch ng cho c ´... Tôi b t phì c i: ³Ông y bây gi l i thêm cái tài b t r n c. m t cô giáo ch cho tôi: ³Bác y ang ng i b c c u ao kia kìa! ang c r a cái gì mà ch m chú th không bi t.. Vui th t! Tôi có ng i b n làm th tên là Tuân Nguy n. Anh cán b c i: ³Ông y âu có th xã. Sau ó th cho v . Tôi c i ng t. chính sách c a ta bây gi là i m i t duy. ki m l y m y nghìn mua m y l ng m lá. a lên giam trên tr i tù Hà Giang. ông ta xin v c trú t i quê quán.´. Chi u t i ông y p xe v phàn nàn: nó không ch u mua. nh ng c b t ch t hi n ra trong trí nh tôi: Cu c i vui quá không bu n c!´. Mà kh .. ông y có bán c âu.. v lên m t bàn.´. khoác cái ru t áo bông th ng . tr c kia cái ông ang y c ng là ng i ho t ng cách m ng có tên tu i.. mà m t công p xe mini nh ng m i m y cây s i l y m y l ng m lá. bi t r c r i th này thì tôi ch ng g p ông y n a... c vi c v .. Công an hai t nh li n ph i h p. ông c g i tôi m i ngàn b c bi u ông y. N u c mu n v th m ông y.´. x p thành ch ng cao c nh ch ng i. cách ây g n hai ch c cây s . Ng c gió này mà c p xe v ó c ng v t v y. Nh ng r i ông ta gi ch ng.. Bi t tin tôi v th m a cháu h công tác giáo viên Qu nh Côi. xã V Công. phun phè phè bò vào nhà mình.. Tuy v y cách ây m y n m ông ang này t ti n i sang Nam nh không có gi y i ng. Anh cán b xuê xoa: ³Không sao âu c .. Ông ch quán rót thêm li r u n a.´.. Anh cán b ch m ngón tay vào li r u. r i b t giam gi b n tháng nhà lao hai t nh c nh cáo.. M i cách ây d m hôm. và t ch c khám nhà. Ông y t n ti n khét ti ng cái xã V Công này. Ông c ch quán khi bi t tôi t Hà n i v tìm th m anh ang.

be bét, qu n lao ng màu cháo lòng, hai ng chân ôm vòng hai dây cao su en nom nh vòng cùm s t; ch c h n nhét hai ng qu n vào ó ch ng rét, l ng anh khòng hình ch C vi t nghiêng... Tôi ch t nh cách ây r t lâu, tôi c nghe nh ng ng i cùng th i v i anh k . H i M t tr n Bình dân, Nguy n H u ang là cán b ng c c ra ho t ng công khai, n v n sang tr ng nh công t lo i m t c a Hà thành, th t cà v t chói, i kh p Trung Nam B c di n thuy t, oai phong, hùng bi n, tuyên truy n cách m ng... M i l n cách m ng c n ti n ho t ng, Nguy n H u ang có th n b t kì m t nhà t s n Hà n i nào giàu có, vay vàng, ti n. Mà nh ng ng i này trao vàng, ti n cho anh u không òi h i m t th gi y t gì, vì h tin sâu s c r ng trao vàng, ti n cho anh là trao t n tay cho cách m ng... Và bây gi , anh ng i ó, g n tám ch c tu i, không v , không con, không c a không nhà, l ng khòng ch C vi t nghiêng, t m c r a nh ng viên g ch v - ch ng hi u làm gì - nh ng i bõ già trong truy n ³H ng cu i´ c a Nguy n Tuân c r a nh ng viên cu i tr ng t m k o m ch nha vào d p t t niên... Miên man ngh nh v y và tôi b t phì c i... ³Anh ang!´, tôi ngh n ngào g i. Anh quay l i, ch p ch p m t, r ng vàng s n, cùn mòn g n n a vì n m tháng... ³Phùng Quán! Chú v ây t lúc nào th ?´. Hai anh em chúng tôi ôm ch t nhau gi a b c c u ao. Và c hai g ng m t già nua phút ch c m l ... Cái chái b p c n h c thân c a anh r ng ch kho ng 5 mét vuông, ch t kín nh ng t trang, c. M y cây sào ng n tre gác d c ngang sát mái, treo v t c ch c cái kh n m t rách x nh gi lau bát, áo may-ô th ng nát, qu n lao ng vá víu. C p qu n eo l ng l ng m t chùm l c l c làm b ng v h p d u cao Sao vàng xuyên th ng, bu c dây thép, bên trong có hòn s i nh . ng vào, chùm l c l c rung lên leng keng, nghe r t vui tai. Sau ó tôi c anh gi i thích tác d ng c a chùm l c l c: i l i trong ng làng nh ng êm t i tr i, anh th ng b cánh thanh niên i xe p, xe máy phóng u âm s m vào, làm anh ngã tr o tay, s y g i. H c t p sáng ki n c a ng bào các dân t c Vi t B c, treo mõ vào c trâu - trâu gõ mõ, chó leo thang - anh ang ch chùm l c l c eo vào c p qu n, báo hi u có ng i h tránh xe. Tác d ng th hai, quan tr ng không kém... M i l n p xe trên ng v ng, nghe ti ng l c l c loong coong ngang th t l ng, t nhiên c m th y cô c. Chính gi a gian chái kê cái t g t p nh , hai cánh m t ru ng không khép kín c, khoá m t chi c khoá l n nh khoá nhà kho. Trên nóc t , x p m t ch ng m c i, m v i, m lá mà Hà n i ng i ta th ng qu ng vào các ng rác. C nh t là m t cái gi ng cá nhân, b n chân gi ng c th ng c thêm b n ch ng g ch. Trên gi ng m t ng ch n bông tr n rách th ng, và m t x p qu n áo c làm g i... Sát chân gi ng kê chi c bàn xiêu v o ch có hai chân, hai chân kia c thay b ng hai s i dây thép bu c treo vào t ng. Anh nói, gi ng Lão Trang: ³M t cái bàn b n chân là m t con v t. Khi nó ch còn hai chân nó là m t con ng i´. Trên m t bàn x p kín nh ng chai l , v h p, hai cái èn d u làm b ng l m c C u Long, vài con dao làm b ng m u l i li m g y, và ba b n cái bát h ng, n p y là nh ng viên g ch v . Anh ch n p y, gi i thi u v i gi ng trang tr ng c a thuy t trình viên gi i thi u hi n v t trong các b o tàng ngh thu t: ³Nó là lo i g ch nung r t già, g n t t i tiêu chu n c a sành s c , s c n ng và b n c a nó làm cho các lo i chu t, m i, dán ph i v n ´. Bây gi tôi m i hi u anh c r a nh ng viên g ch v làm gì. D i g m bàn là m y ch c ôi dép cao su h nát, t quai, c bó thành t ng bó, hai cái v i mu i d a r n n t, s t mi ng, m t ng b n l c a,

s t v n, inh còng queo, m u dây thép han r ... T t c nh ng l ó, ph lên m t l p b i tro... Lúc tôi b c vào, gian bu ng m m t khói. Anh gi i thích: ³Gi này các cô giáo n u n. B p t p th sát bên kia t ng. Tôi ã tr n r m v i bùn trát nh ng khe h sát mái, nh ng khói v n c l t sang - anh c i - Ch u khói m t chút nh ng c ng có cái l i. Th nh tho ng l i c ng i mùi xào n u l n v i khói, cái m i c b i d ng. Trong vi c d nào c ng có vi c hay, và ng c l i´. ³ em p xe ra ch mua cái gì v n´. ³Thôi kh i c n. Chú v ch i hôm nay là r t g p may. Sáng nay tôi v a ch bi n c m t m th c n ngon vô ch. Chú n m r i s bi t. C m c ng có s n r i. Tôi m i n u lúc sáng, vào l ng r m, còn nóng nguyên. À, tôi l i có c r u cho chú, r u cam h n hoi, quà c a H i Nhà v n g i bi u vào d p T t n m ngoái... Tôi ch m i m i m y th y giáo m y chén, còn cho chú say s a su t m y ngày ch i´. Anh x ng xái l y chùm chìa khoá bu c chung v i chùm l c l c, m khoá t tìm chai r u. Tôi li c nhìn vào m y ng n t . Nh ng x p qu n áo c nát l n v i nh ng ch ng báo, gi y má, sách... vàng. Ng n d i cùng r t nhi u chai l , v h p, v lon bia, và nhi u ch ng các lo i bao thu c lá. Anh lúi húi tìm m t lúc khá lâu m i lôi ra c chai r u cam còn già n a: ³ ây r i! Bây gi già hoá ra l m c m. ch này l i tìm sang ch kia´. Tôi c i, nói: ³Nhìn anh, em c t ng là m t nhà quí t c Nga th i Sa Hoàng, t tay tìm ch n lo i r u quí c t gi m t tr m n m trong h m r u, ãi khách quí´. Tôi ch nh ng ch ng v bao thu c lá, h i: ³Anh ch i s u t p v bao thu c lá à? Th mà em không bi t. Trên nhà em, các b n n ch i, hút các lo i thu c lá ngo i h o h ng, v bao v t lung tung, v em ngày nào c ng phàn nàn vì ph i d n nh t em t´. Anh kêu lên: ³Th có ti c không! L n này chú v trên ó nh d n cô, có v bao thu c là ngo i c c t gi cho anh ang, càng nhi u càng t t. Nó là hàng i l u c a tôi y...´. ³Hàng i l u?´, tôi ng c nhiên h i. ³ tôi d n c m cho n r i tôi gi ng cho chú nghe th nào là hàng i l u. Tôi xem ra chú mù t t v môn kinh t chính tr h c´. Tôi ng m nhìn c n h c thân y khói c a anh, h i: ³H n m i l m n m qua anh v n s ng gian bu ng này à?´. ³Ngày tôi m i v xã, tôi s ng tr i l n c a H p tác xã. Ch ng là cán b xã c ng thông c m hoàn c nh khó kh n c a tôi, nên ngh tôi ra ó trông coi giúp nh nhân viên th ng tr c c a tr i. ó m t th i gian. Nhà kho c ng thoáng mát, tôi có th n , c sách, vi t lách k t h p v i trông coi tr i. M i mùa h p tác xã tr công i m m y ch c cân thóc, m y ch c cân r m làm ch t t. S thóc, r m này tôi không ph i dùng n, trong m y n m ti t ki m c hai ba t thóc, hai tr m sáu ch c cân r m cho bà con vay. Ngoài ra, vào d p t t, H p tác xã b i d ng thêm ít thóc n p, em lên Hà n i bi u các chú... Khi b t tay vào vi c d ch thu t l i cu n L ch s ng C ng s n Liên Xô, ti ng l n kêu âm quá làm tôi m t t p trung t t ng, nên ph i xin thôi công vi c trông coi tr i, chuy n v ây c yên t nh h n´. Anh lôi d i g m gi ng ra m t cái xô tôn th ng áy, t lên mi ng xô t m g dán. ³ ây là bàn n - anh gi i thi u và v n ti p ra hai cái v i mu i d a s t mi ng - Còn ây là gh ng i. Bà con nông dân mình nghèo mà phí ph m th y. Hai cái v i còn t t nh th này mà em qu ng b i tre... Tôi nh t v , c r a s ch s , l t ít lên, làm thành cái gh ng i v a v ng chãi l i v a mát. Chú ng i th mà xem, có khác gì ng i trên ôn s i Minh?´. Anh d n ra hai cái a, r i ch n trong hai cái bát h ng y viên g ch v g p ra n m sáu viên gì ó tròn tròn, en x n, nom

r t kh nghi. Anh ch vào m t a, gi i thi u th c n: ³ a này là ch cóc, a này là ch nhái. Nh n th ng xuyên hai th c s n này mà tôi r t kho , còn kho h n c chú´. Anh nh c trong cái r ph yr m góc nhà, xoong c m ã n m t m t góc mà anh gi i thi u v n nóng nguyên. Nói úng h n là m t th cháo r t c, có th x n thành t ng mi ng nh bánh úc. ³Ba n m tr l i ây, tôi ph i n c m nhão, n u n c m khô thì b ngh n. Tôi n u c m v i n c vo g o nên r t b . Ch ng là các cô giáo th ng b phí n c vo g o. Tôi a cho các cô cái ch u, d n n c vo g o vào y cho tôi, tôi ch t ra n u l n v i c m. Tinh tuý c a g o n m trong n c vo, b i th t phí ph m´. ³Nh ng cóc nhái âu ra mà anh b i d ng c th ng xuyên th ?´, tôi h i. ³ y ch này m i là bí quy t. Ph i huy ng l c l ng qu n chúng, t c là các cháu thi u nhi. Bi t các cháu ây thích ch i v bao thu c lá, nh t là các lo i v bao p. M i l n lên th xã ho c sang Nam nh ch i, tôi u nh t nh nh v , i cho các cháu l y cóc, nhái. C ng ra tiêu chu n h n hoi. M t v bao ba s i 3 con cóc ho c 5 con nhái. Các lo i khác 2 cóc, 3 nhái. B i v y tôi m i nói là hàng i l u, chú hi u ch a. M i tháng tôi ch c n ba b n ch c cái v bao là th a ch t m, mà là lo i m cao c p« Hôm nào chú v tôi g i bi u cô, chú Cung(4), m i nhà m y viên n m th . Cô chú n th t cóc c a tôi r i s th y các th th t khác u nh t hoét!´. Anh rót r u, ch n g p viên ch cóc, nhái b vào bát cho tôi, ân c n, âu y m, trang tr ng, làm tôi a n c m t. Anh h i: ³Chú i âu mà l i l n l i v t n ây, vào lúc t t nh t s p n n i?´. ³Em v ây ch m t m c ích là th m anh. H n hai n m nay không th y anh lên Hà n i, chúng em r t lo. Không bi t anh m au gì, li u anh có còn s ng không? V ây th y anh v n kho m nh, em r t m ng« Anh là nhân ch ng c a m t quá kh hào hùng c a t n c. N u anh ch t i, tàn l i nh c cây, không nh n g i gì l i cho các th h sinh sau, theo em là m t t n th t không gì bù p c«´. Tôi l y a anh xem s tài li u liên quan n ngày i l m ng 2 tháng 9 n m 1945, v a sao ch p: ³Em suy lu n ra anh là Tr ng ban T ch c Ngày c l p nh trong t li u hi n còn gi c. Em mu n c t n tai nghe anh k l i nh ng k ni m, nh ng h i c mà anh cho là sâu s c nh t« mà n u anh không dùng n thì cho em xin´. Anh im l ng r t lâu, dùng a tém l i nh ng m nh v n th t cóc, nhái trong a, g p b vào bát mình nh ng m nh khác r t xu ng mâm ván. Anh ch m chú nhìn vào cái a ã tém g n, nh ang g ng c nh ng h i c in l i trong l p men sành« Anh ch t nói, m t v n không r i cái a: ³Th m tho t th mà ã b n m i b y n m trôi qua« Tôi còn nh nh in ngày hôm ó là ngày 28 tháng 8« T i sao tôi nh , vì ó là th i kh c l ch s ph i c tính t ng phút m t« N m ó tôi b c vào tu i b m ba. Chính ph cách m ng lâm th i h p t i B c B ph , quy t nh ngày l ra m t qu c dân ng bào« Hôm ó, tôi có vi c c n ph i gi i quy t g p, nên n n i thì phiên h p v a gi i tán. V a b c lên m y b c th m thì th y c Nguy n V n T t trong phòng h p i ra. C m ng r ch p l y tay tôi, nói: ³Anh vào ngay i, c H ang i anh trong ó´. Tôi theo c T vào phòng h p. ó là l n u tiên tôi c g p m t ông C . Ông C ng i gh t a, m c b qu n áo chàm, tay ch ng lên ba toong. C T kéo tôi l i tr c m t C , gi i thi u: ³Th a C , ây là ông Nguy n H u ang, ng i mà phiên h p quy t nh c làm Tr ng ban T ch c ngày l ´. C H nhìn tôi m t lúc v i c p m t r t sáng, c p m t mà v sau này nhân

th t uy nghi. Con xin h a s c g ng h t s c hoàn thành tr ng trách´. V y ng bào nào hi n có m t t i ây có th m nhi m tr ng trách ó? M t ng i tr c ngoài ba m i. h nói v y. góp v i vóc. C h i ngay: ³Chú còn c n gì n a?´. x ng áng v i ngày l ch s tr ng i này. Tôi li n quay tr l i phòng h p. Tôi m i m i ng i d cu c h p ch p nhoáng. Tôi tính r t nhanh trong u: tháng 8 có 31 ngày. tôi trao cho chú cái quy n ó.. g ng m t nom r t vui v .N i dung nh sau: ngày 2 tháng 9 n m 1945. nh ng chi n công th t vang d i. xin C trao cho con m t quy n.. C ã nói nh v y con xin nh n nhi m v . C H nói ngay: ³Có khó thì m i giao cho chú ch !´.. Hình dung ra t t c nh ng khó kh n nh núi mà tôi ph i v t qua. âu có l y gi y biên nh n´.Công vi c u tiên là tôi th o m t thông cáo ng n g n .´. ³Th a C . xin m i n H i quán Trí Tri ph Hàng Qu t g p Ban t ch c. Ng i ghi tên vào các công tác. nh v y là ch còn 4 ngày n a thôi.gi ng anh v t tr nên sang s ng . Tôi nói v i C H : ³Th a C . li t n óng góp cho n n c l p c a dân t c.nh mu n cân nh c. khí phách c a ng i chi n s cách m ng luôn luôn ng hàng xung kích l i hi n nguyên hình. Tôi chào C . mu n l p nên c nh ng kì tích. Chính ph cách m ng lâm th i s làm l ra m t qu c dân ng bào. V già nua cùng qu n trên con ng i anh nh c trút b h t.. v i hàng tít th t l n ch y h t trang báo (. cho phép chú c tr l i: Theo l nh c a Ch t ch H Chí Minh!´.. và a ra ý ki n: Vi c c n thi t tr c tiên là ph i d ng m t l ài c l p th t p. Tôi xin tình nguy n nh n vi c d ng l ài. mu n óng góp s c. hoàn thành tr ng trách. tôi ch t ngh ra m t i u. chuyên nghi p.. r t gi ng gi ng c Phan B i Châu mà có l n tôi ã c nghe: ³Chính ph lâm th i quy t nh làm l ra m t qu c dân ng bào vào ngày m ng hai tháng chín.. ³Th a C . t i trung tâm v n hoa Ba ình Chính ph cách m ng lâm th i ng lên ra m t. m t m t dòng. Chú có m ng c vi c t ch c bu i l không?´. ánh giá ng i mà C quy t nh giao tr ng trách.tôi là m t nhà tuyên truy n. tuyên ngôn c l p t i v n hoa Ba ình. C h i tôi v i gi ng Ngh pha... gi n d ! Nghe ông C nói v y lúc ó tôi th y trong con ng i mình b ng b ng khí th . ) ngoài ch t kín H i quán. g ván. N u ai h i huy ng theo l nh c a ai. yêu c u ng lên trang nh t. dáng b . t ch c cm t ngày i l nh v y. chú n ây báo cáo v i tôi công vi c c ti n hành nh th nào´. b t tay tôi..dân c n c n r ng có b n con ng i . ³Nh chú bi t y . b c ra nói: ³Tôi là ho s Lê V n (5). eo kính tr ng. C H v n còn ng ó.. ng i góp ti n. Thông cáo c g i ngay n t t c các báo hàng ngày... ra v . quy n c huy ng t t c nh ng gì c n thi t cho bu i l . ³Quy n gì. b ra a r i k ti p . th t l n. trong khi mình ch có hai bàn tay tr ng. Dáng d p oai phong. góp vàng. Tôi nói v i ông C : ³Th a C . Tr a nay tôi s mang b n phác th o l ài n ban t ch c xem . Tôi suy ngh cân nh c trong t ng phút. b ng m t l i th t ng n g n.. Nh ng khi v a b c xu ng h t nh ng b c th m r ng thênh thang c a B c B ph . b ng lòng: ³Th thì chú tr v b t tay ngay vào vi c i. C H ng lên. n sáng ngày kia.anh g p thêm m y viên ch cóc trong bát h ng.´. lòng r o r c lâng lâng. góp c a vào vi c t ch c ngày l l ch s tr ng i này. ³ c. v ng i c ng nh v c a. Nhi u ng i t ch i không l y gi y biên nh n: ³Bi t bao anh hùng. . chú c nói i!´. n m c l i ngh s . ng viên thiên h . Anh ang ng ng ph t lên nhìn tôi. Th mà l n này tôi l i b ông c ng viên m t cách tài tình. vi c c giao là quá khó vì g p quá r i´... ng bào nào có nhi t tâm.

cùng ho t ng trong H i V n hoá C u qu c v i anh Ph m V n Khoa. Tôi nói v i anh Lê V n và anh Ngô Huy Qu nh: ³Ban t ch c quy t nh giao vi c này cho hai anh (Các anh c n gì. tôi n B c B ph g p C H nh C ã ch th .. Chúc các anh hoàn thành nhi m v ´. Tôi b t tay ho s .v. B i v y c n m t ki n trúc s ph i h p v i anh´. ³Ông cho cháu m i con hai cái v bao ba s ´.. và c m l y hai con r n. xem xét c n th n hai con r n n c. các chú có i thì i. nói: ³Tôi c bi t tên tu i anh t lâu và c ng nhi u l n c xem tranh c a anh.. v trí d ng l ài. s hài hoà công trình v i t ng th . Anh ang b a b c ra c a. a cho m i chú m t chi c. thì ông c ng ành ch u thi t v y. nh ng ph i t nh ng tiêu chu n không th thi u c a nó nh s v ng ch c. r i h i: ³Các cháu nh i nh th nào?´.. ³Các chú ng có gi thói b t ch t´. m t c t ngang. l n các xà g . T i mai tôi s ãi chú món r n om ri ng m . có th p xe m t m ch lên n b n phà Tân ´. c i: ³ c. gi ng nói vá dáng b c a anh ã chuy n sang gi ng c a d ch v i chác. t ng di n tích m t ván p lát v.xét´. L ài v i t ng th v n hoa Ba ình. Sáng ngày 31 tháng 8. úng 5 gi sáng ngày m ng 2 tháng 9. Nói ví d n u nh không v ng ch c. Hai chú bé ng n ng m t lúc. t trong ám ông b c ra. chi u cao. u b p d p còn r máu t i: ³Ông có i r n n c không ?´.. Sau khi nghe anh Qu nh thuy t trình. C nói gi ng h t s c nghiêm trang: ³Chú ph i nh ngày M ng hai tháng Chín t i s là m t ngày l ch s . cân nh c r i t bút kí duy t b n thi t k . ³Ông ang i! Ông ang i!´. Anh quay vào m khoá t . Nh ng thôi. ti ng con nít g i nheo nhéo ngoài c a. Anh c m l y cái v bao xem l i. và ngày khai sinh n c Vi t nam Dân ch C ng hoà´. Tôi nhìn ra. m t b ng. Tôi xin thay m t Ban t ch c hoan nghênh nhi t tâm óng góp c a anh. n vào chú s th y t ng l c g p ôi. Hi n nay chúng tôi có m t kho ba ngàn th c len (7). Hôm qua tôi c anh Khoa cho bi t ý c a Ban t ch c. nó s p xu ng thì ngày l coi nh th t b i. Nh ng L ài c l p là m t công trình ki n trúc. Hai chú bé c ng xem xét hai cái v bao c n th n không kém ông ang xem xét hai con r n. tôi xem xét. m y ch c con ng i ng lên. r i nói: ³Chúng cháu i ´. Sau này chú mà làm cán b thu mua thì Nhà n c s không ph i ch u thua thi t´. Anh c m hai con r n b vào cái r con góc nhà. t m .. m i chú c m m t cành tre. m i con m t v bao ba s . u cành tre thõng th t m t con r n n c. mình nh b ng chuôi dao. ³M i con r n này ch giá tr b ng hai con cóc. y v t t c m i vi c có liên quan t i ngày l . tôi ã v xong b n án thi t k l ài´. th t chi ti t. c n dùng bao nhiêu các anh c l y dùng. nh ng i buôn bán v av c món h i: ³Th t r n còn b h n th t nhái. không i thì thôi´. cái này bên trong không có t gi y vàng´. t gi i thi u: ³Tôi là ki n trúc s Ngô Huy Qu nh(6). M t chú nói: ³Ông i cho cháu cái v bao khác. ó là ngày khép l i cu c Cách m ng tháng Tám. M t ng i tr tu i n v n ch nh t . Anh Qu nh tr i cu n gi y can c m s n trên tay lên m t bàn. tôi s n nghi m thu. 10 tu i. tuy d ng g p rút. ch n l y ra hai cái v bao ba s . chúng tôi) s lo ch y y . ng t ngang câu chuy n c a anh. chi u r ng. t m th i. ó chính là toàn c nh l ài c L p mà sau này chú c nhìn th y in hình trên báo chí. ông s i cho v bao khác. Sau khi nghe tôi báo cáo ng n g n. th y hai chú bé ch c 9. óng d u Ban t ch c. m t t i h n lên. c t d c l ài. B n v th t p. . L ài ph i c d ng xong trong vòng 48 gi ng h .

tôi s c p n nh ng vi c mà t tr c n nay tôi ch a h ti t l v i ai.. c ng i tôi n i gai. Là Tr ng ban T ch c ngày l . thuê m t anh phó nháy xã trên xu ng ch p m y pô nh làm k ni m. các thày các cô. ch c là b c m. Lúc s ng thì tôi nh nhà ai ch ng c. B i v y mà hai n m nay tôi không mu n lên Hà n i. n u còn thì bây gi ang âu. R u vào l i ra... ng n tre ang v t vã trong gió bu t.... không có b n th o ³Tuyên ngôn c l p´. không i tôi oán. Anh im l ng m t lúc lâu. V a dùng a tém tém m y khúc r n om m n chát n i mu i trong a.. èn óm tù mù. ban êm coi nh ch u ch t. còn hay m t. úng là óm th t´. Chú ra ây tôi ch cho.. Tôi s n m ó ch t kh i ph i phi n ai. B a c m ti n tôi..´.. Nh ng lúc ch t thì ng i thân m y c ng làm phi n ng i ta... Ho c c nh s a hai câu trong b n ³Tuyên ngôn´.Tôi l i ch i v i anh ang ba ngày.. k t khi tôi b c chân vào con ng ho t ng cách m ng cho n nh ng n m tháng g n ây. anh v a nói: ³Hi n nay tôi ang c g ng hoàn thành thiên h i ký thu t l i t t c nh ng gì có liên quan n th s . ây c ng nh trên Hà n i. Tôi theo anh ra ng trên cái tr xi m ng c u ao cá. g n tám ch c tu i u r i còn gì.. tôi ph i ph trách vi c in n nh ng tài li u có liên quan n v n m nh t n c này. tôi n m ch t s làm phi n n nhà tr ng. hi n nay trong B o tàng H Chí Minh c ng nh B o tàng L ch s . ng ây c ng nhìn th y. Trong h i ký. tôi c t gi ng ngâm to m y câu th c a Phùng Cung g i tôi mang v t ng anh: M t ra giông ch p R c mái phong l u Gót nh c men v thung c Qu d i chân quê u ng Tr m s cúi Xin quê r ng l Chút th ph n bò xéo cu i thôn! Tháng 12. nh chú bi t y. anh nói luôn: ³Tôi lo nh t là không bi t ch t âu. d i chân búi tre y có m t ch tr ng nh ng b ng ph ng. nh ng không k p vì b n chính ã a in m t r i.. ph y lá tre r ng. nh ng.. t i quê h ng b n quán.. r i ng ng lên nhìn tôi. các cháu h c sinh. Anh ch tay v phía m t búi tre g n cu i xóm....Tôi ã ch n con ng ng n nh t có th bò k p n ó. ây.. anh có v bu n.´ Tr vào nhà..1992 (8) PH N VI T THÊM . h i ti p: ³Chú có bi t i u lo l ng nh t c a tôi hi n nay là gì không?´.. Tôi s s làm không k p m t.. ³ y. tôi ã ch n s n ch n m ch t. Có ai mu n m t ng i không ph i ru t ra máu m l i n m ch t trong nhà mình? Ngay c cái chái b p này c ng v y. Tôi d c h t r u ra bát u ng c m t h i ch ng l nh. n c gi a cánh ng... Ví d nh b n th o ³Tuyên ngôn c l p´ C H vi t. Gió mùa ông b c l nh th u x ng th i th c vào m t hai anh em.. r t v a ng i tôi. n l nh. mà l i không có i u ki n làm vi c.. tr c khi nh m m t xuôi tay.

