P. 1
Tuyển các bài báo hay của tạp chí Physics World năm 2007 (hiepkhachquay)

Tuyển các bài báo hay của tạp chí Physics World năm 2007 (hiepkhachquay)

|Views: 335|Likes:
Published by hiepkhachquay
Tuyển những bài báo hay trên tạp chí Physics World của Mĩ năm 2007. hiepkhachquay dịch.
Tuyển những bài báo hay trên tạp chí Physics World của Mĩ năm 2007. hiepkhachquay dịch.

More info:

Published by: hiepkhachquay on Aug 30, 2008
Copyright:Attribution Non-commercial

Availability:

Read on Scribd mobile: iPhone, iPad and Android.
download as PDF, TXT or read online from Scribd
See more
See less

05/09/2014

pdf

text

original

http://www.thuvienvatly.

com

Tuyeån taäp nhöõng baøi baùo hay cuûa taïp chí Physics World naêm 2007
Kieân Giang, naêm 2007

BÀN V V T LÍ TRONG WEB XÃ H I
Martin Griffiths T “blog” cho n “wiki”, Web ngày nay còn hơn c m t bi n thông tin. Martin Griffiths kh o sát xem ho t ng qu c t m i này nh hư ng như th nào n cách th c các nhà v t lí truy n t thông tin và truy c p thông tin. Vi c xu t b n khoa h c, gi ng như nhi u m t khác c a i s ng con ngư i, ã có s chuy n bi n b i Web. H u như t t c các t p chí ngày nay u có th c tr c tuy n và các bài báo t i v ch b ng m t cú click chu t mà không c n ph i i t i thư vi n nào. Th t v y, ki u xu t b n thương m i truy n th ng ang b thách th c b i các server phát hành trư c khi in quy n truy c p m như arXiv.org - như m t bài nghiên c u th c hi n cho s c bi t này c a Physics World cho th y – ư c h u h t m i ngư i trong c ng ng v t lí s d ng truy c p nh ng nghiên c u m i nh t. Nhưng trong khi vi c truy c p tr c tuy n các bài báo dĩ nhiên là thu n l i, và cũng làm cho thông tin khoa h c d dàng ti p c n hơn n th gi i ang phát tri n, nhưng nó v n ít hơn lư ng bài báo lưu tr d ng s t các thư vi n truy n th ng. Nói cách khác, dòng thông tin v n ch có m t chi u. Tuy nhiên, ngày nay, Web ang phát tri n. Th h Web k ti p – m t b ng d ng gói dư i thu t ng ư c nh nghĩa không ch t ch “Web 2.0” – khuy n khích m i ngư i không ch s d ng Web làm ngu n tham kh o mà còn tương tác v i nó. Web 2.0 khi n nó d s d ng hơn cho m i ngư i t o và chia s n i dung, t nh ng b c nh kĩ thu t s cô c u mèo c a h cho t i nh ng b t i n bách khoa do ngư i dùng biên t p. Và nó rõ ràng là m t ngh kinh doanh l n, như ã ư c ch ng minh b i vi c m i ây News Corporation giành ư c “m ng xã h i” MySpace v i giá 580 tri u ôla, và vi c Google b ra 1,6 t ôla mua quy n s h u site chia s video YouTube. C n bi t r ng hi n thân u tiên c a Web ư c phát tri n b i các nhà nghiên c u t i CERN nh m h tr nghiên c u c a h , b n có th mong i Web 2.0 s có m t cu c cách m ng tương t tác ng lên cách các nhà v t lí truy n thông tin và truy c p thông tin. Ch ng h n, m t s nhà nghiên c u b t u s d ng website như “blog” và “wiki” trong cu c s ng chuyên nghi p c a h . Nhưng như kh o sát c a chúng tôi cho th y, ph n nào là nh ng nhà tiên phong c a nh ng phát tri n này, nhưng t i th i i m hi n nay, các nhà v t lí có l ang b b l i ng sau. Tr n chi n trong th gi i blog Bi u hi n lan r ng nh t c a n i dung phát sinh b i ngư i dùng trên Web là “blogging”. Blog (vi t t t c a “web log”) v cơ b n là m t cu n nh t kí tr c tuy n, có các m c ghi u n, ho c “post”, b i m t cá nhân ho c m t nhóm nh . B t kì ai c blog cũng có th thêm bình lu n vi t vào post, t o ra nh ng cu c tranh lu n
© hiepkhachquay Bàn v v t lí trong web xã h i | Trang 1/7

gi ng như th t c a các cư dân c a cái g i là th gi i blog. K t khi thu t ng ó l n u tiên ư c t ra vào năm 1997, blog ã tr thành m t hi n tư ng Internet – 60 tri u lư t hi n ư c l p danh sách trong thư m c blog Technorati. V i quá nhi u ngư i phát bi u quan i m c a h , nên n i dung ó thư ng là sáo r ng. Nhưng blog cũng ư c tán dương là m t d ng m i c a “n n báo chí công dân”, ví d như mang l i cho chúng ta nh ng b n báo cáo t n m t v nh ng s ki n gây n tư ng sâu s c như 11/9. M t vài t p chí khoa h c và t p san h c thu t ã thi t l p blog, có nh ng b n báo cáo cu n lên t các h i th o ho c c p nh t các tin khoa h c m i nh t. Ngoài ra, nhi u nhà v t lí chuyên nghi p cũng có blog c a riêng h . M t s th o lu n nghiên c u c p hàn lâm; m t s xem blog c a h là m t d ng vươn ra công chúng, cung c p nh ng l i gi i thích d hi u b ng ti ng Anh c a nh ng câu chuy n v t lí m i nh t, và m t s khác dùng blog làm di n àn bóc tr n n n khoa h c t i báo cáo trên phương ti n truy n thông. Trong d án Quantum Diaries, 33 nhà v t lí vi t blog v cu c i và công vi c c a h k ni m Năm V t lí th gi i 2005; và 40 nhà khoa h c s d ng blog làm m t ph n c a c ng ScienceBlogs ph bi n. N u dư ng như có quá nhi u n l c nh m l n theo d u v t c a quá nhi u trang web ư c c p nh t thư ng xuyên, thì site “h p nh t” Mixed States biên so n nh ng c p nh t m i ây t toàn b các blog v t lí chính t i m t nơi. Trong khi m t s ngư i có th xem chúng là nh ng k ho ch hão huy n, thì blog v t lí b t u có tác ng th t s lên cách th c các nhà nghiên c u truy n t
© hiepkhachquay Bàn v v t lí trong web xã h i | Trang 2/7

thông tin. Ch ng h n, m t vài bài báo m i ây công b trên arXiv.org ã trích d m c t blog, ch ng minh r ng blog ang tr thành m t kênh thông tin không l d i cho s truy n t thông tin khoa h c. Trong khi ó, m t cu c tranh lu n v thuy t dây ã b t u trong th gi i blog m i ây l i gây s chú ý c a nhi u ngư ư c báo cáo r ng rãi trên các t p chí khoa h c và trích in trong các t báo qu gia.

n a lí i, c

“Tag xã h i” là m t hình th c phân lo i, trong ó ngư i dùng phân lo i các i tư ng – hình nh, website, các bài báo khoa h c – b ng cách t do ch n m t b “tag”. Ví d , b n có th tag m t b c nh v i t “gia ình”, “kì ngh ”, và “Tây Ban Nha”. R i b n có th tìm ki m b ng các tag mà nh ng ngư i dùng khác thêm vào. i u này trái v i h th ng phân lo i ch t ch “t trên xu ng dư i” gi ng như h th p phân Dewey cho sách v . M t “ ám tag” i di n cho nh ng tag ph bi n nh t b ng cách hi n th các t có kích thư c khác nhau ph thu c vào m c thư ng xuyên mà chúng ư c s d ng. ám tag ây l y t site Connotea, site cho phép ngư i dùng tag các bài báo khoa h c.

Nhà phê bình th ng th n nh t c a lí thuy t dây, nhà toán h c trư ng i h c Columbia, Peter Woit, ã s d ng blog c a ông Not Even Wrong ch ra r ng lí thuy t dây không t o ra ư c nh ng d oán c a th ki m tra b ng thí nghi m, và tình tr ng ư c công nh n cho lí thuy t dây, ó là cách ti p c n h a h n nh t hòa gi i v t lí lư ng t v i h p d n. Blog c a ông ã khu y ng m t cu c tranh lu n sôi n i, và ôi khi b t ng , c trong các bình lu n post lên Not Even Wrong và trên blog c a các nhà lí thuy t dây như Reference Frame c a Lubos Motl, và Asymtotia c a Clifford Johnson. Nh ng cu c u kh u như th không th là tiêu bi u c a m c tranh lu n trong ngành v t lí, và khi n ngư i ta t h i không bi t bao nhiêu tranh lu n ph thu c vào tình tr ng d dàng n c danh mà nh ng di n àn tr c tuy n như th mang l i. Nhưng, cho dù t t hơn ho c t hơn, blog ã m ra m t hình th c thuy t trình m i có th - khi nó ư c th c hi n theo ki u công chúng như v y – ưa vào m t ng c nh r ng hơn theo ki u mà m t cu c th o lu n t i m t h i ngh , ch ng h n, s không th nào có ư c. Trên th c t , s chú ý c a các phương ti n truy n thông phát sinh b i “cu c chi n tranh dây” ã khi n m t blogger ph i thoái lui. Christine Dantas, m t nhà v t lí ngư i Brazil, thư ng xuyên th o lu n v n h p h n lư ng t trên blog Background Independence c a bà. Sau ó, vào tháng 11, bà ã h blog ó xu ng, gi i thích trên m t di n àn tr c tuy n r ng vi c ưa tin c a các phương ti n truy n thông v cu c chi n tranh dây ã khi n bà th y khó ch u, nh t là sau khi blog c a bà ư c c p t i trong m t t p san v t lí c a Brazil. Bà vi t: “Tôi là m t ngư i tr m tính, và mu n ư c quay tr l i cu c s ng yên c a mình, tr l i v i vi c c và nghiên c u th m l ng c a mình”.
© hiepkhachquay Bàn v v t lí trong web xã h i | Trang 3/7

Tuy nhiên, trong trư ng h p này, ph i chăng chính b n ch t r t t nhiên c a blog ã th i ph ng nh ng b t ng còn r t mơ h gi a nh ng nhóm nh các nhà v t lí thành m t “cu c chi n th n thánh” ? Tính r c r i c a h p d n lư ng t không tác ng gì lên công vi c c a ph n l n các nhà v t lí, nhưng h chi m gi m t ph n thi u cân x ng trong s nh ng tranh lu n trong th gi i blog v t lí. M t s ngư i ã so sánh c ng ng blog v i m t “căn phòng ti ng v ng”, trong ó ngư i ta có xu hư ng vi t v nh ng i u mà h ã nhìn th y các blog khác. Ch ng h n, Sabine Hossenfelder, ng tác gi c a blog Backreaction, nói r ng vi c xem các tranh lu n lí thuy t dây qua con m t c a các blog “gi ng như vi c t chi c kính phóng i lên m t m trên mũi b n và r i b ám nh v nó”. Tr l i v i nh ng cu c tranh lu n sôi n i ó, các blog cũng nh hư ng n s nghi p c a các nhà v t lí vi t chúng, qua ó ngư i ta v n xem blog là m t ví d cho th y công vi c th t xa v i th c t ho c m t s lãng phí th i gian úng ra là nên dành cho nghiên c u. Nhà vũ tr h c t i Vi n Công ngh California, Sean Carroll, ngư i góp m t cho blog v t lí n i ti ng nh t Cosmic Variance, nh t nh ã làm tăng hình nh mình qua vi c vi t blog. Hi n t i, ông ư c c qua xu th a phương ti n, vì ngư i ta có th tìm th y nh ng l i gi i thích có th truy c p ư c c a nh ng v n khoa h c khó. Nhưng, có bao nhiêu nhà v t lí th t s c ho c óng góp cho các blog ? Trong khi 16 trong s 60 ngư i tham gia cu c kh o sát c a chúng tôi nói r ng h th t s c các blog v t lí, thì ba ngư i trong s này r t có th cũng là nh ng ngư i vi t blog c a riêng h . Site Mixed States li t kê kho ng 100 blog v t lí, ó là m t danh sách thu g n c a c ng ng toàn c u hàng trăm ngàn nhà v t lí. Th t v y, a s nh ng ngư i tham gia cu c kh o sát c a chúng tôi ho c là không bi t s t n t i c a các blog v t lí, ho c nói r ng h không tin tư ng l m vào n i dung c a chúng. “Tôi hoàn toàn không ý t i các blog”, nhà v t lí lí thuy t h t cơ b n Frank Close n t trư ng i h c Oxford nói. “Tôi s không c nh ng th mà m t s ngư i post lên b ng tin ngoài báo chí a phương c a tôi, và vi c ưa nó lên Web khi n nó không còn trang tr ng n a”. Wiki trên Web Ni m tin là m t v n luôn tr i tr l i trong th gi i tr c tuy n. Vài năm trư c ây, ý ki n cho r ng m t trong nh ng ngu n thông tin áng tra c u nh t trên th gi i là m t b t i n tr c tuy n có th ư c s a ch a b i chính nh ng ngư i s d ng nó trông có v th t bu n cư i. Nhưng ó chính xác là i u ã x y ra v i Wikipedia, có th chính là site Web 2.0 n i ti ng nh t. Như nó ã xu t hi n, s t hi u ch nh ư c xây d ng trong h th ng ôi khi d n t i nh ng cu c tranh lu n, r i hàng lo t s a ch a thư ng xuyên nhanh chóng ư c hi u ch nh b i nh ng ngư i dùng khác. Th t v y, m t nghiên c u do t Nature th c hi n h i năm 2005 cho th y, trong lĩnh v c khoa h c, Wikipedia chính xác tương ương v i Enclyclopeadia Britannica, v i trung bình các m c t Wikipedia ch a kho ng b n ch sai, so v i ba ch c a Britannica. T Big Bang cho t i tính toán lư ng t , có m t s phong phú thông tin v t lí trên Wikipedia, m c dù chi ti t còn t n m n các ch còn chưa rõ ràng l m. Theo kh o sát c a chúng tôi, a s các nhà v t lí ngày nay trông hài lòng v i vi c s d ng Wikipedia làm ngu n tham kh o nhanh; th t v y, 75% nh ng ngư i tham gia
© hiepkhachquay Bàn v v t lí trong web xã h i | Trang 4/7

cu c kh o sát c a chúng tôi nói r ng h tham kh o Wikipedia cho thông tin v t lí. Tuy nhiên, m c tin tư ng mà các nhà v t lí có nh ng b t i n bách khoa thay i rõ r t, m c dù t t c u ng ý r ng b t kì thông tin quan tr ng nào cũng ph i i chi u v i ngu n g c. Nhà lí thuy t dây Havard, Molt cho r ng ch t lư ng bài báo trên Wikipedia là cao, nh t là nh ng ch mang tính ph thông, ư c biên t p, th m tra và tinh l c b i m t s lư ng l n ngư i biên t p. Nhưng m t s ngư i v n còn hoài nghi. “Tôi không mơ t i vi c c Wikipedia cho v t lí”, nhà v t lí o t gi i Nobel Phillip Anderson nói. “Tôi cũng ch ng tin tư ng vào ó n u như tôi có c nó”. Trên th c t , Wikipedia là m t ví d thành công nh t c a ý tư ng chung v m t trang web do ngư i dùng biên t p, hay là “wiki”, hi n ang t ra nhu c u s d ng b i các nhà v t lí vì nh ng m c ích khác. Trong m t s h p tác l n, m t b wiki có th là phương pháp t t gi i quy t v n ph bi n ki n th c và các “th thu t ngh nghi p”, nh t là khi nh ng ngư i c ng tác trên kh p th gi i và không th tham gia vào m t h i ngh bàn tròn. Nh ng b wiki như th ã có trong nh ng chương trình h p tác v t lí h t cơ b n như CDF t i Fermilab và ATLAS t i CERN, ch ng h n, và d n d n ang phát tri n thành kho thông tin tham kh o nhanh v nh ng thí nghi m này. “Tôi có th tư ng tư ng r ng blog và wiki s tr thành khuôn kh cho nh ng ý tư ng ng não và tranh lu n”, Gordon Watts thu c trư ng i h c Washington Seattle nói. “Trong m t s trư ng h p, ý tư ng có th hình thành tr n v n trên blog và chưa bao gi ư c in n xu t b n, hãy cho nh ng ngư i ngang hàng ánh giá”. Trong th c t , m t s ngư i cho r ng m t khuôn kh d a trên blog và wiki có th là cơ s cho m t ki u ánh giá ngang hàng m i. Trong mô hình này, m t bài báo qua ki m duy t s post lên m t trang web công c ng, nơi ó các bài bình lu n s n i ti p thêm vào. Văn b n c a bài báo chính nó có th tr thành m t wiki có th biên t p ư c. M t ti n thân c a ý tư ng này là quy t nh b i các nhà qu n tr arXiv.org cho phép “truy h i” nh ng bài báo ã post trên server c a nó. Truy h i là m t c i m quan tr ng c a Web 2.0. Trong khi các “siêu liên k t” nguyên th y c a Web là có tính m t chi u, ơn gi n tr t site này n site khác, thì truy h i có nghĩa là báo cho m t trang web bi t m t trang web khác ã thêm m t liên k t t i nó. Trong trư ng h p c a arXiv.org, n u m t nhà v t lí vi t v m t bài báo nh t nh trong blog c a h và g i m t yêu c u truy h i, thì m c t blog khi ó t ng ư c thêm vào trên trang c a bài báo. M t s k t h p c a b n th o arXiv.org và các bình lu n blog như th ã t ra có hi u qu . Ví d , các nhà v t lí Robert Alicki, Daniel Lidar, và Paolo Zanardi ã t o m t phiên b n ch a ư c c a bài báo c a h v s hi u ch nh lư ng t (arXiv.org/abs/quant-ph/0506201) dư i ánh sáng tranh lu n trên blog c a Dave Bacon, The Quantum Pontiff. Bacon, ngư i nghiên c u v tính toán lư ng t t i trư ng i h c Washington, dĩ nhiên là vui m ng. “ ây hi n là bình lu n yêu thích c a tôi v m t bài báo arXiv”, ông post trên blog c a mình như v y. Tuy nhiên, m t h th ng như th không h n là không có nh ng vư ng m c c a nó. Các tranh lu n v v t lí thư ng b ch ch hư ng b i nh ng k l p d qu ng bá cho các lí thuy t ho c quan i m chính tr riêng tư c a h . Trong m t n l c

© hiepkhachquay

Bàn v v t lí trong web xã h i | Trang 5/7

nh m gi cho nh ng y u t xao lãng như v y ra kh i h th ng arXiv, m i truy h i ph i ư c i u ti t b i tám thành viên c v n v t lí nư c ngoài c a nó. Nhưng i u này làm phát sinh nh ng câu h i riêng c a nó, ch ng h n như ai ư c và không ư c phép thêm truy h i. Ví d , h i năm ngoái, Woit nói r ng ông s b lo i kh i h th ng do ông không áp ng ư c nh nghĩa c a arXiv v “nhà nghiên c u ang ho t ng”. Lí lu n k ch li t r ng cái ông nhìn th y là m t i u s nh c cho danh ti ng c a ông, Woit ã kh i ki n Jacques Distler, m t nhà lí thuy t dây ng i v trí c v n ngư i nư c ngoài, có lòng k cá nhân ch ng l i ông. Và ông v n b lo i. Xã h i hóa tr c tuy n M c dù n m ti n tuy n c a s phát tri n Web trong th p niên 1990, nhưng các nhà v t lí ã ch m chân trong vi c n m b t m t s cách tân do Web 2.0 mang l i. Ví d , “tag xã h i” là m t d ng phân lo i b i ngư i dùng ư c s d ng r ng rãi nh ng site như các di n àn chia s nh. Ngư i s d ng ch n các “tag” mô t nh c a h - “tôi”, “London”, “màu ” và vân vân – và có th tìm ki m không ch nh ng tag riêng c a h , mà còn tìm ư c tag c a hàng tri u ngư i dùng khác. Hình th c phân lo i “t dư i lên” này cũng có th s d ng cho thông tin khoa h c. Th t v y, các site Connotea và CiteULike ã ư c thành l p riêng áp d ng tag xã h i cho các bài báo khoa h c. Ý tư ng là khi b n tìm th y m t bài báo tr c tuy n h u ích, b n lưu nó l i trong tài kho n c a b n và thêm tag mô t n i dung c a bài báo. N u như ây ch là m t cách cho t ng cá nhân qu n lí ngu n tham kh o c a h , thì nó s không gây h ng thú kh ng khi p như v y. Các m t i m i c a nh ng site như Connotea là m t xã h i: b n có th nhìn th y cái mà nh ng ngư i dùng khác lưu và tìm tag c a h tìm ki m nh ng bài báo m i v m t ch mà b n ch n. Tuy nhiên, các nhà sinh v t h c dư ng như ã ch p nh n ý tư ng ó hăng hái hơn các nhà v t lí – v i “di truy n h c” và “s trao i ch t” n m trong s nh ng tag ph bi n nh t trên Connotea (xem hình) - và ch có duy nh t m t ngư i trong s nh ng ngư i tham gia cu c kh o sát c a chúng tôi ã t ng s d ng nh ng site như th . Trong th gi i ngày càng r ng hơn, không còn nghi ng gì n a v m c tiêu ph bi n nh t c a Web 2.0. MySpace là m t “m ng xã h i” cho phép m i ngư i dùng – có t i 120 tri u ngư i, a ph n là thanh thi u niên – t o m t trang ch riêng v i các hình nh và chi ti t v nh ng th h thích và không thích. Trang ó cũng trình bày n i b t bao nhiêu “b n bè” mà ngư i dùng có trên site, và b n bè cũng có th thêm bình lu n vào trang c a m i ngư i khác, t o ra m t s i u tranh lu n thông thư ng. Nơi này hình như không ph i là nơi thích h p tìm m t nhà v t lí, nhưng b n v n s tìm ra mà không c n nhà lí thuy t dây Michio Kaku, tác gi c a nh ng cu n sách ph bi n khoa h c n i ti ng Siêu không gian và Th gi i song song. Kaku, ngư i ã t li t kê chính mình là ã k t hôn/th ng th n/không hút thu c/không u ng rư u, ã tích góp ư c n 2725 ngư i b n trên trang c a ông. Tuy nhiên, cũng có m t công d ng nghiêm túc hơn c a m ng xã h i i v i các nhà v t lí. Jennifer Golbeck, m t nhà khoa h c máy tính t i trư ng i h c Maryland, nh n th y r ng m t m ng xã h i gi ng như MySpace ch a thông tin h u ích v nh ng ngư i bi t ư c ai và bao nhiêu ngư i tin tư ng vào m i m t trong s các quan h c a h . Golbeck ang nghiên c u m t thu t toán s d ng thông tin này cho b n bi t b n có th tin tư ng bao nhiêu vào m t ai ó mà b n không h bi t,
© hiepkhachquay Bàn v v t lí trong web xã h i | Trang 6/7

d a trên a v c a h trong m ng xã h i c a b n. Phép o ni m tin này có th ư c dùng b i các nhà khoa h c và các chương trình h p tác. Ví d , b n có th cho phép truy c p b n th o c a m t bài báo cho nh ng ngư i có ni m tin tư ng trên m t ngư ng nh t nh nào ó. Rõ ràng là m t th gi i m i hào nhoáng c a các blog và truy h i, wiki ánh giá ngang hàng, tag xã h i và các m ng ni m tin ang ch i các nhà v t lí dám d n thân vào Web 2.0. Nhưng trong khi các nhà v t lí hài lòng v i vi c xu t b n và t i xu ng nh ng bài báo tr c tuy n c a h , thì v n có m t s mong m i mu n bài báo ư c in. “Không th ph nh n là Web có m t s ti n l i quan tr ng”, nhà v t lí o t gi i Nobel nay ã 85 tu i, Jack Steinberger nói, “nhưng nó cũng có m t s tr ng i không mong mu n, và tôi c m th y ti c nu c m t th i vàng son ã qua khi mà vi c công b m t cái gì ó là m t s ki n trong cu c s ng c a chúng ta nghiêm túc hơn so v i vi c ưa m t cái gì ó lên Web”. Có l Web 2.0 s không hoàn toàn ghi d u n c a nó lên n n v t lí cho t i khi th h MySpace ch m t i các phòng thí nghi m.
Liên k t t i các trang web xã h i Blog c a các nhà v t lí chuyên nghi p ngày càng tr nên ph bi n. Các blog bao g m: • • • • • • Asymptotia (asymptotia.com) Backreaction (backreaction.blogspot.com) Cosmic Variance (cosmicvariance.com) Not Even Wrong (www.math.columbia.edu/~woit/wordpress) The Quantum Pontiff (dabacon.org/pontiff) Reference Frame (motls.blogspot.com) c p t i trong bài

Nhi u blog khác có th tìm th y t i “tuy n t p” blog v t lí " Mixed States (mixedstates.something similar.com), ho c t i c ng ScienceBlogs (scienceblogs.com). Technorati là m t thư m c tra c u nhanh c a m i blog (technorati.com). Các site CiteULike (citeulike.org) và Connotea (connotea.org) cho phép các nhà khoa h c lưu tr và tìm ki m thông tin v nh ng bài báo b ng “tag xã h i”. Nghiên c u c a Jennifer Golbeck v ni m tin trong m ng xã h i có th tìm t i trust.mindswap.org và trang MySpace c a Michio Kaku t i www.myspace.com/mkaku. Martin Griffits (Physics World, tháng 1/2007) hiepkhachquay d ch (An Minh, ngày 15/7/2007, 10:17:30 AM)

© hiepkhachquay

Bàn v v t lí trong web xã h i | Trang 7/7

MÔ PH NG S

BI N

I KHÍ H U

Trái t ang m d n lên, v i nh ng h qu tai h a ti m tàng. Các mô hình khí h u máy tính d a trên n n v t lí là hi v ng t t nh t c a chúng ta v vi c d oán và i u khi n s bi n i khí h u, như Adam Scaife, Chiris Folland, và John Mitchell gi i thích. Tin chính th c: Trái t ang nóng d n lên, và ó là i u hi m h a cho chúng ta. Tháng này, các nhà khoa h c t hơn 60 qu c gia thu c Ban h i th m liên chính ph v s bi n i khí h u (IPCC) ã công b ph n u c a b n báo cáo m i nh t c a h v s m lên toàn c u. Trong b n báo cáo, ban h i th m k t lu n r ng r t có kh năng là a ph n s tăng thêm 0,5oC c a nhi t toàn c u trong 50 năm v a qua là do s phát th i khí nhà kính b i con ngư i gây ra. Và khoa h c cho bi t s bi n i l n hơn nhi u hi n ang tích tr : vào năm 2100, s m lên toàn c u do con ngư i gây ra có th sánh ư c v i s m lên kho ng 6oC k t k nguyên băng hà g n ây nh t. H u qu c a s m lên toàn c u có th th t th m kh c. Khi Trái t ti p t c nóng lên, thì t n su t lũ l t và h n hán có kh năng tăng lên, ngu n cung c p nư c và các h sinh thái s b e d a, các thói quen nông nghi p s ph i thay i và hàng tri u ngư i ph i di cư vì m c nư c bi n dâng lên. N n kinh t th gi i cũng s b nh hư ng gay g t. M i ây, t ch c Stern Review, do chính ph Anh y thác ư c nh tác ng kinh t c a s bi n i khí h u, c nh báo r ng 5-20% t ng s n ph m qu c n i c a th gi i có th b thi t h i tr khi s c t gi m phát th i khí nhà kính ư c s m th c hi n. Nhưng làm th nào chúng ta d oán ư c s bi n i khí h u, và t i sao chúng ta l i ph i tin tư ng vào chúng ?

Các mô hình khí h u ph i xét

n nhi t n t M t Tr i, tác ng c a các ám mây, i dương và nh hư ng t i th c v t.

ng h c c a

Khí h u là m t h h t s c ph c t p, ư c cung c p b i năng lư ng M t Tr i, và bao hàm các tương tác gi a b u khí quy n, m t t và i dương. Hi v ng hi u bi t t t nh t c a chúng ta v cách mà khí h u bi n i theo th i gian và cách mà chúng ta có th tác ng n nó n m trong các mô hình khí h u máy tính ư c phát tri n trong vòng 50 năm qua. Các mô hình khí h u có kh năng là ph c t p nh t trong s m i khoa h c và ã ch ng t giá tr c a chúng v i s thành công áng ng c nhiên trong vi c mô ph ng khí h u quá kh c a Trái t. M c dù là m t lĩnh v c a k lu t, nhưng vi c l p mô hình khí h u bén r trong n n v t lí cơ h c ch t lưu và nhi t ng l c h c, và các nhà v t lí trên th gi i ang h p tác c i ti n nh ng mô hình này b ng nh ng quá trình v t lí mô t t t hơn trong h khí h u. Không ph i là m t ý tư ng m i ã t lâu trư c khi n i lo s v s bi n
© hiepkhachquay

i khí h u phát sinh, các nhà khoa
S bi n i khí h u | Trang 1/10

h c ã nh n th c ư c r ng các ch t khí xu t hi n t nhiên trong b u khí quy n sư i m Trái t b ng cách b y các b c x h ng ngo i mà Trái t phát ra. Th t v y, n u không có “hi u ng nhà kính” t nhiên này – gi cho Trái t m hơn kho ng 30oC n u như không có nó – thì s s ng có l ch ng bao gi ti n hóa ư c. Nhà toán h c và v t lí h c Joseph Fourier là ngư i u tiên mô t hi u ng nhà kính vào u th k 19, và m t vài th p k sau ó John Tyndall nh n ra r ng các ch t khí như carbon dioxide và hơi nư c là nguyên nhân ch y u, ch không ph i các thành ph n khí quy n d i dào hơn như nitrogen và oxygen.

Hình 1. H khí h u c a Trái t bao g m khí quy n, i dương, sinh quy n, hàn quy n và a quy n. Tương tác gi a các thành ph n này d n t i nh ng s bi n i t nhiên l n trong khí h u, còn nh hư ng c a con ngư i như vi c t các nhiên li u hóa th ch làm tăng thêm tính ph c t p. M t s trong các quá trình này, ch ng h n như vòng tu n hoàn c a i dương, có th ư c gi i quy t rõ ràng trong các mô hình khí h u, còn m t s khác, ví d như nh hư ng c a các ám mây, ph i ư c “tham s hóa”.

Khí carbon dioxide (CO2) ư c gi i phóng khi chúng ta t các nhiên li u hóa th ch, và ngư i u tiên nh lư ng ư c nh hư ng mà CO2 có th có trong vi c làm tăng hi u ng nhà kính là nhà hóa h c th k 19 ngư i Th y i n Svante Arrhenius. Ông tính tay ư c r ng m t lư ng g p ôi CO2 trong b u khí quy n cu i cùng d n t i s tăng 5-6oC nhi t toàn c u – m t con s g n m t cách xu t s c v i nh ng d oán hi n nay. Nh ng tính toán chi ti t hơn h i cu i th p niên 1930 do kĩ sư ngư i Anh Guy Callendar th c hi n cho th y m t s m lên kém k ch tính hơn, kho ng 2oC, v i nh hư ng l n hơn các vùng c c. Trong khi ó, vào u th k 20, nhà khí tư ng h c ngư i Na Uy Vilhelm Bjerknes ã tìm ra khoa h c d báo th i ti t. Ông lưu ý r ng v i nh ng i u ki n ban u chi ti t ã bi t và nh ng quy lu t v t lí có liên quan, ngư i ta có th d
© hiepkhachquay S bi n i khí h u | Trang 2/10

oán ư c các i u ki n th i ti t tương lai b ng toán h c. Lewis Fry Richardson ti p t c th thách này vào th p niên 1920 b ng vi c s d ng kĩ thu t s h c gi i các phương trình vi phân cho dòng ch t lưu. D báo c a Richardson sai l ch nhi u, nhưng phương pháp lu n c a ông ã t n n t ng cho nh ng mô hình khí quy n b ng máy tính u tiên phát tri n trong nh ng năm 1950. Vào th p niên 1970, nh ng mô hình này chính xác hơn nh ng ngư i d báo th i ti t ch d a trên các bi u th i ti t, và liên t c c i ti n t ó cho t i hi n nay, vi c d báo trư c 3 ngày chính xác như d báo trư c 1 ngày cách ây 20 năm.

Hình 2. Phương trình Navier-Stokes cho dòng ch t lưu là tâm i m c a các mô hình khí h u. Ba phương trình u bi u di n nh lu t 2 Newton và cho gia t c c a gió theo hư ng ông-tây(u), b c-nam (v), và hư ng th ng ng (w). Phương trình kh i-liên t c m b o r ng cho dù m t , t c và hư ng c a không khí thay i khi nó ch y xung quanh Trái t, nhưng kh i lư ng c a nó ư c b o toàn, còn phương trình nhi t ng l c h c cho phép các quá trình truy n nhi t như s hâm nóng b i M t Tr i ư c tính n d ng m t kí hi u ngu n tham s hóa. Chúng ta s d ng cũng các phương trình trên mô t ng l c h c c a i dương, và thư ng th c hi n các phép ơn gi n hóa g n úng. Trong các phương trình trên, r là kho ng cách tính t tâm Trái t, Ω là v n cao, λ là kinh và t là th i gian. cp là nhi t t c góc c a chuy n ng quay c a Trái t, ϕ là dung riêng ng áp c a không khí, θ là nhi t , Π là “hàm Exner” c a áp su t và ρ là m t không khí. Ch s d ch không khí khô.

Nhưng bi t r ng d báo th i ti t là không áng tin c y trong kho ng th i gian hơn vài ngày s p t i, v y làm sao chúng ta có th hi v ng d báo khí h u, nói ví d , hàng ch c ho c hàng trăm năm trong tương lai ? M t ph n c a câu tr l i n m ch khí h u là trung bình c a các i u ki n th i ti t theo th i gian. Chúng ta không c n d oán chính xác chu i th i ti t d báo khí h u tương lai, gi ng như

© hiepkhachquay

S bi n

i khí h u | Trang 3/10

trong nhi t ng l c h c chúng ta không c n d nh lư ng các tính ch t trung bình c a ch t khí.

oán qu

o c a m i phân t

Trong th p niên 1960, các nhà nghiên c u làm vi c t i Phòng thí nghi m ng h c ch t lưu a c u, Princeton, Mĩ, ã xây d ng trên mô hình d báo th i ti t mô ph ng nh hư ng c a s phát th i CO2 nhân t o lên khí h u c a Trái t. Các phép o do Charles Keeling th c hi n t i Mauna Loa, Hawaii, b t u vào năm 1957, cho th y b ng ch ng rõ ràng r ng s tích t CO2 trong khí quy n ang gia tăng. Mô hình Princeton d oán s g p ôi lư ng CO2 trong khí quy n có th làm m t ng i lưu – t ng th p nh t c a khí quy n – nhưng cũng làm l nh t ng bình lưu cao hơn nhi u phía trên, ng th i t o ra s m lên l n nh t v phía các c c, phù h p v i nh ng tính toán ban u c a Callendar. ai c và bulông c a mô hình khí h u H khí h u g m có năm thành ph n: khí quy n; i dương; sinh quy n; hàn quy n (băng và tuy t) và a quy n ( á và t). Nh ng thành ph n này tương tác nhi u quy mô khác nhau c trong không gian và th i gian, làm cho khí h u có s bi n thiên t nhiên l n, và nh hư ng c a con ngư i như làm phát th i khí nhà kính làm tăng thêm tính ph c t p (hình 1). Vi c d báo khí h u t i m t th i i m nh t nh trong tương lai do ó ph thu c vào kh năng c a chúng ta tính n các quá trình ch ch t càng nhi u càng t t trong mô hình khí h u c a mình. Tâm i m c a các mô hình khí h u và d báo th i ti t n m h phương trình Navier-Stockes, m t b phương trình vi phân cho phép chúng ta l p mô hình ng l c h c c a khí quy n dư i d ng m t ch t lưu liên t c, có th nén ư c. B ng cách bi n i h phương trình sang h quy chi u quay trong t a c u (Trái t), chúng ta s có ư c các phương trình chuy n ng cơ b n cho m t “gói” không khí theo m i hư ng ông-tây, b c-nam và hư ng th ng ng. Các phương trình ph mô t nh ng tính ch t nhi t ng l c h c c a khí quy n (xem hình 2). Th t không may, không có l i gi i gi i tích nào cho h phương trình NavierStockes; th t v y, vi c tìm ki m m t l i gi i trên là m t trong nh ng thách th c l n nh t trong toán h c. thay th , h phương trình ư c gi i b ng s trên m t m ng lư i i m ba chi u bao quanh a c u. Kho ng cách gi a nh ng i m này quy nh phân gi i c a mô hình, hi n nay phân gi i này b h n ch b i công su t máy tính ang dùng n kho ng 200 km theo chi u ngang và 1 km theo chi u th ng ng, v i phân gi i th ng ng t t hơn g n b m t Trái t. phân gi i th ng ng l n hơn nhi u so v i phân gi i ngang là c n thi t vì a ph n c u trúc khí quy n và i dương là nông c n so v i chi u r ng c a chúng. H phương trình Navier-Stockes cho phép nh ng ngư i l p mô hình khí h u tính ư c các thông s v t lí – nhi t , m, t c gió, và vân vân – t i m i i m lư i m i th i i m d a trên giá tr c a chúng m t th i gian trư c ó. Kho ng th i gian, hay “bư c th i gian”, s d ng ph i ng n cho l i gi i chính xác và n nh và m t s h c; nhưng bư c th i gian càng ng n thì th i gian c n thi t cho máy tính ch y mô hình càng nhi u. Các mô hình khí h u hi n nay s d ng bư c th i gian kho ng 30 phút, trong khi cũng nh ng mô hình cơ b n ó v i bư c th i gian ng n hơn và phân gi i không gian cao hơn ư c dùng cho d báo th i ti t. Tuy nhiên, m t s quá trình nh hư ng t i khí h u c a chúng ta x y ra trên quy mô không gian nh hơn và th i gian ng n hơn so v i phân gi i c a nh ng
© hiepkhachquay S bi n i khí h u | Trang 4/10

mô hình này. Ví d , các ám mây có th làm nóng b u khí quy n b ng cách gi i phóng nhi t âm , và chúng cũng tương tác m nh v i b c x h ng ngo i và kh ki n. Nhưng a s các ám mây nh hơn hàng trăm l n so v i phân gi i mô hình máy tính i n hình. N u các ám mây ư c l p mô hình không chính xác thì mô ph ng khí h u s b sai l m nghiêm tr ng.

Hình 3. Mô hình khí h u (màu vàng) ch có th tái t o s bi n i quan sát ư c nhi t toàn c u trong th k qua (màu xanh) b ng cách tính c các nh hư ng t nhiên và do con ngư i (phía dư i). Chi u dày c a d i bi u di n b t nh (hai l ch chu n) do s bi n thiên khí h u.

Nh ng ngư i l p mô hình khí h u gi i quy t nh ng quá trình dư i phân gi i như th b ng m t kĩ thu t g i là bi u hi n b ng tham s , nh ó nh ng quá trình quy mô nh ư c bi u di n b ng giá tr trung bình trên m t h p i m ư c th c hi n b ng nh ng quan tr c, lí thuy t và nghiên c u ng c nh t nh ng mô hình phân gi i cao. Ví d v s tham s hóa mây g m các k ho ch “ i lưu” mô t cơn mưa nhi t i n ng h t làm khô i b u khí quy n qua s ngưng t và làm m nó qua vi c gi i phóng nhi t ti m tàng; và k ho ch “t o mây’ s d ng gió, nhi t , và m tính ư c b ng mô hình mô ph ng s hình thành và phân h y c a các ám mây và nh hư ng c a chúng lên b c x .
© hiepkhachquay S bi n i khí h u | Trang 5/10

Vi c tham s hóa các tương tác trong h khí h u là công vi c chính c a nghiên c u l p mô hình khí h u. Ch ng h n, ngu n cung c p bên ngoài ch y u vào khí h u c a Trái t là b c x i n t n t M t Tr i, nên cách b c x tương tác v i b u khí quy n, i dương, và m t t ph i ư c mô t chính xác. Vì b c x này b h p th , phát ra, và tán x b i s phân b không ng u c a các ch t khí trong khí quy n như hơi nư c, carbon dioxide và ozone, nên chúng ta c n ph i tính n s t p trung trung bình c a các ch t khí khác nhau trong m t h p lư i và k t h p s li u này v i d li u quang ph k i v i t ng ch t khí. T c nóng lên toàn ph n tính ư c ưa thêm “s h ng ngu n” vào phương trình nhi t ng l c h c (xem hình 2).

Hình 4. Các mô hình khí h u d oán m t hình nh a lí ch c ch n trong s m lên c a b m t Trái t, bi u di n ây là s bi n i t th i kì ti n công nghi p n th p niên 2080. C th , các i dương ư c mong i là s m lên ch m hơn m t t, còn nh ng nơi có vĩ cao s m lên nhanh hơn vùng nhi t i, do s h i ti p dương khi tuy t và băng tan.

a hình b m t Trái t, tính ma sát c a nó và h s ph n x c a nó cũng bi n thiên quy mô nh hơn phân gi i c a mô hình. Nh ng y u t này th t quan tr ng vì chúng i u khi n s trao i xung lư ng, nhi t và hơi m gi a b u khí quy n và b m t Trái t. tính toán nh ng s trao i này và thêm chúng vào h phương trình xung lư ng và nhi t ng l c h c, nh ng ngư i l p mô hình khí h u ph i tham s hóa s nhi u lo n khí quy n. Hàng lo t k ho ch tham s hóa khác bây gi k n và c i ti n trong các mô hình tr ng-thái-ngh -thu t, g m băng bi n, các c trưng t, aerosol khí quy n và hóa h c khí quy n. Ngoài vi c c i thi n s tham s hóa, có l ti n b l n nh t trong vi c l p mô hình khí h u trong vòng 15 năm qua là ã ghép ôi ư c mô hình khí quy n v i mô hình ng h c c a i dương. i dương th t quan tr ng i v i khí h u vì nó i u hòa dòng hơi nư c và nhi t ti m tàng i vào b u khí quy n, ng th i cũng tr m t lư ng l n nhi t và CO2. Trong mô hình ghép ôi, i dương ư c mô ph ng tr n v n b ng cùng h phương trình ã mô t chuy n ng c a khí quy n. i u này trái v i “mô hình m ng” trư c ây bi u di n i dương ơn gi n là m t kh i nư c tĩnh
© hiepkhachquay S bi n i khí h u | Trang 6/10

t i có th trao i nhi t v i b u khí quy n. Nh ng mô hình này có xu hư ng ánh giá quá cao m c nhanh mà các i dương m lên khi nhi t toàn c u tăng. Tác d ng và ph n h i V n kh n c p nh t mà nh ng ngư i l p mô hình khí h u i m t hi n nay là nh hư ng c a con ngư i lên h khí h u. Vi c tham s hóa các tương tác gi a các thành ph n c a h khí h u cho phép các mô hình mô ph ng s bi n thiên t nhiên l n c a khí h u. Nhưng nh ng y u t bên ngoài ho c nh ng “tác d ng b c x ” – cũng bao g m c các y u t t nhiên như s phun trào núi l a ho c các dao ng c a ho t ng M t Tr i – có th có nh hư ng k ch tính lên s cân b ng b c x c a h khí h u. t p trung CO2 trong khí Tác d ng nhân t o ch y u là s phát th i CO2. quy n ã tăng t 280 ph n tri u lên 380 ph n tri u, k t cu c cách m ng công nghi p, và vì nó t n t i quá lâu trong khí quy n (kho ng m t th k ) nên CO2 có tác ng lâu dài lên khí h u c a chúng ta. Trong khi nh ng mô hình trư c ây cho chúng ta bi t s m lên “cân b ng” sau r t là do, nói ví d , m t s g p ôi m c t p trung CO2, chúng không th d oán chính xác nhi t s thay i như th nào như m t hàm c a th i gian. Tuy nhiên, vì mô hình ghép ôi khí quy n- i dương có th mô ph ng s m lên ch m ch p c a các i dương, nên chúng cho phép chúng ta d oán “ph n ng khí h u nh t th i” này. i u quan tr ng là nh ng mô hình tr ng thái ngh thu t này cũng cho phép chúng ta ưa vào s thay i phát th i theo th i gian d báo khí h u s bi n i như th nào khi tác ng nhân t o tăng lên. Carbon dioxide không ph i là tác ng nhân t o duy nh t. Ví d , năm 1988, Jim Hansen, t i Vi n Nghiên c u Không gian Goddard, Mĩ, và các ng nghi p ã s d ng m t mô hình khí h u ch ng minh t m quan tr ng c a các ch t khí nhà kính khác như methane, nitrous oxide và chlorofluorocarbon (CFC), chúng cũng có th c l p nhau gây phá h y t ng ozone. Hơn n a, trong th p niên 1980, các h t sulphate aerosol trong t ng i lưu ư c t o ra b i sulphur trong s phát th i nhiên li u hóa th ch ư c tìm th y ã làm tán x ánh sáng kh ki n tr l i không gian và do ó làm l nh áng k khí h u. Hi u ng quan tr ng này ư c bao hàm l n u tiên trong m t mô hình khí h u vào năm 1995 b i m t trong s các tác gi bài vi t này (JM) và các ng s t i Trung tâm Hadley. Aerosol cũng có nh hư ng gián ti p lên khí h u b ng cách làm cho các gi t mây tr nên nh hơn và do ó làm tăng h s ph n x và kéo dài th i gian s ng c a các ám mây. Nh ng mô hình m i nh t bao g m nh ng hi u ng gián ti p này, cũng như nh hư ng c a aerosol núi l a t nhiên, các h t b i khoáng v t, và các aerosol phi sulphate sinh ra b i s t cháy nhiên li u hóa th ch và sinh kh i. làm cho v n thêm ph c t p, nh hư ng c a các tác ng khí h u có th ư c khu ch i ho c gi m i b ng nhi u cơ ch ph n h i a d ng. Ch ng h n, khi các t ng băng tan ch y, thì hi u ng làm l nh mà chúng t o ra b ng cách ph n x b c x kh i b m t Trái t gi m i – quá trình h i ti p dương này ư c g i là hi u ng băng-albedo. M t quá trình ph n h i quan tr ng khác ư c bao hàm trong các mô hình khí h u trong vài năm qua có liên quan t i s h p th và phát x các ch t khí nhà kính b i sinh quy n. Vào năm 2000, Peter Cox, khi ó làm vi c t i Trung tâm Hadley, ch ra r ng s m lên toàn c u có th d n n cái ch t c a gi i th c v t
© hiepkhachquay S bi n i khí h u | Trang 7/10

trong nh ng vùng như r ng r m Amazon, do nó làm gi m lư ng mưa; ng th i làm tăng s hô h p t vi khu n trong t. C hai s gi i phóng thêm CO2 vào khí quy n, d n t i làm m nó thêm n a. Nh ng c i ti n công su t máy tính k t th p niên 1970 có tính quy t nh trong vi c cho phép nh ng quá trình khác n a ư c tính n. M c dù các mô hình hi n nay thư ng ch a m t tri u v ch mã, nhưng chúng ta v n có th mô ph ng các năm c a th i gian mô hình/ngày, cho phép chúng ta ch y các mô ph ng nhi u l n v i nh ng giá tr hơi khác bi t c a các thông s v t lí (xem ví d t i http://www.climateprediction.net/). Trang này cho phép chúng ta truy c p m c nh y c a nh ng d oán c a mô hình khí h u, cho t i nh ng sai s trong nh ng giá tr này. Khi công su t máy tính và phân gi i mô hình ti p t c tăng thêm n a, thì chúng ta s có th gi i ư c nhi u quá trình rõ ràng hơn, gi m b t yêu c u tham s hóa. chính xác c a các mô hình khí h u có th ư c nh theo m t s cách. M t phép th quan tr ng c a m t mô hình khí h u là mô ph ng m t “khí h u hi n t i” b n v ng trong hàng nghìn năm, trong s v ng m t c a các tác nhân cư ng thúc. Th t v y, bây gi các mô hình có th t o ra khí h u có s bi n i r t nh nhi t b m t/th k , nhưng v i nh ng bi n i năm/năm, bi n i theo mùa và theo vùng nh i l i nh ng bi n i quan sát ư c. Trong s này có gió xoáy, gió m u d ch, áp th p và vùng xoáy ngh ch, chúng gây khó cho c nh ng ngư i d báo t ng tr i nh t phân bi t v i th i ti t th t, và c nh ng dao ng năm/năm chính gi ng như dao ng El Nino phương nam. M t phép th quan tr ng khác cho các mô hình khí h u là chúng có th tái t o l i s bi n i khí h u quan sát ư c trong quá kh . Vào gi a th p niên 1990, Ben Santer t i Phòng thí nghi m qu c gia Lawrence Livermore Mĩ, và các ng s ã c ng c lu n c cho r ng loài ngư i ang làm nh hư ng t i khí h u b ng cách ch ra r ng các mô hình khí h u mô ph ng thành công hình nh không gian c a s bi n i khí h u th k 20 ch khi nào chúng tính n các tác ng nhân t o. G n ây hơn, Peter Stott và các c ng s t i Trung tâm Hadley ã ch ra r ng i u này cũng úng i v i s ti n tri n theo th i gian c a nhi t toàn c u (xem hình 3). Nh ng k t qu như th ch ng t s c m nh c a các mô hình khí h u trong vi c cho phép chúng ta thêm vào ho c lo i b t t ng tác ng m t phân bi t nh ng nh hư ng mà con ngư i gây nên lên khí h u. Các mô hình khí h u cũng có th ki m tra i v i nh ng i u ki n khí h u r t khác xa xôi hơn trong quá kh , ví d như k nguyên băng hà g n ây nh t kho ng 9000 năm v trư c và th i kì m áp Holocen theo sau ó. Vì không có d li u o c nào có th dùng ư c t th i gian này, nên các mô hình khí h u ư c ki m tra v i nh ng v t ch th “ y nhi m” c a s bi n i nhi t , ví d như các th cây ho c lõi băng. Nh ng d li u này không xác th c như các s o th i hi n i, nhưng các mô hình khí h u ã tái t o thành công nh ng hi n tư ng suy ra t d li u, ví d như s t n công v phía nam c a sa m c Sahara trong 9000 năm qua. D báo tương lai Vi c l p các mô hình c a chúng ta và ki m tra chúng i v i d li u khí h u hi n nay và trong quá kh , cái mà chúng cho chúng ta bi t v khí h u có th bi n i như th nào theo năm tháng có ngu n g c t âu ? Trư c tiên, chúng ta ph i
S bi n i khí h u | Trang 8/10

© hiepkhachquay

ưa vào m t k ch b n phát th i khí nhà kính trong tương lai. Nhi u k ch b n khác nhau ã ư c s d ng, d a trên s ư c tính các nhân t kinh t và xã h i, và ây là m t trong nh ng ngu n b t nh ch y u c a vi c d báo khí h u. Nhưng cho dù là s phát th i khí nhà kính có gi m xu ng v căn b n, thì th i gian t n t i lâu dài trong khí quy n c a CO2 có nghĩa là chúng ta không th ngăn ch n s bi n i khí h u thêm n a do CO2 ã có m t trong khí quy n r i. Nh ng d oán khác nhau gi a nh ng mô hình khí h u khác nhau phát tri n trên kh p th gi i, và do nh ng chi ti t chính xác c a s tham s hóa bên trong nh ng mô hình ó. S tham s hóa mây góp ph n c bi t vào b t nh vì các ám mây v a làm l nh khí quy n qua s ph n x , v a làm m nó b i làm gi m s phát b c x . Nh ng s b t nh như th d n n ư c tính t t nh t cho trong b n báo cáo IPCC th ba h i năm 2001 v s m lên toàn c u là kho ng 1,4 – 5,8oC vào năm 2100 so v i năm 1990. Tuy nhiên, không k n nh ng b t nh này, thì t t c các mô hình u cho th y Trái t s m lên trong th k t i, v i m t di n m o a lí phù h p (hình 4). Ví d , s ph n h i dương t hi u ng băng-albedo gây ra s m lên nhi u hơn g n các c c, nh t là Nam C c. M t khác, các i dương s m lên ch m hơn so v i t li n do quán tính nhi t l n c a chúng. Lư ng mưa trung bình ư c mong i là tăng vì không khí m hơn có th gi ư c nhi u hơi nư c hơn trư c khi chúng bão hòa. Tuy nhiên, dung lư ng tăng thêm này cho hơi m khí quy n cũng s cho phép s bay hơi m nh hơn, làm khô m t t và làm tăng v t nhi t nh ng khu v c l c a vào mùa hè. M c nư c bi n ư c d oán là tăng lên thêm 40 cm (v i sai s có th ch p nh n ư c) vào năm 2100, ch y u do s giãn n nhi t c a i dương và s tan ch y băng trên t li n. Con s trông có v ch là m t s tăng nh thôi, nhưng ph n nhi u dân cư s ng các vùng duyên h i r t nguy hi m do bão lũ tăng thêm Bangladesh ch ng h n, nhi u tri u dân cư có th ph i i ch . th i h n lâu hơn, có s lo l ng th t s v s tan ch y c a các t ng băng Greenland và phía Tây Nam C c, có th mang t i s gia tăng m c nư c bi n l n hơn nhi u. Chúng ta v n ph i g p rút c i thi n vi c l p mô hình và quan sát nhi u quá trình hoàn thi n các d báo khí h u, nh t là quy mô mùa và quy mô vùng. Ví d , nh ng cơn bão và bão nhi t i v n không ư c bi u di n trong nhi u mô hình và nh ng hi n tư ng khác như dòng h i lưu v nh Mexico v n ư c hi u m t cách nghèo nàn do thi u quan tr c. Do ó, chúng ta không ch c ch n là các cơn bão và nh ng cơn dông t khác có th bi n i như th nào do s m lên toàn c u, ho c chúng ta có th ti n g n t i bao nhiêu s ch m l i c a dòng h i lưu v nh Mexico. M c dù chúng s ư c hoàn thi n hơn, nhưng có nhi u lí do tin tư ng d oán c a các mô hình khí h u hi n nay. Trên h t th y, chúng d a trên các nh lu t ã ư c thi t l p c a v t lí và th hi n hi u bi t t t nh t c a chúng ta v các tương tác và cơ ch ph n h i trong h khí h u. Trên th i gian vài ngày, các mô hình có th d báo th i ti t m t cách tài tình; chúng cũng th c hi n xu t s c công vi c tái t o khí h u toàn c u hi n nay cũng như nhi t trung bình toàn c u trong th k qua. Chúng cũng mô ph ng ư c các khí h u khác nhau t n g c r c a k nguyên băng hà v a qua và th i kì m áp Holocene, chúng là k t qu c a nh ng tác ng có th sánh v i quy mô c a nh ng tác ng nhân t o ư c mong i vào cu i th k 21.
© hiepkhachquay S bi n i khí h u | Trang 9/10

M c dù có m t vài m t tích c c i v i s m lên toàn c u – ch ng h n các vùng vĩ cao s có các mùa m r ng hơn và nh ng h i trình m i có th ư c m trong Nam Băng Dương khi băng bi n rút i – nhưng ph n l n các tác ng là tiêu c c. i u ki n nóng hơn có kh năng làm căng th ng nhi u cánh r ng nhi t i và mùa màng; còn ngoài vùng nhi t i, nh ng s ki n như t nóng năm 2003 d n t i cái ch t c a hàng ch c ngàn ngư i dân châu Âu có kh năng x y ra vào năm 2050. Năm này cũng ư c d oán s là năm nóng k l c. Chúng ta ang t i m t th i kh c quan tr ng trong l ch s , trong ó chúng ta không nh ng ch có nh hư ng có th nh n th c rõ lên khí h u Trái t, mà chúng ta còn ang phát tri n kh năng d oán hi u ng này. D oán khí h u là m t trong nh ng chương trình qu c t nghiên c u khoa h c l n nh t t ng ư c th c hi n và nó ã ưa n Ngh nh thư Kyoto do Liên Hi p Qu c thi t l p nh m h n ch s phát th i khí nhà kính. M c dù trong ch ng m c nào ó ngh nh thư ã ưa t i m t vài thay i m c t p trung khí nhà kính trong khí quy n, nhưng s th a thu n bư c ngo t m i t n n t ng cho s c t gi m phát th i nhi u hơn. Vi c l p mô hình t t hơn n a c a các dao ng khí h u t nhiên theo mùa và theo vùng v n c n thi t c i thi n ư c tính c a chúng ta v tác ng c a s bi n i khí h u do con ngư i gây ra. Nhưng chúng ta ã ph i i m t v i m t thách th c rõ ràng: ó là s d ng nh ng d oán khí h u hi n có m t cách khôn ngoan và phát tri n các chính sách làm d u và ch nh s a v m t trách nhi m b o v chính chúng ta và ph n còn l i c a sinh quy n. L p mô hình khí h u • C ng ng khoa h c nh t trí r ng s m lên quan sát th y c a Trái t trong n a th k qua ch y u là do s phát th i khí nhà kính c a con ngư i. • Vi c d oán s bi n i khí h u ph thu c các mô hình máy tính ph c t p ư c phát tri n trong 50 năm qua. • Các mô hình khí h u d a trên h phương trình Navier-Stockes cho ch t lưu, ư c gi i b ng s trong m t m ng lư i bao quanh a c u. • Nh ng mô hình này r t thành công trong vi c mô ph ng khí h u trong quá kh , mang l i s tin c y cho các nhà nghiên c u trong d oán c a h . • Giá tr kh dĩ nh t cho s tăng nhi t toàn c u vào năm 2100 là trong ngư ng 1,4 – 5,8oC, chúng có th có nh ng h qu th m kh c. Tìm c thêm v vi c l p mô hình khí h u:
www.metoffice.gov.uk/research/hadleycentre http://www.ipcc.ch/ http://www.climateprediction.net/ J T Houghton 2005 Climate Change: The Complete Briefing (Cambridge University Press) K McGuffie and A Henderson-Sellers 2004 A Climate Modelling Primer (Wiley, New York) Tác gi : Adam Scaife và Chris Folland t i Trung tâm Nghiên c u và D oán khí h u Hadley, Met Office, Anh, và John Mitchell là nhà khoa h c chính t i Met Office, Anh. (Physics World, tháng 2/2007) hiepkhachquay d ch (An Minh, ngày 17/7/2007, 8:25:25 PM)

© hiepkhachquay

S bi n

i khí h u | Trang 10/10

BÁO

NG V KHÍ H U

Quan i m t trư c n nay trong s các nhà khoa h c là s m lên toàn c u do con ngư i gây ra là có th t và có kh năng gây thi t h i. Nhà v t lí khí h u Richard Lindzen trình bày v i Edwin Cartligde t i sao ông l i không ng ý như v y. Nh ng ngày này dư ng như th t khó mà không nói v s m lên toàn c u. Nh ng câu chuy n y k ch tính v th m h a khí h u ti m tàng choán y trang nh t c a các t báo và nh n ư c hàng gi nhàn r i trên tivi và radio, còn các nhà chính tr thì n m b t t ng cơ h i qu ng bá cho kh năng xanh c a h . Nhà c v n khoa h c c p cao cho chính ph Anh, ngài David King, ã mô t s bi n i khí h u là “v n kh c li t nh t mà chúng ta ang i m t ngày nay”, còn c u phó t ng t ng Mĩ, Al Gore, thì qu quy t r ng “hi m h a e d a ch ng l i gì tàn dư c a n n văn minh nhân lo i”. Nhưng i v i Richard Lindzen, m t nhà v t lí khí h u t i Vi n Công ngh Massachusetts, s bùng n m i quan tâm này chung quy là do “nh ng k gây hoang mang không có cơ s ”. Lindzen, ngư i ã nghiên c u khí tư ng h c và khí h u hơn 40 năm, tin r ng b ng ch ng cho th y con ngư i ang làm quá nhi t n m c hi m nghèo cho hành tinh ơn gi n là không o lư ng ư c. Và ông nghĩ r ng s gia tăng m c nư c bi n ph bi n, n n h n hán và lũ l t như d oán s không c th hóa ư c. Cho dù là nh ng hi u ng này là có kh năng x y ra, ông nói, thì nh ng n l c nh m gi m s phát th i carbon dioxide và các ch t khí nhà kính khác s h u như không làm ư c gì tránh th m h a như th . Lindzen, năm nay 66 tu i, là m t nhà nghiên c u khí h u chính th c hơi khác thư ng, ông là ngư i công khai tranh lu n ch ng l i trư ng h p bi n i khí h u do con ngư i gây ra. B t kì cu c h p l n nào liên quan t i khoa h c môi trư ng u có th có m t vài phát bi u ho c áp phích nghi ng gi thuy t cơ b n s m lên toàn c u do con ngư i gây ra. Tuy nhiên, Lindzen tin r ng có nhi u nhà khoa h c khác cùng chia s quan i m c a ông, nhưng không b c l chúng vì s m t tín nhi m ho c ngu n tài tr . Th t v y, ông nói ông ã t ng tr i qua r t nhi u cái mà ông xem là ho t ng mang tính thành ki n trong nghiên c u khí h u. “Nhi u nhà i u hành chương trình nói v i tôi r ng ngu n qu tài tr ph thu c vào m i quan tâm v s m lên toàn c u”, ông nói. “Nhưng n u như i u ó là úng, thì b n có th nghiên c u m t cách khách quan con ư ng khí h u ho t ng như th nào ?”.

i th c a “ch nghĩa gieo hoang mang s hãi”, Richard Lindzen
© hiepkhachquay Báo ng v khí h u | Trang 1/5

m lên là do âu ? Lindzen không ph nh n quan i m cho r ng Trái t ã m lên. V n ã ư c Liên Hi p Qu c nêu lên là kh o sát s m lên toàn c u, Ban h i th m liên chính ph v s bi n i khí h u (IPCC), t ch c thu hút s quan tâm c a hàng trăm nhà khoa h c khí h u, kĩ sư, nhà kinh t h c, nhà khoa h c xã h i và nhi u ngư i khác trên kh p th gi i, phát bi u vào năm 2001 r ng nhi t trung bình toàn c u o ã tăng lên kho ng 0,6 C trong th k 20, m t con s Lindzen nghĩ r ng có kh năng là chính xác. Ông cũng ng ý r ng s t p trung các ch t khí nhà kính trong khí quy n ã tăng lên (v i carbon dioxide ã tăng t ch ng 280 ph n tri u vào kho ng năm 1700 lên trên 380 ph n tri u hi n nay), a s s tăng này là do các ho t ng c a con ngư i. Nhưng ch ông không ng ý v i IPCC là quy mô mà s tăng t p trung này có th gây ra s m lên, hay nói cách khác là con ngư i có nh hư ng bao nhiêu n khí h u. th “hình khúc côn c u” n i ti ng công b năm 1999, b i Michael Mann, khi ó trư ng i h c Virginia, và các ng s ch ra r ng nhi t bán c u b c ã cao hơn trong vài th p k v a qua c a th k 20 so v i b t kì th i kì tương ng nào trong b n th k trư c ó và có kh năng là so v i c thiên niên k v a qua. Trong khi ó, các nhà nghiên c u t i Trung tâm Hadley Anh, ã t o ra m t mô hình khí h u có th tái t o sít sao d li u nhi t t 150 năm qua n u như nó bao g m c các dao ng nhi t t nhiên và do con ngư i gây ra. Nh ng nghiên c u này và các nghiên c u khác ã ưa t i vi c IPCC k t lu n vào năm 2001 (trong “b n tóm t t cho các nhà i u hành chính tr ” c a nó) r ng “n u ưa vào các sai s như cũ, thì a s s m lên quan sát ư c trong 50 năm qua có kh năng là do s tăng m c t p trung ch t khí nhà kính”, m t k t lu n có kh năng ư c c ng c trong b n báo cáo m i nh t c a ban h i th m v khoa h c bi n i khí h u s ư c công b trong tháng này [2/2007]. Tuy nhiên, i v i Lindzen, vi c so sánh gi a d li u nhi t mô hình và nhi t quan sát ư c v cơ b n là m t bài toán “làm cho kh p ư ng cong”, vì, theo ông nói, tính ch t c a m t s cơ ch t nhiên và do con ngư i có kh năng làm nóng lên ho c làm l nh i Trái t ư c hi u bi t m t cách nghèo nàn. Th t v y, ông tin r ng “tín hi u” nóng lên do con ngư i gây ra ã kh ng nh là không rõ ràng b i s “nhi u” b t nh trong phép o nhi t và, quan tr ng hơn, trong dao ng n i t i c a khí h u. V i dao ng n i t i, ông ơn gi n mu n nói t i ng l c h c n i t i c a khí quy n và i dương, ch không ph i các y u t t nhiên bên ngoài, ví d như s dao ng s c phát x c a M t Tr i, ho c nh ng thay i t ng t m c aerosol khí quy n do núi l a phun. “Gi thuy t vô hi u áng tin c y nh t i v i s dao ng nhi t mà chúng ta nhìn th y là t nhiên”, Lindzen nói. “Cho nên chúng ta ph i i m t v i câu h i: có hay không cái gì ó ây c n m t l i gi i thích khác thư ng ? Tôi nghĩ câu tr l i là không có”. Nhưng ông ã i xa hơn, Lindzen tin r ng cho dù là con ngư i có th t s ch u trách nhi m cho ph n l n s m lên quan sát th y trong 100 năm qua i n a, thì ông nghĩ v n không có lí do gì mà báo ng c . Trong b n báo cáo năm 2001, IPCC k t lu n r ng gi a năm 1990 và 2100, Trái t s nóng lên t 1,4 n 5,8oC, v i s li u chính xác ph thu c vào xu th tương lai c a s phát th i khí nhà kính, ng th i cũng ph thu c vào mô hình nh t nh ư c s d ng th c hi n d oán. i v i Lindzen, nh ng con s này là không cơ s . Lindzen kh ng nh
© hiepkhachquay Báo ng v khí h u | Trang 2/5

S

r ng các mô hình khí h u mà IPCC s d ng là quá nh y v i nh ng thay i s t p trung c a carbon dioxde trong khí quy n, và ư c tính r ng Trái t th c ra có l ch m lên ch ng vài ph n ch c c a m t trong th k t i. Kh i ph i nói, ây là m t k t lu n mà các nhà nghiên c u khí h u khác c c l c ph n i (xem ph n bên dư i: Khí h u nh y như th nào ?). Không c n làm gì c Chính Lindzen ã vi t m t ph n c a m t trong s các chương c a b n ánh giá khoa h c năm 2001 c a IPCC. M c dù ông không tham gia vào vi c phác th o cùng v i các chương khác thành m t b n tóm t t có hi u l c thi hành, nhưng ông th t s tin r ng i u này ư c th c hi n t t và k t qu là các phát bi u có th di n t b ng nh ng ngôn t m p m thích h p. Tuy nhiên, ông ph n i cách th c tài li u này sau ó ư c s d ng chu n b b n tóm t t cho các nhà ki n t o chính tr , m t quá trình liên quan n m i ngư i t chính ph , ngành công nghi p và các t ch c môi trư ng cho n các nhà khoa h c. N u vi c ó không t i t , ông nói, thì b n tóm t t cho các nhà ki n t o chính tr sau ó còn b l t tr n thêm b i báo chí, nơi luôn thi t tha tìm ki m nh ng câu chuy n gi t gân, và các nhà chính tr say sưa tâng b c t m quan tr ng c a b n báo cáo càng nhi u càng t t nh m, như ông nói, “b u vào uy quy n c a các nhà khoa h c”. Tuy nhiên, Lindzen v n duy trì lòng ph n n t t b c c a ông i v i các nhà khoa h c không ph i là chuyên gia nghiên c u khí h u nhưng, như ông nhìn nh n, h l i c khai thác quy n l c c a mình trong cu c tranh lu n bi n i khí h u. i v i nh ng k này, ông nói, có m t nơi c bi t dành cho h , ó là a ng c. Trong s này, ông m có ngài (Robert) May, c u c v n khoa h c cao c p c a nư c Anh và là c u ch t ch H i Hoàng gia, và ngài David King. “Vì b t c lí do gì, dù là bàn cãi hay thành ki n hay xúc ng, tôi u không có ý ki n gì, nhưng các phát bi u mà h nêu ra không có liên quan gì t i khoa h c”, ông nói. Nhưng li u có ph i là không th nào các mô hình khí h u ngày càng m nh m cu i cùng xác nh n m t l n và i v i t t c s m lên toàn c u do con ngư i gây ra áng k ang x y ra ? Có ph i là không th xét oán ư c b t u h n ch phát th i carbon dioxide nh m phòng xa ? Không, Lindzen nói. Ông tin r ng ngh nh thư Kyoto s có m t tác ng r t nh , làm hoãn l i m c m lên ch kho ng 1 ho c 2 năm, và hoàn toàn không th xem nó là bư c u tiên trong toàn b m t lo t hi p ư c phát th i th m chí còn nhi u tham v ng hơn n a. i v i Lindzen, không có nhi u th chúng ta có th làm, ngoài vi c m b o r ng các qu c gia tr nên giàu xây d ng ư c bi n pháp ngăn ng a lũ l t ho c b t c th gì c n thi t n u như khí h u th t s không như mong i. iv i m t s ngư i, i u này nghe có v t mãn, nhưng ông bác b lu n i u này. “ i u ó có th nói như th này: b n có m t a con m c m t ch ng b nh hi m g p và không ai bi t nên i x v i nó như th nào, và r i m t th y lang tin c y xu t hi n và nói r ng vì b n không có s ch n l a nào khác nên b n ph i nghe theo tôi”. Không còn nghi ng gì n a, gi a công chúng, Richard Lindzen n m trong nhóm thi u s tin r ng loài ngư i không làm nóng lên nghiêm tr ng Trái t này. Gavin Schmidt thu c NASA tin r ng Lindzen “ ang giao chi n v i chi n trư ng c a ngày hôm qua” và v n ông tranh lu n “là s b t nh ngày xưa, nhưng bây gi ã s n sàng mang vào sách giáo khoa”. Cũng có kh năng là nhi u ngư i tin
© hiepkhachquay Báo ng v khí h u | Trang 3/5

r ng ông ang trong ti n trình c u l y hành tinh. Nhưng không h nghi gì n a, cũng s có nh ng ngư i khác xem ông là m t ti ng nói phi chính th ng c n thi t trong m t v n khoa h c thư ng có hai xu hư ng “chính tà” phân bi t.
ôi nét v Lindzen Sinh: Webster, Massachusetts, 1940. H c v n: b ng v t lí và ti n sĩ toán ng d ng, c hai uc a i h c Havard. n nay).

S nghi p: Chicago (1967 – 1972), Havard (1972 – 1983), MIT (1983 S thích: nhi p nh, radio nghi p dư, th m phương ông. Gia ình: ã k t hôn, có hai con trai.

Khí h u nh y như th nào ? Con s chu n thư ng dùng minh h a nh y c a khí h u là nhi t bi n i gây ra b i m t s g p ôi lư ng CO2 trong khí quy n. Năm 2001, ư c tính t t nh t c a IPCC cho giá tr này là 2,5oC. Nhưng Lindzen tin r ng ây là m t s ánh giá quá cao. Ông v n gi quan i m cho r ng m c dù m c CO2 ã ch tăng lên kho ng m t ph n ba k t cu c cách m ng công nghi p, nhưng m t s ba ph n tư c a s m lên i kèm v i m t s g p ôi t p trung ch t khí ó ã x y ra. Ông nói i u này là do hi u ng nóng lên c a m i phân t carbon dioxide m i phát sinh gi m i khi ngày càng nhi u carbon ư c thêm vào b u khí quy n, và do t p trung c a các ch t khí nhà kính khác như methane và freon không có kh năng tăng áng k trong tương lai. Ông tin r ng cho dù là con ngư i có ch u trách nhi m cho toàn b s tăng 0,6oC nhìn th y trong th k qua i n a, thì chúng ta ch có th ch i ch m t s tăng khác 0,3 - 0,4oC khi m c carbon dioxide t t i 560 ph n tri u (trên xu hư ng hi n nay thì con s này s xu t hi n thi tho ng gi a năm 2040 và 2070).

Các ám mây là ngu n sai s chính trong mô hình khí h u

Lindzen v n cho r ng các mô hình là sai l m vì chúng hoàn toàn th t b i trong vi c tái t o cơ ch “ph n h i” trong h khí h u. M i ngư i u ng ý r ng, theo nh ng tính toán v t lí ơn gi n, n u như các ch t khí nhà kính ch tác ng c l p, thì s g p ôi c a chúng s ưa t i s tăng kho ng 1oC nhi t toàn c u.
© hiepkhachquay Báo ng v khí h u | Trang 4/5

Nhưng các mô hình mà IPCC s d ng có s ph n h i dương m nh m t hơi nư c, ó là m t ch t khí nhà kính có tác ng m nh. Nói cách khác, s bay hơi m nh hơn trong m t th gi i m hơn d n t i s t p trung l n hơn c a hơi nư c trong khí quy n, thành ra d n t i nhi t b m t cao hơn. Nhưng Lindzen tin r ng khó khăn c a vi c l p mô hình t ng ám mây – m t trong nh ng v n gai góc nh t mà các nhà khoa h c khí h u i m t (xem bài Mô ph ng s bi n i khí h u, http://hiepkhachquay.3000mb.com/0707/mo_hinh_khi_hau.pdf) – cho th y các nhà nghiên c u không có cách nào bi t ư c bao nhiêu hơi nư c trong khí quy n s ngưng t thành mây và r i rơi xu ng Trái t dư i d ng mưa và bao nhiêu nư c mưa s bay hơi. Ông cũng ch ra r ng chính nh ng ám mây ã cung c p nh ng cơ ch ph n h i m nh m - v i nh ng ám mây t ng th p có xu hư ng ph n x b c x M t Tr i n tr l i không gian, do ó làm gi m s m lên, và nh ng ám mây t ng cao có xu hư ng làm b c x nhi t c a Trái t th t thoát vào không gian, nên làm tăng s m lên. Trên th c t , Lindzen tin r ng n u như m i th , các ám mây và hơi nư c th t s mang l i m t cơ ch ph n h i âm m nh m bên trong h khí h u, thì i th s chia ôi hi u ng nóng lên c a các ch t khí nhà kính. Ông kh ng nh r ng các quan sát trên m t t và trên không gian cho th y các ám mây ti t ng cao vùng nhi t i co l i m nh khi nhi t b m t cao hơn và giãn ra khi nhi t b m t th p hơn, nên ch ng l i xu hư ng trên b m t. Ông g i ây là “hi u ng tròng en h ng ngo i”, tương t như tròng en c a m t ngư i m ra và co l i khi ph n ng v i ánh sáng kh ki n. Tuy nhiên, Gavin Schmidt thu c Vi n Nghiên c u Không gian Goddard c a NASA New York tin r ng ư c tính c a Lindzen v nh y khí h u là sai l m. Theo Schmidt, Lindzen ã không xét n thích áng quán tính nhi t c a các i dương, có nghĩa là ph n nhi u s gia tăng nhi t liên quan n carbon trong b u khí quy n ngày nay s không xu t hi n trong kho ng 20 năm. Ông nói thêm r ng Lindzen cũng không gi i thích ư c các hi u ng làm l nh kh dĩ c a aerosol mà n u b qua s không ánh giá úng m c nh y c a khí quy n. Khi xét n vai trò c a các ám mây và hơi nư c, Schmidt kh ng nh r ng Lindzen ơn c trong ni m tin c a ông r ng chúng ho t ng như m t s ph n h i âm, c ng thêm là có d li u quan tr c ch c ch n hi n nay kh ng nh cho i u ngư c l i. Tác gi : Edwin Cartlidge (Physics World, tháng 2/2007) hiepkhachquay d ch (An Minh, ngày 18/7/72007, 9:09:25 PM)

© hiepkhachquay

Báo

ng v khí h u | Trang 5/5

CHÌA KHÓA D N T I N N CÔNG NGHI P LƯ NG T
Công ngh khai thác các quy lu t kì l c a cơ h c lư ng t mb os an toàn c a các tin nh n ã mã hóa là s n ph m u tiên c a n n công nghi p thông tin lư ng t v i t i ư c th trư ng, như Andrew Shields và Zhiliang Yuan gi i thích. Như các lí thuy t ti n tri n, cơ h c lư ng t nh t nh ã thành công. Không k nhi u tiên oán phi tr c giác c a nó, cơ h c lư ng t ã mang l i m t s mô t chính xác th gi i nguyên t trong hơn 80 năm qua. Nó cũng là m t công c thi t thi t y u trong vi c ch t o các chip máy tính ngày nay và các ĩa c ng, cũng như laser dùng trong truy n thông s i quang c a Internet. Tuy nhiên, hi n nay, kh năng i u khi n tr ng thái lư ng t c a t ng h t h nguyên t m t ang cho phép chúng ta khai thác nh ng tính ch t kì l c a thuy t lư ng t m t cách tr c ti p hơn nhi u trong công ngh thông tin. Chúng ta thư ng nghĩ r ng thông tin là tr u tư ng, nhưng th t ra m i thông tin u yêu c u m t môi trư ng v t lí cho quá trình x lí, lưu tr và truy n thông c a nó. ơn v cơ b n c a thông tin – m t bit, có th là 0 ho c 1 – có th bi u di n v m t v t lí, ví d , b ng dòng i n trong m t m ch i n ho c b ng ánh sáng trong s i quang. Khi thông tin ư c bi u di n b ng nh ng h v t lí nh hơn bao gi h t, các hi u ng lư ng t tr nên càng quan tr ng. Gi i h n cu i cùng xu t hi n khi các bit ư c bi u di n b ng tr ng thái lư ng t c a m t h t, ví d như s phân c c c a m t photon. Áp d ng cho thông tin, thuy t lư ng t nêu ra m t s tiên oán r t kì qu c. Nh ng tiên oán này không ch ư c quan tâm là m t phép ki m tra c a cơ h c lư ng t , mà còn có th mang l i cho chúng ta nh ng ng d ng th c ti n không th có ư c ơn gi n v i công ngh thông tin “c i n”. Ví d , m t máy tính lư ng t s làm vi c v i các bit có th v a là “0” v a là “1” cùng m t lúc, cho phép nó gi i ư c nh ng bài toán nh t nh h u như không gi i ư c b ng m t chi c máy tính thư ng– ví d như bài toán tìm th a s c a m t s r t l n. M c dù nh ng chi c máy tính lư ng t th c t s m t nhi u năm n a phát tri n, nhưng m t hi n thân c a n n công ngh thông tin lư ng t v a m i tr thành hi n th c: ó là m t mã lư ng t . Phương pháp g i tin nh n c c kì an toàn này d a trên m t nguyên lí cơ b n r ng vi c o m t tr ng thái lư ng t s , nói chung, làm bi n i nó. Như v y, n u chúng ta mã hóa tin nh n thành t ng tr ng thái lư ng t m t, ví d như pha c a các photon truy n trong s i quang, thì k nghe tr m c ch n dòng tin nh n không th nào tránh vi c làm bi n i nó. Do ó, chúng ta có th
© hiepkhachquay Chìa khóa d n t i n n công nghi p lư ng t | Trang 1/10

ki m tra xem tin nh n có b c trư c khi nó i t i ngư i nh n mong – ây là vi c không th th c hi n ư c b ng các tín hi u c i n.

i hay không

Ti m năng thương m i c a m t mã lư ng t ã thu hút ư c u tư tư nhân m t vài công ti m i Mĩ và châu Âu. Công ti Id Quantique, ch ng h n, phát tri n t nghiên c u tiên phong t i trư ng i h c Geneva; còn Mĩ, các phát tri n thương m i ư c d n u b i MagiQ Technologies, t New York và Massachusetts. G n ây, m t công ti m i th ba tên g i là SmartQuantum ã ư c thành l p Brittany, Pháp, và các t p oàn l n như HP, IBM, Mitsubishi, NEC, NTT và Toshiba u có các chương trình m t mã lư ng t ang ho t ng. V i m t s s n ph m m t mã lư ng t v a có m t trên th trư ng, n n công nghi p thông tin lư ng t ã ra i. Chìa khóa b o m t M t mã là m t ph n thi t y u c a máy tính và h th ng vi n thông ngày nay, chúng b o v m i th t các thư i n t kinh doanh cho n các giao d ch ngân hàng và mua s m qua Internet. Thông tin thư ng ư c gi bí m t b ng m t công th c toán h c g i là thu t toán mã hóa, cùng v i m t “khóa” bí m t ngư i g i s d ng tr n tin nh n thành m t d ng mà k nghe tr m không th nào hi u ư c. Ngư i nh n sau ó s d ng m t khóa tương t - thư ng là m t s nh phân dài – v i thu t toán gi i mã c tin nh n. M c dù các thu t toán hi n i, như Chu n mã hóa tiên ti n (AES) r t khó b phá v n u như không có khóa, nhưng h th ng này có m t như c i m hi n nhiên: ó là khóa ph i ư c bi t v i c hai phía. Như v y, bài toán truy n thông kín quy v bài toán làm sao phân ph i nh ng khóa này m t cách an toàn – tin nh n mã hóa khi ó chính nó có th ư c an toàn g i i theo m t kênh công c ng (hình 1). M t phương pháp ph bi n là s d ng m t i tư ng mang an toàn v n chuy n khóa t nơi g i n nơi nh n.

Hình 1. Alice mu n g i cho Bob m t tin nh n bí m t – ví d như m t b n giao d ch ngân hàng – trên m t kênh vi n thông có kh năng không an toàn. làm vi c này, Alice và Bob ph i chia s m t khóa bí m t – ó là m t s nh phân dài. Sau ó, Alice có th mã hóa tin nh n c a cô thành “m t mã” b ng m t khóa chung v i thu t toán mã hóa, ví d như AES. M t mã sau ó có th ư c truy n i b ng m t kênh d li u bình thư ng, khi ó k nghe tr m s không th hi u ư c, và Bob có th s d ng khóa ó gi i mã tin nh n. Trái v i phương pháp truy n th ng c a s phân ph i khóa, ví d m t i tư ng mang ư c tin c y, m t mã lư ng t m b o s an toàn c a khóa ó. Khóa cũng có th thư ng xuyên thay i, do ó làm gi m nguy cơ b ánh c p ho c b suy ra b i m t phép phân tích th ng kê gi i mã c a m t mã.

Tuy nhiên, b t c phương pháp phân ph i nào d a trên con ngư i cũng làm t n h i các khóa do t ý ho c b ép bu c ti t l . Trái l i, m t mã lư ng t , hay s
© hiepkhachquay Chìa khóa d n t i n n công nghi p lư ng t | Trang 2/10

phân ph i khóa lư ng t chính xác hơn (QKD), mang l i m t phương pháp t ng phân ph i các khóa bí m t b ng s i quang truy n thông chu n. c trưng mang tính cách m ng QKD là nó v dĩ an toàn: gi s r ng các nh lu t c a thuy t lư ng t là úng, thì chúng ta có th ch ng minh khóa ó không th b k nghe tr m thu ư c mà không có s hi u bi t c a ngư i g i và ngư i nh n. Hơn n a, QKD cho phép khóa thay i thư ng xuyên, làm gi m nguy cơ m t tr m khóa, ho c “gi i mã”, trong ó k nghe tr m phân tích các ki u trong tin nh n mã hóa suy lu n ra kháo bí m t. Phương pháp u tiên cho s phân ph i các khóa bí m t mã hóa trong nh ng tr ng thái lư ng t ư c xu t vào năm 1984 b i các nhà v t lí lí thuy t Charles Bennett t i IBM và Gilles Brassard t i trư ng i h c Montreal. Trong giao th c “BB84” c a h , m t bit thông tin ư c bi u di n b ng tr ng thái phân c c c a m t ơn photon – ví d “0” là phân c c ngang, “1” là phân c c d c. Ngư i g i (Alice) truy n m t chu i ơn photon phân c c n ngư i nh n (Bob) và b ng cách ti n hành m t lo t phép o lư ng t và truy n thông công c ng, h có th thi t l p m t khóa chia s và ki m tra xem k nghe lén (Eve) có ch n ư c b t c bit nào thu c khóa này trên ư ng i hay không. Giao th c BB84 không nh ng cho phép chúng ta ki m tra vi c nghe tr m, mà còn m b o Alice và Bob có th thi t l p m t khóa bí m t d u cho Eve ã xác nh ư c m t s bit trong chu i nh phân chia s c a h , b ng m t kĩ thu t g i là “khu ch i riêng”. Ch ng h n, gi s như Eve ã bi t ư c 10% bit c a khóa mà Alice và Bob chia s . Nh n th c ư c i u này, Alice và Bob khi ó có th cùng ng ý c ng thêm vào m i c p bit k nhau t o thành m t chu i m i có chi u dài phân n a. Eve cũng có th làm vi c này, nhưng vì cô ta s c n ph i bi t c bit trong c p xác nh chính xác t ng c a chúng, nên cô ta s nh n th y r ng b y gi cô ta chia s m t ph n th p hơn nhi u c a chu i bit m i cùng v i Alice và Bob. Có quá nhi u th v nguyên t c. Trên th c t , vi c phát ra các xung ơn photon mà BB84 yêu c u không h ơn gi n. B t ch p nh ng ti n b g n ây trong vi c s d ng các nguyên t c l p ho c các ch m lư ng t bán d n phát ra các ơn photon, a s h QKD th c t s d ng xung laser y u truy n các bit hình thành nên khóa ó. Phương pháp này có m t như c i m: laser s th nh tho ng phát ra các xung ch a hai ho c nhi u photon, m i photon trong s ó s cùng m t tr ng thái lư ng t . K t qu là Eve có th tách ra m t trong s các photon này và o nó, ng th i cho các photon khác không b xáo tr n, nh ó xác nh ư c m t ph n c a khóa mà v n không b phát hi n. T i t hơn n a, b ng cách ch n các xung ơn photon và ch cho phép các xung a photon truy n t i Bob, Eve có th xác nh ư c toàn b khóa. Cho n khi nh ng ngu n ơn photon th t s tr nên có th mua ư c v phương di n thương m i, thì bi n pháp phòng ng a ph bi n nh t là làm suy y u nhi u laser h n ch t l c a các xung a photon. Tuy nhiên, vi c này cũng có nghĩa là nhi u xung không có photon nào c , làm gi m t c mà khóa có th ư c truy n i. Năm 2003, m t th thu t m i nh m l n tránh v n này ã ưc xu t b i Hoi-Kwong Lo t i trư ng i h c Toronto và Xiang-Bing Wang D án tính toán và thông tin lư ng t , t i Tokyo, d a trên công trình trư c ó c a Won-Young Hwang, t i trư ng i h c Northwestern, Mĩ.
© hiepkhachquay Chìa khóa d n t i n n công nghi p lư ng t | Trang 3/10

Ý tư ng c a h là r i các xung tín hi u m t cách ng u nhiên v i m t s “xung m i” y u hơn v trung bình và r t hi m khi có ch a m t xung a photon. N u Eve c g ng t n công tách xung, cô ta s , do ó, làm truy n xung m i n Bob ít hơn so v i các xung tín hi u. B i v y, b ng cách ki m tra s truy n c a các xung m i và xung tín hi u tách bi t nhau, cu c t n công c a Eve có th b phát hi n. i u này có nghĩa là các xung laser m nh hơn có th ư c s d ng m t cách an toàn – ch ng h n, h i năm ngoái, t i Toshiba, chúng tôi ã ch ng minh ư c s tăng 100 l n t l các khóa ư c truy n i m t cách an toàn trên m t s i quang dài 25 km. Giao th c xung m i ã gây nên s kích thích l n trong c ng ng QKD, v i b n nhóm c l p nhau ã v a công b nh ng lu n ch ng th c nghi m c a kĩ thu t ó. Các xung laser y u không ph i là cách th c duy nh t th c hi n m t mã lư ng t . Ví d , QKD s d ng m t ngu n ơn photon th t s m i ây ã ư c ch ng minh t i trư ng i h c Stanford, CNRS Orsay và Toshiba. Hơn n a, vào năm 1991, Artur Ekert, lúc y còn là nghiên c u sinh ti n sĩ t i trư ng i h c Oxford, ã mô t m t bi n th cho giao th c BB84 khai thác m t tiên oán ph n tr c giác khác c a cơ h c lư ng t : ó là s r i. Các c p photon b b y có tr ng thái lư ng t tương quan m nh m v i nhau, cho nên vi c o photon này nh hư ng t i s o photon kia. N u Alice và Bob, m i ngư i có m t c a c p photon ó, thì do ó h có th s d ng phép o c a mình trao i thông tin. Kĩ thu t này ã ư c ch ng minh b i các nhà nghiên c u t i trư ng i h c Vienna, Phòng thí nghi m qu c gia Los Alamos và trư ng i h c Geneva, và ã ư c s d ng năm 2004 chuy n ti n gi a ngân hàng Vienna City Hall và m t ngân hàng Áo. Tuy nhiên, QKD laser y u là phương pháp c n tr ng nh t, và cơ s c a h QKD thương m i ngày nay ang phát tri n ra th trư ng. QKD th c t Thông tin có th ư c mã hóa thành tr ng thái lư ng t c a các photon theo m t vài cách khác nhau. B ng ch ng th c nghi m u tiên c a QKD do Bennett và Brassard th c hi n năm 1989 trên 30 cm không khí s d ng tr ng thái phân c c c a các photon. Tuy nhiên, s truy n các photon d c theo s i quang có th làm ng u nhiên hóa s phân c c c a chúng, nên m t phương pháp t t hơn do Paul Townsend i tiên phong, trư c ây là nhân viên BT Labs Anh, là làm bi n i pha c a photon. Trong phương pháp này, các xung laser y u ư c Alice bơm vào giao thoa k . B ng cách thi t t i n th khác cho “ i u bi n pha” m t cánh c a giao thoa k , Alice có th mã hóa các bit dư i d ng s l ch pha gi a hai xung ló ra g i n Bob – ví d v i 0o bi u di n cho “0” và 180o bi u di n cho “1”. Sau ó, Bob cho truy n xung qua m t giao thoa k khác và xác nh máy dò nào trong s hai máy dò c a anh ta, tương ng v i “0” và “1”, mà chúng ló ra t i ó (xem hình 2). cho k ho ch này ho t ng ư c, chúng ta ph i gi cho chi u dài tương i c a các ư ng truy n giao thoa trong giao thoa k c a Alice và c a Bob n nh n vài ch c nano mét. Tuy nhiên, s thay i nhi t ch m t ph n m c nh cũng làm phá v s cân b ng này. M t gi i pháp tài tình gi i quy t v n này ư c nêu ra vào năm 1997 b i nhóm Geneva ã ưa t i h QKD u tiên n nh cho vi c s d ng ngoài phòng thí nghi m. Ý tư ng là g i các xung laser theo m t l trình vòng tròn t Bob t i Alice và r i tr l i Bob sao cho b t kì s thay i nào chi u dài tương i cánh tay giao thoa k u b xóa b . M t h QKD d a trên thi t
© hiepkhachquay Chìa khóa d n t i n n công nghi p lư ng t | Trang 4/10

k này hi n nay ã có bán v i giá kho ng 100.000 pound, do công ti spin-out Id Quantique thu c trư ng i h c Geneva s n xu t.

Hình 2. Khi dùng s i quang phân b khóa lư ng t , các giá tr bit thư ng ư c mã hóa thành pha c a các photon riêng r b ng con ư ng giao thoa k . Photon do Alice phát ra có th truy n b ng m t trong hai ư ng trong giao thoa k c a cô ta, và tương t qua thi t b c a Bob. Khi ư ng i (màu xanh lá) qua vòng l p ng n c a giao thoa k c a Alice và vòng l p dài qua giao thoa k c a Bob h u như cùng úng dài như l trình khác (màu tía) qua vòng l p dài c a Alice và vòng l p ng n c a Bob, thì các ư ng i s ch u s giao thoa quang h c. B ng cách áp t m t s tr pha cho m i m t trong s hai photon, Alice và Bob có th xác nh ư c xác su t mà m t photon s i ra t i m t trong hai máy dò c a Bob – tương ng v i “0” và “1”. Ví d , n u như Bob t m t s tr pha 0o, thì Alice có th làm cho photon ó i ra t i “0” ho c “1” b ng cách áp t s tr pha thi hành giao th c BB84 (xem ph n cho b ph n i u bi n c a cô ta tương ng là 0o ho c 180o. nói v giao th c BB84 bên dư i), Alice áp t m t trong b n tr pha có kh năng (-90o, 0o, 90o, 180o) cho b i u bi n c a cô ta, trong ó pha 0o ho c 90o bi u di n cho “0” và pha -90o ho c 180o bi u di n cho “1”. Trong khi ó, Bob ch n m t pha 0o ho c 90o ti n hành các o c c a anh ta. N u s chênh l ch gi a pha c a Alice và c a Bob là 0o ho c 180o thì ch n l a c a h tương thích v i nhau, còn n u nó là ± 90o thì h không tương h p nhau và Bob s o ư c m t giá tr bit ng u nhiên. S d ng m t kênh truy n thông c i n, Bob và Alice có th g i i s ch n l a tương thích c a h hình thành nên m t khóa b o m t chia s .