Di c o do bà V Th B i Trâm. t dài có ngang" ho c: "O tròn nh qu tr ng gà Ô thì im . Nh ng em th t không ng tác gi c a nó l i là nhà toán h c n i danh Hoàng Xuân Hãn". tôi s có m t nhà chú ho c nhà chú Cung". sáng 27 T t tôi ph i r i thôn Trà Vy tr v Hà N i. ch m l m sáng m ng hai T t. v i dân trong su t nh thu tinh. ây chính là nh ng dòng cu i cùng c a Phùng Quán. d thu c. Chúng tôi s ôn l i h i c và vi t h i ký. dép l p t quai. Tôi ch mu n quay xe l i v i anh nh ng s anh m ng. inh còng queo. Ông c H i giao so n th o h c ch qu c ng theo l i m i. T chi u hôm qua. n tháng 1. tôi t h i: "Trên th gian này. nh ng m u s t han r ch ng bi t làm gì. "Chuy n này lên Hà N i tôi s l i. n T t cùng v i nhà em. ch a hài lòng v i nh ng gì ã vi t. không bi t còn ai cô n h n anh?". là thêm râu" Tôi ng c nhiên: "H i còn i gi trâu làng quê em h c truy n bá qu c ng c ng thu c lòng nh ng câu v n vè ó. tôi có m t m c ích là t ch c m t cu c g p g nh ng ng i tr c ây tham gia H i Truy n bá qu c ng . Chú không th cô y cúng t t mên m t mình nh c nh nhà nh ng ng i góa b a cô n«". nhà anh Cung có vui h n không?".1992. Tôi mu n tìm g p l i anh em th i Truy n bá qu c ng xem ai còn ai m t. bên d i làn khói ó là m t b c hào ki t c a t n c ang ng i tr m t vì th s gi a m t ng gi rách. Mà mu n làm nh v y thì ph i có« (Bài vi t n ây thì d ng vì Phùng Quán b nh n ng không còn s c vi t ti p) (*) Bài vi t trên c Phùng Quán vi t xong tháng 12. tôi b ng th y l nh kinh kh ng. chai l b i bám áy. Hai ba l n. Ông ta có công l n l m y. làm sao cho d h c. Tôi kh n kho n: "Anh cùng v Hà N i v i em. nh ng cái v lon bia. L n này lên Hà N i. hên h v i nh ng anh em hi n ang s ng n c ngoài nh Hoàng Xuân Hãn. th ng dân c a ng i trí th c chân chính". Hai m t tôi t nhiên cay l .1995. d nh và ông ã so n th o r t thành công. trong lúc n m trên gi ng b nh. Anh nói thêm: "T m lòng c a h i v i n c. anh gi c giã tôi su t: "áng mai chú ph i v T t nh t n n i. " ó chính là t m lòng th ng n c. p xe ng c gió trên con ng t s ng trâu d c b sông Máng. "Nh ng anh còn v ng víu gì ây mà không v cùng v i em c?". tôi ngoái l i nhìn làn khói m ng trên cái chái b p. không g n m t chút b n c quy n c l i. Tài tình nh t là ông ã v n vè hóa c cách nh n di n các ch cái: "i t gi ng móc c hai ng n có ch m. Phùng Quán vi t thêm b ng bút chì trong t th n m ng a vi t lên gi y t d i t m ván treo úp xu ng tr c m t u gi ng.N n ná mãi. v nhà v n Phùng Quán cung c p (BT) Chú thích: . "Chú c v tr c i. m m nhìn anh.

gió i Phong". nh thó v i v ng ngác. nào "sóng Duyên H i. nóng b ng. nhan : Nghe nh c Strauss. t cáo t i ác M Di m«. Gió Lào khô rát th i tung cát thành nh ng ám máy. ). bài th ã t tuy t r i mà v n còn nép mình góc cu i trang báo. các nông tr ng. (6) Ki n trúc s Ngô Huy Qu nh sau này có th i là th tr ng B Xây d ng. chi n u. Ng i b n lính cùng ti u i Vào nh ng n m u c a th p ky sáu m i (1960). nhìn lên nh ng bài th b c l a. c nhi u c gi m n m th ngày ó nh c nh . nh ng v n trong ngo c. c chính Giáo hoàng Pie Xl giao cho trang hoàng i n Vatican. kh ng nh con ng "ai th ng ai".(1) B n in này c n c vào b n sao nh b n th o 19 trang vi t tay c a Phùng Quán. nhu m màu cháy xém. (Chú thích c a tác gi ) (8) N m 1993. (BT) (2) Th T H u (3) B y m i tu i x a nay hi m. sang s ng l c quan cách m ng c a nh ng tên tu i th i th ng« Có i u l là ngay sau khi xu t hi n. Tôi lúc ó là ti u i tr ng m t ti u i m i nh n trong i i ch . nào g ng ng i t t vi c t t. ho c khôi ph c o n câu b m t i. h ng h c khí th u tranh. 10 l ng. khiêm nh ng. nhà v n (5) H a s Lê V n ( theo t p chí Bách Khoa Sài Gòn 1963) sang La Mã. h as . bài th nh bé n l p t c n i ti ng. ph Hàng (7) S len này l y c ngày 19-8-1945. th Ph c phong (4) Phùng Cung. nhi u ôi trai gái chép vào s tay t ng nhau« Mùa hè n m 1950. trên m t trang th tu n báo V n Ngh c a H i Nhà v n Vi t Nam xu t hi n m t bài th t tuy t. i n m trôi qua k t ngày y. Tr ng cát Phong Ch ng b c Th a Thiên b rang b ng d i cái n ng nh d i l a. Nh th t th y mình ch ng gi ng ai. trên các m t báo trung ng và a ph ng các trang th tràn ng p tài s n xu t.. khi t n công chi m Tr i lính kh Bài. ca ng i các h p tác xã i n hình. ông Nguy n H u ang ã c Nhà n c c p nhà Hà N i và c h ng i ng h u. Tên tác gi l ho c: Tuân Nguy n. truy n t ng.hi n-th c s c sôi. M t vài trang ch p thi u m t hai dòng chót. Nh ng qua bài vi t này giúp cho c gi hi u thêm v m t chi ti t c th c a l ch s Cách m ng tháng Tám và t m lòng c a nhà v n Phùng Quán. thôi thì th . các nhà máy. (Chú thích c a Ngô Minh) 13. ph trùm lên m t vùng c cây c n c i. Chúng tôi ph i ghi (« m t m t dòng. th cho u tranh giai c p "long tr i l t". B ng d ng. ã h n ba m trí nh c a tôi.. h m m tiên ti n. nh ng bài th n v n ng l i tinh khôi trong Sóng sông H ng b ng xanh màu Danube Nh c b ng b nh trôi t i các vì sao« Tr i lung linh kh chao mình theo nh p Nh ng ng cu c in c l ph i lòng nhau« tài và n i dung bài th l c lõng gi a bi n th .

cái mi ng th t r ng và th t t i: . ch y nh ng a t b ng qua nh ng ng cát. Ý ngh u tiên là c u ta quá th sinh. Anh rót cho tôi m t bát n Ch tôi u ng c n bát n c và kéo v t áo quân ph c s ng m hôi lau g y b i cát. Anh ta eo kính tr ng. a tay lên vành m chào. v a th : "Báo cáo ti u i tr ng? i i tr ng tri u t p ng chí v ngay i i b ! H t!". thì Tuân gi i ti ng Pháp. chân d n dép s ng an da. Th u Hu b trí cho Tuân theo ng dây lên chi n khu. t t c ph i n m g n trên l ng. v a nói. gió Lào. anh gi i thi u m t thanh niên l m t ng i i di n: ng chí Nguy n Tuân ây ho t ng trong phong trào h c sinh kháng chi n n i thành. 18.Báo cáo i i tr i i tr ng! Ti u i tr ng Quán có m t! ng ch chi c gh tre ch c nh anh. Ti m ng nghiêm. dáng d p h c trò. Ch c khi ng i mài ng qu n trên gh nhà tr ng. Và ph i lên ng hành quân b t k ngày êm. Tôi oán ch ng i i tr ng i u ng ti u i tôi i ph i h p chi n u v i m t n v nào ó. Ch c n m y hôm thôi. tóc ch i p.Quán ng i xu ng ây. l i có kh n ng sáng tác v n th « Chúng tôi ngh hai ng chí cùng tr c l a tu i. Tôi ã trao í v i chính tr viên. ng m t s m en. nh ng ã c t ng th ng huân ch ng Quân công. Qua th gi i thi u c a Phòng chính tr trung oàn. Tuân b l . Nh ng Tuân l i tha thi t mu n c c m súng chi n u. b t k s m ch p. ã th dáng d p l i còm nhom. b c phá. ng mu i. Ti u i tôi tr nh t i i.công trung oàn quân ch l c 101. m a bão. Tôi cùng ti u i d m mình trong cát b ng. ch y th ng n bãi t p. trên vai. chu n b cho chi n d ch hè thu. m m ng th y i lính tr n mê ly l m. tú tài toán. liên l c viên c a i i. u i m nan gi t y lá ng y trang. Khoác lên vai kh u ti u liên "Mát" tôi h c t c ch y theo Ti m v i i b . V a r i. Tôi giao ti u i l i cho ti u i phó ti p t c khoa m c t p. . c u ta s th m òn th nào . Tuân h c tr ng Providence. b trí ng chí y làm vi c t i phòng Chính tr . sau v h c sinh bãi khoá. l u n. l a n«T nhiên tôi âm gi n h n. áo s mi màu tr ng sáo. l i cùng thích v n th . ti ng Anh. Trung oàn ti p nh n. c u ta say s a c câu th "B i tr ng chinh phai b c áo hào hoa". hai cánh tr n nom nh hai ng quy n. bi t c ch Hán. tay xách ti u liên "Tuyn". qu n tây xám. Th mà hành trang m t ng i lính tr n thì nào súng. Ng i i di n v i anh là m t thanh niên tr c tu i tôi. Trên bàn m t siêu n c lá vàng và m y cái bát sành. 19« Tôi ang làm th ph m ng tác ôm th pháo chu n b lao lên t phá kh u thì c u Ti m. ch c s h p nhau« Tôi m m nhìn ng i i viên m i c a ti u i mình. nh y phóe qua nh ng dãy x ng r ng gai m t nguy t. Nguy n v ng c a Tuân là c gia nh p quân i. quanh th t l ng ch trong vòng ba phút. ba lô« Khi c n tuýt m t ti ng còi ch huy. m i mê luy n t p môn ánh b c phá. ru t t ng g o. Anh ang ng i tr c b tràng k b ng tre. nói: c lá vàng ng ng t v b c phá. c ng tr m ng. c s n. Chúng tôi quy t nh: Tuân s v ti u i c a Quán. i i tr ng ch h n tôi ba b n tu i. và hai c ng chân ch c c ng không to h n. Trên c ng chí y v i i ta. toàn nh ng chàng trai 17.

R i th y bi t hi u. v a gi u c t c a Tuân l i vang v ng bên tai tôi. bi t hi c. các th lo i: t tuy t.. r i m t tr n phía Nam. gác v lên nhau. T ó n nay ã h n b n m i n m trôi qua. hai m i. Nh ng bài th tràng giang i h i. Ch Lan Viên. giãi d u tr n m c không thua chúng tôi âu. nên b . ki u nh các thi s n i danh: T n à. nh ng ch a ra« Khi m i t p t ng làm th . Tuân h i tôi: . th t t i« .Mình c ng t ng ngh v y. èo Phát T ng. M t hôm. còn o n gi a là vè« u gi gìn tr t t . Lúc u mình l y bi t hi u là Lúa Xanh. làm tôi chùn bút. Tru i. c Tuân khen. th t ngôn bát cú. tên mình l i trùng v i ông Nguy n Tuân Vang bóng m t th i quá n i ti ng.Có ch . ng ngôn. nhi u c u còn chép h c thu c y. không ch i vào âu c. l i nh n xét v a nghiêm kh c. nh ng thôi. nghe n ng mùi h n. vô duyên òm« Tên cha m t cho th nào c nguyên nó th y.H. T. nh ng Quán là c u binh c a Trung oàn. i . Tôi au quá. Cái mi ng Tuân c i câu cu i chu n b cho ng Tôi không ng th c a mình b ông b n m i "m t sát" n th . vì nh n ch c danh Ti u i tr ng c a mình.K. ành v y. Nh ng Tuân hình nh không ý gì n thái gi n d i c a tôi. trong b ng ch i khen th mình. s c mùi lính tráng.Này. Tôi và Tuân Nguy n bi t nhau t ó. th tôi úng là nh ng bài vè tràng giang i h i.tôi h i h p h i Tuân. m i l n tôi t bút nh vi t m t bài th .là "phai b c áo hào hoa". Kh n n i. Nong« Tuy cùng tr c l a tu i v i ng chí.Quán ã tham gia chi n u m t tr n Hu .l i gi i thi u c a i i tr ng v tôi cho Tuân nghe c t ngang dòng suy ngh c a tôi . M t êm chi n khu Câu Nhi. l c bát. ng i ta ai c ng ngh r ng vi c quan tr ng u tiên là ph i có m t cái bi t hi u th t kêu. Xuân Di u. nhân bàn chuy n th . tôi áp. C i i Tuân Nguy n nhìn tôi qua tròng kính c n d y c p.Th c a c u. ang c r n ra m t bi t hi u khác. Tuân khuyên tôi: . Tuân Nguy n! Nghe c ng vô duyên. nh ng bài th m i o n b n câu ba v n« M c d u t ái m t cây. ch t m m c th t r ng. hai m i câu nghe v tay. tôi th ng c cho Tuân nghe th tôi làm. Quán còn là cây v n ngh qu n chúng c a i i.C u th y th mình th nào? . Hoàng C m« Tuân nói: . tôi ph i cay ng nh n r ng bên c nh nh ng bài th ý t hàm súc y nh c i u c a Tuân. c u có bi t hi u không? . Khi hai chúng tôi ã khá thân nhau. Mình ành xoay ng c nó thành Tuân Nguy n. Nh ng sau ó nghe nó th i th i làm sao y. Ti u i tr ng mà p i viên vì th b chê thì ê quá. Sao h n ta không không? l i trung oàn b làm lính v n phòng có h n " ng chí Quán vào V Qu c oàn t tr c ngày Hu n súng . C u ta c cho tôi nghe nh ng bài th c u ta làm. hai chúng tôi n m trên s p n a. Chúng tôi mong hai c u s thân thi t nhau". ch mu n p cho h n m t p.T. n i sùng. Nh ng tôi ã ghìm c. Kinh Kha.

Chúng tôi ngâm g o xu ng su i. mà mu n có th g o m c th i ó. Nh ng h t g o m c x p hút máu nh gi y th m. Chúng tôi ph i ánh nh ng tr n m máu và t n th t khá n ng n . Tôi nói v i Tuân: "C tr n th t nhi u t vô lùa th t nhanh. ói m m t. ném nh ng thuy n ánh cá l n lên bãi cát nh ném cái v tr ng. âm lê. Tuân gi ng d y tôi lu t b ng tr c. hò. quy t xoá s trung oàn 101 chúng tôi. ói l ng i. nh ng không th b i. Tuân Nguy n nh y th ng vào n v tôi úng th i i m kh c li t ó. Gi c Pháp hùa v i thiên tai t ch c nh ng tr n càn l n. c. nh n c r a máu. ném l u n. Bi n Thu n An n i sóng th n. sau ó phát huy thành các th th t do. M i l n ngh v ng i i viên m i c a mình. t ng pháo. nh m m t nh m m i lùa vào mi ng th t nhanh và nu t ch ng« M i chén c m chúng tôi tr n m t ph n t chén t b t. ph i h p c thu l c không quân. lu n sâu vào h u ch. tôi còn nh nh in. Trong ngh th . Khi h n n i danh v v n th . lu t các v i. Tuân b ng bát c m chan máu ng i lên n. V y là hu "! Nh ng n m 1950. cho d u b t v tanh c a máu« T gh nhà tr ng. không ch u c gian kh « C u nói giúp v i anh em thông c m cho mình« l n sau mình s c g ng không nh th n a«". vè«". mà là ói. lòng tôi l i th y bu n vì ghen tài và k : "H n m i là ng i c tr i sinh ra làm thi s . Nh ng tr n l t bão ch a t ng th y cu n ph ng c m t làng bên Phá Tam Giang. th t ngôn bát cú. Nh ng làm xong tôi ph i vo viên li ng ngay vô b p. Có n sáu tháng li n. không nên ch n ch ". không dám c cho ai nghe. Tuân a n c m t nói: "Nh ng mình không quen n v y« Mình ch s anh em cho mình là h c sinh ti u t s n. lòm nh ng máu. Ngâm su t êm. m t b c ti n. Ban ngày tôi d y Tuân các môn x kích. ánh b c phá« êm n. d u b t au kh . có mùi hôi th i nh phân ng i ôi. Bây gi tôi ph i h c âm lê theo úng quy t c. . chúng tôi ph i n th m n. anh nôn th c nôn tháo. bên b p l a b p bùng chi n khu. Tên tu i h n nay mai s l y l ng trên thi àn t n c. tôi t an i: "Nh ng v m t binh nghi p mình s h n h n. 1952 là nh ng n m gian lao nh t c a chi n tr ng Th a Thiên. nnh r p hàng tr m h ng súng ph c kích« Nhi u anh em chúng tôi b gi c b n g c trên ng i l y g o. x ra. bom n. ng ngôn« Tôi dùng m i inh nh n ghi l i gi ng d y lên báng súng lúc nào c ng có th ôn l i c. thì mình s lên n ch c S oàn tr ng. Tôi m ng c c làm nhà th . Chúng tôi b ng bát c m chan máu ng i. chúng tôi ph i v t qua nh ng h th ng n bót dày c. Tôi h quy t tâm ph i h c thành th c lu t th ng. tôi t ví mình nh anh chàng ham trò ánh phau nh ng ch quen dùng c m t môn "võ dân gian" là á c u. m i và c hai mi ng. lo i t hi m. Còn mình dù c g ng n h t i c ng ch là m t anh v n ngh qu n chúng. Tôi t p làm th m t s bài th theo cách Tuân d y. Nhi u ru t t ng g o mang v n n v . Nh ng n i gian lao th ng tr c c a chúng tôi ch a ph i là l t bão. sáng v t g o lên v n có màu h ng h ng. âm ph i« làm sao ti p thu n i.C u ph i h c lu t th m i hy v ng th có th khá lên ng làm cái v n c b n. hai b c lùi« g t trái. ba n m võ tàu không b ng m t ch u á c u.. Hôm u tiên. lu t c u trúc các th lo i th ng: t tuy t. ca dao. tôi ch p nh n l i khuyên c a Tuân. Chúng tôi tìm cách vu t g o cho s ch máu. 1951.

Anh em trong ti u i ch ng hi u Tuân mu n nói gì. Tuân ng lên xin l i. N u c c u ta vào ch h u l y g o. lâm vào c nh kh n n v n ch ng Nhân v n Giai ph m ph i v tá túc bên b h Tây. nh ng tôi c ng quy t g t i. thu c lá c ng tin« (k o. b t u có ti ng t m trên thi àn. th ng xuyên mang cho tôi áo qu n. h p ti u i. Có anh còn chua chát h n: "Dù ng chí Tuân có u tú tài. ng viên: " ng chí c n n m. nh t nh tôi s t nó vào trong tác ph m c a tôi". Sang cu i n m 1953. Tuân mò tìm c n i tôi tá túc. và n u qua cu c chi n tranh mà tôi còn s ng. thì ó chính là ni m t hào: trong nh ng n m gian truân nh t c a cu c kháng chi n chín n m. Tuân ng b t ngay d y. yêu c u c phân công i l y g o. do phòng Chính tr trung oàn yêu c u. Tôi anh gi ng. mà ph i d ch g p. làm th c ng c n thi t nh vi c i l y g o. l p hai. " ng chí ph i hoàn thành bài th nói lên ìòng quy t tâm. hai chúng tôi ph i xa nhau vì nhi m v c a chi n tr ng. có v n hay ch t t. truy n n ch v n trung oàn m i giao v hôm qua ây. v a ch m. Tôi s phân công ng chí Tuân i l y g o t i nay. nh p ph ng câu cá tr m« Trong khi b n bè thân thích. Tuy v y. c ng không có hình nh nào d d i và bi tráng nh bát c m th m máu mà chúng ta n« Tôi s ghi kh c nó vào ký c. tôi ph i tìm cách tránh cho Tuân công vi c nguy hi m này: " ng chí Tuân nhà làm bích báo cho i i". L ng c a Tuân Nguy n n m ó là 93 ng.êm ó. c làm mãi cách ó. k o. i h c ti p và t t nghi p i h c S Ph m. Trong cu c i chi n s c a tôi. " ng chí ph i vi t xong cho c ti u i kh u hi u: Rèn cán ch nh quân cài lên m trong t t ng di n t p s p n". i u làm tôi lo l ng b n kho n h n c là chuy n c Tuân i l y g o. H còn xúm l i an i. làm th y giáo. Tuân ch a quen chi n tr n. nh ng ã n thì c ng ph i i l y g o nh anh em". thì Tuân Nguy n v n g n bó. ch t d nh ch i. nh ng v m t và gi ng nói c a c u ta làm h c m ng. n u có m t ni m t hào nào ó áng ghi nh . Tuân r t s tôi m ch lòng. ng i yêu. Nh ng tôi là ti u i tr ng. tem g o. Tuân còn nói thêm: "Ngay c trong thiên anh hùng ca b t h Odyssée c a Homère. ph i h t s c công b ng. xin gi tay cho bi t!" Th là c ti u i ng i ngay nh ph ng. nói: "Tôi không thiên v ai h t! Làm bích báo. thu c lá do c quan bán theo tiêu chu n b c l ng). tôi ã t n d ng quy n l c ti u i tr ng b o v m t nhà th t ng lai c a t n c. H p ti u i. vi t kh u hi u. Gi y bút ây! ng chí nào có th m nhi m công vi c này thay ng chí Tuân. tinh th n h ng say luy n t p trong th i gian qua c a ti u i ta. Tuân ra kh i quân ng . M c d u lúc này anh là ng i có ch c danh c a m t c quan quan tr ng. t i thân. c vào d p liên hoan v n ngh k t thúc t luy n t p!". M i l n em cho nh v y. Quá n a ti u i tôi trình v n hóa l p m t. v a y u. Mãi n n m 1957 chúng tôi m i g p l i nhau. b y l n r i s quen thôi". Tuân Nguy n c b sung vào n v tình nguy n quân m t tr n Trung Lào. vi c phân công anh em mình vào ch h u l y g o. u xa lánh tôi. anh em b t u xì xào ph n ng. M i l n h p ti u i phân công. Hòa bình l p l i. nên . ã làm cho b a n c a anh em m t ngon. ây. c u mang tôi. s còn l i v a c v a ánh v n. Còn tôi. Nh ng hi n ng chí ph i d ch truy n n ch v n ra ti ng Tây. Tôi cc i h c tr ng Quân chính Bình Tr Thiên. k c máu m ru t th t. anh em p lê bình tôi h t s c gay g t: " ng chí ti u i tr ng thiên v ng chí Tuân!". Sau ó c i u v ài phát thanh Ti ng nói Vi t Nam. phi u th t. l i c n th .