T i phòng thí nghi m Toshiba Cambridge, chúng tôi ã phát tri n m t kĩ thu t n bù khác cho phép các xung ư c g i ch theo m t chi u, b ng cách g i m t xung tham chi u chưa qua i u bi n cùng v i m i xung tín hi u. Các xung tham chi u này ư c dùng như tín hi u ph n h i cho d ng c căng dài t nhiên s i quang trong m t trong hai cánh tay c a giao thoa k bù l i cho b t kì s thay i nào do nhi t . Trong các th nghi m v i máy m ng Verizon, h QKD m t chi u ho t ng liên t c trong m t tháng tr i mà không yêu c u b t c s i u ch nh th công nào. Chúng ta có th ư c nh hi u su t c a h QKD b ng t c mà các bit an toàn có th ư c trao i. T c bit an toàn càng nhanh, thì khóa có th thay i càng thư ng xuyên hơn, do ó h n ch ư c s gi i mã. T c bit an toàn i n hình cho các h QKD hoàn ch nh là trong ngư ng 10-50 kbit/s cho ư ng d n s i 20 km. M c dù con s này trông có v th p so v i t c d li u truy n i trong vi n thông quang h c (thư ng là 1-40 Gbit/s), nhưng nó cũng cho 200 khóa mã hóa AES (m i khóa ch a 256 bit) g i i trong m t giây – cũng cho nh ng ng d ng mã hóa thông d ng nh t. T c bit an toàn có th thu ư c gi m theo chi u dài c a ư ng liên k t quang do s tán x c a các photon ra kh i s i quang. Vì lí do này, hi u su t t t nh t thư ng thu ư c khi s d ng các photon có bư c sóng 1,55 µm, t i bư c sóng ó, s i quang chu n là trong su t nh t. Tuy nhiên, khi s i quang quá dài t c tín hi u tr nên sánh ư c v i t c m sai trong máy dò photon c a Bob, nên vi c g i m t khóa an toàn không còn th c hi n ư c. i v i các máy dò bán d n chu n
© hiepkhachquay Chìa khóa d n t i n n công nghi p lư ng t | Trang 5/10

indiuum gallium arsenide (InGaAs) dùng phát hi n các photon 1,55 µm, kho ng cách này hi n nay là kho ng 120 km. M i ây, nhóm nghiên c u Los Alamos ã s d ng m t máy dò bán d n nhi u th p m r ng khóa an toàn cho s i quang dài 150 km. i u c bi t quan tr ng là nh ng kho ng cách này là dài cho h u h t m i kh u l p tìm th y trong các m ng cáp quang ngày nay. M c dù r i ro c a vi c gi i mã ã ư c gi m b t b i vi c s d ng QKD thư ng xuyên làm tươi khóa mã hóa, nhưng nó không hoàn toàn b lo i tr . Tuy nhiên, i u này có th thu ư c b ng cách mã hóa tin nh n s d ng “ m c u” yêu c u m t s khóa ng u nhiên ch a cùng s bit như tin nh n. M i bit c a tin nh n ư c mã hóa b ng cách c ng nó v i bit tương ng trong khóa b ng s h c. Cho r ng s phân b khóa là tuy t i an toàn, khi nó s d ng QKD, và khóa chưa h b ch n l i, thì m c u hoàn toàn không b t n công. M t khác thì chi u dài c a khóa ph i b hoán i. T c bit QKD cho phép s truy n thông ti ng nói tuy t i an toàn b ng m c u. Trong tương lai, t c bit cao hơn s cho phép s an toàn này ư c m r ng cho nh ng d ng d li u khác. T c bit hi n nay b h n ch b i m c thư ng xuyên mà máy dò InGaAs có th phát hi n m t photon, hi n nay là m t trong m i 100 ns. Máy dò photon n n silicon có th ho t ng h u như nhanh hơn 1000 l n, nhưng chúng ch nh y v i các photon bư c sóng ng n hơn. Khi ch t lư ng c a máy dò InGaAs ư c c i thi n trong vòng vài ba năm t i, chúng ta có th ch i t n s c a chúng b t k p v i silicon, d n t i t c bit QKD có b c l n cao hơn. Trong th i gian chuy n ti p, có nh ng k t qu áng khích l cho th y các tinh th phi tuy n có th ư c dùng làm l ch các photon 1,55 µm sang nh ng bư c sóng ng n hơn mà v i chúng máy dò silicon nhanh hơn có th ư c s d ng. T c dò cao hơn cũng ã ư c ch ng minh b ng máy dò dây nano siêu d n, và nh ng ti n b m i ây v i máy dò trên n n ch m lư ng t cũng r t áng khích l . Ti n t i m t m ng lư ng t M t trong nh ng ng d ng th c t u tiên c a QKD là b o m t liên k t s i quang gi a các a i m tương quan trong m t thành ph . Các công ti ang tăng cư ng s d ng các k t n i quang băng thông r ng gi a các văn phòng, trung tâm s li u, tr m server và các v trí ph c h i th m h a thu ư c t c và s ti n l i c a m t m ng c c b trên m t di n tích a lí r ng hơn. Trong nh ng ngày u c a vi c tri n khai s i quang, s mi n d ch i v i vi c “bòn rút” d li u nh y c m thư ng ư c xem là m t s thu n l i ch y u so v i s i cáp ng. Nhưng trong th c t , vi c nghe tr m v phía s i quang là trích l y m t ph n ánh sáng; và, trong s v ng m t c a m t mã lư ng t , nó h u như không th b phát hi n. T i Toshiba, chúng tôi ã phát tri n m t “máy mã hóa liên k t” có th g i d li u t c 1 Gbit/s gi a các i m liên h p, k t h p s mã hóa d li u AES v i s phân b khóa an toàn b ng QKD m t chi u (xem hình 3). Trong khi ó, id Quantique loan báo r ng s thi t t b mã hóa liên k t “Vectis” c a mình gi a hai trung tâm c a công ti lưu tr d li u IX Europe Zurich. Mĩ, MagiQ Technologies m i ây ã phát tri n liên k t mã hóa riêng c a mình, nh m t i m c tiêu là các ng d ng chính ph , g m các ng d ng quân s , h i ngh thông minh, và qu c phòng.

© hiepkhachquay

Chìa khóa d n t i n n công nghi p lư ng t | Trang 6/10

Hình 3. H th ng m t mã lư ng t c a Toshiba g m hai h p quang và i n, t hai nơi liên k t v i nhau b ng s i quang và ư c thi t k nămg g n bên trong giá truy n thông chu n. Toàn b d li u cho m t ơn v ư c mã hóa và truy n qua s i quang n ơn v ó v trí khác, nơi chúng ư c gi i mã.

M t bư c ti p theo quan tr ng s m r ng QKD t m t liên k t i m- i m thành m t “m ng lư ng t ” cho s phân b khóa. M ng cho phép công ti k t n i nhi u nơi m t cách an toàn và thêm vào nh ng nơi m i v i chi phí tăng thêm. Ngoài ra, chúng cho phép quy mô QKD tăng lên t chi u dài c a m t liên k t s i quang n b t kì kho ng cách nào mà m ng bao ph , và b o v ch ng l i s m t mát c a t ng liên k t m t b i lưu lư ng g i t ng xung quanh chúng. Tháng 10 năm 2003, BBN Technologies ã thi t t m t m ng QKD thô sơ nhưng tiên phong Cambridge, Massachusetts, n i v trí c a h v i trư ng i h c Harvard và Boston. Công ti cho th y có kh năng lái dòng ơn photon gi a nh ng ơn v nh n khác nhau b ng m t công t c quang, và nó cũng nêu ra ý tư ng “s tr khóa” theo chu i nút tin c y. ây, m i c p nút li n k trong chu i ch a khóa c c b riêng c a nó. M t khóa toàn c u khi ó có th ư c g i t u này c a chu i n u kia, trên b t c kho ng cách nào, b ng cách s d ng các khóa c c b và m c u mã hóa t ng bư c nh y. M t h ph c t p hơn hi n nay ang trong quá trình phát tri n b i consortium SECOQC châu Âu, m t chương trình h p tác c a các nhà nghiên c u QKD hàn lâm và công nghi p, nh ng ngư i vi t m t mã c i n và các kĩ sư truy n thông. Ngư i ta ang phát tri n các giao th c yêu c u cho s nh tuy n, lưu tr và i u khi n các khóa bên trong m t m ng lư i v nguyên t c có th r t r ng. M t s th c hi n th nghi m m ng lư ng t ã ư c lên k ho ch trong năm 2008 s cho phép hai ngư i dùng m t vài a i m hai bên thành Vienna thi t l p m t khóa chia s . Các h th ng QKD này th a nh n r ng các nút trung gian là an toàn, chúng có tính th c ti n n u như h th ng ư c i u hành b i m t nhà cung c p d ch v ơn l . Tuy nhiên, trong tương lai, chúng ta có th n i r ng i u ki n này b ng m t d ng c g i là “b l p lư ng t ”. B l p lư ng t ho t ng trên nguyên t c “truy n thông” lư ng t , nh ó m t tr ng thái lư ng t ư c d ch chuy n t nơi này sang nơi khác, v nguyên t c là trên kho ng cách tùy ý, b ng cách s d ng m t c p h t b b y. Nh ng phát tri n m i ây như d ng c bán d n dùng phát ra các c p photon b b y và truy n các tr ng thái lư ng t gi a các photon và nguyên t mang b l p lư ng t ngày càng ti n g n hơn n th c ti n. Trong khi ó, m t phương án khác là s d ng h th ng cáp quang g i các khóa lư ng t trên nh ng kho ng cách xa có th s d ng các liên k t không gian t
© hiepkhachquay Chìa khóa d n t i n n công nghi p lư ng t | Trang 7/10

do n các v tinh vi n thông qu o th p. Năm 2006, m t s c ng tác gi a các nhà nghiên c u t i trư ng i h c Vienna, Munich và Bristol ã ti n hành m t liên k t không gian t do trên 144 km gi a Tenerife và La Palma. Buôn bán m t mã lư ng t T b ng ch ng u tiên trong phòng thí nghi m trên 30 cm không khí cho t i các h th ng cáp quang m i nh t ho t ng trên 100 km, QKD ch c ch n ã phát tri n m t bư c dài trong hai th p k v a qua. Công ngh ó ã thu g n vào kích thư c c a thi t b m ng i n hình và hoàn toàn t ng. Nhưng b t ch p nh ng ti n b kĩ thu t, v n có nh ng rào c n áng k cho vi c ch p nh n các công ngh mã hóa m i. M tv n có liên quan t i QKD là vi c buôn bán công ngh d a trên cơ h c lư ng t cho các khách hàng thư ng bi t chút ít v v t lí và ã quen v i m t mã truy n th ng. M t tr ng i khác là s thi u quá trình ch ng nh n an toàn cho thi t b . Ngư i s d ng ph i ư c m b o QKD không nh ng t t v m t lí thuy t, mà còn ư c b sung an toàn b i các i lí cung c p. i u áng khích l là có m t vài sáng ki n ang trong quá trình thi t l p các chu n an toàn chung cho QKD. Khi th trư ng cho QKD phát tri n, chúng ta có th mong r ng giá c a thi t b s gi m i nhi u. Trong vòng 10 năm, chúng ta có th nhìn th y QKD không nh ng ư c dùng trong các m ng tương quan và chính ph , mà còn trong các m ng ph c v ngư i dùng gia ình. S i quang ã ư c s d ng phân phát d ch v truy n hình, i n tho i và Internet cho nh ng ngư i dùng trong nhà m t vài qu c gia. M c dù các h th ng QKD hi n nay là quá t cho nh ng ng d ng như th , nhưng chúng có th tr nên ng v ng n u như s t i thi u hóa n kích thư c micro chip và kh i lư ng s n xu t d n t i s gi m giá thành như mong i. Ngày mà các s n ph m c a n n công nghi p thông tin lư ng t ph c v các h gia ình có l không ph i là quá xa.
Giao th c BB84

© hiepkhachquay

Chìa khóa d n t i n n công nghi p lư ng t | Trang 8/10

M t mã lư ng t là m t phương pháp phát ra m t khóa b o m t chia s c th dùng mã hóa và gi i mã tin nh n, ch ng h n b ng cách mã hóa thông tin thành tr ng thái phân c c c a t ng photon. Trong giao th c BB84, ngư i g i (Alice) truy n các photon n ngư i nh n (Bob) theo m t trong b n tr ng thái phân c c khác nhau: ngang (H), d c (V), chéo (D, 45o), và chéo ngư c l i (A, -45o). i v i m i photon mà cô ta g i i, Alice ch n ng u nhiên m t trong nh ng tr ng thái phân c c này, v i H ho c D bi u di n cho giá tr bit “0” (màu ) và V ho c A bi u di n “1” (màu lam), tùy thu c vào “cơ s ” mà cô ta ch n. o các photon, Bob ư c trang b m t máy phân tích có th phân bi t gi a H và V (+) ho c gi a A và D (x). Anh ta ch n ng u nhiên (và c l p v i Alice) máy phân tích mà anh ta s dùng o t ng photon. N u như Bob ch n m t máy phân tích sánh ư c v i s ch n l a c a Alice ( trên), anh ta s xác nh ư c s phân c c c a photon, và như th là n m ư c giá tr bit. M t khác, n u như Bob o v i m t máy phân tích “sai” ( gi a) anh ta s thu ư c m t k t qu ng u nhiên. V n trông có v khó gi i quy t n u như phân n a phép o c a Bob thu ư c là giá tr bit ng u nhiên. Tuy nhiên, Alice và Bob có m t gi i pháp x o quy t. Sau khi phép o c a Bob x y ra, anh ta ti t l chu i máy phân tích mà anh ta ã dùng. Alice khi ó b o cho anh ta bi t s l n anh ta s d ng máy phân tích chính xác, mà không c n ti t l bit mà cô ta ã g i i. Sau ó h có th lo i b các phép o mà Bob dùng máy phân tích sai, m b o r ng h chia s cùng m t chu i bit mà không có sai sót nào (n u như không b nhi u).

Gilles Brassard (trái) and Charles Bennett

S g i có ch n l c này mang l i cho k nghe tr m (Eve) i u b t l i, vì cô ta ph i oán máy phân tích nào dùng o t ng photon (phía dư i). Ch c ch n Eve s th nh tho ng ch n ư c m t máy phân tích không phù h p v i s ch n l a phân c c c a Alice, và như v y có th thu ư c m t k t qu khác v i bit mà Alice g i i. Y u t then ch t c a s b o m t c a m t mã lư ng t là b ng cách th c hi n phép o này, Eve ch c ch n làm thay i tr ng thái lư ng t c a photon. Do ó, khi Bob nh n ư c photon, anh ta s th nh tho ng xác nh m t giá tr bit không úng ngay c khi anh ta và Alice s d ng các phép o phù h p nhau. B ng cách gi i m t m u nh trong chu i bit c a h tìm l i, Alice và Bob có th xác nh là k nghe tr m có xu t hi n hay không.

Tóm lư c • Tr ng thái lư ng t c a t ng h t h nguyên t có th ư c s d ng mã hóa thông tin, m ra nh ng ng d ng trong lĩnh v c truy n thông và i n toán. • ng d ng sung mãn nh t c a thuy t lư ng t cho vi c x lí thông tin là m t mã lư ng t , v i s n ph m ã có m t trên th trư ng.

© hiepkhachquay

Chìa khóa d n t i n n công nghi p lư ng t | Trang 9/10

• M t mã lư ng t , cũng còn g i là s phân b khóa lư ng t , cho phép chúng ta g i tin nh n ã mã hóa m b o an toàn, vì nó cho phép phát hi n ra k nghe tr m. • Tin nh n an toàn ư c g i i trên kho ng cách vư t quá 100 km b ng m t mã lư ng t có các photon mang b i s i quang. • Bư c phát tri n ti p theo s là thi t l p m t “m ng lư ng t ” có kh năng cho phép m t mã lư ng t bao ph các thành ph và toàn b a c u. Tác gi : Andrew Shields và Zhiliang Yuan (Physics World, tháng 3/2007) hiepkhachquay d ch (An Minh, ngày 22/7/2007, 9:34:40 PM)

© hiepkhachquay

Chìa khóa d n t i n n công nghi p lư ng t | Trang 10/10

Bài toán tam giác v t ch t
Tim Gershon Các nhà v t lí t i “Xư ng B” Mĩ và Nh t B n ang ti n r t g n n m t bi u tr u tư ng g i là tam giác nh t th trong s n l c nh m gi i thích s khác nhau gi a v t ch t và ph n v t ch t. Nhưng, theo l i Tim Gershon, thì nh ng phép o như v y ng th i cũng ch rõ cách th c khám phá ra nh ng h t cơ b n m i. Khi nào thì m t tam giác không ph i là tam giác ? Dù b n có tin hay không thì câu l kì này v n ư c gói g n trong nhi u nghiên c u th i gian g n ây thu c lĩnh v c v t lí h t. Tam giác trong câu này là “tam giác ơn nh t” miêu t nh ng tương tác gi a các lo i quark khác nhau. Quark là thành ph n cơ b n c u t o nên các proton và neutron. Là m t ph n quan tr ng c a Mô hình Chu n c a v t lí h t cơ b n, tam giác ơn nh t cung c p các manh m i v s khác nhau không d nh n ra gi a v t ch t và ph n v t ch t, giúp tr l i câu h i t i sao vũ tr l i không tan bi n thành hư vô ngay t c thì sau khi v n Big Bang x y ra. úng ra thì sau Big Bang, lư ng v t ch t và ph n v t ch t ư c t o ra ph i b ng nhau. Nhưng vũ tr mà chúng ta th y ngày nay ch a toàn là v t ch t, i u ó ưa n k t qu là ph i có m t vài s khác nhau gi a hành tr ng c a các h t và các ph n h t tương ng c a chúng. Mô hình Chu n ã k t h p s khác nhau ó qua m t hi n tư ng g i là s vi ph m i x ng CP. M t s i x ng b phá v c a t nhiên ã ư c xác minh b ng th c nghi m trong th p niên 1960. Hi n tư ng này liên h tam giác ơn nh t v i th gi i th c, b i vì quy mô vi ph m i x ng CP – và do ó m c khác nhau gi a v t ch t và ph n v t ch t – t l v i di n tích c a tam giác này.

Hình 1 (Ngu n: TEK Image/Science Photo Library)

Bài toán tam giác v t ch t, 1/12

Tuy nhiên, m t s s vi ph m i x ng CP mà Mô hình Chu n tiên oán ch có th gi i thích cho kho ng m t ph n t c a s chênh l ch v t ch t – ph n v t ch t chúng ta nhìn th y trong vũ tr . Th c ra, ây ch là m t trong nhi u v n c a Mô hình Chu n. Nh ng bài toán khác cũng chưa ư c gi i quy t là gi i thích s h p d n hay tính ng nh t c a “v t ch t t i”. Vì v y, các nhà v t lí tin r ng, m c dù có nh ng tiên oán r t thành công, nhưng r t cu c thì Mô hình Chu n cũng s b thay th b i m t lí thuy t t ng quát hơn. M t cách ki m tra nh ng lí thuy t này là ti n hành kh o sát các c tính c a tam giác ơn nh t: theo Mô hình Chu n thì nó là m t tam giác hoàn ch nh, nhưng n u m t h t m i t n t i thì tam giác này s b “phá v ”. K t khi khám phá ra s vi ph m i x ng CP, nhi u thí nghi m khác nhau ã ư c ti n hành nh m kh o sát s nh hư ng c a nó lên các h t g i là kaon trung hòa, nhưng nh ng phép o này không liên h tr c ti p n các tính ch t c a tam giác ơn nh t. Tuy nhiên, trong vài năm tr l i ây, các nhà nghiên c u t i các phòng thí nghi m v t lí h t kh ng l , như BaBar Mĩ và Belle Nh t B n, ã có nh ng phép o chính xác các góc và chi u dài các c nh c a tam giác ơn nh t, b ng cách nghiên c u hành tr ng c a các h t khác g i là meson B. Nh ng k t qu nghiên c u g n ây cho th y bi u thu ư c r t g n v i m t tam giác. Nhưng v n còn có s b t nh trong thí nghi m, và vi c tinh l c nh ng hi u bi t c a chúng ta v tam giác ơn nh t v i nh ng thí nghi m trong tương lai là m t cách quy t nh nh m ưa n n v t lí ti n xa sang bên kia Mô hình Chu n. S vi ph m i x ng Theo Mô hình Chu n, toàn b v t ch t ư c c u thành t các quark và lepton, trong ó m i lo i h t này l i có 6 lo i hay 6 “mùi” khác nhau. C quark và lepton mùi m i lo i l i chia thành 3 dòng: i v i quark là up (lên) và down (xu ng), charm (duyên) và strange (l ), và top ( nh) và bottom ( áy); còn v i lepton m i dòng ch a m t lepton mang i n – electron, muon, và tau – và m t neutrino cùng tên tương ng. M i quark và lepton cũng có thành ph n ph n v t ch t tương ng. M i nguyên t u ư c c u t o ch t các h t thu c dòng th nh t – các quark up và down (chúng k t h p v i nhau hình thành nên proton và neutron) và electron. M t trong nh ng v n cơ b n c a v t lí h t là t i sao có hai, và ch có hai, dòng thành ph n v i nh ng tính ch t tương ng, còn kh i lư ng chênh nhau r t nhi u. làm ph c t p thêm b c tranh này c a th gi i h nguyên t , mùi v c a m t quark còn có th thay i do tương tác y u. Ch ng h n, phân h y beta h t nhân – trong ó m t neutron phân h y thành m t proton, m t electron và m t ph n neutrino electron – là do m t quark down trong neutron chuy n thành m t quark up b ng cách phát ra m t “boson W”, là m t trong nh ng h t mang tương tác y u. Vì boson W có i n tích ± 1 ( ơn v i n tích electron) nên s chuy n hóa như v y ch có th x y ra gi a các quark “lo i up” (up, charm, top) có i n tích + 2/3, và các quark “lo i down” (down, strange, bottom) có i n tích – 1/3. Kh năng x y ra m t trong chín s thay i mùi c a quark ư c mô t b ng m t ma tr n 3 x 3, g i là ma tr n h n h p Cabibbo – Kobayashi – Maskawa (CKM). Các hàng c a ma tr n ng v i các quark lo i up, các c t c a ma tr n ng v i các quark lo i down, và m i ô vuông c a ma tr n cho bi t xác su t x y ra s thay i mùi (xem hình bên dư i). Trong khi ó, tương tác y u c a các ph n quark l i b chi ph i b i liên h p ph c c a ma tr n CKM – ma tr n liên h p ư c thành l p b ng cách gi nguyên ph n th c c a m i thành ph n c a nó và i d u ph n o. Vì v y, n u

Bài toán tam giác v t ch t, 2/12

ma tr n CKM không có các thành ph n o thì các quark và ph n quark s có các tương tác y u gi ng h t nhau. Tuy nhiên, các thí nghi m cho th y r ng i u này không ph i là do s vi ph m i x ng CP. Kí hi u C và P là các toán t i x ng: C là liên h p i n tích, nghĩa là i m i h t trong h thành ph n h t c a nó; và P là tính ch n l , nghĩa là o d u c ba t a không gian. Cho n t n nh ng năm 1960, các nhà v t lí v n cho r ng n u tác ng ng th i toán t C và P trên m t h , thì h m i thu ư c s có tính ch t hoàn toàn tương t như h cũ. Tuy nhiên, vào năm 1964, Jim Cronin và Val Fitch trư ng i h c Princeton ã quan sát th y s phân h y c a các h t g i là kaon trung hòa có th i gian s ng dài, c u t o g m quark down và strange, và các ph n quark, không tuân theo i x ng CP. Khám phá này ã mang l i gi i Nobel cho Cronin và Fitch. Nó th t s là m t cú s c cho các nhà v t lí, vì 10 năm trư c ó Makoto Kobayashi và Toshihide Maskawa Nh t B n ã xu t m t gi i pháp dư i hình th c ma tr n CKM. Vào th i gian Cronin và Fitch khám phá ra s vi ph m i x ng CP, ngư i ta ch m i bi t n hai dòng quark u tiên, và ch cho phép t n t i ma tr n h n h p 2 x 2 v i các thành ph n s th c, do Nicola Cabibbo ưa ra vào năm 1963. Ý tư ng c a Kobayashi và Maskawa nêu ra v i dòng qaurk th ba, ưa n ma tr n 3 x 3 ch a các s ph c, và do ó có t cho s vi ph m i x ng CP. Vi c tiên oán s t n t i c a hai quark m i là m t bư c nh y v t v cơ b n, nhưng s m o hi m ã thu ư c k t qu khi quark bottom ư c phát hi n t i Fermilab Mĩ vào năm 1977. Th t v y, ma tr n CKM t n t i như là m t b ph n c a Mô hình Chu n ngay c trư c khi phát hi n ra quark top (h t ki u up c a quark top), cũng taij Fermilab Mĩ, vào năm 1995. Chín thành ph n c a ma tr n CKM không hoàn toàn c l p v i nhau. Ch ng h n, vì m t quark up ph i chuy n thành m t trong ba quark lo i down nên xác su t liên k t ph i ư c c ng l i. Th c ra, ma tr n CKM có th ư c bi u di n dư i d ng c a b n thông s c l p: ba “góc h n h p” th c và m t “pha” o d n t i s vi ph m i x ng CP. Tam giác ơn nh t ơn gi n là m t cách bi u di n nh ng con s này trong m t bi u . Nó ư c James Bjorken và Cecilia Jarlskog nêu ra l n u tiên vào năm 1988. Trong tam giác này, các góc (kí hi u là α, β và γ) và các c nh (Ru và Rt) tương ng v i s k t h p nh t nh c a các thành ph n c a ma tr n CKM (xem hình 5). Chi u cao c a tam giác ph thu c vào pha o, và vì ma tr n CKM ch a các s ph c nên tam giác nh t th là m t tam giác, ch không ph i là ư ng th ng m t chi u. M c dù Kobayashi và Maskawa ã tiên oán thành công dòng quark th ba, nhưng xác nh n th t s c n gi i thích chính xác s vi ph m i x ng CP. Các nhà nghiên c u ph i ch ra ư c r ng tam giác ơn nh t th t s là m t tam giác, b ng cách xác nh các góc và c nh c a nó. Ngư i ta có th làm i u này b ng cách kh o sát c n th n s phân h y c a các h t ư c ch n trư c, trong ó có x y ra s chuy n i quark mùi, và do ó liên quan n các thành ph n c a ma tr n CKM, tương ng v i m t trong các thông s c a tam giác. Trong các thí nghi m này, ngư i ta mong r ng s vi ph m i x ng CP các h t ch a các quark bottom s di n ra m nh hơn so v i các h t kaon ã ư c quan sát trư c ó. Nghĩa là, các h t ch a quark bottom có th x s r t khác v i các h t ch a

Bài toán tam giác v t ch t, 3/12

các ph n quark bottom. Có th quan sát th y i u này, ch ng h n, t c phân h y khác nhau thành nh ng s n ph m nh t nh c a meson B và các ph n meson (c u t o t m t quark ho c ph n quark bottom, và m t quark ho c ph n quark up ho c down). B ng cách nghiên c u “tính không i x ng CP” này các h meson B, các nhà nghiên c u có th tóm ư c nh ng tính ch t c a tam giác ơn nh t. ư ng sinh c a các quark bottom Ch m t ph n nh các meson B ch u s phân h y trong ó có s vi ph m i x ng CP như tiên oán. Do ó, có ư c tam giác ơn nh t, chúng ta ph i c n ph i t o ra m t s lư ng l n r t l n meson B, b ng thi t b va ch m h t có tên là “Xư ng B”. Trong c máy này, các electron và positron va ch m vào nhau năng lư ng thích h p, t o ra m t h t g i là h t Y (4S). H t này c u t o t m t quark và m t ph n quark top, nó h u như phân h y ngay t c thì thành m t meson và m t ph n meson B. c bi t, các chùm electron và positron trong nh ng va ch m này không có cùng năng lư ng nên s b o toàn xung lư ng ch c ch n r ng các meson sinh ra ang chuy n ng. i u này cho phép các nhà nghiên c u xác nh ư c th i gian c n thi t h t phân h y, và do ó tính ư c t c phân h y c a chúng, t kho ng cách mà chúng i ư c trư c khi phân h y. Hai c máy không i x ng như v y ã ư c hoàn t t t i Trung tâm Máy gia t c tuy n tính Stanford (SLAC) California và KEK Nh t B n. M c tiêu ban u c a các xư ng B này là o góc β c a tam giác ơn nh t. Mà t c c a các va ch m electron – positron ph thu c vào s ư c lư ng các meson B c n thi t o thông s này m t cách chính xác. Th t may m n, lúc b y gi ngư i ta ã ư c tính ư c i u ó, và r i thì quark top ư c tìm th y n ng hơn nhi u so v i d oán. S tính toán sai này, cùng v i cu c ch y ua gi a SLAC và KEK, khi n cho các c máy t t i t c va ch m c c kì cao. Trên m t t c p meson B ã ư c t o ra b i hai c máy, và các detector i kèm v i chúng – BaBar t i SLAC và Belle t i KEK – ã thu ư c d li u úng như mong i. Quá trình c bi t cho phép ngư i ta o ư c góc β là tính không i x ng t c phân h y c a các meson B0 (m t ph n quark bottom và m t quark down) và các ph n meson B 0 (m t quark bottom và m t ph n quark down) thành hai meson khác, KS (kaon trung hòa có th i gian s ng ng n) và J/ ψ (m t quark và m t ph n quark charm). S không i x ng này x y ra do m t meson B0 có th phân h y thành m t meson J/ψ ho c là m t meson KS m t cách tr c ti p, ho c sau khi “dao ng” thành B 0 - quá trình x y ra ngư c l i i v i m t h t B 0 . Dao ng là hi n tư ng mà nh ó m t meson B trung hòa có th chuy n thành các ph n meson c a nó b ng cách t c th i t o ra m t c p h t – ph n h t “ o” c a các quark top – nguyên lí b t nh cho phép các quark top n ng hơn sinh ra nhưng ch trong m t kho ng th i gian r t ng n. Do s giao thoa cơ lư ng t gi a các tuy n phân h y tr c ti p và dao ng, nên v trung binh các meson B0 s ng lâu hơn m t chút trư c khi phân c bi t c a ma tr n h y thành J/ψ và KS so v i các h t B 0 . Vì nh ng nguyên t CKM tương ng v i s chuy n i mùi trong phân h y dao ng và tr c ti p, nên l n c a s không i x ng này t l v i sin2β. quan sát s không i x ng này, trư c tiên các nhà nghiên c u c n ph i nh n ra s lư ng l n các phân h y t o thành J/ψ và KS. Vi c này tương i khó khăn vì

Bài toán tam giác v t ch t, 4/12

th c t là các phân h y ki u này ch x y ra m t l n trong s 2000 phân h y (xem hình 2). Sau ó, chúng ta c n ph i bi t là h t B0 hay B 0 t va ch m ban u ã phân h y thành J/ψ và KS. i u này có th th c hi n b ng cách quan sát xem meson khác ư c t o ra trong va ch m electron – positron phân h y như th nào xác nh nó 0 0 xác nh có ph i là B hay B - m t công vi c có tên là “b t mùi”. Cu i cùng, th i gian s ng c a meson B, ta ph i xác nh ư c v trí t i ó nó phân h y. Nhu c u b t mùi và o v trí phân h y m t cách chính xác là tiêu chí khi thi t k các detector BaBar và Belle (xem ph n dư i).

Hình 2. Trong xư ng B, electron và positron va ch m v i nhau v i năng lư ng v a sinh ra m t h t Y (4S). H t này ngay t c thì phân h y thành m t meson B0 và m t meson B 0 . Khi năng lư ng electron cao hơn positron thì meson B s bay kh i hư ng c a chùm electron trư c khi phân h y trong vòng vài pico giây. Lo i phân h y c bi t h p d n xác nh s vi ph m i x ng CP là khi m t meson B phân h y thành m t meson KS và J/ψ. Hai h t này tương ng s phân h y thành m t c p pion và m t c p muon. Tuy nhiên, vì m t h t B0 ho c m t h t B 0 u có th t o ra nh ng s n ph m này, nên các nhà nghiên c u c n ph i xác nh s phân h y c a meson B khác trong s ki n xác minh s n ph m sinh ra là c a h t nào. V trí hai meson B phân h y ph i ư c xác nh tìm th i gian s ng c a các h t (t1 và t2). Mô hình Chu n d oán các meson B0 tính trung bình s phân h y mu n hơn m t chút so v i các meson B 0 , còn mu n hơn bao nhiêu là ph thu c vào góc β c a tam giác ơn nh t. i nghiên c u BaBar và Belle ã công b k t qu ban u c a h v phân h y B → J/ψ Ks vào năm 2001. úng như Mô hình Chu n d oán, chúng ta th y m t s i x ng l n t c phân h y c a h t B0 và B 0 - i u này cho phép các nhà nghiên c u xác nh góc β c a tam giác ơn nh t. Các i nghiên c u ã c i ti n nh ng phép o này, và giá tr trung bình ư c th gi i công nh n hi n nay là β = 21.2° ± 1.0°. Th t v y, góc β có giá tr khác không có nghĩa là s vi ph m i x ng CP d t khoát x y ra trong h meson, và l n c a góc phù h p v i nh ng
0

Bài toán tam giác v t ch t, 5/12

nghiên c u trư c ây v các hi u ng vi ph m kaon.

i x ng CP nh hơn nhi u trong h

Tuy nhiên, nh nghĩa m t tam giác, c n ph i o ít nh t là hai góc. Ban u ngư i ta cho r ng có th o góc sin2α b ng cách gi ng như o góc sin2β, nhưng s d ng phân h y B0 n+ n- thay cho phân h y B0 → J/ψ Ks. Vì các pion c u t o t các quark và ph n quark up và down, các nguyên t khác c a ma tr n CKM b t bu c ph i sánh v i phân h y d ng th hai trên, và do ó có th o ư c m t góc khác. Tuy nhiên, không gi ng như phân h y B0 → J/ψ Ks, s không i x ng trong phân h y B0 n+ n- không t l ơn gi n v i sin2α, nên c n ph i tính toán thêm m i rút ra góc m t cách chính xác. Tương t như v y, trong khi ôi khi ngư i ta bi t r ng có th thu ư c góc th ba, DK (trong ó D là γ, b ng cách o s không i x ng CP trong các phân h y B0 meson ch a các quark charm), th t khó thu ư c s cư ng ép chính xác cho thông s này, vì ch m t trong s m t tri u meson B là phân h y thành các tr ng thái thích h p. Tuy nhiên, ã có nh ng ti n b gây n tư ng sâu s c khi ti n hành o ư c c α và β, nh s h p tác gi a nh ng nhà lí thuy t và th c nghi m, cho ra i nh ng kĩ thu t phân tích m i. Giá tr trung bình ư c th gi i công nh n hi n nay là α = 92° ± 7° và γ = 82° ± 20°. Trong ph m vi sai s , ba góc này qu th c có t ng b ng 180o. o các c nh tam giác C nh c a tam giác nh t th là gì ? Theo nh nghĩa thì c nh áy có chi u dài b ng 1, còn hai c nh kia ph i ti n hành o b ng th c nghi m ki m tra xem chi u dài c a chúng có phù h p v i các góc hay không. Ngư i ta g i vi c này là “ch ng ” tam giác. N u Mô hình Chu n là chính xác thì m i phép o ph i phù h p v i m t góc riêng r , còn m i l ch u ch ng t s ng tr c a m t quy lu t v t lí m i. Trong khi các phép o góc d a vào tính không i x ng CP gi a các meson B và các ph n meson, thì các c nh tam giác có th ư c xác nh chì t nh ng t c phân h y thích h p. i u nay nghe có v ít cam go hơn, nhưng ph c t p s gia tăng áng k khi o ng th i c hai c nh. C nh bên trái c a tam giác ph thu c vào nguyên t c a ma tr n CKM liên quan t i các quark up và bottom, Vub. Có hai k ho ch o giá tr c a nó: k ho ch th nh t là “bao g m”, c n ph i o t c meson B phân h y thành b t c h t nào khác ch a m t quark up (c ng v i m t lepton và m t neutrino); k ho ch th hai là “lo i tr ”, ch yêu c u o t c phân h y c a h t có liên quan. Trong c hai trư ng h p, c n ưa vào m t s d ki n lí thuy t ngo i suy các s o thành giá tr c a Vub, giá tr ư c xác nh n hi n nay là |Vub| = (4.09 ± 0.26) × 10–3. Như v y, chi u dài c nh bên trái c a tam giác là Ru = 0.381 ± 0.014. Vi c o c nh kia c a tam giác ơn nh t hi n th i còn nhi u vư ng m c. D ki n ch y u xác nh c nh này là nguyên t CKM Vtd, nó chi ph i t c chuy n hóa t m t quark top thành m t quark down. Hi n t i, năng lư ng trong các xư ng B v n còn quá th p có th t o ra nh ng quark top c c n ng. Hơn n a, m t s lư ng ít i quark top ư c t o ra trong các máy va ch m năng lư ng cao l i phân h y ch y u thành quark bottom. i u này khi n cho chúng ta không th quan sát ư c s phân h y hi m có c a chúng so v i các quark nh hơn, c trong thí nghi m hi n nay và thí nghi m xu t s p th c hi n.

Bài toán tam giác v t ch t, 6/12

Tuy nhiên, v n không h n là b t c. Như ph n trư c ã nói n, các quark top o có th ư c t o ra trong s dao ng c a meson B, và hóa ra là t c c a các dao 0 0 ng B - B , ư c mô t b i thông s ∆md, l i b chi ph i b i Vtd. Th t là m t thách th c to l n cho các nhà lí thuy t trong vi c tính toán h ng s liên h Vtd v i ∆md, nhưng ngư i ta có th thu ư c chút thành qu n u xem xét các dao ng c a m t meson trung hòa khác g i là B0s (m t ph n quark bottom và m t quark strange), xác nh b i ∆ms. c bi t, v i kĩ thu t g i là s c ng l c h c lư ng t lư i, ngư i ta thu ư c h ng s liên h t s |Vtd|/|Vts| v i ∆md/∆ms. Vì giá tr c a ∆md và |Vts| là ã bi t, nên ch còn m t thông tin còn thi u là ∆ms.

Hình 3. Thi t l p tam giác ơn nh t. Các nhóm nhà v t lí lí thuy t và th c nghi m qu c t như UTFit và CKMFitter ang t s o các góc và c nh c a tam giác ơn nh t xác nh xem tam giác này có th t s là m t tam giác hay không. Trong hình trên, l y t nhóm nghiên c u CKMFitter, các s o th c nghi m và sai s c a chúng ư c bi u di n b ng các d i trên m t ph ng ph c trong ó tam giác ơn nh t ư c d ng lên (màu en). N u các s o là thích h p thì m t s ch n l a nh tam giác s kh p v i m i ràng bu c còn l i, nói theo ngôn ng hình v thì các d i màu s ch ng lên nhau t i m t i m. S o chính xác góc sin2β t thi t b BaBar và Belle ư c bi u di n b ng m t hình nêm h p màu xanh dương, còn các s o kém chính xác hơn c a α và γ tương ng ư c bi u di n b ng hình lư i li m màu xanh dương và hình nêm màu sáng xanh lá cây. i v i các c nh c a tam giác, s ràng bu c chi u dài c nh bên trái t t c chuy n i quark up thành quark bottom ư c bi u di n b ng vòng tròn màu xanh lá cây, còn s ràng bu c v c nh bên ph i t các dao ng meson B ư c bi u di n b ng vòng tròn màu vàng (vòng tròn màu cam là s o các dao ng B0s t i Fermilab g n ây). Các s o trư c ó v s vi ph m i x ng CP t các kaon ư c bi u di n b ng hình hyperbol màu xanh lá cây. T t c các s o phù h p v i nh c a tam giác ơn nh t u n m trong d i

Bài toán tam giác v t ch t, 7/12

nh màu

. ây là m t thành công l n c a Mô hình Chu n trong vi c gi i thích s vi ph m i x ng CP.

Vi c o ∆ms hơi khó vì các dao ng B0s - B 0 s r t nhanh. Tuy nhiên, h i năm ngoái, thí nghi m CDF t i Fermilab cho s o ∆ms chính xác m t cách khác thư ng là vào kho ng 2,75 THz (xem Physics World, s tháng 7/2006, trang 32 – 34). Vi c này cho phép ngư i ta xác nh chi u dài c a c nh còn l i c a tam giác là Rt = 0.904 ± 0.028. B ng cách t t t c các s o góc và c nh thu ư c trên m t bi u riêng, bây gi chúng ta có th xác nh xem chúng có phù h p v i m t góc riêng nào ó hay không (xem hình 3). Trong ch ng m c nh t nh, m i th tương h p v i m t tam giác có chi u cao 0.344 ± 0.016. Cu c tìm ki m quy lu t v t lí m i Các phép o chính xác c a tam giác ơn nh t là m t th ng l i c a các xư ng B và Mô hình Chu n, tuy nhiên, nó cũng khi n nhi u nhà v t lí c m th y th t v ng. Lí do là b t k nh ng thành công c a Mô hình Chu n, thì ây v n chưa ph i là m t câu chuy n tr n v n. Các s li u không gi i thích ư c tính không i x ng v t ch t – ph n v t ch t trong vũ tr , nó cũng không gi i thích ư c v t ch t t i và năng lư ng t i mà các nhà vũ tr v n cho r ng ó là thành ph n c u thành ch y u c a vũ tr , nó cũng không gi i thích ư c s h p d n. Ngư i ta có th nhi t thành hi v ng các k t qu t máy va ch m hadron l n LHC, s kh i ng vào cu i năm nay t i CERN, s cung c p b ng ch ng v t lí cho phía bên kia Mô hình Chu n. Các nhà v t lí không kiên nh n n a, và các phép o quark top có th mang t i manh m i trư c khi có LHC – ch ng h n, nh ng phép o chính xác hơn cho th y r ng các góc và c nh c a tam giác ơn nh t không tương h p chính xác v i nhau. M t mâu thu n trong tam giác ơn nh t có th th y b ng cách so sánh giá tr c a góc β xác nh t các phân h y B0 → J/ψ Ks v i s o cũng c a góc này trong nh ng phân h y khác, ch ng h n như phân h y trong ó m t quark bottom chuy n thành m t quark strange. Nh ng phân h y này x y ra thông qua “các vòng l p” h t o, trong ó quark bottom phân h y thành m t boson W o và m t quark lo i up, r i sau ó quark này l i tái k t h p hình thành m t quark strange. N u n ng hơn, các h t n nay chưa bi t có th ư c sinh ra m t cách mau chóng trong nh ng vòng l p này, nh hư ng n vi c o t c c a nh ng phân h y này. Các phép o g n ây t BaBar và Belle cho th y th c s có nh ng h t m i xu t hi n trong các vòng l p làm trung gian cho nh ng phân h y như th . Hi n t i, sai s th c nghi m quá l n khi n chúng ta chưa th kh ng nh ư c i u gì, nhưng ây là m t g i ý cho nh ng lí thuy t bên kia Mô hình Chu n, ch ng h n như lí thuy t siêu i x ng, m t lí thuy t có l ang chi ph i th gi i th c c a chúng ta. Trong khi các xư ng B c i ti n nh ng phép o c a h thì LHC s v nên m t b c tranh c n c nh hơn. Trong khi có kho ng m t tri u meson B ư c sinh ra m i ngày t i BaBar và Belle thì m i giây LHC t o ra s lư ng meson B nhi u hơn con s này nhi u l n. c bi t, thí nghi m LHCb, m t trong b n detector t xung quanh máy va ch m LHC, s cho phép ti n hành nh ng phép o chính xác hơn nhi u v các thông s , ch ng h n như góc γ, thông qua các nghiên c u t m v s d i dào c a các h t ch a quark bottom (xem Physics World, tháng 10/2006, trang 37 – 39). Tuy nhiên, do m i va ch m proton – proton t i LHC s sinh ra hàng trăm h t, trái ngư c hoàn toàn v i các va ch m electron – positron x y ra trong xư ng B ch sinh ra h t

Bài toán tam giác v t ch t, 8/12

meson B và ph n meson, nên vi c nh n d ng lo i phân h y thích h p úng là m t thách th c l n. Bên c nh vi c sinh ra nhi u h t ch a quark bottom hơn, m t thu n l i cơ b n n a c a LHC là nó có th t o ra a d ng ch ng lo i các h t nhóm này, c bi t là meson B0s, m t h t không sinh ra trong các xư ng B. i u này s cho phép ti n hành nh ng phép o ∆ms chính xác hơn, và quan tr ng hơn là cho phép nh ng nghiên c u ban u v s vi ph m i x ng CP các meson B0s. Thí d , LHCb s nghiên c u phân h y B0s → J/ψ Φ, tương t v i phân h y B0 → J/ψ Ks trong các xư ng B. Không gi ng như phân h y B0, tính không i x ng trong phân h y này do Mô hình Chu n tiên oán khá nh . Do ó, n u ngư i ta quan sát th y m t lư ng áng k s vi ph m i x ng CP, thì i u ó s mang n m t cái nhìn sáng s a cho quy lu t v t lí m i. Dư ng như s quan sát quy lu t v t lí m i cũng là o n k t c a câu chuy n n n v t lí B và tam giác ơn nh t. Nhưng th c ra, m t khám phá như v y c n r t nhi u công s c xác nh tính ch t chi ti t c a các h t m i, và xác minh xem li u nh ng k t qu vi ph m i x ng CP có th thêm ư c gì hay không vào s h t h ng trong hi u bi t c a chúng ta v v t ch t th ng tr trong vũ tr . Vì lí do này, các nhà nghiên c u ang xu t m t “Xư ng Siêu Mùi” – m t máy va ch m electron – positron tương t như xư ng B hi n có, nhưng có t c va ch m ít nh t là l n hơn 100 l n. M t thí nghi m như v y cũng s cho phép chúng ta thi t l p chính xác tam giác ơn nh t - m c dù có th sau ó nó không th t s là m t tam giác n a – cũng như bư c u nghiên c u nh ng quá trình c bi t nh y v i nh ng tính ch t c a quy lu t v t lí m i, ví d như s phân h y c a lepton tau. V y, khi nào thì m t tam giác không ph i là m t tam giác ? Trong ch ng m c c a nh ng k t qu n tư ng thu ư c c a các nhà nghiên c u t i BaBar và Belle, chúng ta có th nói r ng bây gi chưa ph i lúc ! Nhưng chúng ta bi t r ng ph i có s vi ph m i x ng CP vư t ngoài kh năng gi i thích c a Mô hình Chu n, và chúng ta hi v ng các h t m i là nguyên nhân gây ra hi n tư ng này s s m ư c tìm th y t i LHC. i u này cũng g i ý r ng nh ng nghiên c u chính xác hơn s v ch ra m t ch h c a tam giác, m ra m t lĩnh v c nghiên c u phong phú m i tóm b t nh ng tính ch t c a n n v t lí m i. PH L C Ma tr n CKM và tam giác ơn nh t Mô hình Chu n c a v t lí h t cơ b n ch a 6 “mùi” c a quark: up (u), down (d), charm (c), strange (s), top (t) và bottom (b) – chia thành ba dòng quark “lo i up” (u, c và t) có i n tích + 2/3 và quark “lo i down” (d, s và b) có i n tích – 1/3. Các quark có th chuy n mùi t lo i up sang lo i down, và ngư c l i, thông qua tương tác y u. Xác su t cho m i s chuy n i mùi này x y ra ư c mô t b ng m t ma tr n 3 x 3 v i các nguyên t s ph c, g i là ma tr n Cabibbo – Kabayashi – Maskawa (CKM), VCKM. Ví d , bình phương c a nguyên t Vud cho xác su t m t quark up chuy n thành m t quark down. Xác su t tương ng i v i các chuy n i ph n quark ư c cho b i liên h p ph c c a ma tr n này, V*CKM. Th c ra thì hai ma tr n này không ng nh t (vì chúng ch a các s ph c), và không gi i thích ư c hi n tư ng vi ph m i x ng CP, vì th các quark và ph n quark hành x hơi khác nhau.

Bài toán tam giác v t ch t, 9/12

Vì các tương tác y u ph i b o toàn xác su t – nghĩa là m t quark lo i up ph i chuy n thành m t trong ba quark lo i down ch không th chuy n thành b t c h t nào khác – nên ma tr n CKM ph i “ ơn nh t”. V m t toán h c, m t ma tr n là ơn nh t khi nhân nó v i liên h p Hermitian V+CKM (hoán v c a liên h p ph c c a nó) thì k t qu thu ư c là m t ma tr n ơn v . Quan h này ưa n s phương trình liên h các nguyên t c a ma tr n CKM. M t s phương trình là k t qu c a s b o toàn xác su t m t cách tr c ti p – nghĩa là bình phương c a các nguyên t hàng ho c c t ph i c ng l i b ng m t – nhưng có m t s phương trình trong ó t ng c a ba s ph c b ng không, ch ng h n như V*ubVud + V*cbVcd + V*tbVtd = 0.

Hình 4. Quan h ki u th hai trên có th miêu t b ng th trên “bi u Argand”, bi u có các tr c tương ng v i các s th c và s o. Trên bi u ki u như v y, m t s ph c ư c bi u di n b ng m t o n th ng, và t ng c a m t vài s ph c có th bi u di n b ng cách n i uôi nhau h t như khi c ng các vectơ. Trong các phương trình ơn nh t c a ma tr n CKM, t ng c a ba s ph c là b ng không, cho nên ba o n th ng n i uôi nhau t o thành m t tam giác g i là “tam giác ơn nh t”. Có c th y 6 tam giác ơn nh t – m i tam giác cho m t c p hàng ho c c t trong ma tr n CKM – và chi u cao c a m i tam giác tương ng v i lư ng vi ph m i x ng CP trong s chuy n i c a các quark có liên quan.

Hình 5. a ph n các tam giác r t thon dài, tương ng v i k t qu vi ph m i x ng CP r t nh . Tuy nhiên, tam giác mô t s chuy n i quark top và down ư c d oán là có các c nh dài x p x b ng nhau. Vì t m quan tr ng c a tam giác này, nên nó thư ng ư c g i là tam giác ơn nh t “ ó”. Ngư i ta thư ng v tam giác ơn nh t có chi u dài m t c nh thu t l l i b ng ơn v và quay c nh này n m d c theo

Bài toán tam giác v t ch t, 10/12

tr c th c. Chi u dài c a hai c nh kia và các góc tương ng v i s k t h p c a các nguyên t c a ma tr n CKM và ph i ư c xác nh b ng th c nghi m.

BaBar và Belle M t tri u meson B ư c t o ra m i ngày trong các máy va ch m electron – positron t i SLAC Mĩ và KEK Nh t B n. Các s n ph m phân h y c a meson B ư c kh o sát b ng các detector h t kh ng l bao g m nhi u h th ng con như BaBar (hình 6) t i SLAC và Belle (hình 7) t i KEK.

Hình 6. (Ngu n: Lawrence Berkeley National Lab)

Hình 7. (Ngu n: KEK) Mu n xác nh v trí meson B phân h y, c n ph i o chính xác ư ng i c a các s n ph m phân h y, công vi c có th thu ư c b ng các detector silicon t càng g n i m va ch m càng t t. M t v n cũng quan tr ng là xác nh lo i h t ư c sinh ra trong các phân h y. C hai thí nghi m u s d ng kĩ thu t nh n d ng h t ki u m i, t n d ng “b c x Cerenkov” sinh ra m t h t tích i n truy n qua m t môi trư ng v i v n t c l n hơn v n t c truy n ánh sáng trong môi trư ng ó. Góc phát ra tia sáng này ph thu c vào kh i lư ng c a h t cho phép phân bi t, ch ng h n, pion v i kaon.

Bài toán tam giác v t ch t, 11/12

Tam giác ơn nh t - Tam giác ơn nh t là m t bi u tr u tư ng bi u di n cách th c 6 quark ã bi t có th chuy n hóa thành quark khác thông qua l c y u. - Nó là m t b ph n thi t y u c a Mô hình Chu n c a v t lí h t cơ b n vì nó gi i thích s khác nhau tinh t gi a v t ch t và ph n v t ch t g i là vi ph m i x ng CP. - Mô hình Chu n tiên oán bi u này là m t tam giác hoàn ch nh, còn nhi u lí thuy t t ng quát hơn cho r ng không hoàn toàn như v y. - Các nhà nghiên c u t i các máy va ch m h t g i là xư ng B Mĩ và Nh t B n trong th i gian g n ây ã ti n hành nh ng phép o chính xác các góc và c nh c a tam giác ơn nh t. - M c dù nh ng phép o này phù h p v i bi u tam giác, nhưng các nhà v t lí v n ti p t c tìm ki m s sai l ch nh m hé m m t quy lu t v t lí m i. - Các c máy tương lai, như Máy Va ch m Hadron L n và Xư ng Siêu Mùi, s cho phép ti n hành nh ng phép o chính xác hơn nh m ki m tra các quy lu t v t lí vư t kh i Mô hình Chu n. hiepkhachquay (d ch t Physics World, tháng 4/2007) 13/4/2007, http://hiepkhachquay.3000mb.com

Bài toán tam giác v t ch t, 12/12

S

TH T V TR NG THÁI SIÊU R N
Matthew Chalmers

Năm 2004, các nhà nghiên c u ã có báo cáo b ng ch ng rõ ràng u tiên v tính siêu ch y helium-4 r n. Tuy nhiên, theo Matthew Chalmers mô t thì nh ng công trình lí thuy t và th c nghi m m i ây ã mang th c tr ng m t “siêu ch t r n” như th vào vòng nghi v n. N u như m t ngành v t lí ư c ánh giá b i s lư ng ngư i t gi i thư ng Nobel ã làm vi c v i nó, thì ngành nghiên c u hi n tư ng siêu ch y ch c ch n là m t trong nh ng ngành thành công b c nh t. Ngành này ã khai sinh ra g n 20 ngư i t gi i Nobel, k t gi i Nobel v t lí năm 1913 trao cho Heike Kamerlingh Onnes, ngư i ã khám phá ra hi n tư ng siêu d n, cho n gi i thư ng năm 2003 cho Alexei Abrikosov, Vitaly Ginzburg và Tony Leggett ghi nh n nh ng óng góp c ah i v i lí thuy t siêu d n và siêu ch y. Nguyên nhân vì sao th t ơn gi n: nh ng hi n tư ng ph n tr c giác này, nh ó mà dư i m t nhi t nh t nh, v t ch t lan ch y không h b c n tr , và hi m có m u hành tr ng cơ lư ng t nào ư c nhìn th y thang vĩ mô. “Có ý ki n trong s các nhà v t lí nghiên c u v t ch t hóa c cho r ng vai

trò c a Big Bang i v i vũ tr là vai trò c a các “siêu” tr ng thái i v i v t lí nguyên t ” - l i c a Phillip Anderson, thu c trư ng i h c Princeton Mĩ, ngư i cùng chia gi i thư ng Nobel v t lí năm 1977 cho công trình nghiên c u c a ông v c u trúc i n t c a các v t li u t tính và m t tr t t . “ a s m i ngư i u không bi t li u s hi u bi t d a trên các khái ni m c a chúng ta v th gi i xung quanh mình n t lĩnh v c này, ch ng h n như s phá v i x ng và cơ ch Higgs, là bao nhiêu”. Hi n tư ng siêu ch y ư c phát hi n pha l ng vào năm 1938, khi Pjotr Kapitsa - ngư i nh n gi i Nobel năm 1978 cho nghiên c u ó - nh n th y helium-4 l ng t nhiên x s như th nó có nh t b ng không khi ư c làm l nh dư i nhi t kho ng 2 K. Không h có s c n tr dòng ch y, ch t siêu l ng có th làm nhi u chuy n kì quái như bò lên m t thành bình ch a hay truy n qua nh ng khe nh ch r ng vài nguyên t . Hi n tư ng siêu d n, m t hi n tư ng nhi t th p có k ch b n tương t , trong ó các dòng i n truy n i không có i n tr , là do s siêu ch y c a các electron ghép ôi. Tuy nhiên, năm 2004, Moses Chan thu c trư ng i h c bang Penn Mĩ, và nghiên c u sinh c a ông khi ó là Eun-Seong Kim ã công b b ng ch ng cho tính siêu ch y trong m t khung c nh kém ch c ch n hơn nhi u: m ng nguyên t c a kh i r n helium-4.
© hiepkhachquay S th t và tr ng thái siêu r n | Trang 1/10

M t pha v t ch t “siêu r n” như th có th ch y qua m t ch t r n bình thư ng như th không có nó ó. Gi ng như hi n tư ng siêu ch y trong ch t l ng, hành tr ng kì l này ã ư c tiên oán là m t h qu c a hóa c Bose-Einstein m t s chuy n pha trong ó t t c các h t trong h rơi vào cùng m t tr ng thái cơ b n và do ó không còn có th xem chúng như nh ng th c th c l p chuy n ng h n lo n. S suy s p lư ng t như th có kh năng là do các nguyên t helium-4 là boson, t c là các h t có xung lư ng góc spin nguyên. T năm 1995, khi các nhà v t lí Mĩ ch t o ư c hóa c Bose-Einstein (BEC) l n u tiên pha khí b ng cách làm l nh các nguyên t boson tính rubi i và natri xu ng n nhi t vài trăm nano Kelvin - nh thành t u ó mà h ã ư c trao gi i Nobel v t lí năm 2001 - nh ng h này ã cung c p m t “phòng thí nghi m” chưa h có ti n l trong l ch s nghiên c u cơ ch gây ra tính siêu ch y. N u như siêu ch t r n th t s t n t i, nó có nghĩa là hóa c Bose-Einstein ã ư c quan sát th y pha r n, cũng như pha l ng và pha khí.

Hình 1. Nh ng nghiên c u m i ây cho th y “hi n tư ng siêu r n” helium-4 là k t qu c a tính không hoàn h o trong c u trúc tinh th c a nó, ch chưa h n là m t pha m i c a v t ch t. Ngu n: Photolibrary

M c dù m t vài nhóm nghiên c u ã xác nh n thông báo năm 2004 c a Chan, nhưng nh ng thí nghi m g n ây cho th y óng vai trò quan tr ng là s m t tr t t trong tinh th làm gia tăng nghi v n v vi c m t pha siêu r n như th có ư c quan sát th y hay chưa. Hơn n a, các nhà lí thuy t không ng ý hoàn toàn v i cơ ch nào ã chi ph i tính siêu r n. “Tình tr ng th t h t s c u ám”, Chan th a nh n.

© hiepkhachquay

S th t và tr ng thái siêu r n | Trang 2/10

Siêu d u v t Kh năng m t ch t siêu r n, trong ó hóa c Bose-Einstein t n t i ng th i v i m ng nguyên t u n c a ch t r n, không có gì m i: nó ã ư c tiên oán l n u tiên b i nhà các lí thuy t ngư i Nga Alexander Andreev và Ilya Liftshitz vào năm 1969. Thay vì các nguyên t c l p ch u s c l i, h xu t r ng tr ng thái siêu r n s xu t hi n t s hóa c c a các l tr ng nguyên t . Trong a s ch t r n, các l tr ng ư c t o ra khi m t nguyên t m t nút m ng nào ó ư c gi i phóng, thư ng là do năng lư ng nhi t. Nhưng trong trư ng h p helim-4, ch t ch hóa c nhi t c c th p và áp su t cao (xem hình 2), các nguyên t liên k t quá y u nên các l tr ng có th t n t i c không tuy t i, do năng lư ng “ i m không” lư ng t . S t n t i kh dĩ c a nh ng l tr ng i m không như v y ã thuy t ph c John Goodkind thu c trư ng i h c California San Diego, lùi l i th p niên 1980, r ng tr ng thái siêu r n r t áng nghiên c u. “S t n t i BEC pha r n cũng quan tr ng như vi c khám phá ra hi n tư ng siêu ch y helium l ng”, ông nói. “Nó là m t tr ng thái m i c a v t ch t hơi khác thư ng”. S d ng siêu âm kh o sát c tính c a helium-4 khi nó ư c làm l nh, Goodkind chú ý t i s tăng t ng t v v n t c và s tiêu tan sóng âm g n 200 mK, mà ông gi i thích là do s chuy n pha nhi t ng l c h c - có kh năng là m t BEC. Th t áng ti c là vào lúc ó ngu n tài tr cho Goodkind ã c n, nhưng k t qu b t thư ng c a ông ã gây ư c s chú ý c a Kim và Chan.

Hình 2. Helium-4 là ng v ph bi n hơn trong s hai ng v c a helium, còn ng v kia là helium-3. áp su t và nhi t bình thư ng, helium t n t i tr ng thái khí, ch y u dùng cho các khinh khí c u do t tr ng nh c a nó. Khi ư c làm l nh xu ng g n không tuy t i, helium tr thành ch t l ng và nhi t 2,17 K, nó chuy n thành ch t siêu l ng ch y không có nh t (do nh ng quy lu t cơ b n c a cơ h c lư ng t , các nguyên t helium-3, là fermion ch không ph i
© hiepkhachquay S th t và tr ng thái siêu r n | Trang 3/10

boson gi ng như helium-4, tr thành ch t siêu l ng nhi t th p hơn nhi u, 0,0025K, m t khi chúng ã ghép ôi t o nên boson). Không gi ng như nh ng nguyên t khác, helium không ông c không tuy t i, mà ch ông c dư i tác d ng c a áp su t. ã ư c tiên oán t vài th p k trư c, nh ng thí nghi m g n ây cho th y helium-4 b nén có th rơi vào m t tr ng thái m i c a v t ch t g i là siêu r n dư i nhi t kho ng 200 mK.

ư c kích thích b i vi n c nh quan sát m t hi n tư ng m i s ưa tài th c nghi m khéo léo c a h i n gi i h n, Kim và Chan ã t ra nhi m v tìm ki m tr ng thái siêu r n vào năm 1999. H s d ng m t máy dao ng xo n, g m m t t bào hình tr ch a y helium áp su t cao bao quanh trong m t ĩa th y tinh Vycor t ong. T bào ó, có th treo lên b ng m t cái c n, khi ó có th quay t i trư c và sau. B ng cách ghi nh n chu kì dao ng trong khi t bào ư c làm l nh xu ng g n không tuy t i, các nhà nghiên c u có th tìm th y d u v t c a quán tính quay phi c i n - s gi m t ng t chu kì dao ng c a t bào s ánh d u s b t u m nh m c a hi n tư ng siêu ch y helium-4 r n bên trong nó. Khi v t m u t t i nhi t 175 mK, ây chính xác là cái mà h quan sát ư c (xem hình 3). “ m t nhi t th p, helium-4 r n không x s như m t ch t r n”, Chan

nói. “Tôi không còn m n i s lư ng thí nghi m i u khi n mà chúng tôi ã th c hi n v i các t bào khác nhau thuy t ph c chính chúng tôi v hi n tư ng”. Kim và Chan ã công b k t qu nghiên c u c a h vào tháng 1/2004, k t lu n r ng s gi m quán tính quay mà h quan sát ư c “có kh năng” là do 2% helium-4 ã ch u s hóa c Bose-Einstein sang tr ng thái siêu r n (Nature 427 225). Bay lư n v t v trư c n n v t lí c i n, thành ph n ma qu này c a h v n th nh thơi trong cơ c u phòng thí nghi m, d dàng i vào và ra kh i m ng nguyên t bình thư ng khi t bào quay xung quanh nó.

© hiepkhachquay

S th t và tr ng thái siêu r n | Trang 4/10

Hình 3. B ng ch ng có s c thuy t ph c nh t cho th y helium-4 r n có th tr thành ch t siêu r n n t nh ng thí nghi m máy dao ng xo n. Như ư c khám phá b i Eun-Seong Kim và Moses Chan vào năm 2004, m c quán tính quay và do ó, chu kì dao ng c a helium-4 r n gi m nhi t nhi t kho ng 175 mK (màu ), cho th y m t s ph n trong tinh th ã tr i qua s chuy n pha sang tr ng thái siêu ch y v n ng yên khi helium-4 r n “thông thư ng” bao quanh quay xung quanh nó. Các nhà nghiên c u không h nhìn th y hành tr ng như th i v i t bào gi l p (màu en) ho c khi thí nghi m ư c l p l i v i ngư i anh em fermion tính c a helium-4 là helium-3 (màu xanh dương). Hơn n a, b ng cách tăng hàm lư ng helium-3 t p ch t trong m u helium-4 (các ư ng màu, l ch th ng ng xu ng), thì nhi t chuy n pha siêu r n tăng theo và k t qu cu i cùng bi n m t khi t p ch t helium-3 chi m 0,1%.

i u quan tr ng là Kim và Chan ã nhìn th y không có hành tr ng nào như v y khi không lâu sau ó h l p l i thí nghi m s d ng helium-3. Không gi ng như ngư i anh em boson tính n ng hơn c a chúng, các nguyên t helium-3 là fermion nghĩa là, chúng có spin bán nguyên và do ó b nguyên lí lo i tr c m t o nên BEC. Tuy nhiên, có kh năng cho các nguyên t helium-3 t o ra BEC n u như trư c h t chúng ghép ôi hình thành nên boson, m t quá trình na ná như s ghép ôi c a các electron trong hi n tư ng siêu d n, có th x y ra nhi t th p hơn nhi u. Th t v y, quan sát u tiên th y s siêu l ng helium-3 vào năm 1972 ch 2,7 mK - ó là kì công mà David Lee, Douglas Oscheroff và Robert Richardson ã ư c ghi nh n b ng gi i Nobel v t lí năm 1996 - là m t d u hi u rõ ràng cho m i liên h gi a hi n tư ng siêu ch y và hóa c Bose-Einstein. Tuy nhiên, do t m quan tr ng ti m tàng c a vi c khám phá ra pha siêu r n, rõ ràng v n còn m t s vi c ph i làm trư c khi Kim và Chan buông t “có kh năng” cho thông cáo c a h . c bi t, có kh năng là cái “quán tính phi c i n” mà h ghi nh n ư c ơn gi n ch là do m t l p helium-4 trong m u tr nên b b y trong các l kích thư c nanomét c a ĩa th y tinh Vycor mà trong ó helium-4 ph i ư c ch a gi nó áp su t c n thi t. Do ó, ôi nghiên c u ã l p l i thí nghi m s d ng m t kh i helium-4 r n, quan sát s gi m quán tính quay cho th y 1% m u ã tr nên siêu r n. “ i u này cho th y cái mà chúng tôi quan sát là m t hi n tư ng vĩ mô ch không ph i là m t hi n tư ng lư ng t , c c b ”, Chan lưu ý. Kh ng nh d t khoát c a ôi nghiên c u v vi c khám phá ra hi n tư ng siêu r n ã ư c công b úng lúc vào tháng 9/2004 (Science 305 1941). Hoàn toàn h n lo n Thôi thúc trư c k t qu nghiên c u n t trư ng i h c bang Penn, các nhóm nghiên c u khác s m b t u n l c tái t o l i thí nghi m máy dao ng xo n c a Kim và Chan. Vào u năm 2006, ba nhóm nghiên c u như v y ã xác nh n k t qu siêu r n: Keiya Shirahama và các c ng s t i trư ng
© hiepkhachquay

i h c Keio, Nh t B n

S th t và tr ng thái siêu r n | Trang 5/10

(arXiv.org/abs/cond-mat/0607032); Minoru Kubota và sinh viên c a ông t i trư ng i h c Tokyo (arXiv.org/abs/cond-mat/0702632); và John Reppy - ngư i ã tìm ki m không thành tr ng thái siêu r n vào cu i th p niên 1970 - và h c trò c a ông là Sophie Rittner t i trư ng i h c Cornell, Mĩ (Phys. Rev. Lett. 97 165301).

Hình 4. T bào thí nghi m ch a helium-4 mà Kim và Chan ã dùng th c hi n i u kh ng cu i cùng v hi n tư ng siêu r n vào năm 2004.

nh

T t các các nhóm này u xác nh n r ng dư i nhi t kho ng 200 mK, ch ng 1% helium-4 r n ch y không theo cách c i n. Tuy nhiên, trong thí nghi m Cornell, Reppy và Rittner cũng nh n th y, b ng vi c duy trì nhi t c a helium-4 r n g n i m tan ch y c a nó trong vài gi ng h sau ó làm l nh d n d n n tr l i, h có th làm gi m tín hi u siêu r n xu ng dư i 0,05% và th m chí còn làm cho nó bi n m t hoàn toàn. Vì s “tôi luy n” như th ư c mong i làm giám m c không ho n h o trong ch t r n, nên i u này cho th y hành tr ng siêu r n quan sát ư c không ph i là c tính chung c a kh i helium-4 r n mà là k t qu c a s khi m khuy t hay sai l ch trong c u trúc tinh th . M t s thí nghi m khác n a cũng ng h cách gi i thích v s không hoàn h o này. H i u năm nay, ch ng h n, Reppy ã l p l i thí nghi m kh i helium-4 c a Kim và Chan, nhưng v i m u ư c làm nóng và làm l nh tr l i c c nhanh làm xu t hi n s m t tr t t , tìm th y n 20% kh i r n tr nên siêu ch y (Phys. Rev. Lett. 98 175302). Trong khi ó, m t trong nh ng sinh viên m i c a Chan, Tony Clark, nh n th y khi m t ơn tinh th c c kì tinh khi t c a helium-4 ư c t trong m t máy dao ng xo n, thì ph n siêu r n ch có 0,3%. “Tôi th y toàn b nh ng k t qu m i này r t khó hi u”, Chan nói. “ i u kì qu c là helium r n gi i h n trong th y tinh Vycor trong thí nghi m ban u c a chúng tôi, và trong vàng
© hiepkhachquay S th t và tr ng thái siêu r n | Trang 6/10

x p trong m t thí nghi m khác [2005 J. Low Temp. Phys. 138 159], có ch t lư ng t hơn nhi u so v i trong k t qu m i nh t c a Reppy - cho t i nay chúng tôi tìm th y ph n siêu r n ch có 2% mà thôi”.

Hình 5. Moses Chan trư c chi c máy dao ng xo n c a ông trư ng i h c bang Penn. Có th ông s là ngư i ti p theo t gi i Nobel cho hi n tư ng siêu ch y.

Trư ng h p ch t siêu r n có v b làm lu m

i b i các thí nghi m “dòng

m t chi u” c l p ư c ti n hành b i John Beamish và các c ng s t i trư ng i h c Alberta, Canada, không bao lâu sau k t qu năm 2004 c a Kim và Chan. i nghiên c u ã t helium-4 r n trong m t dãy ng mao d n và tìm ki m b ng ch ng tr c ti p c a hi n tư ng siêu r n b ng cách t o ra s chênh l ch áp su t trong m u và xem xét b t kì s chuy n kh i lư ng nào x y ra (2006 Phys. Rev. Lett. 96 105304 and 95 035301). “Hành tr ng c a helium-4 r n hơi khác v i ch t siêu l ng”, Beamish nói. “K t qu c a chúng tôi cho th y khi h nhi t xu ng 30 mK, helium-4 r n không ch y i”. Các nhà lí thuy t ra tay c u nguy Nhi u nhà lí thuy t không ng c nhiên chút nào trư c k t qu c a nh ng thí nghi m máy dao ng xo n ph i ph thu c m nh m vào nh ng i u ki n mà dư i ó m u helium-4 r n ư c chu n b trư c. M t ph n y là do nh ng tính toán th c hi n b i Nicolay Prokofev và Boris Svistunov t i trư ng i h c Massachusetts và m t s ngư i khác, k c David Ceperley trư ng i h c Illinois, cho th y các l tr ng không th t n t i không tuy t i. K t qu là hi n tư ng siêu ch y tinh th helium-4 có th không có nguyên nhân do hóa c Bose-Einstein c a các l tr ng. Th t v y, h i năm ngoái, chính Chan ã nghi ng v l i gi i thích này khi ông nh n th y t l siêu r n không gi m như m t hàm c a áp su t, úng ra nó ph i
© hiepkhachquay S th t và tr ng thái siêu r n | Trang 7/10

như v y n u như s gi m quán tính quay quan sát ư c là do s hình thành hóa Bose-Einstein (Phys. Rev. Lett. 97 115302). Nhưng, m t lí do còn thuy t ph c hơn n a

c

nghi ng tiên oán năm 1969

c a Andreev và Liftshitz là nh ng ti n b g n ây trong vi c tìm hi u xem các lo i sai h ng tinh th nh t nh có th t o ra d u hi u gi ng như siêu r n như th nào. “Trên cơ s nh ng tính toán u tiên trên nguyên t c b ng s , chúng tôi m b o cho s t n t i c a ít nh t hai pha siêu r n c a helium-4”, Svistunov nói. M t pha, ông nói, x y ra các l p ngoài g gh siêu ch y, các l p r ng kho ng ba nguyên t phân cách các vùng nh hư ng tinh th khác nhau (Phys. Rev. Lett. 98 135301). Pha kia là pha th y tinh siêu ch y, trong ó các nguyên t helium-4 hình thành m t tr ng thái m t tr t t không gian nhưng là tr ng thái “siêu th y tinh” r t b n (Phys. Rev. Lett. 96 105301). Sebastien Balibar t i Phòng thí nghi m v t lí th ng kê, thu c Ecole Normale Supérieure, Paris, m i ây ã tìm th y b ng ch ng cho tính siêu ch y tinh th helium-4 v i các l p ngoài g gh . M c dù m t m ng lư i các th c th như v y s t o ra quán tính quay phi c i n bi u hi n trong máy dao ng xo n, nhưng ông và nh ng ng s c a mình ã thay vì v y l i s d ng m t d ng c gi ng như cái phong vũ bi u tìm ki m d u hi u tr c ti p c a hi n tư ng siêu r n (xem hình 6). Tương t như thí nghi m dòng ch y c a Beamish và các c ng s , ý tư ng c a h là ch a helium-4 r n bên trong m t ng th y tinh và dùng camera theo dõi dòng ch y kh i ph n ng l i s chênh l ch cao gi a trong ng và ngoài ng (Science 313 1098).

Hình 6. Sebastien Balibar và các c ng s ã l p y hai ng mao d n có chi u cao khác nhau b ng helioum-4 r n (bên trái) và s d ng m t camera quan sát xem hai h có t t i tr ng thái cân b ng không (t c là có gi ng như ch t l ng không). i v i các tinh th có l p ngoài g gh (như ch ra trên hình bên ph i, trong tinh th helium-4 r n r ng kho ng 1 cm2), i nghiên

© hiepkhachquay

S th t và tr ng thái siêu r n | Trang 8/10

c u ã th t s quan sát ư c dòng ch y kh i như th . Ngu n: R Ishiguro, S Sasaki, S Balibar

“Nh ng tinh th ch t lư ng t t không bi u hi n dòng ch y, còn nh ng tinh th có l p biên g gh và do ó có m t s m t tr t t nh t nh, thì l i bi u hi n dòng ch y”, Balibar nói. Tuy nhiên, ông th a nh n r ng th t khó cho m t m ng lư i l p ngoài g gh siêu ch y gây ra m t t l siêu r n l n trong các thí nghi m máy dao ng xo n. “Có kh năng là các l p ngoài g gh ã liên k t các vùng l ng hay như th y tinh trong nh ng tinh th m t tr t t t o ra m t d u hi u siêu r n l n”, ông nói. B i vì nh ng l p ngoài g gh như v y không th s p th ng hàng trong nh ng khe h p c a v t li u, nên i u này gi i thích t i sao Beamish và các c ng s không nhìn th y dòng ch y như th trong thí nghi m ng mao d n c a h . H i tháng 2 năm nay, Victor Grigo’ev và các ng s Vi n Hàn lâm Khoa h c Ucraina ã công b b ng ch ng cho pha th y tinh c a Prokofev và Svistunov helium-4 r n (arXiv.org/abs/cond-mat/0702133). B ng cách o chính xác áp su t c a m u c a h là m t hàm c a nhi t , T, h tìm th y m t s l ch kh i s ph thu c T4 như lí thuy t c i n trông i sang ph thu c vào T2 nhi t dư i 300 mK. i nghiên c u cho bi t ây là cái mà ngư i ta trông i n u như pha th y tinh ư c hình thành, và cho r ng m t pha như v y có th gi i thích nh ng k t qu d thư ng trư c ây helium-4 r n. Chan hi v ng nh ng nghiên c u như th này, tìm ki m d u hi u nhi t ng l c h c tr c ti p c a hi n tư ng siêu r n, s giúp gi i quy t v n gi i thích nguyên nhân gây ra d u hi u siêu r n quan sát th y trong thí nghi m c a ông. “Tr thí nghi m siêu âm nguyên b n c a Goodkind thì b ng ch ng rõ ràng nh t cho hi n tư ng siêu r n t trư c n nay v n n t nh ng phép o máy dao ng xo n”, ông nói. “Theo quan i m c a tôi, các k t qu c a Balibar có kh năng là do các màng helium-4 l ng ch y d c theo “các v t n t” hay l p ngoài g gh và không có liên quan n hi n tư ng siêu r n quan sát th y trong nh ng thí nghi m c a chúng tôi”. Nhóm c a Chan hi n ang ti n hành các nghiên c u nhi t ng l c h c c a riêng mình. T i cu c h p c a Vi n V t lí Mĩ h i tháng 3 năm nay, m t trong s nh ng sinh viên m i c a ông, Xi Lin, ã ưa ra các s o công su t nhi t c a helium-4 r n như là m t hàm c a nhi t , cho th y nó có d ng như lí thuy t c i n trông i c ng thêm m t nh n a cùng nhi t (kho ng 80 mK), t i ó các tín hi u máy dao ng xo n xu t hi n. “Chúng tôi c n ph i làm m t thí nghi m i u khi n ư c hơn n a v ch rõ i u này trư c khi chúng tôi có th nói c c i này có liên quan t i hi n tư ng siêu r n hay không”, Chan nói.
© hiepkhachquay S th t và tr ng thái siêu r n | Trang 9/10

Siêu nghi v n Li u Chan có ph i là ngư i ti p theo nh n gi i Nobel cho hi n tư ng siêu ch y không ? “Trên cơ s b ng ch ng th c nghi m hi n nay, chúng tôi không bi t ông y có quan sát ư c tr ng thái siêu r n hay không và do ó chúng tôi không bi t là nó có t n t i hay không ?”, Goodkind nói. “Ch nh ng thí nghi m máy dao ng xo n m i cho th y rõ ràng tín hi u - nh ng nghiên c u khác v dòng ch y tr c ti p c ng v i nh ng thí nghi m tán x neutron và tia X cho th y không có b ng ch ng cho hi n tư ng siêu r n và các n l c tìm ki m d u hi u nhi t ng l c h c t trư c n nay v n chưa thành công”. Tuy nhiên, Goodkind hi v ng s a d ng c a nh ng cu c tìm ki m th c nghi m hi n tư ng siêu r n hi n nay - bao g m c nh ng nghiên c u m i ây ti n hành b i Beamish tương t v i thí nghi m năm 1997 c a riêng ông - s có th nh n ra nguyên nhân c a hành tr ng kì l mà Chan và ông ã th y. Tony Leggett t i trư ng i h c Illinois, ngư i ã ch ra vào năm 1970, r ng quán tính quay phi c i n là d u hi u c a tr ng thái siêu r n, cho r ng nh ng k t qu c a Rittner-Reppy m i ây v i các tinh th m t tr t t là r t có n tư ng. “Theo tôi, nh ng d li u này cho th y cái mà ngư i ta nhìn th y hi n nay là m t n n ng h c d thư ng, ch không ph i là quán tính quay phi c i n”, ông nói. Nhưng ông nói thêm r ng gi i quy t v n m t cách ch c ch n, chúng ta c n m t thí nghi m “Hess-Fairbank”, trong ó helium-4 r n ư c ưa vào chuy n ng quay i n m t chi u thay vì i n xoay chi u như trong máy dao ng xo n.
Phillip Anderson tán thành v cơ b n. “Không có thí nghi m nào trông th y hi n tư ng siêu r n m t cách thích áng, nhưng h th t s ã nhìn th y b ng ch ng cho ch t l ng lư ng t ”, ông nói. Anderson g i ch t l ng này là ch t l ng xoáy, b i vì, theo ông nói, b ng ch ng c ng c ý tư ng r ng xoáy - m t thông s thi t y u trong mô t hi n tư ng siêu ch y - b lư ng t hóa ch không ng h ý tư ng xoáy b ông l i. Trong khi ó, Chan - ngư i thích không chú tâm l m n kh năng có m t chuy n i n Stockholm - ang t p trung vào vai trò c a nh ng ch h ng m ng tinh th b ng cách ưa có h th ng s m t tr t t vào m u tinh th helium-4 r n và o ph n ng siêu r n c a nó. “Th t thú v khi b lôi cu n vào m t thí nghi m ã có nhi u nhà lí thuy t dành h t tâm trí c a h ào b i nó và khuy n cáo các ng s th c nghi m tham gia cu c tìm ki m”, ông nói. “ ôi khi, ti n b n hơi ch m, và ngư i ta có th n n lòng trư c nh ng ng c t t i om om. Nhưng vi c khám phá này úng là còn thú v hơn c vi c c m t cu n ti u thuy t trinh thám”.
Matthew Chalmers (Physics World, tháng 5/2007) hiepkhachquay d ch

© hiepkhachquay

S th t và tr ng thái siêu r n | Trang 10/10

Ti ng v ng t Big Bang
Craig J. Hogan Sóng h p d n mang t i m t phương pháp vô song nghiên c u s l m phát và nh ng quá trình cơ b n khác c a vũ tr th i r t sơ khai, và có l còn k t n i lí thuy t dây v i th gi i th c nghi m… Cái nhìn c a chúng ta v vũ tr mãi mãi thay i. K t khi khoa h c b t u, t t c ki n th c c a chúng ta v cái n m trên, n m dư i, và n m xung quanh chúng ta n t nh ng d ng năng lư ng ã quen thu c t lâu nay: ó là ánh sáng, phát ra b i nh ng i tư ng thiên văn xa xôi; và v t ch t, dư i d ng các h t như tia vũ tr . Nhưng hi n nay chúng ta ang m t v trí nghiên c u vũ tr b ng m t d ng hoàn toàn khác c a năng lư ng mà cho t i nay v n chưa phát hi n tr c ti p ư c – ó là các sóng h p d n. Là m t tiên oán ch y u c a thuy t tương i r ng Einstein, các sóng h p d n là nh ng dao ng c a không-th i gian phát sinh b i s gia t c c a t t c các d ng kh i lư ng và năng lư ng. Nh ng môi trư ng h p d n c c m nh như l en ho c sao ôi neutron phát ra các sóng có biên l n nh t, còn t n s sóng ph thu c các ngu n ó chuy n ng như th nào. Nh ng chuy n ng quy mô nh , như chuy n ng c a các l en kh i lư ng c sao, phát ra sóng h p d n t n s cao, còn nh ng i tư ng l n hơn, như các l en siêu tr ng, chuy n ng ch m hơn và t o ra tín hi u có t n s th p hơn. Truy n qua t t c các lo i v t ch t t c ánh sáng, sóng h p d n l p y toàn b vũ tr và do ó có th mang thông tin t s khai sinh c a chính không-th i gian.

Ngu n phát sóng h p d n m nh nh t (màu ) là s h p nh t c a hai l en ( nh: NASA)

Trên toàn th gi i, m t vài máy dò sóng h p d n hi n ang thu th p d li u, trong ni m hi v ng r ng chúng s l n u tiên phát hi n ư c nh ng nhi u ng nh xíu này c a không-th i gian. Nh ng giao thoa k kh ng l này – LIGO Mĩ, GEO-600 c, VIRGO Italia và TAMA Nh t B n – u ang t ng phút tìm ki m nh ng thay i chi u dài tương i c a hai cánh tay kích c kilomét gây ra b i s truy n sóng h p d n. Trong vài năm t i, chúng s có th phát hi n nh ng tín hi u t n s cao (c 100 Hz ho c cao hơn) phát ra b i nh ng v t th h p d n m nh m nh t (xem hình 1).

Ti ng v ng t Big Bang | Trang 1/11

Các máy dò sóng h p d n không ch h n ch ch Trái t: m t d án qu c t g i là Laser Interferometer Space Antenna (LISA) hi n nay ang ch qu tài tr có th phóng lên qu o vào kho ng năm 2017. Thoát kh i môi trư ng n ào c a hành tinh chúng ta, ba phi thuy n c a LISA s s d ng laser hình thành m t b ba cánh tay giao thoa k , m i cánh dài 5 tri u kilomét. Do ó s m nh này s có th phát hi n ư c s nhi u ng trong không-th i gian xu ng t i 1 mHz và th p hơn n a, thăm dò vùng ph sóng h p d n ư c bi t là ch a m t s lư ng l n và a d ng ngu n phát.

Hình 1. Ph sóng h p d n. Sóng h p d n m ra m t cánh c a m i nhìn vào vũ tr s cho phép chúng ta kh o sát nh ng s ki n mà không có tín hi u i n t nào t n t i. Trong vài năm t i, các giao thoa k m t t GEO600, LIGO, VIRGO và TAMA có th phát hi n ư c các sóng h p d n t n s cao phát ra b i nh ng i tư ng thiên văn c c m nh, mang l i khám phá tr c ti p u tiên v nh ng nhi u ng này trong không-th i gian. V i nh ng cánh tay dài hơn nhi u c a nó, giao thoa k LISA, n u ư c phóng lên, s có th phát hi n các sóng h p d n t n s th p hơn, có kh năng là nh ng sóng ó phát ra b i nh ng bi n i pha trong vũ tr sơ khai. nh ng t n s th p hơn, nh ng thí nghi m khác cũng s tìm ki m các tín hi u nh xíu c a sóng h p d n trong n n vi ba vũ tr ( nh: NASA)

Vì sóng h p d n cho phép chúng ta nghiên c u vũ tr v i m t d ng th c m i c a năng lư ng liên quan n t t c m i th , nên các máy dò sóng h p d n có l cũng ưa t i nh ng khám phá hoàn toàn b t ng - gi ng như kính thiên văn và kính hi n vi ã t ng th c hi n trong th i i c a chúng. Ngoài ra, sóng h p d n còn mang l i m t ghi nh n chi ti t nh ng s ki n x y ra trong giây th nh t, th hai,… c a vũ tr , cho phép chúng ta ch ng các mô hình như mô hình l m phát vũ tr , và nh ng cơ s v t lí c c oan và chưa ư c hi u rõ khác c a vũ tr sơ khai. Th t v y, các nhi u ng ma quái này c a không-th i gian ã th c s hư ng vũ tr sơ khai vào phòng thí nghi m ph c t p cho n n v t lí năng lư ng cao, có th giúp gi i quy t bài toán h p d n lư ng t .

Ti ng v ng t Big Bang | Trang 2/11

Kh o sát vũ tr l m phát S h p d n ã hé m cho chúng ta v m t vũ tr không nhìn th y ư c. Kho ng 70 năm v trư c, Fritz Zwicky ã khám phá ra hi u ng h p d n c a cái mà ngày nay chúng ta g i là v t ch t t i, khi ông nh n th y t c chuy n ng c a nh ng thiên hà nh t nh không th gi i thích ư c b ng lư ng v t ch t nhìn th y. Xác nh b n ch t c a riêng v t ch t t i – ngày nay ư c cho là chúng c u t o nên kho ng 21% c a vũ tr - là m t trong nh ng thách th c l n c a n n v t lí hi n i. Hơn n a, kho ng 10 năm trư c ây, các nhà thiên văn nh n th y th m chí m t ph n l n hơn n a c a vũ tr (ch ng 75%) ư c c u t o t “năng lư ng t i” – m t ch t y h p d n gây ra s giãn n c a vũ tr gia t c. V y li u chúng ta có th b t u d oán cái chúng ta có th tìm th y khi s d ng chính s h p d n kh o sát vũ tr ?

Hình 2. S ti n hóa c a vũ tr . Vũ tr ã tr i qua nh ng s thay i k ch tính trong l ch s 13,7 t năm c a nó, m c dù hi u bi t c a chúng ta v vũ tr sơ khai v n còn nhi u ch h . N n vi ba vũ tr cho bi t cư ng và s phân c c c a ánh sáng ban sơ khi nó 380.000 năm tu i sau Big Bang, lúc vũ tr tr nên trong su t v i ánh sáng. Do ó chúng ta không th s d ng b c x i n t nghiên c u tr c ti p vũ tr trư c th i i m này, m c dù s l m phát nhi t và s phân c c c a n n vi ba trên quy mô r t l n th t s b o qu n nh ng s ki n s m hơn nhi u x y ra trong s l m phát vũ tr . M t khác, sóng h p d n truy n tr c ti p t i máy dò c a chúng ta t chính s b t u r t s m c a th i gian, mang thông tin v nh ng s ki n vũ tr m i quy mô qua toàn b l ch s vũ tr ( nh: NASA)

Trong khi chúng ta có kh năng khám phá ư c nh ng ngu n không bi t trư c phát ra sóng h p d n trong vũ tr g n ây (t c là chưa lâu l m), m t hi v ng là các máy dò sóng h p d n s cho chúng ta bi t v nh ng i u ki n h p d n c c m nh t n t i s m hơn nhi u trong l ch s c a vũ tr (xem hình 2). B c x i n t ã mang t i b ng ch ng tr c ti p c a nhi u quá trình x y ra trong th i kì này. Ví d , quang ph t v t ch t xa ã gián ti p soi sáng cách th c h t nhân nh ư c t o ra
Ti ng v ng t Big Bang | Trang 3/11

trong vài phút u tiên c a vũ tr , còn phông n n vi ba vũ tr cho m t b c nh ch p nhanh c a vũ tr khi nó m i 380.000 tu i sau Big Bang. Phông n n này – m t bi n b c x i n t t n s th p l nh l o – ư c t o ra sau khi vũ tr giãn n và l nh cho phép nguyên t hydrogen hình thành (quá trình g i là tái k t h p). Các photon trư c ó b tán x b i nh ng h t tích i n trong plasma nguyên th y bây gi có th truy n i t do – bư c sóng quan sát ư c c a chúng ngày nay tr i ra trong vùng ph vi sóng. Phông viba vũ tr cho chúng ta bi t nhi u v s truy n sóng âm trong plasma nguyên th y, ngoài nh ng k t qu quan tr ng khác, ch ng h n như hình h c c a không gian. Nhưng sóng h p d n có th cho chúng ta bi t còn nhi u hơn n a v vũ tr sơ khai b ng cách kh o sát chuy n ng x y ra th i i m s m như th và quy mô nh như th mà nh ng v t tích i n t c a nó ã b xóa s ch trong tr ng thái cân b ng nhi t (xem hình 2). Ý tư ng hi n nay ư c trích d n nhi u nh t là kh năng phát hi n sóng h p d n t s l m phát vũ tr , m t th i kì giãn n gia t c b t u t c th i ngay sau Big Bang trong th tích c a vũ tr tăng lên t i 1080 l n trong kho ng th i gian m t ph n r t nh c a m t giây. S l m phát là mô hình t t nh t mà chúng ta có dùng gi i thích c u trúc quy mô l n c a vũ tr - nói cách khác, là s hình thành vũ tr to l n, gi i thích cái hích ban u cho s giãn n c a vũ tr và gi i thích s phát sinh các dao ng trong không-th i gian ươm m m cho s hình thành thiên hà. Cho n nay, chúng ta bi t r t ít v n n v t lí c a nh ng chương vô cùng cơ b n này c a l ch s vũ tr . Khi sóng h p d n ư c t o ra quy mô lư ng t trong s l m phát, vi c phát hi n ra chúng s cho bi t s t n t i c a graviton – h t gi nh trung chuy n h p d n và do ó là c a chính không-th i gian. Nh ng lư ng t ơn c này ư c cho là có nh ng dao ng in d u v t nh lên c u trúc c a không-th i gian ư c bơm căng lên quy mô l n b i s l m phát. Vi c phát hi n nh ng sóng h p d n nguyên th y ó, do ó s ki m tra xem cơ h c lư ng t có còn úng dư i nh ng m t r t cao. Nó cũng cho phép các nhà vũ tr h c ư c tính nh ng thông s như t c giãn n l m phát hi n nay không ư c n m rõ l m. Các sóng nguyên th y Cách t t nh t tìm ki m nh ng sóng h p d n sơ khai này là nghiên c u b c x vi ba n n vũ tr (CMB). Nh nhi u k t qu tuy t v i t nh ng thí nghi m như Cosmic Background Explorer (COBE) và Wilkinson Microwave Anisotropy Probe (WMAP), chúng ta ã phát hi n ư c v t tích c a nh ng lư ng t khác trong CMB – nh công trình ó mà các nhà nghiên c u COBE là John Mather và George Smoot ã ư c trao gi i Nobel V t lí năm 2006. S chênh l ch nh nhi t c a n n vi sóng m t m ng khác c a b u tr i là b ng ch ng tr c ti p cho các dao ng trong “trư ng l m phát” ã chi ph i s l m phát. Nh ng dao ng này là lí do t i sao v t ch t l i k t kh i v i nhau t o ra các thiên hà và nh ng c u trúc vũ tr khác mà chúng ta nhìn th y ngày nay. V i nh ng c g ng th c nghi m còn anh dũng hơn n a, ngư i ta có th khám phá ra tín hi u y u hơn nhi u c a graviton trong phông n n vi sóng. tách bi t nh ng óng góp c a các dao ng do graviton và do inflaton, chúng ta c n nghiên c u s phân c c c a CMB. Nh ng photon này tr nên b phân c c – t c là thành ph n i n trư ng c a sóng i n t có xu hư ng ng v m t
Ti ng v ng t Big Bang | Trang 4/11

hư ng nào ó – khi chúng tán x kh i các electron t do trong s tái k t h p ho c vài trăm tri u năm sau ó khi nh ng ngôi sao u tiên hình thành và tái ion hóa ch t khí bao xung quanh. Do hình nh dao ng nhi t trong CMB có m t thành ph n “t c c” – nghĩa là d c theo m t s tr c nó sáng hơn so v i d c theo nh ng tr c khác – nên các electron s dao ng nh d c theo nh ng hư ng nh t nh nhi u hơn. i u này làm tăng nh ng s phân c c khác, nhưng tín hi u t c c phát ra b i sóng h p d n th t c bi t do chính sóng h p d n có m t c trưng t c c hoàn toàn (Tính ch t này cho phép chúng ta phát hi n sóng h p d n b ng giao thoa k , xem hình 3). K t qu là sóng h p d n có th phát sinh nh ng dao ng phân c c x y ra nh ng nơi không có s nhi u lo n nhi t c cb .