Bà ngo i cháu v n su t i ch bi t công vi c n i tr . c i c i. Ngày ó. Dù ai c m dao do gi t. M t câu Ki u ch t p u: " ng xa ngh n o n tr ng mà kinh!". Hà Thanh« v i m t ru t t ng g o th i m c y máu« C u quên r i à. v ch ng tôi sinh con gái u lòng. b n c u c c i l y g o. L i nh n xét b t ng c a Tuân làm tôi b t giác rùng mình. ù m . "Có b áo qu n mình thuê may h ng. bu t mi ng nói: .ngày mình l nh l ng . c u Vinh« Có âu mình còn s ng n bây gi mà i h c i hi c. Tuân còn d n thêm: c gì.Bây gi thì m m ng m ng r r th không!« y. C ng không nói ghét thành yêu«". có bà ngo i Bà ngo i và hai m con i xích lô v nhà. Hài h c ngay c trong vi c s n xu t bánh k o. Tuân ch t nói: . Thanh Lam B . nói v i hai ng i: . 5 ng mua c ba h p s a Ba Vì. Ngoài bao bì k o c ng thành k o m m mu n ch y n c. Im l ng m t lúc khá lâu. V tôi vui l m. tôi h i Tuân: "C u hay g p mình. và g n nh không bi t ch .Bà c nói th t kh ng khi p! ó là l i tiên oán v s ph n nh ng ngh s quy t nh: "Yêu ai c b o là yêu. C m t p . m c r ng thùng thình c nh áo t . tôi và Tuân Nguy n. th nào c quan h c ng bi t.bao gi c ng tìm cách nói thác. úng cái hôm c u ph a chuy n Phòng chính tr giao mình d ch truy n n ch v n. Lúc chia tay. l ch s c quan c m ai th y c u ta v ng t c. t th . mình s g i l i ch c u V. C u m ng i h n m c giúp mình cho phí". c u gì nh . Dù ai ngon ng t nuông chi u. Phú a. Tuân b o tôi: .B t u t hôm nay. hoài m m cu c s ng lính tráng. à c u L ng.Bà v i chú Tuân th y cháu có xinh không? Tuân cúi xu ng nhìn g ng m t nh xíu còn h n c a cháu. C u không ng i à?" Tuân Nguy n v n là ng i n nói h t s c nhã nh n. Này. "M t nhà báo ngo i qu c có nh n xét ng i Vi t Nam ta r t có u óc hài h c. c u ta v ng t c ào ào: "Có ng i cái con c c. cháu (bà ã m t n m 1986). C ng không nói yêu thành ghét. S có khi mình m c vi c. Ghét ai c b o là ghét. n u ti n ng t t vào ch mình mà n c m. không bi t i con r i có ngóc ud y c n ón cháu nhà h sinh A.L khi nào câu kéo không th ch mình khá l m« n trong . Tôi và Tuân l ng th ng i b d c ng Ngô Quy n.c u ch u khó n ch mình. M t l n. c u kho r ng n giúp mình hai gói k o mè này". mình c m ghét nh t là thói vô n! N u ngày ó c u không ch i trò "Nhân danh ti u i tr ng" thì ch c mình ã n m m c x ng gi a tr ng cát Phong Ch ng. Hàng tháng c n ngày mùng ba . không xu ng ch c u c N u mình i công tác v ng. N m 1963. nhà th nhà thi c. t i ph c kích x i tái m t hai. Dáng v c u ta tr nên tr m ngâm và l ng l . Nh ng ch khi hai a v i nhau. N u k o m m thì c n mu n v r ng. m i tháng mình g i c u 5 ng mua s a cho cháu. phát thanh phát thi c?« C t!".

Tuân? Hay t i chúng mình n ch i h i nhi u. nh chào ra v . Còn l i là sách ti ng Pháp. Tuân Nguy n s ng trong m t gian bu ng nh . lúc nào c ng s ng trong m ng t ng san ph ng h t m i i u phi lý xúc ph m con ng i. m t ít dùng may m c. ch m t mình ông này thôi! ó là thiên tài c a các thiên tài!". ta n b t c khao m t ch u th t chó". m ng m . trong t h c t p Ngh quy t 9. và xây d ng m t cõi a àng nhân lo i. Tôi h i: "Có chuy n gì th . ã t lâu. M t cô nhìn lên giá sách. r ng ch ng 8 mét vuông. Theo thói quen. bu n bã. phóng to. Tuân nhìn ng h eo tay. kích Mao và Stalin« Nói chung. và c nh ng ng i sành v n ánh giá là x p x v i t. h u nh lúc nào c ng b t g p Tuân hí hoáy tr c bàn vi t. hôm nào c n túi. qu y r y c u?". toàn t p Chekhov. C nh giá sách là bàn vi t.T y. phía u gi ng treo nh c a c u ta. Tuân chu n b vi t tác ph m v n xuôi quan tr ng c a i mình. quét t c m ng nh n« Mình g chân dung Dostoievsky và b c nh c a mình xu ng. tôi l i p xe lên 20 ph Tràng Ti n. vào th i gian y. May m n c g p Tuân là no b ng. ngoài ti n n. ó là hai v t trang trí c nh t trong gian bu ng. B n h u chúng tôi không ai b o ai cùng g i ùa Tuân là c t. C u ta làm th ca ng i Khrutsov. tôi và m t ng i b n n ch i. nhà n s p m c a r i. m t giá sách l n che kín m t t ng chi u ngang.Cách ây hai hôm. nh ng u quay l i nhìn mình v i ánh m t r t l . Tôi th m oán c u ta ch c g p chuy n gì r c r i c quan. Nhà . Các cô nhìn theo tay ch mình ch . i tý ta xu ng n c m". b c quan a ra ki m i m vì nh ng lu n i u ng h ch ngh a xét l i Liên Xô. C M t b a. Tuân là khách quen c a c a hàng sách ngo i v n. i di n c a ra vào treo chân dung Dostoievsky l ng khung kính trên t ng. d m ng lên. lau s ch b i r i treo l i. h i mình: "Anh c nhi u sách. ngay ng sau gian nhà n t p th . không nói gì. nh ng chuy n nh th là chuy n ch t ng i c . Tr c m t. mình a th ng tay chl lên ch treo chân dung Dostoievsky: "Ông này. t ng gác hai. Trên giá sách. c ng l ng khung kính. Maxim Gorki. anh tâm s . Tuân nói v i tôi: c t n r c c ng i. V a d n d p xong thì có m y cô sinh viên v n khoa n ch i. ti ng Anh. t i. Nh oán bi t chúng tôi ang ngh gì. Bu ng kê m t gi ng cá nhân. có kho ng vài ch c cu n sách ti ng Vi t. Lúc ó mình ang ng i g n c a ra vào. Và chúng tôi nháy nhau. Tuân Nguy n c n nát nh toàn t p Dostoievsky. Tuân d n h t vào vi c mua sách. ti n cho tôi. anh khâm ph c nh t?". Nhi u êm mình n m m . cu n sách c a mình c in ra. Jack London« Tôi n. b p n t p th c a c quan ài phát thanh ti ng nói Vi t Nam. toàn t p Brecht. C u ta v n mà Tuân t thành tích v n t i là t. c u ta xin b o l u ý ki n. "Ta n ch i c t v a có th c in trên báo V n Ngh . Nghe nói. b t g p c t trong tình tr ng b t r t. Ch tác ph m là m t thanh niên trí th c say mê cách m ng. Tuân gi i thích: . Toàn t p Dostoievsky.i u này mình chl nói riêng v i c u thôi. th theo anh nhà v n nào l n nh t. lúc ó mình không ý« . Tuân v i a tay ng n l i: "Các c u ch ng có liên quan gì h t. Ti n l ng tháng. mình d n d p l i gian bu ng. hai ba cu n sách m i« Tôi bi t lúc này c u ta hoàn toàn m mình trong suy t ng.

Tuân dúi phong bì vào túi áo tôi. T tác ph m u tay Nh ng ng i cùng kh n n các tác ph m vi t sau khi b l u ày Tây Bá L i Á m i n m: K ni m ngôi nhà nh ng ng i ch t. x u h nh anh ang làm m t i u gì không ph i v i b n. c u ta nói l ng ngay sang chuy n khác. m y cô u quay l i nhìn mình v i ánh m t r t l . Mình không có cái tài tiên tri th u th c a Nekrasov. Nh c u ta mà t nh ng n m 1961. th ng là l y c ph i n ngay c quan có cu c h p quan tr ng gì ó. Th có ch t ng i không ch ? Th o nào. C ng có th c u r i vào úng tr ng h p này.Các cô v r i. Tôi bi t Tuân không mu n ng i l i v i tôi. V a b c v i xu ng c u thang Tuân v a b t tay tôi: "Hôm nào r i n ch i. Tuân u có v ng ng ngh u. nh ng ch c ch n trong b ng các cô ph i cho mình là m t th ng cha kiêu c ng n ngu xu n! K n ó. B i v y mà mình m i quy t nh ch i trò "Nhân danh Ti u i tr ng".th phong bì v n dùng vi t th tr l i các c ng tác viên c a ài. nhà th Nekrasov sau khi c tác ph m u tay c a t. th y chân dung Dostoievsky treo h i b l ch. Anh em nhà Karamazov« Nh ng câu . 1962. T i ác và hình ph t.Theo mình. R i chú Tuân g p n n cho n lúc cháu h c h t c p I. không v ng m t c quan c". L ng i qu ám. mà reo lên: "Tôi n báo v i anh m t tin vui: N c Nga xu t hi n m t Gogol m i! Belinsky càu nhàu: các anh làm nh Gogol là n m không b ng. tôi ôm b ng . Vi t Nam thì t Tuân! Ha! Ha ha! Ha ha ha! ó là m t l m l n v i! Tuân n i qu u. Có l n c u ã k v i mình. mà lúc ó mình không h u t i sao. 19 tu i. Con gái tôi u ng s a c a chú Tuân chu c p cho n lúc cháu b p b bi t nói. nét m t Tuân càng r u r .C u thì chuy n chi c ng t u Tôi c nh n c n c i. M i b c gh ng lên s a l i. m i c g p l i chú. khi s ti n c u ta cho v n còn n m c m trong túi áo tôi. c! cm tn c m i. Không nói ra mi ng. tôi c bi t n i dung tóm t t nh ng tác ph m quan tr ng nh t c a t. M i l n a ti n cho tôi. càng c i d h n . Th ng ng c. c ng nh h n m i n m tr c ó ã v lòng cho tôi v niêm lu t ng thi.Thì ã sao! Thì ã sao!« . Mình bi t c u t thu 18. l y gi ng nghiêm túc nói: a ng tay áo qu t n . Tôi không sao nh n mà c i. r h n. nh ng mình có cái tr c giác c a ng i lính dãi d u tr n m c. u xanh tu i tr . Qu nhiên. B a nay mình có chút vi c b n. Thì ra. m t tránh không nhìn tôi. Nh ng ng i b l ng nh c và b xúc ph m. c i ch y n c m t n c m i! cc i. do c n th nên không nh n ra.tôi nói. Dúi xong. c u s là nhà v n làm sáng danh t n c. Mình ã tiên c m trong t ng lai. bi t âu chính s l m l n này là cái i u báo hi u xu t hi n m t tài n ng l n. c ng r t« Tuân Nguy n. Ti n c u ta b s n trong phong bì dán kín . Cung cách Tuân Nguy n tr c p ti n cho tôi hàng tháng mua s a nuôi con. tôi c i l n l n. ã i tuy t Petersburg n nhà Belinsky lúc m t gi sáng. Nhìn g n m i bi t té ra ó là nh c a mình. Con b c. ch không ph i chân dung t. mình nhìn lên t ng. mình treo nh m ch .C u c ng là m t c t th hai y ch ! Nga thì t Tôi. sau này t còn v t c Gogol. gi n d nói: . Tuân Nguy n là ng i v lòng cho tôi v Dostoievsky.

Tuân Nguy n thì hình nh ch ng chú ý gì n s c p ba cô gái. "Li u chúng ta có quy n xây d ng lâu ài h nh phúc cho nhân lo i trên m t gi t n c m t c a tr con?". Ch c ch c Tuân ng ng l i. c t l y h i rao gi ng ti p. mà rút r t trúng tác ph m nào ó c a t mà c u ta c n d n ch ng. Cô nào c ng p ng i ng i. T i sao ông còn xu ng ây gây r c r i cho chúng tôi? Ông có bi t ngày mai s x y ra chuy n gì không? Tôi ch c n ch vào m t ông. không b c ra n i. Chúa không tr l i. Tôi ng kh ng l i m t chút ng ng c a. và« rao gi ng t. C u ta l t l t r t nhanh nh ng trang sách. Tôi nh chào xin l i b c ra. tôi ng i nép mình góc bu ng. V ch ng ông bi t nói gì bây gi ? Ông ã trao t t c quy n n ng cho Giáo h i chúng tôi. n bánh i«". lên án ông: ây là m t tên tà giáo! Và tôi ch c n ph y tay . nh ng hai chân c nh b trói. và ng n èn trên tr n b t sáng chói. không c n nhìn. ó là g ng m t c a nh ng nhà truy n giáo l n . tôi c c khá nhi u nh ng tác ph m nghiên c u v t c a các chuyên gia n i ti ng. C u ta m i ba cô n bánh. t i c v i tôi lúc này tr thành vô ngh a. kh i qu y r y "c t". không c n quan tâm ng i nghe có nghe và có hi u hay không. Ông ta nói ti p: "Ông ng nói gì mà l i h n. chu i. r i n m l n ra ch t th ng c ng c ng áng i! "Các cô n chu i.mà b p th ng xuyên . C u ta ang gi i thi u v i ba cô ch ng Ngài i pháp quan trong Anh em nhà Karamazov mà theo c u ta.g ng m t Tuân c ng sáng lên m t cách khác th ng. C u ta c m t m ch cu c i tho i d d n và hài h c gi a ngài i pháp quan i di n c a quy n l c vô song c a Giáo h i và Pháp ình tôn giáo Y Pha Nho th k 15. là khúc giao h ng v n xuôi sáng giá nh t trong n n v n xuôi c kim c a nhân lo i. n sinh hay sinh viên gì ó. phong phú và ph c t p c a t.v« V sau này. tôi th y Tuân ang ti p ba cô gái. Chúng tôi ã m t 15 th k m i thi t l p c m t tr t t nh hi n nay. li c nhìn ba cô. nh ng hàng r ng tr ng nh ng c trai nh nh c n bánh. nh Tuân Nguy n. a tay lên giá sách.v n c a t Tuân trích d n ã in kh c vào trí nh tôi cho mãi n hôm nay: " a ng c n m trong lòng nh ng con ng i không còn bi t yêu th ng". c xã h i ch ngh a l n ph ng Tây. còn h n sao mà ngon th !". C u ta rao gi ng t nh các nhà truy n giáo rao gi ng Thánh Kinh. thi t l p nhân danh ông. nh ng ch a m t tác gi nào gây nên trong lòng tôi m t n t ng kinh hoàng v thiên tài vô song. Tuân a tay l ch s m i. Tôi th ng nói ùa: "Tuân Nguy n ang nh p ng t". úng vào chi u ngày m ng ba« B c vào bu ng. Tôi ch thèm r n r c c hôn lên m t trong ba cái mi ng hé hé m có mùi th m trái chín cây kia. M t ý ngh ganh ty ch t p n trong u: "H n v i mình cùng l a mà mình sao kém th . Bao gi "b p" vào t . nhai k o« nh ng c p m t long lanh nh m t tr nít ch m chú nhìn "c t" nh p ng« Tôi thì h u nh ch ng nghe th y gì. v. Có m t khác bi t là Tuân rao gi ng t. k o. Ông già i pháp quan g n gi ng h i. c lên cái o n c n trích d n b ng ti ng Pháp r i d ch mi ng r t l u loát. B i v y ông không có quy n xu t hi n l n th hai. Tôi ch a bao gi c nói chuy n v i m t. "Cái p s c u chu c nhân lo i". ch ng nói n ba cô gái p n th . v i Chúa Tr i giáng th l n th hai: "Ông y à?". M t l n tôi n ch i. "Nh ng con ng i n gi n là nh ng con ng i h t s c nguy hi m". ch c ch c l i ng c m t nhìn nh ng cái mi ng xinh p nh bông h ng hàm ti u. ch m t l n thôi. và nói thêm b t c i u gì tr c ây ông ã nói.tôi ngh . C a bu ng m r ng c hai cánh.

r ng r nh v a trút nom l i càng p. Tuân Nguy n qu u c nói: . c c ng i cùng h i. Theo mình thì ch v i ba cô này thôi c ng c u chu c cho c nhân lo i r i! Sau cái n "c u chu c nhân lo i" k trên.mông tròn nh tr ng chim . có n h n n a tháng tôi m i n th m Tuân. Nét m t c gánh n ng kinh ng i.C u m hay làm sao th ? Tuân vu t m tóc r xu ng trán. Tôi thì s ng t nh c ng i. góp: . nh mu n ba cô chia s ni m c m xúc l n lao ang r n r n trong huy t qu n mình« M t trong ba cô. th t d d i. chuyên rình r p tóm c b n câu cá tr m chúng tôi. nói theo ki u tr ng ca Tây Nguyên . hai m t thâm qu ng. Ch c ch c c u ta quay l i h t nhìn các cô l i nhìn tôi nh nhìn m y con ru i con mu i c vo ve bên tai. cô xinh nh t. c i nói h h góp chuy n v i ba cô. l ng. Sách dày ba t p mà em ch c có m t êm! Cô ng i c nh li n t mi ng bánh xu ng. Eo. c mà tim c gi t thon thót! M t Tuân Nguy n t nhiên ngh ch ra. g ng m t h c hác. Nom c u ta lúc này th t quy t li t. ã chia s ni m c m xúc c a c u ta. C u ta b ng m t. út t vào giá sách. nh b t ng v ba cô v t tr nên nh nhõm.Các cô ã c Chi n d ch Ph ng Hoàng ch a? Sách v a xu t b n. t m cá và khuôn m t d d n c a m y tay tu n h . Còn tôi thì x ng xái theo các cô xu ng h t các b c c u thang. nh b c m kh u. mông . Tuân Nguy n n i qu u th t s . Tôi c t ng l nh không hay bi t.Theo mình thì tác ph m Chi c khuy ng còn hay h n. h i: . C u ta im l ng trân trân nhìn ba cô gái.n u gió th i tung váy s sáng chói nh tia ch p!« Lúc tôi tr lên. s trói nghi n ông l i ném ông vào giàn ho !«" G ng m t.Anh ã c cu n Nam t c Phôn Gôn Rinh ch a? C ng chuy n c a Liên Xô. Cô ng ng c n trái chu i tiêu tr ng cu c.ra hi u. Tuân Nguy n ti n các cô v v i v l nh nh t c ý. l ng l ng ng i vào bàn vi t chúi u xu ng cu n sách c d . ph ph c. cùng thuy n. Nam t Phôn Gôn Rinh và Chi c khuy ng còn ph i g i b ng c ! C ba cô l p t c quay sang tôi. m i toanh. Tôi lo l ng h i: .Nh ng chuy n bá láp nh th mà c u c ng r i h i bàn lu n! Tôi c i tràn: . gi ng nói c a Tuân sáng r c ni m c m xúc do o n v n tác ng.l ng m m nh ng n l a .C u v n rao gi ng cho mình i u rao gi ng c a t: "Cái p s c u chu c nhân lo i!". Mi ng h i hé m mà không nói c. Còn tôi thì tranh th b i d ng c p m t mà hàng ngày không nhìn th y gì khác ngoài m t h rong rêu. nhìn ba cô nh nh ng sinh v t k d l c vào bu ng mình. nói: . C ba cô lúc này C ba cô tranh nhau thu t l i nh ng chi ti t gi t gân c a m y anh chàng tình báo v n. là ám qu n chúng hôm qua cu ng nhi t hôn d u chân ông. nh y vào chuy n luôn: .và nh ng c p ùi. tranh th ng m các cô àng sau. C u ta b c ra hành lang ón tôi.

Mình v n mê xem gà ch i t nh . hai cô này không a nhau« Th là cô ta b c ngay ra.Th này. nói chuy n linh tinh. R i cô ta ùng ùng b v « Su t m i êm nay mình th c tr ng vì chuy n ó« . " úng!« úng". Ch n úng vào lúc c u ta b t ng nh t. m t n y l a. C u ta ang c m cúi tr c bàn vi t. cô A c a mình c ng bi t. Tuân r u r k : .tôi th c m c h i. mình m i cô ta n ch i« Mình có ý nh c u hôn v i cô y« Mình ang b i r i ch a bi t m d u th nào. Nh ng . mình thì m .N u cô ta tên An mà g i nh m thành Lan. Tôi ngh c u ta b t ám. tôi làm nh vô tình buông m t câu: .. thì c ng d thanh minh thôi! Ng là th ng« Tuân bu t mi ng: .. Tuân t bút.Nh ng cô ta tên là gì mà c u g i nh m là gì? . Chl c n bi t áng l g i là A. Mình m i b c ra hành lang nhìn xu ng xem có chuy n gì.Mình b t u vi t cu n ti u thuy t mà mình v n nói chuy n v i c u« Mình hy v ng trong n m nay s hoàn thành b n th o l n th nh t« Th i ti t này mà óng c a bu ng l i ng i vi t v n thì nh t. là tên m t cô gái c ng có c m tình v i mình. mình g i nh m tên ng i và b tát!« Mà là g i nh m tên ng i yêu m i ch t ch ! Cách ây úng m i hôm. Nh ng áng l g i A i. cô ta tên Nguy t.Không. Nghe nh ng chuy n nh th là tôi không sao nh n cc tôi s Tuân gi n nên c ng c làm b m t a ám chia s n i kh tâm c a b n. tôi tìm lên Tràng Ti n. B. thích quá li n ngoái u g i cô ta cùng ra xem. Lâu lâu không th y Tuân xu ng Nghi Tàm ch i.Hu ! Hai v n tréo tr o h n nhau!". Nh ng kh n i th i gian c b c t v n vì nh ng công vi c c a c quan« i ta l mi ng . thì nghe ti ng tr con reo hò d i sân. rít lên: "Anh là th ng u! Anh ang ng i v i tôi. Tôi c i n n i phái ôm ch t l y b ng s l t ru t nh Trình Gi o Kim ba búa. S c u ta m au gì ch ng. "nh m th thì n thánh c ng không th thanh minh c! Nguy t . Chúng tôi ng i v i nhau kho ng ti ng ng h . mà mình l i g i là Hu . ra xem hai con gà ch i nhau hay l m! Mình l i nh u ra thành B i. ti p tôi. v n c ch i nhau r t h ng. Tôi là a ham c i. v a nói tôi v a n c.C u không c n i vào chi ti t làm gì. ph y tay: i. Nh ng tôi không sao t p trung c t t ng. tên m t tác ph m c a t ch t hi n ra trong u: "Nh ng ng i b qu ám". . nh ng u óc anh v n ngh n con B. thanh minh th nào c! n ây thì tôi không sao nín nh n c n a.Nh ng u uôi th nào? i êm tr ng c u ! Tôi m m nhìn ng i chi n h u cùng ti u i n m nào.. M y a tr trong khu t p th ang vây quanh hai con gà tr ng xù lông. thì mình g i là B. Tôi quá tò mò mu n bi t tên c a cô gái b g i nh m tên. Tuân l c u.Dostoievsky thì n m êm tr ng. nên anh m i g i nh m ra th ? Mình ch a k p phân tr n thì ã b ngay m t cái tát. Cái ma l c v n ch ng c a thiên tài này th t kinh d ! Hai chúng tôi ng i xu ng mép gi ng còn buông màn.