Hình 3. Sóng h p d n trên m t t. Thi t b LIGO t i ài quan sát Hanford bang Washington, Mĩ, là m t trong s vài giao thoa k m t t có th s m th c hi n ư c s phát hi n tr c ti p u tiên ra sóng h p d n. Thi t b là m t giao thoa k Michelson, o nh ng thay i r t nh chi u dài c a hai cánh tay dài 4 km vuông góc nhau c a nó b ng cách làm b t ra m t xung laser m nh kh i hai cái gương l n t i u c a m i cánh tay. Thi t k này ư c ch n vì s d ch chuy n kh i lư ng gây ra b i sóng h p d n truy n qua có m t c trưng ngang và t c c, sóng tr i ra và nén theo hư ng vuông góc ngang v i hư ng truy n sóng. Cánh tay giao thoa k càng dài thì thi t b càng nh y v i nh ng s d ch chuy n như th ( nh: LIGO Laboratory)

Năm 2001, các nhà nghiên c u làm vi c thí nghi m DASI t i Nam C c ã phát hi n nh ng dao ng phân c c trong CMB m c mong i – t c là m t vài ph n trăm c a dao ng nhi t – và t ó nh ng thí nghi m khác như WMAP, BOOMERANG và Cosmic Bachground Imager ã xác nh n và m r ng k t qu DASI (xem hình 4). Nhưng vi c g r i tín hi u phân c c có liên quan ch có th mong ch t graviton – bao hàm m t hình nh phân c c gi ng như xoáy – thì khó hơn nhi u vì nh ng óng góp c a nó quá nh . Vi c phát hi n hình nh phân c c m c y u hơn là m c tiêu c a nh ng thí nghi m m i như Robinson Gravitational Wave Background Telescope ("BICEP") Nam C c và nhi u thí nghi m a d ng ã ư c lên k ho ch và xu t c trên m t t và trong không gian, g m Planck Explorer c a Cơ quan Không gian châu Âu, và cu i cùng là Beyond Einstein Inflation Probe c a NASA. Th t v y, m t ngày nào ó có th ngư i ta s phát hi n ư c nh ng sóng h p d n l m phát do graviton này b ng m t giao thoa k . V i y u và t n s cao c a tín hi u ã bi t, kh năng th c hi n i u này là có th trong mươi mư i năm n a. Nhưng ngư i ta ph i luôn luôn ghi nh kh năng có s b t ng . Ví d , có nh ng m u vũ tr h c “ti n Big Bang” kì l , trong ó các sóng t n s cao m nh phát hi n ư c v i kĩ thu t hi n nay.
Ti ng v ng t Big Bang | Trang 5/11

N u như hình nh graviton ư c tìm th y, nó s cho bi t nhi u hơn v m c nhanh mà vũ tr giãn n trong s l m phát và th c s hé m v chính s h p d n, vì d u hi u tr c ti p c a graviton mang l i m t s ki m tra có s c thuy t ph c c a cơ h c lư ng t dư i nh ng i u ki n hi m khi g p và c c oan. M t khác, gi ng như nhi u hi u ng h p d n khác ã mô t ây, ngư i ta không th nào phát hi n ư c t t c . Ví d , n u như s l m phát x y ra quá ch m, s óng góp c a graviton có th ơn gi n là quá y u phát hi n ư c.

Hình 4. B n phân c c c a phông n n vi sóng. Năm 2003, phi thuy n WMAP ã o ư c nh ng dao ng r t nh - kho ng 1/100.00 – nhi t c a b c x n n vũ tr (vùng có màu). Nh ng dao ng này, phù h p tuy t v i v i nh ng tiên oán c a lí thuy t Big Bang, phát ra trong s l m phát và ti n tri n dư i s nh hư ng c a c h p d n và áp su t c a plasma v t ch t b c x trư c khi các h t trong plasma tái k t h p hình thành nên nguyên t hydrogen. Chôn vùi trong hình nh này có th cũng là các dao ng t sóng h p d n nguyên th y, nhưng v i d u hi u c a chúng, các nhà nghiên c u ph i l p b n chi ti t s phân c c c a các photon cũng như nhi t c a chúng (các ư ng màu tr ng bi u di n vectơ phân c c i n). Vì sóng h p d n t o ra m t t c c không ng hư ng và do ó gây ra s phân c c mà không có s dao ng nhi t , nên chúng (và ch có chúng) có th phát ra hình nh phân c c không th bi u di n dư i d ng gradient c a m t vô hư ng ( nh: NASA)

S chuy n pha vũ tr Có th là vũ tr v n ph ng l ng v m t h p d n và yên tĩnh sau khi l m phát, v i m t ít sóng h p d n phát ra. M t khác, s l m phát có th tr nên không b n khi nó i t i t n cùng, gây ra chuy n ng kh i c a kh i lư ng và năng lư ng phát ra nhi u s nhi u h p d n. Do ó, sóng h p d n mang n d u hi u c nh t vô nh c a n n v t lí này và nh ng s chuy n pha ch y u khác trong vũ tr sơ khai làm thay i ti n trình l ch s vũ tr . cu i kì l m phát, năng lư ng chân không n i kh ng l chi ph i s giãn n ư c cho là chuy n sang năng lư ng bình thư ng, không l m phát – t c là b c x nhi t dư i d ng nhi u h t chuy n ng nhanh, m t s trong chúng ti p t c tr thành phông n n vi sóng vũ tr . S chuy n pha này x y ra như th nào ph thu c vào cách mà năng lư ng chân không n i c a s l m phát k t h p v i các trư ng v t lí khác, ví d như các trư ng ã ư c mô t b i Mô hình Chu n c a n n v t lí h t. M c dù s k t h p này hi n nay không ư c hi u rõ l m, nh ng các mô hình l m phát cho th y m t ph n có th o ư c c a năng lư ng l m phát có th th t s chuy n thành nhi u h p d n. Không có lí do gì nghi ng r ng nh ng s chuy n pha như th trong vũ tr l i khác bi t h n v i nh ng gì nhìn th y hàng ngày trên Trái t. Th t v y, s l m phát có th có m t k t thúc t t p trong m t s chuy n pha gi ng như nư c chuy n t th l ng sang th hơi. Khi b n un m t m nư c, nhi t ư c chuy n thành năng lư ng trong nư c r i thành năng lư ng trong hơi nư c, trong su t quá
Ti ng v ng t Big Bang | Trang 6/11

trình ó, dòng v t ch t là không b n: hơi nư c hình thành trong các b t nư c quá nhi t v ra d d i m t khi chúng chuy n sang pha hơi, bi n m t bình nư c nóng yên tĩnh thành nh ng xoáy cu n tròn. Trong vũ tr sơ khai, m t s không n nh tương t có th gây ra b i s quá l nh t s giãn n vũ tr .

Dòng năng lư ng trong s chuy n pha vũ tr gi ng như trong m t thác nư c, v i s nhi u lo n trong ch t l ng vũ tr gây ra phông n n sóng h p d n ngày nay.

Nh ng s chuy n pha không m i m gì trong vũ tr h c. Trư c ây, vào năm 1949, Maria Mayer và Edward Teller ã vi t m t bài báo nói v nh ng m ng v t ch t giàu neutron kh i lư ng c sao hình thành trong s chuy n pha h t nhân vũ tr . Ngày nay, các nhà v t lí s d ng Mô hình Chu n và máy gia t c h t kh o sát t nhiên nh ng th i i m còn s m hơn n a – và do ó có năng lư ng cao hơn trong l ch s vũ tr . S chuy n pha là m t ph n ch y u c a Mô hình Chu n và các m r ng khác c a nó. Ví d , s c ng l c h c lư ng t (QCD) - ph n Mô hình Chu n mô t cách th c các quark tương tác v i nhau b ng cách trao i gluon – thư ng liên quan t i s chuy n pha x y ra năng lư ng vài trăm MeV, nh ó mà pha “hadron tính” c a v t ch t h t nhân quen thu c (ch ng h n proton và neutron) h p nh t t pha “súp quark” c a các quark và gluon t do. quy mô giàu năng lư ng tính hơn nhi u, vào c TeV (1012 eV), c a vũ tr sơ khai, chân không ư c cho là ã tr i qua m t s chuy n i t chân không “gi ” (tương ng v i vũ tr i x ng trong ó t t c các h t u không có kh i lư ng) thành chân không “th t” thu c vũ tr mà s i x ng b phá v và các h t có kh i lư ng mà chúng ta nhìn th y nh ng m c năng lư ng th p hàng ngày. Vi c kh ng ch các chi ti t c a quá trình “phá v i x ng i n y u” này, liên quan v i nó là boson Higgs n i ti ng, là m c tiêu ban u c a Máy Va ch m Hadron L n (LHC) t i CERN s i vào ho t ng vào u năm t i. Ý tư ng tìm ki m sóng h p d n t QCD và s chuy n pha vũ tr i n y u ã ư c ánh d u t nh ng bài báo c a Edward Witten thu c trư ng i h c Princeton và tôi h i th p niên 1980. K t ó, các nhà nghiên c u khác ã liên h s chuy n pha v i nh ng nguyên lí v t lí ít ư c bi t n nhưng thu c v vũ tr h c trong vũ tr r t ban sơ. Ví d , năm 1993, Andy Cohen thu c trư ng i h c Boston và David Kaplan và và Ann Nelson thu c trư ng i h c San Diego, c hai trư ng u
Ti ng v ng t Big Bang | Trang 7/11

Mĩ, cho r ng s không cân x ng là k t qu c a s chuy n pha có l m t ph n lò do s lư ng hơi nhi u các h t v t ch t so v i các h t ph n v t ch t trong vũ tr mà chúng ta quan sát th y hi n nay – m t quá trình quan tr ng mà v i nó chúng ta không h có d li u nào v s dư th a ó. M t kh năng h p d n khác là s chuy n pha là nguyên nhân t o ra không gian ba chi u c a chúng ta m t s th i i m trong vài ph n tri u t giây u tiên c a vũ tr . H i nh ng năm 1990, các nhà lí thuy t dây phát hi n th y th gi i ba chi u c a chúng ta có th ư c mô t ơn thu n dư i d ng m t “brane” ba chi u c a trư ng Mô hình Chu n n m trong m t không gian nhi u chi u hơn. Không bao lâu sau ó, tôi ã xu t r ng s n nh c a brane c a chúng ta là k t qu c a s chuy n pha t m t c u trúc khác trong nh ng vũ tr h c brane như th có th t o ra n n sóng h p d n quan sát ư c – th c t mang l i m t s ki m tra cho m t m u lí thuy t dây nh t nh. Năm ngoái, Lisa Randall t i trư ng i h c Harvard và Geraldine Servant t i CERN ã th c hi n m t mô hình ng l c h c brane n nh như th tiên oán m t s chuy n pha r t m nh t pha có s chi u cao hơn ban u sang “pha brane Randall-Sundrum”, và v i nó b c x h p d n có th d dàng phát hi n ra v i LISA. Gi ng như nhi u s chuy n pha tiêu bi u, ph sóng h p d n bi u th m t c c i t i t n s g n v i kích thư c ư ng chân tr i l ch v phía , là ph m vi mà ó nh ng ho t ng vũ tr h c d d i nh t x y ra, v i quy lu t lũy th a, chuy n ng quy mô nh có t n s cao hơn, chuy n ng phân h y, ch m hơn có t n s th p hơn. Vũ tr tĩnh l ng S t n t i c a s chuy n pha vũ tr và nh ng d u hi u h p d n kh dĩ c a chúng do ó cho th y vũ tr sơ khai không ph i là m t nơi yên tĩnh như nhi u ngư i v n tư ng. Trong t t c nh ng ví d chuy n pha này, năng lư ng ư c gi i phóng trong quá trình l ng d n sang tr ng thái m i, năng lư ng th p hơn ban u phát sinh dư i d ng chuy n ng kh i và ch sau này m i nhi t hóa thành chuy n ng h t vi mô. B ng cách s d ng sóng h p d n suy lu n ra nhi t t i h n hay “ i m sôi” c a nh ng s chuy n pha như v y và lư ng nhi t ti m tàng c a chúng, chúng ta có th nghiên c u nh ng quá trình vũ tr khó lòng o ư c b ng các phương pháp khác. Vi c chúng ta có th t s phát hi n ư c sóng h p d n t o ra b i nh ng s chuy n pha như v y hay không là tùy thu c vào t n s và biên c a chúng. T n s c a sóng ư c t ra b i th i gian c n thi t các b t c trưng c a “ch t l ng vũ tr ” va ch m nhau, còn biên ư c xác nh b i kích thư c c a b t và t c chúng va ch m. Do ó, c t n s và biên u ư c xác nh b ng s phân tách c thù c a các b t, có th ư c tính thông qua các nguyên lí nhi t ng l c h c cơ b n t nhi t t i h n và n nhi t mà không c n bi t n chi ti t v t lí c a s chuy n pha. Ví d , chúng ta mong i s t o thành h t nhân b t phát tri n nhanh chóng khi vũ tr l nh i xu ng dư i nhi t t i h n c a s chuy n pha và ng ng l i khi s phân tách gi a các b t t t i g n vài ph n trăm kích thư c c a vũ tr t i th i i m chuy n pha. Hi u su t mà năng lư ng ư c chuy n thành sóng h p d n, y u t xác nh biên c a chúng, cũng ư c ư c tính là kho ng 1% ho c th p hơn. Con
Ti ng v ng t Big Bang | Trang 8/11

s này nghe có v r t nh , nhưng vì s l ch v phía b i s giãn n c a không gian gi ng h t như ánh sáng thông thư ng, nên có th có m t phông n n sóng h p d n nhi u n a v i m t năng lư ng th p hơn 100 l n so v i b c x n n vũ tr . Kho n này có th sánh v i lư ng ánh sáng sao trong toàn b vũ tr . T n s c a b c x sóng h p d n ph thu c vào lúc x y ra s chuy n pha. Bư c sóng ngày nay là bư c sóng nguyên th y c a nó (t c là kho ng 1% kích thư c c a vũ tr khi ó) tr i dài ra b i lư ng vũ tr giãn n k t y. Ví d , s chuy n pha i n y u có “c b t” kho ng 1 milimét – th t s không quá khác bi t v i b t trong m un nư c nhà b n – cho nên ó là bư c sóng i n hình c a sóng h p d n nhi u khi chúng ư c t o ra. M t khi nó b l ch v phía i v i th i i m hi n t i, bư c sóng c a nh ng sóng h p d n này tr i dài ra t i 100 tri u kilomét. Bư c sóng này tương ng v i t n s trong ngư ng milihertz, t n s mà chúng ta có kh năng phát hi n v i các giao thoa k như LISA (hình 5).

Hình 5. Dò tìm sóng h p d n trong không gian M t giao thoa k trong không gian có th có nh ng cánh tay r t dài và tr i qua s giao thoa nh t nh ng dao ng không mong i gây nhi u tương t như nh ng thi t b trên m t t. M t d ng c như v y, do ó, có th nh y v i các sóng h p d n t n s th p ư c t o ra, ví d , b i các l en siêu tr ng, các h sao ôi lùn tr ng và s chuy n pha b c tera trong vũ tr ban sơ. LISA, thi t b s ư c phóng lên qu o trong 10 năm t i, s ch a các kh i h p kim vàng-platin trôi n i bên trong nh ng cái h p trong ba phi thuy n (t c là nơi ch có l c h p d n tác d ng lên chúng). Laser s o s chênh l ch h nguyên t gi a v trí c a m i kh i v i nh ng kh i tương t trong hai phi thuy n kia cách y 5 tri u kilomét gây ra b i sóng h p d n truy n qua ( nh: ESA)

B n giao hư ng vũ tr ư c xem xét dư i d ng b c x h p d n, vũ tr ban sơ mang t i m t phòng thí nghi m v t lí hi u qu b sung cho các máy gia t c h t như LHC. i u ki n trong vũ tr sơ khai m c năng lư ng TeV s sánh ư c v i năng lư ng va ch m proton-proton t i LHC, nhưng h vũ tr “t n t i” lâu hơn nhi u so v i các va ch m LHC và liên quan t i nhi u h t hơn. Th t v y, v i thu t ng chuy n pha, bao g m hi u ng t p th c a nhi u h t, vũ tr sơ khai mang t i m t phòng thí nghi m th m chí còn t t hơn c LHC ! Tuy nhiên, s chuy n pha và l m phát không ph i là phương th c duy nh t t o ra n n sóng h p d n m nh. Các lí thuy t v t lí ti n xa hơn Mô hình Chu n – g i
Ti ng v ng t Big Bang | Trang 9/11

là lí thuy t dây – bao g m nh ng c u trúc kì l như brane và dây, ngoài các h t và trư ng thông thư ng. ph m vi vi mô c a h t nhân nguyên t , hành tr ng gi ng như dây ư c suy lu n theo ki u mà l c m nh liên k t các proton v i nhau. Nhưng có th là t n t i nh ng dây b n dài hơn nhi u, hơi gi ng v i nh ng l c xoáy m ng, dài trong chân không. Nh ng “dây vũ tr ” như th - n u như t n t i – có th hình thành nhi u trong vũ tr sơ khai, b khuy t vào cu i kì chuy n pha l m phát và kéo căng ra n kích thư c l n b i s giãn n vũ tr , m t mát năng lư ng ch y u b i s phát ra sóng h p d n. Th nh tho ng, chúng có th còn r n n t gi ng như cái roi da và có “âm thanh” sóng h p d n tí tách d phân bi t, m t hi n tư ng mà Thibaud Damour Institut des Hautes Etudes Scientifique Paris và Alex Vilenkin trư ng ih c Tufts, Mĩ, m i ây ã xu t s mang l i nh ng d u hi u cho bi t s t n t i c a các dây. Tính ch t c a các dây vũ tr b ch ng b i sóng h p d n mà chúng sinh ra. Ví d , kh i lư ng trên ơn v chi u dài c a dây ph i nh hơn 10-9 ơn v không th nguyên, n u không thì n n sóng h p d n c a chúng s b phát hi n ra ngay. Th t v y, s ràng bu c v n n sóng h p d n này không n t giao thoa k mà n t s nh p xung t nh ng pulsar mili giây xa xôi. Gi ng như nh ng chi c bánh à kh ng l , các sao neutron ang quay xa này quay ch m d n t i t c n nh mà b n có th tiên oán th i gian n u n c a các xung v i chính xác kho ng 1 mili giây trên th p k (Nh ng xung này cũng ư c dùng theo dõi s thay i qu o trong h do b c x h p d n – khám phá mang n b ng ch ng t t nh t cho sóng h p d n t trư c t i nay và ã ưa t i gi i Nobel V t lí năm 1993 cho Russell Hulse và Joseph Taylor). S n nh kh ki n c a các tín hi u pulsar ó có th b phá v n u như có m t n n sóng h p d n vũ tr như v y. Tuy nhiên, khi LISA ư c phóng lên qu o trong ch ng m t th p k n a, thì nh ng gi i h n v dây vũ tr s t ư c t t hơn r t nhi u và có l chúng ta s th t s phát hi n ra các nhi u h p d n t chúng. Vi c phát hi n các dây vũ tr t b c x h p d n c a chúng s cho chúng ta bi t r t nhi u v cách mà các n n v t lí cơ b n tương thích v i nhau. Các dây vũ tr ư c mô t c trong lí thuy t dây và lí thuy t trư ng lư ng t , bi u hi n các m t v n còn ti m n các h t và trư ng phát hi n ư c t trư c t i nay. i u quan tr ng là các nhà v t lí ang th n tr ng tìm ki m nh m xây d ng m i liên k t gi a lí thuy t dây và các h t và trư ng ã bi t, và cách th c n i k t chúng v i lí thuy t lư ng t h p d n. Khi lí thuy t dây bư c vào th p k th ba, i u tr nên quan tr ng hơn bao gi h t là k t n i nh ng ý tư ng toán h c tuy t v i này v i d li u th c nghi m th c t . N n khoa h c m i c a các sóng h p d n do ó có th ư c hé m , cùng v i vi c chính xác hóa và l p b n chi ti t hành tr ng các l en, d u hi u c a n n v t lí cơ b n m i. ôi nét v n n sóng h p d n • M t tiên oán ch y u c a thuy t tương i r ng, các sóng h p d n ư c phát ra khi các h kh i lư ng l n như m t sao ôi gia t c và thay i hình d ng

Ti ng v ng t Big Bang | Trang 10/11

• M c dù có nh ng b ng ch ng gián ti p cho sóng h p d n, nhưng m t vài giao thoa k l n trên kh p th gi i hi n ang s n sàng th c hi n b ng ch ng tr c ti p u tiên. • Sóng h p d n nén l i và kéo căng không-th i gian khi chúng truy n i, mang thông tin v vũ tr ban sơ t lâu trư c khi sóng i n t có th truy n i • D u hi u sóng h p d n huy n o trong s phân c c c a n n vi sóng vũ tr có th cho chúng ta bi t m c nhanh mà chúng ta giãn n trong kì l m phát, còn s chuy n pha vũ tr l i m t n n sóng h p d n c a riêng chúng • Sóng h p d n t o ra b i các dây vũ tr s k t n i lí thuy t dây v i các h t và trư ng ã bi t, và giúp tìm ki m lí thuy t lư ng t h p d n Craig J.Hogan hiepkhachquay d ch (theo Physics World, tháng 6/2007)

Ti ng v ng t Big Bang | Trang 11/11

QUAN I M M I V

I N M T TR I

Công ngh nano có th bi n các t bào M t Tr i thành nh ng s n ph m thích h p cho nh ng d ng c mang l i m t ph n áng k năng lư ng cho c th gi i, như Edwin Cartlidge s th o lu n sau ây. S cháy s m da vào m t ngày hè nóng b c, s c m nh kinh hoàng c a l c xoáy, hay s t n t i c a m t lư i c t c ơn gi n, t t c u ch ng t m t i u: m t lư ng năng lư ng kh ng l t M t Tr i truy n n Trái t. Trong m t gi , M t Tr i phát ra lư ng năng lư ng tương ương v i lư ng năng lư ng mà nhân lo i tiêu th trong c m t năm – kho ng ch ng 5 x 10 20 J – và trong 36 gi gi i phóng lư ng năng lư ng b ng v i kho d tr d u m ư c tính c a Trái t. Khi b n liên h i u này v i th c t là năng lư ng M t Tr i h u như vô t n, có s n cho m i ngư i trên kh p th gi i và không gây ra hi u ng nhà kính hay các ch t gây h i khác, thì dư ng như th t khó tư ng tư ng t i sao chúng ta l i không khai thác nó t t hơn. Nguyên nhân chính là giá thành. i n s n xu t b ng t bào M t Tr i (t bào quang i n trong) t n kho ng 0,30$/kWh, trong khi i n l y t gió giá trong kho ng 0,05$/kWh và t khí thiên nhiên m t ch ng 0,03$/kWh. V m t kĩ thu t, khó khăn trong vi c khai thác năng lư ng t các tia sáng M t Tr i – ví d như so v i nhiên li u hóa th ch – là ch chúng có m t năng lư ng tương i th p. K t qu là Mĩ, ch ng h n, các t bào quang i n phát ra ch kho ng 0,02% i n năng, v i ph n l n trong s còn l i có ngu n g c t than á, khí t, và năng lư ng h t nhân.

Nh ng phát tri n m i trong công ngh t bào M t Tr i có th giúp chúng ta khai thác t t hơn s c m nh t M t Tr i. (Ngu n: Maximilian Stock Ltd/Science Photo Library)

Tuy nhiên, tình hình này s p có chuy n bi n. Nh ng c i ti n d n d n i v i t bào M t Tr i silicon ơn tinh th cơ b n ã làm gi m giá thành i n M t Tr i i kho ng 20 l n trong vòng 30 năm qua, và s phát tri n liên t c các ch t tinh th r hơn cho th y xu hư ng này ang ti p di n. Theo báo cáo c a các nhà khoa h c Mĩ, George Crabtree và Nathan Lewis, trình B Năng lư ng Mĩ vào năm 2005, các t bào M t Tr i s tr nên s c c nh tranh – phát i n năng v i giá 0,02$/kWh – th c hi n ư c quy mô l n trong kho ng th i gian 20-25 năm.
© hiepkhachquay Quan i m m i v i n M t Tr i | Trang 1/8

Nhưng m t s ngư i tin r ng vi c tăng cư ng s d ng năng lư ng M t Tr i có th còn n tư ng hơn nhi u. Chính Crabtree và Lewis ã ư c tính r ng vi c s d ng r ng rãi các t bào M t Tr i có th x y ra vào năm 2015 n u như các nhà v t lí có th hoàn thi n m t th h d ng c m i, c i ti n hơn, ch t o b ng công ngh nano. Nh ng d ng c này g m các t bào d a trên ch m lư ng t ho c d ng c nano tinh th , có ti n năng v a r hơn v a hi u qu hơn nh ng t bào hi n có. Th t v y, ó là h a h n c a nh ng công ngh này mà m t b n báo cáo trình lên chính ph c h i năm 2003 ã tiên oán r ng, vào năm 2050, i n M t Tr i s áp ng m t ph n tư nhu c u năng lư ng c a th gi i. M t s bi n chuy n như th yêu c u ý chí chính tr r t l n. Tuy nhiên, tình tr ng kh n c p ang tăng d n mà v i nó chính ph các nư c ang chú tâm, hay ít nh t là ang bàn cãi, h u qu c a s bi n i khí h u cho th y ý chí này có th h p nh t. M c dù s phát sinh hi u ng nhà kính c a th gi i có th gi m b ng cách s d ng các ngu n năng lư ng phi hóa th ch khác, nhưng m t s nhà nghiên c u, như nhà v t lí ch t r n Keith Barnham trư ng Imperial College London, tin r ng i n M t Tr i s còn g p nhi u căng th ng. Ông ch ra r ng n u như nư c Anh m r ng t tr ng i n M t Tr i lên thêm 40% m i năm – th p hơn so v i con s toàn c u năm 2004 – thì m i có th bù p cho s thi u h t năng lư ng do óng c a các lò ph n ng h t nhân c a mình trong vòng 20 năm t i. Cơ s c a t bào M t Tr i T bào M t Tr i silicon h u như v n không có gì thay i k t khi nó ư c phát minh ra t i Phòng thí nghi m Bell Mĩ hơn 50 năm v trư c. M t ph n c a bánh x p silicon ư c pha t p ch t nh m t o ra s dư th a l tr ng (t c là ch t bán d n lo i p), còn ph n kia c a bánh x p ư c pha t p ch a dư th a electron (bán d n lo i n). T i ch ti p giáp gi a hai vùng này, các electron và l tr ng k t h p v i nhau t o ra m t hàng rào th gi các electron và l tr ng còn l i tách xa nhau. Tuy nhiên, khi m t photon có năng lư ng ch m n t bào, nó ánh b t các electron t d i hóa tr lên d i d n, t o ra c p electron-l tr ng. Các c p hình thành trên ho c g n ti p giáp p-n b tác d ng l c b i i n trư ng làm phân tách sao cho các l tr ng thì truy n qua vùng lo i p và electron thì sang vùng lo i n, do ó t o ra dòng i n. Hi u su t c a t bào M t Tr i ư c o b ng tính hi u qu c a nó: t s c a công su t i n phát ra và công su t ánh sáng t i trên t bào. Năm 1961, nhà v t lí William Shockley – ngư i cùng nh n gi i thư ng Nobel V t lí năm 1956 cho vi c phát minh ra transistor – và Hans Queisser ã tính ư c r ng lo i t bào M t Tr i ơn gi n nh t có kh năng thu ư c hi u su t c c i là 31%. ây là m t t bào g m m t ti p giáp p-n, phát ra ch m t c p electron-l tr ng cho m i photon t i, phơi ra trư c ánh sáng M t Tr i không t p trung, và làm lãng phí d ng nhi t b t kì photon t i nào có năng lư ng vư t quá r ng khe bán d n. a ph n t bào M t Tr i có trên th trư ng hi n nay là nh ng cái ư c g i là t bào th h th nh t, chúng ư c ch t o t ơn tinh th silicon. Hi u su t cao nh t, (th p hơn nhi u so v i k l c thu ư c trong phòng thí nghi m, b i Martin Greene và các ng s t i trư ng i h c New South Wales, Australia) là 24,7%. Tuy nhiên, các t bào th h th nh t có chi phí s n xu t t ti n do giá thành cao c a vi c tinh ch , k t tinh, và cưa thành bánh x p silicon. Các t bào M t Tr i “th h th hai” nh m t i vi c gi m nh ng giá thành này b ng cách s d ng màng m ng
© hiepkhachquay Quan i m m i v i n M t Tr i | Trang 2/8

silicon ho c các h p ch t, ch t bán d n khác, như ng indium diselenide, cadmium telluride, g n trên ch t n n th y tinh. Nhưng, trong khi r hơn nhi u so v i các t bào silicon ơn tinh th , thì nh ng d ng c thu c th h th hai này l i ch u s khi m khuy t c u trúc, khi n chúng kém hi u qu hơn nh ng k ng hành ơn tinh th c a mình. Nh m kh c ph c và vư t qua nh ng tr ng i này, các nhà nghiên c u ang làm vi c v i các t bào th h th ba, n u kh thi, s mang l i hi u su t c c kì cao nhưng có chi phí s n xu t r như các d ng c màng m ng (xem hình bên dư i). Phương pháp ch t o nh ng d ng c th h th ba này là phá v m t ho c nhi u trong s các tiêu th c Shokley-Queisser. M t l a ch n là t p trung ánh sáng M t Tr i b ng gương ho c th u kính. S c p electron-l tr ng, và do ó là dòng i n phát ra t t bào, t l v i t c photon i t i t bào. Hi u ng t nó s không mang l i hi u su t cao hơn, vì dòng i n trên ơn v thông lư ng ánh sáng M t Tr i không tăng thêm. Nhưng do hi u i n th ra c a l p ti p giáp p-n tăng theo hàm mũ v i dòng i n, nên công su t phát, và do ó hi u su t th c s tăng lên theo hàm mũ. N u như t t c các m t khác c a t bào v n duy trì không i, thì vi c h i t ánh sáng M t Tr i n có th làm tăng hi u su t lên t i 41%.

Bi u hi u su t theo giá thành c a ba th h t bào M t Tr i. Các t bào th h th nh t, ch t o trên cơ s bánh x p ơn tinh th silicon t ti n, chi m kho ng 85% s d ng c tiêu th trên th trư ng hi n nay. Các t bào th h th hai, g m có các màng m ng silicon và nh ng ch t bán d n khác, r hơn nhưng kém hi u qu hơn. Trong khi ó, các d ng c th h th ba, ư c ch t o b ng công ngh và ch t li u tiên ti n hơn, v n còn giai o n phát tri n ban u, nhưng h a h n cho hi u su t cao v i giá thành th p. Nh ng ư ng n m ngang cho th y gi i h n lí thuy t c a hi u su t (t dư i lên trên) c a m t t bào M t Tr i tiêu chu n, m t t bào c i ti n phơi ra trư c ánh sáng M t Tr i không t p trung, và m t t bào c i ti n trư c ánh sáng M t Tr i t p trung v i h s 46200 – giá tr l n nh t có th có. Các ư ng chéo t o n là qu tích c a h ng s giá thành trên ơn v công su t, o b ng ô la trên watt. Vì nh ng bi n i t nhiên c a ngu n ánh sáng M t Tr i i t i m t ti t di n ngang cho trư c theo chu kì ngày/ êm và nh ng bi n i c a mây che trên tr i, nên công su t i n trung bình t o ra b i m t t bào M t Tr i trong m t năm b ng kho ng 20% t l c c i c a nó. Giá 1$/W chuy n sang giá ti n i n là kho ng 0,05$/kWh trong tu i th 30 năm c a m t t bào M t Tr i i n hình.
© hiepkhachquay Quan i m m i v i n M t Tr i | Trang 3/8

M t l a ch n khác là x p ch ng nhi u t bào có r ng khe bán d n khác nhau lên trên nhau. S s p x p này cho phép d ng c phát ra dòng i n t m t ph m vi bư c sóng photon r ng hơn nhi u so v i t bào silicon ơn tinh th . ã ư c s d ng c p i n cho tàu vũ tr , nơi giá thành không ph i là v n gì l n l m, các t bào a-ti p giáp có hi u su t gi i h n 43% n u chúng ch a hai ti p giáp riêng r , 49% i v i ba l p ti p giáp và 66% v i s l p ti p giáp vô h n. M t l a ch n n a cho vi c vư t qua gi i h n 31% thông l là bi n m t s năng lư ng photon vư t m c (t c là chênh l ch gi a năng lư ng photon và r ng khe bán d n) thành năng lư ng có ích. M t cách th c hi n i u này là t o ra nhi u c p electron-l tr ng i v i m i photon t i. Trong hàng th p k , ngư i ta ã bi t r ng hi n tư ng này x y ra bên trong kh i ch t bán d n, trong ó các electron d n i n va ch m v i các electron khác t d i hóa tr i vào d i d n. Nhưng hi u ng này r t h n ch - trong silicon ch ng h n, nó mang t i ch hơn m t electron trên photon t i. Tuy nhiên, theo nhà v t lí Victor Klimov t i Phòng nghiên c u qu c giá Los Alamox bang New Mixico, Mĩ, thì cái g i là s nhân h t mang i n này có th ư c c i thi n b ng cách ch t o t bào M t Tr i t m t m ng lư i g m hàng t m nh ch t bán d n nh xíu g i là ch m lư ng t , thay cho m t m u ch t bán d n l n. Trong các thí nghi m th c hi n h i năm ngoái, Klimov ã có th làm phát sinh b y c p electron-l tr ng trên photon t i b ng cách chi u sáng ơn tinh th chì selenide kích thư c 5nm v i nh ng xung laser c c ng n. Ông nói r ng quá trình này có th mang l i nh ng t bào M t Tr i có hi u su t trên 40%. Klimov cho bi t ông không bi t chính xác ph i ch ng các ch m lư ng t như th nào thu ư c s nhân photon này, nhưng ông cho r ng nó có th m t ph n là do quá trình ó x y ra trong kh i ch t bán d n và cũng có kh năng là do s hình thành các “electron o”. Quá trình th hai v a nói bao g m vi c m t electron thu ư c nhi u năng lư ng hơn kho n nh n t photon t i, m c dù trong m t kho ng th i gian r t ng n, và r i truy n m t s năng lư ng vư t m c c a nó cho m t electron trong d i hóa tr . Ch m lư ng t cũng có th ư c s d ng ch t o các t bào “h t mang t c hành”, trong ó năng lư ng vư t m c do photon mang l i không b th t thoát dư i d ng nhi t – như ã x y ra trong các t bào M t Tr i truy n th ng – mà t o ra nh ng electron năng lư ng cao hơn và do ó là m t hi u i n th cao hơn so v i trong t bào chu n. Green trư ng i h c New South Wales là m t nhà v t lí ang nghiên c u công ngh này. “Khi ch t o m t ch t t dư i lên dư i d ng ch m lư ng t , ngư i ta có th i u khi n các tính ch t c a ch t ó b c vi mô”, ông gi i thích. “Cho nên b ng cách làm bi n i tính c ng nh c c a tương tác gi a ch m lư ng t và ch t mà chúng g n trên ó, chúng ta có th làm gi m lư ng nhi t th t thoát do dao ng nguyên t ”. M c dù ph i m t 10-15 năm n a công ngh này m i n ư c th trư ng, nhưng nhóm c a Green hi n nay ã ch t o ư c t bào u tiên c a mình trên cơ s ch m lư ng t , và ông nghĩ r ng nh ng d ng c thương m i d a trên công ngh này có th t hi u su t 20-30%. “Tôi s r t ng c nhiên n u như trong ch ng 30 năm n a, các t bào M t Tr i không s d ng công ngh này trong m t s cách”, ông nói.
© hiepkhachquay Quan i m m i v i n M t Tr i | Trang 4/8

T bào gi ng lư ng t Trư c khi ch m lư ng t ư c s d ng cho vi c ch t o các t bào M t Tr i d a trên s nhân h t mang i n ho c h t mang i n nóng, thì c n ph i vư t qua hai rào c n quan tr ng. M t là làm sao tách riêng ư c các electron và l tr ng phát sinh trong nh ng d ng c như th - t c là ch c năng th c hi n b i ti p giáp p-n trong t bào M t Tr i silicon – còn rào c n kia là ph i tìm cách k t n i t ng ch m lư ng t m t. Có l vi c này có th th c hi n b ng cách s d ng dây nano ho c ơn gi n là t các ch m lư ng t g n nhau và d a vào s chui h m lư ng t . M t d ng c th h th ba khác cũng khai thác c u trúc b c nano là cái ư c g i là t bào M t Tr i gi ng lư ng t . Barnham và các ng s t i trư ng Imperial College London ã ch t o ư c m t t bào như th b ng cách k p 50 lát bán d n indium gallium arsenide, có r ng khe tương i th p, v i m i lát ch dày vài nanomét, gi a các m nh gallium-arsenide phosphide hơi dày hơn m t chút, có r ng khe cao hơn. M i lát thu c ch t có r ng khe th p b gi i h n c hai m t b ng ch t có r ng khe cao hình thành nên m t gi ng th , photon rơi vào ó s b h p th và t ó electron và l tr ng thoát kh i nh năng lư ng nhi t c a chúng. Các gi ng lư ng t làm l ch ngư ng năng lư ng trên ó t bào ho t ng xu ng dư i, và như v y làm gi m r ng khe c a gallium arsenide sao cho nó b t ư c m t ph n l n hơn ph photon ch m t i t bào. i u này làm gi m m t chút hi u i n th phát sinh t t bào (vì năng lư ng trung bình c a các c p electron-l tr ng ư c sinh ra th p hơn), nhưng s gi m hi u i n th này ư c n bù nhi u hơn b i s tăng dòng i n, k t qu là cho công su t phát toàn th cao hơn. M t cách rõ ràng hơn nh m làm gi m r ng khe c a t bào gallium-arsenide là ơn gi n c y thêm m t l p indium gallium arsenide lên trên nó. Nhưng theo Barnham, s ghép ôi không i x ng trong kho ng cách nguyên t gi a hai ch t mang l i s sai kh p làm gi m hi u su t c a h p ch t. Gi ng như các t bào M t Tr i th h th ba khác, t bào gi ng lư ng t s ư c phơi ánh sáng M t Tr i t p trung. Các quang c tương i r ti n làm h i t ánh sáng t i vào m t khu v c nh hơn nhi u c a t bào M t Tr i, do ó làm gi m di n tích t bào c n thi t và giá thành chung c a h th ng. Vì chính t bào c u thành nên m t ph n nh c a giá thành toàn h th ng, nên nó mang l i c m giác là s d ng t bào t hơn, nhưng hi u qu hơn. Barnham và các c ng s t i nay ã ghi nh n hi u su t lên t i 27% trong t bào c a h khi nó ư c phơi ánh sáng M t Tr i t p trung 300 l n. Các nhà nghiên c u kh ng nh r ng hi u su t c a t bào c a h trong th c t có th vư t hơn 30% b ng cách tái sinh photon khi electrn và l tr ng tái k t h p, như h ã ch c ch n làm ư c. Barnham và các ng s m i ây ã thành l p m t công ti, QuantaSol, thương m i hóa công ngh c a h , và có k ho ch bán nh ng t bào gi ng lư ng t c a h cho các nhà s n xu t t p trung trong vòng 6 n 9 tháng t i. Thu c nhu m và plastic M t lo i hoàn toàn khác thu c các d ng c th h th ba là t bào M t Tr i “nhu m c m quang”. i tiên phong b i Michael Gratzel thu c Vi n Công ngh Liên bang Th y Sĩ và các c ng s , s d ng k t h p thu c nhu m hóa h c và ch t bán d n khe r ng titanium dioxide, ch t này r hơn silicon. Photon t i t i t bào làm gi i phóng electron kh i phân t ch t nhu m, r i truy n nó n d i d n c a ch t bán
© hiepkhachquay Quan i m m i v i n M t Tr i | Trang 5/8

d n và i ra i n c c. Trong khi ó, l tr ng b l i trong ch t nhu m tái k t h p v i m t electron trong l p ch t i n phân n m gi a ch t bán d n và i n c c th hai. M t trong nh ng ưu i m c a t bào M t Tr i trên cơ s ch t nhu m là r ng khe c a ch t bán d n không ph i cân x ng v i ph ánh sáng ch m t i t bào; ph h p th c a ch t nhu m có th d dàng i u ch nh – ây là lí do t i sao ch t bán d n r ti n titanium dioxide, v i khe r ng c a nó, l i có th ư c s d ng. Khi l p ch t bán d n không yêu c u ph i dày, t bào ch t nhu m cũng có th g n trên các ch t d o. Ngoài ra, vì các t bào là trong su t nên chúng có th ư c g n vào c a s .

Martin Green thu c trư ng i h c New South Wales, Australia (trái); và David Cahen thu c Vi n Khoa h c Weizman, Israel (ph i) ang làm vi c v i Jim MacQuillan thu c trư ng i h c Otago, New Zealand, các ng s c a Michael Gratzel thu c Vi n Công ngh Liên bang Th y Sĩ Lausanne.

Theo Gratzel, các nhà khoa h c ã b rơi ý tư ng này vì cư ng h n ch c a ánh sáng thu th p b i ch t nhu m. Nhưng ông và các c ng s c a ông ã ch ra r ng v n này có th kh c ph c b ng cách s d ng m t d ng nano tinh th c a titanium dioxide. M t m ng tinh th ch t bán d n nanomét mang l i vô s góc và v t n t, trong ó các phân t ch t nhu m có th liên k t, làm tăng di n tích b m t có s n v i ch t nhu m lên trên 1000 l n. Gratzel nói r ng t bào ho t ng t t nh t c a nhóm c a ông có hi u su t ch trên 11% , ông ư c tính vi c ch t o các t bào ch t nhu m c m quang s r hơn 3-4 l n so v i các t bào silicon truy n th ng. Trong năm nay, công ti G24 Innovations ã kh i ng s n ph m thương m i u tiên thu c nhóm t bào M t Tr i ch t nhu m càm quang t i m t nhà máy Cardiff, nư c Anh. Sau cùng, m t công ngh tr hơn nhi u so v i các t bào ch t nhu m c m quang, nhưng là m t công ngh có ti m năng to l n, ó là t bào M t Tr i h u cơ. Nh ng d ng c như th , s d ng plastic làm thành ph n ho t tính, có ti m năng còn r hơn so v i các d ng c bán d n. Chúng cũng m m d o, nghĩa là chúng có th qu n quanh b m t, cu n l i, ho c có kh năng sơn lên các c u trúc. H i u năm nay, David Carroll, m t nhà v t lí t i trư ng i h c Wake Forest B c Carolina, Mĩ, và các ng s kh ng nh ã ch t o ư c m t t bào M t Tr i trên cơ s polymer có hi u su t 6%. M c dù là th p so v i chu n silicon, tuy nhiên hi u su t

© hiepkhachquay

Quan i m m i v

i n M t Tr i | Trang 6/8

này gây n tư ng sâu s c i v i polymer, ch t có vi c tách các c p electron-l tr ng.

r ng khe cao và không làm t t

Jiwen Liu thu c trư ng

i h c Wake Forest, Mĩ, ang ki m tra m t trong nh ng t bào M t Tr i polymer c a nhóm ông.

Carroll và các ng s thu ư c hi u su t cao c a h b ng cách ch t o các “m ch” kích thư c nanomét bên trong polymer poly(3-hexylthiophene) d n ư ng cho các electron và l tr ng nhanh chóng ra kh i d ng c trư c khi chúng có th tái k t h p. Tuy nhiên, các nhà nghiên c u tin r ng h có th t ư c hi u su t cao c 10% b ng cách b c m t polymer xung quanh m t m nh s i cáp quang. S i cáp có hai nhi m v : gi các photon bên trong polymer cho t i khi chúng b h p th ; và b t các photon t vùng góc t i l n hơn. Nhi m v th hai này làm tăng s ngày t bào có th ho t ng m c c c i – t kho ng 1 gi v i t bào màng m ng lên kho ng 5 gi . “D a khoát ây là nh ng t bào M t Tr i plastic”, Carroll nói, i nghiên c u c a ông hi n nay ang ch t o các nguyên m u thu c c lo i màng m ng và s i quang. “H ch t o nh ng t bào m m d o r t t t có kh năng mang l i công su t trên s ngày nh t nh l n hơn so v i silicon. Th m chí 6 tháng trư c ây, tôi s không nói như v y”. Kh c ph c v n d tr Ch t o hi u qu , và do ó r ti n, tuy nhiên các t bào quang i n trong không m b o r ng năng lư ng M t Tr i s tr thành ph n ch y u c a t h p năng lư ng c a th gi i. Cho dù nh ng d ng c này có th chuy n thành s n ph m thương m i hi u qu cao, nhưng v n còn nhi u v n trong vi c ch t o và cài t hàng lo t panen c n thi t. Loài ngư i hi n tiêu th năng lư ng t c 13 terawatt (TW), và nhi u chuyên gia d báo r ng s gia tăng dân s và s tăng trư ng kinh t s làm tăng con s này lên kho ng 45TW vào năm 2050. Vi c phát ra 20TW năng lư ng ó v i các panen hi u su t 10%, theo Cabtree và Lewis, i u ó có nghĩa là ph i l p t các t m M t Tr i như th trên 0,16% di n tích m t t. Ch m t ph n nh c a con s này s thu ư c b ng cách l p t các panen trên nhà c a c a con ngư i, nh ng “cánh ng” kh ng l s ph i ư c xây d ng nh ng nơi có lư ng l n ánh sáng M t Tr i. Vi c n l c xây d ng nh ng cánh ng như th mi n Tây (nư c Mĩ), th t tr trêu, l i v p ph i s ph n i vì lí do môi trư ng.
© hiepkhachquay Quan i m m i v i n M t Tr i | Trang 7/8

M t tr ng i n a là vi c phân ph i i n M t Tr i n nh ng nơi c n thi t (khi mà các t bào ư c xây d ng trên nh ng cánh ng). Tuy nhiên, có l thách th c l n nh t là làm sao d tr ư c năng lư ng M t Tr i, vì M t Tr i không ph i lúc nào cũng chi u sáng. M t l a ch n, ã ư c s d ng b i các nhà s n xu t năng lư ng h t nhân, là bơm nư c lên i khi nhu c u năng lư ng là th p, và gi i phóng nư c khi nhu c u cao, do ó làm phát ra i n trong quá trình ó. Năng lư ng M t Tr i cũng có th tr b ng pin ho c bánh xe quay, ho c th m chí t o ra hydro. Tuy nhiên, h th ng c n thi t bơm hydro n nơi c n n s c c kì t. Do ó, ngư i ta v n ph i xem xét li u s tăng trư ng nhanh chóng dòng i n trong h th ng quang i n trong có th ư c duy trì hay không. Nh t là ngư i ta cũng không bi t ch c ch n là nh ng lĩnh v c nào chính ph s quay l i v i năng lư ng M t Tr i. Nư c c ã thi t l p m t chương trình ư c m b o b ng lu t r ng nh ng nhà s n xu t năng lư ng M t Tr i s ư c các công ti i u hành m ng lư i i n tr m t lư ng ti n t i thi u nh t nh cho dòng i n c a h , t c là các công ti này s gánh vác ph n chi phí tăng thêm cho các khách hàng c a h . Quy nh này mang l i m t s lư ng l n công ti i n M t Tr i, như Q-cells n m g n Leipzig, c, hi n nay có tr giá vài t ô la và ang tăng trư ng r t nhanh. Trong khi ó, Nh t B n – quê hương c a nhà s n xu t i n M t Tr i l n nh t th gi i, Sharp – có k ho ch tăng dung lư ng i n M t Tr i c a mình lên kho ng 100 gigawatt (g p kho ng 30 l n dung lư ng i n M t Tr i toàn c u hi n nay) vào năm 2030. Còn nh ng nư c khác thì hình như không nhi t tình l m. Mĩ ch ng h n, ti n chi cho nghiên c u i n M t Tr i v n khó huy ng ư c. B Năng lư ng Mĩ hi n chi kho ng 100 tri u ô la m t năm cho phát tri n năng lư ng M t Tr i, nhưng ch m t ph n nh c a s ti n này là dành cho nghiên c u công ngh m i. “Không có thách th c công ngh nào không th vư t qua”, Carroll nói. “Nghĩa là không có quy lu t v t lí nào ngăn c m nh ng d ng c hi u su t cao th c s ư c ch t o. Công ngh s ư c thương m i hóa n u ư c c ng ng u tư”. Gi ng như nhi u ngư i khác, Carroll tin r ng năng lư ng M t Tr i s óng góp m t ph n áng k trong s n lư ng năng lư ng th gi i trong 10 n 20 năm t i. Nhưng ông nghĩ r ng vi c này có th x y ra s m hơn – c ch ng trong 5 năm thôi – n u như các nhà chính tr tài tr nhi u hơn cho nghiên c u. “B n có th gi i quy t b tc v n gì v i khoa h c”, ông nói, “nhưng b n ph i chi ti n cho các nhà khoa h c làm i u ó”. Tác gi : Edwin Cartlidge (Physics World, tháng 7/2007) hiepkhachquay d ch (An Minh, ngày 05/07/2007, 9:45:56 AM)

© hiepkhachquay

Quan i m m i v

i n M t Tr i | Trang 8/8

CÁCH NHÌN M I V NĂNG LƯ NG H T NHÂN
Paul Norman B t ch p hình nh không thân thi n v i môi trư ng c a nó, năng lư ng h t nhân v n nh t nh quay tr l i chương trình năng lư ng c a th gi i do nhu c u c t gi m s phát th i cacbon dioxit. Paul Norman, Andrew Worrall và Kevin Hesketh mô t cách mà th h k ti p c a các nhà máy i n h t nhân s s ch hơn và hi u qu hơn bao gi h t. S m lên toàn c u có ngu n g c m t trong nh ng ý tư ng cơ b n nh t c a n n v t lí h c Newton: không có tác d ng nào mà không có ph n tác d ng. Nói ơn gi n, chúng ta không th c ti p t c bơm cacbon dioxit và các ch t c h i khác sinh ra t s cháy c a nhiên li u hóa th ch vào môi trư ng c a chúng ta mà không ph i gánh ch u h u qu . Các nhà khoa h c môi trư ng ã c nh báo v n này nhi u l n, nhưng ch n bây gi chính quy n các nư c m i có s lưu tâm thích áng t i v n . S bi n i khí h u do con ngư i t o ra là m t trong nh ng e d a l n nh t n b m t hành tinh c a chúng ta, và ngư i ta ư c tính nó là nguyên nhân gây ra hơn 160.000 cái ch t trên th gi i m i năm do h n hán, lũ l t và mùa màng th t bát. Nhưng vi c gi i quy t s m lên toàn c u mà chúng ta i m t là m t bài toán nan gi i. Các nhiên li u hóa th ch cung c p ít nh t là 85% t ng nhu c u năng lư ng c a chúng ta, t i n s d ng trong nhà chúng ta cho t i vi c s n xu t các s n ph m hàng hóa và ngu n cung th c ph m cho chúng ta. Các ngu n năng lư ng có th h i ph c, như các ngu n khai thác M t Tr i, gió, và sóng bi n, có th giúp gi m b t s ph thu c c a chúng ta vào nhiên li u hóa th ch, nhưng tính ch t không ch c ch n c a chúng và thư ng có công su t th p nên chúng ch có th cung c p m t ph n nh cho bài toán năng lư ng. Th t v y, a s các d ng năng lư ng có kh năng h i ph c u có s tác ng n môi trư ng áng k c a riêng chúng – ví d như làm bi n i c nh quan, ho c gây nguy hi m cho cu c s ng hoang dã. Chúng cũng yêu c u các nhà máy i n nhiên li u hóa th ch ph i s n sàng ho t ng khi công su t ra th p, ví d như khi các tuabin gió không phát i n ư c trong nh ng i u ki n nh t nh. May thay, có m t l a ch n khác gi i quy t cơn kh ng ho ng năng lư ng l m hi n ra trư c m t chúng ta: ó là năng lư ng h t nhân. m c nguyên t , năng lư ng nhi t gi i phóng trong m t s ki n phân h ch là 200 eV, so v i ch có vài eV phát sinh ra khi m i phân t hydrocacbon b phá v b ng vi c t nhiên li u có ch a cacbon. K t qu là m t viên nhiên li u lò ph n ng h t nhân dài ch 1 cm có th t o ra lư ng i n tương ương v i 1,5 t n than á. Hơn n a, nhà máy i n h t nhân t o ra lư ng ch t th i r t ít, ngư c v i lư ng ch t c kh ng l ư c bơm không qua ki m tra vào môi trư ng b i vi c t nhiên li u hóa th ch. M c dù ch t

© hiepkhachquay

Cách nhìn m i v năng lư ng h t nhân | Trang 1/11

th i h t nhân thì c hơn nhi u so v i nh ng ch t ư c cô l p hoàn toàn.

c này, nhưng ít nh t nó có th

Năng lư ng h t nhân ti n lên gi vai trò ch o vào cu i th p niên 1950 và 1960, v i vi c xây d ng nhi u nhà máy i n h t nhân trên kh p th gi i. Tuy nhiên, m i nguy hi m n môi trư ng i kèm v i ch t th i h t nhân luôn luôn là lí l ch ng l i năng lư ng h t nhân. Thêm v i tai n n Chernobyl năm 1986 và các tác ng th trư ng trong lĩnh v c năng lư ng, n n công nghi p h t nhân ã i vào th i suy tàn trong th p niên 1980 và 1990. Nhưng xu th ó ngày nay hình như ang có s chuy n bi n. H i tháng năm, ch ng h n, chính ph Mĩ ã t d u hi u m c tiêu c a h là xây d ng m t h m i m i các nhà máy i n h t nhân trên kh p t nư c, và m t s nư c khác, g m Trung Qu c, Ph n Lan, Pháp, n và Nga ã thông báo ho c ã b t tay vào xây d ng nh ng lò ph n ng m i. Không ph i ch có s kh n thi t ph i chi n u v i s bi n i khí h u châm ngòi cho t h i ph c h t nhân này. Các lu n c kinh t d a trên s tăng liên t c giá khí t và d u m , c ng v i s quan tâm chi n lư c trong vi c m b o m i nư c có ngu n cung ng năng lư ng b n v ng, cũng là nh ng nhân t chính. Trong th c t , các lu n c kinh t và chi n lư c m nh m cho th y hi n nay không th nào có ư c gi i pháp th c t cho bài toán năng lư ng mà trong ó năng lư ng h t nhân không óng vai trò chính m t l n n a. Và âu có năng lư ng h t nhân, ó có các nhà v t lí. L ch s i n h t nhân Lò ph n ng h t nhân ho t ng b ng năng lư ng gi i phóng trong s phân h ch h t nhân. Quá trình này bao g m vi c b n neutron vào h t nhân uranium-235, h t nhân này chuy n thành h t nhân uranium-236 có năng lư ng vư t m c tr nên bi n d ng và tách thành hai m nh v phân h ch n ng c ng v i hai ho c ba neutron m i sinh trên m i s ki n phân h ch. S h t kh i lư ng nh gi a nh ng s n ph m cu i cùng này và neutron ban u và h t nhân uranium ư c gi i phóng dư i d ng năng lư ng theo phương trình n i ti ng c a Einstein. a s năng lư ng này t n t i dư i d ng ng năng c a các s n ph m phân h ch, chúng làm phát ra r t nhi u nhi t do va ch m v i các nguyên t xung quanh. Nhi t này ư c mang ra ngoài b ng m t ch t l ng làm ngu i như cacbon dioxit ho c nư c (t o thành m ch làm ngu i chính) và ư c dùng un n i hơi trong m ch th c p t o ra hơi nư c làm quay tuabin và máy phát – tương t như nhà máy i n s d ng nhiên l u hóa th ch. Trong s các neutron ư c gi i phóng, m t s s thoát kh i lò ph n ng, còn s khác b h p th , nhưng kho ng phân n a s làm tách thêm h t nhân uranium, kích ho t ph n ng dây chuy n. gi quá trình này dư i s ki m soát, a s lò ph n ng yêu c u m t b ph n i u ti t – thư ng c u t o t graphit ho c nư c vì nguyên t nh c a chúng h p th t t ng năng c a các neutron. Nhà máy i n h t nhân thương m i u tiên trên th gi i khai trương Anh năm 1956 t i a i m Sellafield trên b bi n Cumbrian, và nó ch y trong g n như n a th k trư c khi óng c a vào năm 2003. B n lò ph n ng Calder Hall thu c lo i Magnox, nghĩa là chúng s d ng h p kim magnesium “không oxi hóa” b c các thanh nhiên li u uranium. Cũng gi l i các s n ph m phân h ch d bi n i, như caesium và strontium, l p ph Magnox này có ti t di n h p th neutron th p và do
© hiepkhachquay Cách nhìn m i v năng lư ng h t nhân | Trang 2/11

ó làm gi m “s h p th kí sinh” neutron. Ch t o t graphit và ch a l cho c các thanh nhiên li u và cho phép ch t khí làm l nh ch y, ch t i u ti t làm ch m neutron b ng cách làm tán x àn h i sao cho phân b ng năng c a chúng tr nên sánh ư c v i phân b ng năng c a ch t khí tr ng thái cân b ng nhi t v i graphit. Vì nh ng năng lư ng này, neutron có xác su t tương tác v i phân t cao hơn, nên lò ph n ng Magnox có th s d ng nhiên li u ch a các m c x y ra t nhiên c a uranium-235 (kho ng 0,7%), tránh ph i dùng – và hao phí – uranium ã qua “làm giàu”.

K t khi nhà máy i n h t nhân thương m i u tiên m c a Anh vào năm 1956, các m u lò ph n ng ã ti n tri n r t nhi u. M c dù s khác bi t gi a các m u không rõ ràng cho l m, nhưng B Năng lư ng Mĩ (DOE) ã phân lo i chúng thành b n th h khi h b t u nh m t i vi c xây d ng các lò ph n ng m i trong gi a n cu i th p niên 1990. Nhà máy Magnox bu i u, nhi u trong s ó v n ang ho t ng, ư c gán cho là th h I, còn nh ng m u k v c a chúng trong th p niên 1970 và 1980 – các lò ph n ng nư c nh (LWR) - ư c g i là th h II. Nh ng lò ki u này t o nên kh i nhà máy i n h t nhân trên kh p th gi i hi n nay, và nhi u lò v n ang ư c xây d ng thêm. Các m u th h III, tương t như các lò ph n ng th h II nhưng có c i m an toàn c i ti n, ang s n sàng ư c xây d ng, trong khi m t s nư c ang theo u i các m u “th h III+” hơi c i ti n hơn m t chút. Còn các m u th h IV – trong ó DOE ã ch n 6 - hi n v n giai o n u, nhưng chúng h a h n mang l i nh ng nhà máy i n h t nhân s ch hơn và kinh t hơn vào gi a th k này.

Vào u th p niên 1970, nư c Anh có 11 nhà máy i n h t nhân Magnox (g m t ng c ng 26 lò ph n ng) ho c ang ho t ng ho c ang trong giai o n xây d ng ho c lên k ho ch. Anh cũng ã xu t kh u m u Magnox – t ây g i là “th h I” – sang Nh t và Italy, m i nư c m t nhà máy i n h t nhân. Tuy nhiên, trong m t n l c nh m tăng t l công su t i n trên công su t nhi t thì y ban i n l c ã ưa ra ý tư ng v lò ph n ng c i ti n làm l nh b ng ch t khí (AGR) – bây gi g i là m u “th h II”. Lò u tiên m c a vào gi a th p niên 1970, t t c 7 nhà máy i n AGR (14 lò ph n ng) hi n v n ang ho t ng. Ch t i u ti t (graphit) và ch t làm l nh (cacbon dioxit) có m t trong c m u Magnox l n m u AGR. Tuy nhiên, AGR có hi u su t nhi t cao hơn do ho t ng nhi t 600oC so v i kho ng 370oC m u Magnox. Vì nhi t cao, uranium
© hiepkhachquay Cách nhìn m i v năng lư ng h t nhân | Trang 3/11

ch u s bi n i pha tinh th khi n nó n ra, có kh năng làm suy y u l p ph ngoài, nên AGR dùng uranium oxit làm nhiên li u c a chúng. Và vì Magnox tr nên m m nhũng và có th còn d nóng ch y trong không khí nhi t AGR, nên thép s ch ư c dùng làm l p ph thay th . Vì thép s ch h p th nhi u neutron hơn Magnox, nên AGR yêu c u uranium có thành ph n uranium-235 chi m vài ph n trăm, giá thành tăng thêm s ư c l y l i qua công su t năng lư ng tăng c a nhiên li u. Nư c Anh cũng ti n hành nghiên c u các m u “lò ph n ng nhanh” cho n u th p niên 1990, ví d t i a i m Dounreay mi n b c Scotland. Nh ng lò ph n ng này không có ch t i u ti t và neutron gi i phóng trong m i s ki n phân h ch do ó v n gi ư c ng năng l n c a chúng. K t qu là các lò ph n ng này có kh năng bi n uranium suy ki t (t c là uranium có h u h t thành ph n uranium235 c a nó ã b xài h t) thành plutonium, ch t này cũng có th dùng làm nhiên li u h t nhân. Vì khi m i nguyên t plutonium b phá v do phân h ch thì ít nh t m t ho c nhi u nguyên t khác ư c t o ra trong nhiên li u ã qua s d ng, nên lò ph n ng nhanh – hay lò ph n ng tái sinh – t o ra nhi u ch t d phân tách hơn nhiên li u c a nó, do ó có kh năng làm tăng kho d tr nhiên li u h t nhân lên r t l n. Vì các neutron năng lư ng tính trong lò ph n ng nhanh có xác su t tương tác v i h t nhân khác th p hơn, cho nên lò ph n ng yêu c u ch t li u có th phân h ch m c hơn và các ch t có th s ng ư c trư c dòng neutron r t l n. K t qu là lò ph n ng nhanh ph c t p hơn và t hơn lò ph n ng Magnox ho c AGR, m t ph n là do chúng yêu c u thêm m t m ch làm l nh n a, và m u ó chưa h ư c s d ng v m t thương m i. Lò ph n ng nư c nh T i m t nơi khác trên th gi i, nư c Pháp b t u i theo s ch o c a Anh b ng vi c xây d ng các lò ph n ng tương t như m u Magnox trong th p niên 1960. Trong khi ó, nư c Mĩ nh n ra r ng lò ph n ng kinh t nh t là các lò thư ng ư c g i chung là lò ph n ng nư c nh (LWR). Các lò này d xây d ng và ho t ng hơn lò Magnox ho c AGR, và chúng cũng có l i hơn v m t kinh t . Ch ng h n, nhiên li u s d ng ư c c i thi n qua n l c chung c a nhi u nư c sao cho ngày nay nó có th duy trì ư c công su t năng lư ng có ích cao hơn nhiên li u AGR, lo i ch có m t mình nư c Anh phát tri n. LWR s d ng nư c thư ng làm ch t i u ti t và ch t làm l nh, ch y trên nhiên li u uranium oxit làm giàu lên t i 5% uranium-235 và ch a trong m t v b c h p kim zirconium. LWR có hai lo i cơ b n: lò ph n ng nư c i u áp (PWR) và lò ph n ng nư c sôi (BWR). PWR gi nư c trong m ch làm l nh chính d ng l ng và cho b c hơi trong m t m ch th hai i u hành áp su t th p hơn. Ngư c l i, BWR s d ng m t m ch áp su t hai pha nư c-hơi nư c, trong ó hơi nư c t lõi lò tr c ti p làm quay tuabin. L i th c a m u này là nó không yêu c u m t m ch làm l nh th c p và các ch t trao i nhi t i kèm, các ng, van và bơm. Tuy nhiên, l i th này có xu hư ng b bù l i b i s tăng ph c t p nh ng khía c nh khác, nh t là vi c duy trì và kh i ng vì hơi nư c i qua tuabin có tính phóng x và do ó s làm nhi m b n chúng. Nhi u ưu i m c a LWR n t lõi lò ph n ng r t r n ch c c a chúng, có th là do nư c là ch t hi u qu nh t trong s t t c các ch t i u ti t ư c s d ng
© hiepkhachquay Cách nhìn m i v năng lư ng h t nhân | Trang 4/11

ph bi n làm ch m các neutron phân h ch. Ưu i m này khi n LWR kinh t hơn và d xây d ng và ho t ng hơn nhi u so v i nhà máy i n h t nhân Magnox và AGR (m c dù AGR không yêu c u m c làm giàu uranium cao như th ). Ví d , n i áp su t trong ó lò ph n ng ư c ch a c ng v i t t c c u trúc xung quanh nh ch t o trong m t phân xư ng và v n chuy n n a i m xây d ng, trong khi n i áp su t Magnox và AGR quá l n nên yêu c u ph i xây d ng t i ch .

S phát i n h t nhân b t u t lõi c a lò ph n ng, trong ó neutron ư c cho b n vào h t nhân uranium-235 làm cho chúng tách thành h t nhân nh hơn và neutron khác. Nh ng neutron này ph i ư c làm ch m b ng ch t i u ti t sao cho chúng có th kh i ng các ph n ng phân h ch khác và duy trì ph n ng dây chuy n. Trong trư ng h p lò ph n ng nư c i u áp (PWR, hình), nư c ư c dùng làm ch t i u ti t, trong khi graphit và nư c n ng ư c s d ng trong các m u lò khác. Các “thanh i u khi n” h p th neutron có th chèn vào lõi lò ph n ng lúc ho t ng, cho phép t c ph n ng ng ng l i. Va ch m gi a các s n ph m phân h ch và các nguyên t xung quanh làm phát sinh nhi t, nhi t này có th trích ra b ng m t ch t làm l nh (nư c trong trư ng h p c a PWR) lưu thông qua vùng lõi và làm b c hơi nư c trong m ch th c p. Hơi nư c làm quay tuabin và máy phát, máy phát ư c n i vào m ng lư i i n.

M c dù nư c Anh ã thi t k AGR c nh tranh v i LWR, nhưng m u này s m ph i b i vì chi phí xây d ng t và khó i u hành hơn LWR. V i hi u su t ho t ng hơi t c a chúng, cu c c nh tranh v i LWR nhanh chóng i t i k t thúc – hơi gi ng như Boeing u v i các nhà s n xu t máy bay c nh c a Anh. Nư c Anh nh n ra i u này b ng vi c quy t nh b AGR theo PWR, và vi c xây d ng nhà máy PWR u tiên và duy nh t c a nư c Anh (Sizewell B b bi n Soffolk – b t u vào năm 1988. Th t v y, trong s 436 lò ph n ng ang ho t ng hi n nay trên th gi i thì 357 lò là LWR, trong ó 264 là PWR, và ây cũng là lo i lò ang ư c xây d ng ch y u hi n nay. Các lò ki u m i Ngày nay, nhi u qu c gia ang ph i i m t v i v n làm sao cân i gi a nhu c u năng lư ng c a h ng th i t o ra ít cacbon dioxit hơn, và nư c Anh cũng không ngo i l . Khi c u th tư ng Anh Tony Blair lên n m quy n h i năm 1997 – hai năm sau khi Sizewell i vào ho t ng – ông quy t nh “khoanh vùng” v n năng lư ng h t nhân. Nhưng hi n nay rõ ràng là chính ph Anh ã ch p nh n r ng cách duy nh t t ư c m c tiêu nhi u tham v ng c a mình trong vi c c t gi m s phát th i cacbon dioxit là ít nh t ph i duy trì cho ư c óng góp 18% hi n nay mà năng lư ng h t nhân mang t i cho “t h p năng lư ng”. Vi c xây d ng m t nhà máy i n h t nhân không ph i di n ra trong ngày m t ngày hai. Và n u như chính ph Anh quy t nh ti n t i m t h m i nhà máy
© hiepkhachquay Cách nhìn m i v năng lư ng h t nhân | Trang 5/11

i n h t nhân m i (m t quy t nh hi n nay ang thăm dò dư lu n và s cho k t qu cu i cùng vào tháng 10), thì h c n ph i quy t nh là ch n công ngh nào và ai s xây d ng và i u hành nhà máy. Nh ng l a ch n v a nói là tùy thu c vào tác ng th trư ng, thùy thu c vào nhà cung c p lò ph n ng ho c ch s h u công ngh nào n chào hàng trư c, và tùy thu c tiêu chu n môi trư ng và tiêu chu n an toàn nghiêm ng t. Tóm l i, m t kho ng 10 năm n a thì m t nhà máy i n h t nhân m i có th hòa vào lư i i n qu c gia. Hai ng viên sáng giá nh t cho các lò ph n ng xây m i Anh là các lò PWR, gi ng như Sizewell B : Areva EPR (lò ph n ng nư c i u áp châu Âu) và Westinghouse AP-1000 (AP là vi t t t c a “th ng c i ti n” và 1000 bi u th 1000MW công su t i n mà nhà máy có th s n xu t). Các m u có tri n v ng khác là lò ph n ng nư c sôi c i ti n (ABWR), v cơ b n là m t phiên b n t i ưu hóa c a BWR, và lò ph n ng Candu c i ti n (ACR), d a trên các lò ph n ng Candu r t thành công c a Canada. Các lò này tương t v i PWR nhưng s d ng nư c n ng (D2O) làm ch t i u ti t. Nư c n ng h u như không b t l y neutron nào, nhưng vì nó ch a deuterium r t t t trong vi c làm ch m neutron. i u này có nghĩa là s có s n nhi u neutron phân h ch hơn, cho phép ACR ho t ng v i nhiên li u có m c làm giàu th p. c i m chung c a t t c các m u “th h III” này là chúng ho t ng ơn gi n: chúng yêu c u ít can thi p hơn, ít nhiên li u hơn và d duy trì hơn các m u trư c. Chúng cũng ã ư c c i ti n, các c i m an toàn th ng d a trên các l c v t lí như h p d n và i lưu, có ít ho c không c n n các d ng c cơ h c như bơm. Tuy nhiên, các nhóm v n ng như CND và Hòa bình Xanh ã th c s ph t l i các c i m ó và thay vào ó l i t p trung vào nh ng lo l ng không ng ng tăng lên v ch t th i h t nhân mà m t h th ng nhà máy i n h t nhân m i s t o ra. Trong khi hi n nhiên là càng có nhi u nhà máy i n h t nhân thì s càng có nhi u ch t th i h t nhân, thì kh i lư ng ch t th i phát sinh trên kWh công su t ra các m u m i s ít hơn nhi u so v i các m u trư c ây. Ch ng h n, m t t h p 10 nhà máy LWR gigawatt m i s phát ra g p ôi lư ng i n trong tu i th 60 năm c a chúng so v i t h p ó hi n nay, nhưng s t o ra ch kho ng thêm 10% ch t th i phóng x m c cao trong cùng th i gian trên dư i nh ng i u ki n h p lí. Hơn n a, các lò ph n ng m i này có th cho phép chúng ta s d ng kho d tr plutonium quân s b ng cách dùng nhiên li u “oxit h n h p” ch t t o t oxit uranium và plutonium. Các m u AP-1000, EPR, ACR và BWR u s d ng cùng lo i nhiên li u, m ch áp su t, máy phát hơi nư c và nh ng thành ph n ch ch t khác như các lò ph n ng th h I và th h II ang ho t ng ngày nay. Các nhà máy m i xây d ng trên các m u này do ó s ư c xây d ng ngay. Th t v y, m t nhà máy EPR ang ư c xây d ng Ph n Lan (xem hình), v i m t cái Pháp sau ó, còn Trung Qu c ã t hàng vài lò AP-1000. Tuy nhiên, có l trong vòng 20 năm t i, chúng ta s có th s n sàng xây d ng cái ư c g i là m u lò ph n ng th h IV. Th h IV Vào cu i th p niên 1990, B Năng lư ng Mĩ ã ch n ra 6 m u th h IV trong danh sách thu g n hơn 100 ý tư ng nh m “m r ng kh năng s d ng năng lư ng h t nhân”. Ba trong s các m u này là lò ph n ng nhanh, có chu trình nhiên
© hiepkhachquay Cách nhìn m i v năng lư ng h t nhân | Trang 6/11

li u có ch p nh n ư c, trong ó plutoinium-239 ư c t o ra t ph n ng b t neutron uranium-238 và do ó có th ho t ng trong nhi u trăm năm v i ngu n d tr uranium hi n có. Ba m u lò phàn ng nhanh ó khác nhau ch y u vi c ch n ch t làm l nh: ó là natri l ng, chì l ng và khí heli, m t s trong ó là ch t d n nhi t t t, còn m t s thì khó gi i quy t n u như chúng rò r .

Lò ph n ng EPR

u tiên c a th gi i ang ư c xây d ng hoàn thành vào năm 2009.

a i m Olkiluot, Ph n Lan, và s

M t m u th h IV khác là lò ph n ng nư c siêu t i h n, trong ó nư c trong pha siêu t i h n c a nó ư c dùng làm ch t làm l nh. Nư c tr ng thái này (t c là tr ng thái trong ó không có s phân bi t gi a th l ng và th khí) có dung lư ng nhi t c bi t r t cao, cho hi u su t nhi t cao hơn so v i các lò LWR hi n có. Cũng còn có lò ph n ng nhi t r t cao (VHTR), h hàng v i các lò ph n ng HTR hi n nay, như công ngh giư ng th ch anh mà hi n Nam Phi ang theo u i. Các lò này thư ng s d ng ch t i u ti t graphit và ch t khí làm l nh và gi ư c kh năng cho hi u su t nhi t cao. Hơn n a, VHTR còn an toàn t i m c khó tin, vì thành ph n phóng x c a nhiên li u b ch n l i ngay c khi lò ph n ng t ho t ng bình thư ng). t i quá nhi t 1500oC (t c là trên 500oC so v i nhi t Tuy nhiên, có l m t h p d n nh t c a m u VHTR là ch nó có th t o ra hydro thông qua s i n phân trong nư c ho c ph n ng nhi t hóa và do ó s có ch ng trong n n kinh t hydro tương lai. T o ra hydro là m t quá trình năng lư ng t p trung cao , yêu c u m t lư ng l n i n năng ho c nhi t – c hai u d i dào trong m u VHTR v i h u như không có s phát sinh cacbon dioxit. S n ph m c a hydro không nh hư ng t i hi u su t c a lò ph n ng, m c dù nó th t s làm gi m công su t i n phát ra. Vi c s d ng nhiên li u hóa th ch t o ra hydro là không th bào ch a ư c v phương di n môi trư ng. M u th h IV sau cùng – g i là lò ph n ng mu i nóng ch y – có tính cơ b n nh t. ây, nhiên li u d ng mu i uranium lưu thông trong ch t làm l nh sao
© hiepkhachquay Cách nhìn m i v năng lư ng h t nhân | Trang 7/11

cho không có ch t làm l nh nào b th t thoát làm ng ng tr ph n ng dây chuy n. Công trình này ư c ưa vào th c ti n như th nào hi n nay v n chưa có quy t nh chính th c, vì nghiên c u v m u mu i nóng ch y – và t t c các m u th h IV khác, trong th c t - v n còn giai o n r t s m. Không gì ch c ch n là c 6 m u s thành công trong c u hình thương m i th c t . M t s r t cu c s b b rơi khi m t s lò ph n ng t ra ng v ng hơn nh ng lò khác. L c quan mà nói, s nhi t h ch h t nhân s b t u có m t vào cùng th i i m và s mang lai m t chi u hư ng m i cho năng lư ng h t nhân. S ph c hưng c a năng lư ng h t nhân N n công nghi p h t nhân châu Âu (v i ngo i l Pháp) và Mĩ ã b ình tr k t gi a th p niên 1980, v i m t s nhà máy m i hi n ang ư c t hàng. Xu hư ng này m t ph n là do n l c c a các nhóm ph n i h t nhân và cũng do s c Chernobyl năm 1986, nhưng tác ng th trư ng l i m t l n n a phát huy tác d ng. Anh, ch ng h n, do c nh tranh v i khí thiên nhiên, vi c bãi b quy nh v th trư ng năng lư ng và s b o h d thay i c a chính ph ã gây khó khăn cho các nhà máy i n h t nhân m i m b o ư c ngu n u tư riêng c n thi t. nh ng nư c khác, s c nh tranh v i than á r ti n ã làm suy y u s ng h cho các nhà máy i n h t nhân, còn c Anh và Mĩ, vi c kéo dài thành công th i gian ho t ng c a các nhà máy i n h t nhân hi n có, m a may thay, l i làm c n tr vi c xây d ng các nhà máy i n h t nhân m i. Tuy nhiên, ngày nay chúng ta ang bư c vào m t th i kì ph c hưng c a năng lư ng h t nhân. M c dù t nó không ph i là gi i pháp hoàn ch nh cho bài toán bi n i khí h u, nhưng năng lư ng h t nhân có th giúp làm ch m l i s m lên toàn c u và cung c p ngu n i n áng tin c y v i tư cách là m t ph n c a t h p năng lư ng g m nhi u lo i. Và trong cu c o ngư c th i v n, s tăng giá khí t và d u m g n ây ã cho th y nhà máy i n h t nhân hi n nay là s l a ch n kinh t nh t nhi u nư c. Nh n th c ư c r ng d u m và khí t ang b t u c n ki t, nư c Anh và nh ng chính ph khác c n ph i i theo s tiên phong c a Trung Qu c, Pháp, Hàn Qu c và Nh t B n trong vi c theo u i m t chương trình h t nhân m i. Vì v y, chúng ta có th mong i s nhìn th y m t t h p m i các lò ph n ng c a Anh, có kh năng là h n h p các m u EPR và AP-1000, s i vào ho t ng trong 10-15 năm t i và có l s ch y cho n năm 2080. Trư c ngày ó, chúng ta cũng có th nhìn th y các lò ph n ng th h IV, m t trong s ó cũng có kh năng t o ra hydro. Khi ó, năng lư ng h t nhân cùng v i các d ng năng lư ng có th h i ph c s giúp nư c Anh c t gi m s phát th i cacbon dioxit c a mình n m c d ch p nh n hơn. Ngư c l i, b ng vi c thay th t h p h t nhân hi n nay v i các d ng có th h i ph c cung c p cùng t tr ng năng lư ng (hi n chi m kho ng 19% t ng lư ng Anh), chúng ta s không c t gi m ư c chút nào s phát khí th i c . Trư c vi n c nh n n công nghi p h t nhân có v sáng s a hơn nhi u so v i 5 năm trư c ây, các nhà v t lí ã có th tìm th y chính mình trong nhu c u ang tăng trư ng. Lĩnh v c h t nhân có t m quan tr ng toàn c u và là m t trong s ít lĩnh v c, trong ó các nhà v t lí th t s s d ng kĩ năng c a h bên ngoài hàn lâm vi n. Ki n th c v khoa h c v t li u và s truy n nhi t bên trong lò ph n ng có th ch quan

© hiepkhachquay

Cách nhìn m i v năng lư ng h t nhân | Trang 8/11

tr ng như s hi u bi t v các ph n ng h t nhân, và n n v t lí neutron, ch d y trong các khóa ào t o trên i h c.

ư c

Th t tr trêu, quy t nh thành công m i ây do Hòa bình Xanh mang l i h i u năm nay ch ng l i ti n trình xét l i năng lư ng c a chính ph Anh hình như cũng báo hi u m t s h i sinh c a chương trình năng lư ng h t nhân c a Anh, vì chính ph ph n ng v i m t quy t tâm anh thép r ng ti p t c xét l i và khăng khăng r ng năng lư ng h t nhân là c n thi t. Th t áng ti c, s ch ng i b i các nhóm hòa bình ch ng l i các nhà máy i n h t nhân ch mang l i nhi u nhà máy nhiên li u hóa th ch hơn ư c xây d ng. S thành l p Phòng thí nghi m H t nhân qu c gia Anh là m t b ng ch ng n a cho s h i sinh h t nhân, và dư ng như xu th ang có bi n chuy n và bây gi chúng ta s chào ón m t cách hi u m i v năng lư ng h t nhân.
Gi lò ph n ng h t nhân dư i s i u khi n Trái v i nh ng gì mà m t s nhóm ch ng h t nhân có th làm cho b n tin, các lò ph n ng h t nhân không ph i là nh ng c máy không n nh s n sàng thoát kh i t m ki m soát b t c lúc nào. Các nguyên lí v t lí âm h c ư c s d ng m b o an toàn cho các lò ph n ng ư c xây d ng h p th c. Ví d , trong lò ph n ng nư c i u ti t, các neutron gi i phóng trong s phân h ch ư c làm ch m b ng va ch m v i h t nhân hydro và oxy ( a s ư c th c hi n ch b i hydro), khi n chúng d b b t l y hơn. Tuy nhiên, n u vì m t s nguyên nhân mà s ph n ng tăng lên, thì công su t nhi t tăng thêm s làm cho ch t i u ti t giãn n - do ó làm gi m t c ph n ng và ngăn c n h th ng ra kh i t m ki m soát. M t cơ ch ph n h i tương t g i là m r ng Doppler ư c mang l i b i s gia tăng h p th neutron trong ch t lò ph n ng khi chúng nóng lên, và m c tiêu là thi t k m t lò ph n ng trong ó m t s cơ ch như th k t h p nhau t o ra h th ng b n v ng. M t ví d v h th ng ư c thi t k kém là lò ph n ng RBMK c a Nga. Năm 1986, m t lò ph n ng như th t i Chernobyl ã gây ra th m h a h t nhân t i t nh t trong l ch s . Các lò ph n ng này s d ng graphit i u ti t neutron và nư c làm l nh h th ng, chúng thông thư ng là s ch n l a t t. Tuy nhiên, m t s k t h p không may c a hai lò khi n cho RBMK c c kì nguy hi m: a s s i u ti t ư c cung c p b i graphit, còn nư c ch y u óng vai trò ch t h p th . Khi nư c nóng n sôi lên thì m t ch t h p th gi m. i u này d n t i nhi u ph n ng hơn, càng làm sôi nhi u ch t h p th hơn n a, gây ra m t vòng ph n h i không lư ng trư c ư c. M t nhân t khác góp m t trong v tai n n có liên quan t i các neutron phát ra b i các s n ph m phân h ch. Hai ho c ba neutron gi i phóng trong m t s ki n phân h ch ư c g i là neutron nhanh, vì chúng phát ra t c th i t i i m phân tách ho c nhanh chóng “b c hơi” ra kh i s n ph m phân h ch b kích thích. Tuy nhiên, các s n ph m phân h ch này l i t phát ra neutron theo phân rã beta. M c dù có s lư ng dư i 1% so v i s neutron nhanh, nhưng các “neutron ch m” này – có th ti p t c kh i ng nh ng phân h ch m i – m b o r ng trong m t lò ph n ng thông thư ng, các m c công su t trong log thay i r t ch m và an toàn. Nhưng t i Chernobyl, s lư ng neutron tăng r t nhanh và không an toàn do ch m t mình các neutron nhanh,

© hiepkhachquay

Cách nhìn m i v năng lư ng h t nhân | Trang 9/11

làm cho lò ph n ng i t 10% công su t y lên 100 l n công su t t ng trong 3 giây. Thi u sót này ch có trong các lò ph n ng RBMK, có nghĩa là m t v “Chernobyl khác” không th nào x y ra.

V n

ch t th i h t nhân

Nh n th c chung c a m i ngư i là các lò ph n ng h t nhân làm phát sinh m t lư ng l n ch t th i phóng x , ch t th i này khó qu n lí an toàn, và nó khác v i các lo i ch t th i c h i khác phát sinh b i n n công nghi p. Th c t thì khác: th tích ch t th i tương i th p, c bi t i v i ch t th i m c cao g m các s n ph m phân h ch phóng x ch y u và các ch t có tính phóng x cao hơn uranium (s lư ng ch vài mét kh i t 1 GW PWR/năm). Trong khi ch t th i m c cao này bi u hi n s r i ro áng k , thì n a th k kinh nghi m cho th y nó có th ư c qu n lí r t an toàn. Còn i v i th tích l n hơn nhi u c a ch t th i phóng x m c th p, thì s r i ro ti m n c a nó thay i t r t th p n m c th c t không áng k (lư ng phóng x vư t m c trung bình m i ngày v i m t ngư i công nhân t i kho ch t th i m c th p g n Sellafield, ch ng h n, là vào b c tương ương v i vi c ăn m t qu h ch Brazil m i ngày!). Th t áng ti c, nư c Anh, ch ng h n, ã th t b i trong vi c th c hi n nhi u ti n b ti n t i vi c xây d ng các kho a ch t sau cùng cho ch t th i h at tính phóng x cao c a mình, ch m i có quy t nh vào cu i năm ngoái r ng ây là cách t t nh t x lí các ch t như th . ây là m t thách th c mang tính chính tr ch không ph i kĩ thu t, và m t thách th c n a là có nên xây d ng thêm các nhà máy i n h t nhân hay không. Tương ng là cho dù b n ng h i n h t nhân hay ch ng l i nó, thì ch t th i hi n có ph i ư c x lí th u áo và nó s v n t n t i g n như cùng b c l n ngay c n u như chúng ta không xây d ng thêm nhà máy i n h t nhân nào.

Ch t th i m c th p như găng tay và qu n áo cũ c a công nhân làm vi c t i nhà máy i n h t nhân ư c t trong m t cái thùng trư c khi mang i óng gói c t i (hình bên trái), còn ch t th i m c trung bình như l p b c nhiên li u ư c gói g n trong bê tông (hình gi a). Ch t th i m c cao, g m các s n ph m phân h ch và các nguyên t siêu uranium, ư c tráng men, t vào trong m t cái hũ thép không g (hình bên ph i), r i chôn trong h m m kĩ thu t.

Tóm lư c v

i n h t nhân

• Nhà máy i n h t nhân thương m i u tiên m c a Anh năm 1956 và ngày nay có trên 400 là ph n ng ang ho t ng trên kh p th gi i.

© hiepkhachquay

Cách nhìn m i v năng lư ng h t nhân | Trang 10/11

a s các nhà máy này là lò ph n ng nư c nh , trong ó nư c ư c s d ng v a làm l nh lò ph n ng (t ó trích l y năng lư ng làm quay tuabin) v a i u ti t neutron gi i phóng trong s phân h ch.

• T o ra m t lư ng r t l n năng lư ng mà không phát sinh ch t khí nhà kính nào, i n h t nhân có th gi m t vai trò quan tr ng trong cu c chi n ch ng l i s m lên toàn c u. • M c dù b ngăn tr b i hình nh ch t th i phóng x , nhưng i n h t nhân m t l n n a ã tr l i chương trình ngh s c a m t s nư c, trong ó có Anh. • Các th h lò ph n ng h t nhân k ti p s an toàn hơn và có tính thương m i hơn các m u hi n có và cũng s t o ra ít ch t th i hơn. Paul Norman (Physics World, tháng 7/2007) hiepkhachquay d ch (An Minh, ngày 07/07/2007, 11:02:35 AM)

© hiepkhachquay

Cách nhìn m i v năng lư ng h t nhân | Trang 11/11

KI M TRA CÁC NGUYÊN T

C A BIG BANG
Kenneth Nollett

Phép o lư ng lithium trong vũ tr cùng v i d li u chính xác t b c x vi ba n n vũ tr ang thách th c s hi u bi t c a chúng ta v c n n thiên văn v t lí sao và có th chính c s t ng h p h t nhân Big Bang, như Kenneth Nollett s gi i thích sau ây. Nitrogen và oxygen mà chúng ta th , carbon c u thành nên khoa hóa sinh h c, và calcium trong xương c a chúng ta có chung m t c i m: chúng u ư c t ng h p bên trong các sao. Th t v y, i u tương t úng v i h u như m i nguyên t hóa h c mà chúng ta g p trong cu c s ng hàng ngày, t ch t khí hi m nh t cho n kim lo i n ng nh t. M t ngo i l l n là hydrogen: h u như t t c h t nhân hydrogen là proton phát sinh t Big Bang ch ng 14 t năm trư c ây. M t ngo i l khác là h t nhân nh như deuterium và lithium, chúng ư c t o ra trong m t quá trình g i là t ng h p h t nhân Big Bang x y ra khi vũ tr ch m i vài phút tu i. Th c t nh ng nguyên t này ã có t khi khai sinh ra th i gian ch c ch n là m t trong nh ng s th t h p d n nh t trong thiên văn v t lí h c. S t ng h p h t nhân Big Bang (BBN) b t u khi vũ tr l nh sao cho proton và neutron, ch m i v a hình thành t plasma nguyên th y, có th k t h p thành h t nhân deuterium. Deuterium sau ó tr i qua nh ng ph n ng h t nhân khác n a hình thành nên h t nhân helium-4, m i h t nhân ch a hai proton và hai neutron, cùng v i lư ng nh deuterium, helium-3 và lithium-7. Th t v y, lúc k t thúc BBN (m t th i kì ch ng vài phút), m t ph n tư v t ch t bình thư ng trong vũ tr ã chuy n hóa thành helium-4, còn trong s còn l i ch có m t ph n r t nh là hydrogen.
S t ng h p h t nhân Big Bang x y ra như th nào ? S t ng h p h t nhân Big Bang (BBN) là thành ph n ch y u c a mô hình Big Bang gi i thích cách th c h t nhân nh deuterium, helium-3, helium-4, và lithium-7 ư c t o ra trong vài phút u tiên c a vũ tr . Thuy t Big Bang phát bi u r ng vũ tr b t u t kho ng 13,7 t năm trư c ây trong m t tr ng thái r t nóng và m c ã và ang giãn n ra và l nh i k t ó. Như thuy t tương i r ng Einstein mô t , t c giãn n ph thu c vào lư ng kh i lư ng và năng lư ng mà vũ tr có. Trư c khi BBN x y ra – khi vũ tr chưa t i m t giây tu i – v t ch t và năng lư ng t n t i dư i d ng m t ch t khí nóng, m c c a các h t cơ b n. Khi vũ tr l nh i, các h t có năng lư ng gi m d n phân b trong vũ tr sao cho lúc 1 giây ch có proton, neutron và nh ng h t nh b n có m t. Tương tác y u
© hiepkhachquay 1

gi a c proton và neutron v i electron, positron, và neutrino nh hơn nhi u, duy trì tr ng thái cân b ng nhi t, n nh s lư ng tương i c a proton và neutron m t giá tr nh t nh. Sau ó, nhi t c a ch t khí gi m xu ng còn kho ng 8 x 109 K, vì th ngăn c n tương tác y u x y ra ti p t c. T lúc này tr i, ó còn l i m t neutron (n) i v i m i 6 proton (t c là h t nhân hydrogen 1H).

Trong vài phút ti p theo, h t nhân hình thành. H t nhân deuterium (2H) t o ra b i s va ch m gi a proton v i neutron, và nh ng va ch m h t nhân khác n a d n n m i neutron tóm l y m t proton hình thành nên lo i liên k t ch t ch nh t c a h t nhân nh : 4He. Quá trình này hoàn thành sau kho ng 5 phút, khi vũ tr tr nên quá l nh cho nh ng ph n ng h t nhân ti p t c x y ra. Lư ng r t nh deuterium, helium-3, và beryllium-7 ư c t o ra dư i d ng s n ph m, v i beryllium-7 tr i qua phân rã beta hình thành nên lithium-7. H u như t t c proton không h p nh t vào h t nhân helium-4 còn l i dư i d ng các h t t do, và ây là lí do t i sao vũ tr có g n 25% helium và 75% hydrogen kh i lư ng m i nơi mà chúng ta th y. H t nhân khác ít d i dào hơn n vài b c l n. B ng cách o cư ng v ch ph nguyên t nh ng i tư ng thiên văn v t lí, các nhà thiên văn có th suy lu n ra s h t nhân thu c m t lo i cho trư c trên h t nhân hydrogen. S d i dào h t nhân này t o ra trong BBN ph thu c vào m t v t ch t (ho c m t baryon) trong vài ba phút u tiên ó, có th liên quan tr c ti p v i m t baryon mà chúng ta th y ngày nay. B t kì hi u ng nào làm bi n i s ti n hóa nhi t ban u c a vũ tr ho c tương tác gi a các h t nhân cũng s l id uv t trong s phong phú ó, nghĩa là BBN mang l i m t s kh o sát quan tr ng c a vũ tr sơ khai. N u chúng ta gi s r ng ch có nh ng h t có trong Mô hình Chu n c a v t lí h t là có m t trong BBN, thì m t baryon o ư c trong s m nh WMAP c a NASA (và ư c ch ng th c b i s dư d t deuterium) xác nh thành ph n hóa h c ban u c a vũ tr ch y u là hydrogen, v i g n 0,08 nguyên t helium-4, 10-5 nguyên t deuterium, 10-5 nguyên t helium-3 và 10-10 nguyên t lithium / nguyên t hydrogen, nhưng không có lư ng nào khác có th phát hi n ư c. T t c nh ng nguyên t khác trong vũ tr ư c t ng h p mu n hơn nhi u bên trong các sao ho c trong s va ch m tia vũ tr .

Vì lư ng h t nhân ư c t o ra này ph thu c vào nhi t và m t c a vũ tr khi nó ch vài phút tu i, nên chúng ta có th nghiên c u s ti n hóa vũ tr sơ khai b ng cách o s d i dào v t ch t c a nó ngày nay. c bi t, mô hình BBN mang l i m t s ư c tính m t baryon trung bình c a vũ tr , ó là m t thông s cơ b n trong vũ tr h c. Chúng ta bi t t phép o chuy n ng c a các thiên hà r ng m t kh i lư ng t ng c ng c a vũ tr g p 6 l n m t baryon mà BBN suy
© hiepkhachquay 2

ra, rõ ràng cho th y a s v t ch t trong vũ tr không c u thành t v t ch t baryon tính bình thư ng ch a proton và neutron mà t m t cái gì ó bí n hơn g i là v t ch t t i. S không phù h p như th gi a BBN và thí nghi m cũng có th g i ý nh ng quá trình v t lí m i có kh năng ho t ng trong lúc t ng h p h t nhân. Ví d , n u như nh ng h t cơ b n chưa bao gi nhìn th y trong phòng thí nghi m có m t trong vũ tr sơ khai, thì nh hư ng c a chúng có th th y rõ trong s phong phú nguyên t mà chúng ta th y ngày nay. Vì nh ng lí do này, BBN c n thi t cho nghiên c u c u trúc t ng th c a vũ tr , l ch s c a v t ch t k t th i Big Bang, và m i quan h g n gũi gi a v t lí h t và vũ tr h c. B t ch p thành công c a nó trong vi c xác nh m t baryon c a vũ tr và trong vi c gi i thích d i dào l n c a helium mà chúng ta quan sát th y, BBN v n ph i i m t v i nh ng thách th c l n. Nh ng phép o m i ây v b c x vi ba n n vũ tr , b c x cho th y b m t vũ tr khi các nguyên t hình thành kho ng 380.000 năm sau Big Bang, và v s phân b quy mô l n c a các thiên hà ã làm tăng thêm nhi u chính xác c a d li u vũ tr h c. Trư c nay, hình như s phong phú nguyên th y quan sát th y – nh t là s phong phú c a helium – không ăn kh p l m v i lí thuy t BBN. M c tiêu bây gi là mang BBN vào ăn kh p v i chính xác m i c a vũ tr h c, và c i thi n s hi u bi t c a chúng ta v môi trư ng thiên văn v t lí trong ó s phong phú nguyên th y quan sát ư c. Lùi l i th i gian Phiên b n u tiên c a lí thuy t BBN ư c xu t b i George Gamow và Ralph Alpher vào th p niên 1940 trong m t n l c nh m gi i thích ngu n g c c a m i nguyên t hóa h c. H gi s r ng vũ tr sơ khai r t nóng và y h t neutron: h t nhân sau ó hình thành b ng cách b t m i l n m t neutron, h t nhân th nh tho ng ch u s phân rã beta t o ra h t nhân có s nguyên t cao hơn c ng v i m t electron và m t neutrino. Vì xác su t c a nhi u ph n ng trong s này không ư c bi t rõ vào th i ó – m t s trong ó còn ư c gi bí m t do có liên quan t i nghiên c u vũ khí nguyên t nên Gamov và Alpher ph i d oán nhi u ti t di n c a chúng. Tuy nhiên, trong lúc làm như v y, b ôi nghiên c u ã th c hi n gi s c c kì l c quan r ng m t s quá trình, khi ó chưa bi t rõ, s có xác su t cao t o ra h t nhân l n hơn helium4 – b t ch p th c t là không có h t nhân b n v ng nào có s kh i b ng 5 t n t i. Tính toán c a Gamov và Alpher phù h p t t v i xu hư ng quan sát th y trong h M t Tr i, trong ó s phong phú h t nhân gi m như m t hàm c a kh i lư ng nguyên t . Hơn n a, Alpher và các
© hiepkhachquay

George Gamow (trên) và Ralph Alpher ban u nghĩ r ng t t c nguyên t hóa h c ư c t o ra trong s t ng h p h t nhân Big Bang.

3

ng s còn d oán s t n t i và nhi t c a b c x vi ba n n vũ tr khi nh n th y m t ch t khí photon nóng s có m t trong BBN. Nh ng photon ó, các nhà nghiên c u bàn cãi nghiêm túc, s tr i ra b i s giãn n c a không gian vào vùng vi sóng c a ph i n t ngày nay. Phiên b n ban u này c a BBN h u như bao g m a s khía c nh c a lí thuy t BBN hi n i, ví d như vai trò c a tương tác y u và s cl pc as phong phú h t nhân so v i m t baryon. Tuy nhiên, là m t mô hình gi i thích ngu n g c c a m i nguyên t , nên nó i n k t thúc vào u th p niên 1950 khi các nhà nghiên c u nh n ra r ng m t phiên b n hoàn toàn ăn kh p c a lí thuy t này bu c ph i s n sinh ra nhi u helium-4 ch không ph i nhi u th khác. Sau ó, năm 1957, nó b chôn vùi mãi mãi, khi Alastair Cameron và Fred Hoyle, cùng v i nhi u ngư i khác, ch ra r ng h u như t t c các nguyên t hóa h c, trong th c t , ư c t ng h p bên trong các sao. Tuy nhiên, năm 1964, Hoyle và Roger Tayler ch ra r ng BBN mang l i m t l i gi i thích ơn gi n hơn cho s phong phú to l n quan sát th y c a helium-4 so v i l i gi i thích sao c a Cameron và Hoyle, vì cách gi i thích th hai trên yêu c u s t n t i m t s lư ng kh ng l sao ngày nay ã t t. Khi b c x vi ba n n vũ tr ư c khám phá ra m t năm sau ó, thì l p t c rõ ràng là mô hình Big Bang là chính xác và BBN do ó ph i x y ra trong i u ki n nóng b ng c a vài ba phút u tiên. Jim Peebles, thu c trư ng i h c Princeton Mĩ, tr l i khám phá này b ng vi c ti n hành tính toán “hi n i” u tiên c a BBN b ng cách s d ng t c ph n ng h t nhân khi ó ư c hi u rõ hơn so v i th i c a Gamov. M c dù ki n th c c a chúng ta v nh ng t c này ã ư c c i thi n thêm m t l n n a k t y, nhưng s hi u bi t cơ b n c a chúng ta v BBN v n tương t . S c m nh c a BBN là m t cánh c a s m vào vũ tr sơ khai ư c nh n ra trong th p niên 1970. Lúc ó, m t vài nhà thiên văn v t lí, g m Hubert Reeves t i Vi n Thiên văn v t lí Paris, và Johannes Geiss, nay làm vi c t i Vi n Khoa h c Không gian qu c t Bern, nh n th y r ng vì lư ng deuterium sinh ra trong BBN ph thu c m nh vào m t baryon trung bình c a vũ tr , nên chúng ta có th tìm hi u ôi i u v vũ tr quy mô l n nh t b ng cách o lư ng deuterium d dàng th c hi n ư c. Trong vài năm, m t s phép o lư ng deuterium trong thiên hà c a chúng ta ã thi t t m t gi i h n trên lên m t baryon là kho ng ch ng –31 –3 4 × 10 g cm . Sau ó, năm 1977, Gary Steigman, nay trư ng i h c bang Ohio, James Gunn, nay trư ng i h c Princeton, và sau ó là David Schramm thu c trư ng i h c Chicago, ã ch ra r ng BBN có th bu c m t s lo i neutrino khác nhau t n t i trong t nhiên (ngày nay chúng ta bi t là có ba lo i neutrino: neutrino electron, muon và tau). M i lo i neutrino phát sinh, h tranh lu n, s làm tăng m t c a vũ tr sơ khai và làm cho nó giãn n nhanh hơn, do ó làm thay i ng l c h c thi t t t s neutron trên proton vào lúc b t u c a BBN ng h nhi u neutron hơn. i l i, vi c này s ưa n nhi u helium-4 hơn. Vào lúc mà nh ng phép o trong phòng thí nghi m xu t r ng có th có hàng ngàn lo i neutrino (m c dù a s nhà v t lí h t không tin r ng có nhi u h t này như v y), Steigman và các c ng s có th kh ng nh r ng không có hơn b n lo i neutrino. ây là thành công cơ b n cho lí thuy t BBN và góp ph n làm tăng thêm nh n th c v m i quan h g n gũi gi a v t
© hiepkhachquay 4

lí h t và vũ tr h c – th m chí nhi u nhà v t lí h t xem nó ơn thu n là b ng ch ng cho s c gan c a các nhà vũ tr h c ! Năm 1982, các nhà thiên văn v t lí h c thu ư c nh ng ư c tính t t v s phong phú helium-4 nguyên th y, cũng như gi i h n v s phong phú c a helium-3 và deuterium. Khi ó, François và Monique Spite, t i ài quan sát Paris, phát hi n th y nh ng ngôi sao già nh t nh trong thiên hà c a chúng ta có l p bao i lưu r t m ng – vùng quay tròn nhanh chóng c a m t ngôi sao trong ó v t ch t tr n u v i nhau – u ch a h u như cùng lư ng lithium-7. Vì nh ng phép o quang ph h c cho th y nh ng ngôi sao trong “tr ng thái bình n Spite” này ch ch a m t lư ng r t nh h t nhân t ng h p trong nh ng ngôi sao t n t i trư c ó, nên nh ng ngôi sao ó ph i hình thành bên ngoài ch t khí không hoàn toàn nguyên th y. i u này có nghĩa là s lư ng lithium-7 trong các sao tr ng thái bình n Spite có th hi u là s lư ng lithium-7 t ng h p trong BBN.

ki m tra xem s t ng h p h t nhân Big Bang (BBN) có là s mô t chính xác c a vũ tr sơ khai hay không, chúng ta c n ph i o xem có bao nhiêu nguyên t ó có m t trong m u mà chúng ta có th quan sát th y ngày nay. Các nhà thiên văn xác nh s phong phú tương i c a các nguyên t trong m t v t th xa b ng cách quan sát lư ng ánh sáng phát x ho c h p th m t bư c sóng nh t nh tương ng v i các v ch ph nguyên t . làm như v y, c n ph i tìm c m t v trí trong ó thành ph n ch t khí không thay i nhi u k t BBN và nơi trong ó nh ng i u ki n v t lí thích h p cho s hình thành nh ng v ch ph có th quan sát ư c. i u ki n th hai này, k t h p v i tính ch t v t lí nguyên t khác i cùng v i t ng nguyên t , có nghĩa là không th có hai s phong phú nguyên th y có th o ư c m t cách chính xác b ng cùng m t v t th . Ví d , helium ư c o b ng cách tìm ki m ánh sáng phát ra t “nh ng thiên hà r n ch c màu xanh” nh và không u, còn lư ng lithium thì ư c suy ra t nh ng v t th r t già trong thiên hà c a chúng ta g i là các sao “tr ng thái bình n Spite”, chúng hình thành t ch t khí không hoàn toàn nguyên th y. M t khác, lư ng deuterium ư c xác nh b ng cách kh o sát xem ánh sáng phát ra t nh ng quasar xa b h p th như th nào b i nh ng ám mây khu ch tán trong hư ng nhìn c a chúng ta.

Nh ng phép o s phong phú nguyên t nh ti p t c thu ư c ti n b , và năm 2000 chúng ng ý m t m t baryon trung bình là 2 × 10–31 g cm–3, t c là gi m i ba l n. M t khác, ây là trư ng h p áng chú ý c a d li u g m nhi u lo i khác nhau và khó thu ư c u h i t v m t s giá tr . M t khác, các v ch sai s chính th c ph n ánh nh ng ngu n không xác nh ã bi t tr nên nh n n i các i m d li u không còn ăn kh p v i nhau v m t kĩ thu t. Trong khi th t d hình
© hiepkhachquay 5

dung nh ng sai s h th ng khác có th mang các k t qu l i g n nhau hơn, do kĩ thu t quan sát ho c do nh hư ng có liên quan t i l ch s v t ch t ang ư c quan sát, nên vi c nh lư ng chúng khó khăn hơn nhi u. Phép o deuterium trong vùng t p trung ch t khí xa n m gi a chúng ta và các quasar còn xa hơn n a nghiêng v m t m t baryon trung bình kho ng –31 –3 4 × 10 g cm , trong khi cách hi u ơn gi n nh t c a tr ng thái bình n lithium và m t s d li u helium-4 nghiêng v giá tr 1 × 10–31 g cm–3. Như i v i s phong phú nguyên th y c a helium-3, l ch s h u BBN c a nh ng h t nhân này quá b t nh có th ki m ch m t baryon trung bình. S không phù h p này thúc y m t chương trình nghiên c u sôi n i b i vài nhóm trong m t n l c nh m c i thi n các phép o và gi i quy t nh ng b t ng còn l i. Tuy nhiên, trong th i gian th c, d li u vũ tr h c chính xác b t u khi n BBN ch y ua tìm ngu n tài chính c a nó. Ánh sáng cơ b n u th p niên 2000, gi a cu c tranh lu n thư ng xuyên ư c hâm nóng v nguyên nhân gây ra nh ng s o s phong phú khác nhau, BBN không còn là phương pháp duy nh t xác nh m t baryon trung bình c a vũ tr . Năm 1992, v tinh COBE cho th y nhi t c a b c x vi ba n n vũ tr bi n thiên vài ch c microkelvin quy mô góc 5o ho c l n hơn, do ó mang l i b ng ch ng cho s dao ng m t trong vũ tr sơ khai có th gieo m m cho c u trúc vũ tr . Sau ó, vào năm 2000, thí nghi m BOOMERANG và MAXIMA phát hi n các dao ng quy mô góc nh hơn 1o. Là m t tiên oán ch y u c a lí thuy t Big Bang, nh ng dao ng này là v t tích còn l i b i sóng âm truy n qua plasma ch ngay trư c khi nh ng nguyên t hydrogen trung hòa u tiên ư c hình thành, kho ng 380.000 năm sau Big Bang khi n n vi ba vũ tr ra i. Và vì tính ch t c a plasma ph thu c vào m t baryon, nên cư ng c a nh ng dao ng này mang l i s ki m tra chéo c l p m nh m u tiên c a m t baryon mà BBN tiên oán. Nh ng k t qu BOOMERANG và MAXIMA ban u nghiêng v m t m t baryon cao hơn giá tr BBN: (6.0 ± 2.0) × 10–31 g cm–3. Tuy nhiên, k t h p v i d li u g n ây hơn t Wilkinson Microwave Anisotropy Probe (WMAP) – thi t b o nh ng dao ng nhi t quy mô xu ng t i 0,3o – giá tr chính xác nh t hi n nay là (4.1 ± 0.1) × 10–31 g cm–3. Trong khi phép o c l p này làm l ng i cu c tranh lu n ang di n ra trong c ng ng BBN v giá tr c a m t baryon, thì nó l i mang k t qu c a sai s h th ng trong BBN vào tiêu i m s c nét hơn n a. Ví d , m t baryon suy lu n ra t s li u WMAP và t nh ng phép o s phong phú deuterium nguyên th y r t phù h p v i nhau. Nhưng s phong phú deuterium nguyên th y trư c nay ch ư c o tám v trí, và m c dù k t qu u –5 phân tán c a chúng xoay quanh giá tr 3 × 10 / nguyên t hydrogen, nhưng xung quanh giá tr trung bình r ng hơn so v i nh ng ư c tính sai s c a chúng mong i. M t s dao ng theo v trí như th không ph i là cái mà ngư i ta mong i t BBN, nó ph i x y ra theo cùng cách th c m i nơi theo lí thuy t Big Bang. Chúng ta có kh năng c n nhi u d li u hơn s b t ng không áng k này, nhưng chuy n này nói thì d hơn làm b i vì phương pháp duy nh t nh n d ng và o s phong phú deuterium nguyên th y tiêu t n r t nhi u th i gian quan sát nh ng kính thiên văn l n nh t c a th gi i.
© hiepkhachquay 6

Mô hình t ng h p h t nhân Big Bang cho phép m t baryon toàn ph n c a vũ tr tính ư c cho t ng nguyên t nh : deuterium, helium-3, helium-4, và lithium-7 ( ư ng màu xanh). B ng cách o s phong phú này ngày nay (trong khung màu ), các nhà thiên văn có th nghiên c u nh ng s ki n x y ra khi vũ tr ch vài phút tu i. T th p niên 1990, s phong phú helium-4 do các nhóm c l p o ư c không phù h p v i nhau (trên cùng), có kh năng cho th y sai s trong nh ng phép o này là không úng m c ( ư ng t nét). S phong phú deuterium o ư c tám v trí khác nhau cũng không phù h p v i m t s vùng ( chính gi a), còn nh ng phép o s phong phú helium-3 nguyên th y quá khó ki m ch m t baryon. S phong phú lithium o ư c ưa n m t baryon mâu thu n v i s xác nh c l p thu ư c t d li u WMAP (d i th ng ng), m c dù s chênh l ch có th tăng do m t s quá trình thiên văn v t lí chưa bi t rõ.

Có s không nh t quán tương t gi a lí thuy t BBN và s phong phú helium nguyên th y. Không gi ng như s phong phú deuterium, lư ng helium-4 sinh ra trong mô hình BBN tăng r t ch m theo m t hàm c a m t baryon trung bình c a vũ tr , nghĩa là nó ph i ư c o v i chính xác vài ph n trăm có ích cho nghiên c u BBN. làm như v y, các nhà thiên văn nghiên c u sáng c a nh ng v ch ph nh t nh phát ra b i các nguyên t trong plasma trong m t thiên hà xa, t ó h có th nh n ư c m t b thông s phù h p c trưng cho plasma. Các nhóm nghiên c u khác có xu hư ng s d ng các b v ch hơi khác xác nh nh ng
© hiepkhachquay 7

thông s này và h nghiên c u d li u theo nh ng cách khác nhau. Có ph n hơi b i r i, các nhóm nghiên c u khác nhau ã thu ư c nh ng k t qu mâu thu n nhau. Vào th p niên 1990, s khác bi t l n nh t gi a k t qu c a Yuri Izotov Vi n Khoa h c Ukraine và Trinh Thuan trư ng i h c Virginia, Mĩ (ô l n hơn, phía bên ph i, trong hình trên) và m t b d li u l n hơn do Steigman cùng v i Keith Olive và Evan Skillman trư ng i h c Minnesote biên so n d a trên nh ng quan sát s m hơn (h p phía bên trái). Tuy nhiên, hình như là sai s c a c hai cách ti p c n u không úng m c và s không nh t quán n m âu ó trong m t danh sách hi u ch nh nh như có bao nhiêu ánh sáng b tán x b i b i gi a chúng ta và plasma. Do ó, ph m vi cho phép c a s phong phú helium-4 có kh năng m r ng k t qu c a c hai nhóm nghiên c u (h p ch m ch m trong hình trên). M t l n n a, yêu c u có nh ng quan sát chính xác hơn, ho c chúng ta c n có m t s thay i cơ b n phương pháp tìm gi i pháp mà v i nó m i ngư i có th ng ý.

M t

baryon trung bình c a vũ tr có th suy ra t nh ng dao ng nhi t trong n n vi ba vũ tr như ã o ư c g n ây b i s m nh WMAP.

Ngày nay, bí n l n nh t c a BBN là lithium. i v i m t baryon do –10 WMAP mang l i, BBN tiên oán có 4.7 × 10 nguyên t lithium-7 trên m i nguyên t hydrogen, còn các sao tr ng thái bình n Spite ch ch a kho ng –10 1.4 × 10 . M t s cách gi i thích cho s không th ng nh t này ã ư c xu t, nhưng không ai bi t câu tr l i úng. Ho c là m t s quá trình v t lí quan tr ng còn thi u trong lí thuy t BBN, ho c là m t s cơ ch thiên văn v t lí ã phá h y lư ng l n lithium-7 sau BBN, ho c là có m t cái gì ó sai l m i v i cách hi u c a chúng ta v quang ph sao. V n lithium gi i quy t s không kh p lithium, m t s nhà v t lí hư ng s chú ý c a h sang nh ng mô hình BBN sáp nh p nh ng ý tư ng kì l t v t lí h t. Nhi u lí thuy t tìm cách th ng nh t các l c cơ b n trong t nhiên – ph bi n nh t là d a trên siêu i x ng ho c trên nh ng mô hình có chi u không-th i gian thêm vào – tiên oán s t n t i c a nh ng h t n ng n nay chưa ư c nhìn th y trong phòng thí nghi m. N u như nh ng h t này không b n và b phân rã trong vòng 1 năm sau BBN, chúng có th t o ra nh ng nh hư ng l n lên s phong phú h t nhân b ng cách cung c p neutron, proton và năng lư ng cho m t chu trình t ng h p h t nhân th hai liên quan t i nh ng tương tác khác năng lư ng cao hơn nhi u.
© hiepkhachquay 8

Trong m t ví d , h i năm ngoái, Jonathan Feng t i trư ng i h c California Irvine và các c ng s ã xu t m t mô hình như th , nh ó các h t siêu i x ng “bình thư ng” như neutralino (ngư i anh em siêu i x ng c a các h t mang l c như photon và boson Z) phân rã hình thành nên các h t g i là siêu WIMP, chúng có th c u thành nên v t ch t t i ngày nay. Nhưng nhi u dao ng cũng có kh năng lâu như các s n ph m phân rã, g m proton, neutron và photon. Các h t năng lư ng tính t o ra trong nh ng phân h y h t n ng tương tác v i h t nhân BBN hình thành trư c ó hàng tháng. Theo cách này, nh ng h t có kh i lư ng và tính ch t phân rã thích h p có th phân h y hai ph n ba beryllium-7 t o ra t c th i trong BBN, và vì h t nhân beryllium-7 phân h y sau BBN hình thành nên lithium-7 nguyên th y, nên xu t c a Feng có th mang l i m t gi i pháp rõ ràng cho s thâm h t lithium. Ni m hi v ng dư i nh ng mô hình v t lí h t kì l như th là v n lithium có th cung c p manh m i u tiên c a m t s n n v t lí cơ b n m i. Nghiên c u BBN khi ó có th d n d t các thí nghi m máy gia t c như t i Máy Va ch m Hadron L n s p khai trương phòng thí nghi m v t lí h t CERN. Th t áng ti c, BBN không cung c p thông tin ti n hành vi c này d t khoát, ch không ph i v ch ra xem cái gì là có th và không th . Th t v y, a s các nhà nghiên c u trong lĩnh v c s phong phú nguyên t nh s có kh năng nghiêng v nh ng gi i pháp tr n t c hơn cho v n lithium, cho dù là nh ng gi i pháp như th kém h p d n hơn i v i các nhà v t lí h t. Câu tr l i t các nhà thiên văn v t lí M t kh năng khác là i u ch nh mô hình nhi t c a b u khí quy n c a m t ngôi sao thư ng ư c suy ra thành ph n c a nó t nh ng quan sát. Ví d , năm 2004, Jorge Meléndez, nay trư ng i h c qu c gia Australia, và Iván Ramírez thu c trư ng i h c Texas, kh ng nh r ng các mô hình dành cho sao tr ng thái bình n Spite ph thu c vào nh ng ư c tính nghèo nàn c a nhi t b m t sao, và xu t m t “thay i t l ” kh t khe c a nh ng ư c tính này, chuy n phép o lithium hư ng v phù h p v i d li u WMAP. Tuy nhiên, xu t này g p ph i nhi u hoài nghi t phía các ng nghi p, ch y u do th t c thay i t l d n n nhi t không ăn kh p v i nh ng phép o khác, ví d như cư ng c a v ch phát x hydrogen. Trong b t kì trư ng h p nào, s thay i t l có th t t nh t ch là m t gi i pháp b ph n cho bài toán lithium, vì nó ch làm tăng s phong phú lithium lên 1,4 l n – không ph i lên ba l n như yêu c u. Có l l i gi i thích có kh năng nh t cho s thi u h t bi u ki n c a lithium là các sao mà chúng ta quan sát ã phân h y d n d n lithium c a chúng trong 10 t năm ho c hơn n a k t khi chúng hình thành. Các nhà thiên văn ch có th quan sát ph n bên ngoài c a ngôi sao – t c là ph n trên cùng c a l p i lưu. Tuy nhiên, b t kì lithium nào trong ngôi sao ch u nhi t trên kho ng 2.5 × 106 K u nhanh chóng b phân h y b i ph n ng h t nhân 7Li + H → 24He. Do ó, lithium ch có th b o toàn hoàn toàn trong l p i lưu n u như toàn b l p ó quá l nh không t cháy nó ư c, và n u như lithium không ư c tr n u gi a l p b m t và nh ng l p nóng hơn, sâu hơn c a ngôi sao. M c dù các sao bình n Spite ư c ch n th a mãn nh ng i u ki n này, nhưng có th có nh ng quá trình không mong i x y ra bên trong chúng.
© hiepkhachquay 9

Nhưng làm sao lithium trên m t sao có th tr n l n t vùng trên m t vào ph n bên trong sao ? M t vài cơ ch ã bi t có th có kh năng tr n các ph n i lưu và không i lưu c a ngôi sao, nhưng th t khó mà tính ư c t c c a nh ng quá trình này t nh ng nguyên lí u tiên. Ràng bu c nghiêm ng t nh t lên mô hình tr n l n là nó ph i duy trì c m dày c các sao bình n quan sát th y có cùng phong phú lithium-7 trung bình.

o lư ng lithium t o ra trong quá trình t ng h p h t nhân Big Bang (BBN), các nhà nghiên c u nhìn vào nh ng ngôi sao r t già, nguyên th y v phương di n hóa h c, hình thành t ám khí h u như nguyên th y. Tuy nhiên, lư ng lithium trong các sao “bình n Spite” này (màu xanh) nh hơn nhi u so v i suy lu n t vi c k t h p BBN v i phép o n n vi ba vũ tr th c hi n b ng WMAP (d i màu vàng). S không ăn kh p này ã thúc y m t s nhà nghiên c u t ra nghi v n li u s hi u bi t c a chúng ta v n n thiên văn v t lí sao có th nào là không úng không. Ví d , m t xu t ngh r ng m t s lithium-7 ã b phân h y do quá trình tr n l n ho c khu ch tán. Các sao bình n Spite ó có nhi t b m t t 5700 n 6400 K có phong phú lithium u nhau vì l p i lưu nông c n c a nh ng ngôi sao m áp này không xuyên sâu n nơi nhi t vư t quá cho lithium-7 phân h y (Tphânh y = 2.5 × 106 K). L p v c a nh ng ngôi sao l nh hơn (các i m d li u n m v bên trái c a th ) không tr i ra sâu như th , nên b m t c a chúng m t lithium cho ph n ng h t nhân. N u nh ng ngôi sao m áp ó t t lưu chuy n lithium t l p i lưu n nh ng nơi sâu T > Tphânh y, thì b m t c a chúng cũng có th d n d n m t lithium.

© hiepkhachquay

10

Trong lo t bài báo công b t năm 2002 n 2004, Olivier Richard và các c ng tác viên t i trư ng i h c Montreal Canada ã xu t m t mô hình tr n l n như th thu ư c s ng h b ng quan sát. Nó cho r ng m i h t nhân n ng hơn hydrogen u di chuy n r t ch m ra kh i l p i lưu dư i tác d ng h p d n. c bi t, mô hình th c hi n nh ng tiên oán nh t nh cho s l ng xu ng khi ngôi sao ti n hóa, nó cho th y s dao ng thành ph n c a b m t là m t hàm c a kh i lư ng trong nh ng ngôi sao hình thành cùng lúc. Mùa xuân năm 2006, Andreas Korn thu c trư ng i h c Uppsala, Th y i n, và các ng s ã s d ng Kính Thiên văn R t l n (VLT) c a ài quan sát nam châu Âu Chilê nghiên c u 18 sao nguyên th y v phương di n hóa h c trong m t c m thiên hà xa tên là NGC 6397 ư c bi t là có cùng tu i và thành ph n ban u. T ó, các nhà nghiên c u ch ra r ng s phong phú s t và lithium trong nh ng ngôi sao này u thay i theo kh i lư ng sao như mô hình c a Richard tiên oán. Th t ra, mô hình ó cho th y r ng nh ng ngôi sao ó b t u v i s phong phú lithium phù h p v i d li u WMAP. S ch ng th c c a nh ng k t qu này là c n thi t, b i vì n u như k t qu ó tr v ng v i s kh o sát d a trên quy mô d li u r ng, thì chúng ta ã gi i ư c bài toán lithium. Tìm ki m lithium-6 M t phương pháp khác xác nh lư ng lithium-7 phân h y trong các sao là quan sát ng v khác, kém b n hơn, c a nguyên t ó: lithium-6. Lithium-6 không ư c ưa vào s lư ng có th phát hi n th y b i BBN, mà thay vì v y l i có ngu n g c t s va ch m gi a các h t nhân trong tia vũ tr và trong ch t khí gi a các sao. Vì lithium-6 còn d phân h y hơn c lithium-7, nên vi c phát hi n nó cho phép chúng ta thi t t gi i h n lên s phân h y c a lithium-7. Năm 2006, Martin Asplund và các c ng s ài quan sát Mount Stromlo, Australia, ã ti n hành nh ng quan sát lithium-6 tr i r ng ra xa trong nh ng ngôi sao bình n b ng VLT. Trong m i m t trong s 9 ngôi sao mà h tìm th y lithium-6 trong ó, có g n 5% lithium thu c lo i ng v này – giá tr ó l n hơn mong i, m c dù nó n m gi i h n c a cái có th phát hi n c a thi t b ó. K t qu này có nh hư ng to l n không ch i v i BBN mà còn i v i l ch s tia vũ tr trong thiên hà và i v i n n thiên văn v t lí sao. Ví d , s s n sinh s lư ng l n lithium6 như th ph i òi h i m t dòng tia vũ tr kh ng l ban u trong l ch s c a thiên hà c a chúng ta, có th còn l n hơn c do cơ ch gia t c ã bi t mang l i. Hơn n a, n u như các sao bình n th t s phân h y lithium-7, mang tiên oán c a WMAP v m t baryon trung bình phù h p v i giá tr thu ư c v i sao tr ng thái bình n Spite quan sát ư c, thì tính d phân h y hơn nhi u c a lithium-6 cho th y các sao lúc u ch a s lư ng lithium-6 so sánh ư c v i tr ng thái bình n lithium-7 quan sát ư c. T t c nh ng th c t này khi n cho các quan sát lithium-6 m t s ăn kh p không tho i mái i v i BBN, tính ch t v t lí sao, và các mô hình t ng h p h t nhân tia vũ tr - nh t là vi c s n sinh m t lư ng l n lithium-6 qua tia vũ tr ph i i kèm v i s s n sinh lithium-7. M c dù lithium-6 có th sinh ra theo m t s k ch b n v t lí h t kì l ã nh c t i ph n trên, nhưng i u c n thi t là chúng ta ph i xác nh n c l p các k t qu c a Asplund. Th t v y, cu c săn tìm lithium nguyên th y (thu c c hai ng v ) hi n nay ang tri n khai t i VLT, cũng như t i ài quan sát Keck và
© hiepkhachquay 11

Kính thiên văn Sabaru Nh t B n, c hai u n m Hawaii. M c dù nh ng quan sát như th là úng gi i h n c a cái có th thu ư c v i nh ng thi t b này, nhưng t l có th r t l n: n u như k t qu lithium-6 tr v ng, thì chúng ta c n m t s xem xét l i r ng rãi v nh ng cái mà chúng ta nghĩ là chúng ta bi t v nh ng ngôi sao, tia vũ tr , và BBN. Cánh c a nhìn vào vũ tr sơ khai Nh ng phép o t t hơn c a s phong phú nguyên th y k t h p v i d li u vũ tr h c chính xác ang d n t i m t s chuy n hư ng trong cách th c nghiên c u BBN. Trong vòng sai s ư c tính c a chúng kho ng 10%, phong phú c a helium-4, deuterium và lithium-7 không phù h p v i lí thuy t BBN. Nhưng trong ph m vi “có th tin tư ng ư c” c a sai s thêm vào ư c nh lư ng m t cách nghèo nàn, ví d như sai s phát sinh do chúng ta không bi t nh ng môi trư ng thiên văn v t lí nh t nh, thì nh ng s o ó cho chúng ta bi t BBN là úng. Công vi c c a chúng ta hi n nay là c u ch a s không hi u bi t ó và, n u s không nh t quán v n t n t i, tìm hi u cái có ý nghĩa i v i tính ch t v t lí c a vũ tr sơ khai. Cho dù là v n lithium có hóa ra là m t d u hi u ban u c a nh ng h t m i ho c nh ng tính ch t v t lí cơ b n m i, thì câu tr l i cu i cùng v n s tùy thu c vào m t s hi u bi t t t hơn v các sao bình n Spite. Nói cách khác, c n th n tr ng khai thác h t m i l i gi i thích thiên văn v t lí trư c khi th m tra BBN d a trên nh ng tính ch t v t lí cơ b n n nay v n chưa khám phá ra. Trong g n ba th p niên, BBN là m u ch t trong l p lu n cho v t ch t t i phi baryon tính trong vũ tr . Nó gi l i cánh c a s rõ ràng nh t c a chúng ta m vào vũ tr trong kho ng th i gian dư i 1 năm sau Big Bang và – qua phép o m t baryon c a nó – là m t s ki m tra chéo d li u vũ tr h c do c n n vi ba vũ tr và kh o sát s phân b thiên hà mang l i. Tuy nhiên, hi n nay n n vi ba vũ tr mang l i s o m t baryon trung bình chính xác hơn so v i BBN, ch y u là nh WMAP, vai trò c a BBN trong thiên văn v t lí ang thay i. Tình hu ng m i ó làm tăng thêm s lư ng thúc ép lên BBN, có kh năng làm tăng thêm s c m nh c a nó là phép ki m tra c a các mô hình v t lí h t. Th t v y, phép ki m tra u tiên cho b t kì m r ng nào cho Mô hình Chu n c a v t lí h t là nó ph i gi ư c s thành công không tr n v n c a BBN. Trong vài năm t i, các d án như Sloan Digital Sky Survey, SEGUE, và chương trình RAVE ài quan sát Anglo-Australia s o thành ph n c a g n m t tri u ngôi sao trong thiên hà c a chúng ta. T p h p l n nh ng ngôi sao có tu i, thành ph n và l ch s khác nhau này s ư c dùng tái d ng l i l ch s l n x n c a các b ph n h p thành thiên hà c a chúng ta và h t nhân nguyên t c a nó, cũng như các nhà c sinh v t h c s d ng hóa th ch tái d ng l i l ch s c a s s ng trên Trái t. BBN cung c p i u ki n ban u cho câu chuy n này c a ngu n g c c a chúng ta.
S t ng h p h t nhân Big Bang S t ng h p h t nhân Big Bang (BBN) là quá trình trong ó các h t nhân nh deuterium, helium-3, helium-4 và lithium-7 ư c t o ra trong vài phút u tiên c a vũ tr . Trong nhi u năm qua, BBN mang l i phương pháp áng tin c y nh t xác nh m t baryon trung bình c a vũ tr - m t thông s chính y u trong vũ tr h c cho bi t vũ tr

© hiepkhachquay

12

ch y u c u thành t thư ng.

v t ch t “t i” ch

không ph i các proton và neutron bình

Là thành ph n chính y u c a mô hình Big Bang nóng, BBN có th ư c ki m tra b ng cách o s phong phú c a nh ng h t nhân nh nh t nh có m t trong v t ch t vũ tr r t già. Nh ng phép o s phong phú h t nhân nh hi n nay mang l i nh ng giá tr mâu thu n nhau cho m t baryon c a vũ tr , nh t là v i lithium ang thách th c s hi u bi t c a chúng ta v các sao trong ó nó ư c tìm th y và c chính b n thân lí thuy t BBN. Nh ng phép o chính xác n n vi ba vũ tr mang l i m t s baryon, và cho phép ki m tra ch t ch hơn mô hình Big Bang. o cl pc am t

Kenneth Nollett (Phòng thí nghi m qu c gia Argonne, Hoa Kì T p chí Physics World, tháng 8/2007) hiepkhachquay d ch (An Minh, ngày 10/08/2007, 5:45:52 PM)

© hiepkhachquay

13

Lí thuy t dây – 40 năm, m t hành trình dài
Matthew Chalmers Trong l ch s g n 40 năm c a mình, lí thuy t dây ã ti n tri n t lí thuy t hadron t i lí thuy t c a t t c , cho n có kh năng là m t lí thuy t c a ch ng cái gì c . Th t v y, lí thuy t dây hi n i không còn là lí thuy t dây n a, mà là m t trong các i tư ng có nhi u chi u hơn g i là các brane. Matthew Chalmers th g r i cơ c u lí thuy t bao la g i là lí thuy t dây, và hé m ra m t th gi i c a nh ng ý tư ng mang tính thiên hư ng riêng, nh ng thành công xác th c và nh ng thách th c làm n n lòng ngư i – a s chúng, có l th t ng c nhiên, l i b t r t d li u th c nghi m. Các v n như làm sao làm l nh m t vòng nam châm siêu d n chu vi 27 km, n ng 37 000 t n xu ng t i nhi t 1,9 K b ng cách t i trao i helium l ng không ph i là lo i i tư ng mà các nhà v t lí lí thuy t thư ng c m th y thích thú. Do ó, có l th t là ng c nhiên khi bi t r ng các nhà lí thuy t dây – m i n i ti ng vào th i gian g n ây vì ni m tin c a h vào m t lí thuy t ư c cho là không có liên quan gì t i th c t - ã b t u kh i ng h i ngh chính c a h trong năm nay – Strings07 – v i m t b n c p nh t v nh ng ti n b m i nh t ư c th c hi n t i Máy Va ch m Hadron L n (LHC) t i CERN, c máy s i vào ho t ng vào tháng 5 t i. Tuy nh , nhưng kh năng b ng ch ng cho lí thuy t dây có th xu t hi n trong các va ch m proton-proton 14 TeV c a LHC n i b t lên trong s các th o lu n t i cu c h i ngh kéo dài 5 ngày ó, t ch c Madrid vào cu i tháng 6 v a qua. Th t ra, các trao i r i rác v i ngôn ng c a các d li u th gi i th c, các h t và các trư ng – nh t là m i quan h v i vũ tr h c. Ph i công nh n là các nhà lí thuy t dây ã chôn vùi i nh ng khái ni m có tính xác th c hơn này trong m quy t c toán h c nhi u chi u ch có nh ng ngư i c bi t quan tâm m i hi u n i, trong ó n ch a các th như “brane GUT”, “con nòng n c”, “c bi n d ng”. Tuy nhiên, Strings07 hi n nhiên là m t s ki n v t lí, và không ph i là s ki n dành cho toán h c, tri t h c, hay có l là c th n h c. Nhưng không ph i ai cũng tin r ng lí thuy t dây là v t lí thu n túy và ơn gi n. ã có hai th p k ư c miêu t sinh ng như m t “lí thuy t c a t t c ” thanh l ch, tao nhã, mang l i m t lí thuy t lư ng t c a h p d n và th ng nh t b n l c c a t nhiên, lí thuy t dây ã b ánh m t cú m nh h i năm ngoái. a s s phê bình này có th l n theo vi c xu t b n hai cu n sách: The Trouble With Physics c a Lee Smolin thu c Vi n o lư ng Canada, và Not Even Wrong c a Peter Woit thu c i h c Columbia Mĩ, cho r ng lí thuy t dây, trong s nh ng th khác, không mang l i b t c tiên oán nào có th ki m tra ư c. i u này mang l i cho các nhà biên t p báo và t p chí m t lư i mác s c bén cho m t s cu c tranh lu n sôi n i, và m t s nhà phê bình sách th m chí còn i xa t i ch cho r ng lí thuy t dây không có tính khoa h c gì hơn lí thuy t sáng t o linh h n (xem Physics World, s tháng 2, trang 38 – 39). M t s phê bình ó có th thông c m ư c. i v i a s m i ngư i, bao g m c nhi u nhà v t lí, lí thuy t dây không có v cho chúng ta bi t b t c th gì m i v th gi i th t s ho t ng ra làm sao m c dù ã qua g n 40 năm tìm ki m. “Th t là bu n, tôi không th tư ng tư ng ra m t k t qu th c nghi m ơn gi n nào làm th a mãn lí thuy t dây”, Sheldon Glashow thu c i h c Harvard nói. Ông là
© hiepkhachquay Trang 1/27

ngư i cùng chia s gi i thư ng Nobel V t lí năm 1979 cho vai trò c a ông trong vi c phát tri n lí thuy t i n y u h p nh t, lí thuy t hình thành nên lõi nhân c a Mô hình Chu n c a n n v t lí h t cơ b n. “Tôi b làm cho ph i tin r ng các h ni m tin không th nào b bóp méo là không có m t trong vương qu c khoa h c”. Lí thuy t dây nh t nh là không có ti n l lư ng th i gian mà m t chương trình nghiên c u v t lí lí thuy t theo u i mà không i m t v i m t phép ki m tra th c nghi m rõ ràng. Nhưng trong khi ngư i ta có th tranh cãi xem như th là có quá lâu hay không, thì lí thuy t dây hi n nay ư c nghĩ t t nh t là m t khuôn kh lí thuy t ch không ph i là m t lí thuy t v t lí ã ư c trình bày rõ ràng có kh năng ưa ra nh ng tiên oán nh t nh. Khi xem xét góc này, lí thuy t dây gi ng v i lí thuy t trư ng lư ng t – c u trúc k t h p cơ h c lư ng t và thuy t tương i c bi t – hơn so v i Mô hình Chu n, m t lí thuy t trư ng c bi t ã thành công phi thư ng trong vi c mô t th gi i th c trong vòng 35 năm qua hay ng n y th i gian.
Lí thuy t dây • Lí thuy t dây cho r ng “các h t cơ b n” ch là các bi u hi n c a m t l p c u trúc còn cơ b n hơn n a ư c mô t b ng các dây 1 chi u, dài 10-35 m. • Lí thuy t ó xu t hi n năm 1968 t nh ng n l c nh m mô t l c m nh, nhưng nó s m ti n tri n thành “lí thuy t c a t t c ” y ti m năng có th th ng nh t l c h p d n v i ba l c kia c a t nhiên. • Lí thuy t dây là m t khuôn kh mô t m i tương tác cơ b n dư i d ng s c căng dây, nhưng b c tranh tao nhã này ch úng trong th gi i 10 chi u siêu i x ng. • mô t th gi i 4 chi u không i x ng c a chúng ta, các nhà nghiên c u ph i tìm cách “khép kín” các chi u thêm vào và phá v siêu i x ng – ưa n m t “ a hình” r ng l n lên t i 10500 l i gi i.

• Trái l i, m t s nhà nghiên c u ã vi n d n n nguyên lí mà con ngư i t n t i gi i thích a hình lí thuy t dây, nhưng nh ng ngư i khác v n gi m t s d ng nguyên t c l a ch n ng h c. • K t năm 1995, các nhà nghiên c u bi t r ng lí thuy t dây th t s là m t lí thuy t c a các i tư ng nhi u chi u hơn g i là các brane, chúng làm ơn gi n các m i quan h toán h c sâu s c g i là tính i ng u. • Trong nh ng trư ng h p nh t nh, nh ng tính i ng u này làm cho lí thuy t dây tương ương v i lí thuy t trư ng lư ng t và xu t r ng lí thuy t dây có m t d ng th c 11 chi u vô song g i là lí thuy t M. • M c dù không h có m t tiên oán rõ ràng nào bác b nó, nhưng lí thuy t dây ã cho các nhà v t lí m t s hi u bi t sâu s c hơn v các l en và mang l i m t công c phân tích cho nghiên c u m t tr ng thái thái c c c a v t ch t g i là plasma quark gluon. • B ng ch ng cho lí thuy t dây cũng có th xu t hi n t i Máy Va ch m Hadron L n CERN dư i d ng các h t m i và d li u vũ tr h c ang mang l i con ư ng t t hơn ki m tra lí thuy t dây. • Là lí thuy t ho t ng t t nh t c a chúng ta v h p d n lư ng t , lí thuy t dây có th giúp tr l i nh ng câu h i mà không có lí thuy t nào có th ti p c n ư c, ví d như b n ch t c a i m kì d Big Bang.

© hiepkhachquay

Trang 2/27

Ed Witten thu c Vi n nghiên c u cao c p (IAS) i h c Princeton, ngư i ư c bi t n r ng rãi là nhân v t hàng u v lí thuy t dây, th a nh n r ng th t khó cho m t s ngư i không nghiên c u v ch ó hi u ư c s khác bi t hoàn toàn này. “Lí thuy t dây không gi ng v i b t c lí thuy t nào mà chúng ta quan tâm trư c ây”, ông nói. “Nó phong phú n m c khó tin và ch y u chôn vùi dư i lòng t. Ngư i ta ch bi t chút ít vài m ng t i b m t, hay h ch m i tìm ra qua chút ào x i qua loa, m c dù trong ch ng m c nào ó lí thuy t này cho con ngư i r t nhi u hi u bi t”. Lí thuy t dây là lí thuy t v “DNA” c a vũ tr , nhưng chúng ta ch m i nghiên c u m t “d ng s ng” riêng l - m ng c c b c a riêng chúng ta trong không gian. Gi ng như Gregor Mendel ch có m t h t u và m t chi c kính lúp ơn gi n nghiên c u, t ó ông mong i khám phá ra chu i xo n kép và b n bazơ A, C, G và T. Leonard Susskind, i h c Stanford M t s nhà phê bình còn kích k ch li t lí thuy t dây vì s th t b i c a nó trong vi c tr l i nh ng câu h i cơ b n v vũ tr mà ch có nó, v i tư cách là mô hình h p d n lư ng t ho t ng t t nh t c a chúng ta, có th ưa ra m t cách nghiêm túc. M t s trong nh ng câu h i này, theo l i David Gross thu c trư ng i h c California Santa Barbara (UCSB) – ngư i chia gi i thư ng Nobel năm 2004 cho công trình c a ông v s c ng l c h c lư ng t (QCD) – ã và ang n i lên k t th i kì th nh vư ng c a cơ h c lư ng t . “Lí thuy t dây bu c chúng ta ph i i m t v i i m kì d Big Bang và h ng s vũ tr h c – các v n ho c là ã b ph t l cho n nay, ho c là ã ưa ngư i ta t i ch tuy t v ng”, ông nói. Gross cũng nghĩ r ng nhi u ngư i trông i lí thuy t dây b t g p các tiêu chu n cao n m c b t thư ng. “Lí thuy t dây có y các tiên oán nh tính, ví d như s s n sinh các l en t i LHC hay các dây vũ tr trong b u tr i, và m c tiên oán này hoàn toàn có th ch p nh n ư c trong h u như m i lĩnh v c khác c a khoa h c”, ông nói. “Ch trong v t lí h t cơ b n m i có chuy n m t lí thuy t có th b bác b n u như ch s th p phân th 10 không phù h p v i th c nghi m”. V y cái gì ang c n tr lí thuy t dây ưa ra lo i tiên oán d t khoát, có th ki m tra ư c s n nh m t l n cho mãi mãi m i tr ng thái c a nó v i tư cách là m t lí thuy t có th tr v ng ư c c a t nhiên ? Và t i sao tri n v ng nghiên c u v m t th gì ó có th hóa ra còn kì qu c hơn c v t lí h c v n ti p t c thu hút hàng trăm sinh viên xu t s c nh t c a th gi i ? Sau h t th y, m t t l khá l n trong s 500 ngư i tham d t i Strings07 ang vào giai o n r t m i kh i u trong s nghi p c a h . “Tôi c m th y t nhiên ph i có ý mu n cho chúng ta nghiên c u lí thuy t dây ch vì tôi không th tin r ng con ngư i trư t ngã qua th gì ó quá phong phú b i tai n n”, Witten nói. “M t trong nh ng tr ng i l n nh t mà chúng tôi i m t là lí thuy t dây có l t ra quá khó hi u”. S c h p d n không th cư ng n i Theo m t s ki u nào ó, lí thuy t dây trông gi ng như m t n n nhân c a s thành công riêng c a nó. Nó không tìm ki m c u n i gi a hai tr c t c a n n v t lí

© hiepkhachquay

Trang 3/27

hi n i – cơ h c lư ng t và thuy t tương i r ng c a Einstein – ng th i h p nh t l c h p d n v i ba l c cơ b n khác trong t nhiên: l c i n t , l c m nh và l c y u. úng hơn, lí thuy t dây b t u s s ng c a nó vào năm 1970 khi các nhà v t lí h t nh n ra r ng m t mô hình l c m nh ư c xu t hai năm trư c ó gi i thích tình tr ng th a th i các hadron quan sát th y b ng th c nghi m th t ra là m t lí thuy t c a các dây cơ lư ng t (xem b ng trang 8). Trong b c tranh sơ khai này, các quark bên trong hadron hình như ư c k t n i v i nhau b ng m t s i dây nh xíu có s c căng nh t nh, có nghĩa là các lo i hadron khác nhau có th ư c t ch c g n gàng dư i d ng các mode dao ng khác nhau c a nh ng dây lư ng t 1 chi u như th . M c dù mô hình này s m b th chân b i QCD – m t lí thuy t trư ng lư ng t xem các h t là gi ng như các ch t i m ch không ph i gi ng như s i dây – nhưng tình tr ng s m tr nên rõ ràng r ng b c tranh dây c a th gi i ang n gi u m t th gì ó hoàn toàn còn áng chú ý hơn c ơn thu n các hadron.

Các chi u n gi u. Các va ch m năng lư ng cao t i Máy Va ch m Hadron L n CERN có th kích thích các h a âm c a dây cơ b n, chúng s xu t hi n dư i d ng nh ng h t m i, ch ng h n, trong c máy dò tìm ATLAS.

M t trong s vài v n i cùng v i mô hình dây hadron tính ban u là s t n t i c a các h t “spin-2” không có kh i lư ng, chúng s xu t hi n m i nơi trong các thí nghi m. Nh ng h t này tương ng v i các dao ng c a các dây n i v i nhau hai u, trái v i các dây “m ” h a ba c a chúng mô t các hadron khác nhau. Nhưng vào năm 1974, John Schwarz thu c Vi n Công ngh California và nh ng ngư i khác (xem b ng trang 8) ch ra r ng các vòng dây khép kín này có nh ng tính ch t úng như graviton: h t spin-2 gi nh n y sinh khi b n c g ng
© hiepkhachquay Trang 4/27

ưa thuy t tương i r ng, m t lí thuy t c i n trong ó l c h p d n xu t hi n t s cong c a không-th i gian, vào m t lí thuy t trư ng lư ng t gi ng như Mô hình Chu n. M c dù quy mô dây cơ b n ph i ch ng vào b c l n1020 nh hơn xu t ban u gi i thích tính y u c a l c h p d n, nhưng lí thuy t dây l p t c làm l ra m t lí thuy t lư ng t ti m năng c a s h p d n. “Các lí thuy t trư ng lư ng t không cho phép s t n t i c a l c h p d n”, Leonard Susskind thu c trư ng i h c Stanford nói, ông là m t trong nh ng ngư i u tiên liên h các dây v i hadron h i năm 1970. “Lí thuy t dây không ch cho phép l c h p d n, mà h p d n còn là m t h qu toán h c th c ch t c a lí thuy t ó. Nh ng ngư i hoài nghi nói s th a thu n l n, còn các nhà lí thuy t dây nói S TH A THU N L N!”. Lí thuy t dây n y m m t ch lí thuy t trư ng lư ng t th t b i v m t này, vì nó phá v các tương tác kho ng cách ng n có th làm cho các tính toán c a nh ng i lư ng quan sát ư c b phân kì và mang l i nh ng k t qu vô nghĩa. Trong Mô hình Chu n – lí thuy t d a trên i x ng chu n hay nhóm chu n SU(3) x SU(2) x U(1), trong ó SU(3) là QCD và SU(2) x U(1) th ng nh t l c i n y u – các h t cơ b n tương tác v i nhau b ng cách trao i các h t g i là các boson chu n. Ch ng h n, các photon trung chuy n tương tác i n t , tương tác ư c mô t b i lí thuy t trư ng nguyên th y và thành công nh t c a m i th i i: i n ng l c h c lư ng t (QED) do Feynman và nh ng ngư i khác phát tri n trong th p niên 1940. Lí thuy t dây khác v i tôn giáo vì tính thi t th c c a nó v m t toán h c và lí thuy t trư ng lư ng t , và vì có th m t ngày nào ó s ti n tri n thành m t lí thuy t có th ki m tra ư c. Sheldon Glashow, i h c Boston Có th hình dung như th này, các tương tác này x y ra nơi và khi l ch s không-th i gian hay các “ ư ng th gi i” c a các h t xem như ch t i m giao nhau, và lo i ơn gi n nh t trong s các bi u Feynman như th tương ng v i gi i h n c i n c a thuy t lư ng t . ư c bi t cư ng c a tương tác cơ b n – ư c mô t b ng h ng s ghép ôi c a lí thuy t, hay h ng s c u trúc tinh t trong trư ng h p QED – là y u, các nhà lí thuy t có th tính ư c xác su t nh ng quá trình v t lí nh t nh x y ra b ng cách c ng m i hi u ch nh “vòng” lư ng t v i bi u cơ b n bên dư i (xem b ng trang 15). Tuy nhiên, khi c g ng k t h p h p d n vào Mô hình Chu n, thì các “khai tri n o l n” c a lí thuy t (t c là chu i lũy th a trong h ng s ghép ôi) i t i r i r m. i u này n y sinh t th c t là h ng s h p d n c a Newton không ph i là không có th nguyên như, ví d , h ng s c u trúc tinh t . K t qu là các graviton – phát sinh t s lư ng t hóa không-th i gian h mét trong thuy t tương i r ng – d n t i các tương tác gi ng như ch t i m v i xác su t vô h n. Lí thuy t dây l ng tránh v n này b ng cách thay th các l trình m t chi u v ch ra b i các h t gi ng như ch t i m trong không-th i gian b ng nh ng m t hai chi u do các dây quét nên. K t qu là t t c các tương tác cơ b n có th mô t theo hình h c topo dư i d ng các “t m th gi i” hai chi u tách ra và n i l i trong không-th i gian. Xác su t nh ng tương tác như th x y ra ư c cho b i m t thông s ơn c – s c căng dây – và s
© hiepkhachquay Trang 5/27

phân kì kho ng cách ng n không bao gi phát sinh. “Lí thuy t dây phát tri n là t ng h p c a các v t tương t c a gi n Feynman hai chi u” Michael Green thu c trư ng i h c Cambridge Anh nói. “Nhưng vi c phát tri n vai trò c a lí thuy t nhi u 2 chi u ch là i m xu t phát c a v n ”. y là do lí thuy t nhi u ch ho t ng n u như không-th i gian có nh ng tính ch t có ph n thu c v th gi i bên kia hơn, m t trong s ó là siêu i x ng. Trong khi các dây trong lí thuy t hadron ban u là boson tính (t c là dao ng c a chúng ng v i các h t như photon có giá tr spin nguyên theo ơn v h ng s Planck), thì th gi i ch y u c u thành t các fermion – các h t như electron và proton có spin bán nguyên. Gi a th p niên 1970, Schwarz và nh ng ngư i khác ã nh n ra r ng con ư ng duy nh t mà lí thuy t dây có th thích h p v i các fermion là n u như t ng dao ng dây boson tính có m t i tác fermion tính siêu i x ng, tương ng v i m t h t có cùng chính xác kh i lư ng (và ngư c l i). Do ó, lí thuy t dây là vi t t t c a lí thuy t siêu dây, và m t trong nh ng m c tiêu chính c a LHC là khám phá xem nh ng h t siêu i x ng như th có th t s t n t i hay không. Yêu c u khác mà lí thuy t dây t lên không-th i gian là m t s lư ng chi u có v bu n cư i. Ví d , lí thuy t boson tính ban u, ch tôn tr ng b t bi n Lorentz – m t s i x ng quan sát ư c c a không-th i gian phát bi u r ng không có hư ng nào ưu tiên hơn trong không gian – n u như nó ư c thi t l p trong không gian 26 chi u. Các siêu dây thì yêu c u 10 chi u khiêm t n hơn: 9 chi u không gian và 1 chi u th i gian. Nhưng gi i thích trên th c t ch có 3 chi u không gian, các nhà lí thuy t dây ph i tìm cách lo i b t 6 chi u thêm vào, vi c này luôn luôn ư c th c hi n b ng cách “khép kín” các chi u thêm vào quy mô r t nh .

Bí n

p. Các h căn ph c t p c a nhóm i x ng E8, chúng quan tr ng trong lí thuy t dây ưu th lai, cư trú trong 8 chi u ( ây v 12 chi u).
Trang 6/27

© hiepkhachquay

“G i chúng là các chi u thêm vào là m t s nh m l n m t s ý nghĩa, vì m i th u có d ng h t quy mô [dây] Planck”, Green nói. “Vì chúng ư c nh nghĩa b ng cơ h c lư ng t , nên chúng ph i ư c xem là m t s lo i c u trúc không-th i gian n i”. Th t v y, trong khi công vi c c a các nhà lí thuy t dây s d dàng hơn nhi u n u như vũ tr là 10 chi u và không ph i là 4 chi u, thì th c t các dây có thêm 6 chi u thêm vào mà trong ó chúng có th dao ng có kh năng gây ra nh ng tính ch t n i t i bí n khác c a các h t cơ b n, ví d như spin và i n tích c a chúng. Cu c cách m ng siêu dây Năm 1984, Green và Schwarz ã kh i xư ng cái ngày nay g i là “cu c cách m ng siêu dây l n th nh t” khi h ch ra r ng các kì d cơ lư ng t trong lí thuy t siêu dây (ví d như các kì d vi ph m b t bi n chu n) b tri t tiêu khi lí thuy t ư c thi t l p trong 10 chi u và có m t nhóm i x ng c bi t, SO(32). i u này không ch có nghĩa r ng lí thuy t dây b gư ng ép cao và do ó là m t lí thuy t v t lí có th t n t i ư c, mà còn k t h p ch t ch v i nhóm i x ng Mô hình Chu n. Và ngoài ch ng m c h s 3, lí thuy t dây th t s tr thành lí thuy t u tiên trong v t lí h c tiên oán các chi u không-th i gian. Nh ng kh ng nh bu i u cho r ng lí thuy t dây s mang l i m t “lí thuy t c a t t c ” ngày nay trông có v th t s r ng tu ch. Nhưng chúng ta s s m b cu n vào làn sóng d li u LHC, và cho n nay chúng ta v n chưa khai thông ư c cơn lũ c a nh ng ti n b g n ây trong vũ tr h c vào trong v t lí h c cơ b n. Cùng v i s may m n, lí thuy t dây có th tr thành lí thuy t c a m t cái gì ó. Frank Wilczek, Vi n Công ngh Massachusetts Lí thuy t dây nhanh chóng ti n tri n t m t ho t ng ngoài l vào trong n n v t lí h c lí thuy t xu hư ng chính. Nhưng khi cu c cách m ng ó k t thúc vào năm 1995, các nhà lí thuy t l i i m t trư c 5 lí thuy t dây khác nhau: Lo i I, g m các dây m và óng; Lo i II, ch g m các dây óng nhưng có hai phiên b n (A và B) ph n ánh th c t các dao ng có th truy n theo nh ng hư ng ngư c nhau; và hai lí thuy t lai SO(32) và E8 x E8, cho phép các lo i dao ng khác nhau di chuy n theo hai hư ng kh dĩ. “Nó như th chúng ta ã khám phá ra 5 s g n úng c i n khác nhau v i cùng m t lí thuy t dây cơ b n n n t ng, tương t như tìm ra gi n Feynman c a 5 lí thuy t trư ng lư ng t ”, Green nói (xem b ng trang 15). Tuy khó ch u v i s thi u c tôn này, nhưng các nhà lí thuy t dây b gây áp l cv iv n làm sao th c hi n lí thuy t xáo tr n hai chi u trong 5 lí thuy t khác nhau, cũng như làm sao khép kín 6 chi u thêm vào kia. V n này ti p t c ti n vào th p niên 1990, v i nhi u nhà nghiên c u b lôi cu n b i s c thuy t ph c r ng ch ng cu i c a n n v t lí h t lí thuy t ã n. Nhưng d u cho m t s trong nh ng nghiên c u này ã có tác ng to l n lên n n toán h c thu n túy – v i vi c nghiên c u các không gian 6 chi u “Calabi-Yau” ã khi n cho Witten vào năm 1990 là nhà v t lí u tiên nh n thư ng Huy chương Fields cao quý – lí thuy t dây v n t ch i b thu n hóa. Th t ra, không ph i ch có 5 “n n t ng” c i n khác nhau c a lí thuy t ó, các nhà nghiên c u hi n nay ang i m t v i “ a hình” b t kham lên
© hiepkhachquay Trang 7/27

t i 10500 kh năng khi lí thuy t dây b bu c ph i làm cho phù h p v i th gi i 4 chi u c a chúng ta. “Th t áng chú ý, sau g n 40 năm, chúng ta v n không bi t lí thuy t dây th c s là cái gì”, Gross kêu lên. “T khi b t u, lí thuy t dây là m t t p h p các quy t c cho vi c xây d ng các gi i pháp g n úng trong m t s n n t ng c i n phù h p – và m i th v n ang ư c ti p t c”. Cái ã thay i, theo Gross, là các gi i pháp khác nhau ngày nay ư c bi t liên h v i nhau qua m t m ng lư i toán h c g i là các i ng u. “Trong nh ng trư ng h p nh t nh, nh ng i ng u này làm cho lí thuy t dây tương ương v i lí thuy t trư ng lư ng t ”, ông nói.
Lí thuy t dây qua các th i kì • 1968 - Gabriele Veneziano phát hi n th y “hàm beta” Euler mang l i b c biên x o ư c c a các lo i hadron khác nhau. tán

• 1970 - Leonard Susskind, Yoichiro Nambu và Holger Neilsen c l p nhau cùng nh n ra các biên c a Veneziano v i l i gi i thu c m t lí thuy t cơ lư ng t c a các dây boson tính 1 chi u. • 1971 – Claud Lovelace nh n ra lí thuy t dây c n 26 chi u; Yuri Gol’fand và Eugeny Likhtman phát hi n ra siêu i x ng trong 4 chi u; John Schwarz, André Neveu và Pierre Ramond nh n ra lí thuy t dây yêu c u siêu i x ng xem xét các fermion cũng như boson; Gerard’t Hooft ch ra r ng s h p nh t i n y u do Steven Weinberg xu t vào năm 1967 là “tái chu n hóa ư c”, do ó làm cho các lí thuy t chu n s ng ư c trong v t lí h c. • 1973 – Julius Wess và Bruno Zumino phát tri n các lí thuy t trư ng lư ng t siêu i x ng; David Gross, Frank Wilczek và David Politzer khám phá ra t do ti m c n và cũng thi t l p QCD; k t h p v i lí thuy t i n y u, Mô hình Chu n ư c thi t l p. • 1974 – Schwarz và Joel Scherk (và c l p là Tamiaki Yoneya) nh n ra lí thuy t dây ch a các graviton, và xu t m t khuôn kh h p nh t c a cơ h c lư ng t và thuy t tương i r ng; Sheldon Glashow và Howard Georgi xu t m t s th ng nh t l n c a các l c Mô hình Chu n thông qua nhóm i x ng SU(5). • 1976 – Stenphen Hawking kh ng nh cơ h c lư ng t b vi ph m trong s hình thành và phân h y c a l en; các nhà toán h c khám phá ra không gian Calabi-Yau. • 1978 – Eugène Cremmer, Bernard Julia và Scherk xây d ng siêu h p d n 11 chi u, k t h p siêu i x ng vào thuy t tương i r ng. • 1981 – Schwarz và Michael Green thi t l p lí thuy t siêu dây lo i I; Georgi và Savas Dimopoulos xu t các m r ng siêu i x ng c a Mô hình Chu n. • 1982 – Green và Schwarz phát tri n lí thuy t siêu dây lo i II; Andrei Linde và nh ng ngư i khác phát minh ra lí thuy t l m phát hi n i t ó ra i các a vũ tr . • 1983 – Khám phá ra các boson W và Z t i CERN báo trư c m t lo t thành công c a Mô hình Chu n; Ed Witten và Luis Alvarez-Gaumé ch ra r ng các kì d chu n tri t tiêu trong lí thuy t siêu dây lo i IIB. • 1984 – Green và Schwarz ch ra r ng các kì d trong lí thuy t lo i I tri t tiêu n u như lí thuy t ó là 10 chi u và có i x ng chu n SO(32) ho c là E8 x E8; i ng u T ư c khám phá. • 1985 – Gross, Jeff Harvey, Ryan Rohm và Emil Martinec xây d ng nên lí thuy t dây lai; Phillip Candelas, Andrew Strominger, Gary Horowitz và Witten tìm ra m t cách khép kín 6 chi u thêm vào b ng các không gian Calabi-Yau. • 1987 – Weinberg s d ng cách lí gi i c a loài ngư i tr . • 1994 – Susskind t ra m t gi i h n lên h ng s vũ r ng công trình

xu t nguyên lí giao thoa laser b ng cách m

© hiepkhachquay

Trang 8/27

nghiên c u do ‘t Hooft th c hi n. • 1995 – Paul Townsend và Chris Hull, và Witten, xu t r ng lí thuy t lo i IIA là gi i h n ghép ôi y u c a “lí thuy t M” 11 chi u; Polchinski khám phá ra các D-brane; Witten và nh ng ngư i khác ph ng ch ng r ng c năm lí thuy t dây u ư c liên k t b ng các i ng u, m t s trong chúng ư c làm cho thu n ti n b ng các D-brane. • 1996 – Witten và Ponchinski khám phá ra r ng lí thuy t lo i I và lí thuy t lai SO(32) liên h v i nhau b ng i ng u S; Witten và Petr Hofava ch ra r ng E8 x E8 là gi i h n năng lư ng th p c a lí thuy t M; Strominger và Cumrun Vafa thu ư c công th c entropy l en Bekenstein-Hawking b ng lí thuy t dây; Susskind và nh ng ngư i khác xu t m t ng viên cho lí thuy t M g i là lí thuy t Ma tr n. • 1997 – Juan Maldacena khám phá ra s tương ương gi a lí thuy t dây và lí thuy t trư ng lư ng t ( i ng u AdS/CFT), nh ó mang l i m t bi u hi n chính xác c a nguyên lí giao thoa laser. • 1998 – Khám phá b ng th c nghi m ra s dãn n ang gia t c c a vũ tr xu t m t giá tr như trông i nh , chân không dương c a h ng s vũ tr ; Lisa Randall và Raman Sundrum xu t các k ch b n th gi i brane như là m t ch n l a cho s khép kín hóa. • 1999 – Gia Dvali và Henry Tye xu t các mô hình l m phát brane.

• 2003 – Bài báo KKLT ch ra r ng siêu i x ng có th b phá v t o ra m t giá tr trông i chân không dương, nh b ng s khép kín dòng x lí các chi u thêm vào; Susskind t ra thu t ng “ a hình” mô t không gian gi i pháp kh ng l ng ý b i s khép kín hóa dòng và g m nguyên lí thu c con ngư i và a vũ tr gi i thích h ng s vũ tr ; bài báo KKLMMT m r ng KKLT sang vũ tr h c. • 2004 – Hawking th a nh n ông ã sai l m v i các l v i John Preskill. en và th a nh n ã ánh cu c

• 2005 – Lí thuy t dây ư c c p n trong ng c nh c a plasma quark gluon RHIC nh ng d ng AdS/CFT, do ó mang lí thuy t dây tr l i v i c i ngu n c a nó là m t s mô t c a các hadron.

Các i ng u gi a năm lí thuy t dây khác nhau xu t hi n vào năm 1995 trong “cu c cách m ng siêu dây l n th hai”, và hé m ra r ng các dây nh n bi t không-th i gian khác v i các h t ch t i m. Ví d , m t vòng tròn bán kính R trong các chi u thêm vào c a lí thuy t lo i IIA là tương ương v i m t vòng tròn bán kính 1/R trong lí thuy t lo i IIB dư i “ i ng u T”, còn “ i ng u S” liên h m t h ng s ghép ôi m nh trong lí thuy t lo i I v i m t h ng s y u trong lí thuy t lai SO(32) – trong ó có th s d ng lí thuy t xáo tr n. Ngoài vi c làm cho nh ng phép toán nh t nh trong lí thuy t dây d ki m soát, các i ng u như th này cho phép Witten ph ng ch ng lí thuy t dây có m t cách trình bày c nh t vô nh nhưng n n t ng không rõ ràng 11 chi u mà ông g i là “lí thuy t M’. K t qu c a Witten, ư c ông nêu lên t i h i ngh Strings95 trư ng i h c Nam California, d n t i m t lo t ti n b trong vi c tìm hi u ph n “không xáo tr n” c a lí thuy t dây – t c là các tình hu ng trong ó các n l c l y g n úng lí thuy t ó d ng m t chu i gi n Feynman tăng d n th t b i. Các nh hư ng phi xáo tr n quan tr ng trong vi c thu ư c lí thuy t trư ng lư ng t nh m mô t th gi i th c t , nh t là trong trư ng h p QCD. y là do lí thuy t xáo tr n ch áp d ng cho t ng tương tác quark cơ b n, riêng l , trong ó l c m nh tương i y u, và không áp d ng cho các h l n hơn ví d như các proton và hadron khác. Trong trư ng h p lí thuy t dây, các nh hư ng phi xáo tr n gi vai trò quan tr ng gi i thích t i sao siêu i x ng “b phá v ” các m c năng lư ng th p có
© hiepkhachquay Trang 9/27

m t trong vũ tr ngày nay, nó ph i như v y gi i thích th c t là không ai t ng nhìn th y m t h t siêu i x ng nào. Vi c này tương t như cách th c i x ng i n y u c a Mô hình Chu n ph i b phá v (thông qua cơ ch Higgs) dư i quy mô TeV nh m gi i thích t i sao chúng ta nh n th c l c i n t và l c y u là nh ng th c th c l p. M nh t phong phú nhưng bí n hơn nhi u c a lí thuy t dây cũng chi ph i cách th c các chi u thêm vào b khép kín, và do ó là cách th c lí thuy t dây t o ra nh ng tiên oán có th ki m tra ư c b ng thí nghi m trong th gi i 4 chi u. Thu nh n th c t Các nhà lí thuy t dây là nh ng ngư i u tiên th a nh n r ng h không có ý tư ng v nh ng gì n m dư i các phương trình dây – hay lí thuy t M th t ra trông như th nào. Nhưng là m t khuôn kh , lí thuy t dây t o ra m t vài tiên oán không ch c ch n ph thu c vào chi ti t c a nh ng phương trình này. i u quan tr ng nh t là lí thuy t dây mang l i m t lí thuy t lư ng t h u h n (t c là không phân kì), phù h p, c a h p d n, chinh ph c ư c thuy t tương i r ng kho ng cách l n và năng lư ng th p. Tuy nhiên, ây cũng là lí do t i sao th c t không th nào ki m tra ư c lí thuy t dây m t cách tr c ti p, vì nó có nghĩa r ng quy mô t nhiên c a các siêu dây là chi u dài Planck. Chi u dài Planck phát sinh t m t phép phân tích d hi u c a ba h ng s cơ b n mà b t kì lí thuy t h p d n lư ng t nào cũng ph i có: h ng s h p d n c a Newton, h ng s Planck và t c ánh sáng. Giá tr c a nó là 10-35m, có nghĩa quan sát các dây tr c ti p chúng ta s c n m t máy gia t c h t có năng lư ng 1019 GeV – l n hơn 15 b c l n so v i LHC. “Chúng ta ã bi t t th i Planck r ng n n v t lí có quy mô nh như th này chúng ta chưa bao gi có kh năng ti p c n n m t cách tr c ti p ư c”, Joe Polchinski UCSB nh n xét. “Nhưng, th t may m n, các nhà lí thuy t không t ra các tr ng i như th trên ư ng i c a h ”. M t trong nh ng thành công l n c a lí thuy t dây là lí thuy t lư ng t c a h p d n ã th hi n kh năng c a nó trong vi c l p mô hình các l en, mà trong các gi i pháp c i n c a thuy t tương i r ng thì các hi u ng h p d n và lư ng t u l n. “Tôi v a là ng tác gi c a m t cu n sách có m t chương dài 60 trang nói v các l en trong lí thuy t dây, và nó ch m i s t qua b m t c a tài mênh mông này”, Schwarz nói. c bi t, lí thuy t dây ã ưa n m t s hi u bi t sâu s c hơn v nh ng tính ch t nhi t ng l c h c c a các l en m c vi mô, và do ó giúp gi i quy t m t ngh ch lí tai h a ti m tàng phát sinh b i Stenphen Hawking trư ng i h c Cambridge trên ba th p niên trư c. Trong khi nh ng d p khiêm t n hơn lúc nh c n, các nhà lí thuy t dây có quy n say mê v i nh ng khám phá c a h và báo cáo v chúng. i u t t nh t mà các nhà v t lí các ngành nghiên c u khác có th làm là c g ng t mình thu lư m ư c nh ng k t qu m i h p d n và y h a h n. Gerard’t Hooft, i h c Utrecht Năm 1976, cùng chung s c v i Jacob Bekenstein trư ng i h c Hebrew t i Jerusalem s d ng các i s bán c i n ch ra r ng l en có m t entropy xác nh và do ó có th phát ra b c x , Hawking kh ng nh r ng

© hiepkhachquay

Trang 10/27

thông tin b m t mát trong lúc hình thành và phân h y c a m t l en. Vì thông tin ư c mã hóa dư i d ng tr ng thái lư ng t c a các h t và trư ng, nên i u này ng ý r ng cơ h c lư ng t b phá v quy mô Planck. N u úng như v y thì i u này s báo hi u s ch t chóc cho lí thuy t dây hay b t kì lí thuy t lư ng t nào khác c a h p d n. Lí thuy t dây không i u ki n gi i quy t v n này mãi cho n năm 1995, khi Polchinski phát hi n ra t m quan tr ng c a các i tư ng D-brane ư c bi t là ang b che gi u trong toán h c c a lí thuy t ó. Polchinski nh n ra r ng Dbrane là các siêu m t mà m i dây m g n vào, và chúng có trong b t kì s chi u nào mà lí thuy t dây cho phép (ví d , m t brane 2 chi u hay 2-brane là m t màng trong thu t ng bình thư ng). Các D-brane có b dày b ng không nhưng có kh i lư ng kh ng l . i u này có nghĩa là vi c cu n nhi u l p chúng l i, ví d , theo m t vòng tròn trong các chi u thêm vào, các nhà lí thuy t dây có th t o ra m t lo i l en siêu i x ng r t c bi t, có ph n nào ó hơi hư c u. Năm 1996, cách ti p c n này cho phép Andrew Strominger và Cumrun Vafa thu c trư ng i h c Harvard nh n ư c m t cách chính xác cùng công th c entropy Bakenstein-Hawking ã ư c tìm ra b ng phương pháp bán c i n 20 năm trư c ó ơn gi n b ng cách xem các D-brane là các tr ng thái lư ng t thông thư ng và c ng d n chúng l i. M c dù lí thuy t dây, gi ng như thuy t tương i r ng, không th nào x lí tr c ti p kì d t i tâm l en, nhưng các nhà lí thuy t ã nh n ư c chính xác cùng m t công th c i v i nh ng mô hình l en mang tính hi n th c hơn – nh ng k t qu ó cu i cùng ã góp ph n d n t i s th a nh n c a Hawking h i năm 2004 r ng ông ã sai l m. “Theo tôi, ch k hoài nghi nh t m i nghĩ r ng vi c áp d ng lí thuy t dây cho các l en không t o ra m t óng góp quan tr ng nào cho v t lí h c”, Susskind nói. Các D-brane cũng làm hoán chuy n lí thuy t dây t m t lí thuy t c a các dây thành m t lí thuy t phong phú hơn bao hàm c nh ng i tư ng m r ng khác. i v i các nhà lí thuy t không ph i lí thuy t dây, các D-brane trông có v như nh ng phép c ng hơi c oán, nhưng chúng hóa ra là m t lo i c bi t c a m t i tư ng nhi u nhi u t ng quát hơn g i là các p-brane thu c v quy t c toán h c t khi b t u và v cơ b n là làm cho lí thuy t dây nh t quán. Ch sau khi Polchinski gi i thích l i v các D-brane và Witten ph ng oán v lí thuy t M năm 1995, cùng v i óng góp c a nh ng ngư i khác, thì các nhà nghiên c u m i có th ti n xa hơn các kĩ thu t nhi u g n úng và hi u ư c nh ng i tư ng này, chúng n ng hơn nhi u so v i các dây. Cũng như vi c làm cho d dàng các i ng u sâu s c gi a năm lí thuy t dây khác nhau, các brane là nh ng thành ph n cơ b n c a lí thuy t M. “Lí thuy t dây” do ó là m t s dùng t sai c hai phương di n: nó không ph i là m t “lí thuy t”, ít nh t là theo cách hi u thông thư ng c a khái ni m này trong v t lí h c, nó cũng không xây d ng trên các dây. Th gi i trên m t brane M t trong nh ng hàm ý mang khuynh hư ng cá nhân nh t c a các D-brane, có l t bi u hi n t i LHC, là b n có th b dính líu vào m t brane kh ng l ngay bây gi . “N u b n có lòng tin”, Green nói “b n có th tin r ng chúng ta ang s ng trong m t vũ tr 3-brane và 6 chi u thêm vào có th l n phát hi n ư c”.

© hiepkhachquay

Trang 11/27

Nh ng k ch b n “th gi i brane” như th phát sinh vì các trư ng chu n c a Mô hình Chu n ư c mô t b i các dây m , chúng mãi mãi b h n ch ch l c lư bên trong “th tích th gi i” c a m t D-brane (trong trư ng h p c a chúng ta là 3-brane). Tuy nhiên, vì các graviton ư c mô t b i các vòng dây khép kín, nên chúng b xua n “kh i” nhi u chi u hơn, trong ó chúng trôi gi t vòng quanh và ch th nh tho ng m i t i ti p xúc v i brane c a chúng ta. V a mang l i m t l i gi i thích rõ ràng t i sao chúng ta c m nh n l c h p d n y u hơn nhi u so v i ba l c kia – m t câu h i hóc búa trong v t lí h t ư c bi t v i cái tên bài toán c p b c – nh ng ki u hình h c “b bóp méo” như th ng ý r ng các chi u thêm vào trong lí thuy t dây ph i l n phát hi n ư c. Th t v y, các chi u thêm vào có th n m ngay trư c mũi chúng ta và chúng ta s không bao gi bi t v nó, vì các photon mãi mãi b trói bu c v i brane c a chúng ta.

Bóp méo cơ c u c a không-th i gian. Sáu chi u thêm vào trong lí thuy t dây luôn luôn “b khép kín” trong các không gian 6 chi u g i là các a di n Calabi-Yau, 1 m i cách khác nhau trong ó i u này ư c th c hi n mô t m t vũ tr v i m t t p h p các h t và trư ng khác nhau.

Phép ki m tra tr c ti p nh t v các chi u thêm vào như th là o l ch kh i quy lu t ngh ch o bình phương c a l c h p d n, vì ây là m t h qu tr c ti p c a th c t không gian là 3 chi u (trong th gi i 2 chi u ch ng h n, l c h p d n ch ơn gi n t l ngh ch v i kho ng cách). Th t ra, s b t l c c a chúng ta trong vi c xác nh n b ng th c nghi m quy lu t ngh ch o bình phương dư i quy mô kho ng 0,1 mm là lí do duy nh t gi i thích t i sao các k ch b n th gi i brane l i ư c thu nh n trong trư ng h p th nh t (xem Physics World, s tháng 4/2005, trang 41-45). Nhưng cho dù là các chi u thêm vào nh hơn 100 tri u l n so v i 0,1 mm, theo Green thì như th v n là còn “l n m t cách l b ch”, thì nó s ưa n năng
© hiepkhachquay Trang 12/27

lư ng quy mô Planck th p c 1 TeV. i u ó s làm tăng kích thư c dây t 10-35 m lên 10-18 m, có nghĩa là các va ch m proton-proton năng lư ng cao t i LHC có th kích thích các h a ba cao hơn c a dây ó. l n “th t” c a l c h p d n trong các chi u thêm vào có l làm phát ra hàng nghìn l en mini, chúng s b c hơi h u như ngay t c thì b ng s phân h y qua b c x Hawking. Th t là m t thành công to l n khi lí thuy t dây t nó có th t o ra m t h ng s vũ tr h c nh . Nh ng cách ti p c n d a trên lí thuy t trư ng lư ng t yêu c u s i u ch nh tinh t n m c vô lí liên k t cái r t nh v i cái r t l n. Michael Green, i h c Cambridge Lisa Randall thu c trư ng i h c Harvard, ngư i cùng v i Raman Sundrum thu c trư ng i h c Johns Hopkins xem xét cách th c các D-brane làm bi n i hình h c c a không-th i gian, nói r ng d u hi u chính xác c a các chi u thêm vào mà b n s th y t i LHC ph thu c vào mô hình brane nh t nh mà b n gi nh. “B n có th nhìn th y các h t ‘KaluzaKlein’, chúng tương t như các h t mà chúng ta ã bi t nhưng n ng hơn nhi u vì chúng truy n trong các chi u thêm vào”, bà nói. “Trong các mô hình c a chúng ta, nh ng h t này thư ng phân h y trong máy dò, vì hình h c b bóp méo cho chúng m t xác su t tương tác l n, nhưng chúng có th tương tác c c kì y u và d dàng thoát kh i máy dò – không l i d u v t ngoài s m t mát năng lư ng”. M t d u hi u tương t s l i b i các h t bình thư ng úng là bi n m t vào các chi u thêm vào, m c dù Green tin r ng các chi u thêm vào là quá nh nhìn th y n n v t lí th gi i brane t i LHC. “N u tôi là m t nhà th c nghi m, thì ây là kh năng mà l i gi i thích cu i cùng cho s m t mát năng lư ng mà tôi s hư ng t i”, ông nói. M t k ch b n có kh năng hơn, m c dù không nh t thi t, t i LHC là khám phá ra siêu i x ng. ây là m t trong nh ng m c tiêu chính c a chương trình h p tác ATLAS và CMS, vì m c dù kh i sinh trong lí thuy t dây, nhưng ngư i ta cho r ng siêu i x ng quan tr ng hơn i v i các nhà v t lí h t. Ví d , trong ng c nh c a “m r ng siêu i x ng t i thi u” c a Mô hình Chu n (MSSM), siêu i x ng nguyên v n quy mô i n y u gi i ư c bài toán c p b c vì các h t siêu i x ng tri t tiêu các hi u ch nh lư ng t s làm cho kh i lư ng Higgs phân kì. Siêu i x ng cũng d n t i “s th ng nh t l n”, nh ó h ng s ghép n i c a ba l c Mô hình Chu n g p nhau năng lư ng cao hơn nhi u, và h t siêu i x ng nh nh t mang l i m t ng c viên thiên nhiên cho v t ch t t i không t a sáng ư c bi t là c u thành nên a ph n kh i lư ng c a vũ tr . “Siêu i x ng r t quan tr ng v i lí thuy t dây, nhưng không h có lu n c lí thuy t nào t trư c n nay có s c h p d n nói v cách th c hay quy mô nào thì nó b phá v ”, Susskind nói. “M t s th t khó ch u – và i v i tôi, tôi không thích th - là n u siêu i x ng ư c khám phá, nó s ư c xem là th tuy t v i cho lí thuy t dây; nhưng n u nó không ư c khám phá ra, nó không ném b lí thuy t i. Cho nên th t ra chúng ta không th nói r ng siêu i x ng tìm ư c t i LHC là tiên oán c a lí thuy t dây”. Trên th c t , lí thuy t dây có th không yêu c u siêu i x ng gì c , theo như l i Shamit Kachru, cũng trư ng Stanford. “Các gi i pháp siêu i x ng ư c nghiên c u s m nh t, nhưng lí thuy t ó có m t lo t r t nhi u
© hiepkhachquay Trang 13/27

gi i pháp phi i x ng trong ó siêu nhi u so v i quy mô i n y u.

i x ng x y ra

các m c năng lư ng cao hơn

S b t l c c a siêu i x ng trong vi c mang l i m t phép ki m tra d t khoát c a lí thuy t dây nêu b t hi n tr ng c a lí thuy t dây là m t khuôn kh mô t n n v t lí h c cơ b n ch không ph i m t lí thuy t v i nh ng tiên oán nh t nh. Lí thuy t trư ng lư ng t i m t v i nh ng khó khăn tương t . “Gi s m t ngư i nào ó ti n t i ch b n và nói hãy nhìn kìa, chúng ta ã có c u trúc lí thuy t kì d này g i tên là lí thuy t trư ng lư ng t , nó h p nh t cơ h c lư ng t , b t bi n Lorentz, các khái quát hóa c a các trư ng c i n, nhưng gi s vi c áp d ng c trưng i v i i n ng l c h c [t c là QED] không ư c th c hi n”, Green nói, “thì b n s không bi t ư c các tiên oán v t lí c a nó là gì, nên nó không có kh năng ch ng minh”. i v i nh ng ngư i ang nghiên c u nó, Green nói, lí thuy t dây r t p ch nó là m t khuôn kh bao g m m i thành ph n ch ch t h p nh t h p d n lư ng t v i các l c khác, cho dù là nó chưa mang l i nh ng tiên oán r t c trưng. Các nhà khoa h c s h c tương lai s cho câu tr l i xem có bao nhiêu s sôi n i c a lí thuy t dây là v n có v i lí thuy t dây, và bao nhiêu là do trí thông minh r t khác thư ng c a Ed Witten mang l i. Tôi d oán kho ng 40/60. Howard Georgi, i h c Harvard Cho r ng lí thuy t dây thư ng b phê bình vì nó không ư c thi t l p t t như Mô hình Chu n, do ó, th t m a mai khi m t trong nh ng mô hình c th nh t c a lí thuy t dây mà các nhà nghiên c u có ư c tính cho n nay – m t s trình bày rõ ràng v h p d n lư ng t trong nh ng d ng hình h c cong âm nh t nh – là tương ương v m t toán h c v i m t lí thuy t trư ng lư ng t gi ng như QCD. Gi ng như vi c ưa lí thuy t dây tr l i nguyên b n ban u c a nó là m t s mô t c a các hadron, Gross nói r ng các i ng u gi a lí thuy t dây và lí thuy t trư ng có th có nghĩa là lí thuy t dây ch là: m t lo i lí thuy t trư ng lư ng t . M t công c phân tích M i quan h gi a lí thuy t dây và lí thuy t trư ng là ch c a hơn phân n a th i gian trình di n t i h i ngh Strings07. Nghiên c u khía c nh này c a lí thuy t dây b lu m i vào năm 1997 khi Juan Maldacena, hi n nay làm vi c t i IAS Princeton, nh n th y r ng m t lí thuy t lư ng t h p d n ư c thi t l p trong m t không-th i gian cong 5 chi u “anti de Sitter” (AdS) mô t n n v t lí gi ng h t như m t lí thuy t trư ng lư ng t 4 chi u ơn gi n v i i x ng thích nghi (CFT) n m ranh gi i c a không-th i gian ó. Các lí thuy t trư ng thích nghi này bao g m các phiên b n siêu i x ng c a QCD và xu t hi n như th chúng là “ nh chi u giao thoa laser” c a m t lí thuy t có s chi u cao hơn. “Chúng ta v a có b ng ch ng th c nghi m tr c ti p cho các dây ã giam c m các quark bên trong hadron”, Maldacena nói. “Nhưng i ng u AdS/CFT mang l i m t s th c hi n c th c a ý tư ng này i v i các lí thuy t chu n nh t nh gi ng như QCD”. i u quan tr ng là lí thuy t h p d n trong i ng u AdS/CFT – có hi u l c trong không-th i gian năm chi u l n và năm chi u r n ch c – có th

© hiepkhachquay

Trang 14/27

ư c gi i trong nh ng tình hu ng trong ó các phương trình c a lí thuy t 4 chi u khó ki m soát ư c, t c là khi cư ng ghép n i c a lí thuy t chu n là l n. Ch ng h n, các i ng u lo i AdS/CFT ã giúp t các mô hình dây c a l en lên trên n n t ng ch c ch n hơn nhi u, vì chúng cho phép l c h p d n tác d ng y u n m c m t l en không còn “ en” n a, và do ó d kh o sát hơn nhi u.
T i sao lí thuy t dây không th tiên oán ư c b t c th gì ? Lí thuy t dây thay th th gi i quan vi mô d a trên các h t cơ b n gi ng như ch t i m b ng th gi i c a các dây 1 chi u. Tuy nhiên, so v i quan i m h t, các dây ã ưa các nhà v t lí h u như không ti n thêm ư c chút nào trong vi c gi i thích cái mà h nhìn th y và khi h th t s kh o sát t nhiên quy mô nh b ng nh ng c máy như LHC. i u này có l không có gì ng c nhiên khi cho r ng các dây nh hơn 1020 l n so v i các h t ví d như proton và neutron. Nhưng t i sao khó mà chuy n các ý tư ng dây thành nh ng tiên oán ch c ch n ? Khuôn kh lí thuy t c a th gi i quan h t là lí thuy t trư ng lư ng t (QFT), lí thuy t mô t các tương tác h t là do s hoán chuy n c a m t lư ng t trư ng (ví d như photon trung chuy n l c i n t ). Vì m t s lí do thâm thúy, m t lo i QFT ư c g i là lí thuy t chu n mô t các tương tác i n t , m nh và y u c c ki t t và ã phát huy tác d ng trong g n 35 năm thông qua Mô hình Chu n c a v t lí h t. Do QFT cho phép các h t xu t hi n t “hư vô” qua các dao ng lư ng t c a các trư ng cơ s , nên chân không không h n là không gian hoàn toàn tr ng r ng. Xu t phát i m cho vi c tính toán các i lư ng v t lí trong c lí thuy t trư ng và lí thuy t dây, vì lí thuy t dây b t ngu n t nh ng nguyên lí cơ lư ng t gi ng như QFT, do ó ư c vi t b ng “Lagrangian” và tìm hi u chân không. Trong Mô hình Chu n, ây là m t hư ng i h p lí, vì Lagrangian là c nh m t khi b n bi t các h t và m b o r ng tương tác gi a các h t này tuân theo i x ng chu n (trong trư ng h p i n ng l c h c ch ng h n, i x ng ó làm cho giá tr c a nh ng i lư ng o ư c c l p v i pha n i c a hàm sóng electron). Như i v i chân không, cho các h t kh i lư ng c a chúng, các nhà lí thuy t ưa vào m t trư ng vô hư ng g i là trư ng Higgs có giá tr khác không trong chân không. M t khi b n thu ư c Lagrangian, khi ó b n có th nh n ư c m t t p h p các quy t c hay gi n Feynman cho phép b n tính toán các th . Gi n ơn gi n nh t b n có th v ng v i gi i h n c i n c a lí thuy t ó (t c là trong ó không có các dao ng lư ng t ) và mang l i biên xác su t cho m t quá trình v t lí nh t nh, ví d như quá trình m t electron tán x kh i m t electron khác. Khi c ng các ph n t gi n ph c t p tăng d n (b ng lí thuy t nhi u lo n), QFT cho phép b n tinh l c nh ng phép tính xác su t này – n chính xác 10 ch s th p phân trong trư ng h p i n ng l c h c lư ng t . Th gi i quan ki u dây chuy n nh ng gi n 1 chi u này thành gi n 2 chi u, vì l ch s không-th i gian c a m t s i dây v ch ra m t b m t hai chi u ch không ph i m t ư ng th ng. i u này quan tr ng trong vi c h p nh t l c h p d n, mà Mô hình Chu n b qua, vì tương tác h p d n c a các h t ch t i m ưa n vô h n trong phép tính. V n là ch các nhà lí thuy t không bi t Lagrangian trong lí thuy t dây là gì. Thay vì v y, các nhà nghiên c u có 5 t p h p các quy lu t Feynman kh dĩ, m i t p h p g n gi ng v i n n v t lí mô t b i m t Lagrangian khác (t c là m t công th c khác c a lí thuy t dây). M t m t là 5 lí thuy t dây khác nhau liên h b ng các i ng u cho th y lí thuy t dây có m t c u trúc n n t ng c nh t vô nh (lí thuy t M); nên b n làm vi c v i lí thuy t nào cũng v y thôi, không sao c . M t khác thì 5 “n n t ng” ó, như các nhà lí thuy t dây g i chúng, t n t i trong không-th i gian 10 chi u. N u chúng ta s ng trong m t th gi i 10 chi u, thì nó ch là m t trư ng h p tìm ki m m t thí nghi m xác nh n xem lí thuy t nào trong s 5 n n t ng phù h p t t nh t. Nhưng khi b n cu n sáu chi u lên m t m t Calabi-Yau trong m t n l c nh m mô t 4 chi u c a th i gian th c, b n t o ra m t n n t ng hơi khác v i t p h p gi n Feynman c a riêng nó. Th t v y, s Lagrangian 4 chi u b n có th nh n ư c là kho ng 10500, m i Lagrangian tương ng v i m t cách khác nhau c a vi c khép kín m t 6 chi u ó, ch n dòng và ch n brane (t c là các nh hư ng “phi nhi u lo n” vô cùng khó tính toán). Vì m i k t qu tương ng v i m t vũ tr khác nhau, nên b n th t s c n nghiên c u t t c 10500 nh n ra xem lí thuy t dây có hay không có mô t th gi i th c (không gi ng như trong QFT, trong ó n u như b n nhìn th y

© hiepkhachquay

Trang 15/27

m t th gì ó trong t nhiên mà b n không thích, thì b n có th thêm m t h t hay trư ng m i vào Lagrangian). Tuy nhiên, i m nút c a “ a hình” lí thuy t dây này là ch nó là l i gi i thích duy nh t mà các nhà v t lí ưa ra cho h ng s vũ tr h c – m t tính ch t c a chân không ã ư c khám phá vào năm 1998 và v i nó QFT sai l ch ít nh t là 1060 l n.

i ng u AdS/CFT th t s ã g p th i vào năm 1995 khi nó là nguyên nhân làm cho lí thuy t dây ư c c p n trong ng c nh c a m t k t qu th c nghi m quan tr ng. Nguyên do là nó cho phép các nhà nghiên c u t i Máy Va ch m Ion n ng Tương i tính (RHIC), Phòng thí nghi m qu c gia Brookhaven, Mĩ, l p mô hình các khía c nh nh t nh c a plasma quark-gluon – m t tr ng thái thái c c c a v t ch t trong ó các quark hành x như th chúng là các h t t do. tình tr ng ngăn cách l n như th , l c m nh tr nên không th nào ki m soát ư c theo phép phân tích, có nghĩa là lí thuy t dây có th giúp làm l ra ch QCD nhi u lo n th t b i. Susskind nói khi nghiên c u các va ch m ion n ng, b n cũng ang nghiên c u s h p d n lư ng t “ph ng lên và x p xu ng 1020 l n”. Dam Son trư ng i h c Washington, ngư i không ph i là m t nhà lí thuy t dây, ã ch ng ki n l i ích c a i ng u AdS/CFT t i RHIC. “Lí thuy t dây ã cho chúng ta nh ng công c m i nh m x lí nh ng lí thuy t chu n ghép n i m nh s có tri n v ng áp d ng ư c cho QCD th c t i RHIC”, ông nói. “ i ng u chu n/h p d n cho phép chúng ta ư c tính gi i h n lư ng t trên m c hoàn h o mà plasma quark-gluon có th t t i, và t trư c n nay gi i h n này phù h p v i d li u [xem Physics World, tháng 6/2005, trang 23-24]. Hơn n a, m t vài nhóm nghiên c u m i ây ã áp d ng lí thuy t dây cho s th t thoát năng lư ng c a các quark n ng di chuy n trong plasma, v i k t qu áng khích l ”. a s các nhà lí thuy t dây nghĩ r ng các i ng u gi a lí thuy t dây và các lí thuy t chu n là quá m nh nên ch có m t kho ng th i gian trư c khi “ i ng u” h p d n c a QCD th gi i th c ư c th c hi n. “Lí thuy t dây s không vào hi n tr ng hi n nay c a nó n u như không có các i ng u như Maldacena ph ng oán, trong ó ông ch rõ r ng các dây là nh ng th c th n i b t và i m b t u c a lí thuy t ó không như trư c nay ngư i ta v n nghĩ”, Polchinski nói. “Vi c áp d ng thành công AdS/CFT cho n n v t lí RHIC th t ng c nhiên vì ban u chúng ta nghĩ nó không gì hơn ngoài m t s tương t tr u tư ng”. M t trong nh ng khuynh hư ng vui v hơn trong lĩnh v c này, Polchinski ti p t c, là vi c áp d ng các i ng u AdS/CFT cho nh ng v n trong n n v t lí v t ch t hóa c, m t s trong chúng b t ngu n trong nh ng lí thuy t trư ng lư ng t 2 chi u không có gi i h n c i n nào. “Tôi v n gi hi v ng r ng có l trư c khi t t i phương trình cơ b n c a lí thuy t dây, chúng ta ph i gi i quy t cho xong bài toán siêu d n nhi t cao!”, ông bông ùa. S hóm h nh c a Polchinski không ư c chia s b i nhà v t lí v t ch t hóa c Philip Anderson thu c trư ng i h c Princeton, ngư i cùng chia gi i thư ng Nobel V t lí năm 1977 cho công trình c a ông v c u trúc i n t trong các h t tính và m t tr t t . “Th cu i cùng mà chúng ta c n là các nhà lí thuy t dây”, ông nói. “Th gì ngoài y cũng quá cư ng i u. Siêu d n là m t khoa h c th c nghi m, và a s các nhà lí thuy t dây không có ý tư ng làm sao hi u ư c m t thí nghi m vì h chưa bao gi nhìn th y m t l n nào!”.