và m t con r n c p nong l n i n tr ng cá. ng ph Hà N i lép nhép bùn. cây ni ng. tr i m a rào. êm nay mình s tra t n c u ây Mình cu n ti u thuy t v a chép s ch xong! c cho c u nghe hai ch ng u Tôi suýt bu t mi ng: "Hay c u n êm mai có c không?". ch ng m t dài hai m b n trang« Ch ng hai dài hai m i sáu trang« .Tuân kh khàng gi i thi u. cá t gi a h s lao th ng vào b v t d i các vùng bèo do chúng tôi chu n b s n. l t l t t ng trang. ch cách cái túp c a tôi m t v n qu t c a anh C T u. tôi nói: vi t mà không ai in thì vi t làm gì? L n ó. tôi ang dùng á mài chu t l i m y b l i câu. bên ng n èn d u tù mù. cây s y n c m c g n b « B n cá v t t n a êm cho n r ng sáng chúng hoàn t t v sinh u tiên trong n m.Không b c ng coi nh b . tôi th m ngh . Cá ngoài h tr mình m i lúc m t c ng. H Tây êm êm m m t m a xuân. tôi bi t rõ cái tâm tr ng háo h c. Nh ng. th u d u« b ng c ng tr ng nôn nóng ch m a rào« Ngày hôm ó. V i tôi. Ng i ta g i tr n m a r a bùn. n u n c pha trà. Dân câu chúng tôi g i là tr n m a ti n. trong các ám rong uôi chó. á hoa các nhà ch y n c. Tr i n m m t g n su t c tháng. . Chúng ang t gi a h lao vào b . .C u b v n r i à? . i câu chùm. H Tây cá tr mình su t êm. C u ta l y trong túi xách ra m t bao thu c i n Biên và m t gói trà Thanh H ng: . Tuân rút t p b n th o. m i chuy n v n ch ng th phú ch ng có ý ngh a gì h t so v i m t y n cá chép!«Tôi ành x p d n ngh câu. Tuân Nguy n t ng t d t xe b c vào. N m ngoái. hàng xóm. c ch m rãi. Tôi không mu n b n mình c t h ng. Th m nhà xi m ng. Ch c ch c l i b kính tr ng xu ng m m nhìn tôi ánh m t dò h i: "Mình vi t th có c không?". Tôi ang hy v ng s ki m c m t y n cá chép.Tên tác ph m: M t ng i m m ng. nh ng êm nh êm nay. i C u ta h ng gi ng. V tôi m ng a n c m t.Tôi bu n c i: . Dân trong Thành ph b c d c nguy n r a th i ti t. Tôi làm b ch m chú nghe nh ng tâm trí h t ngoài b h . êm nay. nh ng k p ghìm l i. . rõ t ng d u ch m ph y. di c. Nh ng . v m t c ng th ng. Nhân v t chính là Lê Tu n.Th i ti t này i v i dân câu chúng mình c ng nh t. s b t u t lúc n a êm. Tôi bán t t mang ti n v cho v . Chúng mình ang h i h p ón v cá v t u tiên trong n m. Tháng ba. t i sao h n l i ch n úng cái êm nay mà c v n c ch ? V i dân câu chúng tôi. tr n m a rào u tiên. m i n m ch có m t vài êm nh êm nay. c ng úng vào th i i m này tôi ki m c h n m i sáu cân cá. ó là m i tình u c a chàng trai m i l n. tôi dùng n m ng Tuân tr c p s a cho cháu s m thêm m y b l lo i chuyên dùng gi t cá v t . Cá cái nh chép.Tuân b n kho n h i tôi. Kho ng b y gi t i. Tôi c ng ã t ng vi t v n. h i h p c a ng i vi t khi quy t nh c nh ng trang vi t u tay cho b n mình nghe.C u pha trà i. Dân câu ven H Tây chúng tôi l i vui m ng h t ch nói.

và n c i s p. tôi v a nói v ng lên Còn ti u thuy t thì mình mu n nghe thêm vài ch ng n a. T áy lòng tôi dâng lên m t n i bu n kinh khi p. Chúng tô ch vi c th l i câu chùm xu ng. tôi ng lên. khi t các "chàng.tác ph m m ng t ng c a c i Tuân Nguy n . tôi v n ng i bó g i không nhúc nhích. Ít có m t gi ng v t nào say mê tình d c nh b n chép c. hai ký lôi kéo s i dây câu. tiép t c phun s ng thành v ng tr ng loang l m u s a« Nh ng ch m t lát sau.u i-v c-c c c a v . chúng v n gi y ành ch. Tuân ã c xong hai ch ng u cu n ti u thuy t m màu s c t truy n. d t theo c ch c chàng chép c r n c ng s (tinh trùng c a cá) . vào nh ng lùm rong uôi chó. n n v i l i b l i câu chùm th xu ng gi t ti p. vì v n xuôi c a Tuân c tôi rèn k l ng trong lò v n Dostoievsky.mà tôi c nghe. cây s y m c chìm d i n c« Cá cái phun tr ng n âu. chúng tôi v t luôn chúng xu ng gi a các rãnh cây. d n v t v t n i lên trong lòng nh m t c n l c H Tây. Mình s h n m t bu i th o lu n v i c u! Th mà không ng ó là hai ch ng ti u thuy t u tiên mà c ng là cu i cùng . Cho n t n khi ng i vi t nh ng dòng này. kéo c chúng lên kh i m t n c. ó là n i bu n khi c m t nhà v n ng th i. cô nàng s mang l i sáng hôm sau. có ai h c c ch ng « . nh c ngang.cá cái v t phun tr ng vào r bèo. l ng tháng giáo viên ã tiêu n ng cu i cùng. cá c xô nhau t i s lên tr ng. Mình còn con chép h n n a ký ang r ng d i c u ao« . và t phát hi n mình không bao gi vi t n i nh ng trang vi t nh anh ta? Bu n vì t i thân. không còn bi t tr i t là gì. vào g c các b i cây m ng. có th không b ng nh ng c ng suýt soát c nh M t ng i m m ng. hai cánh tay bó g i. nàng" lên bàn cân m y bà buôn cá« Và ti p ó là ánh m t r ng r c a con gái cb cho ti n n quà sáng. thì có l mình c ng ã vi t c m t cái gì.ch t. i xu ng b p. Chúng hoàn toàn m mình trong cu c giao hoan.mình n u n i cháo cá ãi c u. ngoài th ra có th th ng th c v n xuôi c a Tuân Nguy n. tranh th th i gian. Tôi mu n nói m t i u gì mà c t nhiên ngh n t c. gi n i« Tôi ngh : n u hoàn c nh không xô y mình n c nh hu ng cùng qu n nh hi n nay.v a nhóm b p. nh c d c. c m ng p vào da th t? ng th i v i cái s ng c a b n n ng gi t chóc. là cái s ng c l ng t c kh c s ti n mà các anh chàng. gi t c con nào. và cái s ng run ng i khi nh c cái c n câu n ng tr u. Hai m i tu i mình ã vi t c V t Côn o kia mà« kh i ph i nói ra v i Tuân nh ng au n. ba ký. Và tôi tin r ng c gi s b thuy t ph c.nàng chép cái. b ng ch a v t m t..Ch c c u ói r i . N m ph i mình trên m t t ch ch t. làm tôi quên ph t b n cá v t . nghe Tuân c v n m i lúc m t ch m chú h n. nói nh ng i x a. m i nàng n ng c hai. Không hi u sao t nhiên tôi a n c m t. Nh ng trang v n th m m ch t th c a Tuân làm s ng d y trong tôi ni m m c c tr thành nhà v n. c s c vùng v y thoát kh i nh ng l i câu có ng nh s c nh g m báu. tôi v n không nguôi h i ti c t i sao hôm ó tôi không m n và chép gi l i hai ch ng ti u thuy t ó?« c v y thì c gi hôm nay. Nh ng. và ngày mai n k ong g o s mà ch a bi t vay ai« Tôi ng i. và c vì k « Tôi âm gi n thân. nh ng trang vi t c a Tuân b t u cu n hút tôi. mà cu c s ng nghi t ngã ã chôn vùi t lâu. s n b n n m s n trong máu c a con ng i có t th i nguyên thu . ng n c n cong chúi xu ng n c vì b m t anh chép c m t.

v m t th t s c. Tuân Nguy n b b t. m t n i au n không tên. Nó là« cái y y mà« Tôi ch t hi u ra. làm bong bóng bay« . Thôn Nghi Tàm vàng m t màu hoa cúc.Không ph i. Cái y.Ngày 21 tháng 10 n m 1964. tránh n n u c tích tr . Tr con th nh tho ng nh t c m t hai chi c c a ng i l n dùng r i v t i. t bên trong nhà n s i b c chân ra. V n n sát bên tôi. thì l y làm thích thú l m. hai chân b ng nh b n« Tôi nàm dài ra n n nhà. Tuân ch t h i tôi. Tuân . nh y phóc lên xe p phóng nh iên v Nghi Tàm. Lúc Tuân c th v cháu ã h c h t c p m t. Tôi h i: . khóc n e lên. gi ng h i ng p ng ng: . T i danh c a Tuân và vì sao Tuân b b t. N i bán là các c a hàng d c ph m qu c doanh. Chúng th i to lên. ngày ó tôi không c bi t t ng t n cho l m: Tôi ch bi t Tuân Nguy n b b t vào bu i sáng. tr g p l i nhau. là cái bao cao su c a Ti p Kh c s n xu t.Có mang theo ch Tuân l c u: d ch m t truy n v a tuy t hay c a Solzhenitsyn m i ng ng m i nào c a M t ng i m m ng không y? c khi chúng tôi p xe v . h t h i. tròn và d t. mua dùng cho s sinh có k ho ch. thì bu i chi u tôi lò dò n 20 ph Tràng Ti n. nh ghé vô n ch c Tuân m t su t c m t p th « Tôi ang loay hoay tìm ch d ng xe p tr c c a nhà n thì nhà th Tr n Nguyên V n. Tuân Nguy n tóm t t cho tôi nghe Solzhenitsyn là ai. Tôi ch nh cho ng d a xe vào phên li p. b t c i.Mình t m gác ti u thuy t l i trên Les Nouvelles de Moscou. qu n th t trong tim tôi« Tôi còn l u gi trong ký c m t chuy n khá t c c i v Tuân Nguy n. Hôm ó tôi c n túi. Tuân Nguy n v a b b t sáng nay« Tôi lây n i khi p hãi c a V n. m t úp xu ng t. ghé sát tai thì th m: Quán v ngay i. in hình ng ti n vàng c trên gi y kim. Ngày ó. c Tuân chu c p s a hàng tháng .C u có ng ti n vàng không. Và sau ó là th i gian i tù chín n m b y tháng« Tôi còn nh rõ c nh v y vì lúc Tuân b b t. ho c c a chi h i ph n s t i ch ng nh n: ng i mua ã có v . Tôi d t Tuân i loanh quanh trong xóm xem hoa. " ng ti n vàng" là lo i hàng cung c p c bi t. sau g n m i n m« M t bu i chi u thu Tây H tr i se l nh« ó là mùa câu cá di c b ng giun Nghi Tàm th m tôi. Mu n mua nó ph i có gi y c a Công oàn c quan. S l ng mua c ng r t h n ch . M i cái c ng trong cái h p nh . con gái tôi.m i ch a y hai tu i. cho mình m t ng« Tôi ng c nhiên: ng ti n vàng? C u làm nh mình là tay s u t p ti n c không b ng? m t: Tuân . Lúc s p ra v . c ng là dân Hu và làm cùng c quan v i Tuân.

Th i bu i này. trong v n xuôi ch ng h n«. thêm ch t s ng sít c a cu c i th ng vào m i hy v ng v i tay n t c! túi qu n sau. mu n xem cho bi t. H. Tuân k t lu n: cu c i m i ng i là m t k ch b n phim truy n ã c s ph n o di n phân c nh.Th trong chuy n sinh ho t v ch ng c u gi i quy t th nào? . Tuân không sao quên c chi ti t này. m t nói: ng ti n vàng": i h i. th nào c ng có. nói: . ng ti n vàng âu mà xài cho xu ? Nh ng mình bi t c quan c u có th ng H. d n. M t s r i ro Tuân Nguy n. vô ra không k ".Tôi nói: R t ti c. c u nh n h ch u khó lên t ch i. Tuân r t ng c nhiên. nói: . y tính ch t bi hài mà hình nh s ph n c bi t dành cho lo i ng i nh c công oàn Sáng ngày 21 tháng 10 n m 1964.H. lúc nào trong túi c ng có " ng ti n vàng". C u c h i xin h n. mình là lo i " êm b y ngày ba. H. m i l n h i t ng l i s vi c ngày hôm ó.Tr Tuân H. m t " . v n là tay " i ngh s " th ng xuyên i mu n v s m. tr c gi làm vi c Tuân Nguy n g p H.T (1) c n th n. miêu t khi c n n. . H. c ng c quan. sao b a nay l i ch m ch th không bi t? Có l hôm nay tr i i v ng! V sau này. tôi nói. rút cái ví . không thôi c i. t s t ng m t cái áo bông c a b i biên phòng.Sao c u bi t là t có s n c a "gia b o" y? . tính mình v n không a "khoa h c k thu t" can thi p vào chuy n t nh ó. m ra l y m t " ng ti n vàng" m i toe a cho Tuân: c khi dùng c u nh K. c .Phùng Quán nó b o th . Th n a.Tôi h i Tuân: . Tuân h i xin H.Thú th t v i c u. ph i xu t hi n úng lúc ó t ng thêm ch t bi hài c a truy n phim. mình l i không có« Mình có thu c biên ch c quan nào âu mà gi i thi u cho mua? .c quan mình nghe t i nó thì thào h i xin nhau ng ti n vàng« Mình không bi t hình thù nó th nào. tha h ch ng ch i v i s ng gió H Tây. H. không có công oàn c s gi i thi u. th ng xuyên b th tr ng phê bình.Ba m i tu i u mà ch a bi t m t m i " ng ti n vàng" nh th nào thì c u là th ng hâm. thì c ng ph i lùng mua " ng ti n vàng" theo giá ch en!« C u ph i b n b t sách v .Th ng y t c t ng ch n m v ng lý l ch t i cá mú H Tây.Nh ng c u c n " Tuân càng ng ti n vàng" làm gì? Ch c có it ng nào c u nh tòm tem h n? m t t n: . Roméo Juliette n u không trong biên ch . Sau m t phút p úng. H. không ng v i b n h u h n c ng n m v ng g m« Hôm nào g p h n. không l nó th ng thì b m .Mình ch mu n xem cho bi t thôi« .

ng i l ng i m t lúc khá lâu. Và hai chúng tôi ôm ch t l y nhau lúc nào không bi t. tôi ang ng i tm b p. c v n ra chu n b ón l i dao bén ng t c a ao ph . c a m ng m « C u âu c chu n b nh n i n m r i« M in mt t p nh t c a m t i ng i« . C u ta c m th y nh c nhã ghê g m. c u . ng i ang ng tr c m t tôi là Tuân Nguy n.Tr i« Tuân! Ph i. nói: . a ng i n ngay bên b p.Tuân út v i ng ti n vàng vào túi áo. Tôi b t g i. run r y nói v i ao ph : Trên gáy tôi có cái nh t ang m ng m . tôi lo ng cho ng ng d y. C p kính c n vành ng r xanh và hai g ng c thay b ng hai vòng dây gai xe.S c thích nghi vô t n c ng là m t i u bí n c a con ng Tôi th i c m.Th mà ã g n m Tuân c i bu n: i c a sách v . mình móc h t túi áo túi qu n. c ngh n t c: . Tuân k l i cho tôi nghe giây phút nh i ó: . th mà mình l i không c m th y au kh b ng s vi c trong túi có " ng ti n vàng"« Và c ng nh s ki n " ng ti n vàng" mà mình có d p ki m ch ng thêm tài n ng vô song c a Dostoievsky. c a bu ng l i m i m ra xem m t m i nó« Không ng « nh b ng i n t i. h h hai bàn tay g y gu c. y bí n và k d trong tâm th c con ng i« M t bu i vào gi a tr a. R t nhi u n m sau. Dostoievsky ã soi r i cho chúng ta th y v c th m vô t n. Ch v i m t chi ti t cái nh t ang m ng m trên gáy ng i t tù. Y ch t ngo nh l i. r i tr m ngâm: . V sau này. cài cúc c n th n. m l . k c kính c n Sau l nh b t. thì c a li p x ch m . C u ta m p môi minh. Y b trói vào c c hành hình. S p s a ph i i tù ch a bi t bao nhiêu n m. Có m t ng i t tù s p s a ph i th hình. Da m t vàng úa và h i phù n . óng ch t i. C p môi nh t nh t vì thi u máu. Nh b ng t nh. Ông làm n ng chém vào cái ch cái nh t!". b m d p kh n n tr n gian. Chính n i h th n ã làm cho mình tinh trí« («) Tuân Nguy n v n tinh t . Hai i. n u canh chua.R t úng v i hoàn c nh mình lúc ó. b c lên m t bàn. nh thanh " M t chi ti t khó tin trong tác ph m K ni m ngôi nhà nh ng ng i ch t c a Dostoievsky v t hi n ra trong ký c mình.Ch c c u không tin mình còn có ngày tr v ? .Nh cái máy. . Nh ng khi b cái " ng ti n vàng" lên m t bàn.C u g y y u quá« Ng m t òn chí m ng nh v y« Tuân ng i xu ng c nh b p l a. nh ng kìm l i c. Tuân k l i v i tôi chuy n này. Tôi thì th m qua n c m t: . Tôi ng ng lên. rán cá. Cái mi ng v n r ng nh ng không còn t i n a. mình b ng t nh trí l i. Phút ch c hai g ng m t dãi d u. ng i ta yêu c u Tuân b h t d c mang theo trong ng l p biên b n.

b v ng vào hàng rào c a tr i r i m c k t luôn ó. gân v i x ng.tôi h i. sát nhân. . Nh ng không hi u sao. Mình tin. Nó s là K ni m ngôi nhà nh ng ng i ch t c a mình. không có cái r i nào l i không ch a s n ít nhi u cái may. k c ghét trên cái c th l nh ng t c ng queo. Mình có c m giác anh ta là m t khúc c i r u. và c ng không ai mu n tranh. en cháy. Nh ng c hai t i mình u th y khó tin. Nhìn anh ta. B d ng anh ta ngu ng . c cán b qu n giáo l n ph m nhân. sâu s c h n r t nhi u. v i hai bàn tay c a ng i m t m r a cho a con nh . d d i d khùng. Anh ta không có dáng d p c a k c p bóc. anh ta qu xu ng bên áo quan. Anh ta cu n nh ng b áo qu n khác thành cái gói vuông v n. giám th tr i u cho g i "th ng khùng (tên h t cho anh ta) và giao cho vi c khâm li m. r i l ng tránh sau khi ã cúi chào cung kính. t làm g i cho ng i ch t.Ngh cho cùng. ng i cho i u thu c. G p ai trong tr i. Anh ta ch n b áo qu n lành l n nh t c a ng i tù. ch i tóc cho ng i ch t. và b t khóc. nh m t cái b cói rách. b tr ng ph t vì t i gì. n u không có m i n m l u ày Sibir. Anh . Trên ng i. tr i. ch toàn da. Th t ra anh ta ch là ng i quá ít l i. l n lóc các ng rác. k c nh ng tr i viên ã t ng ánh p anh ta. Khi ã hoàn t t nh ng vi c trên. mình ã s ng gi a nh ng con ng i vô cùng phong phú và ph c t p. Th c t m i n m ã ch cho mình th y n i dung cu n ti u thuy t c a mình quá hi n lành. k c . c mu n làm quen« Nhi u l n mình nh b t chuy n. mi ng bánh. M i l n có tù ch t. rúm ró. Nh ng i u may m n này m i là quan tr ng h n c : trong m i n m qua. Anh ta n u n c lá r ng. N u ng i tù không có áo x ng gì. cúi hôn lên trán ng i tù ch t. Ng i anh ta cao lòng khòng. nh ng không chuy n trò v i b t c ai. Tr c h t. G ng m t anh ta g y cho t. anh ta u cúi chào cung kính. Ng i thì b o anh ta ph m t i hình s . nh m i n m qua mình ã t h c c ti ng Nga. mình không rõ. nh ng anh ta nhìn mình v i ánh m t r t l . Theo mình. cu n ti u thuy t c a mình s hay h n. ó là khâm li m tù ch t. Hai n a. anh ta o g t m t khúc cây làm g i. quá nông c n. anh ta u khâm li m chu áo gi ng nhau. H u nh t t c các tr i viên. mi ng anh ta c m p máy nói cái gì ó không ai nghe rõ. Mình ch n c v i c u m t ng i« "« Anh ta vào tr i tr c mình khá lâu. c ng u th ng anh ta. n u ng i ch t có tóc. ch t li u s ng vàng ròng cho các nhà v n. tài n ng c a Dostoievsky không t n viên mãn nh v y.Có l nh v y mà con ng i m i có th t n t i trong nh ng hoàn c nh nghi t ngã nh t. tàn t . Bây gi mình có th c c Dostoievsky t nguyên b n. Nh ng tr i viên c gia ình ti p t ng i dành cho anh ta viên k o. và c ng không có phong c a ng i làm chính tr . r t khó oán tu i.Tuân nói . do m t tr n l cu n t m t xó r ng nào v . con ng i anh ta có m t cái gì ó làm mình c bi t chú ý. V i b t c tr i viên ch t nào.. vì ã vi t c hai ch ng u nh c u bi t. Anh ta rút trong túi áo m t m u l c gãy.C u th nói cái may c u tìm th y trong m i n m qua xem nào . mà c ng có th n m m i. t th i m t m gi rách thay cho qu n áo. ng i l i b o m c t i chính tr . t m r a cho ng i ch t. mình có d p suy g m thêm v cu n ti u thuy t mình nh vi t. có th ba m i. . Lúc t m r a. n u vi t l i. k c nh ng tay hung d nh t. Lúc u mình c t ng anh ta b câm vì su t ngày ít khi th y anh ta m mi ng dù là ch nh ch mép c i. tay chân th ng u n u n. trôi ngang qua tr i. m c vào r i nh nhàng nâng xác t vào áo quan c óng b ng g t p s sài. anh ta có m t c quy n không ai tranh c.

c nh ng tr i viên khét ti ng l l m. nh n nhúm c a anh ta chan hòa n c m t. Giám th tr i m c. m t bù ìoong" c ng ph i r m r m n c. mà Dostoievsky miêu t trong T i ác và tr ng ph t. cán b có th tr ng tr h n.s ng ây anh thèm cái gì nh t? . Con ng i này là ai v y? M t th ng khùng hay ng i có m i t tâm l n lao c a b c i hi n?« Th r i. Anh ta và mình ph i ng i trú n ng d i g c cây m ng. Anh ta ng i bó g i. chai s n. Nh ng nhu c u c chuy n trò b c b ch v i con ng i nó c ng l n nh nhu c u c n. tôi khóc v y mà. Tr i nóng nh d i l a. . c ng không xích c. Có th nó tìm cách làm h i cán b . có l anh ta ch a th y m t cu n sách bao gi . V i b t c ng giám th tr i g i anh ta lên: Anh ta ch p tay khúm núm th a: u có c m giác ng i n m trong áo quan là i tù nào anh ta c ng khóc nh v y.m t l n n a mình l i bu t mi ng. ôm súng trú n ng d i m t lùm cây.Trong các tác ph m c a Voltaire. Ch có n i au n chân th t m i có kh n ng xuyên th ng vào trái tim ng i. c g ng m t vàng úa. Anh ta b ng lên ti ng tr c. t t nghi p i h c h n hoi. mình và anh ta cùng i lùa trâu xu ng con sông g n tr i cho m n c. ít th t. có th anh ta c ng không bi t c bi t vi t c ng nên. hi u mình hay không. và t nhiên trong u n y ra m t ý ngh k l : m t ng i nào khác ã ng i thay vào ch anh ta« Mình l i liên t ng n m t c u làm vi c cùng phòng h i còn ài phát thanh. Nghe anh ta khóc.Voltaire! . Và l i ngh : Nói v i anh ta v Voltaire thì c ng ch ng khác gì nói v i g c cây m ng mà mình ang ng i d a l ng.ta khóc au n và th ng thi t n n i m i ng i anh em máu m ru t th t c a anh ta. Bãi sông y cát và s i b nóng rang b ng nh than . Nh ng mình không tin là anh ta khóc v .Thèm c c sách .anh ta h i. cán b mu n xích c . Ng i ch t mà không có ti ng khóc t ng ti n thì vong h n c l n qu n trong tr i. Mình có c m giác c cái m gi rách khoác trên ng i anh ta c ng khóc« Trong ti ng khóc và n c m t c a anh ta chan ch a m t ni m th ng xót khôn t . Lúc h n còn s ng.Anh Tuân này . c tên nh c s Chopin (Sôpanh) là Cho Pin. canh àn trâu ng p l n d i sông.Th a cán b .Th ng tù ch t y là cái gì v i mày mà mày khóc nh cha ch t v y? . " u chày. anh thích nh t tác ph m nào? Mình s ng s t nhìn anh ta.không rõ anh ta bi t tên mình lúc nào . C thân hình g y gu c c a anh ta run r y.N u bây gi có sách thì anh thích c ai? . Mình th ng ngh ng i r t nhi u v anh ta. m t không r i m t sông loá n ng. nh ng ây là vong h n h n. c u ng« Nhi u lúc ch ng c n bi t có ai nghe mình. . Ng i lính gác ng i trên b sông d c ng. ó chính là tâm tr ng c a anh công ch c nát r u Marmeladov b t ch t nói to lên nh ng i u t i h nung n u trong lòng v i nh ng ng i v v n trong m t quán r u t i tàn. Vì m ng bóng râm quá h p nên hai ng i g n sát l ng nhau. Lúc khóc.mình bu t mi ng tr l i. m t l n. h i l i: . . Trên bãi sông m c c m t cây m ng già g c s n sùi tán lá xác x tr i m t m ng bóng râm b ng chi c chi u cá nhân xu ng cát và s i. M t l n . h i mà u không quay l i: . và ch t ngh . Th ng khùng nói có lý. cho nó mu n khóc bao nhiêu thì khóc.

Th là n u b n mình ngo o. c Giáp m t ng i hnh canh.Tuân l i.Mình tr l i anh ta: . anh ta ngã b nh.Tôi là cái thanh ngang trên cây th p t R i anh ta ti p: ng nói v i b t c ai chuy n v a r i« ng ngày. r ng vàng khè y b a c a anh ta nh nhìn phép l . anh ta nói ti p: R i anh ta c t gi ng u u c nguyên b n Candide. n gi a sông. N c m t mình t nhiên trào ra r i lã chã xu ng m t anh ta. Ng i lính gác trên b cao nói v ng xu ng: "Hai a xu ng lùa trâu. tr l i: . nh m nghi n.Anh có thích Không c Candide ngay bây gi không? i mình tr l i. m t v n không r i dòng sông loá n ng. phát âm chu n và hay nh m y cha c ng i Pháp.Tôi thích nh t là Candide.nh ng ng i tù nói. mình i ây« a bàn tay ây cho mình« . t ng ch ng nh anh ta ang c thiên truy n Candide nguyên b n c chép lên m t sông« Anh c n câu cu i cùng thì k ng tr i c ng vang lên t ng h i. Giám th ng ý cho mình n th m. b m t anh ta thay i h n . Anh ta n m nh dán ng i xu ng s p n m. có lính i kèm.Tr c kia anh có quen bi t gì th ng này không? Mình nói: c th m anh ta. Nghe các tr i viên kháo nhau mình m i bi t. Chúng tôi hay i lùa trâu v i nhau nên quen nhau thôi. báo n gi lùa trâu v tr i.Th a cán b . Anh ta th u thào nói: . óng inh Chúa. xin Giám th h i: . Còn anh ta. nhanh lên!". Anh c ch m rãi.anh nói. Anh ta thè lu i li m m y gi t n c m t r t trúng vành môi. i! . Trên khoé môi rúm ró nh thoáng m t nét c i. . hai h c m t sâu tr ng. không. Mình trân trân nhìn cái mi ng rúm ró.Chúng mình lùa trâu lên b L i ra . n n nh th Cu i mùa ông n m ó.Anh là ai v y? Anh ta c i lên l ng m t con trâu. ch c ch c l i lên c n co gi t« Mình cúi xu ng sát ng i anh ta. ch m ch m nhìn mình. . anh ta m i m m t. g i hai ba l n. v a vung roi xua nh ng con trâu khác. Mình g p giám th tr i. mình h i anh ta: Th ng chuyên gia khâm li m e i tong.ngu ng . . th y d y mình tr ng Providence. Anh ta n m cách ly trong gian lán dành cho ng i m n ng. gi ng bu n. s không còn khâm li m t t và ch ng có ai khóc t ng ti n vong h n« .

M t tay anh ta r r m m gi rách khoác trên ng i. C u ang g p khó kh n. Anh ta ch nói: tôi v t ng c u m t u i b nh t t và tà khí. s không hay cho c hai« Ti n ng. th t tình tôi không rõ. Ng lính canh ng r ng ó là m t ám hi u. mình không có« M t c mu n nh nhoi nh v y mà m i n m không th c hi n c thì k ra c ng« vui th t. xem tho i mái! .Nh ng ngh l i th y ch a nên. tôi t ng c anh ngay l p t c vào bi t giam. Cu c s ng c a v ch ng T V c ng qu n quá. ánh r t viên than. anh ta hoàn toàn ki t s c. anh ta dùng viên than vi t vào lòng bàn tay mình m t ch nho. Nh ng có l mình ph i tìm m t ch khác.Anh ta n m ch t bàn tay mình h i lâu. Cu c i vui quá. nói nh chl c t cho mình nghe: .Thì« " ng ti n vàng" y mà« Cu i cùng. m m nh mu n tìm l i d u cm t o bùa xua i i ch t. c u có " ng ti n vàng" nào không? i u gì. Tôi ôm l y ôi vai l c c c nh ng x ng c a b n nói: . c mài tròn nh n nh viên ph n vi t. chúng ta rau cháo nuôi nhau".Chán quá. mình ã ngh v v i c u . ba a con chui rúc trong cái túp ch h n ch c mét vuông. Tôi ng c nhiên: ng ti n vàng nào? n hôm nay mình v n ch a c bi t m t .Nh ng mình nh t nh s lùng cho c u h n m t ch c ng ti n vàng. và g n nh s ng trên m t ng gi rách« S p ng lên ra v . .Tuân nói . nhìn v t ch Nh n.tôi ngâm to câu th c a chính c u ta làm . V a trông th y mình c hai u khóc. mình ghé vào nhà v ch ng T V . Vi t xong. Tuân Nguy n cho tôi bi t v Hà N i ã Tôi nói: . T quá! . Ch NH N.Th a cán b . Hai v ch ng. không bu n c. V T V nói: "Anh c l i ây. Mình nói: . Tuân Nguy n ch t m lòng bàn tay ph i.Cái hình ngu ch ngo c này có ý ngh a gì? Anh mà không thành kh n khai báo. Nghe ra c ng có lý. V i m t s c c g ng phi th ng.V a t chân xu ng Hà N i.Th mà n hôm nay c u m i g p mình. Tuân Nguy n nh ch t nh này.Ngay c trong tác ph m K ni m ngôi nhà nh ng ng nhân v t nh v y. m i nó th nào« Tôi b t c i mà hai m t cay l . mình l i v t b v i c u. Giám th h i: . và lên c n co gi t. Ng i lính canh d n mình lên giám th tr i v i bàn tay có vi t ch Nh n ng a ra. giám th tr i tha cho mình v lán« K n ó. l y ra m t viên than c i. r i l c l c u. c ng không có d c g n m t tháng.

tên là L ng V nh. Ng i góp n i.Tuân nói . m t l ãng nhìn lên tr n nhà. Ho s Chu Ho ch góp m t b c chân dung t. thì còn gì b ng! Mình l i s p l y v « .L n này không ph i ch xem. kh l c u tr l i gi ng xa v ng: Tuân m t tay ch ng má. m t trong hai tác gi cu n Thi nhân Vi t Nam. treo tr c bàn vi t.Ph . t p gi y tr ng. ng i góp xoong. Tuân nói v i tôi: .Ph . t m t dây cót« Hình dáng bên ngoài v n còn y nh ng không c ng c n a« («) . b p d u. Trên bàn vi t. b ng có ng i d ng c mình d y m t cách thô b o« Cho n lúc này mình v n bàng hoàng ch a t nh h n. say mê nh m i n m tr c ây. Ngày còn tr i. Nhi u lúc tôi n th m. Nh ng ch ng cô ta là m t ti n s v t lý danh ti ng kia mà. ng Thuý thì mình bi t quá. b t g p Tuân n m th trên gi ng. giá sách.Ai th ? c h n m t ch c ng c v thì tài th t! Không ph i ng Thuý.mà mình s dùng. ch có hai a v i nhau. d y àn tam th p l c ng Thuý v a làm xong th t c ly d « nh c vi n Hà N i.L y v ? M i m t tháng tr v v i cõi t c mà c u ã tìm cái cô mà c u g i nh m tên y ch ? . gh ng i. m t nhà th c ng th t c l v n. B n h u xúm l i xây "t m" cho c p v ch ng mu n màng. Thuý em t t c s ti n dành d m c r i b n h u gom góp thêm. mua m t gian bu ng sáu mét vuông g n ga Hàng C . gi ng« b ng g t p. Tôi và ho s Huy Quang ch t Nghi Tàm lên m y cây tre.Mình ang nh ngh a l i h nh phúc« Mình nh ng i ng và ang m m t gi c m quá p. chén bát. i u c m nh n u tiên sau khi b lôi ra kh i gi c m là trong ng i mình có cái gì ó r n v . Tuân l i b t tay vào ghi chép và chu n b làm l i cu n ti u thuy t d dang.Ng . Ngh ánh véc-ni c ng ki m c ngày hai b a g o. ánh m t l . . Nh ng c u ta không còn có cái háo h c.Ch s m t n i làm ngh này lâu. con c Hoài Chân. Tuân Nguy n h c thêm c ngh ánh véc-ni. nó nhi m vào v n ch ng thì b m . . m t bu n r i r i. làm th .. cu n s tay n m ch ng ch v i qu n bút« M t hôm.B m t ti n s v t ìý danh ti ng l y m t anh tù v a c tha sau m i n m«! .Ngay c thiên tài nh t c ng không ngh ra c m t tình hu ng c c c n nh v y? Tuân Nguy n và Ph ng Thúy l y nhau sau ó m t tháng.tôi c i to . tôi h i: ãng. gãy nát. Tuân cùng m t ng i b n. óng m t cái ch n bát a xoong n i« Gian bu ng tuy h p nh ng xem ch ng c ng t m. i ánh véc-ni thuê. . bàn vi t.Ph i mình nh l y ch c c u c ng bi t. gi ng nh m t th ch i tr con ru t b gãy m t bánh xe.

000 ng. nên không th nói nên l i". bi u v ch ng Tuân. a th y vào biên ch . m t ít l c rang. Ng i nào c ng mang theo quà bánh. áo qu n. Tôi c i: i . và t ch c m t bu i liên hoan ti n a. Tr c hôm v ch ng Tuân lên tàu liên v n vào Nam. o lý này tôi c d y d t thu u th . toàn ti n l nhàu nát và tanh s c mùi cá. ti n. hôm ó tôi mang t t c s ti n bán cá nh a v cho v . m c d u lúc này giá nhà ang lên. có th bán l i cho ng i khác t 800 n 1.C u là ng i ta sáu tr m. c ng v i giá bán 600 ng. em xin h a s b trí th y vào làm vi c tr ng. ni m c m h ng th ch t oà n trong tôi. nh ng ch t ngh c m y v n nôm na. s c mùi lính tráng c a c u. c vuông sáu nhà th ng i ng vì không n nh ây ~ t này Hai ph i M t cô Có n i nào trên trái M t ám tr b v không nhà c a . tranh« t ng hai v ch ng làm v n d t l ng. Sau khi u ng c n ba chén y.Tôi không làm n i th t ng gian bu ng kh n khó này. V ch ng Tuân Nguy n nghe theo l i khuyên c a b n h u. tìm g p th y và nói: "Th a th y. nh ng vì th c a b n h u ã x p y nhà. mình có quy n gì i tr c bán l i m t nghìn? c lý l gàn d c a c u ta. chúng tôi d n s ch gian bu ng tr l i cho ch c . Nh ng khi nh n c tin Tuân Nguy n ch t vì tai n n giao thông." hi n g p lành". Nh v y th y s có l ng tháng u n. Tôi nói: . Ti c chia tay ch có m y chai r u tr ng. Tôi nói: i c a th i Nghiêu Thu n còn sót l i trên th gian này. th . Tôi nh . N u th y chuy n vào Sài gòn. t i sao ch g p toàn i u d ?". và có m t ch t t trong khu t p th c a cán b tr ng. Nói nh ki u Lý B ch hôm nh n th Hoàng H c lâu: "Tr c m t có Tuân Nguy n. cu c s ng c a th y s i vào n nh. âu ch có h n ch c ng. Tuân l i gian bu ng cho ng i ch c .C u không có th t ng mình à? Bây gi mình l i th y yêu nh ng bài th tràng giang h i. Có n i nào trên trái M t Ba th nhà th nh t này ây ~ ch « t ng hai v ch ng c u. Tuân nói: . và th y có thì gi th c hi n tác ph m mà su t i th y m c".Mình mua c a ng Chúng tôi ành c .B n h u hôm nay ã làm th v c u quá hay. Tôi au n t h i: "Ng i b n thân thi t c a tôi s ng hi n n nh v y. Tuân h i: . Em tin r ng ch m t m t th i gian ng n. m t ng i h c trò c c a Tuân t Sài Gòn ra Hà N i. B n h u n d ng i ch t kín gian bu ng. hi n nay em là Hi u tr ng m t tr ng v a h c v a làm. ni m tin vào o ìý này lung ìay trong tôi. Sau ngày t n c th ng nh t c ít lâu. quy t nh vào c trú Sài Gòn.

Tôi bóp còi liên t c mà sao ông không nghe ti ng? .Ông có sao không? Tuân nói không sao. "Hay ông ta b b nh tâm th n?" M t ý ngh thoáng hi n trong u anh tài x . Có n i nào trên trái t có m t ng t này Dâng trái tim và n Có n i nào trên trái Có n i nào trên trái Có n i nào trên trái Cho n i au c a c loài ng t này? t này? t này? M t bu i chi u cu i tháng ba âm l ch 1981. .May quá. Bây gi t t nh t là lên xe phóng i.Tôi v m t mình . r i m t c n s t b t u.S ng b ng th M t M it c yêu th au v i r ng nh cm t u cay« ây? i qu g i i. V a ng i xu ng mâm c m. l i thêm c n th n ng nên "tránh xe ch ng x u m t nào". tôi a ông v ? c.Ông công tác gì? .Tôi ch ng công tác gì c . c u ta b ng th y bu n nôn. Ch a k p hi u v t gì thì c u ta ã ngã l n ra l ng. Anh c lái xe i.:. Tuân Nguy n không nghe th y gì. x p báo v ng kh i gi xe. bánh xe sau cách Tuân âu ch h n m t mét. Có l ây là l n u tiên trong l ch s tai n n gia thông ng i b ng xe l i i xin l i tài x . g n sát l ng. lo l ng h i: . C u ta b ng th y trán mình va ph i v t gì c ng c ng. ch c anh ang có vi c a ch nhà mình. M t chi c xe t i cài s lùi. i lái xe giúp Tuân ng lên. âu. t i tôi ãng trí« T t c là l i t i tôi . tr l i . tránh c m i chuy n r c r i r y rà. và p th ng n ít thùng xe. .Tuân lau c p kính tr ng. nó v ng xa th mà không v . r i xua tay: .úng vào n m Tuân b n m i chín tu i«.Tuân p úng. Ng Ng i lái xe h t h i phanh xe l i. Có l c u ta còn mê m i ngh n m t ý th ho c m t chi ti t ti u thuy t ch t p n trong u« C u ta c m i mi t p xe. nhà tôi g n ây thôi. Tôi làm« th . C u ta bi t mình có t t v a p xe v a ngh ng i miên man. Tuân p xe v nhà. Tuân b bát a. Tuân p xe nhanh h n. Tuân p r t ch m. kính tr ng v ng m t n i.Nhà ông Tuân nói v i. m t bu i chi u nh m nh . . v a lùi v a bóp còi inh i.Xin l i anh. k cho v nghe chuy n v a x y ra. X p báo x p y tr c gi xe. ch th y u váng v t. ng ph Sài Gòn xe c nh m c c i. Nh ng cái v hi n lành n ng ngác c a n n nhân ã gi chân anh ta l i. lên gi ng n m. Ng i lái xe ng ngác nhìn n n nhân c a mình. c u ta p chi c xe mini tòng t c i l y báo v cho s p báo c a v . n m t quãng ng v ng. êm ó Tuân chìm vào mê s ng.

Trong m i chuy n. Cái k t c c bu n th m này là l i t i tôi« Tôi là ng Nghe Ph ng Thúy và b n h u k l i giây phút cu i cùng c a Tuân. C ng n i dung này. "VQ " là V qu c oàn. Tr n th m n n nhân c a mình b nh vi n. Vì Tôi ây là ngh s và trí th c chân chính c a t n c. m s t«Trong m i b y b . Vì Tôi ch a em h t s c mình th c hi n s m nh cao c mà Th ng ã c trao cho ng i ngh s . M i ây do tình c tôi c c bài vi t c a v n h u ng trên trang nh t báo Lao ng ch nh t ra ngày 7-7-1992. Ngày 16-6. Tôi có trách nhi m v i t t c nh ng l i l m. s 47.Sáng hôm sau. Và s ki n này có m t chi ti t nh liên quan n b n thân tôi: "Ngày 4-6-1992. Sau khi khám nghi m. B n hùng ca b m i xông và m i b y b hài c t N i dung bài này ã c báo Ti n Phong ch nh t ng 2 k . dao g m. .Thu n Hóa". (Chú thích c a Ngô Minh) D th a v n h u Nguy n c Xuân cùng các chi n h u Trung oàn Tr n Cao Vân c . Nh ng bác s l c u: ng b nh vi n. n u c n ph i th c hi n ca m .Mình nh vi t m t bài th dài. áng l ng nh c và xúc ph m con ng i. và m t b khác n i x ng ng tay eo l ng l ng m t cái "l p l c" b ng nhôm có kh c ch : "Phùng Hu n. Bài báo ghi chú: "Phùng Hu n là bác c a nhà v n "Tu i th d d i" Phùng Quán. nh ng x u xa.48 n m 1992 v i t a "B n tr ng ca n m x a" (hay t li u m i v 17 b hài c t v a tìm th y Hu ) nh ng b l c b t. Bài này chúng tôi in theo b n g c ch vi t tay c a Phùng Quán t ng cho Chi oàn TNCS HCM c a UBKHKT T nh Bình Tr Thiên (c ) sau y c trao l i cho nhà v n Nguy n Kh c Phê l u gi . Nhi u l n anh ta xin v i v và c ch u h t phí t n. công nhân xây d ng b t ng ch m ph i 17 b hài c t n m l n v i súng. chính Tôi là ng i có l i. tôi bàng hoàng ch t nh l i hôm Tuân v ch i v i tô Nghi Tàm. hèn m t. trong lúc ào t c i t o m t công trình ph c a c quan U ban Khoa h c K thu t t nh Th a Thiên Hu .VQ . Nxb Tr ã xu t b n v i t a "B n hùng ca v 17 anh hùng V qu c oàn" (T sách Tu i h ng). nh ng oan u ng. Su t m t tu n li n. Tuân Nguy n trút h i th cu i cùng trên gi c khi ch t. khóa th t l ng. m t cu c t a àm khoa h c l i v i tôi su t ngày. Chú thích: (1) Ki m tra 14. Ng i lái xe tìm b n h u n n nhân cho "Mu n m t r i!". Chính nh di v t này mà nh ng ng i khai qu t xác nh ngay c ây là hài c t c a quân ta. ki m Nh t. l u n. Ph ng Thúy a Tuân vào c p c u B nh vi n Ch R y. Tuân ch ng b t t i ng l i c m t l i tr n tr i: i lái xe. n au. lúc t nh. thu t l i m t s ki n làm ch n ng c thành ph Hu . nhan : Tôi có l i. i có l i« Chi u ngày 27 tháng 3 âm l ch. bác s cho bi t Tuân b xu t huy t não. có m t b to l n quá c . Hôm ó Tuân Tuân nói: . n. tháng 5/1993. Tuân Nguy n lúc mê. Tuân nói rõ thêm: ch Tôi ây ph i vi t hoa.

tôi v n câu th mà ng d y". H n n a. mù t t v m i kho n khoa h c. Ti u oàn Ti p phòng quân. Tôi b m t quy n in sách nên thiên hùng ca ch u chung s ph n v i nhi u tác ph m khác c a tôi: M i xông! Nghìn câu th nay tôi không còn nh n a (ba m i n m có le r i còn gì?). Không ai em chôn "v con" cùng v i ng i lính ch t tr n. n m 1946. và tôi có m i hàm n sâu n ng vì m t l n h ã c u tôi« thoát kh i n i liên gi c trong tr n ánh kinh h n vào v trí Mi u i Càng« N m ó tôi v a tròn 14 tu i. toàn thân tôi n l nh. ng ic Tôi ch là m t ng i lính già th t h c. nh ng ng i anh hùng mà tôi quen bi t. mà tôi có d p k l i s tích c a toàn i trong ti u thuy t Tu i th d d i. nh ng không may sau ó nh ng ng i chôn h c ng hy sinh luôn. Nh ng c t truy n. o n Khai t và lác ác d m câu th . là do chính ng i c a h chôn. Thiên hùng ca k l i m t câu chuy n có th t. "Súng là v . V nh-s a. nh ng ng i anh hùng có th t. kho ng nghìn câu th . nh x ng th t các b n tôi trong truy n: Qu nh-s n-ca. o n th kh c h a ý t ng chính. Trung i V qu c oàn này không ph i do ng i c a h chôn. V y thì ai chôn? c bài báo c a v n h u. chính tr viên là V nh T p« ã hy sinh trong nh ng ngày toàn qu c kháng chi n. hoàn toàn do tình c mà phát hi n c? Theo ý ki n c a m t s ng i tham d cu c t a àm. tôi kh i công vi t m t thiên hùng ca« "Có nh ng phút ngã lòng. Tôi b ng nh l i t t c « Cách ây trên ba m i n m có l . tôi m c ph i kh n n v n ch ng. Nh ng ai ã chôn c m t trung i V qu c oàn mà mãi 46 n m sau. Không có h ch c x ng th t tôi c ng m c nát t lâu. Vì m t ì gi n n là nh ng ng i lính chúng tôi nh ng ngày ó không bao gi chôn ng i c a mình v i v khí. v i m t Khai t và m t H u t .Hà N i. r i sau ó c xem nh c a Trung i tr ng Nguy n Ng c Giao và chính tr viên V nh T p và nhi u b c nh ch p các góc c a khuôn viên khai qu t. là i viên i thi u niên trinh sát c a Trung oàn Tr n Cao Vân. Hu ). T n m 1958 n n m 1988. trong n i bu n bã và th t v ng khôn cùng. tôi v n còn nh nh in« tn c ta âu ch ng y ngh a trang! âu ch ng y n m m li t s ! Hãy i t Th ng i Nam Quan ng Côn t n m xem o n t n Hàng d Nh t lên t ng hòn . B ng-da-r n« Thiên hùng ca g m 10 ch ng. s oàn 325. Có m t nhà th ã t ng vi t "Ch t còn trao súng n cho nhau". Nh ng tôi c quy t r ng. Trung oàn Tr n Cao Vân. n là con" là o lý chi n tr n c a chúng tôi ngày ó. cùng v trí và a i m c quan U ban KHKT (18. Nhân s ki n này tôi có ôi i u mu n th a chuy n cùng v n h u và nh ng c a tôi. nay là Trung oàn 101. nên không còn ai bi t chuy n này n a«".c t ch c t i hi n tr ng khai qu t và ã nh t trí m t s nét i c ng: "M i b y b hài c t là Trung i 9. Trung i tr ng là Nguy n Ng c Giao. trong nh ng ngày gian khó nh t c a i mình.