© hiepkhachquay

Trang 16/27

B chi ph i b i các chi u Tuy lí thuy t dây h u ích có th hóa ra là m t công c dành cho nghiên c u v các lí thuy t trư ng lư ng t , nhưng i u này th t khó lí gi i vì sao ch ng 1500 nhà v t lí trên kh p th gi i ã u tư s nghi p c a h cho tài này. Nguyên do th t s là, ngoài vi c mang l i m t lí thuy t lư ng t c a h p d n, li thuy t dây còn h a h n th ng nh t t t c các l c cơ b n c a t nhiên. Do ó, ít nh t thì nó cũng c nh tranh ư c s thành công phi thư ng c a Mô hình Chu n kh năng c a nó mô t ư c ph phong phú các h t và tương tác mà các nhà th c nghi m quan sát. “Sau l c h p d n, c i m chung n i b t nh t c a lí thuy t dây là t nó ngư i ta d dàng thu ư c m t cái gì ó nh lư ng tương t như Mô hình Chu n”, Witten nói. “ i u ó không kh ng nh r ng các chi ti t c a Mô hình Chu n ã ư c mô t t t, vì chúng không r ch ròi”.

Thông tin trên brane. V i tư cách là m t lí thuy t lư ng t c a h p d n, lí thuy t dây ã cho các nhà v t lí m t s hi u bi t t t hơn v nh ng tính ch t nhi t ng l c h c c a các l en thang vi mô.

V n chung là làm sao i t s i x ng t nhiên c a lí thuy t dây trong 10 chi u n th gi i b t i x ng l n x n c a v t lí h t trong 4 chi u mà không làm m t quá nhi u lũy th a hàm mũ – m t v n mà Witten và nh ng ngư i khác (xem b ng trang 8) ã gi i quy t m t ph n vào năm 1985 b ng cách s d ng các không gian 6 chi u g i là các m t Calabi-Yau. V n này làm bùng n m t s lư ng l n các n l c xây d ng mô hình, vì “các lí thuy t hi u qu ” 4 chi u thu ư c khi nh ng không gian 6 chi u như th b khép kín b t gi nhi u c trưng quan tr ng c a Mô hình Chu n. “Trong quá kh , nhi u nhà lí thuy t dây chính th ng tin r ng, theo quan i m c a tôi là có chút ngây
© hiepkhachquay Trang 17/27

thơ, lí thuy t ó s vì m t lí do nào ó ch n Mô hình Chu n là gi i pháp ưu tiên c a nó”, theo l i Fernando Quevedo thu c trư ng i h c Cambridge. “Nhưng các nhà hi n tư ng h c dây l i có quan i m xây d ng mô hình khác càng hi n th c càng t t”. M t b ph n nh trong s các nhà lí thuy t dây hi n nay ang nghiên c u trong lĩnh v c này, và trong 6 năm v a qua h v n t ch c các cu c h i ngh “hi n tư ng h c dây” c a riêng h . Ví d , ngoài các trư ng chu n c a tương tác m nh và tương tác i n y u, các mô hình ch a quark và lepton v i spin, i n tích, và nh ng tính ch t lư ng t khác thích h p. Ngoài ra, nh ng h t này là “chiral” – m t tính ch t s ng còn c a các tương tác i n y u phân bi t trái ph i – và cũng s p x p thành ba dòng gi ng h t như Mô hình Chu n (tính ch t này thu ư c các m t Calabi-Yau ch a s lư ng “tay c m” hay “l tr ng” thích h p ch ng h n). M t s mô hình còn ch a các h t Higgs và c “Yukawa” ghép ôi v i Higgs cho các h t kh i lư ng c a chúng, m c dù cũng ph i nói là có hàng ngàn m t Calabi-Yau không tái t o ra b t c th gì gi ng như c u trúc Mô hình Chu n. Lí thuy t dây là m t h p công c kì quái ang ch i các áp d ng ch t ngư i c a nó, và tôi b thuy t ph c r ng cu i cùng nó s cách m ng hóa s hi u bi t c a chúng ta v vũ tr John Ellis, CERN M t tính ch t khá quan tr ng c a các h t mà các nhà hi n tư ng h c dây ã tr i nghi m là s khó khăn trong vi c gi i thích kh i lư ng c a chúng – m c dù tình hu ng ó không t t hơn nhi u trong Mô hình Chu n, trong ó nh ng kh i lư ng này ư c thi t t “b ng tay”. Trong d ng siêu i x ng, 10 chi u c a nó, lí thuy t dây ch a m t “tháp” vô h n các tr ng thái n ng b ng b i nguyên l n h ng s Planck, tương ng v i các h a âm c a dây lư ng t dao ng. Do ó, các m c năng lư ng tương i th p ã ư c kh o sát t trư c n nay, th m chí lí thuy t dây tiên oán kh i lư ng c a nh ng h t n ng nh t thu c Mô hình Chu n – quark top và các boson W và Z c a tương tác y u, ã o ư c là dư i 0,1 TeV – là b ng không. mang l i các kh i lư ng h t, các nhà lí thuy t dây ph i tìm m t s cơ ch phá v siêu i x ng các m c năng lư ng th p. Nhưng khi làm như th , h cũng ph i thu n hóa m t lo t thông s g i là “moduli”, chúng chi ph i kích thư c và hình d ng c a các chi u chen chúc. M t phép khép kín thông thư ng ch a t i 100 moduli, m i moduli tương ng v i m t trư ng vô hư ng trong 4 chi u, và vì siêu i x ng m b o r ng các trư ng này không có kh i lư ng, nên lí thuy t dây tiên oán m t lo t l c gi ng như h p d n, có t m xa, mà chúng ta không d gì quan sát ư c. “Trong vòng 20 năm qua, nh ng tr ng i ch y u i v i lí thuy t dây trong vi c làm cho g p v i n n v t lí năng lư ng th p ã liên h các v n phá v siêu i x ng và n nh hóa moduli”, Quevedo nói. “Tôi ang lo ng i r ng s nghi p c a mình s p s a k t thúc trư c khi m t ai ó ch ra làm th nào th c hi n ư c vi c này”.

© hiepkhachquay

Trang 18/27

bên kia

a hình

t phá n vào năm 2001, và th c t thì vi c cu n l i Calabi-Yau có th ng h các thông lư ng gi ng như i n thông hay t thông. Polchinski, Kachru và nh ng ngư i khác nh n ra r ng b ng cách b t nh ng thông lư ng như th lên (chúng có s n trong các “tensor siêu i x ng” c a lí thuy t nhưng ã b t b ng không) và b ng cách “xâu” chúng l i và qua hình h c topo bi n d ng c a các không gian Calabi-Yau, nhi u moduli có th b nén sao cho chúng c n m t kh i lư ng và do ó không mâu thu n v i th c nghi m. Nhưng các nhà nghiên c u v n không th mang kh i lư ng n cho các moduli còn l i, cũng không th phá v siêu i x ng theo ki u “cu n dòng” b ng phương pháp có th ki m soát ư c các năng lư ng th p. Th t quá s m nói a hình lí thuy t dây phân b như th nào. Các l p lu n mang tính con ngư i ph i ho t ng tr khi nó phân b r t có ch n l c, nhưng chúng ta không bi t có ph i là trư ng h p ó hay không. Tôi th y hình như quan i m này, m i con ư ng u ph i ư c th qua. Steven Weinberg, i h c Texas Austin Kì công ó thu ư c vào năm 2003 b i Kachru cùng v i Renata Kallosh và nhà vũ tr h c Andrei Linde, m t i nghiên c u c a v và ch ng i h c Stanford, và Sandip Trivedi thu c Vi n Nghiên c u Cơ b n n , b ng cách ưa thêm các thành ph n khác ví d như các “ph n D-brane” vào trong h n h p. Bài báo “KKLT” là m t trong nh ng bài báo quan tr ng nh t trong hi n tư ng h c dây và vũ tr h c, m c dù cơ ch phá v siêu i x ng không ư c hi u m t cách chi ti t làm th a mãn các nhà lí thuy t dây chính th ng hơn (xem Physics World, tháng 11/2003, trang 21-22). Quevedo và nhi u ngư i khác ã xây d ng trên k ch b n KKLT ưa ra nh ng mô hình t t hơn v i nh ng tiên oán có th ki m tra ư c. “ ây là l n u tiên chúng ta có th tính ư c kh i lư ng c a các h t siêu i x ng nh ng l p l n mô hình, và h p tác v i các nhà hi n tư ng h c khó tính g n các mô hình c a chúng ta vào nh ng chu i phân tích tương t s cho phép lí thuy t trư ng thông thư ng như MSSM ki m tra d li u LHC”, Quevedo nói. Ông nói thêm r ng nh ng mô hình c a ông và c ng s c a ông cũng ch a m t ng c viên v t ch t t i không rõ ràng l m dư i d ng m t h t kh i lư ng MeV phân h y thành m t c p electronpositron. “ i u này có th gi i thích tín hi u 511 keV tâm thiên hà c a chúng ta và s có m t d u hi u phân bi t, trong khi không có kh năng làm hài lòng chính các nhà lí thuy t dây, s ch ng ư c các lo i mô hình dây”. LHC là ng l c chính c a nh ng n l c xây d ng mô hình như th , chúng bao g m các mô hình hình h c bi n d ng c a Randall và Sundrum cũng như s ông ngư i khác. M c dù ph n nhi u trong s các xu t c a chúng là các nhà hi n tư ng h c trư c khi h là các nhà lí thuy t dây, nhưng nh ng mô hình này có th mư n phép n d c a Witten – ch d n cho các nhà lí thuy t dây ch t t nh t ào x i nh m làm l ra cái n m sâu bên dư i. N u không có gì khác, hi n tư ng h c dây ch ra r ng lí thuy t dây r t g n gũi v i th gi i th c nghi m, như ã ư c minh ch ng b i nh ng ti n b m i ây ã mang l i khám phá năm 1998 r ng neutrino có kh i lư ng r t nh .
© hiepkhachquay Trang 19/27

Nhưng có m t s th t th c nghi m ch c ch n mà không nhà lí thuy t dây nào có th b qua, và m t s th t như th hi n nay là nguyên nhân c a cu c tranh lu n m nh m trong chính c ng ng dây. ó là khám phá, ư c th c hi n h i 10 năm trư c t các quan sát sao siêu m i xa xôi, r ng s dãn n c a vũ tr ang gia t c. L i gi i thích t t nh t hi n nay cho th “năng lư ng t i” này là chân không có m tm t năng lư ng dương nh g i là h ng s vũ tr h c, v i giá tr kho ng -120 ơn v Planck. N u s gi i thích này hóa ra chính xác, thì n i lên trong s m i 10 v n khác c a nó là lí thuy t dây ã tìm ra chính mình chính gi a c a m t trong nh ng bí n c p thi t nh t trong v t lí h c: ó là t i sao h ng s vũ tr h c l i có giá tr nh n m c khó tin như th ? Lí thuy t dây ư c trang b x lí h ng s vũ tr h c b ng con ư ng c a cơ ch KKLT, vì vi c ch n thông lư ng nào x lí và làm sao cu n chúng xung quanh m t m t Calabi-Yau nh t nh ưa n m t “năng lư ng chân không” khác. Thành công to l n c a cách ti p c n này là t ng c a các D-brane phá v siêu i x ng và “nâng” năng lư ng chân không lên m t giá tr dương, nh tương ng v i vũ tr “de Sitter”, có cong dương mà chúng ta nhìn th y (siêu i x ng m b o r ng h ng s vũ tr h c là b ng không). Nhưng v i không có quy t c nào phát bi u chính xác thông lư ng nào ph i ư c chuy n, cũng không bi t nơi nào t các Dbrane, nên các nhà lí thuy t dây có th ưa ra b t kì m t trong s 10500 vũ tr kh dĩ hơi khác nhau m t chút. Không có cách nào phân bi t gi a các gi i pháp này, nên “ a hình” này – thu t ng do Susskind t ra mô t các ch l i, lõm và thung lũng v ch nên b i nh ng giá tr kh dĩ khác nhau c a h ng s vũ tr h c – có v s chuy n lí thuy t dây t m t lí thuy t ti m năng c a m i th thành m t lí thuy t c a r t ít th - m t k t qu mà m t s nhà phê bình ã ch p ngay l y. “Bài toán gi nh v i m t lí thuy t có nhi u gi i pháp này trư c ây chưa bao gi ư c xem là m t bài toán trong khoa h c”, Green nói. “Có m t ‘ a hình’ gi i pháp cho thuy t tương i r ng, cho n nay không ai nói lí thuy t ó là không nh n th c ư c vì ch m t vài trong s chúng mô t n n v t lí mà chúng ta th y trong khi ph n còn l i hình như là không thích h p. V n v i lí thuy t dây là m i gi i pháp khác nhau nh nghĩa m t t p h p h t và trư ng khác nhau – không ch là m t hình h c không-th i gian khác nhau”. bu c m t chân không n m trong s nh ng ch n l a này, như Michael Douglas thu c trư ng i h c Rutgers ch ra, các nhà lí thuy t dây s c n ph i o 50 hay nhi u hơn các thông s c l p (t c các moduli) n chính xác 10 ch s th p phân. “ ưa h ng s vũ tr h c vào, nó ư c o n kho ng 120 ch s th p phân, chúng ta trông i ch ng 10250 chân không phù h p v i Mô hình Chu n n u như t t c các thông s ư c phân b u”, ông nói. Tuy nhiên, hóa ra thì không gian mênh mông các gi i pháp tương t nhau này l i úng là cái mà các nhà vũ tr h c ang tìm ki m. “Khó khăn c a vi c tìm hi u m t giá tr nh , khác không i v i gia t c vũ tr - ng ý vũ tr là không b n – ã khi n nhi u nhà nhà v t lí nghĩ t i các a vũ tr ”, Witten nói. Vũ tr h c dây tr h c không Không k n a hình nào, lí thuy t dây luôn luôn s ph i i m t v i vũ m t s i m. “Einstein d y chúng ta r ng khi b n làm vi c v i h p d n, nó mô t vũ tr m t th i i m cho trư c”, Gross nói. “B n ph i mô t
Trang 20/27

© hiepkhachquay

m i th : lúc b t u, lúc gi a và lúc k t thúc. L i gi i c a lí thuy t dây là l ch s không-th i gian – không có gì c bi t v m t tr ng thái x y ra là không b n trong m t vài t năm”. Vì m t gi i pháp như th , do ó, ph i x lí các kì d vũ tr h c ví d như Big Bang – tình hu ng trong ó các nhà v t lí không bi t nh nghĩa có quan sát ư c hay không, Gross trình bày – nên không có gi i pháp nào hi n nay c a lí thuy t dây có th mô t vũ tr h c hi n th c.

Phân nhánh. Các “ i ng u” m nh gi a lí thuy t dây và lí thuy t trư ng lư ng t cho phép các nhà nghiên c u l p mô hình nh ng m t nh t nh c a các va ch m ion n ng t i Máy Va ch m Ion n ng Tương i tính Brookhaven.

Tuy nhiên, k ch b n KKLT làm cho vi c xây d ng các mô hình vũ tr h c là m t phương pháp h a h n liên h lí thuy t dây v i th c nghi m trong nh ng năm s p t i. “Cơ s c a lí thuy t dây không th ki m tra ư c trong các máy gia t c năng lư ng cao, nên vũ tr sơ khai là phòng thí nghi m duy nh t mà chúng ta có nghiên c u các năng lư ng thích áng”, Kallosh nói. K nguyên vũ tr h c trong nghi v n là s l m phát – m t th i kì dãn n theo hàm mũ x y ra 10-35 giây sau Big Bang và gi i thích t i sao vũ tr l i ph ng nh ng quy mô l n nh t. Lí thuy t dây ph i, v i tư cách là m t lí thuy t cơ b n, có kh năng gi i thích nguyên nhân vi mô c a s l m phát ó, g i là trư ng vô hư ng hay “inflaton” ư c gi nh ã i u khi n s dãn n to l n. Năm 1999, Gia Dvali i h c Harvard và Henry Tye i h c Cornell nh n ra r ng m t D-brane tr ng thái li n k v i m t ph n D-brane có th th c hi n i u này t t hơn, v i s phân cách gi a các D-brane mang l i trư ng inflaton và s l m phát i n k t thúc khi các brane cu i cùng va ch m nhau. N u như th nghe có v l lùng, thì Paul Steinhardt i h c Princeton và Neil Turok ih c Cambridge ã m r ng nh ng ý tư ng như th trong m t n l c x lí s ti n hóa vũ
© hiepkhachquay Trang 21/27

tr khi xu t r ng Big Bang th t s b gây ra b i m t va ch m 3-brane c a chúng ta và 3-brane khác, song song v i nó. Trong các “mô hình tu n hoàn” như th , nh ng s ki n h ng hoang này x y ra m i vài nghìn t năm khi brane c a chúng ta trôi n i trong kh i nhi u chi u hơn, m c dù nhi u nhà lí thuy t dây nghi ng các kh ng nh cho r ng nh ng mô hình như th có th gi i ư c bài toán kì d vũ tr . T năm 2003, khi s gi i thích KKLT cho các nhà nghiên c u m t s hi u bi t t t hơn v năng lư ng chân không, các nhà lí thuy t dây ã phát tri n m t nhóm mô hình l m phát c th hơn phù h p t t v i các phép o n n vi sóng vũ tr t s m nh Wilkinson Microwave Anisotropy Probe c a NASA. Mô hình u tiên trong s nh ng mô hình này, ư c t tên là KKLMMT sau khi Maldacena và Liam McAllister i h c Stanford tham gia i nghiên c u KKLT, chu n b n n t ng cho vi c gi i thích nh ng khám phá th c nghi m có th có, ví d như các dây vũ tr . Dây vũ tr là nh ng dây cơ b n ã căng lên n kích thư c vũ tr trong s l m phát. Có kh i lư ng r t l n, nên chúng s l s có m t c a mình thông qua s h i t h p d n và l i m t d u v t p m t. “Các D dây g n v i các dây cơ b n ch n i có th ưa n m t m ng lư i dây trên b u tr i, chúng s là b ng ch ng không th ch i cãi cho lí thuy t dây”, Green nói. Các dây siêu tr ng như th cũng s là ngu n phát sóng h p d n, nên có kh năng các máy dò sóng h p d n như LIGO Mĩ có th nh t chúng lên. “ úng là lâu th t, nhưng chúng ta s bi t câu tr l i trong 5 n 10 năm n a”, Polchinski nói. Sóng h p d n cũng có th sinh ra trong s chuy n pha trong vũ tr sơ khai, trong quá trình ó 3-brane c a chúng ta ã tr nên n nh t m t vi n c nh brane nhi u chi u hơn (xem Physics World, s tháng 6/2007, trang 20-26). Nhưng n u như sóng h p d n ư c phát hi n trong phông vi sóng vũ tr , có l vào lúc s m nh giám nh Planck phóng lên vào năm t i, thì a s các mô hình dây l m phát s b bác b . y là vì năng lư ng l m phát – i lư ng chi ph i biên c a các sóng h p d n nguyên th y như th - ph i th p ngăn ch n sáu chi u r n ch c trong lí thuy t dây kh i b kéo căng n kích thư c vĩ mô cùng v i ba chi u mà chúng ta th y. ây là m t thí d rõ ràng cho th y các mô hình vũ tr h c dây có th ư c ki m ch ng như th nào b ng th c nghi m, m c dù Kallosh cho r ng s gi i thích c a lí thuy t dây v h ng s vũ tr h c cũng áng ư c ki m tra b ng th c nghi m. “S gi i thích KKLT trong ng c nh c a a hình ó ưa ra m t l i gi i thích cho năng lư ng t i hi n nay phù h p v i m i d li u”, bà nói. “M c dù vũ tr h c quan sát ư c không có v lo i tr h ng s vũ tr h c trong vòng 10 năm t i, nhưng s gi i thích này có th không còn là m t l i gi i thích t t trong tương lai xa”. Ch A Nhi u nhà lí thuy t dây s r t h nh phúc n u như h ng s vũ tr h c th t s hóa ra là m t s gi i thích sai l m cho năng lư ng t i, vì sau h t th y nó có nghĩa là chân không là c nh t – và không có m t s i m siêu b n ng u nhiên trong m t a hình có 10500 khác. “Như th s khôi ph c ni m hi v ng lâu nay c a tôi r ng có th m t ngày nào ó chúng ta s nh n ư c h ng s c u trúc tinh t t nh ng nguyên lí cơ b n nh t”, Witten nói.
Tuy nhiên, nh ng ngư i khác như Susskind cho r ng h ã có m t l i gi i thích cho h ng s vũ tr h c. Nguyên do là s l m phát mang l i m t cơ ch v t lí thuy t ph c
© hiepkhachquay Trang 22/27

phân b a hình lí thuy t dây, vì các dao ng lư ng t c a trư ng inflaton s làm cho các vùng không-th i gian khác nhau b căng ph ng lên và do ó gây ra m t “ a vũ tr ” thu c v nh ng vũ tr không liên k t h qu có h ng s vũ tr khác nhau.

Phân b a hình lí thuy t dây. Mô hình vũ tr h c l m phát tiên oán các dao ng trong trư ng inflaton (chi u cao c a các nhánh) d n t i m t “ a vũ tr ” c a các vũ tr khác nhau.

V n ch y u trong lí thuy t dây là s thi u hi u bi t c a chúng ta v các kì d vũ tr , ví d như Big Bang. Chúng ta không bi t th i gian có ra i cùng v i Big Bang hay không. N u nó ra i cùng v i Big Bang, chúng ta không th mô t s xu t hi n c a th i gian theo cách chính xác. Nhưng các l en có th giúp chúng ta hi u ư c v n này. Juan Maldacena, Vi n Nghiên c u Cao c p Princeton “L i gi i thích phù h p duy nh t mà tôi bi t cho h ng s vũ tr - khi các l i gi i thích không phù h p xu t hi n m i 3 tháng m t l n – là m t h qu c a s l m phát, vũ tr là c c kì l n và càng l n x n càng t t”, Susskind gi i thích. “ a hình xu t hi n l n n m c v m t th ng kê nó s cho phép h ng s vũ tr nh c n thi t cho s t n t i c a chúng ta: chúng ta ang nói v ch A!” Ch A là “anthropic” [thu c v con ngư i] – ý tư ng là các tính ch t c a t nhiên b chi ph i b i th c t là chúng ta ang ây quan sát chúng – và cho các nhà lí thuy t dây ti n xa hơn n s d ng t “Smolin” hay “Woit”. M c dù ông có s dè d t v vi c s d ng nguyên lí con ngư i, nhưng năm 1987, Steven Weinberg trư ng i h c Texas, Austin, ngư i chia gi i thư ng Nobel năm 1979 cho lí thuy t i n y u, ã s d ng nguyên do con ngư i thi t

© hiepkhachquay

Trang 23/27

t m t gi i h n trên lên h ng s vũ tr h c b ng cách nh lư ng m c giá tr c a nó có th v n cho phép các thiên hà và do ó là con ngư i t n t i. Polchinski, ngư i h i năm 2000 là m t trong nh ng ngư i u tiên nhìn th y vai trò ti m tàng c a nguyên nhân con ngư i trong lí thuy t dây, nh l i c m giác c a ông vào năm 1998 khi d li u sao siêu m i xác nh n tiên oán c a Weinberg v con s c c kì nh này. “M c dù ã rõ là lí thuy t dây phù h p v i ư c tính mang tính con ngư i c a Weinberg v h ng s vũ tr h c, nhưng tôi ã r t th t v ng khi nó ư c xác nh n vì tôi không mu n l i gi i thích ó là úng”. Tuy nhiên, i v i Susskind và nh ng ngư i khác xu t v a hình mang tính con ngư i, thì gi i thư ng ã n v i bài báo KKLT năm 2003, khi Linde và nh ng ngư i còn l i c a i nghiên c u s d ng lí thuy t l m phát ư c tính th i gian phân h y c a vũ tr phi m nh do cơ ch KKLT ng ý. Hóa ra con s này chính xác b ng v i như Susskind ã t t i cho th i gian s ng c a m t vũ tr de Sitter b ng nh ng l p lu n khá t ng quát xu t phát t lí thuy t dây. “Khi chúng tôi báo tin cho Susskind và nh ng ngư i c ng tác c a ông”, Linde nh l i, “h th t h nh phúc vì nó ã xác nh n tr c giác c a Susskind v a hình”. Linde nói t quan i m c a m t nhà vũ tr h c, kh năng ch ng minh l i ích c a nguyên lí con ngư i trong ng c nh l m phát là m t trong nh ng l p lu n t t nh t ng h cho lí thuy t dây. Gross th a nh n, v i m t chút n n chí, r ng lu n c con ngư i là m t l i gi i h p lí cho bài toán h ng s vũ tr h c. “Tuy nhiên, cái làm cho tôi khó ch u là khi ngư i ta c g ng làm cho nó thành m t nguyên lí m nh m s cho phép b n tính ư c xác su t cho chúng ta t n t i trong m t vũ tr ‘thân thi n’. R c r i là chúng ta không bi t mình ang nói v cõi a ng c nào khi nó n v i vũ tr r t sơ khai”, ông nói. Gross nh n m nh r ng các nhà v t lí ã ki m soát ư c vi c gi i thích nh ng con s nh hơn trong quá kh . “Kh i lư ng proton nh hơn 1019 l n kích thư c t nhiên c a nó, kh i lư ng Planck, nên chúng ta có th vung tay mình lên trong không khí v i u ó. Nhưng thay vì v y chúng ta s ti n n v i s t do ti m c n [v i công trình ó Gross ã cùng chia s gi i thư ng Nobel]: QCD nói r ng t s thích h p c a các kh i lư ng không ph i là 1019, mà nó là log(1019) do cách th c h ng s ghép n i thay i theo năng lư ng, i u QCD có th gi i thích ư c. N u chúng ta có m t cơ ch ng h c có s c h p d n tương t tr l i ư c t i sao h ng s vũ tr có m t giá tr nh quái n như th , thì 95% nh ng ngư i theo l p lu n con ngư i – trong ó có Susskind – s t b chúng”. Không ph i t t c các nhà lí thuy t dây u gi vai trò tích c c như th trong cu c tranh lu n con ngư i gi ng như Gross và Susskind. “Cách gi i thích con ngư i v a hình là tương i t m thư ng”, Schwarz nói. “Chúng ta không bi t có bao nhiêu n n v t lí cơ b n có th suy lu n ra b ng toán h c và bao nhiêu ư c xác nh b ng th c nghi m. M i ch t li u con ngư i này là m t n l c nh m gi i thích cho các tính ch t trong nhóm lo i th hai, nhưng tôi nghĩ s t p trung này là còn s m khi mà chúng ta không h bi t cái gì thu c v m i nhóm lo i như th ”. Kachru, ngư i “trung l p” khi ngư i ta i n ch tìm cách gi i thích a hình, cho r ng ý ki n ó là quá áng. “Trư c khi lí thuy t h p d n c a Newton xu t hi n, ngư i ta th t s b i r i trư c t s kho ng cách gi a các hành tinh”, ông nói.
© hiepkhachquay Trang 24/27

“Nhưng khi lí thuy t c a ông phát tri n, nó không gi i quy t ư c v n ó – thay vì v y, các t s ư c xác nh b ng nh ng i u ki n ban u. Ngư i ta có th nói r ng vì chúng ta có m t s ng kho ng cách thích h p tính t M t Tr i cho nư c th l ng, nên có m t bài h c mang tính con ngư i sâu s c ư c rút ra t thuy t h p d n Newton. Nhưng thay vì v y h chuy n sang gi i quy t nh ng câu h i ng h c khác. i u tương t có th áp d ng cho s hi u bi t c a chúng ta v h ng s vũ tr h c ngày nay”. Tôi không bi t câu tr l i. Nhưng tôi có m t s nghi ng th m kín r ng hãy còn quá s m xu t r ng không có câu tr l i và m i th ã ư c xác nh theo ki u con ngư i. David Gross, i h c California Santa Barbara Hư ng t i cu c cách m ng ti p theo ã 23 năm trôi qua k t “cu c cách m ng siêu dây l n th nh t”, và phân n a ng n y th i gian k t cu c cách m ng th hai. Li u như th này có ph i là các nhà lí thuy t dây ang ch i m t cách m ng l n th ba trong s hi u bi t c a h v các dây ? Theo Susskind, a hình là cu c cách m ng ti p theo, và quan i m vũ tr h c là mang tính cách m ng nhi u hơn so v i các quan i m khác. “Trong th i gian thay i cách th c chúng ta nghĩ v vũ tr , a hình mang tính con ngư i nh t nh cũng l n như nh ng cu c cách m ng khác”, Polchinski thêm vào. “Tuy nhiên, theo m t s quan i m, cu c cách m ng s là: phương trình ó là gì ? Th t còn lâu thì phương trình ó m i rõ ràng, và d ng th c c a phương trình ó cũng ch ng ai bi t”. a s các nhà lí thuy t dây ng ý r ng vi c tìm ki m các phương trình cơ s c a lí thuy t dây hay lí thuy t M là thách th c l n nh t mà h i m t. R t cu c, ch ng quan tr ng xem các nhà hi n tư ng h c hài lòng như th nào v i các mô hình ang xây d ng, “m i” gi i pháp c a lí thuy t dây ư c nghiên c u t trư c n nay là m t l i gi i g n úng. “ ây nh t nh là m t câu h i làm thu hút l y tôi”, Witten nói, “nhưng n u tôi không nghiên c u v nó m i lúc, y là do th t khó mà bi t làm sao t ư c s ti n b ”. Trong khi ó, Gross cho r ng cu c cách m ng th t s u tiên trong lí thuy t dây n nay v n chưa x y ra. “Cơ h c lư ng t m t kho ng 20 năm phát tri n, nó lên t i nh i m trong th i kì thay i nhanh chóng v i Heisenberg và Schrodinger. Nhưng không gi ng như cái x y ra trong lí thuy t dây h i gi a th p niên 1980 và th p niên 1990, cu c cách m ng cơ lư ng t ã lo i tr tri t toàn b khái ni m quy t nh lu n c i n theo m t cách cho n ngày nay v n chưa ư c hi u h t hoàn toàn. Cái chúng ta c n là m t s trí tu tr sáng giá nghiên c u và ưa ra nh ng d oán khéo léo c a h - gi ng như Heisenberg, ngư i ã r i b i v i các quan sát và m t ít quan h thông tin cho n khi ông sa vào các ma tr n – hoàn thành cu c cách m ng dây” Th t v y, m t trong các khía c nh c a lí thuy t dây làm qu y r y Susskind là nó không mang l i m t cái nhìn th u áo nào vào nh ng v n nan gi i c a cơ h c lư ng t .

© hiepkhachquay

Trang 25/27

Cho nên, cái gì trong s nh ng h a h n to l n ó c a m t lí thuy t c a t t c là do các nhà lí thuy t dây th c hi n trong nh ng ngày tháng nóng b ng h i gi a th p niên 1980 ? “Trư c ây, tôi ã ch trích m t s hùng bi n do nh ng ngư i say mê lí thuy t dây s d ng”, theo l i Howard Georgi, i h c Harvard, ngư i ng phát minh ra s m r ng siêu i x ng c a Mô hình Chu n vào năm 1981. “Nhưng tôi nghĩ r ng v n này ã t s a sai r ng rãi khi các nhà lí thuy t dây h c ư c lí thuy t dây th t s ph c t p như th nào. Tôi quan tâm n tr ng tâm c a các nhà lí thuy t tr các chi ti t toán h c, hơn là cái tôi xem xét n n v t lí th gi i th c c a các thí nghi m tán x , nhưng v i b t kì s may m n nào LHC s th n tr ng v i u ó b ng cách nh c nh ngư i ta r ng th gi i th c t i có th h p d n như th nào”. Như các m i e d a n t bên ngoài c ng ng lí thuy t dây, m t vài nhà lí thuy t dây cho r ng ôi khi s mô t âm tính c a lí thuy t dây trong vũ ài công chúng g n ây ph n nhi u nh hư ng ch không ph i ch c t c ngư i ta. “Nguyên nhân vi c công kích ‘Smoit’ [Smolin/Woit] không gây thi t h i nghiêm tr ng là lí thuy t dây ã có nh ng th thách áng nói v i c ng ng ông o các nhà v t lí và toán h c, t các nhà lí thuy t l en n các nhà v t lí h t nhân n các nhà hi n tư ng h c h t n các nhà hình h c. M i ngư i trong ngành v t lí u bi t như th ”, Susskind nói. Gerard ‘t Hooft trư ng i h c Utrecht, ngư i chia gi i Nobel năm 1999 cho nghiên c u c a ông v lí thuy t i n y u, cho r ng nh ng tranh lu n v giá tr c a các lí thuy t ph i ư c gi i h n trong vòng chuyên nghi p. “Khi ưa ra trư c công chúng l n hơn, ngư i ta có n tư ng r ng nh ng l p lu n khá chung chung có th lo i tr h n lo i nghiên c u này, nhưng ây không ph i là trư ng h p ó. Ph n chính y u gây n tư ng sâu s c thu c v ki n th c toán h c ã không ư c các nhà lí thuy t dây tìm ra và câu h i như quy mô mà toán h c này miêu t th gi i th c là m t v n r t mang tính chuyên môn”. Tuy nhiên, th i gian lâu hơn, m t s trong nh ng lo l ng l n nh t c a các nhà lí thuy t dây là thu c v th c nghi m. “V n là v t lí h t và vũ tr h c r t t n kém, và ôi khi cái khám phá ra khó mà gi i thích v i các nhà chính tr hay th m chí v i các nhà khoa h c trong lĩnh v c khác”, Witten nói. “Tôi không cho r ng vi c tài tr cho các nhà lí thuy t là v n khó, vì tôi nghĩ r ng càng có nh ng ý ki n h ng thú ngoài ó thì ngư i ta càng mu n nghiên c u v chúng”. Như v y, LHC ang thu hút các tân binh m i y ti m năng hư ng v hi n tư ng h c v chi phí c a nghiên c u chính th c hơn trong lí thuy t dây. Có m t lư ng không th tin ư c ã ư c tìm hi u, m t s chi ti t không th hi u n i. Tôi không th nghĩ ra b t c cách ơn gi n nào tóm t t i u này giúp ích cho các c gi c a b n. Nhưng m c dù v y, cái ư c hi u là m t lư ng r t, r t nh c a b c tranh tr n v n. Ed Witten, Vi n Nghiên c u Cao c p, Princeton Do ó, th t h p lí khi Strings08 s p t i ư c t ch c t i CERN. Ban u ư c lên k ho ch ng th i v i các va ch m năng lư ng cao nh t chưa bao gi có – khi các l en i x ng và các chi u thêm vào có th làm r ng lên các máy dò kh ng l t c a LHC – các nam châm h ng và nh ng s trì hoãn khác có nghĩa là
Trang 26/27

mini, siêu dư i lòng
© hiepkhachquay

có th không có nhi u d li u như các nhà lí thuy t dây mong i khi h kéo n phòng thí nghi m ó vào tháng 8 t i. i m t v i th gi i h n n c a thí nghi m, dư ng như các nhà lí thuy t dây ã l i tìm th y chính mình trong vài bư c i t i trư c. Nhưng các nhà lí thuy t c n b c m t nh p c u qua v c th m ngăn cách ngày càng sâu hơn gi a th c nghi m và lí thuy t trư c khi h có th xác nh n r ng các l p cơ b n c a t nhiên th t s là m t b n giao hư ng c a các dây ang dao ng. a s các nhà lí thuy t có v ã s n sàng ón nh n m t câu tr l i d t khoát xem lí thuy t dây có là m t lí thuy t v t lí tr ư c hay không. “Có m t câu chuy n”, Weinberg nói, “r ng khi Chou En-Lai [c u th tư ng Trung Qu c] ư c h i ông nghĩ như th nào v cu c cách m ng Pháp, ông tr l i r ng ‘Hãy còn quá s m nói’. Tôi c m th y ó cũng là con ư ng dành cho lí thuy t dây”.
Matthew Chalmers, biên t p viên t p chí Physics World, Mĩ hiepkhachquay d ch Nguyên b n: Stringscape (Physics World, s tháng 9/2007) An Minh, 10/11/2007 4:47:15 PM

Tài li u download t i http://www.thuvienvatly.com

© hiepkhachquay

Trang 27/27

Di s n Sputnik
Richard Corfield V tinh nhân t o u tiên không gì hơn ch là m t qu c u kim lo i phát ra nh ng ti ng bíp bíp l c lõng trong t n s radio, và m c ích c a nó ch là ch ng minh cho s c m nh c a công ngh tên l a Soviet. Nhưng vi c phóng v tinh Sputnik trong tháng này h i n a th k trư c ã làm cho không gian g n Trái t và ph n còn l i c a h M t Tr i b t bí n i nhi u l n so v i như không có nó, như Richard Corfield s gi i thích sau ây. Ngày 8 tháng 12 năm 1957, t báo International Herald Tribune ã ch y m t trong nh ng dòng tít áng ghi nh nh t trong l ch s thám hi m không gian. Ch g n g n m t t “Kaputnik!” rành rành ngay trang nh t ã làm b m t nư c Mĩ sau m t n l c không thành nh m phóng m t v tinh nhân t o lên qu o t mũi Canaveral hai ngày trư c ó. Tên l a Vanguard ư c qu ng cáo nhi u c a H i quân Mĩ ch c t lên ư c vài feet t b phóng trên o Merrit trư c khi rơi tr xu ng và n tung. V tinh mà nó mang theo – m t c máy kì c c g m các dây d n và m ch i n ư c ráp n i v i nhau m t cách h p t p ch g i các tín hi u radio v Trái t – ã lăn lông l c trư c b phóng vài feet và phát ra nh ng ti ng kêu bíp bíp n t i nghi p. Tr l i th i gian hai tháng trư c ó, vào ngày 4 tháng 10 năm 1957, Liên Xô ã phóng thành công v tinh nhân t o u tiên c a th gi i – Sputnik 1 – vào qu o quanh Trái t, như v y ã ng th i kh ng nh s c m nh vư t tr i c a công ngh tên l a c a Soviet và kích ng cu c ch y ua không gian. ây là nguyên nhân khi n cho nhi u ngư i Mĩ c m th y ê ch hai tháng sau ó khi i m t v i cái thư ng ư c xem là s r i ro bình thư ng c a m t chuy n bay th .

V tinh nhân t o

u tiên c a th gi i – Sputnik 1

Di s n Sputnik

Trang 1/10

Ngày nay, th t không th nào cư ng i u quá m c t m quan tr ng c a di s n Sputnik. B n mu n bi t a lí c a nơi b n s n du l ch ư ? Hãy b t máy tính nhà b n lên và m t lo t nh v tinh tráng l s thu c v b n trong c a s trình duy t, nh Google Earth. B n b k t xe và mu n tìm m t ư ng t t v nhà ư ? Hãy b t h th ng nh v qua v tinh trong xe hơi c a b n và m ng v tinh nh v toàn c u s ch cho b n l trình i. B n mu n nói chuy n v i m t ng nghi p xa bên kia i dương ngay lúc này ư ? Th o lu n trên internet s cho b n nhìn và nghe th y h m t cách t c th i. M i m t trong s hàng trăm v tinh là cơ s cho các d ch v ti vi, i n tho i, và internet c a chúng ta là con cháu ích tôn c a Sputnik 1. Ngoài ra, chúng ta cũng có Sputnik áp tr s m o hi m c a nhân lo i d n thân vào sân sau c a vũ tr . Chu i s ki n Sputnik ư c ưa vào ho t ng ã làm tăng thêm s ng h c a công chúng và chính quy n, ưa cu c thám hi m không gian ra kh i ph m vi m t t. S ng h y ã ưa con ngư i lên m t trăng, trong khi nh ng chi c xe t hành hi n nay ang thám hi m trên b m t H a tinh và còn g i tín hi u ph n h i t Titan, v tinh gi ng Trái t nh t c a Th tinh. Sân kh u chính tr m i Câu chuy n Sputnik 1 có th l n theo t th i i m sau Th chi n th hai. Trong khi nhi u qu c gia tham chi n ang rơi vào giai o n ki t qu , thì nh ng nư c khác – gi ng như Mĩ – ang bư c vào th i kì th nh vư ng không k xi t. Mĩ, ây là h qu ơn gi n c a s sung s c và n n t ng công nghi p h i sinh t nh ng năm tháng t i t c a cơn kh ng ho ng nh ng năm 1930. Chính chi n tranh ã mang l i cho nư c Mĩ m t ngu n thu kh ng l t n n công nghi p s n xu t n dư c. Trong khi ó, Liên Xô l i ang tr i qua m t s thay i còn cơ b n hơn n a. Sau chi n tranh, Liên Xô ki m soát luôn nh ng ph n t r ng l n ông Âu, nên lãnh th c a nó còn l n hơn c nư c Mĩ. Sân kh u chính tr ư c thi t t cho m t mâu thu n không d a trên tính hám l i qu c gia như trong Th chi n th nh t và th hai n a. Chi n tranh ã k t thúc, nhưng có m t cái gì ó còn nguy hi m hơn nhi u ang t n t i. Chi n tranh L nh là m t cu c chi n v ý th c h , và theo dõi qua v tinh là m t vũ khí tr ng y u. Không có v tinh nào có th t vào qu o mà không có phương ti n h t ng nó lên ó – và trong th c t , vi c phát tri n m t tên l a thích h p là ph n khó khăn nh t c a s m nh phóng Sputnik. Vào cu i Th chi n th hai, nư c c ã phát tri n kĩ thu t tên l a n m c h phóng như mưa u n như cơm b a các tên l a V-2 xu ng London. ư c phát tri n dư i s ch o c a kĩ sư tr tài ba Werner Von Braun, nh ng tên l a siêu âm này có th vư t kho ng cách t mi n b c nư c c t i Anh trong vòng chưa t i 6 phút. Ngư i London khi ó nhăn nhó bình lu n r ng b n bi t là mình còn s ng sau m t v t n công c a tên l a V-2 n u như b n nghe ư c ti ng n c a nó. Tên l a V-2 ư c ch t o t i xư ng Mittelwerk c a Gestapo, n m sâu trong m t ng n núi g n Nordhausen, mi n trung nư c c. i u ki n làm vi c ó th t kinh kh ng. Hàng ngày, ng l c thúc y bu c nh ng ngư i công nhân ph i làm vi c là nhìn c nh nh ng ngư i ng hương c a h b treo trên các c n tr c dùng di chuy n các b ph n tên l a xung quanh xư ng ng m to l n dư i m t t.
Di s n Sputnik Trang 2/10

Chính Von Braun là m t sĩ quan trong oàn SS (cánh bán quân s c a ng Qu c xã), nhưng i u này không khi n cho ngư i Mĩ không làm ông bi n m t kh i mi n trung nư c c trong chi n d ch Paperclip vào nh ng ngày cu i cùng trư c khi l c lư ng Soviet tràn vào khu v c ó. Cu i năm 1945, Von Braun cùng i quân kĩ thu t c a ông ã b b t – cùng v i nhi u vũ khí V-2 hoàn ch nh và hàng ngàn b ph n và bi u - n nơi phát tri n và th tên l a White Sands New Mexico, cách không xa “ a i m Trinity”, nơi qu bom nguyên t u tiên c a th gi i phát n vài tháng trư c ó.

Kĩ sư ngư i c Werner Von Braun (trái), ngư i t ng là thi u tá trong oàn SS, và nhà khoa h c Soviet Sergei Korolyov, ngư i t ng s ng 11 năm trong m t tr i c i t o Siberia, c hai u r t am mê không gian.

Khi ngư i Liên Xô n Mittelwerk, h th y m t khu v c h u như hoàn toàn b xóa s ch m i v t tích c a các nhà khoa h c tên l a và công trình c a h . Nhà khoa h c duy nh t ư c ch n l i là Helmut Gröttrup, lúc y là m t kĩ sư ngư i c c thân, hóa ra l i có nhi u năng l c hơn n a vào vi c cách m ng hóa công ngh tên l a Soviet khi tham vào i nghiên c u cùng v i m t trong nh ng nhà khoa h c tên l a có s c nh hư ng l n nh t c a m i th i i: Sergei Korolyov. Korolyov, gi ng như Von Braun, ã b cám d b i các tên l a, và s quy n rũ c a không gian bên ngoài Trái t chi m ph n l n cu c i c a ông. Cho n lúc y, nh ng c g ng c a ông ã không ư c ca ng i và ng h do tâm tr ng lo âu công trình c a ông có th b l i d ng theo ki u như c ã ng h Von Braun. Thay vì v y, cu i th p niên 1930, Korolyov ã b k t án ưa i c i t o hình s m uranium Kolyma, vì b ng ch ng t giác c a m t trong nh ng ngư i ng nghi p xưa kia c a ông, chuyên gia ng cơ tên l a Valentin Glushko. Glushko ã tr thành n n nhân c a chi n d ch Thanh l c L n c a Stalin năm 1938 (trong ó hàng tri u ngư i b t ng v i chính ki n c ng s n c a Stalin ã b hành quy t hay g i t i các tr i c i t o) và ã t cáo Korolyov là m t k thù c a ng C ng s n ch ng minh cho lòng trung thành c a cá nhân ông. Korolyov ã ó su t 11 năm tr i trư c khi ư c phóng thích, lúc tình hình th gi i ã có s chuy n bi n l n.

Di s n Sputnik

Trang 3/10

K nguyên nguyên t Tháng 8 năm 1949, m t ánh ch p lóa m t b c cao trên bình nguyên Kazakhstan ã báo cho c th gi i bi t r ng Liên Xô, gi ng như Mĩ 4 năm trư c ó, ã bư c vào k nguyên nguyên t . V th h t nhân ó, bi u hi n u tiên cho th y uy th th i h u chi n c a nư c Mĩ ã không còn là c tôn n a, ã ư c nghiên c u nhi u và có nh ng h qu nh hư ng sâu r ng i v i quan h Chi n tranh L nh và công cu c thám hi m không gian. Vai trò c a Korolyov tr nên quan tr ng khi Stalin c n n m t s ngư i phát tri n các phương ti n g i n i kinh hoàng h t nhân sang bên kia b i dương n v i ngư i b n chơi c a ông – t c nư c Mĩ. Nư c Mĩ ã m t nhi u năm sau cu i Th chi n th hai tư b n hóa h th ng phân phát vũ khí mà h ã có ư c trong chi n th ng c a mình i v i Nhóm Tr c: ó là máy bay ném bom. Stalin và các c v n c a ông lo ng i trư c uy th c a s c m nh máy bay ném bom c a Mĩ và h bi t quá rõ r ng ngư i Mĩ ang b n r ng thuy t ph c chính ph các nư c có ư ng biên gi i – và thù ch – v i Liên Xô cho xây d ng các c i m máy bay ném bom nh m vào Liên Xô. Th c t nư c Mĩ không b bao quanh b i các lãnh th mà máy bay ném bom có th có c i m trên ó gi ng như Liên Xô ã t Liên Xô vào m t tình th b t l i mang tính chi n thu t gay g t. Ch có m t gi i pháp duy nh t: Stalin ph i tìm m t cách ưa các u n h t nhân t i Mĩ mà không s d ng máy bay ném bom. Câu tr l i hi n nhiên là s d ng các tên l a n o, và ây là lí do mà Korolyov ư c phóng thích kh i tr i c i t o. Cái giá c a s t do c a ông là ph i làm vi c v i ngư i ã làm cho ông b t ng giam nơi u tiên – Glushko – cũng như Gröttrup t Qu c xã n, m t chuyên gia v h th ng d n ư ng tên l a. Tuy nhiên, Korolyov có chương trình làm vi c riêng c a ông. M c dù bi t r t rõ m c tiêu chính c a chương trình tên l a Soviet là s n xu t các tên l a có kh năng mang s c h y di t h t nhân t i nư c Mĩ, nhưng ông cũng sâu s c nh n ra m t gi c mơ ã theo ông su t t th i thơ u: ó là phóng m t phi thuy n lên qu o. Gi c mơ ó không thành mãi cho n năm 1956 – sau khi Korolyov ã b ra b y năm phát tri n các tên l a mang u n h t nhân – m c dù ông ư c phép nghiên c u v gi c mơ c a mình. Trong khi ó, b bên kia i Tây Dương, y ban ti m năng công ngh (TCP) - m t trong nh ng y ban bí m t nh t c a chính ph c a t ng th ng Eisenhower – nh n ra r ng nư c Mĩ cũng c n các tên l a, nhưng cho các lí do khác ch không ph i phân phát các u n h t nhân. M c tiêu c a y ban là ư c nh s r i ro i v i nư c Mĩ c a s c h y di t h t nhân qua m t s ki u t n công b t ng , và nó ã thu hút nhi u danh nhân như Edwin Land, nhà phát minh ra camera phân c c Poraloid, và nhà thiên văn Harvard James Baker. TCP k t lu n r ng cách duy nh t i phó v i s e d a c a m t cu c t n công b t ng là thông qua vi c s d ng trí tu sáng su t hơn, và nó khuy n cáo phát tri n m t h th ng trinh sát t trên không gian – nói cách khác, ó là các v tinh trên không gian. Báo cáo c a y ban, trình lên bàn làm vi c c a Eisenhower vào ngày l Valentin năm 1955, ã kh i ng m t lo t s ki n nh hư ng sâu r ng n c c di n c a Chi n tranh L nh. Eisenhower nóng lòng mu n nhìn th y vi c khai thác không gian cho các m c ích quân s - nh t là i v i nh ng ngư i Soviet, nh ng ngư i mà ông mu n tránh i kháng. Như chuy n gì n ã n, m t v tinh nh ư c trang b các thi t
Di s n Sputnik Trang 4/10

b khoa h c cơ b n ã ư c ưa vào l ch trình t lên qu o như là m t ph n c a Năm V t lí a c u qu c t (IGY) 1958. Eisenhower mu n s d ng v tinh kh o sát này thi t l p nguyên t c quan tr ng v t do b u tr i theo ki u tương t như t do vùng bi n ã có trong lu t hàng h i i v i nhi u qu c gia. V tinh khoa h c này sau ó có th , ông gi i thích, ư c n i ti p b ng nh ng v tinh l n hơn nhi u mang theo các camera quân s .

Sputnik 1 là m t qu c u kim lo i ư ng kính ch có 60 cm, ch ch a m t máy phát vô tuy n – nhưng như th ã hoàn thành m c tiêu c a nó là ch ng minh cho s c m nh công ngh Soviet và làm b m t nư c Mĩ.

Cu c chi n tuyên truy n Cho n năm 1956, chính quy n Soviet – dư i th i ngư i k v c a Stalin là Nikita Khrushchev – không tán thành ý tư ng phóng v tinh vì h mu n Korolyov và nhóm giúp vi c c a ông t p trung vào phát tri n tên l a. Tuy nhiên, khi tin t c v k ho ch phóng v tinh c a Mĩ như là m t ph n c a IGY n Moscow, Ban ch p hành Trung ương ng C ng s n ã thay i quan i m. M t l n Khrushchev g p Korolyov và nói v ti m năng trinh sát không gian c a các v tinh qu o Trái t, ông ã ch o r ng d án v tinh ph i ti n hành t c th t nhanh – cho th y ngư i không gây c n tr cho chương trình tên l a n o xuyên l c a.
Di s n Sputnik Trang 5/10

V tinh Soviet nguyên b n – ư c t tên ơn gi n là v t D – ư c lên k ho ch là m t d ng c l n s mang m t lo t thi t b khoa h c, vi c ch t o nó có liên quan t i vài cơ quan khác nhau. Tuy nhiên, cu i cùng khi nó ư c ưa t i b phóng Baikonur, Korolyov có th nhìn th y ngay là nó s không ho t ng. Nó quá l n và ph c t p, và s tích h p gi a các thi t b khác nhau là không t n t i trên th c t . Ngư i ph tá c a ông là Mikhail Tikhonravov ã ơn gi n hóa thi t k xu ng còn là m t qu c u 84 kg ư ng kính x p x 60 cm, ch a m t máy phát vô tuy n ch phát ra ti ng bíp bíp. Sputnik 1 – theo ti ng Nga là vi t t t c a tên g i “ngư i b n ng hành c a Trái t” – ã ra i. Vai trò c a nó thu n túy là mang tính tuyên truy n: ch ng minh cho th gi i th y s c m nh khoa h c và công ngh Soviet và làm nh t nhu khí phương Tây, nh t là Mĩ. Sputnik 1 thành công ngo n m c, cho ngư i Mĩ th y r ng Liên Xô có kh năng phóng vũ khí h t nhân t c th i và cũng nh n ra t m quan tr ng c a các v tinh trinh sát không gian. Vi c phóng Spunik h i cu i năm 1957 làm ngư i Mĩ ngơ ngác n m c s ti n trình có th t ã ư c lên k ho ch là m t ph n c a chương trình phóng v tinh riêng c a h ã b b rơi. Cùng v i th t b i Kaputnik, v tinh ư c chu n b h p t p c a Mĩ ã rơi tr l i Trái t ch ngay sau khi r i kh i b phóng, x y ra ch hai tháng sau ó, n i u ám qu c gia không có d u hi u c i thi n.

M c dù n l c u tiên c a ngư i Mĩ ưa m t v tinh nhân t o lên qu o ã th t b i th m h i khi tên l a Vanguard mang nó n tung ch ng m y ch c sau khi phóng lên, nhưng th t b i ó ã t n n t ng cho vi c phóng thành công vào ngày 31 tháng 1 năm 1958 c a Explorer 1 b ng tên l a Juno-1 (hình) do nhà ch t o c u Qu c xã Werner Von Braun thi t k .

Tuy nhiên, th m h a ó ã có m t k t qu xác th c, nó cho phép Von Braun thuy t ph c chính ph Mĩ s d ng thi t k tên l a c a riêng ông phóng v tinh IGY. Juno-1 là phiên b n m nh hơn c a m t tên l a có m c thành công cao mà Von Braun ã thi t k d a trên n n t ng V-2 nguyên b n. Vào ngày 31/1/1958, nó ã phóng thành công v tinh Explorer 1 – trang b m t máy dò b c x do nhà thiên văn v t lí James Van Allen trư ng i h c Iowa thi t k - vào qu o. Ch trong vài ngày, Explorer 1 ã xác nh n s t n t i c a m t vành ai b c x m nh mang tên Van Allen t ó cho n nay. B t ch p s thành công sáng t o c a Von Braun và Van Allen, không còn có th i gian cũng như không còn có s ngon ăn nào cho s t mãn v i chương trình tên l a c a Mĩ. Vào ngày 3 tháng 11 năm 1957, Liên Xô l i thành công v i m t
Di s n Sputnik Trang 6/10

vi c làm táo b o khác, ưa con v t u tiên – m t con chó tên là Laika - lên qu o quanh Trái t. Vi c này ã ưa n m t cu c h p kh n c p c a các nhà lãnh o chính ph , quân s và ngành công nghi p hàng không Mĩ Los Angeles vào tháng 3 năm 1958, quy t nh v cơ b n ph i ưa ngư i lên qu o trư c Liên Xô. Do lĩnh h i ư c tính c p bách c a v n , nên ngư i Mĩ t m d ng các v th tên l a m t t thành công cao t i Căn c Không quân Edwards trên sa m c Mojave v i m c tiêu phát tri n m t phi thuy n có th s d ng l i ư c. Thay vì v y, tr ng tâm lúc này chuy n sang các t h p g n trên tên l a ưa ngư i lên qu o. Ý tư ng có ph n không may ó có tên g i là MISS (Ngư i trong không gian s m nh t) và nó ư c chính ph Mĩ ưa vào di n ưu tiên qu c gia cao nh t. Trách nhi m d án ư c trao cho y ban C v n qu c gia v Du hành vũ tr , t ch c vào ngày 29/7/1958 ã chuy n i – cùng v i các ơn v quân s khác – thành NASA. MISS sau ó ư c i tên l i là D án Mercury.

Vào ngày 3/11/1957, chú chó Laika tr thành con v t u tiên ư c ưa lên qu o thành công, trong khi vào năm 1961, ngư i Nga Yuri Gagarin (hình gi a) tr thành ngư i u tiên bay lên qu o, và vào năm 1962 John Glenn là ngư i Mĩ u tiên th c hi n vi c này.

Lúc ó, chính ph Mĩ ang l n x n. Lyndon Johnson, nhà lãnh o phe a s Thư ng vi n, nói r ng ai làm ch ư c “t ng cao” không gian thì ngư i ó s i u khi n ư c th gi i và ông là ngư i “không có ý nh lên giư ng dư i ánh sáng c a M t trăng C ng s n”. John F Kenedy phát minh ra c m t “kho ng tr ng tên l a” mô t s cách bi t gi a s lư ng và s c m nh vũ khí Liên Xô và Mĩ, và dùng nó làm g y ánh vào phe C ng hòa trong cu c ch y ua vào ch c t ng th ng năm 1960. M t h qu lâu dài c a cu c tranh cãi là h th ng giáo d c Mĩ ã ư c i tu, chú tr ng hơn vào khoa h c cơ b n và kĩ thu t nh m mang l i s c nh tranh t t hơn i v i các nhà khoa h c Soviet. Tuy nhiên, t t c nh ng vi c làm ó ch giúp ích ư c gì, vì vào ngày 12 tháng 4 năm 1961, Liên Xô ã ưa m t nhà du hành vũ tr lên qu o trên con tàu Vostock 1. Vi c này còn làm nh c qu c th hơn n a i v i ngư i Mĩ, vào ngày 5/5 h ã phóng Alan Shepherd lên m t qu l p h qu o t n t i ch có 15 phút. Mãi cho n tháng 2 năm 1962, cu i cùng thì Mĩ ã phóng John Glenn vào qu o hoàn ch nh quanh Trái t trong t h p Mercury b ng tên l a Atlas m nh hơn nhi u do Không quân Mĩ thi t k .

Di s n Sputnik

Trang 7/10

Ch là m t bư c nh … Chuy n bay c a Gagarin ã khép l i m t cam k t c a nư c Mĩ – và th t ra là c a th gi i – v i không gian. Ch m t tháng sau ó, vào ngày 25/5/1961, t ng th ng Kenedy ã có thông cáo n i ti ng c a ông trong m t cu c h p báo chính th c: “Tôi tin tư ng r ng t nư c này s t mình t t i m c tiêu, trư c khi th p niên này k t thúc, là ưa m t ngư i t chân lên m t trăng và ưa anh ta an toàn tr v Trái t”. Ông cũng chu n y s ti n kh i ng chương trình Apollo, mà giá tr c c i c a nó lên t i 50 cent m t tu n i v i m i ngư i àn ông, ph n và tr em trên kh p nư c Mĩ. Ngày nay, di s n c a vi c phóng Sputnik 1 v n còn ó ai cũng nhìn th y. Như Kenedy ã h a, vào ngày 29/7/1969, các nhà du hành vũ tr Mĩ Neil Armstrong và Buzz Aldrin ã i b trên b m t c xưa, y hang h c a m t trăng, kh ng nh không gian cho m c ích hòa bình. B t ch p các th m h a x y ra v i tàu Challenger và Columbia tương ng vào năm 1986 và 2003, chương trình tàu con thoi không gian n i ti p theo Apllo ã th t s làm ư c nhi u th hơn là thu n hóa không gian g n Trái t. Xa hơn n a, vi c thám hi m h M t Tr i sâu th m cũng có s thành công choáng ng p. Hi n nay, hai xe thám hi m sao H a c a NASA – Spirit và Opportunity – v n ang lăn bánh trên hành tinh sau hơn m t năm, m c dù th i gian s ng thi t k ch có 90 ngày. Cùng v i Mars Express c a Cơ quan Không gian châu Âu và c a Mars Reconnaissance Orbiter NASA, chúng s giúp bi n H a tinh thành m t nơi con ngư i có th hi u và có l , vào m t ngày nào ó, s vi ng thăm và cu i cùng là nh cư ó.

Sau hành trình 7 năm, s m nh Cassini-Huygens ã i vào qu quanh Th tinh vào tháng 7/2004.
Di s n Sputnik

o

Trang 8/10

Xa hơn n a ngoài h M t Tr i, tàu thăm dò Galileo c a NASA ã m r ng r t nhi u s hi u bi t c a chúng ta v M c tinh và các v tinh c a nó. Và m t trong nh ng thành t u l n nh t c a ngành khoa h c không gian cho n nay, vào năm 2005, tàu thăm dò Huygens ã h cánh lên b m t c a v tinh Titan c a Th tinh trong m t t h cánh ư c i u khi n xa nh t t trư c n nay. Titan là m c tiêu c a h u h t m i m i quan tâm k t th i Sputnik vì nó ư c bi t là có thành ph n hóa h c r t gi ng Trái t khi nó còn tr . Nh Huygens, do tàu thăm dò Cassini c a NASA phóng ra, ngày nay chúng ta ang l n u tiên nghiên c u tr c ti p hóa h c c a Titan. Cu i cùng, hai trong s các h u du áng n nh t c a di s n Sputnik hi n ang rìa c a h M t Tr i. Voyagers 1 và 2 v n ang bay nhanh m c dù th c t thì các máy phát h t nhân già nua c a chúng hi n nay ã tiêu th h t nhiên li u. G n v i t ng phi thuy n không gian là nh ng k l c vàng n i ti ng bao g m các âm thanh tiêu bi u cho hành tinh chúng ta, m t mô t v n n khoa h c cơ b n c a chúng ta và v trí tương i c a chúng ta so v i m t vài pulsar, nh ó cho phép chúng ta nh v m t cách d dàng. Chúng là “l i chào” l n c a nhân lo i chúng ta trư c vũ tr lãnh m mênh mông – ó là m t di s n l c quan c a n n công ngh ã khai sinh ra th văn hóa a nghi và s hãi. Sputnik và cu c ch y ua không gian • V tinh u tiên, Sputnik 1, ư c Liên Xô phóng lên vào ngày 4 tháng 10 năm 1957 và g m m t qu c u kim lo i ơn gi n ch trang b m t máy phát vô tuy n. • Ph n nhi u n n khoa h c tên l a ư c s d ng ưa Sputnik và các t h p không gian bu i u khác vào qu o ư c phát tri n c trong Th chi n th hai • Sputnik 1 ã kích ng m t giai o n phát tri n nhanh chóng c a công ngh vũ tr khi Mĩ v a Liên Xô ua nhau ch ng t s c m nh công ngh và quân s c a h trong th i kì Chi n tranh L nh. • Ngày nay, các v tinh là cơ s cho vô s công ngh , g m các h th ng hàng, ti vi, i n tho i và internet. o

• S chuy n hư ng vào không gian thu ư c t vi c phóng Sputnik cho phép chúng ta khám phá xa hơn ra bên ngoài h M t Tr i, v i nh ng con tàu không ngư i lái ã t i vi ng thăm H a tinh, M c tinh, Th tinh xa xôi và n t n rìa c a h M t Tr i. Tài li u tham kh o thêm v Sputnik và cu c ch y ua không gian
W E Burrows 1999 This New Ocean: The Story of the First Space Age (Modern Library, New York) D Cadbury 2006 Space Race (Harper Collins, London) P Dickinson 2001 Sputnik: The Shock of the Century (Walker and Company, New York) H Gavaghan 1997 Something New Under the Sun: Satellites and the Beginning of the Space Race (Springer, New York) T Wolfe 1991 The Right Stuff (Picador, London) www.space50.org.uk
Di s n Sputnik Trang 9/10

Tác gi Richard Corfield là m t nhà vi t sách khoa h c Oxfordshire, Anh. Cu n sách m i nh t c a ông là Lives of the Planets: A Natural History of the Solar System. hiepkhachquay d ch theo Physics World Online, tháng 10/2007 An Minh, ngày 4/10/2007, 8:31:49 PM

Tài li u download t i http://www.thuvienvatly.com

Di s n Sputnik

Trang 10/10

N n v t lí trên không gian
Bruce Dorminey ã t ng là ch t li u cho truy n khoa h c vi n tư ng, Tr m Không gian qu c t (ISS) mang l i m t nơi th nghi m c nh t vô nh cho v t lí h c trong các i u ki n vi h p h n. Hơn n a, như Bruce Dorminey mô t , các thí nghi m ti n hành trên ISS ang t n n móng cho các s m nh có ngư i lái lên sao H a và vươn xa hơn n a. C lũy ti n d n theo hàm mũ, nh ng tai h a do các tr c tr c kĩ thu t và sau ch ng 7 năm ho t ng dư i l ch bi u, các nhà phê bình luôn tìm th y Tr m Không gian qu c t (ISS) là m t m c tiêu d dàng t n công. K t khi NASA l n u tiên b t u c p n nguyên m u u tiên c a tr m cách ây ch ng 25 năm, nhi u nhà thiên văn v t lí và hành tinh h c ã xem ISS là “chú voi tr ng” qu o ã hút h t các ngu n qu tài tr cho các s m nh không gian mang tính phiêu lưu khoa h c hơn.

Nhưng như th là ã ph t l i t m quan tr ng c a vi c có m t tr m không gian có con ngư i i u khi n thư ng xuyên. Trong khi các t h p l p ghép, các giàn khung ngoài và các t m pin M t Tr i khó mà gi ng v i cái bánh xe quay tráng l c a Arthur C Clarke h i năm 2001: A Space Odyssey, tr m không gian qu c t là s n ph m c a s truy tìm c a loài ngư i cho c m t cu c s ng t t hơn ây trên Trái t này và c m giác b m sinh thích phiêu lưu m o hi m. Ra i m t ph n tư th k sau khi Liên Xô phóng v tinh Sputnik 1, ISS ã tr nên quá l i th i i v i h n h p các thi t k dành cho nh ng tr m không gian ã lên k ho ch trư c ây nhưng không th c hi n ư c. Chúng bao g m Tr m không gian t do c a Mĩ, Mir-2 c a Nga, và t h p nghiên c u Colombus ơn c c a Cơ quan không gian châu Âu (ESA).

© hiepkhachquay

Trang 1/10

Ngày nay, là m t d án h p tác c a Mĩ, Nga và châu Âu, Tr m không gian qu c t n m cao 370 – 460 km, quay cùng hư ng v i chuy n ng quay c a Trái t. Nó mang l i m t môi trư ng c nh t vô nh nghiên c u t nhiên m c h p d n th p – t s ch y c a các ch t lưu cho t i s tăng trư ng c a tinh th . Ngoài ra, ISS còn t ra là m t “con tàu nghiên c u” t ó con ngư i có th t phóng mình ra xa vào trong h M t Tr i. i u ó s ư c th c hi n n u như các y u t mang tính “Trái t” hơn như ti n b c và n n chính tr th gi i không g p ph i các tr ng i. N n khoa h c mang tính chính tr T khi kh i phát, các nhà phê bình c a n n chính tr không gian Mĩ ã ch n ISS là m t t phá vào n n chính tr th i h u Chi n tranh L nh, ch không th c s là m t công vi c khoa h c mang tính qu c t . Như nhà hành tinh h c Wendell Mendell t i Trung tâm Không gian Johnson c a NASA Houston gi i thích, “Chương trình không gian NASA là m t công trình i u khi n công ngh khám phá i u chưa bi t. Nhưng vì nó là m t b ph n c a chính ph Mĩ, nên nó cũng là m t th c th chính tr . Tr ch là NASA mu n xây d ng m t tr m như th , theo ý nghĩ riêng c a tôi thì tr m không gian không ư c ng h l m. Nó là m t quá trình ph i qua y ban nh t trí, nên su t nhi u năm ã có nhi u nghiên c u cu i cùng b lo i b ”.

M t khi ư c l p ghép vào ISS vào cu i năm nay, t h p nghiên c u Colombus c a Cơ quan Không gian châu Âu - dài 7 m, ư ng kính 4,5 m và có kh i lư ng trên 10 000 kg - s mang l i không gian r ng hơn ti n hành các thí nghi m vi h p d n.

M t khi ISS t t i tr ng thái “l p ghép xong hoàn toàn” vào năm 2010 – công vi c ã b t u lên l ch trình h i năm 2003 – m t phi hành oàn thư ng tr c sáu ngư i s trong th tích i u áp 935 m3 lưu trú trong sáu tháng. Th tích ó g p kho ng b n l n tr m không gian Mir c a Nga, tr m ã ư c con ngư i i u khi n liên t c trong h u như su t 10 năm trư c khi bu c ph i cho rơi vào b u khí quy n h i năm 2001, và g p ch ng năm l n kích thư c c a tr m Skylab h i th p niên 1970 c a NASA. Theo s li u không chính th c, chi phí c a NASA chi cho ISS t ng
© hiepkhachquay Trang 2/10

c ng là 100 t ôla – tính c cho nh ng năm tháng lên k ho ch và xây d ng c a nó. Tuy v y, qu tài tr cho ISS ư c m b o n năm 2016 và r t có th tr m s ho t ng cho t i ít nh t là năm 2020. Cu i năm 1998, Nga ã phóng t h p u tiên c a ISS lên qu o Trái t t ng th p và m i th có v ang ư c tri n khai úng như l ch nh. Nhưng v i s m t mát năm 2003 c a tàu con thoi Columbia và phi hành oàn b y ngư i c a nó, Qu c h i Mĩ ã tranh cãi li u các nhà du hành vũ tr có nên ti p t c m o hi m m ng s ng c a mình trong các chuy n bay không gian hay không, sau ó NASA c n ph i ch ng minh r ng s m o hi m là tương x ng v i l i ích thám hi m và khoa h c. Trong khi ISS có th có m t m c tiêu cao quý, nhưng nó có th t s thúc y s nh y v t c a vi c thám hi m theo truy n th ng như, ví d , chương trình Apollo ã ưa chúng ta lên cung trăng h i g n 40 năm v trư c ? M c dù hình như n n công nghi p vũ tr ã b kích thích v ISS, nhưng nhi u ngư i say mê các chuy n bay có ngư i lái – t các nhà nghiên c u trong chính các cơ quan không gian cho t i nh ng ngư i ái m không gian trong công chúng – v n xem nó là m t s xao lãng kh i nh ng s m nh khoa h c táo b o hơn. Như v y, n u b n thân ISS không th t s m r ng các ranh gi i, thì các i tác qu c t c a nó có hai s ch n l a: ho c là cùng nhau b rơi nó, ho c là kiên nh n và s d ng nó làm i m nh n cho vi c nghiên c u làm th nào thu ư c nh ng s m nh m t trăng có ngư i lái trong th i gian dài và nh ng s m nh liên hành tinh. May thay, h ã ch n phương án th hai. B a t i trên cao ISS không nh ng cho chúng ta bi t r t nhi u v ho t ng c a các chuy n bay có ngư i i u khi n mà, như Mendell ch rõ, còn cho th y các tai h a m t cách chi ti t. “Ngày nay ngư i ta nói r t nhi u v v n ch t th i và x p g n hàng hóa vì trư c ây ch ng ai nghĩ t i nh ng i u ó c ”, ông nói. “Toàn b ý ki n là làm sao con ngư i sinh ho t ư c trong nh ng i u ki n cách li trong không gian su t quãng th i gian dài là m t thành ph n nghiên c u quan tr ng trên ISS”. M t trư ng h p c n lưu ý: sau khi các nhà du hành vũ tr trên ISS dùng b a v i nh ng món ăn qu o yêu thích c a h - g m cocktail tôm, cánh gà và c c u nư ng tr n v i nư c chanh – tr m i u khi n m t t yêu c u h ph i b ra ít nh t 1,5 gi t p nh ng bài t p i kháng. Cũng như vi c gi cho cơ tim c a các nhà du hành ho t ng t i ưu, vi c luy n t p thân th v i cư ng cao ngăn ch n s suy y u xương do con ngư i ph i s ng trong i u ki n vi h p d n (t c là tr ng thái trong ó l c h p d n h u như không th nh n ra ư c và trên th c t gi ng như tình tr ng không tr ng lư ng). Trong môi trư ng h p d n th p như th , các nhà du hành vũ tr có th b m t t i 2% c u trúc xương c a h hàng tháng. Không ai bi t chính xác t i sao l i x y ra i u này, nhưng ngư i ta cho r ng s thi u s c căng h p d n tác d ng lên c u trúc xương ch ng bi t vì lí do gì ã làm ch m vi c s n sinh các nguyên bào xương. N u các chuy n thám hi m có ngư i i u khi n n sao H a là có th th c hi n ư c, thì các nhà sinh v t h c không gian còn ph i gi i quy t nh ng v n r t cơ b n có liên quan t i tr ng thái không tr ng lư ng dài ngày. Như v y, theo l ch trình làm vi c năm ngày m t tu n u n c a h , các thành viên phi hành oàn trên

© hiepkhachquay

Trang 3/10

ISS b ra nhi u th i gian c a mình giúp các nhà nghiên c u dư i m t hàng trăm thí nghi m vi h p d n.

t ti n hành

Chi c máy dao ng t do cho phép các thành viên phi hành oàn ISS gi l i kh i lư ng xương và cơ mà không làm nh hư ng t i c u trúc c a tr m.

Kho ng 200 thí nghi m ã ư c th c hi n trên tr m không gian ho c v n ang ư c tri n khai, và ít nh t là 500 thí nghi m n a ã ư c lên k ho ch cho 5 năm t i. Chúng bao g m t các quan sát Trái t ch ng t giá tr c a công ngh i v i công nghi p, bao g m các nghiên c u v tác ng c a vi h p d n lên sinh lí ng v t, th c v t và con ngư i. Như th , nh ng thí nghi m này ã và ang ư c th c hi n trên mô un d ch v c a Nga và phòng lab nghiên c u Destiny c a Mĩ. Tuy nhiên, tàu con thoi không gian ã ư c lên l ch trình tri n khai phòng thí nghi m Colombus c a ESA trong tháng 12 năm nay và mô un nghiên c u Kibo c a Nh t vào tháng 4 năm 2008. Ngoài ra, Nga hi v ng s phát tri n và tri n khai m t mô un nghiên c u có l vào năm 2011. M i i tác c a ISS ch u trách nhi m l a ch n (và tài tr ) các thí nghi m riêng c a mình, thư ng b t u v i m t s lo i ti n trình ki m ch ng cân ong giá tr c a t ng xu t khoa h c. Chúng có th ti n hành b t kì âu t 6 tháng n 8 năm trư c khi nh ng xu t này cu i cùng ư c th c hi n trên qu o Trái t. Trong khi a s các thí nghi m không yêu c u nhi u s thu hút tâm trí t phía các nhà du hành, các thành viên phi hành oàn thư ng ph i kh i ng và k t thúc thí nghi m cũng như ghi l i k t qu b ng hình nh kĩ thu t s và video dùng phân tích dư i t sau này. Nhưng cho dù r ng nhi u nhà du hành ã có h c v ti n

© hiepkhachquay

Trang 4/10

sĩ v m t chuyên ngành khoa h c nào ó, h luôn luôn r t tho i mái v i tính kh c nghi t c a công tác nghiên c u khoa h c. ư c nuôi dư ng b ng thí nghi m G n ây, ph n nhi u s t p trung c a các thí nghi m ISS h n ch v i nh ng công ngh s giúp loài ngư i khám phá xa hơn bên ngoài m t trăng cho t i sao H a, ví d như các thí nghi m ki m soát nhiên li u tàu vũ tr . “Ngay sau Sputnik, NASA ã nh n th c ư c r ng khi l c h p d n thay i thì nhiên li u l ng cũng b t u hành x khác i”, Mark Weislogel, m t kĩ sư cơ h c t i trư ng i h c Portland Oregon nói. “Các viên kĩ sư Apollo ã tri n khai các thi t k c a h khi không h có s tr giúp c a các phép ki m tra vi h p d n dài ngày. H ã ưa ra m t lo t quy t nh tuy t v i, nhưng m t khác h ã có m t s may r i. Tuy nhiên, v i nhi u tr i nghi p h p d n th p hơn n a, chúng ta có th c i thi n tin c y c a các h th ng và làm gi m kh i lư ng chung c a m t con tàu vũ tr cho trư c”.

Các thí nghi m dòng mao d n th c hi n trên ISS có th ưa n các h th ng i u khi n nhiên li u t t hơn cho tàu vũ tr , chúng s quan tr ng cho các s m nh liên hành tinh trong tương lai.

Vi c tìm hi u xem ch t l ng x s như th nào trong i u ki n không có l c h p d n là y u t s ng còn khi i u khi n các b nhiên li u tàu vũ tr . Nhưng nó cũng th t quan tr ng i v i các h th ng duy trì s s ng, vi c v t b ch t th i l ng, x lí nư c, làm l nh b ng nhi t và có kh năng là c nh ng máy phát i n tuabin quay t trên không gian. Vào năm 2004, Weislogel là nhà nghiên c u chính v m t lo t thí nghi m dòng mao d n trên ISS, trong ó ông và các c ng s c a mình ã nghiên c u xem l c căng b m t mao d n i u khi n ch t l ng như th nào c trên không gian và trên m t t. nghiên c u l c mao d n trên không gian, các nhà du hành ISS s d ng video s hóa ghi l i s chuy n ng c a d u silicone ch a trong 6 l ki m tra 2 kg. D li u hi n ang ư c phân tích b i các nhà nghiên c u m t t. “Gi s b n v a m i phóng thích m t trong nh ng t ng trên c a tên l a c a b n và bây gi b n ang lênh ênh trong môi trư ng h p d n th p”, Weislogel nói. “ ó là kho ng th i gian t tên l a ti p theo, nhưng n u b ch a không y thì b n
© hiepkhachquay Trang 5/10

s không bi t kh i ch t l ng n m âu trong ó. N u ng cơ cháy, và ch t l ng không thoát ra ngoài thì b n g p tr c tr c l n”. Nói cách khác, n u vi h p d n làm thay i v trí c a nhiên li u trong b ch a, mà trong m t s thi t k tàu vũ tr chúng ph i ư c tr n v i t l chính xác t hai thành ph n nhiên li u tách bi t, thì ng cơ có th không cháy và b nhiên li u có th còn b h ng. Nh ng k ch b n như th có th làm cho phi thuy n m t m c tiêu, có kh năng d n t i nh ng h qu th m kh c. B nhiên li u có xu hư ng hình c u làm cho chúng càng m nh càng t t. Nhưng ngay c v i nh ng thi t k t t nh t hi n nay, thì l c h p d n th p có th óng vai trò phá ho i khi nó làm b trí l i nhiên li u bên trong b ch a. tránh v n này, các nhà thi t k thư ng s d ng các d ng c ch ng xô y ph c t p hay các màng ngăn ưa nhiên li u vào v trí t i ưu c a nó, v trí ó luôn luôn g n bơm nhiên li u. Tuy nhiên, n u m t d ng c k nguyên Apollo th t b i, thì ng cơ có th b h ng hoàn toàn – có th gây phi n ph c cho kh năng i u khi n quay v Trái t an toàn c a s m nh. Thí nghi m dòng mao d n c a Weislogel và các c ng s có th làm gi m nh ng nguy cơ như th . Ch ng h n, n u h th ng nhiên li u chính th t b i, thì vi c s d ng t t hơn l c mao d n có th m b o r ng ít nh t thì m t s h th ng làm l nh và h th ng khác c a phi thuy n có th v n ho t ng t t, cho dù là m c gi m sút N u các bơm nhiên li u h ng không làm k t thúc hoàn toàn s m nh, luôn luôn có m i e d a cho các nhà du hành n t b c x M t Tr i c u thành t các proton năng lư ng r t cao hay b c x n n ion n ng n t các tia vũ tr thiên hà (GCR). C th là b n ch t ion hóa cao c a GCR có th làm cho protein trong t bào cơ th ngư i b v ra, làm tăng nguy cơ phá h y mô và ung bư u. Trong khi t trư ng c a Trái t ã b o v các phi hành gia ISS kh i ph n nhi u ho t ng c a M t Tr i, nhưng s b o v này s không còn i v i các s m nh liên hành tinh có ngư i lái. Frank Cucinotta, m t nhà sinh v t b c x h c và là nhà khoa h c chính trong Chương trình Nghiên c u B c x c a NASA t i Trung tâm Không gian Johnson, nói r ng chúng ta ã ti n m t bư c dài trong s hi u bi t c a mình v m i hi m h a b c x k t th i Yuri Gagarin, ngư i u tiên bay vào vũ tr năm 1961. “Ngày nay chúng ta bi t rõ b c x truy n qua các ch t [c chính con tàu vũ tr và qu n áo c a nhà du ành] và mô như th nào”, ông nói. “B ng cách nghiên c u cơ ch phá h y, chúng ta s có th phát tri n các bi n pháp i phó mang tính sinh v t h c, ví d như các ch t ch ng oxi hóa, s d ng thu c và li u pháp gen”. Thí nghi m trên ISS Matroshka-2 (MTR-2), theo sau t thí nghi m trư c ó g i là Matroshka-1, ư c thi t k l n theo các lu ng b c x c bên trong l n bên ngoài tr m không gian. MTR-2 s d ng tư ng bán thân ngư i mô ph ng nh i l i th t ngư i và các cơ quan n i t ng. “Hình n m ma” này ư c g n các d ng c o o thông lư ng b c x n, sau ó có th em so sánh v i các mô hình b c x không gian m i nh t ư c nh t t hơn nguy cơ th t s i v i con ngư i. Nhà nghiên c u chính c a MTR-2 Guenther Reitz, ngư i ng u khoa sinh v t h c b c x t i Trung tâm Không gian vũ tr c Cologne, nói r ng thông lư ng phơi ra trư c tia vũ tr bên ngoài ISS ã “vư t quá ư c tính” trong quá kh . Ông và các ng s c a mình, nh ng ngư i hi n ang vi t m t bài báo tóm t t các
© hiepkhachquay Trang 6/10

k t qu c a h cho t Nature, ư c khích l b i nh ng k t qu ban u c a h . Trong khi m i con ngư i có nh y c m khác nhau i v i b c x , Reitz nói r ng có th có nh ng cách, tuy mang tính v lai, khai thác các c i m di truy n ch ng b cx giúp làm cho các nhà du hành vũ tr b t b t n thương v i b c x xung quanh trong không gian. Ông nói r ng tia vũ tr là m t nguy cơ cao, nhưng chúng s không khi n cho con ngư i d ng vi c ti n hành nh ng chuy n thám hi m gi a các vì sao n m bên ngoài i m d ng h M t Tr i c a chúng ta.

Hình n m MTR-2 trên ISS ư c g n các máy o li u lư ng b c x cho phép các nhà nghiên c u ti p c n v i m i hi m h a b c x trong không gian.

Phá v

nh lu t th hai

M c dù ISS có l i cho vi c nghiên c u tác ng sinh v t h c c a s s ng trong qu o Trái t t ng th p, nhưng các i u ki n vi h p d n trên tr m không gian cũng mang l i m t nơi thích h p quan tr ng cho nghiên c u ch t l ng và v t li u h c. M t thí nghi m như th kh o sát m t trong nh ng nguyên lí cơ b n nh t c a chương trình v t lí b c h c ph thông: ó là nguyên lí th hai c a nhi t ng l c h c, nguyên lí phát bi u r ng entropy (s o m c m t tr t t ) luôn luôn tăng khi m t h bi n i t tr ng thái này sang tr ng thái khác. Khi m t tinh th hình thành trong i u ki n vi h p d n, các h t riêng l trong h có m c dao ng t do hơn so v i tình hình trên m t t. Như v y, trong không gian, m t c u trúc có tr t t có th , có ph n nào ó không bình thư ng, phát sinh t m t tr ng thái có entropy cao hơn. “Hãy ưa các ch t keo [các vi h t lơ l ng trong ch t l ng] lên không gian”, William Meyer, m t nhà khoa h c quy n l c t i Trung tâm Ch t l ng và Ch t t qu c gia t i Trung tâm nghiên c u Glenn c a NASA Cleveland nói, “và b n s t ng l y m t i s l ng ng và ép ch t c a h p d n”.

© hiepkhachquay

Trang 7/10

i u này có th có nh ng h qu n i b t. Như nhà nghiên c u chính trong chương trình ưa n n v t lí ch t keo vào m t thí nghi m không gian, h i năm 2004, nhà v t lí David Weitz thu c trư ng i h c Harvard và các ng s c a ông ã s d ng kĩ thu t ch t keo nghiên c u ng l c h c vi h p d n c a polymethyl methacrylate – m t d ng h t c a th y tinh Plexi – n i lơ l ng trong m t dung môi h u cơ. H nh n th y các c u trúc d ng tinh th l ng có th hình thành trên ISS có tr t t hơn và l n hơn so v i trên Trái t vì các h t có th v n n i vô h n nh trong i u ki n vi h p d n. i u này hóa ra d n t i ch các tinh th có th làm nhi u x ánh sáng hi u qu hơn, có kh năng mang t i các “gương hoàn h o”. M t ng d ng rõ ràng hư ng v phía m t t c a gương hoàn h o là trong truy n thông s i quang. Ví d , n u m t l p tráng gương hoàn h o có th ư c phát tri n, nó có th ngăn ch n s m t mát tín hi u trong cáp s i quang, nh t là khi nh ng tín hi u như th (t c là ánh sáng) bu c ph i ngo t cua nh n. Hi n nay, vi c chuy n m ch s i quang ư c th c hi n b ng i n t b ng cách ban u chuy n hóa ánh sáng thành dòng i n, x lí tín hi u và sau ó chuy n hóa nó tr l i thành các photon. Nhưng theo Meyer, nh ng d ng c như th - ch ng h n ch t o trên cơ s “gương m t khe photon” – s cho phép cùng lư ng ánh sáng i u khi n nhi u thông tin hơn r t nhi u l n và như th có kh năng làm cho truy n thông s i quang hi u qu hơn nhi u.

Các thí nghi m trên ISS v ch t keo có th ưa n nh ng ch t li u có tính ch t quang c nh t vô nh .

M t ng d ng kém mang tính công ngh cao hơn, nhưng có l gây ng c nhiên nhi u hơn, c a các thí nghi m th y tinh Plexi c a Weitz và các c ng s có th tìm th y trong các s n ph m gi t r a. N u như các nhà ch t o b t gi t và c m t s lo i th c ph m có s hi u bi t t t hơn v quãng i t sinh c a m t s n ph m cho trư c (thư ng b chi ph i b i t c co h p d n c a nó), thì ki n th c ó có kh năng giúp h ti t ki m ư c hàng tri u ôla. Ví d , Weitz nói ít nh t thì m t nhà ch t o ch t t y r a chuyên nghi p Mĩ cũng s thích làm cho ch t làm m m v i hi n nay c a nó giàu polymer hơn sao cho v i vóc có c m giác m m hơn. Nhưng
© hiepkhachquay Trang 8/10

hàm lư ng polymer cao hơn th nh tho ng có th làm cho s n ph m kém n nh hơn. Như v y, m t m c tiêu c a nghiên c u trên ISS c a Weitz ơn gi n là làm sao tránh ư c tính không n nh c a s n ph m, ng th i kéo dài th i gian t sinh c a m t s n ph m cho trư c. Nhưng Weitz cũng h ng thú v i vi c ch t o các ch t li u có th t n t i trong nh ng kho ng th i gian dài trong môi trư ng h p d n th p – các ch t ó s c n thi t m b o cho các s m nh liên hành tinh thành công. “Chúng tôi tr n các h t ch t keo này v i m t s polymer và nhìn th y hành vi tương t như d u và nư c trong ĩa rau tr n”, ông nói. “ i u ó giúp chúng tôi hi u ư c s n nh c a các s n ph m thông d ng hàng ngày và lí do t i sao m i th v n b n v ng. N u chúng ta th t s nghiêm túc mu n i lên sao H a, thì chúng ta ph i có s hi u bi t t t hơn xem m i th v n bình thư ng n nh trên Trái t có còn n nh n a trong không gian hay không”. T ch t t y r a n sao H a Th t tr trêu, hành trình dài hơi t qu o Trái t n H a tinh cu i cùng có th b t u khi tàu con thoi không gian không còn ư c s d ng vào năm 2010. y là do nó ư c thay th b i Crew Exploration Vehicle (CEV) c a NASA, hi n ang ư c lên l ch trình phóng lên qu o vào năm 2014 b ng tên l a Ares 1 d ki n c a NASA. CEVs có kh năng chuyên ch m t phi hành oàn 6 ngư i lên ISS và quay v . Và c CEV và Automated Transfer Vehicle (ATV) c a ESA s ư c s d ng cung c p hàng hóa cho tr m. Hi n nay, phi thuy n Progress không ngư i lái c a Nga m nh n vai trò phương ti n c p dư ng cho ISS, còn Nh t B n cũng ang lên k ho ch m t phi thuy n cung c p robot - H-II Transfer Vehicle (HTV) – s phóng lên trong năm 2009. Sau ó, NASA cũng có k ho ch s d ng CEV ưa các nhà du hành tr l i m t trăng – s m nh hi n ư c lên án vào năm 2020 – cùng v i m t s m nh lên sao H a trong ch ng vài năm t i. K ho ch Apollo ban u c a NASA ư c l p ra cho m t trăng h i gi a và cu i th p niên 1970. Ai có th oán bi t ư c 30 năm sau k t y, cơ quan không gian Mĩ l i ph i ch t v t v i vi c làm ch công ngh ch quay tr l i b m t m t trăng m t l n n a ? Tuy nhiên, n u hành tinh v n là m c tiêu th t s c a NASA, thì ISS s ti p t c mang l i nh ng cái l i không th s th y ư c ơn gi n dư i d ng hi u hơn n a v tính th t thư ng c a các chuy n bay không gian dài ngày. Ch ng h n, các nhà du hành trên hành trình c a h n H a tinh, s c n ph i t tr và tháo vát hơn vì nh ng ngư i i u khi n m t t s không th theo dõi và giám sát h ngay t c th i ư c. “Th t gi ng như vi c truy n thông Nam C c trong th i i i n báo”, Mendell nói. “Các s m nh ó s v n c n m t phòng ph n h i, nhưng chúng ta ph i tính toán làm th nào th c hi n nó khác i”. ISS ã giúp cho các nhà l p k ho ch dài hơi x lí nh ng v n th c t như th , nhưng nó ang ư c th c hi n t qu o quanh Trái t. N a th k sau khi phóng Sputnik 1, chúng ta có th nói gì v ISS và s cư ng trong không gian c a con ngư i trong tương lai ? Năm 2001 hình tư ng c a Arthur C Clarke ã qua lâu r i, nhưng ngư i ta v n không th y k ch b n l n c a Stanley Kubrick v các s m nh liên hành tinh y tham v ng và nh ng hành trình ngang d c hàng ngày n b m t m t trăng xu t hi n. Cho n nay, m c dù loài ngư i v n b khi n trách ã làm hoang phí th i huy hoàng trong quá kh c a mình
© hiepkhachquay Trang 9/10

ch vì n n chính tr không gian ôi khi không âu vào âu, nhưng chúng ta có th cám ơn r ng ít nh t thì nh ng chương m i trong l ch s c a nh ng chuy n bay có ngư i lái v n ti p t c ư c vi t lên. Hi n chúng ta ang s d ng ISS lên k ho ch cho nh ng bư c ti p theo c a mình ti n ra vào th gi i chưa bi t. V i m t trăng là m t tr m d ng chân, i m d ng th nh t s là H a tinh. Và vì vai trò c a nó trong vi c d y cho chúng ta bi t cách i t i y và quay v , nên ISS ang t ra th t s là kh năng c u may.

M t khi tàu con thoi ng ng s d ng vào năm 2010, Crew Exploration Vehicle c a NASA – phóng vào năm 2014 – s là l trình chính c a chúng ta trong qu o Trái t. Bruce Dorminey là m t nhà báo chuyên vi t v khoa h c c a Mĩ và là tác gi quy n sách Distant Wanderers: The Search for Planets beyond the Solar System (Springer, New York). hiepkhachquay d ch (theo Physics World Online, tháng 10/2007) An Minh, 07/10/2007 17:05:33

Tài li u download t i http://www.thuvienvatly.com

© hiepkhachquay

Trang 10/10

WILLIAM THOMSON VÀ N N CÔNG NGHI P C A S

S NG
Mark Haw

M t th k sau khi ông qua i, công trình tiên phong c a Kelvin v nhi t ng l c h c – cơ s c a Cách m ng Công nghi p – ư c ph n ánh b i các nhà nghiên c u khám phá các ng cơ sinh h c c p ngu n cho b n thân s s ng, như Mark Haw mô t sau ây. i v i a s các nhà v t lí, c m t “lí thuy t c a t t c ” ám ch m t lí thuy t th ng nh t các tương tác cơ b n c a t nhiên, cu c truy tìm cái ã làm cho các nhà nghiên c u b n r n trong ph n t t p nh t c a th k v a qua. V i cách nói c a lí thuy t siêu dây, các a vũ tr và không-th i gian 11 chi u, lí thuy t c a t t c có th trông r t gi ng như ch t li u c a th k 21, c a nh ng biên gi i h u như “ch ng i t i âu” c a toán h c d thư ng và v t lí lí thuy t.

N n công nghi p c a s s ng

Tính n nay, có m t lo i khác thu c v lí thuy t c a t t c ngư c dòng th i gian tr l i gi a th k 19. Trong khi lí thuy t siêu dây nh m t i b o cho chúng ta bi t m i th là cái gì, thì lí thuy t th i Victoria này úng hơn là lí thuy t c a cái mà m i th u th c hi n. Và b t ch p tu i tác c a nó, lí thuy t ó hi n ang h a h n m t cu c cách m ng th k 21 trong phương pháp chúng ta tìm hi u các ch c năng ph c t p c a b n thân s s ng.