H c trang b ph n l n là súng khai h u. Trung oàn V qu c quân Tr n Cao Vân. l nh nhi m v s ánh vào i m xung y u nh t c a v trí. l i lê. r nhau ch y t t theo con ng mà anh Ng c ã ra l nh c m . Anh th ng t i liên l c nhóc chúng tôi l m. Và gi a câu nói anh th ng chen vào m t vài ti ng Tây nh thói quen nh ng ng i có h c th i ó. l u n n i hóa m i qu ch n hai ba. ng i ch y ng vòng. chai x ng ngâm k p«và c r m r và t b t xông gi c cho ch t ng t nh ki u xông chu t. Anh n t n la m ng khi b t g p chúng tôi ch y liên l c. m t máy ng m. ôi giày ba-ta ngo i c anh i nom nh hai chi c xu ng« M t con ng i có t m vóc nh v y t ng ch ng hét ph i s p c u Tr ng Ti n nh Tr ng Phi hét s p c u Tràng B n. li u l nh ch y t t qua nh ng ng ph trong t m súng c a gi c. c M t tr n t ng c ng h a l c g p ôi. Quê anh mi n B c. Anh luôn i chi c m s t chi n l i ph m th ng m t l toang hoác tr c trán gi ng hình cái mi ng c i ng o. n i ti ng gan li u và ánh c n chi n gi i. Kh u ti u liên "Tuyn" anh khoác trên vai nom nh kh u súng ch i. C m t quân lãnh nhi m v êm êm lu n sâu vào t n sào huy t gi c. quân ch l c c a Th a Thiên. Tr n H u D c. Trung i anh Ng c là l c l ng ch công. nh ng v khí thì quá thi u. mút-c -tông. mu n tiêu di t c quân xâm l ng c trang b n t n r ng v khí hi n i. dùng mìn ba càng. Anh n m t tr n Hu trong oàn quân Nam ti n. gan d . mìn ba càng. dùng chai x ng ngâm "k p" t phá các kho hàng« Trong s nh ng n v c m t quân có Trung i do anh Ng c chi huy. anh s dùng que thông nòng súng qu t cho nát mông ít!" Tr n ánh v trí mi u i Càng êm ó tr i m a rét. c g i m t danh là "Ông già B y l m". l u n. b ng n i gi n. nh nh . anh nói n ng d u dàng. ng i ng xa. khí phách "Quy t t cho T qu c quy t sinh" có th a. và m t chính tr viên r t tr con nhà Hoàng t c.s t c i ng o b ng chi c quân hi u ngôi sao vàng trên n n hình tr ng. xe t ng. Ban ch huy m t tr n ngày ó mà m t s ng i hi n nay còn s ng: Hoàng Anh. B i v y. Gi ng h t nh m chúng tôi ngày còn nhà n t n la m ng khi b t g p chúng tôi trèo tít lên ng n cây b t t chim: "L n sau mà anh còn trông th y các em ch y t t qua m y ng ph ó. vùng d y d ng chi n l y ch ng gi c ngo i xâm. T i nh b ng. hi n hòa. dám li u thân nh t. v a c i v a hát: Trông ch t c i ng o ngh « Anh che b t cái mi ng. quy t nh tuy n ch n nh ng chi n s gan d nh t. i bác. V khí h ng n ng c a Trung oàn là m t kh u s n pháo 75 ly.Có hòn nào không h ng n ng v máu? ó là o n Khai t c a Thiên hùng ca HUY T L A CHÔN CHUNG? Ngày ó« C ô núi Ng sông H ng tr m m c. Nh ng hoàn toàn ng c l i. máy bay« V qu c oàn không còn cách nào khác là ph i li u thân. Hai a ch ng nào v n t t y. dao g m. Tôi và th ng B ng-da-r n ch y liên l c truy n tin. trung i tr ng Ng c còn có bi t danh "Ng i-yêu-n ckh ng-l " vì t m vóc anh c bi t cao l n. ánh c n chi n b ng dao g m. mã t u. Trên v ng trán xanh ng n núi Tam Thai sáng r c lên dòng ch x p b ng á vôi: Thà ch t không quay l i i nô l !. Trong thiên hùng ca. bom t t o phá hu xe t ng. ngay c khi ng tr c hàng quân ph bi n l nh chi n u. thành l p nh ng n v c m t quân. Anh ng trong hàng quân th ng cao v t ng i m t u và m t vai. oàn v qu c quân m t l n ra i«Nào có mong chi âu ngày tr v «Ra i ra i b o t n sông núi« Ra i ra i thà ch t không lui« C Trung oàn Tr n Cao Vân ã hát nh v y tr c gi xu t kích. Hà V n Lâu«.

Ông xu t thân là lính kh xanh. T i sao các chú không tuân l nh? Ch vì các chú mà l m t m t tr n ánh l n. t m vóc nh con. Nét m t ông gi n ph ng ph ng. ã th y ông i u. Anh nói d n gi ng: " ng chí ti u oàn tr ng. ti u oàn tr ng Ti p phòng quân ng ch c s n gi a nhà. Ch c a chúng âu ph i ây«". Tôi t bi t danh cho anh là "Chàng-c ng-s n-m ". Trong m t n i ho ng s ghê g m. Anh a tay tr hai a chúng tôi ang ng run r y nép sát vào nhau góc t ng h m. tôi yêu c u ng chí d p thói quân phi t! Hãy bình t nh nghe tôi nói ây! ng chí coi vi c h cái v trí c a b n chó ch t y h n m ng s ng hai th ng nh này hay sao?". Anh c tuy n ch n vào c m t quân« Bài th HÔN là o n th tôi trích ra t thiên hùng ca y. d n gi ng: "Bao nhiêu l n tôi ã ra l nh cho các chú tuy t i không c ch y t t qua nh ng con ng c m. xu t thân nông dân quê làng Thanh Thu Th ng. Nghe chúng tôi ho ng lo n kêu c u. Anh rút cái que thông nòng súng. Anh hô trung i d n h t h a l c b n x vào phía hai nòng i liên ang ch p l a. Chúng tôi v a k p n m s p xu ng l ng. Tôi ph t các chú theo k lu t V qu c oàn!" Anh qu t chúng tôi m i a ba que thông nòng súng. tính nóng nh l a. cày tung t á quanh ch n m. n bay m t lúc m t dày c và h th p xu ng ch còn cách ng i chúng tôi vài gang tay. Anh nhìn theo chúng tôi leo lên các b c c a t ng h m. Trung i tr ng Ng c lúc này ã áp sát c n v trí t n công. C nh nhân v t anh Ng c là nhân v t chính tr viên trung i con nhà Hoàng t c. yêu c u anh a h t t i nhóc này ra kh i m t tr n. ông ã hét toáng lên: "Ai cho phép anh c thay i k ho ch t n công? Tôi s x b n anh t i ch !" Ông a tay ch p l y báng súng l c eo bên hông. c u em v i!". Ông i u rít lên và s m s p n n giày inh c m c p quay ngo t ra c a t ng h m. V a kéo xu ng t ng h m chi u sáng l m b ng ng n èn bão treo góc h m. Nh ng anh ch a k p làm i u ó thì s c quan tr ng nh t c a i ng i lính ã x y. ng i ng viên c ng s n c nh t trong n v . Nh ng anh Ng c quát (tôi ch a bao gi nghe anh quát to n v y): "Hai chú ng l i ó! N m s p xu ng n n!". và v i!". th i gi cho hai a chúng tôi ch m d y. và m i ây c in trong tuy n t p Parorama de la Littérature Vietnamism do d ch gi H u Ng c d ch ra ti ng Pháp: (Le Baiser): .vì n m trong t m n súng máy c a gi c và a hình tr ng tr n. Anh Ng c b c s i m t b c n sát bên ông. g i ra ngoài vùng t do cho i h c. n i liên cua ch ã kêu chiu chíu trên u. Ch y c hai ph n ng thì v p ph i èn pha gi c quét ki m soát d c ng. M t tr n Hu bùng n . cùng nhi u trai làng xung phong gia nh p V qu c oàn. "Tôi s a ng chí ra xét x tr c tòa án binh!". chúng tôi cùng kêu thét lên: "Các anh i. Tr c s ph n công b t ng . hai kh u i liên v t câm ch ng m t phút. anh Ng c li n ch huy trung i nhào tr l i con ng chúng tôi ang n m b p dí ch ch t. (Bài th này nhi u l n ng trên báo. qu n mông ít. "Cho các chú ng lên. Phùng Hu n yêu m t cô gái làng s p làm l c i. anh hoãn ngày c i. a bàn tay h pháp n m ch t l y c tay ông ang nh rút súng. nói v i chính tr viên: "Tôi ph i lên g p anh Lâu. Hai a tôi theo trung i anh Ng c rút v a i m gi u quân. Hai a chúng tôi nháy nhau và nh chu n theo ông. Nhân v t mà tôi m t nhi u công s c nh t miêu t và kh c h a tính cách v i c tr m câu th . hay thét lác và ôi khi ánh p lính. Các n v ph i rút v . là nhân v t chi n s Anh tên là Phùng Hu n. V a nhìn th y anh Ng c. nh y v t xu ng con hào y n c m a phía bên kia l ng« S c này ã làm l k ho ch ánh v trí tr c gi n súng.

có ngày t i h n mòn th ng. M t tr n s ãi t i tau m t b a th t bò. mùi c t trâu." (tên g i tôi ngày còn nhà). soi g ng c Anh em trong i th ng xúm l i trêu ch c: "C u lau chùi nhi u r a. M t kh u ng trong phong bì dán kín. ch m sóc con trâu c tên là ô. Các anh "v khí n ng" r t hãnh di n v i vi c c p phát u tiên này. Hai trái n ng trong cái r heo c an b ng tre c t.Em i r t có th Anh ch t gi a chi n tr ôi môi t Ch a bao gi i n xé c hôn! ng Nh ng dù ch t em i Yêu em anh không th Hôn em b ng ôi môi C a m t ng i nô l ! ó là l i c a Phùng Hu n nói v i v ch a c i tr c gi xung tr n. Phùng Hu n g i n ng chúng là "Hai th ng sinh ôi c a tau". lau chùi b ng m súng. có g n xi. Tôi t ch huy s M t tr n ch y liên l c xu ng trung i anh Ng c a m t kh u chi n u êm hôm ó. chi miêu t m i l n chúng tôi ng c nh nhau. l có ch t thì anh em c ch t no. nh ng c con ng i Phùng Hu n và tôi v n b c ra m c mùi bùn. th t heo v i xôi sân chùa V n Ph c.ph ng-xông (Bây gi là c a hàng Bách hóa s 1. T t m t tr i. dây eo b ng thép không r . Dù ã c che kín quân ph c và p mùi chi n tr n. thu c súng trong b ng ch y ra h t. Phùng Hu n c phân công vào t "v khí n ng". Phùng Hu n là bác h c a tôi. nên m i chi n s c m t tr n c p phát m t chi c "l p l c" b ng nhôm c ng. mùi r m r m c. Phùng Hu n ch m sóc hai trái u n còn h n ngày còn i cày thuê làng. con d u ng c a M t tr n óng lên xi m b o tuy t m t. m t tr n Hu chìm trong m a. Bùn t lép nhép trong các chi n hào. dây eo b n b ng dây i n tho i to b ng ngón tay cái. trên m t kh c tên h . Trong thiên hùng ca tôi không nói chi ti t này. V khí n ng Phùng Hu n ph trách là m t c p u n i bác 75 ly t t ngòi c công binh x ng bi n báo thành mìn ánh xe t ng. Tôi còn nh trong thiên hùng ca tôi vi t c m t o n th dài v nh ng chi c "l p l c" này và nh ng chi n s eo nó trên c m tay. Tr i rét c m c m mà anh nào c ng x n cao tay áo quân ph c khoe. thành hai trái n t ngb ng«" T "v khí n ng" là siêu c m t . mùi áo qu n ch m vá y r n và t s ng m hôi. Vì chúng tôi gi ng nhau nh hai c c bùn móc d i ru ng sâu lên. l hy sinh xác ng i n kh i lan v i xác ng i kia. Phùng Hu n ngo c tay g i tôi: "Bê! Bê. r i ghé sát tai tôi nói nh : "T i ni n v tau i c m t v trí nhà hàng Sap. c n v ai c ng l m là hai anh em ru t. Tôi g i chúng là c a h i môn c a cu c chi n tranh V qu c t ng cho nh ng a con hi u ngh a tình nguy n k t duyên v i T Th n! M t bu i sáng. mi nh ch y xu ng mà . nuôi r c a m t nhà giàu. H r nh r i phút nào là Phùng Hu n l i lôi "c p con sinh ôi" trong r heo ra. d u "luyn". thành ph Hu ). mùi bình dân h c v « Trong i c m t . làm chúng bóng ng i lên.

Nh ng l i l a phòng th c a gi c quá dày c. Phùng ông« c ng là bác h tôi d . T i liên l c nhóc chúng tôi. H n mà nghiêm trang nh hành l . Các anh xung phong nhi u t nh chi m t ng d i r i dùng mìn ánh s p ngôi l u. không ch t thì c n?". Nghe c c ti ng a bát ch m lách cách. v i h a l c c c m nh. s ngang b ng t i không n c. toàn m t tr n ph i rút quân ra ngoài. Không trúng. Anh nói: Mi ng s t mi ng chì ni nh ng ai em vàng b c i. thì tôi còn nh r t rõ có c Trung oàn tr ng Hà V n Lâu và ch huy tr ng M t tr n khu C. Lúc này các n v chi n u quanh khu v c này ã rút h t. Trúng ch a ch c ã ch t. C trung i ng i n r t l ng l trong ánh sáng ch p ch n c a m y ng n u c d u h a. Ch i n hàng. Trên nóc l u có cây c t thép thu lôi nh n nh ng n giáo Búp. mi ng chì n m n chi r a?. phí i. Bà k : Chi u ó tôi lên n v th m anh y. không thì em l i chôn l n m t th ng ch ng ch a c i khác. ng hòng tui i. Hình nh h d c m m t i u gì ó vô cùng nghiêm tr ng s p x y ra trong cu c i chi n tr n c a h . Ba gi sáng. t xã Thu D ng ( tên m i c a làng Thu Thanh Th ng) ch ng g y lên th m hài c t c a ng i yêu x a. Không n ào.n ch c". không còn ai c u vi n. Trên ni ng i ta kh c tên h . nh n nh o nh nh ng b a liên hoan th ng l khác c a lính tráng chúng tôi. Chúng dàn thành th g ng kìm. thì ch m trán b n gi c mai ph c s n ó. k p ch t trung i. Tôi ng b a n t i hôm ó chính là b a n mà Nguy n c Xuân ã k l i trong bài báo nói trên: "V ch a c i c a d ng chí Phùng Hu n. ã 70 tu i. Chúng tôi th ng lý s : "B n ch a ch c ã trúng. m t ch i m i. Tôi r anh i n hàng. Trung i anh Ng c v a rút n ngôi l u c nh nhà tên trùm m t thám So-nhi. Chúng tôi oán các anh bí th ph i . chúng tôi c ng ch ng t . khu B. v i ý b t s ng ho c tiêu di t g n. B a n êm ó r t l .a. em nh n úng xác anh em v chôn. Anh y nói: "T i ni n v anh i c m t v i t i Tây. ó là m t ngôi l u mái l p á en r t d c. anh eo cái mi ng s t. M t ta ch ng v i m M i th ng u ch ng hùng ea mô t tr n th hi m nghèo này. M t tr n h n ãi Trung i m t b a th t bò th t heo ê h . c M t tr n nh n c thông báo: Trung i c m t anh Ng c b m c k t trên ng rút lui. Các anh vào cái th n c. Tr i h ng sáng. Ch có m y th ng lính c m t nh t i anh m i c M t tr n phát cho eo. h nghe nói c n thì có ph i chui qua l i l a c a n súng máy. mà c khóc hu hu: "Anh Hu n i là anh Hu n i« N b em mà i t i nghi p em l m anh n «". Tôi t ng anh nói bông l n ch i ai ng anh nói thi t«" N u b a n bà k l i v i v n h u úng là b a n cu i cùng c a Trung i c m t sân chùa V n Ph c êm ó. khu C. Chính cái không khí l ng l b t th ng này ã t c kh c vào ký c tu i th c a tôi m t n t ng bu t nhói mà th i gian không th làm phai m « Tr n "c m t " vào nhà hàng Sáp-ph ng-giông êm ó không k t qu . Anh y nh t nh không i. i con thú d nó qu n m t ta« Tôi còn nh câu th l c bát m N m gi sáng. c l nh ch a h t ng nhòm v phía khu v c Trung i ang b bao vây. h i: "Ng i ta eo vòng vàng xuy n b c. Ti ng nhai nu t v i vàng. các anh u b ánh b t ra. Các ài quan sát bí m t t trên cao i m khu A. Tôi ngó c tay anh y. l anh có ch t. Ti ng súng vang lên d n d p d i t ng tr t c a ngôi l u hai t ng.

n c m t nhòe nho t ng nhòm.nhào vô ngôi l u này c th . N u b n n có th r i vào u quân ta. d ng vu t. anh b La Mã xung phong vào V qu c oàn. trên nóc có d ng m t cây Thánh giá kh ng l . B u tr i C ô u ám gi ng kín l p l p mây chì. nhìn sông. b n c p t p chi vi n cho Trung i c m t . các th h sinh sau chúng con không bao gi còn ph i ch ng ki m c nh t ng mà lúc này chúng con ang ph i ch ng ki n. g i kh u i "ông già B y l m" b trí trên l ng núi Ng Bình. chêm m t vài ti ng n l u n. n các lo i súng c u v ng rót xu ng mái l u dày c n n i cây c t thép thu lôi b ti n ph ng n g c. Lúc này anh ang ng trên ài quan sát c a t ch ng tôi. b m v m th p h m xu ng. th s c c n xé ng i mình ngay tr c m t. n c m t l ng tròng. th t hi m. R ng núi phía tây tím ngát. M nh á en l p mái nhà v ng tung tóe l n v i màu khói n. v i hai cây c tín hi u trong tay. cao vút. s t c u sáng r c lên trong n ng nh c úc b ng b c. khoanh tay". Anh Thân Tr ng Hàm. Kh u i tr ng báo cáo l i là súng không có máy ng m. xanh màu tr ng sáo. l m r m c u nguy n: "L y Chúa tôi« Con xin ch u nh n lãnh m i c c hình trên th gian. Nhìn núi. Anh qu lên cái bao cát ch t làm công s . m t h ng v phía ngôi . làm d u thánh. ti ng l u n ánh tr . Sáng hôm ó t d ng tr i n ng. t i hào quang lên m t sông H ng. Chi n s l n nh trên các ài quan sát nhìn ngôi l u ph kín khói n. Các anh ph i rút lên t ng trên c th . bên trong t ng l u l i t ng t vang lên ti ng súng. M t b y lang sói nhe nanh. tuy th a nh ng r t anh. in b t lên n n tr i ng u n l n s c g n nh c c t b ng kéo. Cây c u Tr ng Ti n ta dùng bom ch t t hai nh p chính gi a. Ch ch c lát. B u tr i s ch làu mây nh c ai quét d n. v i c ng m i lúc m t t ng. Anh b ng nhòm xu ng. N ng m i óng ánh nh vàng n u ch y. M i gi sáng. u khóc. Chúng tôi oán b n gi c ã chi m c t ng d i. chính ông Tr i (n u có m t ông tr i th t) ã c tình b trí m t ngày tuy t p nh v y cho c M t tr n c nhìn th t rõ cu c s c bi hùng c a nh ng ng i con quê h ng "Quy t t cho T qu c quy t sinh". l n c sang khu v c tr ng Thiên H u. xu t thân là h c sinh tr ng dòng. M nh g . úng vào lúc này x y ra m t s vi c làm ch n ng c M t tr n: Th ng V nh-s a. Cách m ng tháng Tám bùng n . Trung oàn tr ng Hà V n Lâu thét lên trong máy i n tho i. c Tòa Thánh Vatican ch n sang La Mã h c tr thành cha c . H n trèo lên chót vót ngôi l u cao nh t. nhìn thinh không l ng l y trong su t nh thu tinh. không th nào b n trúng m t m c tiêu quá nh nh v y. a gi i môn c tín hi u nh t c a i thi u niên trinh sát chúng tôi. n súng máy các c t các v trí gi c xung quanh b n x i x vào t ng l u. mà chúng con ph i ch u cúi u. Ti ng súng ch ng tr t trong t ng l u l t t ng phát m t. Ti ng súng n m i lúc m t c ng. H n ng d a l ng vào chân cây thánh giá. chúng tôi c ng r ng. làm công tác b n Ban tham m u M t tr n. m nh kính b xé nát bay ch p ch i trong n ng. Nhìn g ng m t m l nguy n c u c a v cha c h t này. Th i ti t Hu cu i ông mà có m t ngày p tr i n nh v y. chúng tôi t nhiên c ng mu n qu xu ng c u nguy n theo« H ng ch u ch ng y n l a trong t ng y th i gian thì n Chúa tr i c ng ph i nát thành cám. Các cánh c a quanh t ng l u b trúng n v t m tung. Khu v c này áp sát v trí gi c nên ban ngày c ta và ch ít khi dám bén m ng n. mái l u d c ng b n chém ph t. không rõ b ng cách nào và t lúc nào. ti ng súng b t u vang d i t ng trên ngôi l u. C tu n li n tr i m a t m tã không ng t. Nh ng l lùng thay.

Và ngay lúc ó. V nh-s a hy sinh c ng trong t th ó. Ngôi l u lúc này t s ng nh v a t m xu ng sông H ng. Chúng tôi nhìn v ng m t tr i chói l i ang ng d n v phía dãy núi tím. lòng ph p ph ng hy v ng: N u các anh c m c thêm c ch ng ba ti ng ng h n a. Và b t ng . Ti ng súng t ng t im h n. Ba gi r i chi u. 14. Chúng tôi t t mình vào hoàn c nh các anh lúc này. thì t t c M t tr n. Bao nhiêu n m ã trôi qua nh ng không hi u làm sao cái c m giác này tôi nh k càng n v y? Chi vì ó là l n u tiên nh ng a tr chúng tôi. chúng tôi nh c m th y l a x ng nóng rát ang táp th ng vào m t mình. l a tu i 13. bán báo. bi t suy ngh m t cách nghiêm túc cái s ng và cái ch t. không tr m t ai.l u Trung i c m t ang b vây hãm. n u các anh c m c c thêm ch ng hai ti ng ng h n a. Chi n s c m t tr n lòng nh l a t. ti ng súng ch ng tr v n ti p t c vang lên trong t ng l u. s n sàng li u m ng s ng c u các anh ra kh i ngôi nhà b vây hãm! Nh ng th t l lùng. Ti n Trung oàn tr ng hét vang trong máy: "Không ph i n c! X ng?". Có i u là úng ba hôm sau. Các n v s n sàng xu t kích c u vi n vào lúc m t tr i l n. b c ra kh i nhà! Không hàng. Ti ng loa gi c g i hàng c nh c i nh c l i nhi u l n. Và qu nhiên chúng tôi ng i th y mùi x ng tho ng trong không khí. Tim chúng tôi au th t vì kh c kho i ch i câu tr l i c a các anh: Ch u ch t hay ném súng ra hàng! Ôi. 15. S vi c này tôi ã k l i trong ti u thuy t Tu i th d d i. v danh d và T qu c. nh hai cây roi kh ng l úc b ng kim lo i qu t t i t p xu ng mái l u ã b bom n b m nát. nh ng vang d i th u con tim. và t h i: "Ch u ch t cháy hay ra hàng?". bán u ph ng rang. tr c ngày tr n theo V qu c oàn làm ngh : gi trâu. R i chúng dùng vòi r ng phun n c lên n t n nóc ngôi l u. Chúng tôi ch t l ng. Li u các anh có nh n c b c i n này hay không? i u này v nh vi n không ai bi t. L nh c a Trung oàn tr ng Hà V n Lâu c truy n i kh p M t tr n. t b n i viên liên l c nhóc chúng tôi cho n Trung oàn tr ng. khu t sau b c t ng cao phía trái ng i l u. ti ng loa phóng thanh c c l n vang lên oang oang. v ti ng th i và ti ng th m mình còn l i. b n gi c ã h c th ! Chúng phun x ng ch ng n a gi . ph t ph t c tín hi u ánh i nhi u l n b c i n mà tôi ch c h n t ngh ra: "Các anh hãy ánh n ng i cu i cùng! ng hàng! Hàng nh c l m!". khi nhìn th y nh ng tràng n l a sáng ch p ch i bay vun vút vào t ng l u. và trên m t cao i m khác c a M t tr n. và ng n l a x ng vàng khé bùng lên. n u không may mà ph i ch t« T t c chúng tôi h ng m t v phía ngôi l u ang b vây hãm. Hai vòi n c an chéo nhau l p lóa trong n ng chi u vàng r i. t t c s b thiêu ra tro! Cho chúng mày n m phút quy t nh". h n b n gi c mu n cho c m t tr n nghe ti ng: "Chúng mày hãy hàng i! Ném t t c v khí xu ng sân! T ng a m t. ánh giày«. Các ài quan sát b ng phát hi n có hai xe c u h a c a gi c ch y n. các anh có th thoát. hai tay ch p sau gáy. ài quan sát chúng tôi ng tr c gió. Nh v y là các anh còn ng v ng. Th là h t. Hai cây roi qu t th p d n xu ng chân ngôi ì u. báo cáo v i Trung oàn tr ng lúc này ang túc tr c t i chùa T àm: "Không bi t t i h n nh làm cái chi mà phun n c lên t m c ngôi l u các anh ang c th ?". Các ài quan sát t i t p g i i n tho i. và ng i th y mùi x ng ph vào m i m i lúc m t n ng n c. nghe ti ng loa lúc g n lúc xa. .

Tàn l a và tro b i khét l t mùi x ng b c cao n t n tr i. Trong lòng tôi dâng lên m t ni m h i ti c khôn nguôi« Gi ng tình c nh ng i th kim hoàn t i làm h ng m t m t viên trân châu. vi t nó ra thành th . hãy vì nh ng gì t t p nh t c a cu c i này. Nh ng các anh không xung phong vào n i nên mang chúng v . n m h i ng t ng t. S th t ra sao v nh vi n không có câu tr l i. nó bi n thành m t b n di n ca t m th ng k chuy n ng i th t vi c th t. ngh b ng: M t tài nh th này mà vào tay m t nhà th khác. L a lan nhanh kh ng khi p. o n k t thúc cu c s c bi hùng này tôi miêu t tr n hai ch ng thiên hùng ca. Hai anh h i tôi: "Sao em không vi t?". Nên ã dè s n tr n và l u n l i. chen l n ti ng n chát chúa c a l u n. Chúng tôi l quá. ch c h ã vi t thành m t thiên I-li-át. s c công phá c a nó còn m nh h n bom. Tôi k l i u uôi câu chuy n và tha thi t ngh v i hai anh. Các nh sóng r c lên nh c ng ang b c cháy. R i b t ng c ngôi l u ph l a b ng s m xu ng trong ti ng n rung chuy n c M t tr n. thành v n. tr c lúc hy sinh các anh ã dùng hai hai kh i mìn ánh s p ngôi l u t bên trong. ti ng réo hú d d n c a c a l a x ng ngày m t lan r ng. Chúng tôi vô cùng ng c nhiên. Câu tr l i c a các anh ch v n v n trong vòng n m phút r i im b t. úng lúc ng n l a x ng sáng r c lên trên nóc l u. Hàng tr m nghìn l thè lên tua t a nh mu n h m th ng b u tr i.Em không . Bây gi trong tình th tuy t v ng. bay sang t n bên kia c u Gia H i. cháy thành tro b i« Ngày ó t t c chúng tôi u tin ch c nh v y. Bi n v trí c th thành n m huy t chôn chung. lòng vô cùng bu n bã. theo th th c phong và t t c u v n tr c. t trong t ng l u ti ng súng ng lo t n vang. xé b r i vi t l i không bi t bao nhiêu l n. Th mà vào tay mình. các anh có mang theo hai kh i mìn d o khá l n. Thay vào ó là ti ng n . Trong ch p m t ã ph kín ngôi l u. " ó là m t tài quá s c em. cay ng v s b t l c c a mình. á ph i hóa thành vôi b t. nh ng tôi v n còn nh c. Th mìn này deo và m m nh sáp n n. Tôi tìm n anh Thanh T nh và anh B u Ti n. n thay cho câu tr l i g i hàng c a gi c. N m huy t chôn chung y v n ti p t c b c cháy mãi n tr a hôm sau« Nh ng t t c c ng ch là ph ng oán.chúng tôi l i suýt nh y d ng lên mà reo hò« Gi ng h t nh ngày nào sân v n ng t M i. l a cháy làm sao có th làm s p ? Mãi sau ó chúng tôi m i s c nh . phong thành t ng th i nh bánh kh o. màu vàng nh t. Nó ã cùng v i thân xác các anh. hu ng chi x ng th t con ng i! H n ba m i n m ã trôi qua. Ngôi l u v n c xây d ng kiên c v i bê tông và g ch á. Tôi g ch xóa nát các trang gi y. thì t ph i hóa thành g ch nung. thành k ch. th y i bóng n v mình làm m t bàn th ng quy t nh vào m t giây phút quy t nh. Tôi vi t trong n i phi n mu n. không hi u các anh ph i c m c v i gi c g n su t m t ngày tr i mà còn âu ra l m n và l u n n th ? Có l các anh ã linh c m c màn k t thúc không tránh kh i c a cu c s c bi hùng này. lúc i ánh nhà hàng Sáp-ph ng-giông. Nh ng ch m t phút sau ó chúng tôi ã khóc nh tr nít. Các anh nh dùng chúng ánh s p v trí gi c n u xung phong vào c t ng d i.Tôi tr l i. Tôi c l i nh ng trang vi t. ng i cùng quê và b c th y c a tôi v ngh v n. ó là hai ch ng th ã hành h tôi n kh n kh . il a Th c s là m t ng n H a Di m S n m c lên gi a thành ph Hu . N m gi a m t ng n H a Di m S n g n hai ngày êm. Ánh l a h t xu ng dòng H ng Giang nhu m bóng chi u tà. b c cao.

lòng tôi ng p l t c m gi n. Mà k t qu r i s ch ng ra sao. tôi d c c n chút d u còn l i trong ng n èn trên bàn vi t và châm l a. v bác Phùng Hu n tôi« b gi c thiêu cháy thành tro b i trong "Huy t l a chôn chung" là m t tài nh v y i v i i v n c a tôi. không tr c ch t không nh m m t. M t m nh b n th o b chúng c n nham nh bay ra kh i ng l a. ký c. Nó gi ng m i tình "kh c ch ng ra cho. th t s ch. lúc nhúc. Ch a . tàn phá. Nh ng không ng nó v n còn n m nguyên ó. Tôi t i lên ghê t m c m t chai d u h a. c n xé. và u h a s vi t« Con gái tôi lên chín. Tôi nghi n ch t r ng. Nó là bài hát không còn ai hát n a. Nhìn àn m i tr ng b ch. tr i nó trên trang gi y. k m m m t th i s ng ch t tr n m c.. nh ng c ng ã hoàn thành. C m gi n n mu n phát iên. ch m m c. Hai ch c n m ã trôi qua mà tôi ành ph i . chúng cháy th t h t. Thiên hùng ca tuy b m i xông nát. l l c ngàn con. Anh có ánh r i c ng ch ng ai bu n nh t. ngang nhiên bò i bò l i. là câu th không còn ai c n a. Câu chuy n v Trung i c m t quân anh Ng c. nu t ch ng vào". m nh này còn c c b !" R i nó c to v i gi ng trong tr o ngân nga nh ki u c bài t p c l p ba c a nó: t i! Con nguy n yêu ng V i t t c cu c i con m Con vui sao khi ngh t i g Ng i v i t t c máu x i tám tu i ng m t ng i trong t ng lai i ng i vui chói l i s a so n cho l i ca« ng R a s ch h t l a. nhai nu t không th ng ti c s tích anh hùng hào ki t m t th i c a T qu c và Cách m ng. nói chuy n c ". dùng cây que s t x i tung b n chúng ang cu ng cu ng. nh ng m t nó. Nó gi ng món n "bát c m Phi u m u". Tôi hy v ng t ây u óc tôi s c thanh th n ch m b m cho m t cu n sách khác. vào con tim« Mu n g c nó ra ch còn m t cách là ph i c m l y bút. V i riêng tôi. Nó gi ng chi c chìa khóa c a gian bu ng anh. M c dù tôi bi t ch c ch n r ng ây là m t công vi c s làm mình hao tâm t n l c g p m i l n th c hi n nh ng tài khác. Nó ám nh anh ch vì nó ch có ý ngh a v i riêng anh. Nhà xu t b n s t ch i không in vì là m t tài l i th i: " n c m m i. Hai anh ghi chép câu chuy n. reo to: "B i. ng viên ng C ng s n c nh t c a n v c m t quân. h i thêm nhi u chi ti t v M t tr n Hu ngày ó. m t tài khác. m u d . có vài ba tài ám nh tôi không phút nào nguôi. hành h . h c sinh l p ba. máu và bùn t i s hát cho nh ng th h mai sau nghe v Th gi i Mà th h chúng tôi hôm nay không ti c máu ây là o n th tôi t cái ch t c a ng i chính tr viên trung ôi. Nó è tr u lên vai anh gánh n ng ngh a tình quá kh . Tôi nh ng t ng nh v y là thoát món n "bát c m Phi u m u". Tr c lúc hy sinh anh cúi ph c xu ng hôn t quê h ng b l a gi c thiêu t s p thành g ch nung« V i các nhà v n khác th nào tôi không rõ. Gi ng cái l i câu có ng nh dài và s c. trong su t cu c i làm v n c a mình. anh s khóc d .kham n i sau khi ã th s c. Nó d n v t. Con gái tôi nh t lên. xóc vào trí nh . quân qu i rúc tr n vào nh ng m nh v n s tích anh hùng mà chính chúng ã hu ho i. là ã rút c cái ng nh câu ra kh i con tim. V l i có vi t c ng i ta c ng ch ng in«". trong lúc i ki m gi y lo i nhóm b p ã phát hi n thiên hùng ca Huy t l a chôn chung b m i xông nát bét. làm tình làm t i tôi h t n m này qua n m khác n m c không ch u th u.

"phang" tôi th ng th ng« Sau ây là m t s ý ki n c a h v cu n sách: . thêm chút d m t. Phùng Hu n thành Phan Hòa ch ng h n. Nh ng r i tôi b t u hoang mang. Nh ng c m y ch c con ng i c ng quy t nh nh v y. Tôi th t lòng ng ng m tài n ng c ng nh h c v n c a h . g y t m vông. M t cá nhân anh hùng. Tôi s tr thành k vô n và hèn nhát vì không dám a u ra b o m cho m t s th t hi n nhiên! nh b t gánh n ng hoang mang này. Tôi m i m t s nhà v n. xóa r i vi t. Các anh dùng v n th . Tôi ch c n vào d i tên sách: Ti u thuy t. Các anh h c u các nhân v t tích c c. Tôi ph i v t l n v i nó n g n ki t s c. Nó là m t tác ph m chí c t trong i v n s p tàn c a tôi. i u ó có th x y ra. k m t câu chuy n có th t. Có ng i kém tôi n vài ch c tu i. tôi th a m t b a ti c nh . quê mùa h t nh anh lính ánh gi c b ng mã t u. ã m t l n c u tôi thoát kh i n i liên gi c n th t.Th h nhà v n các anh a s không làm v n mà làm công tác tuyên truyên. và i các nhân v t nh anh Ng c thành anh Ng c. Tác ph m c a h t ng gây nên nhi u cu c tranh lu n trên v n àn. Sau khi các b n ã an t a quanh chi u r u. . b a mà nh th t. nh ng là s th t không có a ch c th . Tôi c i c l i b n th o. tô v nh m m c ích nêu g ng. n ch i nhà. Vi t r i xóa. Ph n l n h u ít tu i h n tôi. Tôi ã c tr n cu n sách. ó là v n phong quen thu c c a cái th i "Chuy n anh hùng chi n s thi ua. R i sau ó h không ph lòng tin c y c a tôi. nhà th . b i v y. không khó. Anh hùng âu ra mà l m th ! Anh không nghe dân gian ng i ta t ng k t sao: "Th ch Sanh thì ít. Cu i cùng tôi c ng hoàn thành c "cu n sách n i" (tôi g i nó là nh v y). vì ã vi t h t s c mình. dàn i x p l i. th y v n mình c k . Nh ng tôi không s c làm vi c ó. Th ng Cam L nh. Nh ng anh kh ng nh câu chuy n anh k là chuy n ng i th t vi c th t thì tôi không tin. L n này tôi quy t nh k l i câu chuy n b ng v n xuôi. " y.d p cu n sách ang vi t d dang v m t tài mà tôi hy v ng có th bán c cho m t nhà xu t b n phía nam. ti tí tiêu c c c t làm cho v n ch ng có v nh th t tuyên truy n ch tr ng chính sách. không n nang gì h t". "Ng i t t vi c t t. c m th y v a ý. Truy n m t ng i chân chính. tý tình yêu. nh ng nhân v t có th t. không h v khí hàng gi c. Các b n u ch m chú l ng nghe. h p tác xã kia. Tôi c m th y làm nh v y là có t i v i Trung i V qu c oàn có phiên hi u h n hoi. chính di n. o ng c o xuôi. nhà lý lu n phê bình v n h c thân quen. có ng i có tên tu i. i thanh niên c n v "« Tôi ch mu n bàn v n i dung. mi n là b a cho hay. vài chai r u g o v i n i cháo cá H Tây. S bi n i Lý Gia Trang. ch ng tr m trang in.V v n phong c a anh tôi xin mi n bàn. tôi mong các b n góp ý ki n th ng th ng. Tôi mu n các b n ch u khó nghe giúp tôi cu n sách v a m i vi t xong và cho ý ki n. N u ây là cu n ti u thuy t thì còn kh d là trong ti u thuy t tác gi tha h b a t c. tr l i v i nó. Lý Thông thì nhi u!". n v này. nh ng xem v n h r i nhìn l i v n mình. Sách nh thôi. tôi tr nh tr ng nói: "Hôm nay m i các b n n u ng r u là tôi có m c ích. a ch h n . xem anh s quan i u khi n tên l a. là b a t. t h i: "Li u ng i c có tin câu chuy n tôi k là có th t hay không?" né tránh i u này. và u có tác ph m c xu t b n.

Ch huy xô lính. m t ng n H a Di m S n nh anh ã t . Sau ó. Tr c nguy c b ch t cháy. câu. chúng cho i h c các tr ng võ b Th c. hãm hi p ng bào t ng c u mang nuôi s ng h ! Anh ng c nhiên à? Thì Hoàng V n Hoan ây thôi. c a v i nh ng bài báo. thì c chúng g i ra n c ngoài h c các tr ng tình báo. cho n u ng. c t ngang: "Nh ng ngôi l u b thiêu cháy. chàng-trai-c ng-s n. Nghla khí c a anh theo chi u h ng ó. chúng bí m t a h vào v trí. cu n sách. c m no r u say. gái p. Nh ng v a ra kh i biên gi i T qu c. tôi s vi t v cái Trung i c m t quân Anh hùng. R i càn quét. Nh ng r i y ã b nhà n c ta tuyên án t hình v ng m t vì t i ph n b i T qu c! Th thì ông bác Phùng Hu n ti u t t vô danh c a anh thành m t tên lính ng y ác ôn có gì là l ? Còn trung i tr ng Ng c. h quay l i c n tr ch m t cách d d n.hoi. Chúng l c ra nh ng anh nông dân n ng n c mùi bùn ru ng sâu nh ông bác Phùng Hu n c a anh. H còn tranh nhau mà ch y n a kia. v i hy v ng h s làm thêm vinh danh cho T qu c. mà h nhân danh s th t! Th thì chàng trai c ng s n ti u t t vô danh c a anh tr thành m t cây bút ch ng C ng. ng chí ch ng là cái inh gì h t! Tôi không nh n nhìn th y?" c. t ng là u viên B chính tr . ánh p tra t n nh ng ng i tr c ó ch a lâu. b o v cho nh ng ng i ra hàng chúng. k lu t. m nh ai n y ch y. à L t ch ng h n« Chúng cho h n ch i x láng. Ho c y s ng l u vong. Còn chính tr viên trung ôi. R i t ng ng i m t. r i ti n hành khai thác tài li u. Chuy n này ã t ng x y ra v i c nh ng con ng i mà ta b t ng nh t. con nhà Hoàng t c. hôm ó c m t tr n u Sao anh ngây th th ? . ng i c có th nu t trôi câu chuy n khó tin. Cháy h t thành tro thì con ai có th tranh cãi v i anh c n a? Nh ng bi n pháp ngh thu t c a anh là con dao hai l i. ã làm nh ng vi c t t nh th y. vì lý t ng nh th y«Câu chuy n Trung c m t quân anh hùng c a anh c ng không ra ngoài qu o ó. ã t ng là ng chí. ng i anh hùng lý t ng c a anh. cùng v i b n Pháp tiêu di t c Trung oàn 101 c a anh. Chúng làm cho các anh quan sát t xa. úng là ngôi l u bùng cháy. y tr thành quan hai. gián i p và sau ó tr thành m t i p viên nhà ngh . bi t báo ch ng C ng. có gì áng ng c nhiên?! y. và tôi c ng kh ng nh là hoàn toàn s th t. Chúng t b t m t các anh. N u câu chuy n này vào tay tôi. cho sung vào lính ng y. anh hùng« Trong khi ó. quan ba. lính xô ch huy. anh ã khôn khéo ch n m t k t thúc b t kh tranh cãi: T t c các anh hùng u b thiêu cháy thành tro. H ã x thân vì cách m ng. k c con dao nhíp nh . Nh ng b n gi c ch t ngôi l u khi c trung i ã ra hàng. cai ng c. vi t v n. chi huy nh ng oàn quân c ng ng chi n. hai tay ch p sau gáy ch y ra kh i nhà.chuy n anh k . c ch c bi t u ãi. Tham gia cách m ng t th i Thanh niên cách m ng ng chí H i. Tôi s vi t khi nghe ti ng loa b n gi c g i hàng. b n gi t. quay l i. c trung i c m t tranh nhau ném h t v khí xu ng sân. H là con c ng c a ch . chúng bi n h thành nh ng tên ác ôn. chúng a h n m t thành ph chúng chi m óng nh Sài Gòn. tôi s vi t ng c l i. ho c làm cai tù. b ng bó các v t th ng. tình ng i. trong tr n càn Thanh H ng mà có l n anh ã k v i chúng tôi. Ch ng m y n i. Phó ch t ch Qu c h i. tin c n c h ra công tác nh ng qu c gia i ch. à L t« Ra tr ng. t ng l m r ng ng i cua mình ã ch t b t khu t. Anh hãy tranh cãi v i tôi i! Tôi tin r ng anh không th tranh cãi n i! Vì trong tay anh không có m t chút b ng ch ng ch ng minh r ng. ng i c a h . l p các H i v n bút h i ngo i.

chút. tôi c ng không th noi g ng nhà v n n "ai i u" tác ph m c a mình. Tôi . chít« chúng tôi c s ng trong danh d .là úng s th t. hai tay ch p sau gáy ra hàng gi c. Và c m và bánh mì là c i ngu n c a s s ng. các anh ã s ng hào ki t và ch t anh hùng?". ch t. chút. Tôi u ng c n ly r u tràn y th hai r i nói ti p ý ngh c a mình: . con ng i có th hành kh t c m và bánh mì. Có l ngày nay. nh ng không th hành kh t danh d ! Chúng tôi ngh v y. Tôi vi t v i ni m tin không gì lay chuy n n i. thì anh nên theo g ng m t nhà v n cùng th i v i anh "Ai i u n n v n h c minh h a!". Tôi bu n r u nói: "Ph i.Dù các b n có khinh d tôi cho tôi là lo i nhà v n l i th i. vì chúng tôi mu n con. Chính em ã vi t úng v th h V Qu c quân chúng tôi: Nh ng dù ch t em i Yêu em anh không th Hôn em b ng ôi môi C a m t ng i nô l ! Chúng tôi không quen v i ý ngh : Nô l hay T do ch ng là cái gì! Mi n là c hôn! Vì danh d mà Bá Di và Thúc T ch u ch t ói. "Các anh i. m t anh b n tr làm công tác phê bình v n h c c i phá lên và c nh i câu th c a Nguy n Khuy n: "Kh n n n thân anh! éo m cha chúng!" N u anh còn mu n c chúng tôi coi tr ng nh m t nhà v n ích th c. hàng tr m ch ng c v nh ng vi c và nh ng ng i t ng t x y ra hên ti p trong nh ng n m g n ây« Có l vì nhìn th y v m t th m h i c a tôi khi ph i nh n liên ti p nh ng cú m t i t p c a s th t không th ch i cãi ó. Ng c l i tôi có th ch ng minh v i anh b ng hàng ch c. Nh ng danh d c ng v i không kém. ch không thèm n thóc và c rau Vi c a nhà Chu. ng i ta cho ó là nh ng k gàn d . N n v n h c ã ra nh ng tác ph m tô v hi n th c«? Tôi rót y m t ly r u. nên chúng tôi ã l a ch n c c hình c a h a ng c b o toàn danh d . Nh th dùng m t c c n c lã u chiêu nh ng viên thu c quá ng. Tr c h t vì tôi b t tài. u ng c n m t h i có th nu t trôi nh ng ý ki n v tác ph m c a mình. Chúng tôi âu có ý nh làm anh hùng l u danh muôn thu ! Chúng tôi quy t nh nh v y vì T qu c kêu g i. ch t. Làm c a gia b o l i cho con cháu. chít« chúng tôi nh nghe v ng bên t i ti ng tr l i rành r t c a c a các anh C m t quân ngày ó v nh ng ý ngh trách c c a tôi. Nh ng chúng tôi yêu quý s gàn d ó«! N u r i vào hoàn c nh cay c c. cháu. mà không bu n l i cho th ng em các anh m t n m tro nh hài c t. Tôi không s c minh ch ng nh ng i u tôi vi t là úng s th t. nó có th ch ng minh c v i các th h sinh sau mu n r ng. sao các anh ch t i. tôi là ng i b hành còn sót l i trên con ng không còn ai i n a. Có ti ng v ng gay g t: "Nh ng ch ng minh làm gì? Và t i sao c n ph i ch ng minh? Khi chúng tôi quy t nh thà b thiêu cháy trong l a x ng nh ng quy t không h v khí. Sau n a vì trong tay tôi không có l y m t m y may ch ng c . dù ch là m t n m tro c a hình hài ng i tôi ch t thiêu trong l a gi c. S s ng là v i.

V nh T p ã ánh mìn ngôi l u tr c khi rút. B hài c t th hai nh thó cùng n m v i kh u súng l c ru-lô và con dao g m chính là chính tr viên Trung i V nh T p. Anh ru t anh là V nh M n. hai b hài c t n m c nh nhau. tôi c c bài báo t ng thu t vi c phát hi n 17 b hài c t h t s n m sâu trong lòng t ã 46 n m. mà n gi n là nh nó giúp hâm nóng l i n i cháo cá các b n c ngon mi ng«". . Tôi c g ng không nh c nh n nó n a. hào ki t thà b thiêu cháy. Bây gi thì tôi không nh ng ch có m t n m tro. nh không mu n nh c n k ni m bu t lòng v m t ng i ru t th t ã quá c Nh ng thi tho ng b t ch t nh n. á. mà có nh ng m i b y b hài c t ch ng minh câu chuy n tôi k là có th t.không h minh h a. Tôi c i bu n. B i v y. và n u anh còn s ng. i hình hài c t c a Trung i c m t quân n m sâu d i t 46 n m. b n chi n u c a tôi t ngày còn chi n khu Hòa M . Các anh ã k p rút xu ng t ng h m c a ngôi l u và k p dùng mìn ánh s p cái kh i bê tông. m t nhà v n có tài v n có th thuy t ph c c ng i c tin nh ng i u h vi t. g ch. tô v n th y c h ng mình ng nghét n i ni m« Th r i vào m t lúc b t ng nh t. Ng i tôi n l nh! Thì ra. tôi t thành tro tác ph m ng i th t vi c th t c a tôi n nay ã nhi u n m trôi qua. n u c n ai i u thì tôi ch ai i u cho s b t tài c a tôi« N i cháo cá ã ngu i ng t mà b p l a ã t t ng m. Trong ó có hài c t c a ông bác tôi Phùng Hu n v i chi c "l p l c" b ng nhôm c ng. Tôi k l i s th t. Có th chính hai anh Ng c Giao. cùng v i v khí. ngay c khi l a x ng cháy r ng r c ph kín quanh mình. Th a v n h u Nguy n c Xuân và các chi n h u cùng Trung oàn Tr n Cao Vân n m x a. nói v i các b n: "Không ph i tôi d nh ai i u nó âu. có th anh làm vua. B hài c t quá c là Trung i tr ng Nguy n Ng c Giao (chúng tôi quen g i là anh Ng c). K t bu i sáng trong cái phút gi n thân. x ng danh là nh ng ng i lính c m t c a T qu c. Ch Nguy n Th Dung. " ào xu ng sâu 0. l ng l ng n i x ng c tay. Chúng tôi khi c n ph i ch t. Ng i chi n s c ng s n t b giai c p mình. n n i h u th Th t ra. và út vào b p. các b n không tin tôi là ph i l m. Có nh ng s th t quá l n lao c a m t th i. làm cho l a x ng không bén c n x ng th t và v khí c a các anh. ngay c khi không có m t chút b ng ch ng trong tay.7 mét. không th nào tin n i. M t t p th anh hùng. các anh v n t ch c cu c rút xu ng t ng h m m t cách bình t nh. nh ngày ó chúng tôi ph ng oán. em gái ru t c a anh Ng c Giao hi n là bác s Vi n Tai m i h ng. ào sâu xu ng thêm 0. t c i tá Phan Th ng. quy t không hàng gi c là có th t. V nh T p là ng viên c ng s n duy nh t c a n v và là ch t n i c a vua Hi p Hòa. chính u H i quân C a Vi t. x thân vì lý t ng Th gi i i ng là có th t! Qua l i t ng thu t c a bài báo và các b c nh ch p khuôn viên khai qu t. chúng ta th y r t rõ r ng. g i l i h u th b c thông i p: "Nh ng chi n s quy t t cho T qu c quy t sinh". N u không có cu c Cách m ng tháng Tám. Ti n tay tôi c m t p b n th o châm vào ng n èn d u. ch huy rút sau cùng. dù nó ã cháy su t m t êm và n a ngày hôm sau. cho bi t anh trai mình cao m t mét tám ba. nhìn qua l p s ng mù c a th i gian.5 mét là m i l m b hài c t n m sát bên nhau. s t s ph lên t ng h m. các anh C m t quân thành Hu ch a cháy thành tro nh ngày ó chúng tôi t ng. Nh v y là chi n s rút tr c. Sau ó tôi l i c nhìn các t m hình g i t Hu ra. k lu t. Tôi v a b t tài l i v a không có b ng ch ng. tr t t . ch p các góc c a khuôn viên khai qu t.