© hiepkhachquay

Trang 1/12

Lí thuy t c a m i th này còn có tên g i là nhi t ng l c h c: lí thuy t v năng lư ng. M i th x y ra trong vũ tr - t vi c lu c qu tr ng n chuy n ng quay c a các thiên hà – u liên quan t i s chuy n hóa năng lư ng. Vì v y, m t lí thuy t cách th c chuy n hóa năng lư ng nh m làm thay i tr ng thái, s s p x p hay thành ph n c a v t ch t là m t lí thuy t c a m i th x y ra. S ra i c a khoa h c v năng lư ng có niên i t chi u cao c a th i i Victoria cách ây 150 năm, và nh t là v i William Thomson (thư ng g i là huân tư c Kelvin). Kelvin, ngư i m t cách ây tròn 100 năm vào ngày 17/12/1907, tr thành giáo sư tri t h c t nhiên t i trư ng i h c Glasgow lúc tu i 22 và ti p t c tr thành m t nhân v t tinh hoa c a n n khoa h c Victoria, ư c phong quý t c và gi trong tay m t n m b ng phát minh sáng ch . Trong khi ông có nh ng óng góp l n cho m t ph m vi r ng lĩnh v c n m c kinh ng c, thì vai trò quan tr ng nh t c a Kelvin là, sát cánh cùng các nhân v t Rudolf Clausius, Sadi Carnot và James Joule, phát tri n nhi t ng l c h c.

M c dù ư c bi t t i nhi u hơn b i tên tu i mà sau này ông có ư c trong cu c s ng, nhưng ngài Kelvin sinh ra trong gia ình William Thomson ch t phác Belfast, vào ngày 26/6/1824. Không bao lâu sau ó, gia ình ông chuy n n Scotland, nơi ó cha ông tr thành giáo sư toán h c trư ng i h c Glasgow. Thomson tham d các bu i thuy t gi ng c a cha ông t khi lên 7 tu i, ư c nh n vào làm sinh viên chính khóa khi lên 10, và tu i 15 ã công b m t bài báo v chu i Fourier. Chàng trai tr Thomson ư c k t n p vào i h c Cambrdige năm 1841, cha ông khuyên can ông nên tránh xa s nh hư ng phung phí c a th thao và gi i trí. M c dù bơi thuy n nhi u trên dòng sông Cam và chơi kèn concert trong h i âm nh c, nhưng Thosom d dàng ư c công nh n là trí tu uyên bác nh t vào th i c a ông. Khi ngư i gi gh giáo sư tri t h c t nhiên c a Glasgow qua i năm 1846, cha c a Thomson ã th c hi n v n ng chính tr tích c c nâng ngư i con trai c a ông vào gi ch c v còn tr ng ó. Thomson m nh n tr ng trách Glasgow tu i m i 22, và r i ông b t u m t s nghi p thành công n m c áng kinh ng c kéo dài hơn n a th k tr i.

© hiepkhachquay

Trang 2/12

Sau này, ngư i em trai James thăng ti n n ch c giáo sư công ngh : gia ình Thomson tr thành m t tri u i khoa h c và hàn lâm. Ngư i em trai James, ngư i ban u ư c ào t o làm kĩ sư hàng h i h c vi c, gi m t vai trò quan tr ng trong phương pháp ti p c n khoa h c c a Thomson. Trong m t b c thư, James nh l i m t bu i chi u năm 1842 khi ông và William ng bên c nh m t con sông ào quan sát nư c ch y vào m t c a c ng làm y con thuy n i. ó là m t minh ch ng hay c a năng lư ng ang chuy n hóa thành công, vào lúc mà ý tư ng c a ngư i anh trai v năng lư ng và công ch v a m i hình thành. Tuy nhiên, cái làm mê ho c h là năng lư ng b m t i khi nư c b n tóe vô ích trên các m t c a c a c ng thay vì giúp nâng con thuy n lên. Không bi t có nguyên lí cơ b n nào xác nh m c hi u qu mà năng lư ng có th ưa vào s d ng hay không ? Câu h i này choán trong u Thomson su t hàng th p k sau ó. ư c d n d t b i các thí nghi m c a James Joule và nghiên c u c a Sadi Carnot, Thomson d n d n i n hi u th u b n ch t c a năng lư ng, nhi t và nhi t . Ông t ra có m t s c ch u ng vô h n trong cu c v t l n v i nh ng câu h i hóc búa c a t nhiên và công ngh , tuyên b th ng th ng r ng không có v n gì n m ngoài t m v i c a khoa h c. Ông ư c n hoàng Victoria phong tư c hi p sĩ vào năm 1866 cho ph n óng góp c a ông trong vi c thi t k nh ng thi t b nh y dùng cho h th ng truy n thông xuyên i dương u tiên. ư c thăng ti n vào hàng ngũ quý t c năm 1892, ông l y tên là huân tư c Kelvin theo tên con sông ch y qua phía tây sát sau trư ng i h c Glasgow. S hi u kì c a Thomson chưa bao gi gi m sút. Khi ngh hưu Glasgow năm 1899, ông l p t c t ăng kí tr l i làm sinh viên nghiên c u. Ngay c trong năm ông qua i, tám năm sau ó, ông ã công b 6 bài báo nghiên c u. Kelvin m t t i nhà ông Largs, Ayrshire, vào ngày 17/12/1907 sau m t cơn b nh ng n ngày. Carnot, Joule, và Clausius ã ra i trư c ó: s qua i c a William Thomson ánh d u ho t ng cu i cùng c a trong th i kì l n th nh t c a khoa h c v năng lư ng: nhi t ng l c h c.

M c dù trư c ó Newton ã mang l i s ti n b l n trong vi c hi u khái ni m l c và h p d n, nhưng năng lư ng g n như hoàn toàn là m t bí n vào u th k th 19. Các nh lu t c a nhi t ng l c h c, do Kelvin và Clausius phát tri n tìm hi u b n ch t c a nhi t và ý nghĩa c a nhi t , mang l i nh nghĩa ch c ch n cho năng lư ng và các quy lu t mà nó có th chuy n hóa. Th t v y, nhi t ng l c h c ã khơi d y m t cu c cách m ng khoa h c quan tr ng không kém các nh lu t Newton hay v t lí lư ng t vào n a u th k 20. Nhưng cu c cách m ng nhi t ng l c h c c a Kelvin ch ang m i b t u. Ngày nay, nghiên c u m i v các h s s ng và công ngh nano ang thách th c các gi i h n c a lí thuy t th k 19 ó. M t th k sau khi Kelvin qua i, các nhà nghiên c u ang làm phát sinh cu c cách m ng l n th hai trong cách th c chúng ta hi u v b n ch t c a năng lư ng. Năng lư ng và n n công nghi p Cơ h c Newton làm thay i cách th c chúng ta nhìn nh n th gi i b ng cách chuy n khái ni m l c sang m t khuôn kh toán h c chính xác. Nhưng i u này l i nghi v n chưa ư c gi i quy t c a năng lư ng: dung lư ng c a l c th t s th c hi n m t vi c gì ó, ví d như chuy n ng, s p x p l i, hay chuy n hóa v t ch t. Trong nh ng năm u th p niên 1880, có ít cách hi u th u áo v các quy lu t c a năng lư ng, hay v b n ch t c a nhi t và nhi t . Cu c cách m ng công nghi p ã mang l i ng cơ thúc y cho khoa h c b t k p v i công ngh . N n công nghi p d a trên các ng cơ: nh ng d ng c chuy n hóa năng lư ng thu nh n công, nó có th là m t bánh xe nư c làm quay chi c c i
© hiepkhachquay Trang 3/12

xay hay m t ng cơ hơi nư c i u khi n cái bơm trong m . Vào nh ng năm 1820, nhà kĩ sư quân s ngư i Pháp Sadi Carnot nh n ra r ng trong khi nư c Pháp h u Napoleon khó mà sánh n i v i nư c Anh v phương di n công ngh , thì các quy lu t cơ b n c a ng cơ, ví d như các quy lu t chi ph i hi u su t c a nó, v n không ư c ch ng . Carnot nh n ra r ng m i ng cơ u chuy n hóa năng lư ng t d ng này sang d ng khác, và trong quy n sách năm 1824 c a ông, Sur la puissance motrice du feu, ông ch ra th t s có nh ng quy lu t chung xác nh hi u su t c c i mà m t ng cơ có th thu ư c. Các quy lu t ó không ph thu c vào công ngh , cho dù là s d ng s c hơi nư c, s c nư c hay b t kì ngu n nào khác, mà ph thu c vào nh ng i lư ng cơ s như nhi t và nhi t . M t ph n do ông m t s m vì b nh d ch t năm 1832, nghiên c u c a Carnot ã rơi vào quên lãng. Tuy nhiên, m t th p niên sau, tài c a ông l i ư c khơi d y b i Kelvin, khi ó là m t v giáo sư tr Glasgow, và b i nhà khoa h c ngư i c Rudolf Clausius. Su t th p niên sau ó, Kelvin và Clausius, ư c nh hư ng úng b i các thí nghi m c a James Joule Manchester, ã hoàn thi n nh nghĩa không d t khoát c a Carnot v nhi t và nhi t , và do ó ã hình thành nên cơ s c a nhi t ng l c h c. Kelvin và Clausius nêu ra hai nh lu t, hay “quy lu t c a ng cơ”. nh lu t th nh t phát bi u r ng năng lư ng không th b m t i hay t o ra mà ch chuy n hóa, còn nh lu t th hai bi u di n gi i h n cơ b n c a cái mà s chuy n hóa năng lư ng có th thu ư c dư i d ng thu t ng th c hành. T c là nh lu t th nh t d a trên khái ni m năng lư ng, còn nh lu t th hai xây d ng trên cơ s m t khái ni m m i g i là entropy. i khái ó là s o s m t tr t t , Clausius t tên i lư ng ó như th là ghép nó v i “en-ergy” [năng lư ng] (“trope” ti ng Hi L p có nghĩa là “bi n i”). Khi bi u di n b ng nh ng thu t ng như th , nh lu t th hai phát bi u r ng entropy không th gi m trong b t kì quá trình t phát hay t nhiên nào. Có ư c các nh lu t c a nhi t ng l c h c mô t cách th c chuy n hóa năng lư ng nh hư ng n s bi n i tr ng thái c a m i v t ch t, Kelvin và Clausius ã ti n xa kh i các ng cơ công nghi p c a Carnot. i u này ch ng minh p m t làm th nào s nghiên c u mang l i cho b n nhi u hơn b n m c c : m t nghi v n v hi u su t c a ng cơ hơi nư c ã m ra g c r c a m t lí thuy t c a m i th . Các ng cơ c a s s ng Tuy nhiên, nhi t ng l c h c ki u Kelvin và Clausius v n chưa là m t lí thuy t n r c a m i th . Vâng, s chuy n hóa năng lư ng là chìa khóa m i th x y ra trong vũ tr . Nhưng i m t trư c s h u như hoàn toàn mù t t v b n ch t c a b n thân năng lư ng, Kelvin và Clausius ã ph i b t u v i m t lí thuy t ch áp d ng ư c dư i m t t p h p i u ki n hoàn toàn h n ch - g i là nh ng quá trình g n cân b ng trong nh ng h c l n cô l p v i môi trư ng xung quanh c a chúng. Tuy nhiên, trong 20 năm v a qua hay ng n y năm, ti n b trong ngành hi n vi h c và i u khi n h c kích thư c micron ã cho phép các nhà v t lí và nhà khoa h c khác ào sâu vào s ho t ng c a ch c năng ph c t p nh t c a v t ch t:

© hiepkhachquay

Trang 4/12

ó là s s ng. Gi ng như m i quá trình trong vũ tr , s s ng b chi ph i b i s chuy n hóa năng lư ng thu ư c b i các ng cơ thu c d ng này hay d ng khác. Khám phá c a Crick và Watson v c u trúc c a DNA vào năm 1953 có th là m t bư c ti n ch y u hư ng t i vi c nh nghĩa các v t li u cơ b n c a s s ng, nhưng câu h i th t s là làm th nào các ng cơ c a s s ng th t s ho t ng ư c ? Trong vi c c g ng tr l i câu h i này, các nhà nghiên c u hi n nay ang ph i m r ng nhi t ng l c h c ra kh i các h n ch th k 19 c a nó

Chuy n dao

ng gi ng như bư c c a các ph c t p kinesin trong cơ th ngư i là i tư ng cho các ng ng u nhiên và không th mô t b ng nhi t ng l c h c tr ng thái cân b ng.

M t ví d c a ng cơ s ng là protein kinesin, protein c n thi t cho s v n chuy n các ch t bên trong t bào. Kinesin chuy n hóa hóa năng thành chuy n ng b ng liên k t adenine triphosphate (ATP) – kho hóa ch t vô song c a sinh v t h c – theo ki u protein thay i hình d ng, nh ó cho phép nó “ i b ” theo giàn khung hay cytoskeleton c a t bào. Nhưng các t bào ho t ng cũng nh nhi u protein khác, t màng bơm i u khi n dòng ch t dinh dư ng i vào t bào cho n các ch t trùng h p c u trúc nên chu i RNA và DNA. T t c các phân t này chuy n hóa năng lư ng làm chuy n d i v t ch t – nói cách khác, chúng u là ng cơ. Nh nh ng thành công trong kĩ thu t b y laser, ngày nay các nhà khoa h c có th quan sát nh ng ng cơ vi mô này lúc ang ho t ng. Ch ng h n, năm 2000, m t nhóm nghiên c u ng u là Toshio Yanagida trư ng i h c Osaka, Nh t B n, ã nghiên c u chuy n ng c a t ng phân t kinesin theo chi u dài c a cytoskeleton liên k t v i các h t b t có th gi trong b y laser. B ng cách g n các ch t ánh d u huỳnh quang lên các kinesin làm cho chúng kh ki n, các nhà nghiên c u ã quan sát ư c t ng protein th b d c theo các rãnh cytoskeleton. Nghiên c u này xây d ng trên công trình th c hi n b i Steven Block, hi n nay trư ng i h c Stanford, Mĩ, ngư i cùng v i các c ng s h i năm 1994 ã o ư c các l c piconewton nh xiu do m t phân t kinesin gây ra. B ng cách nghiên c u cách th c nh ng ng cơ phân t này chuy n hóa năng lư ng thành chuy n ng, các nhà nghiên c u như Yanagida và Block ang l n theo bư c chân c a các nhà khoa h c th k 19 như Kelvin và Clausius. Nhưng bây gi các ng cơ là nh ng phân t vi mô, ch không ph i nh ng c máy g m ghi c c a n n công nghi p th i Victoria, và ang thách th c n n nhi t ng l c h c ã thi t l p. Gi m kích thư c ng cơ Các nhà tiên phong c a nhi t ng l c h c ã phát tri n các nh lu t c a h d a trên các h vĩ mô mà h có th mô t dư i d ng nh ng i lư ng “trung bình”, ví d như áp su t và nhi t . i u này chính xác cho m t ng cơ hơi nư c tiêu
© hiepkhachquay Trang 5/12

bi u, ch a hàng trăm lít hơi nư c và c u thành t m t s lư ng r t l n phân t . Ch ng h n, 22 lít hơi nư c ch a nhi u hơn 1023 phân t , khi n cho các i lư ng trung bình hoàn toàn có th ch p nh n ư c vì s b t thư ng c a m t hay hai phân t riêng l là không áng k . Tuy nhiên, m t protein tiêu bi u có kích thư c ch vài ba nano mét và ch a ch vài ch c ngàn nguyên t . Vì th các quy lu t vĩ mô th t b i trong vi c mô t ch c năng c a ng cơ protein, chúng quá nh nên s l ch và thăng giáng c a chuy n ng và năng lư ng c a chúng ph i ư c tính n. Nh ng thăng giáng này là do chuy n ng Brown – k t qu do s b n phá liên t c b i các phân t xung quanh – làm cho năng lư ng c a b t kì m u v t ch t nào cũng dao ng theo ơn v kBT, trong ó kB là h ng s Boltzmann và T là nhi t . Tuy nhiên, vào th i Kelvin, t m quan tr ng c a chuy n ng Brown i v i khoa h c v năng lư ng v n là m t bí n và không ư c ánh giá úng mãi cho n khi có công trình l n c a Einstein trong lĩnh v c này 50 năm sau ó.

Khi b kéo căng b i ngo i l c, các phân t RNA b n i l ng l n x n, không gi ng như, ví d , m t d i àn h i.

N u m t ng cơ vĩ mô, ví d như ng cơ xe hơi, ch u s thăng giáng năng lư ng như th , piston c a nó s nh y lên xu ng ng u nhiên bên trong xilanh và làm gi m hi u su t ng cơ. Nhưng vì năng lư ng i kèm m t chu trình piston c a ng cơ t trong là kho ng 100 J (b ng v i x p x 1022 kBT), nên s tăng hay gi m t nhiên c a m t ho c hai kBT là hoàn toàn không áng k . Hãy so sánh giá tr này v i lư ng năng lư ng s d ng b i m t ng cơ protein: m t phân t kinesin s d ng kho ng 12 kBT / “bư c”, có nghĩa là thăng giáng vào b c kBT tương ng v i g n 10% năng lư ng chuy n ng. K t qu là phân t thư ng không ti n lên ư c do s thăng giáng năng lư ng. H qu c a s thăng giáng năng lư ng này c a ng ng cơ protein có th nhìn th y tr c ti p trong nh ng thí nghi m, ch ng h n như thí nghi m do Yanagida th c hi n, cho th y kinesin leo theo rãnh cytoskeleton theo m t chuy n ng rung

© hiepkhachquay

Trang 6/12

l c t o nên nh ng bư c nh y, s ng p ng ng và c gi t lùi ng u nhiên. K t qu tương t có th th y v t ch c a ng cơ protein. Vì v y, câu h i chính trong nhi t ng l c h c hi n i là các thăng giáng năng lư ng y các h vi mô i bao xa ra kh i a h t c a lí thuy t th k 19 ? M r ng nhi t ng l c h c n gi i h n Gi ng như nhi t ng l c h c c a Kelvin ã có cơ s v ng ch c trong nh ng thí nghi m c n th n cho phép ông nghiên c u các quy lu t c a năng lư ng c p vĩ mô, các nhà nghiên c u hi n i ã phát tri n nh ng “phòng thí nghi m” vi mô khai thác nhi t ng l c h c kích thư c nh . a s có liên quan t i vi c ưa m t h vi mô ơn gi n hóa – t c là m t h kém ph c t p hơn nhi u so v i m t protein th t s - ra kh i tr ng thái cân b ng năng lư ng c a nó và sau ó quan sát cái x y ra khi nó quay tr l i tr ng thái cân b ng. Vì năng lư ng i u ch nh thư ng cùng b c l n v i năng lư ng thăng giáng, nên hành trình quay tr l i tr ng thái cân b ng là i tư ng cho s ch ch kh i m c thăng giáng i u ch nh. Năm 2002, Carlos Bustamante trư ng i h c California và các c ng s ã kéo căng m t phân t RNA b ng cách s d ng b y laser gi t m nh m t h t plastic nh bu c m t u. Khi phân t b kéo căng, năng lư ng c a nó tăng lên, cho nên b ng cách cho h t b t chuy n ng, các nhà nghiên c u có th nghiên c u nh hư ng c a các thăng giáng năng lư ng ng u nhiên khi phân t co tr l i. Trong trư ng h p phân t RNA dài và linh ng, nh ng thăng giáng này b chi ph i b i s b n phá Brown u n c a hàng t phân t nư c xung quanh, làm cho nó ng ngu y. i c a Bustamante ã kéo căng phân t RNA nhi u l n v i năng lư ng như nhau, và nh n th y “ ư ng n i l ng” c a nó m i l n m i khác nhau. c p vĩ mô, nó s gi ng như m t cái lò xo b kéo căng, sau khi nó ư c ưa vào chuy n ng, ng th i t kéo căng ra m t chút n a trong m t chu kì ng n b ng cách h p th và phát ra các xung năng lư ng ng u nhiên. M t h vi mô còn ơn gi n hơn n a trong ó các thăng giáng l n át ư c kh o sát t m b i Denis Evans và các ng s t i trư ng i h c qu c gia Australia Caberra vào năm 2002. Các nhà nghiên c u gi m t h t b t plastic kích thư c micron trong m t b y laser, và nghiên c u vai trò c a các thăng giáng năng lư ng t các phân t nư c xung quanh ơn gi n b ng cách i hư ng b y laser ra kh i h t b t và quan sát hi n tư ng x y ra khi s không cân b ng c a áp su t ánh sáng kéo gi t h t b t tr l i v trí ban u c a nó (th i gian m t kho ng ch ng 2s). Th t ng c nhiên, k t qu c a h tho t trông hình như ã ánh n n t ng r t v ng ch c c a nhi t ng l c h c: ó là nguyên lí th hai. Vì nguyên lí hai c a nhi t ng l c h c không cho phép b t c s chuy n hóa năng lư ng t phát nào làm cho entropy c a h gi m, nên nó t m t gi i h n v ng ch c lên kh năng c a h ó chuy n hóa năng lư ng thành công có ích. Tuy nhiên, m t s qu o h t b t trong thí nghi m c a Evans không liên quan t i s gi m entropy, cho dù là h t b t t phát ng tr l i vào b y laser (t c là trong m t h vĩ mô s không d n t i s tăng entropy toàn ph n). Th c ra, h t b t ang thu hút năng lư ng có ích t s b n phá Brown ng u nhiên c a các phân t nư c và chuy n hóa nó thành chuy n ng. Tuy nhiên, hi n tư ng này ch xu t hi n làm phá v nguyên lí th hai n u như gi s nhi t ng l c h c vĩ mô c a Kelvin và Clausius áp d ng ư c m t cách
© hiepkhachquay Trang 7/12

tr c ti p cho các h vi mô. Do ó, k t qu c a Evans ch ng minh rõ ràng r ng cách hi u nguyên lí th hai c n ph i xem xét l i khi b n vư t ra kh i gi i h n c a lí thuy t th k 19 ó. Th t v y, b ng cách theo dõi h t b t và l y trung bình theo các qu o ngày càng dài hơn – nghĩa là ti n t i m t tr ng thái vĩ mô – Evans và các c ng s có th tìm l i ư c nguyên lí th hai quen thu c. Trong m t chu kì th i gian vĩ mô, s n i l ng h t b t th t s chưa bao gi làm tăng entropy toàn ph n c a h . Do ó, nguyên lí th hai không b phá v , nó ch tr nên vài ph n huy n o hơn và ph n ánh s tương tác ph c t p gi a năng lư ng và v t ch t trong các ng cơ vi mô. Cân b ng hay không cân b ng Nói i khái, nhi t ng l c h c th k 19 ch áp d ng ư c cho các h g n tr ng thái cân b ng, nói cách khác, ó là nh ng h không có s bi n thiên ch y u nào v nhi t , áp su t hay thành ph n hóa h c, và do ó không có dòng chuy n d i ch y u hay l c nào tác d ng. y là do m i th x y ra m t cách êm m và ch m ch p g n tr ng thái cân b ng, và do ó tuân theo m t lí thuy t tương i ơn gi n. Nhưng vì các thí nghi m như RNA b kéo căng c a Bustamante hay h t b t vi mô b gi t m nh c a Evans ch c ch n b t ngu n t th gi i thi u sót do thăng giáng gây ra, nó h u như gây thêm c m giác ph i lo i b nhi t ng l c h c tr ng thái cân b ng c a Kelvin và b t u tr l i t s h n t p. Tính n nay, b ng cách phân tích nh ng thí nghi m như th ch t ch hơn, m t s s tương ng th t b t ng gi a th gi i vĩ mô và vi mô ã ư c hé m .

Tr ng thái cân b ng c a m t h vi mô, ví d m t t p h p nh ng h t b t nh , có th i u khi n ư c b ng cách i u ch nh cư ng c a b y quang laser c m ng t m nh (trái) n y u (ph i), nh ó cho phép các nhà nghiên c u kh o sát các gi i h n c a nhi t ng l c h c truy n th ng.

Các h cân b ng vĩ mô có th mô t d dàng b ng cách xét s bi n i năng lư ng toàn ph n, y u t chi ph i các tính ch t ví d như t c c a ph n ng hóa h c. Tuy nhiên, m t quá trình vi mô, không cân b ng là i tư ng cho s thăng giáng năng lư ng s không chia s nhi u v i s o năng lư ng cân b ng. Vì th , vi c tiên oán hành vi c a m t ng cơ vi mô thì ph c t p hơn nhi u, vì ngư i ta không th ch o năng lư ng bi n i cùng v i m t phân t và sau ó gi s r ng k t qu này áp d ng ư c cho m i ng cơ tương t . Tuy nhiên, m t th p niên trư c, Christopher Jarzynski trư ng i h c Maryland, Mĩ, ã tiên oán r ng ngay c nh ng thí nghi m h t s c không cân b ng v t ng phân t cũng n ch a nh ng d u hi u bí n c a s cân b ng

© hiepkhachquay

Trang 8/12

Tư ng tư ng m t quá trình phân t riêng l vi mô, Jarzynski tính ư c không ch tr trung bình ơn gi n c a năng lư ng c a h khi nó b kéo kh i tr ng thái cân b ng, mà còn tính ư c tr trung bình c a s mũ c a năng lư ng ó. Th t áng chú ý, ông ch ra r ng tr trung bình s mũ này có cùng giá tr như năng lư ng cân b ng thích h p v i mô hình tương ương ch m và êm m c a quá trình ó. i v i Jarzynski, i u này th t b t ng , vì nó có nghĩa là thông tin v s cân b ng vĩ mô vì lí do gì ó chôn vùi bên trong t ng h vi mô thăng giáng ng u nhiên n m xa tr ng thái cân b ng. Các thí nghi m c a Bustamante xác nh n k t qu c a Jarzynski. Phân t RNA trong cơ c u ban u c a Bustamante b kéo căng r t nhanh, nghĩa là h ra kh i tr ng thái cân b ng vì không có th i gian cho năng lư ng và l c căng u ra t ng giai o n c a quá trình. Nhưng i c a Bustamante cũng nghiên c u hi n tư ng x y ra khi phân t b kéo căng r t ch m, theo ó nh ng bi n i ch m ch p có th ư c phân tích b ng nhi t ng l c h c cân b ng chu n. So sánh k t qu này v i tr trung bình s mũ c a Jarzynski c a quá trình kéo căng phi cân b ng c a mình h tìm th y s phù h p trong vòng n a ơn v kBT. V nguyên t c, i u này có nghĩa là các nhà nghiên c u có th tìm hi u và s p t cơ ch hóa h c c a các ng cơ vi mô ch b ng cách ti n hành nh ng thí nghi m phi cân b ng “tàm t m” lên t ng phân t . Nhưng có l quan tr ng hơn là câu h i t i sao m t quá trình vi mô, rõ ràng không cân b ng, ví d như s kéo căng nhanh chóng m t phân t RNA ph i chôn vùi trong nó h t gi ng c a s cân b ng ? Tr l i câu h i này có th bu c chúng ta ph i trau chu t l i khái ni m r t cơ b n v s cân b ng. Năm 2006, Dean Astumian trư ng i h c Maine, Mĩ, xu t r ng trong trư ng h p các ng cơ vi mô, s cân b ng nghĩa là m t th gì ó hơi huy n o hơn so v i cái hình thành trong u c a Kelvin và Clausius. úng hơn, Astumian bi n h , có nhi u v c a tr ng thái cân b ng. Ch ng h n, theo ý nghĩa cơ h c, RNA b kéo căng c a Bustamante là tr ng thái cân b ng, vì trong b t kì ch c lát nào trong su t quá trình chuy n ng c a phân t , l c c a ch t lưu kéo theo và chuy n ng Brown ng u nhiên cân b ng t t v i nhau (n u chúng không cân b ng, phân t s gia t c, ó không ph i là tr ng thái khi b kéo căng nhanh). Cho nên, nhìn m t phía thì nh ng thí nghi m này v n ang nghiên c u nhi t ng l c h c cân b ng, và do ó có th mang l i các s o cân b ng. Tuy nhiên, theo thu t ng năng lư ng, ch không ph i cơ h c, thì nh ng h vi mô này không n m tr ng thái cân b ng. Phân t RNA b kéo căng c a Bustamante liên t c nh n và phát ra các xung năng lư ng nhi t do s b n phá u u c a các phân t nư c xung quanh. K t qu là m i quá trình kéo căng có m t l trình c nh t t tr ng thái năng lư ng này sang tr ng thái năng lư ng khác. S hòa h p tương t c a s cân b ng cơ và thăng giáng năng lư ng áp d ng ư c cho b t kì ng cơ vi mô nào – trong ó có kenesin và các ng cơ sinh h c khác. Nh ng ng cơ này có m t chân n m trong phía cân b ng, và chân kia trong th gi i thăng giáng và phi cân b ng. Có l bài h c ây là n n nhi t ng l c h c m i không ch là m t s b sung cho n n khoa h c th i Victoria: vi c tìm hi u các h vi mô kêu g i m t s xét l i tri t c nh ng khái ni m cơ b n nh t c a chúng ta.
© hiepkhachquay Trang 9/12

Lí thuy t th t s c a m i th Nhi t ng l c h c vĩ mô ã làm bi n chuy n m t th i kì hàn n i v i các ng cơ hơi nư c sang nh ng thi t k khoa h c tiên ti n mà chúng ta s d ng ngày nay. Vi c tìm hi u hi u su t c a ng cơ ã ưa n n công nghi p t các ng cơ hơi nư c (v i hi u su t cao nh t c 5%) n các ng cơ diesel hi n i có th tt i hi u su t 60% (m c dù hi u su t c a m t ng cơ xe hơi tiêu bi u ch hơn 20%).

Gi ng như các b n sao sinh v t c a chúng, các ng cơ nano – ví d như vòng phân t RNA này – tuân theo m t d ng m i c a nhi t ng l c h c vư t xa ra kh i gi i h n lí thuy t c a Kelvin.

Vi c tìm hi u nhi t ng l c h c c a các ng cơ vi mô có th ưa n nh ng ti n b tương t c p vi mô. Ch ng h n, b ng cách làm sáng t nhi t ng l c h c c a các ng cơ sinh h c như kinesin, có th m t ngày nào ó n n y khoa s chuy n bi n t cách x lí v n tương i b a bãi thành m t môn h c mang tính công ngh trong ó các ng cơ sinh h c như protein ư c s a l i và th m chí ư c i u ch m nh n ch c năng m t cách xác th c và hi u qu hơn. Th t v y, có l v n khoa h c l n nh t là làm th nào mà s s ng d a trên nh ng ng cơ vi mô này, v i s nh y c m c a chúng v i các thăng giáng năng lư ng, l i kh i ng ư c v trí u tiên. N n nhi t ng l c h c m i cũng c n thi t cho công ngh nano. Ph n nhi u trích d n ngu n g c v lĩnh v c này trong th p niên 1990 ã b qua th c t là các ng cơ nano, như protein, ư c c p ngu n b i năng lư ng thu c c p vi mô. Vì th , n n khoa h c c a các ng cơ nano không th tách r i kh i n n nhi t ng l c h c c a các ng cơ vi mô. Cho n nay, th m chí b qua trong tích t c nh ng khác bi t huy n o gi a c p vĩ mô và vi mô, và gi a s nh nghĩa cân b ng và không cân b ng, thì v n có m t gi i h n sau cùng c a nhi t ng l c h c th k 19 có kh năng còn áng k hơn n a.
© hiepkhachquay Trang 10/12

Nhi t ng l c h c c a Kelvin xây d ng trên s ơn gi n hóa tri t c a nhà v t lí: ó là h cô l p. Do ó, các nguyên lí c a nhi t ng l c h c vĩ mô ch áp d ng cho các h tách r i kh i môi trư ng c a chúng, ví d như xilanh bên trong ng cơ hơi nư c cách li v i s bi n thiên nhi t và áp su t c a th gi i bên ngoài. Các ng cơ protein tuy t i không hoàn toàn cô l p. Các thí nghi m th c hi n t trư c n nay ã nghiên c u các protein ơn l b kéo ra kh i t bào và cung c p phân t ATP “b ng tay” cho chúng năng lư ng. Tuy nhiên, trong cơ c u t nhiên c a chúng, các ng cơ c a s s ng ch là nh ng b ph n c a m t m ng ch c năng ph c t p gi t bào th s ng. Thách th c l n ti p theo, do ó, là ưa s hi u bi t c a chúng ta v các ng cơ s ng cô l p tr l i th gi i th c t i c a các t bào, nó s yêu c u m t bư c chuy n khác c a n n khoa h c v năng lư ng. Nhi t ng l c h c c a Kelvin là m t cu c cách m ng vì nó nh n ra t m quan tr ng ph bi n c a s chuy n hóa năng lư ng. Các nguyên lí c a nó v năng lư ng và entropy mang l i cho các nhà v t lí m t phương pháp mô t s tương tác c a năng lư ng và v t ch t. Nhưng th c t nó ch m i x lí các tr ng thái g n cân b ng và các h vĩ mô, cô l p có nghĩa là nhi t ng l c h c c a Kelvin ơn thu n là m t cú ánh vào m t thuy t th t s c a m i th . Ngày nay, m t th k sau khi Kelvim qua i, biên gi i c a nhi t ng l c h c t ngay trong a h t c a các h vi mô, không cân b ng. Các nhà khoa h c v n ch m i c m th y con ư ng i c a h trong th gi i m i c a ng cơ vi mô. Nhưng vi c tìm hi u làm th nào nh ng ng cơ như th ho t ng, và chúng tương tác như th nào c p ngu n cho n n công nghi p nano và sinh h c, s y nhi t ng l c h c th i Victoria ti n g n hơn áng k t i m t lí thuy t hoàn ch nh c a năng lư ng và v t ch t. Và khi chúng ta hi u cách th c năng lư ng chuy n hóa trong m i quá trình – t c p ngu n cho u máy hơi nư c t i c p ngu n cho t bào – thì có l chúng ta s ti n g n hơn t i m t lí thuy t th t s c a m i th và là m t lí thuy t có l còn thâm thúy hơn c không-th i gian 11 chi u. Kelvin và n n nhi t ng l c h c m i • William Thomson (sau này là huân tư c Kelvin), ngư i m t cách ây 100 năm vào ngày 17/12/1907, là m t trong nh ng nhà tiên phong c a n n khoa h c v năng lư ng: nhi t ng l c h c. • B ng cách mô t cách th c năng lư ng chuy n hóa thành các d ng khác trong nh ng h vĩ mô, các nguyên lí nhi t ng l c h c chính là chìa khóa d n t i thành công c a cu c cách m ng công nghi p. • Các nhà v t lí hi n ang v t l n v i n n nhi t ng l c h c không cân b ng c p vi mô, trong ó các thăng giáng ng u nhiên do chuy n ng Brown th ng tr . • Nh ng ng cơ vi mô ph c t p nh t là protein và nh ng phân t sinh h c khác c p ngu n cho chính b n thân s s ng. • Nh ng ti n b trong ngành hi n vi h c và b y laser ang cho phép các nhà nghiên c u ti n t i m t cu c cách m ng nhi t ng l c h c l n th hai di n t theo ngôn ng c a công ngh sinh h c và công ngh nano ch không ph i than á và hơi nư c.

© hiepkhachquay

Trang 11/12

c thêm v Kelvin và n n nhi t

ng l c h c m i

P Atkins 2007 Four Laws That Power the Universe (Oxford University Press) V Balzani et al. 2004 Molecular devices and machines Physics World November pp39–42 P Coveney and R Highfield 1992 The Arrow of Time (Flamingo, London) M Kurzynski 2005 The Thermodynamic Machinery of Life (Springer, Berlin) D Lindley 2004 Degrees Kelvin (Henry Joseph, Washington, DC) J F Marko and S Cocco 2003 The micromechanics of DNA Physics World March pp37–41 M McCartney 2002 William Thomson: king of Victorian physics Physics World December pp25–29

Tác gi Mark Haw hi n làm vi c t i Khoa Hóa h c và Công ngh Môi trư ng, i h c Nottingham, Anh. Ông là tác gi c a quy n sách Middle World: The Restless Heart of Matter and Life (2007, Macmillan). hiepkhachquay d ch Nguyên b n: The industry of life (t p chí Physics World, s tháng 11/2007) An Minh, ngày 06/11/2007, 9:56:47 PM

Tài li u download t i http://www.thuvienvatly.com ho c http://home.1asphost.com/manhan101/

© hiepkhachquay

Trang 12/12

NĂNG LƯ NG T I: BÍ N CÒN PHÍA TRƯ C
Eric Linder, Saul Perlmutter M t ch c năm sau khi các nhà thiên văn v t lí phát hi n ra s dãn n c a vũ tr ang gia t c, ngày càng có nhi u phép o mang l i cho chúng ta m t vài manh m i v b n ch t c a năng lư ng t i ã i u khi n nó. Nhưng, như Eric Linder và Saul Perlmutter mô t , nh ng ti n b trong kĩ thu t quan tr c h a h n s soi ánh sáng lên n n v t lí mang tính cách m ng này trong th p niên trư c m t. M t th p niên trư c, vũ tr ã ư c ch n oán v i m t ch ng b nh kh c li t – có kh năng còn vào giai o n cu i – v “năng lư ng t i”. D a trên các quan tr c v sao siêu m i r t xa, vào u năm 1998, hai i nhà thiên văn v t lí ã công b k t lu n l lùng r ng s dãn n c a vũ tr th t ra là ang gia t c – và không b ch m l i dư i s nh hư ng c a l c h p d n như ngư i ta mong i. Công b ó h u như n m ngoài ni m tin: gi i thích cho s gia t c, kho ng 75% thành ph n kh i lư ng-năng lư ng c a vũ tr ph i c u thành t m t s ch t y h p d n huy n bí t trư c n nay chưa ai t ng nhìn th y. Ch t này, ch t s quy t nh s ph n c a vũ tr , ư c t tên là năng lư ng t i.

Vũ tr không ch dãn n , mà còn dãn n v i t c

ngày càng nhanh.

Gi ng như m t ngư i ương u v i vi c ch n oán m t căn b nh e d a tính m ng, c ng ng khoa h c ã ti n tri n qua năm giai o n ph n ng v i vi c khám phá ra năng lư ng t i: ph nh n, gi n d , m c c , suy s p tinh th n và ch p nh n. Nh m t s quan sát c l p, ngày nay chúng ta bi t nhi u v giai o n th nh t trên.
© hiepkhachquay 1

u tiên, nh ng phép o n n vi sóng vũ tr - b b c x vi sóng còn l i t th i Big Bang – th c hi n h i năm 2000 b i các thí nghi m khí c u Boomerang và MAXIMA, và h i năm 2003 b i thí nghi m WMAP, ã c l p nhau mang l i s ng h cho m t vũ tr ang gia t c. B ng ch ng thêm n a n t Cu c kh o sát b u tr i Kĩ thu t s Sloan, h i năm 2005 ã o “các g n sóng” trong s phân b c a các thiên hà l i d u v t trong các dao ng âm c a plasma nguyên th y 360.000 năm sau Big Bang khi vũ tr ã l nh cho v t ch t và b c x tách riêng ra. Các nhà thiên văn cũng ch ng b ng ch ng c a h cho m t vũ tr ang gia t c b ng nghiên c u th u kính h p d n – cách th c ánh sáng phát ra t nh ng ngu n xa b b cong b i trư ng h p d n c a các c m thiên hà kh i lư ng l n d c ư ng. Cu i cùng, cách ti p c n sao siêu m i nguyên th y ã t m r ng và c ng c thêm b i vi c bao g m nhi u v t th hơn, o ư c chính xác hơn và m t ph m vi l n hơn c a l ch s vũ tr , v i s h tr c a các kính thiên văn trên m t t và Kính thiên văn vũ tr Hubble (xem hình).

Khám phá năng lư ng t i ư c làm cho có th th c hi n ư c nh th c t áng chú ý là sáng nh c c a sao siêu m i lo i Ia – sao ang bùng n - là như nhau cho dù nó cách bao xa i n a. Do ó, sao siêu m i tác d ng gi ng như m t v t ch th kho ng cách chính xác, nh ó cho phép các nhà nghiên c u tìm hi u ng l c h c vũ tr . Hình trên bi u di n “ ư ng cong ánh sáng” c a 73 sao siêu m i – sáng tăng lên t kho ng 18 ngày trư c sáng c c i ( ư c nh nghĩa là ngày 0) và sau ó m d n i - theo s li u o b i Cu c kh o sát sao siêu m i. ư ng cong ánh sáng gi ng h t bi u hi n b i sao siêu m i l ch cao, z > 0,589 (màu ), và l ch kém hơn có z < 0,589 (màu xanh).

Cùng v i nhau, nh ng quan tr c này ã ưa các nhà vũ tr h c n m t b n mô t vũ tr g i là mô hình tương thích. Theo b c tranh này, 75% kh i lư ng năng lư ng vũ tr t n t i dư i d ng m t thành ph n gia t c y h p d n, bí n, còn 25% còn l i có tương tác hút h p d n. Th t ra, a ph n trong s 25% này (kho ng 5/6) không ph i là v t ch t thông thư ng mà là m t s ch t không bi t n a – g i là v t
© hiepkhachquay 2

ch t t i – hút h p d n bình thư ng cho n nay v n chưa k t h p ư c v i b c x i n t . Nói chung, mô hình tương thích cho th y chúng ta ch hi u ư c m t ph n áng x u h ch ng 4% thành ph n c a vũ tr c a chúng ta. i m t v i s li u Cu i năm 2003, vi c ph nh n s gia t c vũ tr không còn là m t s l a ch n n a. Tuy nhiên, vào lúc ó, s th t v ng ho c gi n d m i b t u dâng lên. Gi ng h t như m t ngư i b nh kêu gào lên “t i sao l i là tôi, t i sao l i là lúc này ?”, nên các nhà v t lí th t s mu n tìm hi u xem t i sao vũ tr l i ang gia t c ch , và nh t là t i sao nó l i gia t c vào lúc này. ây là do các quan sát sao siêu m i không th cho chúng ta bi t sao siêu m i là cái gì, thì tác d ng c a nó lên vi c xé to c vũ tr ra gi ng m t cách trêu ngươi v i cái mà ngư i ta mong i n u như vũ tr th m nhu n m t h ng s vũ tr lâu nay b b rơi c a Einstein. Ngay sau khi Einstein công khai lí thuy t tương i r ng c a ông vào năm 1915 – lí thuy t mô t ng l c h c c a vũ tr và s ti n hóa c a v t ch t và năng lư ng bên trong nó – ông ã ưa m t h ng s vào trong các phương trình c a mình trung hòa l c hút h p d n c a v t ch t thông thư ng. Ông làm i u này vì ông mu n lí thuy t m i c a mình phù h p v i ni m tin lúc y r ng vũ tr là tĩnh t i. Nhưng khi y, vào năm 1929, Edwin Hubble ch ra r ng vũ tr ang dãn n , Einstein bu c ph i ưa ra h ng s vũ tr ra kh i lí thuy t tr l i. Tuy nhiên, k t ó thì kh năng có năng lư ng y h p d n v n còn ti m n trong lí thuy t c a Einstein. Th t k ch tính, m c dù “h ng s vũ tr ” r t cu c là m t ngu n gây ra s th t v ng não n i v i các nhà v t lí, nhưng nó cũng ư c tiên oán b i n n v t lí c a nh ng i tư ng r t nh : cơ h c lư ng t . Lí thuy t trư ng lư ng t tiên oán r ng ngay c không gian tr ng r ng cũng có m t năng lư ng do s sinh và h y t phát c a các h t sơ c p. Tuy nhiên, trên cơ s các h t mà chúng ta ã bi t là t n t i, thì m t năng lư ng chân không theo cơ h c lư ng t s l n n m c gây lúng túng 120 g p 10 l n so v i giá tr c n thi t gi i thích cho s gia t c vũ tr . Ngoài câu h i hóc búa xem có m t ng c viên t nhiên nào như th cho năng lư ng t i vào 120 b c l n là quá l n, thì s gia t c vũ tr hình như ch m i b t u g n ây trong l ch s vũ tr . Có l h ng s vũ tr ã vư t quá tác d ng h p d n c a v t ch t t i m i th i i m trong 13,7 t năm qua, trong th i gian ó vũ tr ã dãn n lên g p 1028 hay ng n y l n. Cho n nay nó ch óng góp hai b c c a hai l n dãn n g n ây – gi ng như t l so le 2 trong 1028 ! Nh ng i u vô lí này hình như ơn thu n s p t làm cho các nhà khoa h c iên d i, hay cho m t l i gi i thích ki u con ngư i trong ó các nh lu t c a t nhiên vì lí do gì ó liên k t v i s có m t c a chúng ta. Các nhà v t lí ch ng l i s gi n d v i vi c m c c r ng có l chúng ta không ph i i phó v i m t h ng s vũ tr th t s mà là m t trư ng lư ng t bi n thiên i u ch nh m t năng lư ng c a chân không như th vũ tr dãn n . Cách lí gi i này cũng g i n s l m phát – giai o n t c th i sau Big Bang trong ó vũ tr l n dãn n thêm kho ng có l ch ng 1026 l n trong vòng ch 10-33 s. Có kh năng c a h ng s vũ tr o ư c là nh vì vũ tr già nua, và có l nguyên nhân t i sao s gia t c x y ra r t g n v i th i hi n t i do v t ch t m i tr nên th ng tr b c x và nh ng c u trúc m c khá g n ây thôi.

© hiepkhachquay

3

T năm 1998, các nhà lí thuy t ã nghiên c u m t ph m vi r ng nh ng mô hình như th , ví d g m nh ng lí thuy t trư ng lư ng t m i như “thuy t nguyên t th năm” và các m r ng c a thuy t tương i r ng (xem hình bên dư i). Ti n b l n ã ư c th c hi n trong vi c sàng l c ngôi vư n mô hình, nhưng v n còn ó m t lùm cây um tùm. Khó khăn trong vi c l a ch n trong s nhi u xu t cho năng lư ng t i – cùng v i th c t là a s phép o chúng ta có th ti n hành th và tìm hi u tính ch t c a nó d a trên n n thiên văn v t lí ph c t p c a các v t th xa xôi – ã mang m t b ph n c ng ng vào giai o n chán n n.

Năng lư ng t i – ch t chưa rõ ang làm cho s dãn n c a vũ tr tăng t c – có th do nh ng dao ng lư ng t c a chân không, chúng có th ư c xem là “tính co dãn” c a không gian tr ng r ng. Vi c tìm hi u trư ng lư ng t là tĩnh t i hay bi n thiên theo th i gian s mang l i cho chúng ta nh ng manh m i quan tr ng v ngu n g c c a năng lư ng t i. H ng s vũ tr c a Einstein, v i nó các s li u hi n nay là tương thích, gi ng như m t trư ng c a các lò xo gi ng h t nhau không thay i theo th i gian (hình chèn phía trên), còn “thuy t nguyên t th năm” thì gi ng như trư ng bi n thiên trong không gian và th i gian (hình chèn vào phía dư i).

Tuy nhiên, nh ng ti n b t ư c trong vài năm v a qua cho th y có th s có ánh sáng cu i ư ng h m. M t s ph i h p c a các thí nghi m th h k ti p, lí thuy t và chương trình máy tính s s m ưa các nhà nghiên c u vào giai o n ch p nh n, và ph n kh i hơn n a là s hi u bi t và ánh giá úng b n ch t c a vũ tr ang gia t c c a chúng ta H c cách i Trong 10 năm k t khi phát hi n ra s gia t c vũ tr , các nhà v t lí ã h c ư c cơ s c a cách i và nói. Ph n nhi u trong s này là xác nh “phương trình tr ng thái” cho năng lư ng t i. Einstein ã ch ra r ng ngoài kh i lư ng, m i d ng năng lư ng u óng góp cho h p d n. c bi t, thuy t tương i r ng tiên oán r ng cư ng c a l c hút h p d n b chi ph i b i s k t h p nh t nh c a m t năng lư ng, ρ, và áp su t p, dư i d ng: ρ + 3p. Tuy nhiên, n u áp su t là âm (như

© hiepkhachquay

4

khi hai v t phân cách nhau b ng các lò xo cu n l i ch ng h n), s k t h p này có th có giá tr nh hơn không, như v y ã chuy n h p d n t l c hút thành l c y. Vì th , các nhà v t lí thư ng nh nghĩa phương trình tr ng thái dư i d ng w = p/ρ, trong ó w nh hơn – 1/3 gây ra s gia t c vũ tr . H ng s vũ tr Einstein tương ng v i w = - 1, vì tình hu ng trong ó áp su t b ng và i v i m t năng lư ng là cách duy nh t thu ư c m t năng lư ng c nh t không thay i trong không gian và th i gian, như Einstein v n nghĩ. Nhưng trong n l c tìm hi u b n ch t và ngu n g c c a năng lư ng t i, các nhà nghiên c u ã ti n xa kh i nh ng phương trình tr ng thái ơn gi n nh t này và nghiên c u nh ng giá tr khác c a w và nh t là hi n nay ang tìm cách hi u các tính ch t c a năng lư ng t i là hàm c a th i gian, w(t). Nh nh ng d li u thu th p qua nh ng quan sát trên m t t và trên không gian trong m t th p niên v a qua, chúng ta bi t r ng w t m c trung bình trong 7 t năm v a qua – t khi vũ tr có phân n a kích thư c hi n nay c a nó – trong vòng 10% h ng s vũ tr Einstein, w = -1. Th i kì gia t c có l b t u kho ng 5 t năm trư c, trư c ó năng lư ng t i còn hi m nên l c h p d n th ng tr và làm ch m d n s dãn n c a vũ tr (t c là s gi m t c vũ tr ). Hi u bi t c a chúng ta v vi c năng lư ng t i th t ra phát sinh như th nào và nó có bi n thiên theo th i gian hay không thì khiêm t n hơn nhi u l m. Ví d , trư c gi m i ngư i chúng ta có th k t lu n r ng w không bi n thiên nhi u hơn hai l n trong 7 t năm v a qua. Thách th c hi n nay là bi n s hi u bi t c a chúng ta v w thành phép o chính xác, v i sai s c 2%, và bi t nó bi n thiên như th nào theo th i gian n chính xác t t hơn 10%. Khi ó, chúng ta s có nhi u ch d n hơn v n n v t lí m i chi ph i vũ tr c a chúng ta. M t phương pháp thu ư c k t qu này là thu th p nhi u lo i d li u hơn n a b ng các d ng c kh o sát vũ tr tr c ti p và ã bi t rõ. D dàng th y vi c thu th p thêm nhi u lo i d li u hơn so v i hi n nay chúng ta có là không , chúng ta c n ph i quan sát các sao siêu m i và thiên hà n m sâu hơn n a trong không gian và nh ó là nhìn xa hơn n a ngư c dòng th i gian. Chúng ta cũng c n ph i có th tách bi t rõ ràng hơn nhi u so v i hi n nay nh ng tính ch t ích th c c a vũ tr t s không hoàn h o trong nh ng quan sát c a chúng ta. Ch ng h n, m t sao siêu m i có th xu t hi n trư c m t chúng ta dư i d ng m t i vì nó n m quá xa ho c ánh sáng c a nó b tán x b i b i trong thiên hà nơi nó cư trú, và th u kính h p d n là vì s làm lu m hình nh c a kính thiên văn do b u khí quy n c a Trái t. Do nhi u tính ch t c a năng lư ng t i b hòa l n v i các i lư ng khác, ch ng h n như m t v t ch t trong vũ tr , nên c n thi t ph i s d ng nhi u kĩ thu t quan tr c khác nhau. Hơn n a, do năng lư ng t i v a nh hư ng tr c ti p lên các kho ng cách vũ tr v a nh hư ng gián ti p lên s phát tri n c a các thiên hà và các c m thiên hà (vì th t khó cho các c m kh i lư ng phát tri n n u như không gian xung quanh chúng b kéo nhanh ra xa nhau), nên kĩ thu t b sung cũng có th giúp tr l i nh ng câu h i quan tr ng v mùi v c n thi t c a n n v t lí m i. ây có th là m t thành ph n v t lí m i, ví d như năng lư ng trư ng lư ng t , cái nh hư ng n kho ng cách vũ tr và s phát tri n thiên hà theo cách gi ng nhau, hay m t quy lu t v t lí m i m r ng thuy t h p d n Eíntein, cái nh hư ng n kho ng cách và s phát tri n thiên hà theo ki u khác nhau.
© hiepkhachquay 5

N u nhìn vào b n ghi v t tích phát hi n n n v t lí m i c a các nhà thiên văn, chúng ta có th th y t i sao chúng ta c n có nh ng quan sát m i gi i quy t v n . Nan c a th k 18 v chuy n ng c a các hành tinh nhóm ngoài h M t Tr i ã ư c gi i quy t b ng cách thêm m t thành ph n v t ch t m i – ó là H i Vương tinh, phát hi n ra năm 1829. Nan c a th k 19 v chuy n ng c a hành tinh nhóm trong, Th y tinh, m t khác, ã ưa n s m r ng thuy t h p d n Newton: thuy t tương i r ng. Nan c a th k 20 v chuy n ng c a các sao trong các thiên hà có kh năng s ư c gi i quy t b ng vi c khám phá ra m t thành ph n m i – các h t v t ch t t i, m c dù cho n nay chúng ta chưa h phát hi n ra chúng. i v i v t ch t t i, hi n nay là v n c p thi t nh t trong vũ tr h c, bí n c a thành ph n m i cùng v i quy lu t m i ch có th k t lu n thông qua nh ng nh ng thí nghi m ư c lên k ho ch c n th n. Chuy n hư ng sang vũ tr sơ khai Có b n kĩ thu t th c nghi m ch y u s cho phép chúng ta soi ánh sáng lên bí n c a năng lư ng t i. u tiên là tìm nh ng g n sóng trong s phân b c a các thiên hà, chúng phát ra trong nh ng dao ng âm h c c a v t ch t baryon tính (t c là v t ch t thông thư ng) khi nó liên k t v i b c x n n vũ tr trư c khi v t ch t và b c x tách riêng ra. Gi ng như nh ng chi c lá (baryon) trôi n i trên m t h (b c x n n), các g n sóng trong nư c ư c nh n ra hình nh nh ng chi c lá. Vì chúng ta ch có th o bư c sóng c a nh ng g n sóng t hình m u dao ng nhi t trong n n vi sóng vũ tr , nên chúng ta có th so sánh chúng v i nh ng quan sát v hình m u thiên hà trên b u tr i xác nh kho ng cách n nh ng thiên hà này.

V tinh Planck là m t trong s vài d án m i s soi ánh sáng lên năng lư ng t i b ng vi c nghiên c u n n vi sóng vũ tr .

Do ch có 1/6 toàn b v t ch t là có baryon tính, trong khi ph n còn l i trong d ng th c có ph n t i hút h p d n nhưng không c p ôi v i ánh sáng (gi ng như á trong h không b nh hư ng b i chuy n ng c a nư c), nên hình nh dao ng baryon tính huy n o hơn nhi u so v i các thăng giáng nhi t chúng ta

© hiepkhachquay

6

nhìn th y ngay trong n n vi sóng b ng các thi t b kh o sát như WMAP. Tuy nhiên, năm 2005, Cu c kh o sát b u tr i kĩ thu t s Sloan, ti n hành trên d li u thu th p b i m t chi c kính thiên văn 2,5 m t New Mexico nhìn ngư c tr l i 4 t năm, ã phát hi n ra các g n sóng baryon y u. Th t v y, như ã nói ph n u, th c t hình nh thiên hà phù h p v i mô hình tương thích ng h cho khám phá ra vũ tr ang gia t c. c i ti n chính xác c a nh ng phép o, bây gi chúng ta c n m r ng nh ng kh o sát thiên hà như th n th tích l n hơn nhi u. B t u vào năm 2009, Cu c kh o sát b u tr i dao ng baryon ư c lên l ch trình b t u kh o sát m t ph n tư b u tr i n l ch z = 0,8, khi vũ tr phân n a tu i c a nó hi n nay, cũng như m t lát m ng b u tr i kho ng z = 2,5 khi nó vào 1/6 tu i c a nó hi n nay. ( l ch là do s tr i ra c a ánh sáng khi vũ tr dãn n và nh ó mang l i m t s o kho ng cách: z = (λobs – λ0)/λ0, trong ó λobs là bư c sóng c a ánh sáng phát hi n và λ0 là bư c sóng c a ánh sáng khi nó phát ra) Thí nghi m Kính thiên văn năng lư ng t i Hobby—Eberly (HETDEX) theo k ho ch b t u quan sát vào năm 2010, s t p trung vào lát m ng th hai này m t cách chi ti t hơn. Phương pháp dao ng - âm h c – baryon ch y u nh y v i m t v t ch t c a vũ tr . ây là vì nh ng phép o như th c n m t s so sánh gi a kích thư c quan sát th y c a nh ng g n sóng âm h c v i kích thư c mong i t n n vi sóng vũ tr , chúng phát ra trong th i kì khi mà s c hút h p d n t phía v t ch t ph i chi m ưu th so v i s c y h p d n t năng lư ng t i. Tuy nhiên, khi k t h p v i nh ng quan sát sao siêu m i, i u này gi vai trò quan tr ng trong vi c tách m t v t ch t kh i các tính ch t năng lư ng t i. Kĩ thu t th hai x lí năng lư ng t i là nghiên c u chính n n vi sóng vũ tr . Nhi t và quy mô không gian c a các ch m nóng và l nh trong bi n b c x i n t này mang l i m t công c thăm dò tráng l c a vũ tr nguyên th y ch ng 360.000 năm sau Big Bang. Vì vũ tr sơ khai ph i b v t ch t th ng tr , v i m t ít năng lư ng t i, nên n n vi sóng ph n ánh tương i ít tr c ti p v tính ch t c a năng lư ng t i. Nhưng, gi ng như dao ng âm h c baryon tính, nó gi m t vai trò quan tr ng trong vi c tách riêng ra vai trò c a m t v t ch t. Ngoài nh ng d li u ang tri n khai t WMAP và nh ng thí nghi m trên m t t, m t th h m i c a các thí nghi m n n vi sóng vũ tr , như Clover, EBEX, PolarBear, QUIET và Spider – s xây d ng t i sa m c cao Amataca Chile ho c bay trên khí c u – ư c mong i mang l i d li u t năm 2008 n 2010. Nh ng q này – không tính n d li u t v tinh Planck, s ư c phóng lên trong năm 2008 – s cho phép chúng ta o s phân c c c a b c x vi sóng vũ tr và có l cho phép chúng ta s d ng m t lo i th u kính h p d n y u, kĩ thu t th tư ư c trình bày ph n sau, tim ra nhi u hơn v năng lư ng t i. B c x vi sóng vũ tr cũng mang l i “ánh sáng ph n h i” phát hi n ra các c m thiên hà qua “cái bóng” c a chúng khi các photon vi sóng tán x kh i các electron nóng b ng trong lõi thiên hà. ư c g i là hi u ng Sunyaev–Zel'dovich, m t vài nhóm nghiên c u hi v ng s d ng ư c hi u ng này o kích thư c c a các c m thiên hà và do ó kho ng cách c a chúng nh m nghiên c u năng lư ng t i. Các thí nghi m như ACT và APEX-SZ Chile và Kinh thiên văn Nam C c ch m i b t u ho t ng th theo cách ti p c n này.
© hiepkhachquay 7

Thăm l i sao siêu m i Phương pháp tr c ti p nh t o s dãn n vũ tr gi ng như kĩ thu t ã ư c s d ng phát hi n ra năng lư ng t i giai o n th nh t: quan sát sao siêu m i “lo i Ia” xa. áng chú ý là toàn b nh ng phép o v nh ng ngôi sao ang bùng n này cho th y chúng có cùng sáng chu n hóa b t ch p chúng x y ra ngày hôm qua hay 10 t năm trư c ây ( sáng n i t i c a chúng có th bi n thiên, nhưng m t khi tính n th i gian cho ánh sáng c a chúng t c c i và m d n, thì sáng c a chúng có v khá chu n). Như v y, sáng o ư c c a sao siêu m i – có th nhìn vào chi u sâu c a vũ tr - cho chúng ta bi t chúng cách bao xa. Vi c khám phá ra vũ tr ang gia t c h i 10 năm trư c là d a trên quan sát c a vài tá sao siêu m i, nhưng k t ó các nhà nghiên c u ã o ư c vài trăm và thu ư c m t b c tranh thô c a 10 t năm v a qua c a s dãn n vũ tr . Ti n b hơn n a trong vũ tr h c sao siêu m i yêu c u nh ng phép o chính xác và chi ti t hơn n a v kho ng th i gian tr n v n này. Vi c này gi ng như cách ngư i ta xây d ng b c tranh khí h u c a Trái t b ng cách nghiên c u các vân cây, v i các vân r ng hư ng t i m t năm m hơn. Nh m thu ư c b c tranh khí h u rõ ràng nh t, ngư i ta không ch c n kh o sát nhi u cây hơn mà còn thu th p d li u t các lo i cây khác nhau trong nh ng môi trư ng khác nhau nh m mang l i s hi u bi t chính xác hơn.

S d ng các phép o vũ tr h c, chúng ta có th l n theo kho ng cách tăng d n gi a các thiên hà như m t hàm c a th i gian – t c là bi u ti n hóa c a s dãn n c a vũ tr ngư c dòng th i gian t hi n t i (t i th i i m 0 và kho ng cách t b ng 1) hay xuôi dòng th i gian tính t Big Bang (kho ng cách b ng 0). K t h p nh ng kĩ thu t quan tr c khác nhau, như sao siêu m i, th u kính y u và dao ng baryon, cho phép các nhà thiên văn l p bi u m t ngư ng r ng c a l ch s vũ tr và ki m tra k t qu c a phương pháp này so v i phương pháp khác nh m thu ư c s hi u bi t rõ ràng hơn v b n ch t c a vũ tr ang gia t c.

© hiepkhachquay

8

Trong tương lai trư c m t, nh ng kh o sát ví d như Xư ng Sao siêu m i lân c n s nghiên c u sao siêu m i t úng 1 t năm g n ây nh t chi ti t m t cách tài tình, còn Panstarrs b t u ho t ng trong năm 2008 Hawaii và Cu c kh o sát Năng lư ng t i vào năm 2010 Chile s kh o sát ngư c dòng th i gian kho ng ch ng 7 t năm, dù là kém chi ti t hơn. Tuy nhiên, s khó mà phân bi t các mô hình khác nhau cho năng lư ng t i cho n khi m t thí nghi m k t h p ư c nh ng i lư ng t t nh t c a t ng lo i kh o sát: nói cách khác, ó là m t s xem xét chi ti t cao t n sao siêu m i trong toàn b th i kì năng lư ng t i nh hư ng n vũ tr . i v i các ngu n phát xa, ánh sáng b l ch sang bư c sóng h ng ngo i g n, nên m c tiêu này yêu c u m t ài quan sát trên không gian. Năm 1999, Thi t b kh o sát Sao siêu m i/Gia t c (SNAP) ư c xu t nh m th c hi n m t s so sánh “cây v i cây” chi ti t cho ch ng vài ngàn sao siêu m i ang m r ng trong 10 t năm qua. NASA và B Năng lư ng Mĩ ã ng ý ti n hành S m nh Năng lư ng t i chung, và hi n nay có thêm ít nh t là hai xu t n a. ó là Kính thiên văn không gian Năng lư ng t i (Destinv), thi t b s nghiên c u sao siêu m i và th u kính y u, và Kính thiên văn V t lí Năng lư ng t i tiên ti n (ADEPT), s nghiên c u các dao ng âm h c baryon và sao siêu m i. C hai u ang c nh tranh qu tài tr v i SNAP, và s m nh thành công s m nh t s là vào năm 2014. Vũ khí cu i cùng mà chúng ta có x lí năng lư ng t i là th u kính h p d n y u, bao g m vi c o hình nh u n cong ánh sáng phát ra b i nh ng thiên hà xa do trư ng h p d n c a nh ng s t p trung kh i lư ng ví d như các thiên hà trên ư ng truy n ánh sáng. Tư ng tư ng m t ai ó c m m t th u kính gi a b n và m t b c tư ng ph m t l p gi y dán tư ng có hoa văn, s méo hình s ph thu c c vào s c m nh c a th u kính l n kho ng cách t nó n hai m t b n và b c tư ng. Do ó, th u kính y u kh o sát năng lư ng t i v a tr c ti p thông qua vi c kéo căng kho ng cách v a gián ti p thông qua kh i lư ng c a các c m thiên hà, vì s dãn n càng nhanh thì càng khó cho l c h p d n hút v t ch t l i v i nhau. Khi xem xét ng th i, nh ng cu c kh o sát l n nh t và sâu xa nh t m nh n hình nh trong ch ng m c kho ng 1/400 c a toàn b b u tr i, ch y u t d li u thu th p b i Kh o sát Kính thiên văn Canada-Pháp-Hawaii. Nh ng cu c kh o sát ch ng ch c l n l n hơn, n nh ng chi u sâu khác nhau, s ư c ti n hành trong vòng vài năm t i b i Kh o sát Kilodegree Chile, PanStarrs và Kh o sát Năng lư ng t i. Kính thiên văn Kh o sát Khái quát L n (LSST) m i trên m t t, b t u vào năm 2013 ho c mu n hơn, cũng ư c lên k ho ch kh o sát phân n a c a toàn b b u tr i, trong khi s m nh SNAP cũng bao hàm m t kh o sát th u kính y u trên không gian có th bao quát kho ng 1/10 b u tr i sâu và v i phân gi i cao. Nh ng d li u như th , nh t là khi ph i h p v i m t kh o sát kho ng cách thu n túy như kh o sát sao siêu m i, ph i có th mang l i nh ng phép ki m tra chính xác tính ch t c a năng lư ng t i – bao g m vi c làm sáng t nghi v n ch y u xem năng lư ng t i là m t thành ph n m i c a vũ tr hay là bi u hi n c a nh ng quy lu t m i c a s h p d n. ây là do s b cong ánh sáng ch p ư c b i th u kính h p d n y u b nh hư ng b i c s gia t c c a vũ tr l n cư ng h p d n, trong khi các kho ng cách sao siêu m i ch ph thu c vào s gia t c vũ tr - b t ch p nó b chi ph i b i s h p d n m i hay m t trư ng lư ng t m i. Ch b ng cách
© hiepkhachquay 9

s d ng c kh o sát kho ng cách như kh o sát sao siêu m i và kh o sát gia tăng như th u kính, chúng ta có th tách riêng ra nh ng nh hư ng này và khám phá ra ngu n g c v t lí th t s c a câu h i h t s c hóc búa c a chúng ta, s gia t c vũ tr . Tương lai sáng s a cho năng lư ng t i Trong 10 năm t i, chúng ta có th l c quan v nh ng ti n b trong s hi u bi t c a chúng ta v năng lư ng t i. Nh ng thí nghi m ph c t p th h ti p theo ang ư c thi t k s c i thi n áng k chính xác c a nh ng phép o năng lư ng t i s d ng nhi u kĩ thu t, ph n nhi u trong s ó b sung cho nhau và do ó ưa chúng ta g n hơn n vi c hi u bi t nh ng tính ch t c a năng lư ng t i. Trong th i gian 10 năm, chúng ta ph i có th xác nh phương trình tr ng thái n chính xác 2% và xem nó có bi n thiên hơn 10% hay không trong 10 t năm qua, ng th i cũng ki m tra xem n n v t lí m i bao hàm m t trư ng lư ng t m i hay m t lí thuy t h p d n m i.

M t trong nh ng khó khăn trong vi c tìm hi u ngu n g c c a năng lư ng t i là b t kì kĩ thu t nào kh o sát vũ tr cũng ph n h i câu tr l i k t h p các m ng thông tin khác nhau. May thay, nh ng kĩ thu t nh t nh có th k t h p mang l i câu tr l i có s c m nh hơn nhi u. Khi v th phương trình tr ng thái thông s cho năng lư ng t i, w, i lư ng o lư ng y “ph n h p d n” mà nó có, theo lư ng v t ch t có m t hi n nay, ΩM, v t ch t c u thành nên ph n còn l i c a vũ tr , chúng ta có th th y d li u hi n nay t kh o sát sao siêu m i (d i màu xanh dương), b c x n n vi sóng vũ tr (màu cam), và dao ng âm h c baryon (màu xanh lá) u cho góc khác lên b n ch t c a năng lư ng t i (vùng tô m hơn c a t ng màu bi u di n tin c y th i gian riêng 68% và vùng tô nh t hơn là tin c y 95% và 99%). Khi k t h p k t qu t c ba kh o sát này l i, chúng ta có th t ng t chú ý vào b n ch t c a năng lư ng t i. K t qu này ư c ch ra b ng vùng màu en nh chính gi a, cho th y r ng năng lư ng t i phù h p v i h ng s vũ tr Einstein cho b i w = - 1.

© hiepkhachquay

10

V i nh ng ti n b như th , chúng ta s có th ch c ch n chuy n sang giai o n ch p nh n n n v t lí m i c a vũ tr ang gia t c c a chúng ta. Có l chúng ta s còn nh n nh r ng nh ng câu h i hóc búa như t i sao năng lư ng t i t n t i và t i sao nó t n t i ngay lúc này có nh ng l i gi i ơn gi n b c l th gi ó tuy t p v n n v t lí cơ s . Nhưng chúng ta cũng không nên quên r ng lĩnh v c năng lư ng t i là r t tr , và có l chúng ta s còn có m t th i kì khám phá lâu dài và y hào h ng phía trư c trư c khi nó trư ng thành. Vi c tìm hi u phương trình tr ng thái cho năng lư ng t i cũng có th t ng t làm thay i s hi u bi t c a vũ tr v s ph n c a vũ tr . Ví d , s tăng t c liên t c s d n t i m t vũ tr ngày càng kém m c hơn và l nh l o hơn, v i ư ng chân tr i c a vũ tr nhìn th y ti n g n n xung quanh ngư i quan sát và cu i cùng l i cho chúng ta m t vũ tr th t s t i tăm. Nhưng s hi u bi t t t hơn v năng lư ng t i cũng làm phát sinh nh ng nghi v n sâu s c khác. N u như s dãn n tăng t c th t s là m t cánh c a m vào nh ng lí thuy t h p d n m i, ch ng h n, thì nó có th hé m nh ng chi u n gi u c a không-th i gian hay không ? Năng lư ng t i có hoàn toàn t i, tách r i v i v t ch t và các trư ng lư ng t khác hay không ? Có th nào phát hi n ra s co c m năng lư ng t i – m t b sung c n thi t cho b t kì s bi n i nào c a năng lư ng t i theo th i gian – hay không ? Và có hay không m t s bi n i có liên quan trong cái chúng ta cho là nh ng h ng s , ví d như h ng s h p d n Newton hay kh i lư ng c a electron ? Ti p theo câu tr l i cho nh ng câu h i nan gi i ó v b n ch t c a vũ tr c a chúng ta òi h i lí thuy t, mô ph ng và các quan sát liên t c ph i h p v i nhau. Trong cu c truy lùng năng lư ng t i, chúng ta s không th tránh kh i và hài lòng thu th p d li u và ng th i phát tri n s hi u bi t v vũ tr thiên văn v t lí quen thu c hơn: các sao, thiên hà, c m thiên hà, b c x n n vũ tr , neutrino và nh ng khám phá n nay v n chưa tư ng tư ng ra. Con ư ng phía trư c ang thách th c. Nhưng các nhà vũ tr có nh ng ý tư ng rõ ràng trong vi c th c thi nh ng kh o sát c i ti n nh m ti p t c s ti n b áng chú ý trong cu c cách m ng v t lí c a vũ tr ang tăng t c. Nghiên c u sao siêu m i B ng cách o s dãn n c a vũ tr s d ng các sao ang bùng n - sao siêu m i – làm v t ch th kho ng cách, các nhà khoa h c hi v ng tr l i ư c cho m t s câu h i cơ b n nh t c a s t n t i, ví d như vũ tr có vô h n hay không, nó có ti p t c dãn n mãi mã hay không, hay l c h p d n s có làm ch m s dãn n sao cho vũ tr cu i cùng s b t u co tr l i và sau cùng s k t thúc trong m t v “co l i l n” hay không. Sao siêu m i có ích v phương di n này vì chúng sáng n m c chúng có th ư c nhìn th y t trên Trái t này, cho dù là ánh sáng c a chúng ã truy n i 10 t năm trư c khi ch m t i chúng ta. Hơn n a, có m t h sao siêu m i nh t nh – g i là lo i Ia – mà t t c u t a sáng n giá tr c c i như nhau trư c khi b t u lu m i. Vì chúng ta bi t t c ánh sáng, nên chúng ta có th tính ư c bao lâu trư c ây nh ng v n này x y ra ơn gi n b ng cách o c c i sáng bi u ki n c a sao siêu m i ngày nay. Cái các nhà khoa h c c n nghĩ t i là sao siêu m i v i nhi u sáng bi u ki n, nói cách khác, nh ng sao này n m nh ng kho ng cách khác nhau tính t
© hiepkhachquay 11

Trái t. Sao siêu m i ch y u phát ra ánh sáng xanh bư c sóng ng n b kéo căng thành nh ng bư c sóng dài hơn, hơn khi vũ tr dãn n . B ng cách o kích thư c c a s “l ch ” này, ngư i ta có th xác nh kích thư c c a vũ tr khi v n x y ra tương i so v i kích thư c c a nó ngày nay. Cho dù là các nhà thiên văn Walter Baade và Fritz Zwicky ã xu t h i th p niên 1930 r ng m t phép o như th có th th c hi n ư c, nhưng sao siêu m i b t kì l ch cho trư c có nhi u sáng th t s , có nghĩa là ý tư ng ó héo mòn d n cho n gi a th p niên 1980 khi sao siêu m i lo i Ia ng u hơn ư c nh n ra. Nh ng ti n b trong kĩ thu t tính toán và công ngh camera cũng giúp làm tái sinh cách ti p c n này: nh ng camera m i nh t không ch nh y hơn nhi u so v i các t m phim ch p, mà còn là kĩ thu t s , nghĩa là hình nh c a chúng có th d dàng phân tích b ng máy tính. c bi t, ngư i ta có th tìm ki m sao siêu m i b ng cách quét qua các thiên hà trong m t êm.

Sao siêu m i, ví d như các sao này ch p b i Kính thiên văn vũ tr Hubble, sáng như các thiên hà và ư c r ng rãi o m c nhanh mà vũ tr ang dãn n .

D u v y, v n không ư c sáng t mãi cho n cu i th p niên 1980 thì sao siêu m i r t xa m i ư c tìm th y và nghiên c u khi ti n hành tìm ki m sao siêu m i. Th t v y, m t i nhà thiên văn an M ch, ng u là Hans NørgaardNielsen, ã ti n hành m t cu c truy lùng kh ng l tìm sao siêu m i t năm 1986 n 1988 mang l i ch m t sao siêu m i lo i Ia xa xôi; t hơn n a, nó ã vào giai o n lu m , sáng c c i c a nó ã qua. M t th p niên n l c là c n thi t làm r n ra v n , bao g m nh ng kĩ thu t m i tìm ki m và nghiên c u toàn b các nhánh c a sao siêu m i lo i Ia trư c khi chúng t n sáng c c i c a chúng. Trong các thuy t trình t i các h i ngh khoa h c vào u năm 1998 và qua nh ng bài báo công b vào cu i năm ó, hai i nghiên c u – i Tìm ki m Sao siêu m i Z cao ng u là Brian Schmidt n t trư ng i h c qu c gia Australia và D án Vũ tr h c Sao siêu m i ng u là m t trong hai tác gi c a bài vi t này (SP) – ã ưa ra nh ng k t qu r t b t ng . M c dù h ã c g ng o m c s dãn n vũ tr ch m d n, nhưng c hai i nghiên c u u tìm th y s dãn n vũ tr ang nhanh lên. th y sao siêu m i b l ch m t lư ng nh t nh, c hai i u th y c n ph i nhìn vào nh ng sao siêu m i m nh t hơn và xa hơn so v i mong i. Nói cách khác, vũ tr hi n nay ang dãn n nhanh hơn so v i trong quá kh .

© hiepkhachquay

12

Hi n nay, ã m t th p niên trôi qua, các nhà khoa h c v n không có ý ki n t i sao s dãn n vũ tr l i ang tăng t c. Có l nó là m t d u hi u cho th y thuy t tương i r ng c a Einstein s ph i ư c xét l i. Nhưng n u s gia t c là do cái g i là năng lư ng t i, thì chúng ta còn l i m t v n khó khăn không kém – c th là g n như ba ph n tư v t ch t trong vũ tr c u thành t th mà chúng ta ch ng bi t gì c . Năng lư ng t i • Phát hi n ra 10 năm trư c ây t nh ng quan sát sao siêu m i do hai i qu c t c l p th c hi n, s gia t c vũ tr là m t trong nh ng khám phá n i b t nh t trong vũ tr h c. • ng l c chi ph i s tăng t c vũ tr thư ng ư c gán cho “năng lư ng t i” – m t ch t không bi t, y h p d n và c u thành n 75% thành ph n kh i lư ng-năng lư ng c a vũ tr .

• D li u hi n nay cho th y năng lư ng t i có th là m t s lo i “h ng s vũ tr ”, do Einstein xu t l n u tiên vào năm 1917 và có m t cách gi i thích cơ lư ng t là năng lư ng chân không. • Nghi v n ch y u mà các nhà nghiên c u ngày nay i m t là năng lư ng th t s là m t h ng s vũ tr hay m t th gì ó khác còn l lùng hơn. Gi i quy t bài toán này bao g m vi c o phương trình thông s tr ng thái, w, chính xác hơn nhi u n a. • Nh ng phép o chính xác hơn c a sao siêu m i, các dao ng âm h c baryon tính, n n vi sóng vũ tr và th u kính h p d n y u s giúp tr l i câu h i này trong th p niên t i. • Năng lư ng t i cu i cùng có th l i cho vũ tr c a chúng ta toàn b s t i tăm b i vi c làm cho các v t th lùi xa kh i Trái t ngày càng nhanh hơn n a cho n khi chùng m khu t t m nhìn. c thêm v năng lư ng t i
R R Caldwell 2004 Dark energy Physics World May pp37–42 R R Caldwell and P J Steinhardt 2000 Quintessence Physics World November pp31—37 E V Linder 2007 Resource letter on dark energy and the accelerating universe arXiv:0705.4102v1 Am. J. Phys. at press S Perlmutter 2003 Supernovae, dark energy, and the accelerating universe Physics Today April pp53–60 A G Riess and M S Turner 2004 From slowdown to speedup Sci. Am. 290 62–67 H p d n và vũ tr ang gia t c: www.teachersdomain.org/resources/phy03/sci/ess/eiu/expand Universe Adventure: UniverseAdventure.org

Tác gi : Eric Linde và Saul Perlmutter hi n ang làm vi c t i trư ng h c California Berkeley, Mĩ.

i

Nguyên b n: Dark energy: the decade ahead (Physics World, tháng 12/2007) hiepkhachquay d ch An Minh, ngày 05/12/2007, 21:29:15
© hiepkhachquay 13

M T TƯƠNG LAI EN T I CHO VŨ TR H C
Lawrence M Krauss Cho dù v i nhi u quan sát ã ư c lên k ho ch trong th p niên t i, nhưng có m t s may r i th t s chúng ta s không bao gi hi u ư c b n ch t ích th c c a năng lư ng t i, như Lawrence M Krauss trình bày sau ây. Khám phá h i 10 trư c ây r ng s dãn n vũ tr ang tăng t c, ng ý r ng a ph n vũ tr c u thành t m t ch t y h p d n g i là năng lư ng t i, là m t trong nh ng quan sát n i b t nh t trong lĩnh v c vũ tr h c. M t vài nhà lí thuy t c a chúng ta h i vài ba năm trư c ây ã th t s tranh cãi r ng m t th gì ó gi ng như năng lư ng t i ph i t n t i – nguyên do là m t ch t như th có th gi i quy t s mâu thu n, ví d , trong nh ng phép o c a s t ng h p h t nhân Big Bang và tu i c a vũ tr . Nhưng quan sát tr c ti p c a s gia t c vũ tr thông qua nh ng phép o sao siêu m i xa ch ng minh cho toàn b c ng ng r ng hi u bi t c a chúng ta v s ti n hóa c a vũ tr c n ph i i tu l i.

Các phép o có l không bao gi ti t l v t ch t t i có th gi i thích ư c hay không b ng m t h ng s vũ tr .

Chúng ta không h có b t c l i gi i thích nào cho m t o ư c c a năng lư ng t i d a trên các lí thuy t cơ s c a chúng ta v v t lí h t cơ b n. Vì nh ng i u ki n ban u c a vũ tr có l ư c xác nh b i nh ng quy lu t cơ s như th , nên vi c tìm hi u xem năng lư ng t i là cái gì ch c ch n s bu c chúng ta ph i nghi v n s hi u bi t c a mình v nh ng th i kh c s m nh t c a Big Bang. ây là nguyên nhân vì sao ngư i ta l i quá hào h ng v i vi c c g ng và gi i quy t bí n c a ngu n g c l n b n ch t c a lo i năng lư ng kì l này, th năng lư ng hình như th m m không gian tr ng r ng. Tuy nhiên, v n là ch r t có kh năng nh ng quan sát tương lai – b h n ch b i c sai s th c nghi m và thi u s ch d n lí thuy t v th tìm ki m – s r i chút ít ánh sáng m i lên nh ng nghi v n h t s c quan tr ng này. Thay vì v y, có l chúng ta c n nh ng ý tư ng lí thuy t m i gi i quy t b n ch t c a năng lư ng t i, và chúng thư ng khí xu t hi n hơn nh ng quan sát m i.

© hiepkhachquay

14

S tiên oán ngư c

i

M c dù chúng ta không có m t lí thuy t cho phép mình tiên oán giá tr quan sát ư c c a m t c a năng lư ng t i, nhưng chúng ta th t s có m t ng c viên ti m năng cho ngu n g c c a nó: h ng s vũ tr h c. Do Einstein xu t vào năm 1917 là m t thu t ng b sung trong nh ng phương trình thuy t tương i r ng c a ông làm cho vũ tr có th tĩnh t i và vĩnh h ng (m t s khôn ngoan th nh hành th i ó), h ng s vũ tr là m t lo i “ph n h p d n” tràn ng p toàn b không gian. Tuy nhiên, k t th p niên 1960, m t thu t ng h ng s như th ã có tr c t lí thuy t khác. Cơ h c lư ng t , cùng v i thuy t tương i, ng ý r ng không gian tr ng r ng tràn y m t m hoang d i các h t o t t n và bi n m t nhanh n m c chúng ta không th tr c ti p phát hi n ra chúng ư c. Tuy nhiên, nh ng h t này l i v t tích có th o ư c lên m i th t kho ng cách gi a các m c năng lư ng nguyên t cho n l c Casimir y các t m kim lo i mang l i r t g n nhau. Ngư i ta có th trông i nh ng h t o này óng góp năng lư ng cho không gian tr ng r ng, thu ư c d ng th c gi ng h t h ng s vũ tr nguyên b n c a Einstein ã ưa n l c y vũ tr và do ó là m t vũ tr ang gia t c. D ng “năng lư ng chân không” này có tính y h p d n vì nó có áp su t âm b ng và ngư c d u l nv im t năng lư ng c a nó. Nói cách khác, t s áp su t trên m t năng lư ng – g i là “phương trình tr ng thái” thông s , w – có giá tr - 1. M t s gi i thích cơ b n, vi mô như th cho năng lư ng t i úng là cái các nhà vũ tr h c ang tìm ki m. Nhưng có m t cái b y gài l n: khi chúng ta n l c ư c tính l n c a năng lư ng chân không d a trên s hi u bi t hi n nay c a chúng ta v v t lí h t cơ b n, chúng ta thu ư c m t giá tr l n hơn 120 b c so v i giá tr o ư c! i u này có nghĩa là n u như năng lư ng t i tương ng v i m t h ng s vũ tr phát sinh t năng lư ng chân không khác không, thì có cái gì ó v cơ b n là sai l m v i s hi u bi t c a chúng ta v n n v t lí h t. M t khác, ngu n năng lư ng t i có l ch nh y l i h ng s vũ tr th i hi n t i, và có l nó là m t cái gì ó ph c t p hơn là bi n thiên như m t hàm c a th i gian. Th t v y, có th m t ngu n năng lư ng t i như th s bi n m t hoàn toàn vào m t lúc nào ó trong tương lai, i u ó có th ng ý r ng năng lư ng chân không cơ b n c a t nhiên chính xác là b ng không. Khi ó, chúng ta có th hi u m t giá tr như th , có l , là do m t s i x ng m i c a t nhiên tri t tiêu chính xác h t óng góp c a t t c các h t o. Nhưng v n là ch ó. Cách duy nh t chúng ta có th xác nh t các quan sát r ng năng lư ng t i không ph i là m t h ng s vũ tr là b ng cách nào ó o phương trình tr ng thái thông s , w, c a nó, và tìm th y nó không, hay ã t ng không, b ng – 1. N u giá tr o ư c không th phân bi t v i – 1 trong sai s th c nghi m, thì chúng ta không bi t i u gì h t vì năng lư ng t i có th là m t h ng s vũ tr hay m t th gì khác kém kì l hơn (ho c kì l hơn) hành x r t gi ng v i nó. Nh ng thách th c quan sát trong vi c phân bi t gi a nh ng k ch b n này ang h t s c thoái chí. Thách th c quan sát D li u hi n có cho th y – 1,2 < w < - 0,8, w r t g n v i giá tr h ng s vũ tr - 1. Nhưng vì không h có th lí thuy t nào ch d n chúng ta bi t w hóa ra có không b ng -1 hay không, ho c là hi n nay ho c là s m hơn trong l ch s vũ tr , chúng ta

© hiepkhachquay

15

bu c ph i cho phép kh năng w bi n thiên tùy ti n theo th i gian. Khi sai s lí thuy t này k t h p v i sai s h th ng kh dĩ c a quan sát – ví d do nh ng khó khăn trong vi c xác nh sáng tuy t i c a sao siêu m i – s th t khó nói phương trình tr ng thái c a năng lư ng t i có th t s b l ch kh i -1 hay không vào b t c th i i m nào trong quá kh . H i u năm nay, tôi cùng v i Dragan Huterer trư ng i h c Chicago và Kate Jones-Smith thu c trư ng i h c Case Western Reserve, tính ư c r ng cho dù là quan sát 3000 sao siêu m i ư c th c hi n v i chính xác phép o t t hơn chút xíu thôi so v i chính xác ã có trư c nay, thì s ràng bu c trên giá tr o có th c i thi n nhi u nh t là 2 l n m t khi sai s lí thuy t w ư c h p nh t vào. Nói cách khác, - 1,1 < w < - 0,9. Nhưng, vì m c ích l p lu n, chúng ta hãy nói r ng giá tr th t s c a phương trình tr ng thái thông s là w = - 0,96. Khi ó, cho dù chúng ta có kh năng c i thi n sai s hi n có w lên 10 l n b ng nh ng kĩ thu t ư c xu t ngoài vi c ơn gi n o sao siêu m i xa, giá tr w = - 1 s ch là hai l ch chu n kh i giá tr phù h p nh t (không th tương ng v i w = - 0,96). Th t không may, nh ng kho ng th i gian riêng như th thư ng xu t hi n trong v t lí và, trong khi g i ý, không kh ng nh là m t khám phá. i u này không có nghĩa là chúng ta s ph i t b các n l c o w. Nó ch có nghĩa là nhà quan sát s ph i làm vi c r t v t v làm gi m sai s h th ng, ví d , trong nh ng phép o sao siêu m i xu ng dư i m c hi n nay. Và d u cho các nhà th c nghi m làm ch ư c m t kì công như th , thì chúng ta ph i s ng ph i kh năng rõ ràng r ng vi c mang n s ti n b to l n – t c là tr l i ư c câu h i năng lư ng t i là m t h ng s vũ tr hay là m t cái gì khác – có kh năng n m ngoài t m v i th c nghi m c a chúng ta. M t th i i m r t c bi t N u như chúng ta không th tr l i câu h i này, thì kh năng chúng ta làm ch các mô hình trong n n v t lí h t cơ b n s b h n ch vì chúng ta không bi t năng lư ng t i là do năng lư ng chân không hay m t th gì khác. Nhưng s mù t t như th cũng s làm cho khó mà oán ư c tương lai lâu dài c a vũ tr . Th t v y, n u năng lư ng t i th t s là m t h ng s vũ tr , thì các nhà khoa h c cách nay 100 t hay ng n y năm s u m t h t b ng ch ng r ng chúng ta ang s ng trong m t vũ tr ang dãn n b năng lư ng t i th ng tr . ây là do khi ó s gia t c vũ tr s làm cho các thiên hà và sao siêu m i xa xôi lùi xa nhau t c l n hơn t c ánh sáng, vì th ưa nh ng v t ch th này c a ng l c h c vũ tr mãi mãi ra kh i t m nhìn.

Lawrence M.Krauss

Do ó, dư ng như chúng ta ang s ng trong m t th i kh c r t c bi t, y là th i gian duy nh t trong l ch s vũ tr chúng ta th t s có th suy lu n ra s t n t i
© hiepkhachquay 16

c a chính năng lư ng t i. Vì th , có l chúng ta không nên c m th y quá t i t n u như quan sát trong nh ng th p niên s p t i không cho phép chúng ta gi i mã bí n ngu n g c và b n ch t c a năng lư ng t i. Sau h t th y, thư ng thư ng thì chính các bí n ã gi các nhà khoa h c ti n lên, ti p thêm sinh l c cho các nhà lí thuy t ti p t c gi i thích v b n ch t t i h u c a th c t i và thúc y các nhà quan sát tìm ki m nh ng công c m i kh o sát nó. Tác gi : Lawrence M.Krauss, Giám c Trung tâm Giáo d c và Nghiên c u Vũ tr h c và Thiên văn v t lí t i trư ng i h c Case Western Reserve, Mĩ. Cu n sách m i ây nh t c a ông vi t v năng lư ng t i là Hiding in the Mirror. Nguyên b n: A dark future for cosmology (Physics World, tháng 12/2007) hiepkhachquay d ch An Minh, ngày 06/12/2007, 22:12:21

© hiepkhachquay

17

NĂNG LƯ NG T I
Robert P Crease Cu c i u gi a hai i nhà khoa h c phát hi n ra s dãn n c a vũ tr ang tăng t c cho th y th t khó như th nào vi c công nh n m t thành t u khoa h c thu c v ai – nh t là khi gi i Nobel có th ư c trao vào m t ngày nào ó, như Robert P Crease gi i thích. Khám phá c a hai i nhà khoa h c c l p cách nay m t th p niên r ng s dãn n c a vũ tr ang tăng t c là m t trong nh ng s ki n quan tr ng nh t trong lĩnh v c vũ tr h c nh ng năm g n ây. B n niên i c nh tranh gi a hai i – và vai trò mà các i th gi trong nh ng s ki n ti p theo – minh h a cho nh ng s nh p nh ng ch y u trong nét c trưng c a ti n b khoa h c, bao g m b n ch t c a khám phá, cách th c các thông cáo ư c th c hi n và khó khăn trong vi c công nh n thành t u. Th c hi n khám phá Câu chuy n khám phá ra vũ tr ang tăng t c b t u vào năm 1987 khi các nhà v t lí t i trư ng i h c qu c gia Lawrence Berkeley và trư ng i h c California Berkeley kh i ng D án Vũ tr h c Sao siêu m i săn tìm nh ng ngôi sao ang bùng n xa nh t nh, g i là sao siêu m i lo i Ia. H hi v ng s d ng các sao này tính ra, trong s nh ng th khác, t c ch m d n i c a s dãn n c a vũ tr . S gi m t c ư c ngư i ta trông i vì trong s v ng m t c a cái mà Einstein g i là h ng s h p d n – m t l c ph n h p d n, Λ, y v t ch t ra xa nhau – nhi u ngư i nghĩ r ng ΩM, lư ng v t ch t quan sát th y trong vũ tr ngày nay là m t ph n c a m t t i h n, là làm ch m l i mãi mãi s dãn n vũ tr , n u như không mang nó n m t s d ng l i sau cùng.

Vi c quy t nh ai là ngư i nh n ư c vinh quang là ngư i u tiên th c hi n m t khám phá khoa h c không ph i lúc nào cũng d dàng.