L n th hai. nh ng i u em vi t v các anh là hoàn toàn s th t. vi t v nh c k ch m ng t ng c a i mình trên nh ng lá cây v r ng nh t nh nh bên b sông Ô Lâu chi n khu D ng Hòa. tôi t n s c chi n u t minh oan cho mình. ngo nh m t v h ng Nam. l m láp. Hai m i b n tu i. Nhà xu t b n Thu n Hóa. B n di chúc h i dài. mu i. Tôi th p h ng. B n di chúc chi n sí c nhà xu t b n quê h ng tôi in ra hai m i ngàn b n v i cái tên: Tu i th d d i. xin các ng chí ng atôi i âu h t c Hãy chôn tôi n i chính tôi ã ngã! N u m c a tôi là v trí t t Xin các ng chí Hãy ào m tôi lên! Qu ng hài côt tôi i! Và thay vào ó cho tôi m t tr m cânthu c n . 1987) h M i tám tu i. chính b ng hài c t c a mình. tôi ã vi t nh ng v n th di chúc sau ây: N u tôi ch t. àng hoàng. H i Nhà v n Vi t Nam tuyên b ph c h i h i t ch cho tôi. hoen . treo cao g ng ngh a li t cho h u th . nh ng tám tr m trang. ch t anh hùng. ánh mìn ng do d gì h t c ng quê ã ch t! .chúng tôi ã ch t nh c. tôi ph i sa vào m t hoàn c nh th t kh ng khi p. 14-8 Âm L ch N m Nhâm Thân 15. thu chung c a em. R i i h i ng l n th VI ã n m ra nh ng h ng m i. Tôi vi t di chúc trên nh ng trang gi y m t m t. v i i hình chi n r ng. l y b n l y r i kh n: "Em là Phùng Quán. và tôi ph i vi t m t m i tám n m. m t bát nhang. Em nguy n c u vong linh các anh c siêu thoát. ch t trong danh d . r u tr ng. Tôi ngh Ngày 27-7-1992. Các anh ã s ng v vang.b n di chúc chi n s c a tôi ( Tu i th d d i. nay ã sáu m i hai tu i. trong m t tr n ánh khác còn d d i h n. tr c gi xu t kích ánh m t tr n công kiên l n nh t trên chi n tr ng. b n m i sáu n m sau. ng ng su t hai m i n m tr i. tôi quy t nh vi t b n di chúc chi n s th hai c a i mình. h c t c l c a nhân dân quê tôi cúng t các chi n s tr n vong. 3t p. th ng em nh i viên liên l c ngày nào M t tr n Hu cùng v i các anh. Các anh ã c u s ng em hai l n. Tu i th d d i . ngay c cái ch t c a các anh c ng n ng tr u ý ngh a nêu g ng! u". thì nhà v n ó coi nh H Tây. nh t nh nh mua l i c a bà chè chai ng nát. nh Qu nh-s n-ca. và v ây ch ng dám cho lòng bi t n sâu n ng. Hu . Trong túp l u bên b H Tây. l p m t bàn th nh tr c sân nhà: M t cái khay t b ng. Vì m t nhà v n vi t ra nh ng i u mà không còn ai tin n a. các anh c u em thoát kh i n i liên gi c n th t. qu ph c xu ng t. b ra kh i hàng ng nhà v n. các anh ã minh ch ng c cho em. L n th nh t trong tr n ánh v trí mi u i Càng. v i ngh l c và lòng can m chi n s . tôi ch n êm khuya thanh v ng.

Tôi và Nguy n Vinh S n l n u tiên g p nhau t i Chòi-ng m-sóng c a tôi bên b H Tây. kèm v i m y câu . chú ng ng là th ng b n gi trâu c a chú làng Thanh Thu Th ng.Hu « (Chú thích c a Ngô Minh). Nguy n Hoàng Anh. Xem phim tôi ã khóc nh con nít. ti ng c i trong tr o tr th . Tôi c i: "Còn chú. gi ng Qu nh. Cùng là dân Hu c . chim hót. Vinh S n nói: "Tho t nhìn chú. Chòi-ng m-sóng Tháng 7-1990 16. tr n v n b c thông i p c a tôi c mã hóa b ng t ng . ng c t gi ã lâu. l a cháy. Bí th T nh u Th a Thiên . ánh i t b n di chúc. máu ch y. bi n minh. trong ti ng n n . mà tôi ch a t ng g p m t.R i m t hôm. Huy Thành và t t c các b n khác trong oàn làm phim.Hu . n m chung v i r ng v a chát ng. tôi t ng Vinh S n m t m nh tr m h th v nh tr m: Tho t nhìn t Ki p tr ng c i m c Cháy lên m i th y th m c tr m ích th c Anh hùng và thi nhân. thu c ho«. cháu c ng là ông lão làm v n vùng Lái Thiêu. Các b n ã d ng tôi s ng l i t áy huy t nh ng tháng u m nghi t ngã. là chú ru t c a nhà v n Phùng Quán. Th c". Chia tay nhau.s n-ca s ng l i t áy m chi n s ph kín lá r ng. thì g n 24 n m ông chi n u t t chi n tr ng quê h ng Th a Thiên . Sinh ra trong m t gia ình cách m ng PH L C NGUY N V N (*) (*) Nguy n V n. lá r ng. Chúng tôi l ng l ôm nhau. Còn h n th . c m n Nguy n Vinh S n. tho t nhìn cháu. Các b n ã phiên d ch b n di chúc c a tôi thành ngôn ng ngh thu t c a các b n m t cách tài hoa và sâu s c n kinh ng c. mà ch ng c n gi ng gi i. bom g m. tôi thì thào qua n c m t: "C m n các b n nh V Thanh Bình. Trong bóng t i phòng chi u. sinh n m 1916. v a ng t ngào tình chi n h u. cùng v i M ng. Các b n là nh ng tay thám mã tuy t v i!« Thì ra nh ng gì th t s chân thành. tôi c H i i n nh Vi t Nam m i n d bu i chi u phim Tu i th d d i t i tr s H i. cùng các b n n m chung v thanh s ch c a h nh phúc sáng t o. thoát ly gia ình i làm cách m ng t tháng 5-1945 Trong 30 n m kháng chi n ch ng Phápt ch ng M . thu c gh . ti ng nh c bi thi t f u lên v i cây àn t t o b ng nh ng cái v chai ng thu c s t rét. tên th t là Phùng L u. Nguyên là Khu u viên Khu u Th a Thiên Hu . l ng thi n. quê n i chú". trong s ch và cao th ng u có kh n ng k di u t m l y con ng n th ng trái tim các th h . Ông Phùng L u tham gia ho t ng cách m ng t phong trào Dân ch 1936-1939. Hu . ã ngh h u) hi n ang s ng t i 70 Hai Bà Tr ng. các b n ã c chu n xác. Tu i Vinh S n b ng tu i con gái u lòng c a tôi. t c Lê B n.

c màu. N m 1932. xin thôi làm lính h l ng nhà vua. t do nh c u. ph i i tr n. nhà th có tên tu i. h c l p tam niên n i trú Tr ng Qu c H c. i tên là Phùng Quý ông thi vào ng ch công ch c c a Pháp. m tôi Lê Th Me là b n nông. Th là gia ình tôi l i lâm vào c nh nghèo khó. b v n . b tôi Phùng Ki m là nhà nho. hái d a leo n. ph m t i "c i danh tùng d ch". và b b i th ng 3 n m ti n h c phí là 360 ng b c ông D ng. nh ch y sang Lào nh ng n à N ng thì b b t và b giam nhà lao à N ng. cúng gi xong anh tôi hát vè th t th kinh ô. lúc thì nh rên n nghe mà xót xa trong lòng. tham gia các cu c bãi khóa. B m tôi vay ti n c a nhà giàu. c b nhi m làm Thông phán s kho b c Sài Gòn. Anh tôi xin chuy n vào H i An tránh né nh ng v n b m t thám theo dõi. thuê ru ng ô ru ng m làm n v i giá r t r . b k t án 2 n m tù treo. cán b B V n hóa . m tôi d y cho tôi lòng yêu n c.Phùng Quán tham gia thi u sinh quân«vào b i v qu c quân Trung oàn 101 r i tr thành nhà v n. ph i bán h t tài s n tr n . òi th c Phan B i Châu. phá n ng r y s n khoai. kiên quy t ch u ng. nay ã qua i. B tôi b b nh r t rét kinh niên. xu ng ng bi u tình ch ng ch th c dân Pháp n m 1926. th ng b thi u ói. ph i tr l i m t m u r i ru ng l ng i n. nh ng b tôi gi v ng khí ti t c a m t nhà nho yêu n c. gà. Em trai tôi là Phùng Th . không ng b tên c ng hào Lý Hòe t giác anh tôi can án chính tr mà tr n vào Sài Gòn i tên làm công ch c. kiên quy t không khu t ph c. b m tôi ph i bán h t gia tài và ph i vay thêm m i 360 ng n p cho th c dân Pháp. m i bi t bò. u i b t ph n hãm hi p. Sau hai tháng b tra t n thì ch t trong lao tù. Sau ó b b t giam. cc pm t m u r i ru ng công. nh ng vì n n n ch ng ch t nên v n nghèo nàn. b tôi c g ng lao ng. l t chi n s vong tr n. tham gia Th ng v Thành u Hu . v a k v a ch i r a th ng Tây« Ôi. khi anh tôi ch t. Hàng n m c n ngày 28 tháng 5 âm l ch là ngày l t âm h n. lúc thì oán h n gi c Pháp. M tôi th ng k chuy n lính Tây i t p tr n. m tôi em xôi. vì l t s m nên ru ng b ng p không thu ho ch c. gi ng ca lên b ng xu ng tr m. cán b v n phòng Liên khu u 4. M tôi còn k chuy n nh ng th ng Cò Tây b t ng i nh t vào bu ng cho chó becger c n vì không tr n cho con m me Tây v nó« M tôi say s a k chuy n. chí c m thù gi c t khi tôi còn bé« Anh c tôi Phùng V n Nguy n. g i là ru ng l ng i n. sau Cách m ng tháng Tám làm Tr ng ban quân s huy n H ng Thu . b tra t n dã man. nuôi con n h c« B tôi b gi c Pháp b t hai l n. m r i ch t. chúng b t ph i i g i con cháu v . n u may m n c mùa thì tr nên giàu có. Gia ình b b n cùng. B tôi xin làm lính h l ng c a nhà vua l ng Minh M ng. a con trai duy nh t c a anh ch a bi t i. Anh tôi b qu n thúc xã nh ng tr n vào Sài Gòn. m tôi khóc lóc th m thi t. Ông qua i n m 1957. vì giá thóc h i ó m t t n ch 25 ng. m tôi quá au bu n. h ng hái tham gia các phong trào truy i u c Phan Chu Trinh. Sau m y n m làm công ch c Pháp. anh tôi t ng là h t h n tù treo r i thì không còn gì r c r i nên xin chuy n v Hu l p gia ình. Sau này nó chính là Phùng Quán . bánh n cúng các n âm h n c a làng« M i l n c ng gi . M tôi ch m lo làm ru ng r y. nh ng ch ng may b m t mùa liên ti p. cày c y s ru ng ó nuôi s ng gia ình. có l n b ch t c râu tóc.Gia ình tôi là nhà nông nghèo. Nh ng nh có 6 su t ru ng kh u ph n (2 m u 4 sào) là ru ng công i n xã chia cho dân. S ti n quá l n. ru ng h ng nh t.

là li t s . Cháu ru t tôi là Phùng V n Lép (Châu). ch nh t m i oàn t cùng nhau t i ngôi nhà nh sát H Tây. V Th B i Trâm là con gái Hà N i c . trong ó 20 n m là "gái có ch ng" h n hoi. Phó hi u tr ng ph trách chuyên môn lúc y là anh Giang V n Nguyên v n b o l u ý ki n tôi d y l p 10.1968« (Trích h i ký " 10.trang 18.trong cu n sách c a anh t xu t b n k ni m 30 n m ngày ra tr ng. chàng V qu c quân Phùng Quán t Khu 4 v Hà N i cùng v i ng i b n c a mình .Thông tin. Sau ngày ti p qu n Th ô. anh b i Quán c nh n làm con nuôi. Cô Trâm c a chúng tôi là m t ng i c bi t. hy sinh ngày 30-12. thành ki n xã h i trong su t cu c i c a cô th t v i không gì có th miêu t và so sánh n i "« Trên ây là h i c c a Bùi Vi t Hà . nhân ái. Nh ng có m t ng chí trong chi b e ng i. và nh nhi u gia ình Hà N i lúc ó. Yêu n t n cùng i ng i cách m ng c a Nguy n V n. Bà b o: Khi mà mình ã t nguy n thì không gì có th ng n c n c mình v t qua m i khó khán th thách. Con trai tôi Phùng Ng c Bích là li t s trong kháng chi n ch ng M . Ch ng Nghi Tàm v i m nuôi. May mà. Tình yêu c a cô i v i chú Phùng Quán. v và con "nhà ngo i". V H ng a b n v nhà mình.11. ó là vi c ông Quán nên v nên ch ng v i bà B i Trâm. ch th b y. còn ình làng h ngo i là ình B ch Mã ph Hàng Bu m. ình làng h n i 90 Hàng ào. còn nhi u "tai n n" ki u nh th . Có i u l là bà s ng cùng b m su t 50 n m. cô là ng i m hi n th hai c a tôi. Tham m u tr ng chi i Tr n Cao Vân. anh d ng hi sinh chi n tr ng. s ch u ng nh ng d ngh . em trai giáp B i Trâm. Anh Nguyên c m t phen hú vía. nh ng i v i riêng tôi. NXB Thu n Hóa n m 2000 . Trong cu c i làm giáo viên v n c a bà.anh V H ng. Tôi ph i nói n ng i anh con bác ru t tôi th ng v i gia ình tôi là Phùng ông.Giám c Công ty SchoolNet. Cái s l này là h u qu c a m t s c ng l . Bà Trâm k : N m y. Bà B i Trâm t nh n v ch ng mình ích th c là ông Ngâu bà Ngâu tân th i. Bà sinh ra và l n lên ph Hàng Cân trong ngôi nhà th a k c a h n i. chi n s E95A. . tham gia v qu c quân Trung oàn 101. Nh ng c ng chính l p 10I này còn g n v i m t k ni m v a bu n l i v a vui. nh ng r i bà v t qua h t. gi (và c ng vì) c hai tình yêu trong mình: v i ngh d y v n và v i ng i ch ng tài hoa. nay ngh h u t i thành ph H Chí Minh. cái l p 10 y l i t k t qu t t nghi p môn v n r t t t.theo nh n xét c a bà. nói: "Phân công nh v y thì n ph n v n h c hi n i. ây là l p h c sinh l i nhi u n t ng sâu s c trong s nghi p d y v n c a bà V Th B i Trâm. b i h là h c sinh chuyên toán nh ng h c v n c ng r t hay . Phùng Quán phu nhân s d y th nào?". là li t s hy sinh n m 1947. nguyên h c sinh l p 10I chuyên toán Tr ng c p 3 Chu V n An (Hà N i) khoá 1970-1973 . 12 ) 17. M u chuy n vui v Phùng Quán: N V NG B o Ng c « "Cô Trâm d y v n l p chúng tôi có m t n m. tôi c Ban giám hi u phân công d y l p 10 là l p cu i c p.

au nh t cho anh Quán là lúc ón con t tay bà ngo i. Nh ng anh Quán là ng i r t v tha. Bà Trâm nói vui: Tôi c h ng nhi u l c c a anh y l m! Còn n i au muôn thu c a ph n là ph i chia s tình yêu cho ng i àn bà khác. i x v i nhau t nhiên. không cho d y h c thì con làm vi c khác. s vi c ã nh t b t i. nhân ái nên khó mà gi n anh hay bu c anh ph i gi n ai. nh ng con Trâm l y anh thì nó kh quá. Anh Quán k l i v i tôi nh v y. " c hóng chuy n b n v n th c a ch ng c ng r t thích" . khoe ã có ng i yêu c ng là ng i Hà N i. Có m t "n i kh " n a v i ng i th mà bà Trâm ph i vui v v t qua. ch s anh ch t. ó là ti p khách. Ch có c i tr u ch m ngõ và ng ký k t hôn ch c ng không làm ám c i. còn àn bà l y h n làm c m". Chi c gi ng tân hôn là gi ng cá nhân m n l i c a anh Phan V (anh V m n l i c a x ng phim). Ph i ràng bu c vào anh anh b ý nh t sát. R i tôi yêu anh lúc nào không hay.Tôi coi anh nh m t ng i b n. anh l i c i xòa. vì anh ch ng có t cách gì mà h i v : không gia ình. Nh ng bà t an i mình: Quan tha ma b t. dù ch th p m t nén nhang t lòng ng ng m và th ng ti c. V y nên. m t m i chân tay. nh ng ch ng khi nào t n t i n hôm sau. không nhà c a. C ng kh i phen ph i " ánh ông d p b c" ghê l m. úng l m. bình ng. Nh ng. Cho ông kh i bu n. ã 10 n m ông ra i. Có ng i S Giáo d c n nhà khuyên gia ình không nên cho B i Trâm l y anh Quán vì nh th có th b thôi d y h c.bà nói th . Dù ang ch a v t m t. tôi v n ph i ng i chép truy n do anh c b n th o g i i mà không có ch anh Quán. H ng h t và ám nh. Do ch ng ã tài hoa l i hay c n . l i c ng không th in thi p m i vì không ai dám in tên anh lên thi p. i v i cô nào ra th thì c m n. 15 ngày sau m i n l i th m v con. bà Trâm c ng "L nh ". anh Quán òi v Qu ng Bình câu cá sinh s ng. Bi t tin. m t anh b n t anh Quán vi t truy n ng n có nhu n bút mua tã cho con. n n m 1962. Th là tôi tr thành v anh mà không c làm cô dâu. Còn b tôi p xe lên t n Nghi Tàm. nh ng b n bè m i l a tu i v n n v i ông luôn. L l c bà rang s n sáng sáng ông nh m vài h t tr c khi u ng r u cho h i gan. chúng tôi m i c l y nhau. Khi s p sinh con u lòng. Th là có cho con c 8 tã chéo và 4 tã vuông. nhà th Phùng Quán t ng tuyên ngôn quá l i nh ông v n hay th : Con b hung b c qua c a nhà khi có tôi nhà c ng là th ng khách c a tôi. còn ra cái khác là "Li u h n". nh ng lo l ng không bi t t ng lai s ra sao v i chúng tôi. không l ng. Nhi u n m b xa lánh. không ti n. Còn anh l ch s g i tôi b ng ch . tôi c phân ph i 7m v i giá 14 ng. ph i chi u ông thôi. D p y chu n b T t thi u nhi. l y h t can m nói v i ng i có ý nh làm con r mình: B m r t quý anh. N m y là 1957. b o: "L T n nói: "Tr con l y khóc làm c m. tôi nói v i m : Con còn lành l n. Bây gi . M i khi tôi t c gi n ai ó "x u ch i". Bà nói nh nh ng v n nghe: Ch ng bi t r i có ngóc u lên c không? Th là anh Quán t i thân. em có gi n anh . c quay xe p v i i nh ch y tr n chính mình. nh ng không có ti n mua. Nói xong. M tôi th ng c hai a. là di n viên múa c a m t oàn v n công. Tuy nhiên. n khi anh "g p h n" thì tôi không th xa anh c n a. Tôi s quá.

R i thi vào i h c v n khoa khóa u tiên. . Tr n c Th o. Hà N i. Không bi t có ph i do c h c v i toàn nh ng ng i th y n i ti ng nh Nguy n M nh T ng. V nh Phú. c bi t là cái l p 10I chuyên toán Chu V n An.m t tình yêu duy nh t. toàn nh ng k v t t Chòi-ng m-sóng mang v c n h m i này. . bà dám ch p nh n h t th y. Thi b ng tú tài. Ban u.m t cô gái Hà N i con nhà gia giáo x a. t p h p l i và n u có th thì em in. tôi dành cho vi c s p x p l i di c o c a anh Quán. Xác nh i v i nó tr n i. Và ã tìm c ni m say mê trong ó do g n bó nhi u v i tr . oán ai bao gi . Trên t ng là nh ng m nh ván g y bút tích b n v n. bà vào ngh b ng m t s b t bu c: do thi hai l n không tú tài nên i d y h c gánh n ng cho cha m . ôi gu c d y n ng ch ch.v« Sung s ng l m. " ã làm giáo viên ph i làm ch nhi m m i g i là nhà giáo". nhi u l m. m i có th làm c (Báo Giáo d c & Th i i. s 125 ngày 16-10-2004). Tr n V n Giàu«. Thanh T nh tuy tu i ã khá cao nh ng ông luôn vui tính. Chuy n c a ông. thích bông ùa. D3. Nguy n Chí Quang. ch có bà . bà quy t h c cao lên n a. 18. Nguy n Khang v. yêu. c chính quy l n hàm th . Sau ó. nào con dao làm b ng m nh máy bay« Và nhi u nh t là các tác ph m v Phùng Quán và c a Phùng Quán (c in chui l n in công khai sau này). Còn trong t kính. M u chuy n vui v Phùng Quán: N V NG Trong kháng chi n ch ng Pháp. Có em lo l ng cho cô v i n i lo c a ng i con v i cha m . toàn nh ng ngôi tr ng n c ti ng n t n ngày nay. Anh thì ch ng h n ai. yêu n t n cùng con ng i chân th t n t n cùng. Ng m ra. sau khi ã v h u hai ch c n m mà các th h h c sinh c v n nh cô v th m cô. Làm sao cô lau d n n i nhà c a khi không có ng i giúp vi c. Làm th mình kh tr c". bà. c. n t n bây gi . có bài vi t v chú Quán y. chi c b cói chl có phecm tuya n hai ph n ba (c ng do ông t khâu l y). dành vi c h c cho 6 a em d i mình. m c i. m cói. v t qua h t th y. n l k y. Bà a tôi vào c n phòng y p nh ng k ni m v ông. Bà lao vào công tác ch nhi m. Nh ng tình yêu ngh n v i bà không d dàng. g i cho cô: Cô i. m t ph n còn l i ch cho cái chai r u thò c lên. Còn tình yêu v i ngh d y h c. nh ng ký h a chân dung ông do b n v t ng. v a i h c. r i n c p 3. c ng v y. Tr ng T u. không ai khác. em mang v cho cô ây v. Bà Trâm tâm s : Ph n l n th i gian còn l i c a cu c i. nào chi c qu n ch ng mu i b ng bao t i b t mì do ông t khâu l y. Tình yêu v i ch ng là th . có m t th i gian Phùng Quán cùng n v v n công v i nhà th Thanh T nh. nào cái m lá. Bùi Vi t Hà. bà quy t tìm ra trong ngh d y h c m t cái gì ó áng yêu. mà c h h ng thì không c. cu i cùng l i quay v v i nhà th Phùng Quán. vui l m.v« Có em m i b ng c cô n d ngày gi u c a m mình v i m c ích gi i thi u cô giáo mình v i h hàng. Cu n "Nh Phùng Quán" do Nhà xu t b n Tr v a n hành n m 2003 gây c s chú ý c a nhi u b n c ã và ch a t ng bi t Phùng Quán. Bùi Quang Ng c. cô n m gi ng không m có au l ng không? Có em vào m ng. mà cu i cùng bà v n theo ti p ngh d y h c« D y c p 2. t tr ng Tr ng V ng n Chu V n An. v i nhi u cái tên n i ti ng nh Tr ng Gia Bình. hay do Tr ng i h c V n khoa i thành tr ng s ph m. v a i d y. Chuy n ngh xen l n chuy n i. anh nói T nguy n n v i ông.c ng úng. phòng 204. k n bao gi cho h t? Và.

Thanh T nh t ch i. kêu ói: "T i anh y. ch nhà thu x p cho hai anh em ng trên gian th . Thanh T nh d y nhìn quanh. Thanh T nh vò u b t tai ngh cách chi u chú em« Ngh mình lu ng tu i r i. C ch nhà l ch s m i hai anh em dùng b a. m i a m t vài mi ng Phùng Quán n t m cho ói ng c. ông c than: con mèo nhà này n là h . ngày mai còn i ti p. Phùng Quán và Thanh T nh cùng nhau i công tác. Thanh T nh b i b i cho r i vãi chút ít th c n xu ng mâm r i gi c em i ng . T i. Phùng Quán n xong. N m c m t lúc. inh Công c m chông. thân quý nhau r i thành anh em k t ngh a. c t sao l p ch tr ng cho khán gi kh i ph i ch i s t ru t. Phùng Quán m nh d n xin v i anh cho n. v a là ng i th y d n d t Phùng Quán vào làng th . l i m t n a. Hai ng i h p tính nhau. hai anh em t t vào m t ngôi làng ngh êm. r i vãi. ng i ta m i. Nhìn mâm c b b i. nv phân công cho hai anh em ph trách ti t m c c t u. em không ng c". Sau khi tnnh gi y t v i U ban xã. v a lúc c nhà ang n u ng vui v . hai anh em c gi i thi u n m t gia ình có nhà r ng rãi ng u. ói m t tí c ng không sao còn Phùng Quán v a s c tr . Trên bàn th còn nguyên m t mâm c cúng. nói d i ã n r i. Phùng Quán lay lay Thanh T nh d y. còn làm khách. v a bi u di n t u r t h p d n. nhà n l i có gi . S m hôm sau. v a kham kh lâu ngày« Anh b o Phùng Quán d y r i cho l y m i bát. ch nhà lên m i khách d y u ng n c. ói quá. l i n v ng r i! Ô hay. L i còn ph i ch u mùi lôi kéo c a th c n bày la li t trên mâm c bàn th .v. Hôm y.nói t u r t hóm h nh. Phùng Quán không ch u. Có m t l n. Thanh T nh v a sáng tác. nó l i v c c vào bát chè n a! Hai anh em nhìn nhau b m b ng c i« H t . Cái ói l i càng c n cào. th y d i g m gi ng có m t ng khoai lang li n b o: "Hay em l y vài c khoai s ng. gi ng ng là cái ph n kê tr c bàn th . Nh ó Phùng Quán c ng theo anh sáng tác m t s bài t u ca ng i chi n công c a các anh hùng d ng s nh bài: inh Công phá c u. trình di n vào nh ng lúc sân kh u buông màn i c nh. s c trai ang thì m i l n nh n b a làm sao cho n i.v« Có th nói Thanh T nh v a là ng i anh. Khi n n i. c o v i n t m c ng c". n i ti ng m t th i v i bài "Lão dân quân ông B c". Tr i s m t i.