© hiepkhachquay

18

Saul Perlmutter, ngư i nghiên c u v các phương pháp t ng hóa vi c tìm ki m sao siêu m i lân c n là m t ph n c a lu n án ti n sĩ c a ông, cu i cùng tr thành lãnh o c a i nghiên c u. Trong các ng s c a ông có Gerson Goldhaber, m t nhà v t lí khác khá thông th o các kĩ thu t ghi nh v t lí h t. Vi c nh n ra các sao siêu m i phù du – xu t hi n b t ng và r i l i m t vài tu n sau ó – là c c kì khó khăn. Th t v y, cũng kho ng th i gian ó, các nhà nghiên c u an M ch, ng u là Hans Nørgaard-Nielsen ã m t hai năm tích c c tìm ki m sao siêu m i lo i Ia xa nhưng h ch làm ch ư c m t sao siêu m i duy nh t, 1988u. Hơn n a, các sao siêu m i ã qua vài tu n sau sáng c c i t i h n c a nó ư c dùng nh c sao siêu m i – và vì th không th dùng cho lo i phép o mong mu n. M t cách c l p, i SCP, khi ó ã m ư c g n n a tá nhưng các sao trong s ó bi n thiên theo năm tháng, ã phát tri n m t s phương pháp th c nghi m m i kh c ph c th thách và d án c a i ang ti n tri n. Trong s này có m t camera trư ng r ng m i có th quan sát nh ng thiên hà r t xa ch trong m t êm. Không gi ng như các nhà nghiên c u ngư i an M ch, i SCP tìm ki m sao siêu m i b ng phương pháp “hai l n thăm”, g m vi c ghi nh cùng m t khu v c c a b u tr i hai l n gi a hai chu kì trăng m i. Quan sát th hai ư c thi t k nh m khám phá m t nhánh ng c viên sao siêu m i v a t a sáng không có m t trong quan sát th nh t; sau ó i nghiên c u có th lên l ch trình ti p theo trên nh ng kính thiên văn khác nh m o nh ng sao siêu m i này m t cách chi ti t. Các nhà khoa h c SCP cũng ưa ra nh ng cách tân khác. Ví d , trong khi a s nhà thiên văn s d ng b c l n lôga cho sáng, thì i SCP s d ng các ơn v th c s c a thông lư ng và năng lư ng trong s li u th ng kê c a h . i cũng nghĩ ra phương pháp c i ti n “hi u ch nh K” cho sao siêu m i, trong ó các b l c khác nhau ư c s d ng b t ánh sáng l ch và l ch xanh. Phương pháp này th nh tho ng ư c dùng trong quá kh nghiên c u các thiên hà, nhưng bây gi nó ư c ch p nh n b i t t c các i nghiên c u sao siêu m i. Ban u, các thành viên c a i SCP, là nh ng ngư i tương i m i m , ã v p ph i, trong th gi i thiên văn c nh tranh kh c li t, vi c m b o th i gian liên t c nh ng chi c kính thiên văn hàng u quá t i như ài quan sát Cerro Tololo Chile. i nghiên c u ã m t vài năm hi u ch nh c n th n phương pháp c a mình, v t l n v i nh ng t th i ti t x u và tr ng i t phía y ban i u ph i chương trình trư c vi c dành th i gian kính thiên văn cho m t kĩ thu t chưa ư c ch ng minh. Trong nh ng phép o quang ph h c sau ó, i nghiên c u ã tìm ki m và nh n ư c s h tr t phía các nhà thiên văn v i nh ng chương trình ã ư c phê chu n. Năm 1992, cu i cùng các nhà nghiên c u ã tìm th y m t sao siêu m i – 1992bi – sao siêu m i xa nh t t ng ư c phát hi n lúc ó, và công b m t bài báo. Nó tr thành n ph m u tiên v m t sao siêu m i xa t ng ư c phát hi n s m o ư c sáng c c i c a nó. Nhưng không ph i thành công ngay t c th i. Ngư i ph n bi n c a nó, nhà thiên văn v t lí Harvard Robert Kirshner, cho r ng ông ã nhìn th y nh ng thi u sót mang tính khái ni m trong bài báo ó. Trong s nh ng th khác, ông không ng ý v i phương pháp x lí b i c a i SCP. (B i làm cho sao siêu m i có v m i và do ó trông xa hơn trên th c t và có kh năng bóp méo các k t lu n v vũ tr h c) Bài báo c a i SCP (Astrophys. J. 440 L41) không ư c xu t b n mãi cho n năm
© hiepkhachquay 19

1995, khi i nghiên c u cu i cùng thuy t ph c ư c nhà ph n bi n thâm niên n i ti ng th hai, Allan Sandage, r ng kĩ thu t c a i, bao g m vi c x lí hi u ch nh K m i l và không theo chu n, là áng tin c y và ông cho phép i nghiên c u không ph i lo l ng v b i vào lúc này. Năm 1995, nhóm SCP ã ưa ra u n các ng c viên sao siêu m i, tìm th y và ã o b y, và ch ng minh ươc s tho i mái và tính hi u qu c a phương pháp. Brian Schmidt (m t c u h c trò c a Krishner) ã chú ý, hi u rõ giá tr nh ng khó khăn mà i SCP vư ng ph i v i b i, cho r ng có nh ng cách x lí nó t t hơn cách i SCP ã s d ng, và ã tuy n thêm vài nhà thiên văn khác, thành l p m t i h p tác n a, g i là i Tìm ki m Sao siêu m i Z cao. “Liên t c không yên v i v n b i”, Schmidt nói v i tôi, “hơn h t th y, ưa n vi c thành l p i Z cao”. Schmidt cũng vi t r ng i cũng s d ng “s tinh thông trong vi c hi u bi t và o c sao siêu m i làm l i th c nh tranh [c a mình]”, nh t là i v i nghi v n b i òi h i ph i tinh t . Nh ng thành viên ch o khác bao g m Nicholas Suntzeff, khi ó Cerro Tololo, Kirshner và c u h c trò c a ông là Adam Riess, ngư i ã nghiên c u b i gi a các sao trong lu n án ti n sĩ c a ông. Alex Filippenko, m t chuyên gia qu c t v phân tích ph sao siêu m i, s m b nhóm SCP sang gia nh p i Z cao. Các nhà thiên văn Z cao nhanh chóng tìm ư c th i gian trên kính thiên văn Cerro Tololo. Tuy nhiên, i Z cao v n b b l i ng sau, và Krishner th m chí còn t h i không bi t nó có quá mu n so v i các nhà nghiên c u SCP. Nhưng nh ng i th c a nó không chú tâm “B u tr i là m t nơi to l n”. n. Như Goldhaber nh n nh

i SCP công b m t bài báo mô t kĩ thu t c a mình và s li u trên lo t u tiên trong s 7 sao siêu m i (1997 Astrophys. J. 483 565). Do v t th nh nên d li u có thanh sai s l n. Nó hư ng t i m t giá tr ΩM trong vũ tr là 0,88. giá tr m t, con s này g n m t cách trêu ngươi v i m t mô hình lí thuy t tương i ơn gi n, th nh hành khi ó, trong ó M = 1, cho th y r ng vũ tr ang trên lư i ng nh c a s co tr l i. Các nhà nghiên c u cũng bi t r ng con ư ng d n n câu tr l i cu i cùng n m ch yêu c u nhi u t p h p th ng kê hơn, và lưu ý trong bài báo c a h r ng 18 sao siêu m i khác ang ư c o. “L i m t l n n a, phép phân tích t p h p sao siêu m i l ch cao ti p theo c a chúng tôi s ki m tra và sàng l c nh ng k t qu này”, bài báo k t lu n. i SCP s m ưa thêm nhi u sao siêu m i vào trong phân tích c a mình, trong ó có 1997ap, sao siêu m i xa nh t t ng ư c phát hi n. Vì 1997ap n m quá xa ngoài không gian và d dàng o b ng Kính thiên văn vũ tr Hubble, nên nó nh hư ng m nh m lên phép phân tích. Khi i SCP h p nh t nó vào trong bài báo xu t b n tháng 1/1998 (Nature 391 51), s li u xu t giá tr cho ΩM nh hơn 0,88. Như bài bình lu n có liên quan trong s báo ó c a t Nature ã lưu ý, m t giá tr như th ng ý s t n t i c a m t h ng s vũ tr , n u như lí thuy t l m phát chu n c a s khai sinh ra vũ tr là chính xác. Vào ngày 7/10/1997 – m t tu n sau khi i SCP công b bài báo Nature c a mình – i Z cao c l p công b bài báo u tiên c a h , tác gi ng u là Peter Garnavich. Bài báo ó, xu t b n trong tháng 2/1998 trên t Astrophysical Journal (493 L53), cũng mang l i m t giá tr th p cho ΩM

© hiepkhachquay

20

Nhà lãnh o i Z cao Brian Schmidt (hình trên cùng, bên trái) b t tay v i nhà lãnh o nhóm SCP Saul Perlmutter h i u năm nay. Hình gi a là các thành viên c a i Z cao và hình dư i là các thành viên nhóm SCP.

Hai nhóm khá khác bi t, v i phong cách và truy n th ng chuyên môn ngư c nhau, hi n ang săn tìm các sao siêu m i xa – và hơn n a là t c gi m t c c a vũ tr . M i nhóm làm vi c cu ng cu ng, e ng i s có m t c a nhóm kia; ôi khi h còn s d ng th i gian trên kính thiên văn liên ti p nhau. Nhưng vì c ng ng sao siêu m i là nh và g n bó ch t ch v i nhau, nên s tác ng qua l i không th tránh kh i. “Chúng tôi chia s ý ki n hay c a t ng nhóm khác”, Schmidt nói. iZ cao giúp i SCP b ng vi c trao i th i gian s d ng kính thiên văn trong cơn kh ng ho ng l ch trình khai thác, và i SCP h tr i Z cao b ng cách o quang ph trong kho ng th i gian th i ti t x u và cung c p b n th o tính toán hi u ch nh K. Th t v y, m t vài n ph m theo năm tháng có tác gi bao g m các thành viên thu c c hai nhóm. Như m t i m chu n, c hai i s d ng cơ s d li u có giá tr c a sao siêu m i lo i Ia Z th p ư c biên so n b i m t i các nhà thiên văn Chile và Mĩ, g i là i Calan/Tololo – t t c các thành viên trong i (k c Suntzeff) k t ó ã gia nh p i Z cao. Trong khi ó, m t s thành viên c a i ngư i an M ch cũ gia nh p nhóm SCP.
© hiepkhachquay 21

S nh p nh ng ch m i b t Công b tin t c

u.

Mùa thu năm 1997, i SCP ã xây d ng s li u th ng kê c a mình, tìm ra 40 sao siêu m i xa. Các thành viên trong i ã làm vi c không ngh nh ng giai o n khác nhau c a phép phân tích. Thoáng nhìn vào nh ng g i ý cho vũ tr h c, trong s ghi chép c a ông, Goldhaber ã v th cư ng sao siêu m i theo l ch , t o ra cái g i là bi u Hubble. Ông lưu ý – như nh ng ngư i khác trong i cũng b t u ng v c – r ng d li u g i ý m t giá tr âm cho m t kh i lư ng ΩM. ây là m t k t qu vô lí ch có th làm cho có nghĩa b ng cách ưa vào m t h ng s vũ tr - m t l c y hư ng ra xa. Thành ra i u này g i ý r ng vũ tr ang tăng t c. M c dù d li u trong bài báo Nature c a i SCP, lúc y ang in n, ch a nh ng d u hi u c a m t h ng s vũ tr cho b i k ch b n vũ tr l m phát, nhưng bây gi d li u sinh ra b ng ch ng c a m t h ng s vũ tr mà chúng ta s ng hay không s ng trong m t vũ tr l m phát. G i ý này – bác b cách hi u c a bài báo trư c ây c a nó – làm tăng thêm m i quan tâm r ng bài báo c a i SCP ã gi i thích quá nhi u t m t kích thư c v t m u nh bé. Trong khi ó, i Z cao, Schmidt i t i n l c tìm ki m và khám phá sao siêu m i, v i Riess bây gi lãnh o vi c th m tra và phân tích s li u. S ghi chép trong phòng thí nghi m c a Riess t mùa thu năm 1997 cho th y ông cũng nhìn th y d u hi u c a s gia t c vũ tr dư i d ng kh i lư ng âm, và các thành viên Z cao cũng ưa ra m t bi u Hubble sơ b v i các v t th trong a h t ang tăng t c. Dù v y, trong cách trình bày ph thông, i nghiên c u v n theo thuy t b t kh tri, nói r ng “Chúng tôi không rõ!” v câu h i xem vũ tr ang tăng t c hay gi m t c. Sau ó n ra m t lo t s ki n, ý nghĩa c a chúng v n gây tranh lu n k ch li t b i nh ng cá nhân nh t nh hai nhóm. Goldhaber ưa ra bi u Hubble sơ b c a ông t i m t cu c h p nhóm SCP vào hôm 24/9/1997. Ng v c nhưng ph n ch n, các ng s c a ông b t u ki m tra chéo các chi ti t. Perlmutter và Goldhaber ưa s thông t c vào k t qu hi n t i c a h . Ngày 8 tháng 1 năm 1998, t i m t cu c h p c a H i Thiên văn h c Mĩ (AAS) th ô Washington, i SCP th c hi n trình di n quy mô l n l n u tiên c a d li u c a i trư c c ng ng khoa h c. i nghiên c u t ch c m t cu c th o lu n, phân phát tài li u h i ngh và trưng bày m t áp phích. B c áp phích ( t online t i http://www.supernova.lbl.gov/ và vào ngày 30/12/1998 trên arXiv.org preprint server) th o lu n các kĩ thu t và t p h p s li u. Nó bao g m m t bi u Hubble cũng như m t th ΩM theo ΩΛ (m t năng lư ng c a h ng s vũ tr ) g m m t hình gi ng như con m t bò cho th y b ng ch ng rõ ràng c a m t h ng s vũ tr . Trong k ch b n trư ng h p x u nh t, bi u v n ch ra xác su t không có h ng s vũ tr ch là m t cái uôi nh , trong trư ng h p kì l c a m t vũ tr có không gian cong nhi u và kh i lư ng r t th p. B c áp phích ghi “lưu các vùng riêng không bao hàm vũ tr l m phát ‘mô hình chu n’ không có h ng s vũ tr ”. Nó cũng c nh báo r ng “vùng riêng ư ng t nét bên ph i th bi u

© hiepkhachquay

22

di n ư c tính sơ b c a chúng tôi v sai s h th ng này… C n thêm nh ng phân tích khác làm gi m sai s này. n ph m công b c a i nghiên c u – mang t a “Các sao ang bùng n xa báo hi u s ph n c a vũ tr ” – t p trung vào khám phá r ng vũ tr s không co tr l i. T i m t cu c h p báo y , m t nhà lí thuy t ã ư c m i n và gi i thích v i cánh nhà báo h ng s vũ tr là cái gì và t i sao nó l i quan tr ng. M t vài phóng viên ã ưa tin. M t ngư i là James Glanz c a t Science, ngư i vi t bài báo t a “Các sao ang bùng n hư ng t i m t l c y vũ tr ”. M t ngư i khác n a là Charles Petit, ngư i có câu chuy n trên trang nh t t San Francisco Chronicle s ra ngày hôm sau mang dòng tít “Các nhà khoa h c nhìn th y s tăng trư ng vũ tr b c phát” và là ngư i có câu chuy n “M t vài s th t l p lánh như sao và ph bi n” trên t US News & World Report m t vài ngày sau ó vi t v báo cáo c a các nhà thiên văn v “s dãn n tăng t c” c a vũ tr . “N u như nó hi n nhiên v i tôi, thì nó cũng hi n nhiên i v i m i nhà vũ tr h c” Petit nói v i tôi. “Tôi th t r t ng c nhiên khi nó không tr thành m t câu chuy n to hơn”. Tuy nhiên, các phóng viên khác không nh n ra cái Petit có, và ch ưa tin r ng vũ tr s dãn n n vô cùng. Vi c ưa ra sai s h th ng c a nó có th khi n các phóng viên nghĩ r ng câu tr l i cu i cùng có l không bao gi có ư c. Như Glanz ã trích l i Perlmutter như sau: “[Ông ta] c nh báo r ng nhóm ông v n ang hi u ch nh cho s m i có th có c a ánh sáng do b i và các k t lu n có kh năng v n còn thay i”.

Nghiên c u sao siêu m i xa cho th y s dãn n c a vũ tr ang tăng t c. Bi u này bi u th h ng s vũ tr ( Λ) theo lư ng v t ch t quan sát th y trong vũ tr là m t hàm c a m t t i h n ( M). D li u cho m c tin c y 68,3% (màu ), 95,4% (màu xanh lá cây) và 99,7% (màu xanh dương), v i ư ng li n nét là s li u do i Tìm ki m Sao siêu m i Z cao s d ng (A G Riess et al. 1998 Astron. J. 116 1009) và ư ng t nét là s li u s d ng b i D án Vũ tr h c Sao siêu m i (S Perlmutter et al. 1999 Astrophys. J. 517 565).

Trong khi ó, Schmidt và Riess ang tranh lu n v nh ng k t qu sơ b c a h . H hoàn thành phân tích c a h vào hôm 08/01/1988, ngày h p AAS – không k p ưa ra công b , và không h bi t cái i SCP s trình bày. M t vài ngày sau cu c h p, các nhà nghiên c u Z cao b t u bàn lu n s li u c a h v i tư cách toàn i. Riess, k l y v vào hôm 10/01/1988 và ã phân tích s li u trong kì trăng m t c a ông, g i thư i n t cho các thành viên còn l i c a i nghiên c u hai ngày sau
© hiepkhachquay 23

ó r ng “s li u òi h i m t h ng s vũ tr khác không! Hãy ti p c n nh ng k t qu này không ph i b ng trái tim hay cái u c a b n mà là v i ôi m t c a b n”, l i thêm r ng “k t qu th t quá b t ng , th m chí gây s c”. Nh m c nh tranh, i Z cao gi riêng k t lu n c a mình chưa ưa ra công b chính th c – hãy th n tr ng v i vi c gào lên “Tr i ơi!”, Riess nói. Riess bông ùa trong thư i n t c a ông v “ngáo p LBL ch y loanh quanh” và thôi thúc các c ng tác viên c a ông “làm vi c th n tr ng và hi u qu , và có kh năng rùa s u i k p th ”. Tinh th n c a i Z cao m t ph n n m lòng t tin vào kh năng c a mình x lí các hi u ch nh b i – lu n án năm 1996 c a Riess v tài ó ã giành gi i thư ng – và vào s hoài nghi c a h r ng i SCP s không có m t chi n lư c y x lí v n ó. i cũng có m t b s li u nh hơn v sao siêu m i phân tích: 10 phân tích tr n v n và 4 sao siêu m i “thoáng qua” (các sao có d li u y u hơn), c ng v i 2 ã công b trư c ó t công trình c a i SCP, trong ó có 1997ap (m c dù trong công b sau ó nó không ư c nh n d ng rõ ràng như th ). Vào ngày 18 tháng 2, t i H i th o Năng lư ng t i Marina Del Rey, California, Goldhaber và Perlmutter ã th o lu n k t qu c a i SCP. i theo sau h là Filippenko, ngư i ã r i kh i nhóm SCP vài năm trư c ó. Filippenko công b k t lu n c a nhóm Z cao r ng vũ tr ang dãn n t c ngày càng tăng. Con rùa (Z cao) th t s ã b t k p chú th r ng (SCP) ngay khi các bài báo ư c nh c t i. Chưa y m t tháng sau, i Z cao công b m t bài báo chi ti t v 16 sao siêu m i c a mình (10 ã phân tích tr n v n, 4 thoáng qua và 2 sao siêu m i SCP) v i t a rõ ràng “B ng ch ng quan sát t sao siêu m i cho m t vũ tr ang tăng t c và h ng s vũ tr ” trên t Astronomical Journal. Bài báo ư c xác nh n, ăng tr c tuy n vào tháng 5 và xu t b n vào tháng 9 năm 1998 (A G Riess et al. Astron. J. 116 1009). i SCP m t lâu hơn m i hoàn thành m i phép phân tích v 42 sao siêu m i c a h , và công b m t bài báo vào ngày 8 tháng 9 năm 1998. Theo truy n th ng v t lí t t a ngây ngô cho nh ng bài báo công b nh ng khám phá k ch tính, nó ư c t u là “Các phép o omega và lambda t 42 sao siêu m i l ch cao”. Nó ư c ăng tr c tuy n vào tháng 12 năm 1998 và xu t b n vào tháng 6 năm 1999 (S Perlmutter et al. Astrophys. J. 517 565). Gi i thư ng công nh n B ng ch ng k t h p cho m t h ng s vũ tr t hai i ã thuy t ph c a s c ng ng khoa h c v i t c ngo i h ng i v i m t khám phá m i k ch tính và b t ng . Tháng 3 năm 1998, t i Fermilab, các thành viên c a hai nhóm thuy t trình trư ng h p c a h ; và cu i cùng, các thành viên ch t a ư c yêu c u giơ tay bi u quy t n u h tin h ng s vũ tr là t n t i. M t s lư ng r t l n trong h ã giơ tay. Tháng 12 năm 1998, t p chí Science ã b u ch n công trình ó là m t t phá c a năm. Năm 2001, m t nghiên c u (có th gây tranh cãi v m t phương pháp lu n) ti n hành t i i h c Princeton b i Richard Gott và các ng s (Astron. J. 549 1) nh n m nh r ng s tin c y vào nh ng lo i k t qu b t ng này ph thu c nhi u vào vi c có s lư ng th ng kê th c hi n m t phép o có s c m nh, và qu quy t r ng s li u c a i SCP ã hoàn thành m c tiêu này. M i m t trong hai bài báo mang tính khám phá – bài báo năm 1998 c a Riess, và bài báo năm 1999 c a Perlmutter – nh n ư c hơn 3000 trích d n tính cho n nay.

© hiepkhachquay

24

Trong vòng hai năm khám phá, nh ng thí nghi m khác ã lo i tr kh năng ư c nh c t i trong b c áp phích h i tháng 1 năm 1998 c a i SCP v m t s k t h p c a không gian cong n m c kinh ng c, kh i lư ng th p và s thông ng c a nh ng thành ki n mang tính h th ng có th m ra kh năng không có h ng s vũ tr : các thí nghi m n n vi sóng vũ tr cho th y không gian không ph i cong sít sao, còn nh ng phép o c m thiên hà g i ý r ng kh i lư ng vũ tr không ph i là th p. K t ó, công trình ó liên t c làm mưa làm gió v i nh ng gi i thư ng có uy tín. Perlmutter giành gi i thư ng E O Lawrence năm 2002, gi i thư ng Feltrinelli năm 2005 và cùng chia s gi i thư ng Shaw năm 2006 v i Schmidt và Riess. Gi i thư ng Warner năm 2003 và gi i thư ng Sackler năm 2004 n v i Riess, còn gi i Padua năm 2005 ư c trao cho Perlmutter chung v i Schmidt. Gi i thư ng vũ tr h c Gruber năm 2007, t ng tr giá 500.000 ôla, ư c chia cho Perlmutter và Schmidt m i ngư i m t ph n tư, và m i ph n tư còn l i trao cho các thành viên c a m i i nghiên c u. K t ó, các nhà lãnh o c a i SCP và Z cao làm vi c hòa nhã và êm ái cùng nhau. Perlmutter và Schmidt công b m t bài báo phê bình chung v lĩnh v c ó trong năm 2003 (arXiv:astro-ph/0303428v1), và Perlmutter và Riess cũng làm i u tương t trong năm 1999. T i s ki n trao gi i Gruber, Perlmutter và Schmidt ã mang l i m t bu i nói chuy n vui v và c s c, s a ch a câu cú t ng trang chi u và r i èn ch laser t i lui như th nó là m t g y g truy n tay. Th nh tho ng, các cá nhân i Z cao cho in n nh ng kh ng nh ưu tiên d a trên b n th o c a nh ng n ph m sau cùng. Trong cu n sách Vũ tr phi mã c a ông, Krishner vi t r ng i Z cao hư ng l i t s cãi vã n ào mà i SCP t o ra v h ng s vũ tr , nhưng l i t t a d gây tranh cãi cho hai chương c a ông là “X lí trư c” và “X lí úng”. T ó, các nhà ng u và thành viên ch ch t c a nh ng chương trình h p tác – bao g m Goldhaber, Kirshner và Perlmutter – trao i thư t và thư i n t bàn lu n v niên i h c và ý nghĩa c a m t s s ki n. i m nh n Các nh lu t gi ng như th i xúc xích, b n càng ít bi t chúng c u t o t cái gì, b n càng quý tr ng s n ph m – và ngư i ta th nh tho ng b cám d phát bi u nh ng i u tương t c a nh ng khám phá khoa h c. Nhưng cách phát bi u khéo léo hơn s th c. Nó ph thu c vào s trông i c a con ngư i; nh ng ngư i th t s hi u ư c óc sáng t o nhân lo i không h khó khăn v i ý tư ng r ng m t tác ng khách quan có th phát tri n ra kh i th c ti n con ngư i b n th u. Khoa h c phát tri n sang n n t ng phong phú hơn, thoáng hơn và sâu s c hơn nhi u so v i nh ng hình nh giáo khoa c a quy trình c a nó xu t. C nh tranh không ph i là con ư ng duy nh t d n n khám phá, nhưng nh ng câu chuy n c nh tranh gi ng như th này bi u hi n c i m nh p nh ng c a quá trình này – ư c xem là b n ch t c a khám phá, thông cáo và ch ng nh n – theo ki u mà nh ng câu chuy n khác không có. Chúng xu t r ng nh ng chi ti t dư ng như không liên quan gì, ví d như ai nói cái gì v i ai và khi nào, có th nh hư ng m nh m n cách th c cá nhân và các i nghiên c u d n ra nh ng tìm ki m, th c hi n khám phá, và loan báo và công b k t qu . Hơn n a, nh ng câu chuy n c nh tranh có th cho th y r ng không ph i lúc nào m t khám phá cũng ư c nh rõ ngày tháng khi m t bài báo nh t nh ư c
© hiepkhachquay 25

công b , không ph i khi nó ư c loan báo trư c công chúng l n u tiên, hay khi nó ư c công b trư c công chúng m t cách tr n v n mà không h báo trư c. V y m t khám phá có th xác nh ngày t i ó m t thuy t trình rõ ràng ư c th c hi n trư c c ng ng khoa h c, hay có l trư c m t cu c h p nhóm chuyên gia ? Hay là m t khám phá ph i bu c ch t v i ngày tháng khi b ng ch ng u tiên xu t hi n trong s tay ghi chép trong phòng thí nghi m c a m t ngư i nào ó ? Nh ng câu chuy n như th cũng cho th y s nh p nh ng b n ch t c a thông cáo, nó khác nhau ph thu c vào ngư i ta ang nói v i các ng s , v i c ng ng khoa h c r ng l n hơn hay v i các phương ti n truy n thông. Có hay không cu c ch y ua n các phương ti n ó xem ai ưa ra b ng ch ng cho m t i u k t lu n và nh ng s báo trư c có th có, hay xem ai là k d t khoát ? Nh ng câu chuy n như th này cũng cho th y có th khó mà ch ng nh n gi i thư ng khi mà các i nghiên c u tác ng qua l i l n nhau. Câu chuy n này cũng v ch ra hình nh c a m t khám phá khoa h c là th gì ó xu t hi n cùng m t lúc, v i s rõ ràng và tr n v n, có th ư c công b v i s d t khoát và ch c ch n, như nh ng k lãng m n thái quá và l i th i. Nh ng khám phá xu t hi n d n d n t các s li u th ng kê không ư c t o ra cho nh ng dòng tít hay ho, nhưng có kh năng làm d y sóng tương lai. Khi và n u m t gi i thư ng Nobel cu i cùng ư c trao cho khám phá mang tính b t ng này, thì y ban Nobel s ph i thuy t ph c các v th m phán trư ng phái Solomon trong vi c quy t nh phân chia gi i thư ng như th nào, chia ph n nhi u nh t cho ba cá nhân trong hai i. i v i ph n nhi u trong c ng ng nh ã giúp i này hay i kia – ho c c hai – và tác ng c a s nh p nh ng, như a s thành viên các i u hài lòng trông th y, là chia u gi i thư ng ra. Nút th t cu i cùng trong câu chuy n c nh tranh kh c li t y k ch tính này có l là s tr trêu r ng lư ng r ng s ghi nh n cu i cùng trao cho c hai i – trên th c t là cho toàn b c ng ng sao siêu m i. Tác gi : Robert P Crease là trư ng khoa Tri t h c, i h c Stony Brook, và là nhà s h c t i Phòng thí nghi m qu c gia Brookhaven, Mĩ. Nguyên b n: Dark Energy (Physics World, tháng 12/2007) hiepkhachquay d ch An Minh, ngày 8 tháng 12 năm 2007, 20:37:00

Tài li u download t i http://www.thuvienvatly.com (http://home.1asphost.com/manhan101/ )

© hiepkhachquay

26

PH N ”CƠM THÊM”

Thuy t lư ng t và gi i thư ng Nobel
Robert Marc Friedman

Thành ki n cá nhân và s thi u hi u bi t c a y ban xét trao gi i Nobel khi n cho nhi u nhà tiên phong c a cơ h c lư ng t không ư c nh n gi i, mãi cho n khi phát hi n ra ph n v t ch t vào năm 1932. Năm 1933, gi i thư ng Nobel hình như cũng kém ph n quan tr ng i so v i cu c kh ng ho ng kinh t th gi i và s leo thang quy n l c c a ch phát xít, nhưng nhi u nhà v t lí v n gi cái nhìn th n tr ng hư ng v Stockholm. H c m th y hoang mang và tràn tr th t v ng trư c nh ng quy t nh trư c ó c a Vi n Hàn lâm khoa h c Hoàng gia Th y i n. Không có gi i thư ng cho ngành v t lí trong năm 1930, nhưng nh ng thành t u lí thuy t và th c nghi m trong th i gian g n y ã d n n cu c cách m ng mô t nguyên t b ng cơ ch lư ng t m i. Li u r i cu i cùng Vi n Hàn lâm có ch u công nh n nh ng thành t u này không ?

Các gi i thư ng Nobel cho th y l ch s th t ph c t p (Ngu n: Nobel Foundation)

Sau cùng, khi Vi n Hàn lâm công b quy t nh c a h vào tháng 11, k t qu làm m t s ngư i c m th y hài lòng, m t s t ra gi n d và m t s khác thì c m th y khó hi u. Gi i thư ng dành riêng cho năm 1932 trao cho m t mình Werner Heisenberg, cho “vi c sáng t o ra cơ h c lư ng t , mà nh ng ng d ng c a nó, không k n nh ng th khác, ã d n n vi c khám phá ra hình thái c trưng c a hydro”. Trong khi ó, gi i thư ng năm 1933 chia cho Erwin Schrödinger and Paul Dirac, cho vi c “khám phá ra hình th c h u ích m i c a thuy t nguyên t ”. Gi i thư ng Nobel dành cho cơ h c lư ng t t lâu luôn là tài mà nhi u ngư i bàn tán và d ngh . T i sao cũng nh ng nhà khoa h c này nhưng có khi m t ngư i m t mình m t gi i, có khi gi i thư ng l i chia cho nhi u ngư i, và t i sao lí do chính th c trao gi i l i linh tinh như v y ? Nói chung, quy t nh trao gi i năm 1933 ã mang n m t câu h i l n như r c tiêu lên c l ch s i thư ng và h c thu t c a n n v t lí hi n i: t i sao có quá ít gi i thư ng Nobel cho nh ng óng góp v m t lí thuy t ? Li u ây có ph i là làm theo di chúc c a Alfred Nobel, trong

1

ó ghi rõ r ng gi i thư ng ư c trao cho nh ng “khám phá hay phát minh trong lĩnh v c v t lí” ? Ph i chăng v n dĩ vi c xác nh m t t phá v m t lí thuy t là m t khám phá thì khó khăn hơn ? Tôi ã nghiên c u nh ng công trình t gi i Nobel, cũng như thư t trao i gi a các v là c u thành viên c a y ban trao gi i, trong m t n l c làm sáng t lí do mà ngư i ta ã xao lãng các công trình lí thuy t, cũng như có m t c m nh n v gi i thư ng năm 1933. Nh ng ho t ng này s cung c p cho chúng ta m t cái nhìn sâu s c hơn v vi c nhìn nh n các thành t u lí thuy t c a y ban cho n trư c năm 1933, giúp chúng ta hi u ư c ý nghĩa c a gi i thư ng năm ó, k c vi c b sung Paul Dirac vào danh sách nh ng ngư i t gi i vào phút cu i.

Dirac (trái), Heisenberg (gi a) và Schrödinger (ph i) n Stockholm năm 1933 nh n gi i Nobel. (Ngu n: Max Planck Institute fur Physik/AIP Emilio Segrè Visual Archives)

Gi i thư ng hàn lâm vi n Gi i thư ng Nobel có quy mô qu c t , nhưng t khi b t u trao gi i n nay, Vi n Hàn lâm khoa h c Hoàng gia Th y i n ưa ra quy t nh c a mình trên cơ s ti n c c a năm thành viên trong y ban xét gi i v t lí và hóa h c.Chính ki n riêng c a m i thành viên y ban ngư i Th y i n này, cũng như s hi u bi t khoa h c và s thích c a h nh hư ng r t nhi u n k t qu xét gi i. Nh ng nhà khoa h c ư c m i ch nh ó hi m khi cho y ban m t s nh t trí cao. Và ngay c khi m t ng c viên n ng kí th t s n i tr i – như Albert Einstein cho thuy t tương i, hay Henri Poincaré cho nh ng óng góp a d ng cho v t lí toán - y ban cũng thư ng b qua. ôi khi, m t s thay i nh trong thành ph n c a y ban cũng có th quy t nh s ph n c a m t ng c viên. M c dù năm thành viên y ban ánh giá các ng c viên và xu t ai là ngư i nh n gi i, nhưng s ti n c c a h v n ph i ư c s tán thành c a 10 thành viên trong Ban V t lí c a Vi n Hàn lâm, và sau ó là c a 100 thành viên c a c Vi n Hàn lâm.Thư ng thì uy quy n c a y ban th ng th , nhưng không ph i lúc nào cũng v y. ôi khi Vi n Hàn lâm khoa h c ch ng l i y ban c a mình. Như trong trư ng h p c a Gustaf Dalén (1912) và Jean Perrin (1926), các thành viên c a Vi n Hàn lâm ã
2

thành công trong vi c t p h p ng nghi p c a mình ph n ban r ng nh ng ng c viên này không x ng áng trao gi i.

i tuyên b c a y

M c dù có nh ng quy nh chính th c ch o m i m t c a h th ng trao gi i, nhưng i u ó không có nghĩa là y ban trao gi i ư c cung c p quy ch rõ ràng làm vi c. Trong di chúc, m t s c m t thi t y u như “khám phá hay phát minh có ý nghĩa nh t trong lĩnh v c v t lí”, ho c “g n ây”, ho c “có ích cho nhân lo i” không ư c nh nghĩa rõ ràng. Cho nên phát sinh nhi u cách hi u và cách hi u l i thay i theo th i gian. Nhưng ngay c khi m i thành viên ã c g ng vư t qua nh ki n và lòng ích k , nh nhen, thì công vi c l a ch n ngư i th ng gi i luôn luôn – và v n luôn luôn – là m t vi c h t s c khó khăn. ôi lúc các thành viên y ban th l r ng, có khi, có m t s ng c viên u x ng áng như nhau c . Khuynh hư ng th c nghi m Nh ng năm u th p niên 1900, các thành viên y ban ã c g ng ng h các ng c viên mà công trình nghiên c u c a h ph n ánh khuynh hư ng khoa h c riêng c a h . a s thành viên trong y ban thu c v Khoa V t lí th c nghi m trư ng i h c Uppsala, h xem phương pháp o lư ng chính xác là m c tiêu cao nh t trong ngành c a mình. Ch ng h n, Bernhard Hasselberg – m t thành viên t năm 1901 n 1922 – luôn xem Albert Michelson là m t nhà v t lí m u m c vì nh ng nghiên c u c a ông ã y gi i h n c a chính xác lên r t cao. Do ó, Michelson không có lí do gì mà ch nh n ư c gi i. Nhưng thay vì ch nh n ư c m t vài c , ng này ông b t u n i b t là m t ng c viên áng k trong năm 1904 nh s ng h tích c c c a Hasselberg. Các nhà v t lí Th y i n trao gi i Nobel cho Michelson nh m công nh n công d ng c a cái giao thoa k c a ông trong khoa o lư ng, và c bi t, cho vi c xác nh b ng th c nghi m chi u dài c a thanh mét chu n qu c t . Năm 1907, Hasselberf th l r ng ông ã chu n b “làm m i th trong quy n h n c a mình mang gi i thư ng n cho ông ta (Michelson)”. Tuy nhiên, Hasselberg ã ph i th t b i trư c th c t r ng Michelson không ph i là m t ng c viên công chúng và công trình nghiên c u c a ông ta không áp ng ư c yêu c u c a quy nh ph i có m t “khám phá”. Trong b n báo cáo c a mình trư c y ban, Hasselberg không úp m r ng nh ng nghiên c u c a Michelson x ng áng ư c trao gi i, m c dù chúng không ưa t i m t khám phá l n nào. Ông kh ng nh, phương pháp o lư ng chính xác t nó ã c u thành m t i u ki n tiên quy t cho vi c khám phá. M t thành viên khác c g ng gi i thích r ng nh ng quy nh ng t nghèo không c p nv n này, nhưng Hasselberg v n c khăng khăng v i lí l c a mình. Ông bi t r ng a s trong y ban, k c ông ch t ch Knut Ångström, chia s quan i m c a ông v vi c xem phương pháp o lư ng chính xác là y u t tiên quy t cho s ti n b trong v t lí h c. Gi i Nobel v t lí năm 1907 vì v y ư c trao cho Michelson, cho “nh ng d ng c quang chính xác và nh ng nghiên c u v quang ph h c và o lư ng ư c th c hi n v i s h tr c a chúng”. Thi nghi m ête kéo theo n i ti ng c a ông v a ư c nh c n trong ó. Vi c trao gi i cho Michelson khi n cho Hasselberg và nh ng ng nghi p cùng quan i m v i ông Uppsala tranh lu n r ng phương pháp o lư ng chính xác “là i u ki n r t căn b n, thi t y u, chúng ta thâm nh p sâu hơn vào nh ng quy lu t

3

c a v t lí – là con ư ng duy nh t chúng ta i n nh ng khám phá m i”. ây úng là m t cơ h i t t tán dương và kh ng nh quan i m này trong v t lí h c. Khi mà m t khuynh hư ng th c nghi m trong y ban làm l i cho Michelson thì nó cũng gây t n h i n nh ng ng c viên ư c c cho nh ng thành t u lí thuy t. Năm 1911, Vilhelm Carlheim-Gyllensköld, m t thành viên m i ư c b u vào y ban n t trư ng i h c Stockholm, ã trình m t kháng ngh thư lên Vi n Hàn lâm, trong ó ông nêu rõ s i l p gi a v th cao l n c a n n v t lí toán và v t lí lí thuy t trong th gi i khoa h c v i s ít i c a nh ng gi i thư ng Nobel dành cho các lĩnh v c này. Ngoài vi c Hendrik Lorentz cùng chia gi i thư ng năm 1902 cho vi c gi i thích hi u ng Zeeman, và gi i thư ng trao cho J J Thomson năm 1906 cho s d n i n trong ch t khí, Carlheim-Gyllensköld phàn nàn r ng “gi i Nobel hi n nay ch dành cho các nhà v t lí th c nghi m”. Ông nh n m nh r ng vi c xao lãng v t lí toán và v t lí lí thuy t không ph i là do thi u ngư i c . Trong s nh ng nhà lí thuy t n i tr i ư c xu t có th k n Ludwig Boltzmann, Oliver Heaviside, William Thomson (huân tư c Kelvin), Max Planck, Poincaré, John Poynting và Wilhelm Wien. a s nh ng trư ng h p này ư c c t nh ng ngư i có kh năng th c nghi m không chê vào âu ư c, như Henri Becquerel, Philipp Lenard, Wilhelm Röntgen and Pieter Zeeman, h u ã nh n gi i Nobel. “Hàng lo t phi u b u r t áng ư c chú ý khi xét gi i”, Carlheim-Gyllensköld kh n kho n. Nhưng các y ban sau ó liên ti p ph t l s lư ng c không ng ng tăng lên dành cho Planck và nh ng nhà v t lí lí thuy t khác. Nguyên nhân là vì m t s , n u không nói là t t c , các thành viên trong y ban không kh năng theo u i s phát tri n c a cơ h c lư ng t và thuy t tương i. Th t v y, cu i cùng thì gi i thư ng ư c trao cho Planck – gi i năm 1918, trao gi i năm 1919 – công nh n vai trò c a ông trong vi c lãnh o n n khoa h c c trong th i kì x y ra th m k ch qu c gia hơn là công nh n thuy t lư ng t . Th c ra thì nh ng ngư i theo ch nghĩa th c nghi m trong y ban mu n dành gi i thư ng năm 1918 cho nhà v t lí nguyên t Johanes Stark và gi i thư ng năm 1919 m i trao cho Planck nh n m nh t m quan tr ng c a nh ng thí nghi m chính xác so v i vi c nghiên c u lí thuy t. T t nhiên, l ch s x y ra như th nào thì như chúng ta ã bi t. Th i kh c quy t nh cho n n v t lí lí thuy t Trư ng h p c a Einstein ánh d u m t bư c ngo t. Sau cu c thám hi m nh t th c vào tháng 11 năm 1919, xác nh n ánh sáng phát ra t các ngôi sao xa b trư ng h p d n c a M t Tr i b cong i, Einstein b t u nh n ư c s ti n c tăng d n cho công trình c a ông v thuy t tương i. Tuy nhiên, Vi n Hàn lâm công b ngư i th ng gi i năm 1920 l i là Charles-Edouard Guillaume – ngư i ư c ch có m t mình nhà v t lí ngư i Th y Sĩ Charles Guye ti n c - cho vi c phát minh ra h p kim thép – nickel, m t phát minh không nh hư ng gì nhi u l m n nh ng thay i trong ngành luy n kim. M c dù h p kim “invar” cho kh năng ch t o nhi u lo i thi t b o lư ng có chính xác r t cao, nhưng các quan sát viên nư c ngoài, k c nh ng ngư i không thích công trình c a Einstein, cũng nh n th y Guillaume là m t s l a ch n kì qu c. V y chuy n gì ang x y ra Vi n Hàn lâm ? ơn gi n thôi: m t s , n u không nói là t t c , các thành viên c a y ban chưa b thuy t ph c thích áng b i kì nh t th c
4

năm 1919 thay i thái ph n i i v i Einstein. Hơn n a, ó là m t trong nh ng l i th nh c u cu i cùng c a Hasselberg, sau hai th p k ph c v trong y ban, mu n nhìn th y ngư i ng nghi p o lư ng chính xác Guillaume c a ông ư c trao gi i. Năm 1921, nh ng ngư i ti n c ã miêu t Einstein như là m t ngư i kh ng l trong th gi i v t lí mà ngư i ta chưa t ng th y k t th i Newton. Năm 1921, Allvar Gullstrand, giáo sư ngành quang lí và quang sinh lí thu c trư ng i h c Uppsala và là m t trong nh ng thành viên có tư cách àng hoàng nh t trong Vi n Hàn lâm, yêu c u mu n ư c nghe báo cáo v nh ng óng góp c a Einstein cho thuy t tương i và thuy t h p d n. ơn gi n là Gullstrand không hi u n i công trình nghiên c u c a Einstein. Tuy v y, ông v n kiên quy t r ng Einstein không th nào nh n gi i ư c. Trong khi chu n b b n báo cáo c bi t trư c y ban, Gullstrand chuy n sang c u vi n ng nghi p c a ông Uppsala và là ngư i b n Carl Wilhelm Oseen, m t giáo sư cơ h c và v t lí toán. Ông ã trình bày m t s o n phê bình v i Oseen, và ông này ã ch ra cho Gullstrand th y nh ng sai l m c a ông. Chính Oseen cũng nghi ng l n v giá tr c a thuy t tương i, nhưng ông vui lòng cho Einstein m t bình ph m h p lí. Sau này, ông có th l r ng, th t là m t th m h a cho y ban xét gi i vì có Gullstrand, ngư i i di n v t lí lí thuy t, ông ta ph i th m nh nh ng th mà ông ta ch hi u gì c !

Carl Wilhelm Oseen, giáo sư cơ h c và v t lí toán t i trư ng i h c Uppsala, ngư i th ng tr y ban Nobel t năm 1922 - 1944

Gullstrand không vi c gì ph i c n tr Einstein trư c y ban. Không thành viên nào tán ng thuy t tương i c . Như l i Hasselberg vi t t giư ng b nh năm 1921: “Ngư i ta không ch c l m nh ng nghiên c u như th này có ph i là i tư ng trao gi i như l i di chúc c a Alfred Nobel hay không”. a s các thành viên trong y

5

ban ơn gi n là không ch p nh n m t công trình nghiên c u như v y là n n v t lí th t s . Cách th c Einstein xem xét các gi thuy t cơ s c a mình và cách ông c g ng h p nh t các lí thuy t cho th y chúng là công trình c a m t nhà siêu hình h c hơn là m t thành viên c a c ng ng khoa h c ương th i. N u như b n báo cáo c a Gullstrand có nhi u khi m khuy t thì, v nguyên t c, Vi n Hàn lâm có quy n t do hành ng m t khi i u ó mang n ánh sáng gi i quy t v n . Nhưng a s m i ngư i trong Vi n không mu n trao gi i cho Einstein, và không ai mu n làm ph t lòng nh ng thành viên kính m n trong y ban c a mình. Như “gi i chuyên môn” Th y i n ã nói, Vi n Hàn lâm gi uy quy n và l ph i c a mình nh giá và phán xét. Khi chi c ng h i m n n a êm ngày 21 tháng 11 năm 1921, Vi n Hàn lâm ã b phi u không trao gi i Nobel v t lí cho năm ó. Carl Wilhem Oseen vào cu c Oseen gia nh p y ban năm 1922. Ông mu n có m t gi i thư ng cho Einstein, nhưng không ph i cho nghiên c u v thuy t tương i. Ông cũng r t mu n ư c nhìn th y Niels Bohr nh n gi i. V i a v cao quý trong ban v t lí và năng l c phân tích s c bén, Oseen ã tìm th y m t cách khéo léo trao gi i cho c hai ngư i h . Chính ông ã ti n c thành công Einstein cho vi c khám phá ra nh lu t quang i n. Ông lí gi i r ng, không k n phương pháp lí thuy t mà Einstein ã s d ng – nó bao hàm quá nhi u thuy t lư ng t trong ó khi n y ban khó ch p nh n ư c – b n thân nh lu t quang i n ã ư c xác nh n b ng kinh nghi m. Và v i vi c công nh n nh lu t quang i n là m t chân lí cơ b n c a t nhiên, Oseen có th bi n h cho m u nguyên t lư ng t c a Bohr. Trư c ây, y ban ã bác b công trình này vì cho r ng nó mâu thu n v i th c t . Nay Oseen kh ng nh r ng m u nguyên t Bohr là d a trên cơ s ch c ch n – nh lu t quang i n c a Einstein – và ã t p h p ư c y ban và Vi n Hàn lâm ng h cho xu t c a ông. S có m t c a Oseen trong y ban vào năm 1922 làm cho y ban l n u tiên có ư c s tinh thông v v t lí lí thuy t, nhưng i u ó không có nghĩa là nh ng công trình lí thuy t s d ư c tán thành hơn. Oseen là m t tri th c v a nghiêm kh c v a kiêu ng o, và ây không nh t thi t là c tính ph i có m t thành viên trong y ban. Ông thư ng gi vai trò ngư i ph n bi n, v a là quan tòa v a là ao ph , khi ánh giá các ng c viên luôn n ng tay hơn so v i nh ng ng s khác. Khi có ngư i ph n i quan i m c a ông thi ông c c l c ch trích l i, cũng như tr thù cá nhân. Oseen l i ti ng tăm sâu s c trong cu c ua gi nh gi i Nobel c m t th i gian dài sau khi ông không còn quy n h n trong y ban vào năm 1944. Ông lãnh o phong trào thu h p l i quy mô c a “v t lí h c” tư cách cho vi c nh n gi i, trái v i nh ng hành ng trư c ây bao hàm nh ng lĩnh v c như v t lí thiên văn và a v t lí. Nhưng, i u quan tr ng nh t, m c dù nghiên c u riêng c a ông d n n th y ng l c h c và khoa v t lí nghiên c u m ng tinh th , nhưng ông v n ng i gh th m phán i v i h u h t các v n v t lí lí thuy t, c bi t là thuy t nguyên t . Oseen không hài lòng v i con ư ng mà n n v t lí ang ti n tri n; quan i m r ng m i th c n ph i kiên nh, rõ ràng, h p lí khi n ông th t s th t v ng trư c nh ng gi i pháp c c b và nh t th i trư c cu c kh ng ho ng sâu s c c a n n v t lí nguyên t trong th p niên 1920. Ông th y không có chút lí do gì tôn vinh nh ng gi i
6

pháp n a v i, nh ng v t li u nh t th i, và nh ng bư c ti n dò d m v m t tương lai chưa bi t.

T trái sang: Carl Wilhelm Oseen, Niels Bohr, James Franck và Oskar Klein cùng v i Max Born (ng i) trong l k ni m công trình c a Bohr Göttingen năm 1922. Khi ó, Oseen ã coi m u nguyên t lư ng t sơ khai c a Bohr là “ p nh t” trong s nh ng phát tri n m i tuy t v i trong v t lí lí thuy t. Oseen ã thuy t ph c ư c y ban trao gi i cho Bohr vào năm ó (Ngu n: AIP Emilio Segrè Visual Archives)

Thay vì tìm m t gi i pháp hòa gi i gi a nh ng cu c tìm ki m mang tính ch t h n lo n c a v t lí lư ng t v i nh ng cơ s v t lí c i n, như Oseen hi v ng, các nhà nghiên c u l i xu t nh ng lí thuy t càng ngày càng kì d hơn. Gi a th p niên 1920, Heisenberg xu t r ng m c tiêu lâu nay c g ng mư ng tư ng ra các quá trình nguyên t c n ph i v t b i. Nh ng phương trình toán h c r c r i l i cho áp s phù h p v i d li u quan sát. i u này khi n Oseen không ưa. Và r i ngư i ta i n kh ng nh r ng c p nguyên t thì xác su t th ng tr ch không ph i là tính quy t nh lu n. Oseen ã ph i kh s trư c nh ng phát tri n này, nhưng ông v n không ch u rút lui vào h u trư ng. Ông không mu n t b quy n l c trong y ban. S thi u v ng gi i thư ng dành cho nh ng công trình nghiên c u lí thuy t trong th i gian ng tr c a Oseen trong y ban ph n ánh tính nh y c m c a ông trư c th i cu c ch không ph i nh ng c n tr nghi th c hay thi u v ng ng c viên. S ch p nh n cơ h c lư ng t T gi a th p k 1920, Werner Heisenberg và Erwin Schrödinger b t u t n n t ng m i cho vi c hi u các hi n tư ng nguyên t . Năm 1928 b t u có m t s lư ng nh c cho cách ti p c n v n không gi ng ai c a h , và sau ó s ti n c ngày càng thuy t ph c hơn c v s lư ng và cơ s ti n c vào cu i th p k ó. M t s nhà ti n c thích s miêu t tr c quan các qu o electron như m t d ng cơ h c sóng c a Schrödinger hơn. Trong khi nh ng nhà lí thuy t kì c u như Einstein, Planck và Max von Laue l i thích cách ti p c n phi tr c quan tri t hơn c a

7

Heisenberg. Hơn n a, s d n ngày càng sâu t nghiên c u c a Heisenberg hình như ã ánh ni m tin lâu nay c a các nhà v t lí v quan h nhân qu . M t s nhà v t lí làm vi c thân c n v i Heisenberg – g m Bohr, Wolfgang Pauli và Max Born – ã m ra m t cánh c a i vào th gi i h nguyên t , trong ó m i hi n tư ng x y ra khác bi t t n g c r v i n n v t lí c a th gi i vĩ mô. Tuy nhiên, các lí thuy t v n ang trong quá trình hoàn thi n, và chúng b t u ư c ti n c b i nh ng nhà v t lí hàng u. Oseen ã làm nh ng gì mà ông có th làm tránh ph i công nh n Schrödinger và Heisenberg. Có l ông có thi n ý v i phương pháp c a Schrödinger nhưng ông cũng ng ý v i s ông nh ng ngư i ti n c r ng – n u trao gi i thư ng cho cơ h c lư ng t - thì c hai ngư i này ph i nh n chung. Không thèm m x a t i s ông, Oseen ã t o ra cu c ua gi a nh ng ngư i ng h hai ngư i này. Nh ng cu c ua tranh này có nguyên nhân t tính khí hay ua tranh và th o n c a ông. áp l i nh ng s ti n c vào năm 1929, Oseen cho r ng lí thuy t c a Schrödinger và Heisenberg chưa chín ch n “t m t góc nhìn h p lí” cho phép mô t có h th ng các nguyên t . Hơn n a, ông không th tuyên b h tư cách nh n gi i khi mà lí thuy t c a h chưa thu ư c k t qu trong b t kì khám phá có t m quan tr ng cơ s nào. Nói cách khác, ông c làm ngăn tr h b ng quy ch c a gi i. Hai nhà lí thuy t ti p t c ư c ng h trong năm 1930. M t l n n c thích Schrödinger, m t s khác thì thích Heisenberg, ho c Heisenberg và Born, ngư i ã giúp sáng t o ra lí thuy t. Nhưng nh gi i Nobel l m i thay như Planck và Perrin l i tán thành vi Schrödinger và Heisenberg. a, m t s ngư i là chia hai gi a ng nhà v t lí t c trao gi i cho

ch ng l i tính c ch p c a Oseen, The Svedberg, m t thành viên Vi n Hàn lâm và là m t nhà hóa lí, c Heisenberg và nh n m nh r ng lí thuy t c a ông ã tiên oán và sau ó ưa t i m t khám phá quan tr ng – m t d ng m i c a phân t hydro. Oseen áp l i m a mai r ng như th có l Heisenberg ph i ư c xem xét cho m t gi i thư ng v hóa h c ! M c dù th a nh n r ng vi c trao gi i thư ng v t lí cho m t công trình lí thuy t thu ư c k t qu là m t khám phá hóa h c không ph i là không có, nhưng m t l n n a ông l i t ch i ch ng th c cho hai nhà v t lí này t gi i. Có l v n là ch , như m t s nhà c ã c p, vi c chia gi i thư ng cho hai ngư i th t là m t s b t công. T i sao hai trí tu l n như th ph i ch p nh n chia chung m t gi i thư ng, trong khi m t s ngư i khác sau này nh n tr n v n gi i cho nh ng thành t u kém hơn ? Oseen và nh ng ngư i còn l i trong y ban ã tìm th y m t con ư ng vòng l ng tránh toàn b v n này. Nhà v t lí th c nghi m ngư i n Chandrasekhara Raman t ng t xu t hi n như m t ng c viên công chúng cho vi c khám phá ra m t quá trình m i, nh ó các phân t làm tán x ánh sáng; và ông nh n gi i thư ng năm 1930. Năm 1931, s ti n c cho nh ng nhà tiên phong c a cơ h c lư ng t gi m xu ng, có l do nh ng ngư i c không mu n lãng phí nh ng phi u b u c a h cho nh ng ng c viên mà y ban t ra ch ng i quá quy t li t. M t l n n a, th gi i v t lí th t nh bé; nhi u nhà ti n c u bi t ai ang ng i gh th m phán và xu hư ng mà h n m gi . Nhà lí thuy t b ch trích m nh m , nhưng thông minh, Wolgang Pauli lúc y bình lu n r ng không có nhà v t lí lí thuy t nào Th y i n
8

c , ông không thèm m x a t i c Oseen. M t s nhà ti n c c m th y b i r i và t ch i không c ai h t. Nhưng, b t k nh ng ch trích ngày càng m nh m , Oseen tuyên b r ng s gi m sút s c cho Heisenberg và Schrödinger là m t d u hi u cho th y s nhi t tình i v i công trình nghiên c u c a h ã “l nh i”. Ông quy vi c thi u s ng h này là do thuy t lư ng t không bao hàm các hi u ng tương i tính c a chuy n ng electron. “V n này lún sâu n n i c n có m t ý tư ng hoàn toàn m i m i gi i quy t ư c nó”. Không ai có th nói ý tư ng m i này và, cho n t n b y gi , s t phá phi thư ng s tác ng như th nào n lí thuy t cơ h c lư ng t . Do ó, ông thúc gi c y ban r ng Heisenberg và Schrödinger ph i ch ã; gi i thư ng năm 1931 ành gác l i cho năm sau. Kh ng nh v th v ng ch c L i m t l n n a, các tiêu chu n cao không th t ư c c a Oseen thúc gi c ông òi h i m t lí thuy t hoàn h o. Ho c l m t lí thuy t hoàn toàn có kh năng gi i thích t t c các hi n tư ng có liên quan, ho c là nó không ư c công nh n có giá tr . Không ai ph nh n yêu c u ph i bao hàm các hi u ng tương i tính, nhưng i u này không làm gi m b t s kính tr ng mà nhi u nhà v t lí dành cho Heisenberg và Schrödinger. Có l , như m t s ngư i nh n xét, Oseen và các thành viên trong y ban ang c mua th i gian cho Heisenberg và Schrödinger có th m i ngư i nh n m t gi i tr n v n vào năm sau. Năm 1932, m t s nhà c b t u t ra thi u kiên nh n. M t s ngư i th m chí còn ch t v n thi n ý và năng l c c a y ban trong vi c nh giá nghiên c u c a Heisenberg và Schrödinger. Pauli ch ti n c m t mình Heisenberg. Ông t h i không bi t y ban có th quy t nh ch n ư c m t trong hai cách ti p c n v n . Trong trư ng h p ó, ông cho r ng óng góp c a Heisenberg là cơ b n hơn, vì Schrödinger xu t phát nghiên c u t Louis de Broglie. Có th th y rõ gi ng i u c c c n c a Pauli trong b c thư ti n c tràn y b c d c. Ông l n ti ng r ng Heisenberg d dàng áp ng m i i u ki n c a m i th quy nh cũng như di chúc c a Alfred Nobel. Hãy trao cho ông ta m t gi i ! Ngay c Einstein, ngư i ch th nh tho ng m i c , cũng dành th i gian g i m t b n ki n ngh cho c hai ngư i. Ông nh n m nh r ng, v m t cá nhân, ông thích s trình bày rõ ràng, chính xác c a Schrödinger hơn, nhưng th a nh n r ng ông th c là sai l m khi ã ng v m t phía. Vì c hai nhà lí thuy t u có óng góp quan tr ng, nên ông không mu n hai ngư i chia chung m t gi i. Einstein mu n th y Schrödinger nh n gi i trư c, n u như ch có m t trong hai ngư i ư c trao gi i. Bohr cũng c c hai nhà tiên phong c a cơ h c lư ng t . Ông hi u rõ nh ng gi i h n c a lí thuy t và ng ý r ng chúng không ph i là d u ch m h t mà là m t i m kh i u quan tr ng. Bohr v n gi quan i m r ng nh ng óng góp c a Heisenberg và Schrödinger ã b t ng mang n m t vi n c nh th a áng v nhưng hi n tư ng nguyên t ã bi t và cũng d n t i m t l at nh ng tiên oán m i. Ông ngh dành hai gi i thư ng có s n ó cho c hai ngư i. y ban ng ý cho m t thành viên tương i m i, nhà v t lí nguyên t th c nghi m Eric Hulthén, chu n b m t bài báo cáo c bi t v m i liên h gi a cơ h c lư ng t và các nghiên c u nguyên t th c nghi m. Hulthén ã phân tích m i quan h qua l i

9

gi a lí thuy t và th c nghi m; lí thuy t c a Heisenberg và Schrödinger ã cho nh ng d li u quy t nh và ã kích ng áng k nh ng nghiên c u lí thuy t và th c nghi m.. Trong khi ng ý c n có thêm nh ng t phá m i áp d ng cơ h c lư ng t cho các electron l p trong cùng g n h t nhân nguyên t nh t, thì nh ng thành công áng chú ý c a lí thuy t ph i ư c ánh giá úng là m t chương m ra m t th i kì m i trong n n v t lí nguyên t . Nhưng Oseen l i không ch u thua.

Khi bư c vào ngành v t lí, Dirac (trái) ã dành h t ngh l c và óc sáng t o c a mình hi u h t lí thuy t do Heisenberg (ph i) phát tri n (Ngu n: AIP Emilio Segrè Visual Archives)

Oseen c làm h t s c tìm m i lí l ngăn c n vi c trao gi i. Ông l i yêu c u ph i hi u ch t ch t “khám phá”. Th t thú v , ch m y năm trư c ó, ông còn hô hào ph i hi u sao cho thoáng, nhưng ó là cho ngư i ng nghi p c a ông Uppsala có tư cách nh n gi i cho nh ng c i ti n áng k iv i chính xác c a quang ph k tia X. M t m t, Oseen l i yêu c u m t khám phá có ý nghĩa ph i xu t phát t lí thuy t. Nhưng m t khác, ông v n gi quan i m ph i hi u t “khám phá” trong quy ch gi ng như cách hi u c a công chúng nói chung – t c là “nh ng ti n b có ý nghĩa trong vi c hi u bi t th c t i khách quan” – và do ó quy ch không ư c th a mãn. T i sao Oseen, trong bài báo cáo c a ông trư c y ban, l i c m th y bi t ơn i v i c m t th c t i khách quan mà ông nh n m nh ? Hình như là ông không th nào ch p nh n m t s hàm ý r ng hơn c a cơ h c lư ng t . Cũng như Einstein ã b d i trư c cách hi u xác su t c a th c t i khách quan h nguyên t , Oseen ã nghĩ t i nhánh văn hóa và th n h c c a lí thuy t. Nhưng, dù Einstein không tán thành, nhưng ông v n xem nh ng óng góp c a Heisenberg là áng k . C Einstein và Oseen u c n ch phương th c ch a tr c a tương lai, nhưng Oseen dư ng như ã chuy n sang h n d i, mãi cho n khi ông ra i. C u tinh xu t hi n

10

Trong s nh ng ngư i ti n c kêu g i m t gi i thư ng cho cơ h c lư ng t có hai giáo sư v t lí lí thuy t Stockholm. M c dù không ph i là thành viên trong y ban, nhưng Oskar Klein và David Enskog ã tranh lu n h t s c thuy t ph c trong thư c c a mình. Klein n i ti ng th gi i là m t ngư i có óng góp áng k cho n n v t lí nguyên t m i. ã t ng làm vi c t i Vi n Bohr trong nhi u năm, ông n m trong “vòng” trao i thông tin thân m t gi a các nhà v t lí nguyên t . Ông th a nh n tính non y u c a cơ h c lư ng t , nhưng cho r ng các thách th c trư c m t không h làm gi m i nh ng thành t u c a Heisenberg và Schrödinger.

Nhi u nhà v t lí th y lí thuy t cơ h c sóng do Schrödinger phát tri n mang tính tr c quan hơn so v i phương pháp ma tr n c a Heisenberg (Ngu n: Lotte Meitner-Graf/AIP Emilio Segrè Visual Archives)

Enskog cũng c Heisenberg và Schrödinger trong m t b c thư ti n c dài dòng. Trong m t s o n, ông nh c nh Oseen r ng ông này r t có th ph m sai l m khi ánh giá các công trình v t lí. M t th p k trư c ó, Oseen ã ánh r t lu n án c a Enskog và có v ã t d u ch m h t cho s nghi p h c thu t c a ông. Tuy nhiên, sau ó Enskog ã i ra nư c ngoài nghiên c u và ư c xem là m t ngư i có óng góp l n cho lí thuy t khu ch tán ch t khí. Oseen v n ư c gi l i ng i chi c gh quan tòa Th y i n xét x n n v t lí lí thuy t. Ông không thèm ý t i nh ng ý ki n c a h . Oseen nh c l i r ng m t lí thuy t th a mãn n n v t lí nguyên t ph i tính n các hi u ng tương i tính, vì th Heisenberg và Schrödinger ơn gi n là chưa t yêu c u ó. Ông h i thúc y ban ưa kho n ti n gi i thư ng năm 1931 vào ngu n qu c bi t và hoãn gi i thư ng năm 1932 sang năm 1933. Lãnh o y ban ng ý v i Oseen; Hulthén thì không tán thành vi c chia gi i cho Heisenberg và Schrödinger. Khi toàn Vi n Hàn lâm b phi u v ý ki n c a y ban, nhi u thành viên m i hi u r ng Oseen không ph i là nhà chuyên môn duy nh t Th y i n. Trong bài báo

11

nghi th c do thư kí thư ng tr c c a Vi n vi t, s phi u – thư ng chưa bao gi ư c ghi nh n – cho th y m t s phân chia sâu s c: 40 ngư i b phi u bác b vi c trao gi i, còn 23 ngư i mu n trao gi i cho Heisenberg và Schrödinger. Cu i cùng, năm 1933, Oseen ch p nh n r ng th i i m c n thi t ã n. M t v c u tinh ã l m hi n ra phía chân tr i. Oseen ã h c ư c qua ngư i h c trò nhi u năng khi u Ivar Waller c a mình r ng nh ng ti n b áng chú ý c a cơ h c lư ng t v phía thuy t tương i là có th t ư c. Không gi ng như Oseen, Waller thư ng tham d các h i ngh qu c t và i thăm nh ng trung tâm nghiên c u v t lí quan tr ng. Ông g i tin t c t Cambrige và Copenhagen v ki t tác lí thuy t c a Paul Dirac, b t u v i bài báo năm 1928: “Thuy t lư ng t c a electron”, cũng như các k t qu th c nghi m c ng c thêm lí thuy t. Th t ra, Waller và Dirac chơi khá thân; nh ng bài bình lu n gay g t c a nh ng ngư i i trư c v các bài báo ban u c a Dirac l i còn giúp t n n t ng cho lí thuy t h năng lư ng n i ti ng ã ưa n vi c tiên oán s t n t i c a ph n v t ch t. T t nhiên, Oseen v n th n tr ng trư c nh ng k t lu n c a Dirac. V i s ông áp o, nh ng nhà c v n b c l nguy n v ng c a h mu n trao gi i thư ng năm 1933 cho Heisenberg và Schrödinger trư c khi cân nh c n nh ng ngư i khác ho t ng trong lĩnh v c này, cho dù là Dirac, Pauli hay Born. Ch có hai nhà c - William Lawrence Bragg and Czeslaw Bialobrzeski – b sung thêm Dirac vào danh sách ng c viên c a h . T i cu c h p trù b th o lu n vi c trao gi i, y ban ã b phi u thăm dò kh năng trao gi i năm 1932 cho Heisenberg và gi i năm 1933 cho Schrödinger. Dirac phá v s b t c ánh giá c a Oseen v Dirac d n d n ã hi n rõ. Ông t h i không bi t nhà lí thuy t l i l c ngư i Anh này có th sánh v i Planck, Einstein và Bohr – nh ng ngư i h i tiêu chu n nh n gi i Nobel – hay không. Oseen làm vi c r t có nguyên t c. Nhưng ông mu n ch n th i gian h p lí: khi bư c vào làm v t lí, Dirac ã ph i ương u v i Heisenberg và ã dành h t công s c và trí tu cho vi c gi i quy t nh ng mâu thu n trong lí thuy t c a nhà khoa h c c. Lưu ý th y a s các nghiên c u c a Dirac ch m i ư c công b , nên Oseen c m th y ch c ch n r ng ngôi sao m i n i trên b u tr i v t lí này s còn g t hái ư c nhi u thành t u to l n trong tương lai. Sang tháng 9, Oseen thay i h n tâm tính. t nhiên ông h i thúc chia b ng l c Nobel cho Dirac. Tiên oán kì c c c a Dirac v m t h t electron mang i n tích dương ã ư c xác nh n b i hai thí nghi m c l p nhau. Oseen c m th y hài lòng, ây úng là m t “th c t i khách quan” quan tr ng ư c khám phá như m t thành qu c a cơ h c lư ng t - m t khám phá “ ã d p b m t trong nh ng dè d t khó khăn nh t ch ng l i thuy t nguyên t m i nh m kh ng nh lí thuy t này”. Chu n b cho cu c h p y ban vào u tháng 9, Oseen k c Dirac vào cùng b n báo cáo c bi t v Heisenberg và Schrödinger. Ông liên h ba ng c viên này như u và vai c a cơ th ngư i. Oseen kêu g i trao gi i năm 1932 cho Heisenberg, nh n m nh vi c khám phá ra d ng thù hinh hydro m i hơn là nguyên lí b t nh. Tuy nhiên, ông cho phép trích d n mô t Heisenberg là nhà sáng l p ra cơ h c lư ng t . Còn Schrödinger và Dirac cùng nh n gi i năm 1933 cho nh ng óng góp quan tr ng cho n n v t lí nguyên t .
12

Oseen b o m r ng c Pauli và Born – hai ngư i gi vai trò trong s phát tri n cơ h c lư ng t - s không ư c nh n gi i, ít nh t là trong th i gian ông còn s ng.Theo Oseen, Pauli là ngư i v a m i trư ng thành. Và m c dù Waller ã h t s c c g ng thuy t ph c ông r ng vi c Pauli ch m cho xu t b n các công trình nghiên c u vào lúc ó là vì ông còn g p ph i nhi u v n tương i tính khó gi i quy t ch không ph i là do c n ki t s c sáng t o, nhưng Oseen v n nh t quy t Pauli không th nào chia gi i ư c. Mãi n cu i năm 1944 – năm ông qua i – Oseen v n ti p t c g t sang m t bên nh ng óng góp c a Pauli cho cơ h c lư ng t , ông coi Pauli là m t nhà lí thuy t suông. Vào năm sau ó, Waller gia nh p y ban và góp ph n m b o m t gi i thư ng cho Pauli vào năm 1945. Born thì ph i ch lâu hơn – mãi n năm 1954. M c dù Heisenberg có vi t thư cho Born vào năm 1933 bày t s ti c nu i vì h không cùng nh n gi i ư c, nhưng ông ch ng làm gì c u vãn tình hình c . Ch ng h n, ông ã không b phi u ti n c cho Born, ngư i lúc y ph i i t n n b i ch phát xít bài Do Thái. Dirac, Schrödinger và Heisenberg nh n gi i là hoàn toàn x ng áng, nhưng vi c ngư i ta xét trao gi i cho nh ng nhà tiên phong c a cơ h c lư ng t có l là chưa h p lí. V m t gi c m ng dài Như ph n gi a bài vi t ã cho th y, tr l i nh ng câu h i “t i sao và do âu” c a gi i thư ng Nobel, vi c nhìn vào y ban xét gi i và ng c nh Th y i n c a nó là úng b n ch t v n . L ch s trao gi i trong 50 năm u – mà h sơ lưu tr v n còn khai thác ư c – cho th y m t s thành viên trong y ban quá thiên v và th t s có v n , còn m t s thành viên khác thì ơn gi n là vì h không th n o n m b t ư c nh ng thành t u n m ngoài chân tr i hi u bi t c a h . T t nhiên, c trong th i gian g n ây, s càu nhàu, nghi v n v n không ng ng gia tăng. Dirac ã m t h t tinh th n khi c g ng v n ng trao gi i cho nh ng thành t u v t lí h t cơ b n lí thuy t vào cu i nh ng năm 1960 và 1970. Ông nh n th y m t s thành viên y ban ơn gi n là vì h không mu n trao gi i cho lí thuy t, trong khi nh ng thành viên khác thì ưu tiên cho nh ng nghiên c u theo l i kinh nghi m trư c r i m i tính n chuy n trao gi i cho nghiên c u lí thuy t. Ch vào năm 1933, Dirac m i nh n ra r ng gi i thư ng Nobel úng là m t t m huy chương vàng ư c kh c b ng tính nhu như c c a con ngư i. (theo Physics World)

13

Nhìn l i l ch s 50 năm
Elisabeth Crawford 
     © ¨ § ¦ ¥ ¢ ¤ ¤ £ ¢ ¡  

u c a gi i thư ng Nobel v t lí 1901 – 1950
6     " © b b ¢  & 0 0  %   6  $ ¢ ¢ 5 $    '    © ¢  P 4 ©  a 3 X 6 6 5 2 $ ¢ ¢ 1  6  0 D 2 © C W § 2 ' $ 2 ©  1  D  ¢ ¢ 0 §  Q $ §   V 0 © ¢ 5 6 ) © ¦     ©  @  ¢ "  §   $ (   A © § 5 P ¦ U ' I   U & " ¢ 6 %  ¢ 2 ` $  ¡ W 2 © 6 # $ @ 2  2   V "  H  $  © 5  9  8   U !  ( G 6  5 §  ¢ S 7 ¢ © ¢ F ¦  6  6 © ¥ © T & ¢  ¢  %    ¤  E  5 c 2  R ' 2

Ngày 10 tháng 12 năm 2001, Qu Nobel ã t ch c l k ni m 100 năm k t ngày gi i thư ng Nobel u tiên ư c trao. V i tư cách là nh ng ngư i th ng gi i trong năm - Eric Cornell, Wolfgang Ketterle và Carl Wieman – t h p Stockholm và Oslo, cùng v i nh ng ngư i th ng gi i khác c a năm 2001 và nh ng ngư i ã t ng t gi i trong nh ng năm trư c ã tham gia bu i l k ni m. Cũng ng quên r ng h là ph n n i c a t ng băng chìm th ch Nobel. Vì ch có t i a ba ngư i có th chia chung m t gi i thư ng, cho nên ngư i ta có th m ư c s ng c viên kém may, nh ng ngư i thư ng ít ư c m i n.

Gi i thư ng Nobel ư c xem như m t tòa tháp cao hơn t t c nh ng gi i thư ng khác trong khoa h c và y h c là vì l ch s lâu i c a nó. Th m chí khi gi i thư ng này chưa tròn 10 tu i thì m t nhà báo ngư i Mĩ ã vi t: “Không th vi t v l ch s c a n n khoa h c hi n i mà không nh c n danh ti ng c a gi i thư ng Nobel dành cho nh ng khám phá có ích cho con ngư i trong lĩnh v c v t lí, hóa h c và y h c”. M t s ngư i có th không ng ý v i nh n nh này, ch ng h n, h có th cãi l i r ng nh ng gi i thư ng v t lí ã trao trong th k qua ã ch gi i h n trong n n v t lí nguyên t và h t nhân, mà b sót a s các thành t u thu c lĩnh v c a v t lí, thiên văn v t lí và toán lí. Tuy nhiên, ngư i ta cũng có th công b ng mà nói r ng, a s nh ng nhà v t lí l n c a th k qua ã ư c trao gi i Nobel. Năm 1974, Qu Nobel ã thay i quy ch , cho phép toàn b h sơ lưu tr thu c quy n s h u c a Vi n Hàn lâm khoa h c Hoàng gia Th y i n, i v i gi i thư ng v t lí và hóa h c – ư c công b các nhà s h c khai thác, sau 50 năm gi i thư ng ã trao. Quy nh này có nghĩa là toàn b h sơ lưu tr s ư c ưa ra công chúng sau khi 50 ròng ã trôi qua. Ví d , h sơ liên quan n gi i thư ng năm 1951 s ư c công b vào ngày 1/1/2002. T t nhiên, s thay i quy ch này ã cho phép nh ng ngư i vi t l ch s khoa h c nghiên c u xem t ng cá nhân nào ó ã th ng gi i như th nào. Nhưng

D  4

2 ¢ ¡ 3 $  

7 

© P © 3  

! © § e

¢ R   ¢

B 6 " P

6 ¢   ¢

2 S  6 ©  ¢

C ¢ P ! 

B d ¢  

6 ) 6 

' ¢ D ¢  2

A 2

X

5 D © 2 1 ¢ R

@  0 

P ¨ §

$ § §

9 I  D 2

8 ¢ ¢ 

1 ¦  

0 ¥ 6 Y ¢ §  ©

7

Trang 1/10

th c ra nh ng nghiên c u này còn i xa hơn. Các nhà l ch s cũng xem xét cái gì ã gi i h n “tính công chúng c a gi i Nobel”, và xem nh ng ngư i th ng gi i, nh ng ngư i c và c nh ng ngư i kém may m n ã tham gia vào quá trình xét trao gi i như th nào. Trong bài báo này, chúng ta g p chung c các nhà v t lí và hóa h c, xem như là thành viên trong “công chúng Nobel” c a chúng ta. Lí do là trong ph m vi mà y ban Nobel quan tâm, m t s v n thư ng ư c xem là thu c v t lí - như s phóng x ch ng h n – có khi tr thành thu c hóa h c. Hơn n a, gi i thư ng hóa h c năm 1908 và 1935 tương ng ư c trao cho Ernest Rutherford và cho Frédéric Joliot và Irène Joliot-Curie, cho nghiên c u c a h trong lĩnh v c này Cơ c u gi i tính, màu da và trư ng vi n nghiên c u Tr c t c a công chúng Nobel là nh ng ngư i ư c c cho gi i thư ng v t lí, hóa h c – ho c ôi khi c hai ngành – b i nh ng nhà c ư c m i. Nh ng ai có quy n c ư c gi i thi u trong b ng bên dư i. T 1901 n 1950, có kho ng 598 cá nhân ư c c , 104 trong s h - ch ng 1/6 – ã th ng gi i. V y thì h g m nh ng ai ? M t i u rõ như ban ngày. a ph n h là àn ông (99%). Ch có v n v n 8 ng c viên là n , trong ó ch có 3 ngư i th ng gi i. ó là Marie Curie, gi i Nobel v t lí 1903 và gi i Nobel hóa h c 1911, Irène Joliot-Curie (gi i hóa h c 1935) và Dorothy Hodgkin (gi i hóa h c 1964). M c dù ch có vài ng c viên n , nhưng h nh n ư c nhi u c hơn (trung bình 10 c / ng c viên n , trong khi ch có 7 c / ng c viên nam). S chênh l ch này ch y u là do m t s lư ng l n phi u c t phía Lise Meitner, ngư i chưa bao gi th ng gi i nào (Bà nh n ư c t ng c ng 20 c cho gi i thư ng v t lí, 21 c cho gi i thư ng hóa h c – chi m hơn phân n a s c dành cho nh ng ng c viên n trong giai o n 1901-1950). Bu c ph i tr n ch y kh i ch phát xít c không bao lâu trư c khi khám phá ra s phân h ch h t nhân vào tháng 12/1938, nh ng óng góp c a bà không ư c y ban xét gi i v t lí và hóa h c k n, và năm 1945, ch m t mình Otto Hahn nh n gi i Nobel hóa h c. Nh ng ng c viên n kém may khác có th k ra ây là nhà hóa h c ngư i c Ida Noddack, nhà hóa sinh và toán h c ngư i Anh-Mĩ Dorothy Wrinch, và hai nhà v t lí nguyên t ngư i Áo Marietta Blau và Hertha Wambacher. Nh ng ng c viên giai o n 1901-1950 cũng n t m t ph m vi h p các qu c gia. Trong s 2416 c trong lĩnh v c v t lí, ba ph n tư là dành cho các nhà khoa h c thu c 4 nư c: c (25%), Mĩ (21%), Pháp (16%) và Anh (13%). Trong nh ng năm u, ngư i c ư c c bi t ưu ái. M t ph n tư còn l i phân u cho các nư c châu Âu, nh t là vùng Scandinavi, ông Âu, Hà Lan và Italia. ng c viên n t nh ng l c a khác – như Mĩ Latinh (Peru và Brazil) hay châu Á ( n và Nh t B n) – chi m chưa t i 2% s c . Châu Phi thì hoàn toàn không có m t trong b n Nobel. i a s các c trong lĩnh v c v t lí (67%) dành cho nh ng ng c viên ang làm vi c các khoa gi ng d y c a trư ng i h c và các phòng thí nghi m. Nhóm nhi u ng vào hàng th hai (10%) là nh ng ngư i làm vi c các vi n công ngh - t các trư ng kĩ thu t n các trư ng i h c công ngh . Ch m t vài c

Trang 2/10

dành cho nh ng vi n nghiên c u c l p và phòng thí nghi m thu c chính ph , như James Dewar thu c Vi n Hoàng gia London, và Friedrich Kohlrausch thu c C c Tiêu chu n c, c hai ngư i này u không ư c gi i. Các nhà v t lí làm vi c trong lĩnh v c công nghi p cũng ít và hi m. Guglielmo Marconi, ngư i cùng nh n gi i thư ng v t lí năm 1909 cho khám phá ra i n báo không dây, là m t thí d hi m hoi. Ph n c còn l i bao g m nh ng nhà v t lí như Oliver Heaviside và William Crookes, nh ng ngư i “không tư cách” và làm vi c trong các phòng thí nghi m t xây d ng t i nhà, m t chuy n không ph i hi m th y vào th i gian u th k 20.

Tháng 6/1920, m t nghi th c c bi t ã ư c t ch c Stockholm tôn vinh gi i thư ng Nobel trao trong th i kì và ngay khi v a k t thúc Th chi n th nh t. 5 trong s 9 ngư i t gi i trong th i kì này là ngư i c. H là (t trái sang ph i): Max von Laue (gi i v t lí 1914), Fritz Haber (gi i hóa h c 1918), Max Planck (gi i v t lí 1918), Richard Willstätter (gi i hóa h c 1915) và Johannes Stark (gi i v t lí 1919). Nh ng ngư i ph n trong hình là v c a h .

V y thì nh ng i bi u i di n cho chuyên ngành c a h ư c ti n c gi i thư ng v t lí và hóa h c như th nào ? Câu tr l i ph thu c vào t ng th i kì. Ch ng h n, ngư i ta ư c tính có n 1000 hay ng n y nhà v t lí ang ho t ng châu Âu và B c Mĩ vào u th k 20, kho ng gi a m t ph n tư và m t ph n ba trong s ó có th óng vai trò là ng c viên ho c nhà ti n c cho gi i thư ng v t lí. Th t v y, quy ch Nobel trư c Th chi n th nh t ã ti n r t g n t i ý tư ng v m t “n n c ng hòa khoa h c qu c t ”. Tuy nhiên, s phát sinh ch nghĩa phát xít trong Th chi n th hai ã d n t i vi c phân chia n n khoa h c th gi i thành nh ng n n khoa h c mang tính “qu c gia”. H u qu tr c ti p c a vi c Hitler lên n m quy n là n n khoa h c cb c tr i kh i th ch Nobel. N i gi n trư c vi c trao gi i Nobel hòa bình năm 1936 cho nhà ho t ng hòa bình cánh t , ch ng phát xít, Carl von Ossietzky, Hitler ã ban hành m t o lu t c m công dân c nh n gi i thư ng Nobel. B ng s kh c k , các nhà khoa h c c tuân th o lu t ó khá t t. Do ó, t 1937 n 1945, nh ng nhà khoa h c c ch ư c c t nh ng nhà nghiên c u các nư c khác. S suy gi m a v khoa h c c a c sau khi ch phát xít lên n m quy n vào năm 1933 có th th y rõ trong h sơ c a gi i Nobel (xem hình). Bi u cũng cho th y s tăng trư ng ngo n m c c a Mĩ như m t l c lư ng khoa h c quan tr ng. Vào u th p niên 1900, các nhà v t lí ngư i Mĩ ch nh n ư c m t ph n r t nh c t phía các ng nghi p c, Pháp và Anh. Nhưng, vào cu i Th chi n th hai, h nh n ư c s c nhi u hơn c c a ba nư c này c ng l i. ây ch m i là

Trang 3/10

s b t u c a quy n bá ch Mĩ trong t ch c Nobel. Ch ng h n, trong 10 năm v a qua (bài báo vi t năm 2001 – ND), 15 trong t ng s 24 ngư i nh n gi i Nobel là ngư i Mĩ.

Nh ng ngư i ư c m i 1. Thành viên ngư i Th y Hoàng gia Th y i n.

c gi i Nobel v t lí và hóa h c i n và ngư i nư c ngoài c a Vi n Hàn lâm Khoa h c

2. Thành viên c a y ban Nobel xét gi i v t lí và hóa h c. 3. Các nhà khoa h c ã nh n gi i Nobel t Vi n Hàn lâm Khoa h c Hoàng gia Th y i n. 4. Giáo sư và phó giáo sư v t lí và hóa h c các trư ng i h c và vi n công ngh thu c Th y i n, an M ch, Ph n Lan, Iceland và Na Uy, cũng như vi n Karolinska – khoa y h c c a trư ng i h c Stokholm. 5. Nh ng ngư i gi ch c giáo sư ít nh t 6 trư ng i h c ho c cao ng do Vi n Hàn lâm Khoa h c Hoàng gia Th y i n l a ch n, qua m t cu c ph ng v n m b o tính phân b u cho nh ng nư c khác và a v h c thu t c a h . 6. Nh ng nhà khoa h c khác mà Vi n lâm Khoa h c Hoàng gia Th y x ng áng m i c . i n th y

Các nhà c thu c nhóm 1-4 có quy n c vĩnh vi n. Nh ng ngư i còn l i trong nhóm 5 và 6 thì ư c m i theo hàng năm. Hơn 500 cá nhân ã ư c m i c gi i thư ng v t lí và hóa h c năm 1950. Hi n nay, s ngư i c có l ã lên t i con s ngàn. Xem trang web c a qu Nobel (http://nobelprize.org) bi t thêm chi ti t. K chi n th ng và ngư i thua cu c Do tính công chúng c a gi i thư ng Nobel ư c t o ra t c nh ng ngư i chi n th ng l n nh ng ngư i th t b i trong cu c ua giành gi i, nên chúng ta có th kh o sát s chênh l ch gi a nh ng ng c viên t gi i và nh ng ng c viên không t gi i. Trong t ng s 278 ng c viên cho gi i thư ng v t lí t năm 1901 n 1950, ch có ch ng 55 ngư i – t c là c 1/5 – thành công (k c m t vài ngư i

Trang 4/10

ư c trao gi i thư ng hóa h c). T t nhiên, s chênh l ch gi a s ngư i t gi i và th t b i th c t còn nh y c m hơn nhi u so v i s li u lưu tr cho th y. c bi t, nó ph thu c nhi u vào tư ch t khoa h c c a các ng c viên và s ánh giá c a y ban Nobel v kh năng c a h . Cũng còn m t s y u t n a ph i k n, ch ng h n như quan i m c a các thành viên trong y ban nghiêng v phía th c nghi m nhi u hơn so v i lí thuy t. i u áng nói là nh ng ngăn tr ban u i v i vi c trao gi i cho các nhà lí thuy t ã b phá v sau Th chi n th nh t, khi Carl Wilhelm Oseen – nhà v t lí lí thuy t trư ng i h c Uppsala, Th y i n – ư c b u vào y ban Nobel v t lí. Nhà v t lí lí thuy t thu n túy u tiên ư c trao gi i là Max Planck, ông t gi i thư ng v t lí năm 1918 cho vi c khám phá ra thuy t lư ng t . Albert Einstein và Niels Bohr cũng t gi i 3 năm sau ó. Nh ng thay i như th này trong chính sách c a y ban ch có th ư c ánh giá úng qua vi c nghiên c u kĩ lư ng các văn b n trong h sơ lưu tr Nobel. M t y u t cũng quan tr ng n a là ph i tìm hi u s thích khoa h c c a năm nhà khoa h c ngư i Th y i n có m t trong y ban khi ó. M c dù vi c phân tích nh lư ng tính công chúng c a gi i Nobel cho th y s lư ng phi u c mà m i nhà v t lí nh n ư c, nhưng các c cho gi i Nobel không gi ng như vi c “b u c ”. Như quy ch ã nêu, ch c n m t c cũng trao gi i. S lư ng l n c không nh t thi t s cho cơ h i th ng gi i nhi u hơn. Thí d , nhà phát minh ngư i Th y i n Nils Dalén ư c trao gi i năm 1912 cho phát minh ra phao h i ăng t ng m c dù trong năm ó, ông ch nh n ư c duy nh t m t c , và ch ng nh n ư c c nào trong nh ng năm trư c ó. Tuy nhiên, Dalén là m t trư ng h p ngo i l , vì a s nh ng ng c viên khác – c ngư i t gi i và không t gi i – u nh n ư c nhi u c trong nhi u năm. H sơ Nobel cũng có th s d ng d ng nên m t “top hit” 40 nhà v t ư c c nhi u nh t trong giai o n 1901 – 1950 (xem b ng bên dư i). Trong có 22 ng c viên nh n gi i v t lí, 3 ngư i nh n gi i hóa h c (m c dù h nh n ư s c cho gi i thư ng v t lí nhi u hơn), và 15 ngư i th t b i, không nh n ư gi i thư ng nào h t. lí ó c c

Nh ng ngư i không t gi i trong danh sách bên dư i cho th y ba khó khăn chính mà nh ng ng c viên ph i i m t. Cái khó th nh t – và là cái khó thư ng th y nh t – là ng c viên nghiên c u trong lĩnh v c không có ngư i i di n trong y ban Nobel v t lí. ây là trư ng h p c a nhà toán h c và v t lí toán ngư i Pháp Henri Poincaré, ngư i nh n ư c n 51 c trong các năm nhưng chưa h nh n ư c gi i thư ng nào. ó cũng là trư ng h p c a nhà khí tư ng h c ngư i Na Uy Vilhelm Bjerknes (48 c và không gi i thư ng), và nhà thiên văn v t lí ngư i Mĩ George Ellery Hale (33 c nhưng không may m n). M t rào c n n a là có th thành t u c a các ng c viên – m c dù có ch t lư ng khoa h c cao – làm c n tr y ban trao gi i. Nói c th thì quy ch Nobel quy nh gi i thư ng ph i ư c trao cho nh ng khám phá c bi t, úng hơn là cho nh ng nghiên c u ph c v cu c s ng con ngư i. Chư ng ng i này ư c minh h a b ng s “thi u h t gi i thư ng” dành cho nh ng nhà v t lí a tài như Arnold Sommerfeld (81 c ), Robert Williams Wood (38) và Paul Langevin (25). Th t v y, Sommerfeld là trư ng h p áng nghi ng nh t, vì ông nh n n 81 c nhi u nh t trong giai o n 1901-1950 – mà ch h nh n gi i thư ng nào.

Trang 5/10

Th thách sau cùng trong vi c giành gi i thư ng là các nhà c quy t nh kh i ng chi n d ch v n ng cho ng c viên nào ó trong th i gian bao lâu. Hình như ng c viên s có l i th hơn n u như ngư i c h ti n hành b phi u theo ki u “công kích”, úng hơn là m t “cu c chi n tinh th n” kéo dài. Th c t cho th y rõ ph i g n 5 năm qua i t s ti n c u tiên cho n khi gi i thư ng ư c trao cho James Chadwick, Enrico Fermi, Werner Heisenberg, Ernest Lawrence và Erwin Schrödinger. Và th m chí Planck và Einstein ph i ch m t 12 năm m i ư c nh n gi i – vì y ban v t lí nhìn nh n v t lí lư ng t và thuy t tương i v i thái hoài nghi cao - s tích góp nh ng phi u ng h cho h cũng gi ng như m t cu c chi n kh i hoàn. Ngư c l i, có nh ng chi n d ch kéo dài và không hi u qu iv i nh ng ngư i không t gi i như Paul Langevin (36 năm trôi qua tính t c u tiên n c cu i cùng), Aimé Cotton (34 năm), Arnold Sommerfeld (33 năm) và Robert Williams Wood (24 năm). Top 40 nhà v t lí ư c
H 1 Otto Stern 2 Arnold Sommerfeld [7] 3 Max Planck 4 Albert Einstein 5 Henri Poincaré 6 Vilhelm Bjerknes 7 Friedrich Paschen 8 Clinton Joseph Davisson 9 Percy Williams Bridgman 10 Erwin Schrödinger 11 Augosto Righi 12 Robert Williams Wood 13 Jean Perrin 14 Enrico Fermi 15 Carl David Anderson 16 George Ellery Hale 17 Peter Debye 18 Walter Gerlach 19 Werner Heisenberg 20 Wolfgang Pauli 21 Aimé Cotton 22 Lester Halbert Germer 23 Paul Langevin 24 Gabriel Lippmann tên

c nhi u nh t trong giai o n 1901-1950
S 81 81 74 62 51 48 45 44 41 41 40 38 36 35 34 33 31 30 29 28 26 26 25 23 c Năm c Gi i thư ng và năm trao gi i V t lí [1] 1943 Nư c Mĩ c V t lí [2] 1918 V t lí [3] 1921 c c Pháp Na Uy c V t lí 1937 V t lí 1946 V t lí 1933 Mĩ Mĩ Áo Italia Mĩ V t lí 1926 V t lí 1938 V t lí [4] 1936 Pháp Italia Mĩ Mĩ Hóa h c 1936 c c V t lí [5] 1932 V t lí 1945 c Th y Sĩ Pháp Mĩ Pháp V t lí 1908 Pháp

1925 - 1944 1917 - 1950 1907 - 1919 1910 - 1922 1904 - 1912 1923 - 1945 1914 - 1933 1929 - 1937 1919 - 1946 1928 - 1933 1905 - 1920 1926 - 1950 1913 - 1926 1935 - 1939 1934 - 1950 1909 - 1934 1916 - 1936 1925 - 1944 1928 - 1933 1933 - 1946 1915 - 1949 1929 - 1937 1910 - 1946 1901 - 1908

Trang 6/10

25 Pierre Weiss 26 Patrick Blackett 27 James Chadwick 28 Valdemar Poulsen 29 Isidor Isaac Rabi 30 Joseph John Thomson 31 Lise Meitner 32 Ernest Rutherford 33 Heike Kamerlingh-Onnes 34 Niels Bohr 35 John William Strutt (huân tư c Rayleigh) 36 Hideki Yukawa 37 Robert Millikan 38 Ernest Orlando Lawrence 39 Wander Johannes de Haas 40 Irène Joliot-Curie Ghi chú:

23 21 21 21 21 20 20 20 20 20 20 20 17 17 16 16

1916 - 1937 1935 - 1949 1934 - 1935 1909 - 1923 1939 - 1945 1902 - 1906 1937 - 1949 1907 - 1937 1909 - 1913 1917 - 1922 1902 - 1904 1940 - 1949 1916 - 1923 1938 - 1940 1935 - 1945 1934 - 1935 Hóa h c 1935 Hóa h c [6] 1908 V t lí 1913 V t lí 1922 V t lí 1904 V t lí 1949 V t lí 1923 V t lí 1939 V t lí 1944 V t lí 1906 V t lí 1948 V t lí 1935

Pháp Anh Anh an M ch Mĩ Anh c/ Th y i n Anh Hà Lan an M ch Anh Nh t B n Mĩ Mĩ Hà Lan Pháp

[1] Gi i thư ng trao năm 1944 [2] Gi i thư ng trao năm 1919 [3] Gi i thư ng trao năm 1922 [4] Anderson cũng nh n ư c 14 c cho gi i Nobel v t lí th hai [5] Gi i thư ng trao năm 1933 [6] Rutherford cũng nh n ư c 8 c cho gi i Nobel th hai, nhưng thu c lĩnh v c v t lí. [7] Arnold Sommefeld úng là k kém may nh t trong lĩnh v c v t lí. N i ti ng v i vi c hi u ch nh m u nguyên t Bohr xét n các qu o elip c a electron (ch không ph i qu o tròn), ông cũng là ngư i có danh v ng không rõ ràng khi là nhà v t lí ư c c nhi u nh t trong th i kì 1901-1950 nhưng ch ng nh n ư c gi i thư ng nào. Ông cũng nh n ư c t ng s 81 c t năm 1917 n 1950 nhưng ch ng l n nào thành công. Ông cũng là m t ngư i m nh y u, qua i năm 1951 trong m t v tai n n xe hơi.

Danh sách trên bao g m 40 nhà v t lí ã nh n ư c c nhi u nh t t năm 1901 n 1950, cùng v i s phi u c và năm h ư c c l n u tiên và l n cu i cùng. Danh sách cũng cho bi t năm h nh n gi i thư ng (n u có), lo i gi i thư ng mà h nh n, và “qu c gia nơi h ang làm vi c”, t c là t nư c có vi n nghiên c u mà ng c viên ang ho t ng khi ư c c . i v i nh ng nhà khoa h c di chuy n thư ng xuyên – nh t là trong th p niên 1930 và 1940 – h ư c gi qu c t ch g c trong th i gian 7 năm. N u h sinh s ng t nư c nào ó t 8 năm tr lên, thì h ph i mang qu c t ch m i. Ch nghĩa dân t c và ch nghĩa qu c t trong các c B t kì ai ư c m i làm ngư i c cho gi i Nobel cũng ph i, v nguyên t c, tuân theo di chúc c a Nobel qu quy t r ng “không xét n qu c t ch c a ng c viên”. Tuy nhiên, qu c t ch c a ng c viên v n luôn luôn óng m t vai trò quan

Trang 7/10

tr ng. Th nh t là các nhà c có xu hư ng xu t ng c viên c a nư c mình – tôi t m g i h là nh ng nhà c “qu c n i”. K n là vi c t p trung s c n t nư c “mình” hay nư c “khác” dành cho m t ng c viên nào ó có nh hư ng l n n vi c quy t nh trao gi i. Tôi s phân tích kĩ t ng v n này. N u chúng ta gi i h n ch phân tích 4 n n khoa h c ch o là c, Pháp, Anh và Mĩ – nh ng nư c chi m t i ba ph n tư s lư ng c và m t ph n ba s ngư i c trong giai o n 1901-1950 – chúng ta s th y s chênh l ch áng k v m c tham gia c a các nhà v t lí n t nh ng nư c này trong quá trình c gi i thư ng. Các nhà khoa h c c ho t ng tích c c nh t, h chi m t i 34% s lư ng c . Ngư i Mĩ ng th hai v i 28%, theo sau là Pháp (21%) và Anh (17%). S chênh l ch này không ph i do s chênh l ch s lư ng thư m i c g i t i t ng nư c – ít nh t là i v i các nư c Pháp, Anh và Mĩ. Ch có ngư i c hơi chi m th thư ng phong hơn m t chút, ch y u do h có nhi u ngư i t gi i Nobel hơn ba nư c kia. S chênh l ch ó cũng có nguyên nhân do quan i m c a gi i khoa h c m i nư c i v i vi c c gi i thư ng, và nó cho chúng ta bi t ư c ôi i u v n n văn hóa khoa h c m i nư c. Ch trên phân n a (51%) s nhà c b n nư c trên có thi n ý v i nh ng ngư i ng bào c a h , m c dù quan i m c a h cũng thay i theo t ng nư c và t ng th i gian c th . T năm 1901 n 1950, ngư i Pháp mang tính ch t Sô vanh nh t, v i ch ng 60% s lư ng c n t chính các nhà khoa h c Pháp. Ngư i Anh th ng th n nh t, v i ch 35% s lư ng c dành cho nh ng ngư i b n ng chí nư c h . Ngư i c và ngư i Mĩ thì n m gi a hai thái c c này, tương ng là 53% và 49%. Tuy nhiên, c 4 nư c u th y có s tăng b c phát s lư ng c qu c n i trong th i gian và sau hai cu c chi n tranh th gi i. Khuynh hư ng này c bi t m nh m trong th i gian Th chi n th hai Pháp, Anh và Mĩ, và có l là do lòng yêu nư c, cũng như gi i khoa h c t ng nư c ã b cô l p v i gi i khoa h c nư c ngoài. S v ng m t các nhà c ngư i c t 1937 n 1945 là do o lu t ch ng l i gi i Nobel c a Hitler, và t t nhiên, không có nhân v t ngư i c nào xu t hi n trong th i kì này. Tuy nhiên, s b t ng gi a ngư i Anh và ngư i Pháp trong vi c c ngày càng ph c t p hơn so v i khi nó m i xu t hi n. Ch ng h n, khi phát hi n không có nhà khoa h c hay tác gi ngư i Anh nào ư c k n trong s nh ng ngư i th ng gi i năm 1901, m t cu c tranh lu n gay g t ã bùng n trên trang i m thư c a t p chí Times. M t s phóng viên gi quan i m cho r ng s thi u v ng m t t ch c trung tâm s p x p quá trình c c a ngư i Anh là b t l i, trong khi theo h thì ngư i Pháp có c m t h th ng h c vi n ư c t ch c t t làm vi c này. Nhưng, trong khi úng là có nhi u chi n d ch ng h ng c viên ngư i Pháp t p trung Vi n Hàn lâm Khoa h c Paris, thì không gì ph i nghi ng vi c h hay vi n hàn lâm có ti p tay thêm b ng cách này hay không. Th t v y, i u áng nói là không có ng c viên ngư i Anh nào thành công trong s top 40 nhà v t lí, còn ngư i Pháp thì có 4 ngư i: Poincaré, Cotton, Langevin và Weiss. S b t ng chi n lư c c ngư i Anh và ngư i Pháp th y rõ nh t trong lĩnh v c n i b t nh t – s gi i Nobel th c t nh n ư c. Như chúng ta ã th y, các nhà c ngư i Pháp ho t ng tích c c hơn nh ng ng nghi p ngư i Anh c a

Trang 8/10

mình. H qu c a t l c qu c n i cao là ng c viên ngư i Pháp thư ng nh n ư c nhi u hơn ng c viên ngư i Anh g n m t ph n ba s c . Tuy nhiên, s thu n l i qua nh ng con s này cũng khác bi t nhi u. Ví d , trong lĩnh v c v t lí, t năm 1901 n 1950, Pháp ch nh n ư c có 7 gi i, so v i 13 gi i dành cho Anh, 12 gi i cho Mĩ, và 10 cho c. T t nhiên, còn có nh ng nguyên nhân khác ã mang n s thành công c a ngư i Anh s lư ng gi i Nobel th c t ư c nh n. i u này ch có th bàn lu n trong ph m vi r t r ng, i v i nh ng trư ng h p và cơ h i mang n gi i thư ng, n u không có gì b t ng , thư ng thì là c nh t vô nh i v i m t ng c viên nào ó. Tuy nhiên, th c t thì ng c viên ngư i Anh, thay vì nh n ư c nhi u c t phía nh ng ngư i trong nư c, h l i nh n ư c s ng h h t s c thuy t ph c – c bi t là t phía nư c ngoài, i u ó m i là quan tr ng. M t lí do n a là do quy mô, s c m nh và Anh là nơi kh i sinh các nghiên c u v t lí nguyên t và h t nhân, lĩnh v c mà y ban Nobel v t lí quan tâm trong n a u th k 20. Các thành viên y ban cũng có quan h g n k t ch t ch hơn v i n n khoa h c Anh so v i v i nh ng ngư i ng nghi p Pháp, h th y xa l v i ngôn ng và n n văn hóa khoa h c Pháp. Trong th i kì sau Th chi n th hai, quan h ch t ch c a các thành viên y ban v i c, và m t s v i Anh, b thay th b ng quan h trên quy mô l n v i ngư i Mĩ. Tuy nhiên, tinh th n dân t c ch nghĩa c a các nhà c th t ra không sai khi n ư c vi c quy t nh trao gi i. Cho dù có ch ý hay không có ch ý, y ban xét trao gi i v n s d ng c quy n c a h ra phán quy t cu i cùng, san ph ng quy t nh trao gi i cho mang tính ch t qu c t . M t s o thô c a cơ ch này có th thu ư c b ng cách so sánh s lư ng c nh n ư c gi i và không nh n ư c gi i trong giai o n 1901-1950, trong c lĩnh v c v t lí và hóa h c. Trong khi nh ng ngư i th ng gi i nh n ư c 83% s c dành cho h t các nư c khác, thì nh ng ngư i th t b i ch nh n ư c phân n a s ó (43%) t phía gi i khoa h c nư c ngoài. Khi ch tính riêng v i 4 nư c ã gi i h n thì tương ng là 53% cho nh ng ngư i th ng cu c và 40% cho nh ng ngư i thua cu c. i u này cho th y k t qu ph thu c nhi u vào mong mu n c a nh ng ngư i xét trao gi i ng h tinh th n qu c t trong khoa h c, ch không ph i ng c viên nào nh n ư c nhi u “phi u” là s th ng. “Ti n ra qu c t ” t ra là m t l i th th c s trong chi n lư c tranh giành gi i thư ng Nobel. H sơ t năm 1951: m t chút suy oán Sau t s t gi m s lư ng c do Th chi n th hai, s lư ng c thư ng niên trong lĩnh v c v t lí nhanh chóng tăng v t tr l i như th i trư c chi n tranh, m c t 50 n 75. Khi nào h sơ lưu tr c a th p niên 1950 và 1960 ư c m , chúng ta có th trông i tính công chúng c a gi i thư ng Nobel s còn tăng nhanh hơn – và sau cùng thì s c ã lên t i hàng trăm cho m t năm. Do tính công chúng c a gi i Nobel mang n nhi u cơ h i nghiên c u không ch v quy ch Nobel, mà còn ph n ánh c c ng ng v t lí qu c t r ng l n hơn nhi u, nên nó v n là ngu n thông tin có giá tr cho các nhà l ch s khoa h c, r t lâu sau khi nh ng tai ti ng rùm beng xung quanh gi i thư ng ã l ng d u. Các nghiên c u này s ư c làm phong phú thêm b ng nh ng n ph m có liên quan và t l trích d n ã b t u ánh l a c ng ng khoa h c – và c bi t là nh ng nhà tài tr - trong th p niên 1950 và sau ó. T t c nh ng thông tin này th t tuy t v i, nhưng

Trang 9/10

các nhà nghiên c u v n có nh n th c sâu s c v nh ng gi i h n c a các lo i d li u nh lư ng này. Tuy v y, vi c nghiên c u l ch s trên kho tư li u Nobel giúp chúng ta ti n g n hơn n vi c hi u ư c nh ng ngư i th ng gi i ã ư c b u ch n như th nào. Còn l i, m i thông tin khác ch thu n túy là suy oán mà thôi.
£

Trang 10/10

@

' 

$

¢

5

2 

5

!

6

¡

$

&

6

©

 

6

2

W

@

!   

6

2 

6 

C

& 

6

Werner Heisenberg – nhà khoa h c gây tranh cãi
Michael Eckert (m.eckert@deutsches-museum.de)

Hơn 100 năm ã trôi qua k t khi cha c a nguyên lí b t nh chào i, nhưng các nhà l ch s khoa h c v n ti p t c tranh cãi v vai trò c a con ngư i này trong Th chi n th hai. Hãy c b t c l i gi i thích nào cho s phát tri n c a n n v t lí h c h i u th k 20, b n s h u như ch c ch n th y r ng ư c s ng c là i u b t bu c i v i b t kì nhà v t lí tr có tham v ng nào. M t nhà v t lí c tr nên n i ti ng là ông th y c a m t th h nh ng ngư i h c trò xu t s c là Arnold Sommerfeld. Vào mùa hè năm 1922, không bao lâu sau khi chàng trai tr Werner Heisenberg n u quân dư i trư ng c a ông, Sommerfeld ã vi t cho Paul Epstein, m t c u sinh viên lúc y ã tr thành giáo sư v t lí lí thuy t t i Vi n Công ngh California: “Tôi ch i nh ng thành t u to l n t Heisenberg, anh chàng tôi tin là có nhi u năng khi u nh t trong s h t th y h c trò c a mình, k c Debye và Pauli”. Ch 10 năm sau ó, Heisenberg ã ư c trao gi i Nobel v t lí cho vi c “sáng l p ra cơ h c lư ng t ”. y ban Nobel trao riêng danh d m t gi i thư ng cho m t mình ông.

Werner Heisenberg, nhà khoa h c gây nhi u tranh cãi V y thì t i sao Heisenberg v n gây tranh lu n c 100 năm sau ngày sinh c a ông ? Trong m t chuyên kh o m i ây c a mình, Heisenberg và D án bom nguyên t c a c Qu c xã, nhà s h c ngư i Mĩ Paul Rose ã làm tăng thêm nh ng nghi ng nghiêm tr ng v o c cá nhân c a Heisenberg. Ông ư c mô t là m t ngư i có c m xúc hoang d i và có nhi u tham v ng, m t k “không th nào vùng thoát kh i tâm lí bài ch nghĩa Semitic c ư c”. V m t khoa h c, ông cũng b cho là có nh n th c sai l m.

Werner Heisenberg | Trang 1/11

Ki n th c v t lí t i và o c suy i, theo Rose, lên t i nh i m trong s óng góp không hoàn ch nh c a Heisenberg cho d án bom nguyên t c a c qu c xã, s th t b i c a d án sau này l i ư c b a t là m t n l c có cân nh c nh m phá ho i d án. Hơn n a, Rose tin r ng tâm lí c c a Heisenberg và b n bè c a ông ư c vun b i thêm b i s c m nh kh ng khi p c a s o tư ng và duy lí, ã làm cu n xoay chu i t l a d i b n thân, ưa n nh ng gi i thích khác nhau v s ki n Heisenberg. Và ông cho r ng s k t h p này gi a s b a t và s ph nh n nh ng r c r i v óng góp c a Heisenberg v bom nguyên t , v n t n t i cho t i ngày nay. Cu c i c a Heisenberg mang n nhi u món h i cho các nhà l ch s v t lí. David Cassidy ã vi t m t cu n ti u s có th tin ư c, S b t nh: Cu c i và Khoa h c c a Werner Heisenberg, mang n m t cái nhìn ch t ch và có s c thuy t ph c v nh ng ch gây bàn cãi nh t xung quanh cu c i c a Heisenberg cho t i cu i Th chi n th hai. Trong khi ó, câu chuy n v d án bom nguyên t c a ngư i c – n u nó có th g i như v y – l i ư c k b i nhà s h c Mark Walker và nh ng ngư i khác. Nhưng nh ng tranh lu n xung quanh Heisenberg v n ti p di n, có l vì cu c i c a ông t nó không mang n m t câu tr l i ơn gi n. Cũng như nguyên lí b t nh, s ph c t p là m t khái ni m v t lí khác óng vai trò là m t phép n d cho cu c i c a Heisenberg. Sau h t th y, chúng ta bi t r ng tính ch t v t lí c a m t h ph c t p không th hi u ơn gi n là s hành x t p th c a nh ng ph n riêng bi t c u thành nên h . Thay vì nghiên c u nh ng quan i m ã có t trư c v nhà khoa h c c này, chúng ta s nh m t i vi c “ph i c nh” cu c i c a ông nh m hi u ông hơn. K tìm ư ng Werner Heisenberg sinh ngày 5/12/1901, Würzburg, mi n b c Bavaria, và chuy n n Munich vào năm lên 9 khi cha ông tr thành giáo sư ti ng Hy L p t i trư ng ih c ó. Trong cu n ti u s c a mình, Cassidy ã mô t chi ti t khung c nh xã h i trong ó cu c s ng c a Heisenberg b t u bén r . Trư c h t, cái có v là m t tình ti t ngoài l trong nh ng năm tháng trư ng thành c a ông – vi c gia nh p m t nhóm tr g i là Pfadfinder (Pathfinder – K tìm ư ng) – hóa ra l i là m t manh m i tìm hi u cách x s c a Heisenberg sau Th chi n th nh t.

Cha và con. Heisenberg (ph i) cùng cha và anh trai

Werner Heisenberg | Trang 2/11

Nh ng năm tháng “tìm ư ng” sau năm 1919 là quãng th i gian Heisenberg nh n th c sâu s c v môi trư ng xã h i c a ông. ây chúng ta tìm th y nh ng thành t hình thành nên giá tr tính cách c a ông: s n i d y ch ng l i nh ng giá tr phi lí tư ng, như ch nghĩa tư b n, ch nghĩa duy v t, thói o c gi và suy i o c; s tham gia vào nhóm nh ng ngư i b n có cùng quan i m h p thành nhóm “ti ng v ng linh h n”; tình yêu thiên nhiên; và ni m am mê sâu s c n n văn hóa c. M t s ý tư ng này không xa l m v i h tư tư ng Qu c xã v a m i xu t hi n. Ch nghĩa dân t c, m c dù không ph i là c trưng rõ ràng c a nhóm Pathfinder, nhưng nh t nh ư c a s các thành viên trong nhóm ánh giá cao, xem là b n ph n hi n nhiên i v i t nư c h . Các nghi l dân t c – m t s có liên quan n vi c ng i quây qu n bên ng n l a tr i cùng mơ ư c v m t “ ch th ba” huy n bí và ngư i hi p sĩ áo tr ng y ma l c tư ng trưng cho s trong tr ng c a ngư i c– ư c cao trong m t s nghi l c a nhóm Pathfinder. Tư tư ng ch ng Semit cũng là tài th o lu n thư ng xuyên, ngoài nh ng tài khác: nhóm Pathfinder Munich b t ng chia thành hai phe ng h Do Thái và bài Semit. Tuy nhiên, b t ch p nh ng tương ng như trên, th t khá sai l m khi nh n bi t nh ng tư tư ng Pathfinder v i ch nghĩa qu c xã. S gia nh p c a Heisenberg v i phong trào c a gi i tr không ph i là s dan díu nh t th i gi a th i kì niên thi u và th i kì trư ng thành. Ông tr thành th lĩnh c a nhóm tr khi vào tu i 17. Gruppe Heisenberg, như tên g i c a nhóm, h p nh t vào m t nhóm l n hơn trong ó các th y giáo và h c sinh trung h c là lãnh o và thành viên c a nhóm. Mùa xuân năm 1919, nhóm ã tích tham gia nh ng ho t ng bán quân s ch ng l i C ng hòa Xô vi t Munich – m t c g ng ng n h n nh m thi t l p ch c ng s n sau phong trào cách m ng l n x n cu i Th chi n th nh t. Nh ng ho t ng này, cùng v i nh ng kinh nghi m t Th chi n th nh t mà các th y giáo ã truy n t cho h c sinh c a mình, hình thành cơ s cho nhóm phô trương trư c xã h i i m i. Nhi u thành viên chia s quan i m ch ng l i chính quy n cơ s . Trư ng h p Heisenberg là i n hình, c v m t ngu n g c xã h i và quan i m chính tr c a ông. “Tôi chưa bao gi nghĩ t i vi c chính tôi b lôi cu n vào ho t ng chính tr ”, ông vi t thư cho m t ngư i b n Pathfinder vào năm 1923, “vì i v i tôi, nó có v là m t công vi c kinh doanh thu n túy”. M c dù cơ c u t ch c c a Pathfinder thay i hàng năm, nhưng Heisenberg v n kiên quy t t n tâm v i các thành viên trong nhóm c a ông c sau khi công b bài báo n i ti ng c a ông v cơ h c lư ng t vào năm 1925. H ti p t c g p nhau m i tu n m t l n t i nhà Heisenberg. Và vào cu i tu n, h thư ng i dã ngo i Alps ho c m t h nư c g n Munich, t i ó h i thuy n bu m, chơi bóng, ném lao và tham gia nh ng trò chơi mang tính c nh tranh khác. Th t ra, theo Cassidy, cư ng làm vi c không th tin n i c a Heisenberg trong nh ng năm u th p niên 1920 có l ch b i vì ông có th thư giãn hoàn toàn trong nh ng chuy n i dã ngo i này. Heisenberg có vài ngư i b n và c m t s ngư i quen không thân không thu c phong trào thanh niên c a ông. Pathfinder còn quan tr ng m t khía c nh khác. “Ngoài nhi u tác d ng khác, chúng tôi còn khám phá khoa h c n a”, Heisenberg vi t vào nh ng năm sau này. Ông chú tâm t i nh ng lĩnh v c khoa h c xa r i áp d ng th c t , có l do nh ng

Werner Heisenberg | Trang 3/11

ngư i b n c a ông ã kh c sâu khoa h c, và c bi t là v t lí, là “ch nghĩa duy v t cơ gi i”. Như ông nh l i: “Th m chí trong khoa h c, h ng thú c a chúng tôi cũng t p trung vào nh ng lĩnh v c không ơn gi n là tr l i cho nh ng phát tri n ti p theo c a nh ng cái ã bi t”. K t qu là Heisenberg v n gi ư c h ng thú lâu dài trong vi c khám phá nh ng phương pháp m i v cơ b n trong v t lí h c – nơi mà thành công là không ch c ch n – ch không theo u i nghiên c u theo nh ng l i mòn ã có s n. Trư ng ih cv yg i Khi Heisenberg bư c vào i h c h i tháng 10 năm 1920, v t lí h c không ph i là ch n l a u tiên c a ông. ã thành công r c r trư ng trung h c, ông d nh nghiên c u toán h c và l p t c b t tay vào nghiên c u cao c p. Th t ra, cha c a ông ã s p t v i nhà toán h c n i ti ng Ferdinand von Lindemann, hi v ng a con trai có nhi u tham v ng c a ông s ư c nh n vào l p c a Lindemann, ó anh ta s b t u nghiên c u cao c p ngay. Nhưng cu c ph ng v n không ti n tri n t t p i v i chàng trai tr Heisenberg. Lidemann, lúc y ã 68 tu i và hơi lãng tai, g n như không hi u Heisenberg nói gì. Và t ch không hi u, ông k t lu n r ng phương pháp không chính th ng c a chàng trai tr không ph i là th ông ưa thích. C g ng th hai c a Heisenberg nh m ư c nh n vào nghiên c u cao c p mà không ph i qua thi sơ kh o như thư ng l ưa ông n v i Arnold Sommerfeld, v giáo sư v t lí lí thuy t t i Munich. T ng có kinh nghi m v i nh ng sinh viên ngo i h ng, Sommerfeld, lúc y ã 52 tu i, ph n ng có khác: “Có th là anh bi t m t vài th gì ó, cũng có th là anh ch ng bi t gì c . Chúng ta s th y ngay thôi”. Heisenberg không th tìm ư c ngôi nhà nào thích h p hơn cho tham v ng c a mình. T i ây, ông ã g p các sinh viên tâm u ý h p, như Wolgang Pauli, khi ó 20 tu i và ang h c h c kì th năm. Th t ra, tên tu i nh ng ngư i h c trò c a Sommerfeld c gi ng như là cu n Ai là ai vi t v các nhà v t lí lí thuy t hi n i: Alfred Landé, Peter Paul Ewald, Karl Herzfeld, Gregor Wentzel, Otto Laporte, Adolf Kratzer và Wilhelm Lenz, ây ch m i k nh ng cái tên mà Heisenberg tr nên quen thu c trong th i kì nghiên c u ban u c a ông.

Heisenberg và b n h c

trư ng

Werner Heisenberg | Trang 4/11

Lúc y, Sommerfeld ang m mình vào thuy t nguyên t . Năm 1915, ông m r ng m u nguyên t Bohr b ng cách ưa thuy t tương i h p vào, và b ng cách lư ng t hóa c chuy n ng phương v và xuyên tâm c a các electron qu o. M t năm sau ó, ông cũng lư ng t hóa s nh hư ng c a qu o electron. Ông có th tính ư c năng lư ng electron, làm tăng thêm s v ch trong ph nguyên t . C u trúc tinh t này ư c xác nh n b i nhà quang ph h c Friedrich Paschen, ngư i thư ng xuyên trao i thư t v i Sommerfeld su t th i gian Th chi n th nh t. Chuyên lu n c i n c a Sommerfeld, C u trúc nguyên t và các v ch ph , xu t b n l n u năm 1919, ư c tái b n b n l n trong th i gian Heisenberg Munich, cho th y s phát tri n nhanh chóng i v i thuy t nguyên t trong quãng th i gian ó. S ng gi a nh ng sinh viên cùng khuynh hư ng, và dư i s hư ng d n c a ông th y kính m n, Heisenberg c m th y trong ngôi nhà c a Sommerfeld cũng tho i mái gi ng như trong ngôi nhà Pathfinder lúc trư c. Sommerfeld s m nh n th y tài năng c a ngư i h c trò m i c a ông. Năm 1922, ông cho chàng trai 21 tu i Heisenberg làm ng tác gi c a hai bài báo v thuy t nguyên t c a ph tia X và cái g i là hi u ng Zeeman d thư ng. S tách v ch ph trong t trư ng ã ư c quan sát ch ng 25 năm trư c ó b i nhà v t lí ngư i Hà Lan Pieter Zeeman, và ư c gi i thích b ng s tương tác c a xung lư ng góc c a electron qu o v i trư ng ngoài. Tuy nhiên, vi c quan sát th y s tách v ch thêm vào là m t thách chính trong nh ng ngày u c a cơ h c lư ng t và sau này ươc công nh n là h qu c a xung lư ng góc n i hay “spin” c a electron. Năm 1921, Sommerfeld ng ý cho Heisenberg có th công b m t bài báo v hi u ng Zeeman d thư ng, m c dù ông còn hoài nghi v cơ s v t lí c a lí thuy t c a Heisenberg. “Mô hình Zeeman c a anh ta nói chung là i l p, c bi t là v i Bohr”, Sommerfeld vi t trong b c thư g i Epstein. “Nhưng tôi nh n th y thành công c a nó to l n n m c tôi ã gi l i ch dành trư c cho nó xu t b n”. Mô hình c a Heisenberg g m các s lư ng t bán nguyên mà ông gán cho h t nhân nguyên t . Tuy nhiên, mô hình c a ông không phù h p v i nh ng k t qu theo l i kinh nghi m c a Landé v s tách v ch ph trong t trư ng, và quan tr ng là nó ã ph v ni m tin v các s lư ng t nguyên.

Nh ng nhà tiên phong c a cơ h c lư ng t

Werner Heisenberg | Trang 5/11

Mùa hè năm 1922, Heisenberg g p Bohr l n u tiên và khi n ông ta ph i ương u v i ý tư ng không chính th ng v nguyên t c a ông. Cu c g p di n ra trong m t tu n thuy t gi ng c a Bohr Göttingen – t c “festival Bohr” như nó n i ti ng ư c g i – và làm bi n chuy n Heisenberg thành m t nhân v t n i ti ng trong c ng ng nh c a các nhà lí thuy t nguyên t . Nhưng Heisenberg không chuyên môn v thuy t nguyên t và công trình xu t b n th hai c a ông là v các xoáy qua l i trong ch t l ng g i là xoáy Kármán. Th t ra, Sommerfeld và h c trò c a ông nhi u l n chú tâm vào các v n ng h c ch t lưu, như s chuy n t dòng ch y thành l p ph ng l ng sang ch y nhi u lo n. Do ó, không có gì ph i ng c nhiên khi mà lu n án ti n sĩ c a Heisenberg là v cơ h c ch t lưu, ch không ph i thuy t nguyên t . Trên con ư ng hình thành cơ h c lư ng t Trư c khi Heisenberg hoàn t t nghiên c u c a ông t i Munich vào năm 1923, ông ã tr i qua 6 tháng Vi n Max Born t i Göttingen. Born ch m i b t u chương trình nghiên c u nhi u tham v ng v thuy t nguyên t , khai thác phương pháp nhi u lo n trong cơ h c thiên th trong m t c g ng i v i bài toán nhi u v t trong nguyên t , b ng cách làm tương t v i bài toán nhi u v t trong cơ h c c i n. Nghiên c u này là k t qu c ng tác gi a Heisenberg và Born v lí thuy t nguyên t helium. Born cũng ngh Heisenberg n Göttingen làm ph tá cho ông sau khi hoàn thành nghiên c u Munich. Nhưng kì thi ti n sĩ c a Heisenberg h u như có k t qu th m h i. Ông không th tr l i nh ng câu h i c a nhà th c nghi m Wilhelm Wien v năng su t phân gi i c a các d ng c quang h c và cách th c ho t ng c a pin. Wien ch cho ông qua sau khi Sommerfeld c c l c bênh v c ngư i h c trò c a mình. Sau s ki n au bu n này, Heisenberg vui v n Göttingen, ó ông t p trung hoàn toàn vào thuy t nguyên t . Trong vòng vài tháng, ông ã có tư cách là nhà thuy t gi ng sau khi công b bài báo trong ó ông ã i u ch nh các quy lu t c a cơ h c lư ng t gi i quy t v n hi u ng Zeeman d thư ng. Tháng 9 năm 1924, Heisenberg t m th i ngh Göttingen và chuy n t i Copenhagen, nơi Bohr m i ông n làm c ng s nghiên c u. Copenhagen, nghiên c u c a Heisenberg t p trung vào thuy t lư ng t b c x . Bohr, ngư i ph tá ngư i Hà Lan c a ông, Hendrik Kramers, và m t v khách m i nghiên c u ngư i Mĩ, John Slater, ã phát tri n m t lí thuy t bán c i n, tr nên n i ti ng là lí thuy t BKS. Nhưng gi thuy t ó s m g p ph i nh ng khó khăn nghiêm tr ng và b b rơi. Theo thuy t tán s c c i n, các nguyên t ph n ng l i trư ng i n t b ng cách dao ng t n s c a b c x h p th ho c phát ra. Tuy nhiên, m t lí thuy t như v y không th gi i thích các c trưng lư ng t c a nguyên t Bohr và hành tr ng gi ng như h t c a b c x trong nh ng môi trư ng nh t nh. Bi n c i BKS c a thuy t tán s c c i n v n là c i n, trong ch ng m c nào ó, nó cho r ng b c x i n t là gi ng sóng và không bao g m các lư ng t , m c dù nó th t s gi i thích các bư c nh y lư ng t . Gi i pháp là m t “trư ng b c x o”, m t lo i trư ng ma qu ch a các t n s kh dĩ cho các s chuy n tr ng thái lư ng t c a nguyên t trong m t tr ng thái cơ b n cho trư c. M c dù nó vi ph m nh ng nguyên lí v t lí ã ư c thi t l p, như quan h nhân qu và b o toàn năng lư ng, nhưng trư ng o xu t m t cơ c u toán h c m i

Werner Heisenberg | Trang 6/11

n i k t th gi i c i n và th gi i lư ng t . Do ó, nó tr thành ch ư c xem xét kĩ lư ng b i Bohr và Heisenberg khi sau này ông quay l i Göttingen. ây là y u t tiên quy t thu c khái ni m mà t ó Heisenberg hình thành nên cơ h c lư ng t c a ông. óng góp có tính quy t nh c a ông cho chương trình này là bài báo c a ông “V cách hi u l i lí thuy t lư ng t v m i quan h gi a ng h c và cơ h c”, ngày nay ư c xem là bư c t phá trong n n cơ h c lư ng t hi n i. Bài báo c a Heisenberg ánh d u s xa r i t n g c r kh i nh ng n l c trư c ó nh m gi i bài toán nguyên t b ng cách ch s d ng các i lư ng quan sát ư c. “C g ng hoàn toàn xoàng xĩnh c a tôi là ti n t i lo i b và thay th phù h p khái ni m v các ư ng qu o mà ngư i ta không th quan sát ư c”, ông vi t trong m t b c thư ngày 9/7/1925. khía c nh này, công trình c a ông vư t kh i nh ng n l c c a Born t ư c m t s tương t lư ng t c a cơ h c nguyên t . Thay vì chi n u v i s ph c t p c a các qu o ba chi u, Heisenberg l i làm vi c v i cơ h c c a m t h dao ng m t chi u – m t dao ng t i u hòa. Và ông ã kh o sát hành tr ng c a các i lư ng quan sát ư c – các t n s b c x - theo di s n BKS, xu t hi n t “dao ng t o” c a nguyên t . K t qu thu ư c là công th c trong ó các s lư ng t liên h t n s và cư ng b c x quan sát ư c. Born lưu ý r ng công th c c a Heisenberg có th ư c bi u di n dư i d ng súc tích b ng các ma tr n. Vì lí do này mà lí thuy t m i cũng còn ư c bi t n v i tên là “cơ h c ma tr n”. S phát tri n nhanh chóng c a cơ h c lư ng t Sau bư c t phá c a Heisenberg, cơ h c lư ng t nh hình v i bư c i nhanh chóng n không ng . Born, cùng v i ngư i ph tá m i c a ông, Pascual Jordan, tái c u trúc l i công trình c a Heisenberg thành h th ng công th c ma tr n, làm n i b t m i liên h gi a các “bi n liên h p”, như xung lư ng và t a , và năng lư ng và th i gian. Trong cơ h c lư ng t , nh ng m i quan h này tr thành m i quan h ngh ch o gi a các ma tr n liên h p.

Giây phút vinh quang. Schrodinger, Dirac và Heisenberg Trong khi ó, Paul Dirac, khá c l p v i nhóm Göttingen, bi u di n cơ h c lư ng t b ng lo i ngôn ng các toán t m i. Zurich, Erwin Schrödinger có cách ti p c n khác, và năm 1926 phát tri n cơ h c sóng – m t hình th c khác c a cơ h c lư ng t , ư c xem là tương ương v i phương pháp ma tr n.

Werner Heisenberg | Trang 7/11

Năm 1926, Heisenberg th ch Kramers làm ph tá cho Bohr Trư ng thành trong trư ng l p c a Sommerfeld và t ng c ng Heisenberg ã quen thu c v i tinh th n ch d n c a thuy t lư ng t vài lí thuy t khác. Làm vi c Vi n Bohr, ông ã thi t l p nguyên tháng 3 năm 1927, t ó t n n t ng cho cái ư c m nh danh Copenhagen c a cơ h c lư ng t .

Copenhagen. tác v i Born, gi ng như m t lí b t nh vào là trư ng phái

Không lâu sau ó, vào tháng 10/1927, tu i 26, ông tr thành giáo sư v t lí lí thuy t t i trư ng i h c Leipzig. Ch trong vài năm, Heisenberg ã xây d ng Leipzig thành m t trung tâm v t lí lí thuy t hi n i, cùng v i ngư i h c trò khác c a Sommerfeld, Peter Debye, ngư i tr thành giáo sư v t lí lí thuy t ngo i h ng vào năm 1929. u th p niên 1930, m t th h nhà lí thuy t m i – như Felix Bloch, Rudolf Peierls, Edward Teller, Victor Weisskopf và Carl Friedrich von Weizsäcker – ã truy n bá chân lí c a “trư ng phái Heisenberg” m i. Sinh viên và ng nghi p nghiên c u t kh p nơi trên th gi i b cu n hút n Leipzig, như Ettore Majorana n t Italy, Laszlo Tisza n t Hungary, và Seishi Kikuchi, Shin-Ichiro Tomonaga và Satoshi Watanabe n t Nh t B n. Nhi u ngư i trong s h ã ki m ư c vinh quang hàn lâm u tiên cho mình dư i s giám h c a Heisenberg, b ng cách áp d ng cơ h c lư ng t cho v t lí ch t r n, r i m c tiêu nguyên th y là gi i các bài toán cũ b ng công c m i. Chính Heisenberg cũng b ra m t s công s c hình thành lí thuy t cơ lư ng t c a v t lí ch t r n b ng cách gi i câu v s t t , nhưng h ng thú chính c a ông là khai phá nh ng lĩnh v c m i, ch không ph i áp d ng nh ng phương pháp ã có s n. c bi t, ông t p trung vào vi c làm xu t hi n ngành v t lí cao – trong th i kì chưa có máy gia t c h t dành cho b c x vũ tr và năng lư ng h t nhân – nơi mà các ý tư ng v lí thuy t trư ng lư ng t tương i tính có th so sánh ư c v i các quan tr c th c nghi m. Th gi i th t là x u xa, nhưng công vi c thì tuy t v i “Th t au lòng”, Heisenberg vi t g i Sommerfeld vào tháng 2/1938, “vào lúc n n v t lí có nh ng ti n b tuy t v i như th và ngư i ta có th hài lòng óng góp cho nh ng phát tri n ti p theo c a nó, thì ngư i ta cũng tr nên b lôi cu n vào chính tr mãi mãi”. Vi c gi b n thân ông xa r i n n chính tr không còn ư c bao lâu n a sau khi Hitler lên n m quy n vào năm 1933. M c dù Heisenberg, gi ng như nhi u ngư i c khác, có kh năng nhìn nh n lòng hăng hái dân t c ch nghĩa c a Hitler v i m t chút thông c m, ông ph i kinh s trư c s tàn kh c c a ch khi nó i vào th c t , như vi c thanh l c nh ng ng nghi p không ph i ngư i Aryan ra kh i các trư ng i h c. Trong hoàn c nh này, Heisenberg ã h i lão già c th c a n n khoa h c c, Max Planck, xin m t l i khuyên. Planck thuy t ph c ông r ng n n v t lí s ư c b o v t t hơn b i nh ng n l c th m l ng phía sau h u trư ng ch không ph i s ph n i trư c ti n tuy n. “Planck nói – tôi nghĩ tôi có th nói ti p v c này v i anh – v i lãnh o chính quy n”, Heisenberg vi t cho Born, m t ngư i Do Thái, vào tháng 6/1933, sau khi Planck t i thăm Hitler, “và t ư c s m b o r ng không có gì ch c ch n là lu t l công dân m i s làm ngăn tr n n khoa h c c a chúng ta”.

Werner Heisenberg | Trang 8/11

M c dù Born không b sa th i chính th c, nhưng ông ã r i Göttingen và s n sàng di cư. Cho dù là ông ư c phép l i do m t i u ch nh c bi t mi n tr vi c sa th i i v i nh ng ngư i Do Thái ã t ng ph c v trong Th chi n th nh t, Born nói không có tương lai gì cho con cái c a ông nư c c c . “Tôi mu n ông khoan hãy quy t nh v i”, Heisenberg khuyên can ngư i c v n cũ c a mình, “mà hãy i và xem t nư c chúng ta s như th nào vào mùa thu”. Born b qua l i yêu c u kh n thi t c a Heisenberg và di cư sang Anh, ông ó 17 năm cho t i khi tr l i nư c c vào năm 1953. Chi n lư c “ch và xem” này tr thành m t c trưng c a ph n ng c a Heisenberg v i chính tr . Năm 1935, ông ti n g n nh t n m t s ph n i công khai ch ng l i chính quy n qu c xã khi các ng nghi p t khoa tri t t i trư ng Leipzig b sa th i trong làn sóng thanh l c l n th hai. Heisenberg và nh ng ngư i khác ã m t h t tinh th n và bi u th s ph n i c a h t i cu c h p khoa. H u qu duy nh t c a s ph n i này là m t khi n trách mang tính nghi th c dành cho nh ng k bi t giáo b i nhà lãnh o a phương c a ch c, lu t thanh l c v n ư c thi hành. M t l n n a kinh hoàng trư c chính quy n, Heisenberg l i m t l n n a rút lui. Trong b c thư g i cho m ông vào mùa thu năm 1935, ông vi t: “Con ph i c m th y hài lòng v i vi c quán sát m t lĩnh v c nh c a khoa h c mà nh ng các tác d ng s tr nên quan tr ng trong tương lai. ó là i u rõ ràng nh t cho con làm trong th i bu i o iên này. Th gi i ngoài kia th t là x u xa, nhưng công vi c thì tuy t v i”. Nhưng thoái lui trong khoa h c ch không ph i trong chính tr là m t i u không th ch p nh n ư c i v i nhà khoa h c l ng danh. Khi Sommerfeld n tu i v hưu năm 1935, Heisenberg là ng c viên hi n nhiên k nghi p ông Munich. Nhưng ý th c h qu c xã b y gi cũng ang cu ng n trong ngành v t lí: Johannes Stark và Philip Lenard, c hai ngư i cùng at gi i Nobel, ã mô t các lí thuy t hi n i như thuy t tương i và cơ h c lư ng t là “n n v t lí Do Thái”. Stark phàn nàn v i chính quy n r ng m c dù Einstein ã r i c n Mĩ, nhưng v n còn có nh ng nhà v t lí ho t ng theo tinh th n Einstein. Hơn n a, ông ph n i “nhà sáng l p lí thuy t Heisenberg, ngư i có tinh th n Einstein, lúc này l i ư c trao thư ng b ng m t a v n a”. ây là khúc u c a chi n d ch ch ng l i Heisenberg và Sommerfeld, k t thúc vào năm 1939 khi Wilhelm Müller ư c ghi tên là ngư i k t c Sommerfeld. Müller, m t nhà khí ng l c h c, b Sommerfeld ánh giá là “m t th ng ng c toàn di n”. Heisenberg b y t i ch th t v ng trong ti n trình u tranh này. B ng nh ng ti p xúc riêng gi a ông và gia ình c a Heinrich Himmler, ông tìm ư c s mb ot phía qu c xã r ng quan i m chính th c c a h v ông không gi ng như chi n d ch b t u ch ng l i ông. Ông còn nghĩ t i chuy n di cư khi mà vi c i u tra trư ng h p c a ông có d u hi u kéo dài mãi. Phía sau h u trư ng, trư ng h p c a Heisenberg – hay l p trư ng c a ch qu c xã v v t lí nói chung – ư c các nhóm khác nhau ánh giá khác nhau. S c m nh quân s hùng m nh c a Himmler, SS, cu i cùng ng h Heisenberg và n n v t lí lí thuy t hi n i vì lí do th c d ng, còn nh ng nhà lãnh o ng phái và các v i bi u c a các trư ng i h c qu c xã thì nh n m nh ý th c h hơn tính th c d ng. Nh ng k cu ng tín trong s các nhà v t lí, thư ng ư c gom vào m t nhóm dư i

Werner Heisenberg | Trang 9/11

cái tên"Deutsche Physik” (N n v t lí c), b t ch p nh ng xu hư ng ph bi n trong h , ã thành công trong vi c ngăn c n Heisenberg k v Sommerfeld. Nhưng trư ng h p Heisenberg ánh d u i m b t u s k t thúc phong trào c a h . V i s bùng n c a Th chi n th hai, ch phát xít ã xem tr ng công d ng c a n n v t lí hơn là ý th c h . Nh ng năm tháng chi n tranh Heisenberg ư c chính ph th a nh n sau khi Th chi n th hai bùng n , và ư c B Giáo d c giao tr ng trách giám c khoa h c c a Vi n V t lí Kaiser Wilhelm Berlin, cùng v i Otto Hahn. Vi n này t dư i s qu n lí c a Phòng h u c n quân i vì vai trò quan tr ng c a nó trong vi c ph i h p m t d án chi n tranh bí m t. Cùng v i nh ng nhà khoa h c h t nhân khác, nh ng ngư i t g i mình là Câu l c b Uranium, Heisenberg b t u nghiên c u công d ng th i chi n có th c a khám phá phân h ch c a Otto Hahn. Nh ng ng d ng ó bao g m các lò ph n ng h t nhân dùng cho ng cơ y tàu ng m và kh năng ch t o m t lo i bom m i “có s c công phá m nh hơn s c công phá c a nh ng lo i ch t n m nh nh t n vài b c l n”, như Heisenberg di n gi i trong m t báo cáo sơ b vào tháng 12/1939. Cho n t n bây gi , các nhà v t lí và l ch s v t lí v n bàn cãi v ng cơ và vai trò c a Heisenberg trong n l c này. S th a hi p c a ông v i ch qu c xã – có l có th gi i thích ư c v m t tâm lí trong hoàn c nh cu c u tranh c a ông nh m kh ng nh tên tu i c a mình – làm tăng thêm s hoài nghi v tính cách c a ông. Có hàng ngàn bài báo vi t v “chi n tranh c a Heisenberg”, nhưng không thu ư c s ng thu n nào c . Theo m t bài báo, ư c b o v c l p b i các nhà báo Robert Jungk và Thomas Powers, Heisenberg ã cân nh c trì hoãn ti n trình c a d án vì ông c m th y ghê t m trư c ý nghĩ v m t qu bom nguyên t n m trong tay Hitler. Nhưng nhà s h c Paul Rose có quan i m ngư c l i. Ông cho r ng Heisenberg ã c h t s c ch t o bom nguyên t , nhưng th t b i vì ông ta không hi u nguyên lí v t lí m t cách úng n. Theo chính Heisenberg thì ông và các nhà khoa h c ng nghi p trong Câu l c b Uranium ã t n ti n trong quy t nh vì h không có ti n b do hoàn c nh chi n tranh. Còn Mark Walker thì ch trích l i “ho c en ho c tr ng” mà nghi v n ư c tr l i. Ông bi n lu n r ng không ph i Heisenberg không có năng l c làm cho d án ti n tri n, mà là Phòng H u c n quân i ã m t h ng thú vào năm 1942, do d án không mang l i k t qu k p th i nh hư ng n c c di n cu c chi n. Trong nghiên c u c a ông, N n khoa h c qu c xã, Walker ưa ra m t câu tr l i, có l là g n v i s th t nh t trong v n r i r m này: “Ngư i c có th t s c g ng ch t o bom nguyên t ko ?”, ông h i. M t m t, ông bi n h r ng ngư i c không b ra hành t ô la xây d ng nh ng nhà máy kh ng l và phát tri n các d ng c n . Nhưng h th t s ch t o ư c lo i ch t ư c xem là có kh năng n h t nhân ti m tàng nhanh chóng mà không gây tr ng i n n l c cu c chi n. Không h có câu tr l i ơn gi n nào c , ông k t lu n. Tranh lu n v n ti p di n Cu c s ng c a Heisenberg sau chi n tranh không phát sinh nhi u chú ý, m c dù nó cũng mang t i cái tranh lu n. Heisenberg ã th t b i trong vi c tìm s ng h c a

Werner Heisenberg | Trang 10/11

các nhà khoa h c ng nghi p khi ông c g ng thành l p H i ng nghiên c u c v i vai trò là trung tâm qu c gia c a n n chính tr khoa h c. M c dù Konrad Adenauer, th tư ng u tiên c a Tây c, ti p nh n l i khuyên c a Heisenberg v v n nguyên t , nhưng vai trò c a ông là “ông vua nguyên t ” c ã g p ph i s nh o báng c a v b trư ng u tiên ph trách v n nguyên t , Franz Josef Strauss. V m t khoa h c, nh ng nghiên c u th i h u chi n c a ông cũng g p ph i thái hoài nghi và hình như cũng kém hi u qu hơn, trái v i n i dung ăng trên các bài báo gây tin gi t gân r ng “Weltfomel” – lí thuy t trư ng th ng nh t các h t cơ b n c a ông – ã chào i vào năm 1958. Nói m t cách nghiêm túc thì nh ng bàn cãi v cách hành x c a Heisenberg trong th i kì qu c xã cũng là m t câu chuy n th i h u chi n. Nó b t u vào năm 1947 khi nhà v t lí ngư i Mĩ Samuel Goudsmit công b Alsos, m t l i gi i thích tàn nh n v n l c chi n tranh h t nhân c a ngư i c. Goudsmit ã dùng trư ng h p Heisenberg minh h a cho s th t b i c a ch c tài trong khoa h c. Tuy nhiên, năm 1956, Heisenberg l n u tiên ư c miêu t là m t bi u tư ng o c trong cu n sách c a Jungk, Sáng hơn m t ngàn M t Tr i, trong th i kì chi n tranh l nh và phương Tây th c hi n chính sách ch ng c ng iên cu ng McCathy. Nhưng Walker sau ó k t lu n r ng “thuy t thông mưu” c a Jungk là m t s n ph m c a th i gian, khi mà, m t l n n a, n n chính tr l i can thi p vào khoa h c và các nhà khoa h c. Cu c bàn cãi xung quanh Heisenberg l i n i lên v i Copenhagen, m t v k ch xoáy vào chi n vi ng thăm c a ông t i Copenhagen vào năm 1941, ó ông ã g p Bohr và v c a Bohr, bà Margrethe. H ng thú v Heisenberg c a nhà so n k ch Micheal Frayn ư c khu y ng sau khi c cu n sách c a Powers, Cu c chi n c a Heisenberg, ông mô t Heisenberg – như Jungk mô t - là m t v anh hùng ã làm trì hoãn nghiên c u v bom nguyên t c a c. Tuy nhiên, vai Heisenberg trong v k ch kém mang tính anh hùng hơn, và tính cách c a ông ư c nh n m nh tr ng thái không xác nh mang tính ngh thu t cao, ng ý t i c s b t nh lư ng t và s b t nh trong l ch s t n t i như m t h qu c a s thi u b ng ch ng g c v cu c g p năm 1941. M t s ánh sáng m i có l s soi sáng v n khi nh ng b c thư c a Bohr ư c công b trên t p chí Physics World (tháng 9/2001). Heisenberg c a Frayn không ph i là “ngư i c x u xa” như Rose miêu t , cũng không ph i là v anh hùng như trong sách c a Jungk hay Powers. ùa gi n v i phép n d b t nh t quá kh t i hôm nay, bên trong l n bên ngoài lĩnh v c v t lí, cu c i Heisenberg t nó ã tr thành m t phép n d : m t ngư i s ng dư i áp l c mâu thu n, m t bi u tư ng c a cái có v là nguyên lí vư t xa kh i vương qu c lư ng t . “Cái mà ngư i ta nói v nh ng cu c v n ng và m c ích riêng c a h , c khi h không v l y nh ng cái b y gài Heisenberg, luôn luôn là tài gây nghi v n – cũng là tài gây nghi v n như cái mà nh ng ngư i khác nói v h ”, Frayn k t lu n trong k ch b n Copenhagen c a ông. hiepkhachquay d ch (theo Physics World, tháng 12/2001)

Werner Heisenberg | Trang 11/11

William Gilbert – thiên tài b lãng quên
David Tilley & Stephen Pumfrey Nhà tư tư ng cách m ng William Gilbert, m t cách ây ã hơn 400 năm, là m t trong nh ng ngư i sáng l p ra môn t h c. Hai tác gi David Tilley và Stephen Pumfrey cho r ng nh ng thành t u c a ông úng ra x ng áng ư c ghi nh n hơn nhi u. Khi William Gilbert Colchester qua i, vào ngày 30 tháng 11 năm 1603, nư c Anh ã m t i m t trong nh ng nhà khoa h c vĩ i nh t c a mình th i n hoàng Elizabeth. Ba năm trư c khi m t, ông ã cho xu t b n m t cu n sách t a Magnete, cu n sách ó không gì hơn chính là công trình v t lí th c nghi m u tiên. T a y c a cu n sách, d ch t nguyên b n ti ng Latinh là On the Magnet, Magnetic Bodies and that Great Magnet the Earth (Bàn v nam châm, v t t và t tính c a Trái t). Năm 1651, b sưu t p nh ng b n th o vi t tay c a Gilbert ã ư c ngư i anh em c a ông biên t p và xu t b n. Dư i t a De Mundo Nostro Sublunari Philosophia Nova, cu n sách ã cung c p “m t tri t lí m i c a th gi i tr n t c c a chúng ta”.

B n in kh c vào cu i th k 18 này, t b n m u nay không còn, là chân dung xác th c duy nh t c a William Gilbert.

B t ch p b n ch t cách m ng c a c hai công trình này, trong nh ng năm qua, cái tên Gilbert v n chìm vào quên lãng trong l ch s khoa h c – theo chúng tôi, như th khá là b t công. V y t i sao thành t u mang tính cách m ng c a ông trong khoa t h c l i ư c ít ngư i bi t n ? Câu chuy n v Gilbert b t u t Conchester, Essex, nơi ông sinh ra năm 1544. Ông vào h c trư ng i h c Cambrige khi tròn 14 tu i. T i ó, ông ã làm quen, và sau ó ã t b , n n khoa h c chính th ng lúc b y gi , như tri t h c t nhiên c a Aristotle, y h c c a Galen và thiên văn h c c a Ptolemy. Lí thuy t thiên văn c a Ptolemy t Trái t b t ng t i tâm c a vũ tr , còn các hành tinh và M t Tr i thì chuy n ng xung quanh trên nh ng m t c u trong su t.

William Gilbert – Trang 1/5

Trái v i trư ng phái b o th c h u Cambrige, Gilbert nh n th y London – nơi ông tr thành nhà v t lí vào u th p niên 1570 – là m t trung tâm ang bùng phát nh ng ý tư ng chuyên môn m i, công ngh và toán ng d ng. Nghiên c u c a Gilbert v t h c, cũng như nh ng nghiên c u y h c c a ông, khi n ông – úng là hơi b t thư ng vào lúc y – tìm n các nhà hàng h i, các nhà ch t o thi t b lành ngh , i chi u nh ng s li u t h c c a h và nh ng khám phá v á nam châm và kim la bàn. Cũng n m trong vòng xoáy này mà nh ng ngư i theo trư ng phái Copernicus, b nh hư ng b i các nghiên c u c a Gilbert, tin ch c n ch r ng Trái t ch là m t hành tinh trong vũ tr vô h n mà thôi. Gilbert ã s d ng th i gian nhàn r i và tư cách m t nhà v t lí biên so n và tung m t òn công kích i v i n n khoa h c Trái t kinh vi n b ng vi c cho xu t b n cu n De Magnete vào năm 1600. T p sách c l p này ư c biên t p thành 6 cu n riêng bi t, m i cu n có nhi u chương. C t lõi trong ó là m t gi thuy t, có l ã hình thành trong ông t nh ng năm 1580, r ng Trái t là kh i nam châm kh ng l . Th t ra, Gilbert ã b ra nhi u năm và ti n c a, nghe nói là ch ng 5000 pound, ch ng minh gi thuy t này b ng phương pháp th c nghi m m i. Nh ng thí nghi m này ch y u bao g m vi c s d ng m t kh i á nam châm hình c u (g i là “terrella”, hay “ti u Trái t”) và m t kim la bàn g n trên m t tr c ng, có th quay t do (g i là “versorium”). Nhà ch t o thi t b ngư i London Robert Noman v a phát hi n vào năm 1581 th y m t kim nam châm thông thư ng s nghiêng m t góc nh t nh, phía dư i ư ng chân tr i, ngoài vi c ch hư ng B c Nam. Tuy nhiên, ông không có ý ki n xem s nghiêng này có x y ra nơi nào khác trên Trái t hay không. B ng cách kh o sát nghiêng c a versorium t i các i m khác nhau xung quanh terrella, Gilbert ã tiên oán thành công m i quan h gi a nghiêng này và vĩ a lí. Trong t p 5 c a b De Magnete, Gilbert do ó ã có th ưa ra m t nh lu t v nghiêng c a kim nam châm t i t t c các i m trên a c u.
De Magnete cũng công b m t thi t b m i g i là máy o t khuynh, nh nó mà các nhà hàng h i có th tìm ư c g n úng vĩ a lí c a mình trong nh ng khi tr i nhi u mây mù. Thi t b này cũng ư c minh h a trong De Magnete, và m t s th y th ngư i châu Âu ã báo cáo th nghi m thành công trên bi n, m c dù cu i cùng thì thi t b t ra kém h u d ng trong th c t .

M t k ho ch có nhi u tham v ng hơn là làm tương quan kinh a lí v i “dao ng t ”, t c là s l ch c a c c b c t kh i c c b c th c (c c b c thiên văn). áng ti c là nghiên c u này ã b chìm xu ng sau phát hi n năm 1634 (th t tr trêu, l i do chính nghiên c u c a Gilbert mang l i) v s c l p th i gian c a dao ng t . l ch tìm th y gi m t 11 ông l ch kh i hư ng b c th c vào năm 1580 n4 ông vào năm 1634 – m t phát hi n làm gi i chuyên môn châu Âu ương th i b s c m nh. B t ch p nh ng khó khăn theo sau ó, m c tiêu hàng h i c a Gilbert v n ư c tán thành b i nhà toán h c Edward Wright vào năm 1600, trong l i nói u cu n De Magnete. “S th t thì, theo quan i m c a tôi”, ông vi t, “không có i tư ng v t ch t nào có t m quan tr ng l n hơn hay có l i ích to l n hơn i v i nhân lo i”.

William Gilbert – Trang 2/5

Gilbert ã th c hi n nhi u thí nghi m khác, k c nghiên c u á nam châm hình c u n i trên m t nư c trong m t con thuy n g nh . Nghiên c u này cho th y l c t thư ng t o ra chuy n ng tròn, ưa ông t i ch phát tri n m t mô hình vũ tr t tính v chuy n ng quay c a Trái t. Ngày nay, chúng tôi tin r ng mô hình vũ tr này là ng cơ chính ã thúc y ông nghiên c u t h c. B ng vi c ch ra r ng, Trái t, mà ông g i là tellus hay “ t M ”, có m t l c t vô hình, Gilbert ã gán cho Trái t m t linh h n (anima) – ó là l i gi i thích chính cho các hành tinh và nh ng th c th “t chuy n ng” khác. Theo quan i m c a ông, linh h n t c a Trái t ã làm hành tinh quay trong xung quanh tr c c a nó, tr c này hư ng t i m t i m g n sao B c C c. Nói cách khác, t tính là nguyên nhân c a chuy n ng quay thư ng nh t c a Trái t theo h th ng Copernicus. Như Gilbert ã c p trong De Magnete (và trong cu n De Mundo), ông tin r ng các l c ng c a t t c các thiên th ã “h p s c” t o ra các chuy n ng u, nhưng qu o không tròn, c a các thiên th . N n v t lí thu c h th ng Copernicus u tiên này, ư c trau chu t thêm trong t p sách cu i cùng c a De Magnete, và trong De Mundo, t t nhiên ã b thay th b i lí thuy t h p d n c a Newton ra i kho ng ch ng 80 năm sau ó. M c tiêu chính c a De Magnete – ưa t h c ra kh i biên gi i c a vi c ng d ng ơn gi n la bàn tìm ra hư ng b c – ã không thành công như Gilbert và Wright h ng hi v ng. Mô hình vũ tr t tính c a ông cũng s m b s p . Tuy nhiên, chúng ta không cho r ng nh ng óng góp c a Gilbert cho ngành hàng h i và vũ tr h c là không còn giá tr . Mô hình Trái t t tính c a Gilbert chính là n n t ng c a ngành a t h c. Ông ã ch ng minh b ng th c nghi m r ng hi n tư ng t bao hàm m t l c t xuyên kho ng cách, khích l các nhà thiên văn và v t lí khác như Johann Kepler, Robert Hooke, Christoper Wren – và có th c chính Newton n a – nghĩ t i l c h p d n v n v t tương t như l c t . Tuy nhiên, gi s chúng ta có th không lưu tâm n hai m c tiêu chính c a và cũng b qua các chương nói v ngành hàng h i, v các thi t b th c hàng và các bư c xây d ng toán h c, là ph n h p tác c a ông v i Edward Wright.
De Magnete

William Gilbert – Trang 3/5

Th m chí khi ó, theo quan i m c a chúng tôi, thì công trình v n có giá tr là công trình nghiên c u l n u tiên v v t lí h c th c nghi m. Hãy xem xét nh ng thành t u có th ch n ch n quy là c a Gilbert vào th i gian mà nh ng v t li u t duy nh t ư c ngư i ta bi t n là á nam châm (magnetite), s t và thép, và vào lúc mà toàn b cơ c u khoa h c hi n i v n ang trong quá trình hình thành. Minh ch ng n i ti ng nh t, và cũng chính xác n a, trong cu n De Magnete, là vi c xem Trái t là m t nam châm kh ng l . Ông ã ch ra i u này b ng cái mà ngày nay chúng ta g i là thí nghi m mô ph ng, kh o sát nghiêng c a cái versorium ã nói trên, trong ó ông cho bi t cách hành x c a versorium và terrella mô ph ng cách hành x c a kim la bàn và Trái t. Trong khi ó, nh ng bàn lu n mang tính nh lư ng c a Gilbert v tĩnh t h c ch hoàn toàn và th n tr ng d a trên thí nghi m. S nh hư ng c a trư ng n i t i, s phân c c c a m t thanh nam châm b c t ôi, cũng như s t hóa và s kh t ư c trình bày m t cách chi ti t. Ch ng h n, trong chương 11 cu n th 5, Gilbert th m chí còn ti n r t g n n ý tư ng v m t t trư ng và có nh n xét h t s c s c s o khi mô t trư ng lư ng c c c a terrella. Cái ngây ngô là ông ã c g ng gi i quy t v n nh lư ng tương tác t v i vi c so sánh á nam châm “m nh” và “y u”. Tương tác gi a nhi t và t tính cũng nh n ư c s bàn lu n s c s o và chính xác trong m t s ph n c a t p sách. M t thành t u ch y u n a chúng ta mu n nh c t i là vi c gi i thích nguyên nhân gây ra tĩnh i n trong m t chương c a cu n th hai mang t a “V s c hút tác d ng b i h phách”. Trong ch ng m c nào ó, chương này có v như ã phân bi t ư c các hi n tư ng i n và t , và ã ưa ra m t s lư ng l n “các ch t t o ra i n”. M c dù Gilbert không h phân bi t ư c i n tích dương và âm – i u này c n 150 năm n a – nhưng chương này v n ưa ông tr thành “cha c a n n i n h c”. Khi xét v t h c, nhà v t lí và h c gi William Whewell ã vi t, năm 1859: “Nghiên c u c a Gilbert bao g m t t c nh ng s th t khoa h c cơ b n, ư c xác nh h t s c c n th n, th t v y, th m chí ngày nay chúng ta có r t ít i u b sung thêm”. Vi c tri n khai thí nghi m c a Gilbert h t s c th n tr ng và có cân nh c. Câu u tiên trong l i nói u t p sách c a ông b t u như th này: “Trong vi c khám phá nh ng i u bí m t và nghiên c u nh ng nguyên nhân còn ti m n, nh ng k t qu thu ư c t nh ng thí nghi m ch c ch n và nh ng lu n ch ng ư c ch ng minh bao gi cũng có s c thuy t ph c hơn so v i nh ng s ph ng oán và quan i m suy lu n tri t h c”. B c c c a cu n De Magnete cũng có c m giác r t hi n i. M i chương b t u b ng m t b n tóm lư c c n th n nh ng nghiên c u trư c ó, theo sau là m t l at nh ng thí nghi m m i. Tuy nhiên, Gilbert cũng là m t k có khi u ch trích. Ví d , khi phê phán nh ng lu n i m v ng cơ t vĩnh c u, ông vi t: “C u tr i hãy k t t i nh ng nghiên c u gi d i, chôm ch a, xuyên t c như th , chúng ã làm r i lo n nh n th c c a các sinh viên”. Vào d p k ni m 300 năm ngày m t c a ông, Gilbert n i ti ng hơn bây gi . Silvanus P Thompson, là ngư i lãnh o câu l c b Gilbert, ã tìm th y m t lư ng

William Gilbert – Trang 4/5

áng k thông tin m i v Gilbert. Các thành viên câu l c b có l không h v l i; ngành công nghi p i n ang phát tri n ch có th thu l i t vi c tán dương ngư i Anh xu t chúng, ti n sĩ Gilbert là cha c a n n i n h c. Hai b n d ch c a cu n De Magnete ã xu t b n; m c dù Thompson b t u trư c, nhưng ông ã b giành m t quy n tiên phong b i n b n năm 1893 c a P Fleury Mottelay. Derek Price, ngư i biên t p b n th o n ph m Câu l c b Gilbert c a Thompson, ã hùng h n mô t nh ng thành t u c a Gilbert: “Ngư i ta có c m giác r ng Gilbert ã phát minh ra toàn b quá trình khoa h c hi n i ch không ơn thu n ch là khám phá ra nh ng nh lu t cơ b n c a t h c và tĩnh i n h c. Dĩ nhiên, ông là ngư i u tiên kiên trì nghiên c u xuyên su t b ng phương pháp v t lí, yêu c u thí nghi m và gi i thích t u n cu i. Nghiên c u c a Gilbert hình thành nên khuôn m u cho nh ng nghiên c u sau này trong các b môn v t lí h c, và c môn hóa h c và sinh h c mãi sau này”. Tuy nhiên, ngôi sao Gilbert ã r ng kh i b u tr i khoa h c nhi u th p k qua do vài lí do. Trong khi các nhà s h c không còn coi th i kì khoa h c c a Gilbert, Kepler và Galileo là khá “hi n i” n a và không th b qua nh ng gi thuy t ti n hi n i c a Gilbert v linh h n Trái t và nh ng hành tinh khác, nhưng di s n t h c c a ông v n h t s c thâm thúy. B n hãy c De Magnete và t ánh giá v công trình nghiên c u ư c vi t h t s c sâu s c này. William Gilbert: m t cu c 1544. Sinh i khoa h c Conchester, Essex.

1558 – 1570. Vào h c trư ng St John College, Cambrige. Làm sinh viên r i nghiên c u sinh. 1573. ư c xem là nhà v t lí xu t chúng nhau trong Khoa v t lí c a trư ng. London. Gi nhi u vai trò khác

1600 – 1601. Hi u trư ng trư ng St John, ư c N hoàng b nhi m. Cu n De Magnete xu t b n. 1603. M t London, có l do b nh truy n nhi m. 1651. Xu t b n cu n De Mundo, t p h p nh ng b n th o c a Gilbert, do ngư i anh em song sinh c a ông, cũng tên là William Gilbert, th c hi n. là cu n sách chưa bao gi ư c bán h t và b n d ch năm 1893 c a P Fleury Mottelay v n còn nhà xu t b n Dover (New York). B n d ch năm 1900 b i Silvanus Thompson là b n cao c p, còn b n sao năm 1958 c a b n g c – do Derek J Price (Basics Books, New York) biên t p – là m t cu n sách c n tìm c. Có th tìm thêm thông tin v Gilbert t i http://phys6.org/earthmag/demagint.htm
De Magnete

William Gilbert – Trang 5/5

Beverly T. Lynds (blynds@unidata.ucar.edu)
6 5 6 8 7 5 4 4 3 3 2 2 1 q p 0 ) ) ( ( ' ' & & % %

M t cách nh tính, chúng ta có th mô t nhi t c m giác nóng ho c l nh khi ta ti p xúc v i nó.

c a m t v t là

i lư ng xác

nh

D dàng ch ng minh ư c r ng khi ta t hai v t ng ch t cùng nhau (các nhà v t lí nói r ng chúng ư c t ti p xúc nhi t v i nhau), thì v t có nhi t cao hơn s l nh i, còn v t có nhi t th p hơn s nóng lên, cho t i khi t t i m t giá tr nào ó thì không còn có s bi n i gì n a, và i v i giác quan c a chúng ta, chúng ta c m nh n ư c chúng như nhau. Khi s bi n i nhi t d ng l i, chúng ta nói hai v t (các nhà v t lí nh nghĩa ch t ch hơn là hai h ) cân b ng nhi t v i nhau. Khi ó, chúng ta có th nh nghĩa nhi t c a h b ng cách nói r ng i lư ng ó là như nhau i v i c hai h khi chúng vào tr ng thái cân b ng nhi t v i nhau. N u chúng ta ti p t c thí nghi m v i nhi u hơn hai h , chúng ta nh n th y r ng nhi u h có th ư c mang vào tr ng thái cân b ng nhi t v i nhau; s cân b ng nhi t không ph thu c vào lo i v t mà ta s d ng. Nói chính xác hơn thì
@ Q C ¨ B  ¦ T X  A 8  9 T I  8 @  A  H 8 © 8 ¨ H @ T § 9 g C ¦ V D ¥ W U ¤ S £ 9 T ¢ H V A ¡ 9 f U   8 8 T H 7 A 9 S X 8 H 8 H T R S e Q E H H R H P Q d D c H I S P S H D H b I D @ S 8 H H a 8 G F D E ` D B C 9 B 8 A 7 8 Y 9 8 T @ 8 9

và chúng ph i có cùng nhi t

, cho dù chúng ư c làm b ng ch t gì cũng v y. , có
D ! ¨ i  8   D ¥ h  E ©  S   H ©

Phát bi u in nghiêng trên có tên là th ư c phát bi u l i như sau:

N u có ba hay nhi u hơn ba h ti p xúc nhi t v i nhau và cùng cân b ng nhi t v i nhau, thì l y b t kì hai h c l p nào cũng ph i cân b ng nhi t v i h còn l i. Gi thì m t trong ba h có th là m t d ng c ư c chia o nhi t - t c là nhi t k . Khi m t cái nhi t k ư c chia s n t ti p xúc nhi t v i m t h và t t i s cân b ng nhi t, khi ó chúng ta s có s o nh lư ng nhi t c a h . Ví d , m t nhi t k th y ngân ơn gi n ư c t dư i lư i c a b nh nhân và cho phép t t i s cân b ng nhi t trong mi ng c a b nh nhân – r i chúng ta nhìn xem m c th y ngân óng ánh giãn n trong ng và c thang o c a nhi t k bi t nhi t c a b nh nhân. Nhi t k là d ng c dùng o nhi t c a h m t cách nh lư ng. Cách ơn gi n nh t là tìm m t ch t có tính ch t bi n thiên u n theo nhi t c a nó. Phương pháp “chính th ng” tr c ti p nh t là phương pháp tuy n tính t (x) = a (x) + b trong ó t là nhi t c a ch t và bi n thiên khi tính ch t x c a ch t bi n thiên. Các h ng s a và b tùy thu c vào lo i ch t s d ng và có th nh giá b ng vi c nh rõ hai i m nhi t trên thang o, như 32o cho i m ông c c a nư c và 212o cho i m sôi c a nư c.

$

"

#

"

Ví d , nguyên t th y ngân là ch t l ng trong ngư ng nhi t t - 38,9oC n o o 356,7 C (chúng ta s bàn v thang nhi t Celsius C ph n sau). tr ng thái l ng, th y ngân n ra khi nhi t c a nó tăng, t l giãn n c a nó là tuy n tính và có th ư c xác nh m t cách chính xác.

Nhi t k th y ngân ư c minh h a trong hình trên, g m m t b u th y tinh ch a y th y ngân ư c phép giãn n trong m t ng mao d n, t l giãn n c a th y ngân ư c ánh d u trên ng th y tinh. M t trong nh ng n l c u tiên nh m ch t o m t thang o nhi t chu n ã xu t hi n h i kho ng năm 170, khi Galen, trong nh ng tác ph m y h c c a ông, ã xu t chu n nhi t “trung hòa” t o thành t nh ng lư ng b ng nhau c a nư c sôi và băng tuy t; m i phía c a nhi t này tương ng là b n nóng và b n l nh. Nh ng d ng c u tiên dùng o nhi t ư c g i là nhi t nghi m.
1 $ " # $ ! ¨    ¥  ©    © ¨  ¦      © ¨ § ¦ ¥ 0 ¤ £ ¢ ) ( ¡ '   &

C u t o c a chúng g m m t b u th y tinh có m t ng dài nhúng xu ng vào m t bình ch a nư c có màu, m c dù h i năm 1610 Galileo ã ngh s d ng rư u. M t ph n không khí trong b u b t ng ra ngoài trư c khi nhúng nó vào ch t l ng, làm cho ch t l ng dâng lên trong ng. Khi ph n không khí còn l i trong b u ư c làm cho nóng lên hay l nh i, m c ch t l ng trong ng s ph n nh s bi n i nhi t không khí. M t thang o kh c s n trên ng cho phép o nh lư ng lên xu ng c a nhi t . Không khí trong b u ư c xem là môi trư ng o nhi t, t c là môi trư ng có tính ch t bi n thiên theo nhi t . Năm 1641, l n u tiên nhi t k hàn kín s d ng ch t l ng thay cho không khí làm môi trư ng o nhi t ư c phát tri n b i công tư c Ferdinand II. Nhi t k c a ông dùng rư u ng trong b u th y tinh hàn kín, v i 50 “ ” ư c ánh d u trên ng,

© 

0

4

© 

&

)

¢

¦

¢

3 

q

p

)

(

'

&

©  

¢

©

¨

'

§

)

)

¦

&

¥

¤

£

&

¢

¡

 

nhưng không có “ i m c nh” nào dùng làm i m không c a thang o. Do ó, chúng thư ng ư c xem là lo i nhi t k “c m tính”. Robert Hook, y viên H i Hoàng gia, vào năm 1664 ã dùng thu c nhu m màu trong rư u. Thang o c a ông, m i tương ng v i ương lư ng tăng th tích kho ng 1/500 ph n th tích ch t l ng trong nhi t k , ch c n m t i m c nh. Ông ch n i m ông c c a nư c. B ng cách l p thang o theo ki u này, Hook ch rõ r ng m t thang o chu n có th ư c thi t l p cho nh ng chi c nhi t k có kích thư c c . Chi c nhi t k nguyên b n c a Hook tr thành chu n c a trư ng Gresham và ư c H i Hoàng gia s d ng cho t i năm 1709 (Nh ng h sơ s sách khí tư ng h c d hi u u tiên ã s d ng thang o này). Năm 1702, nhà thiên văn h c Ole Roemer, Copenhagen, thi t l p thang o s d ng hai i m c nh: tuy t (ho c băng v n) và i m sôi c a nư c, và ông ã ghi l i nhi t hàng ngày Copenhagen t năm 1708 n 1709 v i chi c nhi t k này. Năm 1724, Gabriel Fahrenheit, nhà ch t o d ng c Däanzig và Amsterdam, dùng th y ngân làm ch t l ng o nhi t. S giãn n nhi t c a th y ngân l n và khá n nh, nó không bám dính vào th y tinh, và nó v n th l ng trong m t ngư ng nhi t r ng. V ngoài lóng lánh c a nó làm cho nó d c. Fahrenheit mô t cách chia thang o c a nhi t k th y ngân c a ông như sau: “ t nhi t k vào trong h n h p g m mu i amoniac ho c mu i bi n, băng và nư c, i m u tiên trên thang o thu ư c ư c ánh d u làm i m không. i m th hai thu ư c n u cũng dùng h n h p trên nhưng không có mu i. ánh d u i m này là 30. i m th ba, ư c ánh d u 96, thu ư c n u t nhi t k trong mi ng thu nhi t c a cơ th ngư i kh e m nh” (D. G. 33, 78, 1724). Fahrenheit, Trên thang o này, Fahrenheit o ư c i m sôi c a nư c là 212. Sau ó, ông ã i u ch nh i m ông c c a nư c là 32 cho kho ng gi a i m sôi và i m ông c c a nư c có th ư c bi u th b ng s 180 thích h p hơn. Nhi t o theo thang này ư c g i là Fahrenheit (oF). Năm 1745, Carolus Linnaeus Uppsala, Th y i n, mô t m t thang o trong ó i m ông c c a nư c là 0, và i m sôi là 100, khi n nó là m t thang o bách phân (100 n c). Anders Celsius (1701-1744) l i dùng thang o ngư c l i, trong ó 100 bi u th i m ông c c a nư c và 0 bi u th i m sôi c a nư c, tuy nhiên, v n có 100 gi a hai i m ã xác nh trư c ó. Năm 1948, vi c dùng thang o bách phân ư c i u ch nh thành m t thang o m i s d ng Celsius (oC). Nhi t giai Celsius ư c nh nghĩa b ng hai lu n i m sau (chúng ta s bàn kĩ hơn v nó trong ph n sau bài vi t này): (i) i m ba c a nư c ư c nh nghĩa là 0,01oC. trong nhi t giai khí lí tư ng. (ii) M t Celsius b ng v i m t 
H ¨ © H ¨ § ¦ ¢ ¥ H @ ¤ £ ¢ E 9 8 ¡

Trong nhi t giai Celsius, i m sôi c a nư c áp su t khí quy n chu n là 99,975oC, trái v i 100 ư c xác nh trong thang o bách phân. it Celsius sang
o

Fahrenheit: nhân v i 1,8 và c ng thêm 32.

F = 1,8 . oC + 32

$

"

#

 

!

¨   

¥ 

©   

©

¨ 

¦     

©

¨

§

¦

¥

¤

£

¢

¡

 

Năm 1780, J. A. C. Charles, nhà v t lí ngư i Pháp, ch rõ r ng i v i cùng m t tăng nhi t , t t c các ch t khí bi u hi n tăng th tích như nhau. B i vì h s giãn n c a ch t khí r t g n nhau, cho nên có th thi t l p m t thang o nhi t trên cơ s m t i m c nh thay cho thang o có hai i m c nh, như thang o Fahrenheit và Celsius. Vi c này ưa chúng ta tr l i v i nhi t k s d ng ch t khí làm môi trư ng o nhi t.

Trong nhi t k khí th tích không i, b u l n B ch a ch t khí, hydrogen ch ng h n, dư i m t áp su t nh trư c, n i v i m t áp k ch a y th y ngân b ng m t ng có th tích r t nh . (B u B là ph n chia c m nhi t và ph i ch a a ph n lư ng hydrogen). M c th y ngân C có th i u ch nh b ng cách nâng hay h kh i th y ngân trong bình R. Áp su t c a khí hydrogen, là bi n x trong m i quan h tuy n tính v i nhi t , là chênh l ch gi a m c D và C c ng v i áp su t phía trên D. P. Chappuis, vào năm 1887, ã ti n hành nghiên c u trên ph m vi r ng các nhi t k khí có áp su t không i, ho c th tích không i, dùng hydrogen, nitrogen, và carbon dioxide làm môi trư ng o nhi t. Trên cơ s k t qu nghiên c u c a ông, Comité International des Poids et Mesures ã công nh n nhi t giai hydrogen th tích không i d a trên các i m c nh t i i m băng (0oC) và i m hóa hơi c a nư c o (100 C) là thang o th c hành dùng trong ngành khí tư ng qu c t . Các thí nghi m v i nhi t k khí cho th y có r t ít s khác bi t v thang o nhi t i v i nh ng ch t khí khác nhau. Như v y, ngư i ta có th thi t l p ư c m t thang o nhi t c l p v i môi trư ng o nhi t n u ó là ch t khí áp su t th p. Trong trư ng h p này, m i ch t khí u hành x gi ng như “khí lí tư ng” và có m t m i liên h r t ơn gi n gi a áp su t, th tích và nhi t c a chúng: pV = h ng s . T Nhi t này ư c g i là , và ngày nay ư c công nh n là s o cơ b n c a nhi t . Lưu ý r ng có m t i m 0 ư c t nhiên xác nh trong nhi t giai này – ó là i m mà t i ó áp su t c a khí lí tư ng b ng không, làm cho nhi t cũng b ng không. Chúng ta s ti p t c nói v “ không tuy t i” trong ph n sau. V i i m 0 này trên thang o, ch c n nh nghĩa m t i m c nh là . Năm 1933, y ban qu c t v Cân n ng và o lư ng công nh n i m c nh này ó i m ba c a nư c (nhi t t i ó nư c, băng và hơi nư c cùng t n t i
D i 8 D h E S H C B T A 9 8 H C B T A 9 8 H

$

"

#

 

!

¨   

¥ 

©   

©

¨ 

¦     

©

¨

§

¦

¥

¤

£

¢

¡

 

tr ng thái cân b ng); giá tr c a nó ư c thi t t là 273,16. ơn v nhi t trong nhi t giai này là kelvin, ghi công c a huân tư c Kelvin (William Thompson), 18241907, và kí hi u là K (không có kí hi u ). it
9 8 ¡

Celsius sang kelvin, ta c ng thêm 273 K = o C + 273
D $ @ " #  Q   © ! B W ¨  ¨  9  H B 9  U ¥ E @  § © g 7  D   ¢ © D E ¨ i  ` 8 ¦ H  D  @  h E  g  D © S ¨ ¦ H § U ¦ C W ¥ H B I ¤ £ £ T H ¢ 9 B A T ¡ 9 ¥   @ 8 E ¤ H ¥ G C ¤ £ B ¤ D T T C H A B 9 A 9 8 T B H A 9 8 @ 7 H g T D ¢ A E 9   D ¨ i ¡ &  8  D   h # 2  E 4 S H H  C 1 8 0 B G ) T ( ' ¢ A E 9 & 8 @ % H ¢  D 8 3 C V S B H T © 4 H A 8 H ¦ " g ! B D 2

Ngài William Siemens, vào năm 1871, xu t m t nhi t k có môi trư ng o nhi t là kim lo i d n i n có i n tr bi n thiên theo nhi t . Nguyên t platinum không b oxi hóa nhi t cao và có s i n tr bi n thiên tương i n nh theo nhi t trong m t ngư ng nhi t l n. ngày nay ư c s d ng o r ng rãi là nhi t k nhi t i n và có th o nhi t t - 260 C n 1235oC. M t s nhi t ư c ch p nh n làm i m tham chi u cơ s nh nghĩa Nhi t giai qu c t năm 1968. Nhi t giai qu c t năm 1990 ư c y ban qu c t v Cân n ng và o lư ng công nh n t i cu c h p vào năm 1989. Gi a 0,65 K và 5,0 K, nhi t ư c xác nh dư i d ng m i liên h áp su t hơi – nhi t c a các ng v helium. Gi a 3,0 K và i m ba c a neon (24,5561 K), nhi t ư c xác nh b ng nhi t k khí helium. Gi a i m ba c a hydrogen (13,8033 K) và i m ông c c a b c (961,78 K), nhi t ư c xác nh b ng nhi t k i n tr platinum. Trên i m ông c c a b c, nhi t ư c xác nh b ng nh lu t b c x Planck. Năm 1826, T. J. Seebeck, phát hi n th y khi n i các dây kim lo i khác nhau m t u và un nóng nó, có m t dòng i n ch y t s i này sang s i kia. L c i n ng phát sinh có th liên h nh lư ng v i nhi t và do ó h có th ư c s d ng làm nhi t k - g i là c p nhi t i n. C p nhi t i n ư c dùng trong công nghi p, và nhi u kim lo i ư c s d ng – ví d như platinum và platinum/rhodium, nickelchromium và nickel-aluminum. Vi n Tiêu chu n và Công ngh qu c gia Mĩ (NIST) v n lưu gi cơ s d li u chu n hóa các nhi t k . Trong các phép o nhi t r t th p, tính nh y t c a ch t thu n t ư c dùng làm i lư ng v t lí o nhi t. i v i m t s ch t, tính nh y t bi n thiên t l ngh ch v i nhi t . Các tinh th như magnesium nitrate và phèn chromic potassium ư c dùng do nhi t dư i 0,05 K; các tinh th này ư c nh c trong helium l ng. i v i nh ng nhi t r t th p, và th p hơn n a, nhi t k cũng n m trong cơ c u làm l nh. M t s phòng thí nghi m nhi t th p trên th gi i ang ti n hành nghiên c u trên lí thuy t và tri n khai th c hi n nh m t t i nhi t th p nh t có th ư c và tìm ki m các ng d ng th c ti n c a nhi t th p. Cho t i th k 19, ngư i ta v n tin r ng c m giác nóng hay l nh mà m t v t mang n ư c xác nh b i “lư ng nhi t” mà nó ch a. Nhi t lư ng ư c hình dung là m t th ch t l ng ch y t v t nóng hơn sang v t l nh hơn, ch t l ng không tr ng lư ng này ư c g i tên là “caloric”, và mãi cho t i các tác ph m c a Joseph Black (1728-1799), không có s phân bi t nào gi a nhi t lư ng và nhi t . Black ã phân bi t gi a s lư ng (caloric) và cư ng (nhi t ) c a nhi t.
¢
$ 8

¢

© 

©

@

)

(

'

&

%

Benjamin Thomson, Count Rumford, cho in m t bài báo vào năm 1798 t a “Kh o sát ngu n nhi t ư c kích thích b ng ma sát”. Rumford ã lưu ý t i s lư ng l n nhi t sinh ra khi khoan m t kh u i bác. Ông ng r ng ch t nhi t ang tuôn ch y vào kh u i bác và k t lu n “có v quá khó khăn cho tôi n u không th hình dung ra m t ý tư ng riêng nào v m t cái gì ó có kh năng b kích thích và truy n theo ki u như nhi t ư c kích thích và truy n trong nh ng thí nghi m này, ngo i tr chuy n ng”. Nhưng v n không có gì bi n chuy n cho t i khi J. P. Joule công b m t bài báo ch c n ch, vào năm 1847, trong ó ý tư ng v caloric b bác b . Joule ã ch rõ m t cách thuy t ph c r ng nhi t là m t d ng năng lư ng. K t qu t nh ng thí nghi m c a Rumford, Joule, và nh ng ngư i khác, ngư i ta ã ch ng minh ư c (như Helmholtz phát bi u rõ ràng h i năm 1847), các d ng năng lư ng khác nhau có th chuy n hóa l n nhau.
T D $ H S £ " A # ¥  D 9 H   D c 8  ! S I H 9 © ¨ ¦ H E 8 8  D C 7  S S B  H ¢ H c 9 ¥ U ¤  @  £ H © T 8 © ¨  E A E D  ¨ C 9  i D Q © S 8 ¨ ¨ 8 ¥ H H £ H  8 T ¤ D ¦ ¢ S 7 H h  ¨ H E  T ¨ 8  S  S  ¢ D @ H  © H E H © ` ¦  ¨ T C 8 S 8 S § B Y T ¦ H H H T 8 ¥ ¤  T  A S ¤ ¢ 9 H c £ © H ¨ ¢ § E 8 I T f ¥ ¡ c H A 8 8   9 S ¢ D S 9 E 8 H ¡ H @  T D H ¤ R ¢ 8 8 a i H D T 8 ¤ 8 8 X ¥ T H S ` 8  8 C D T ¢ D H 8 7 h T T 8 £ W E T ¨ F © S ¢ ` ¢ I S H E @ Y E D H H 7  ` A 8 H ¢ C 8 © T 8 E H ¢ B ¢ ¦ W H ¨ @ T Q B S  8 D g A H 9 c D ¥ 8 H ¤ I 8 8 H   H 8 H 7 D ¢ I D ¢ ¥ Y T 8 S @ T £ 8 S E D H g £ E D 7 ¥ £ @ D D @ W 8 © S ` S © T ¤ S ¢ 7 H 8 H E ¢ S § H   T 8 S H H C S © @ © H H E   B E H  ¨ c 8 9 f S X S I © H £ 8 H E 8 H 8 T ¨ 7 ¤ ¤ D E 8 S H T H H H T ` H F 9 ¢ ¢ A 8 D ¤ 9 I V 8 ¨ H E H T 8 U S 8 ¢ H T H 8 8 S S H A T 9 f H H 9 H ¦  8 8 £ 8 ` C B I ¡ ¡ © H H D T

ây là , nh lu t v s b o toàn năng lư ng. M t phát bi u khác c a nó là: không có cách nào, dù là b ng cơ ch cơ h c, nhi t h c, hóa h c hay b t kì cơ ch nào khác, ch t o ư c ng cơ chuy n ng vĩnh c u, t c là lo i ng cơ t sinh ra năng lư ng riêng c a nó (ngo i tr trong th gi i vi n tư ng như c a Maurits Escher !). Cũng có th phát bi u theo cách th hai nói v ho t ng c a ng cơ. M t ng cơ hơi nư c s d ng ngu n nhi t sinh công. V y ngư i ta có th chuy n hóa hoàn toàn năng lư ng nhi t thành công, t c là ch t o m t c máy có hi u su t 100% hay . không ? Câu tr l i ư c tìm th y

nh lu t th hai c a nhi t ng l c h c ưa n tính không thu n ngh ch trong nh ng quá trình nh t nh – như quá trình chuy n toàn b nhi t thành năng lư ng cơ, m c dù có th có lo i ng cơ không c n làm gì c v n chuy n hóa ư c năng lư ng cơ thành nhi t ! Sadi Carnot (1796-1832) ã ti n hành nghiên c u lí thuy t hi u su t c a ng cơ nhi t (lo i ng cơ chuy n hóa m t ph n năng lư ng nhi t thành công có ích). Công trình nghiên c u lí thuy t c a ông ã cung c p cơ s cho nh ng c i ti n kĩ thu t ng cơ hơi nư c và cũng t n n t ng cho nhi t ng l c h c. Ông mô t m t lo i ng cơ lí tư ng, g i là ng cơ Carnot, ó là lo i hi u qu nh t mà m t ng cơ có th ư c ch t o. Ông ch rõ hi u su t c a ng cơ nhi t lo i như v y ư c cho b i hi u su t = 1 – T” / T’ trong ó T’ và T” tương ng là nhi t c a “ngu n nóng” và “ngu n l nh” mà gi a chúng ng cơ ho t ng. Trong thang nhi t này, m t ng cơ nhi t có ngu n l nh nh t là 0 s ho t ng v i hi u su t 100%. ây là m t nh nghĩa c a không tuy t i, và nó có th ư c dùng nh n ra không tuy t i như chúng

ta ã c p t i trong ph n trư c. Thang nhi t này ư c g i là nhi t giai tuy t i, nhi t giai nhi t ng l c h c, hay nhi t giai Kelvin. Phương pháp mà nhi t giai khí và nhi t giai nhi t ng l c h c dùng nh n ra không tuy t i là d a trên cách hi u c a nhi t , coi i lư ng vĩ mô có th o ư c g i là nhi t là k t qu c a chuy n ng h n lo n c a các h t vi mô c u t o nên h . Cũng vào kho ng th i gian mà nhi t ng l c h c phát tri n, James Clerk Maxwell (1831-1879) và Ludwig Boltzmann (1844-1906) ã phát tri n m t lí thuy t mô t cách các phân t chuy n ng – thuy t ng h c phân t . Các phân t c u t o nên ch t khí hoàn ch nh chuy n ng qua l i, va ch m lên nhau như nh ng qu billard và b t kh i b m t thành bình ch a chúng. Năng lư ng liên quan v i chuy n ng ư c g i là ng năng, và cách ti p c n ng năng này i v i hành tr ng c a khí lí tư ng ã d n t i m t cách hi u v khái ni m nhi t c p vi mô. Lư ng ng năng mà m i phân t có là m t hàm theo nhi t c a nó; i v i m t s lư ng l n phân t trong ch t khí (c nhi t th p), ph i có m t kho ng gi i h n c a v n t c trong kho ng th i gian ch c lát nào ó. l n v n t c c a các h t khác nhau bi n thiên r t nhi u – không có hai h t nào ư c mong i là có v n t c chính xác b ng nhau. M t s có th chuy n ng r t nhanh, trong khi m t s khác l i ch m ch p. Maxwell nh n th y ông có th bi u di n s phân b v n t c v m t . Va ch m gi a các phân t và th ng kê b ng m t hàm g i là thành bình ch a s tăng lên khi áp su t ch t khí tăng. B ng cách xét l c trung bình tác d ng b i m t va ch m phân t lên thành bình, Boltzmann có th ch ra r ng ng năng trung bình c a các phân t có th so sánh tr c ti p v i áp su t o ư c, và ng năng trung bình càng l n thì áp su t càng l n. T nh lu t Boyle, chúng ta bi t r ng áp su t t l tr c ti p v i nhi t , do ó, ng năng c a các phân t liên h tr c ti p v i nhi t ch t khí. M i quan h ơn gi n ó như sau: ng năng trung bình c a phân t = 3/2 kT trong ó k là h ng s Boltzmann. Nhi t là s o năng lư ng chuy n ng nhi t, và nhi t b ng 0, năng lư ng t c c ti u (theo cơ h c lư ng t , chuy n ng i m không v n t n t i 0 K). Vào tháng 7/1995, các nhà v t lí Boulder, Colorado, ã thu ư c m t nhi t th p hơn nhi u so v i các nhi t ã ư c t o ra trư c ó, và t o ra m t tr ng thái hoàn toàn m i c a v t ch t ã ư c Albert Einstein và Satyendra Nath Bose d oán nhi u th p k trư c. Thông cáo báo chí mô t b n ch t c a thí nghi m này và mô t y v hi n tư ng này có t i trang BEC c a trư ng i h c Colorado (http://www.colorado.edu/physics/2000/bec/index.html). i v i m t h ch a m t s lư ng r t l n phân t c n n phương pháp th ng kê gi i quy t v n . Kho ng năm 1902, J. W. Gibbs (1839-1903) ã ưa ra cơ h c th ng kê, v i nó ông ã ch ng minh ư c giá tr trung bình c a các tính ch t c a m t h có th ư c d oán trư c như th nào t vi c phân tích nh ng giá tr kh dĩ nh t c a các tính ch t này tìm th y t m t s lư ng l n h gi ng như v y. L i m t l n n a, trong cách hi u cơ h c th ng kê c a nhi t ng l c h c, thông s quan tr ng b c nh t ư c nh n bi t theo nhi t có th liên h tr c ti p v i nhi t
E E § § ¦ @ ¥ § Q H P 8 G W ¢ 8 f W 9 U

$

"

#

 

!

¨   

¥ 

©   

©

¨ 

¦     

©

¨

§

¦

¥

¤

£

¢

¡

 

¤

)

©

¤

&

¥

¢

$

&

4

©

1

0

)

q

£

¢

&

¡

nhi t ng l c h c, v i nhi t hoàn h o.

c a phân b Maxwell, và v i

nh lu t ch t khí

Nhi t tr thành m t i lư ng có th nh nghĩa, ho c dư i d ng các i lư ng nhi t ng l c h c vĩ mô như nhi t và công, ho c, cũng có giá tr nh n d ng và h p th c tương ương, dư i d ng m t i lư ng c trưng cho s phân b năng lư ng gi a các h t trong h . V i cách hi u này c a khái ni m nhi t , ngư i ta có th gi i thích ư c cách th c nhi t lư ng (năng lư ng nhi t) ch y t v t này sang v t khác. Năng lư ng nhi t ư c mang b i các phân t dư i d ng chuy n ng c a chúng và m t ph n c a năng lư ng nhi t, qua các va ch m phân t , ư c truy n cho các phân t c a v t th hai khi t ti p xúc v i v t. Cơ ch truy n năng lư ng nhi t b ng ti p xúc như th này g i là s . Cơ ch truy n nhi t th hai ư c minh h a b ng m t m nư c sôi trên b p lò – ph n nư c nóng hơn g n ng n l a nh t s i lên trên tr n l n v i ph n nư c l nh hơn g n n p m. bao hàm s chuy n ng toàn th c a các phân t giàu năng lư ng hơn trong ch t l ng ho c ch t khí. Cách truy n nhi t th ba t v t này sang v t khác là b ng b c x , ây là cách mà M t Tr i sư i m Trái t. B c x ch y t M t Tr i n Trái t, m t s chúng b h p th , làm m b m t Trái t. M t bài toán khó trong v t lí h c k t th i Newton là gi i thích b n ch t cơ ch c a b c x này. B n ch t c a b c x ã thách các nhà khoa h c trong nhi u th k . Maxwell xu t r ng d ng năng lư ng này truy n i như m t dao ng i n và t lan t a trong không gian theo hư ng vuông góc v i hư ng dao ng c a chúng.
) ( ' & I © E 9 § B h ¢ T A 9 8 H H ¡ ©

Trong bi u , các dao ng i n (màu ) và t (màu xanh) tr c giao v i nhau – dao ng i n n m trong m t ph ng xy, dao ng t n m trong m t ph ng xz. Sóng truy n i theo hư ng x. M t sóng i n t có th ư c nh nghĩa dư i d ng t n s dao ng c a nó, kí hi u b ng ch cái Hy L p nu (ν). Sóng truy n i theo ư ng th ng v i m t v n t c không i (kí hi u là c n u nó truy n trong chân không), kho ng cách gi a hai “ nh” sóng liên ti p là bư c sóng, λ (lambda), b ng v n t c sóng chia cho t n s sóng. Ph i n t bao quát m t ngư ng r ng bư c sóng, t nh ng sóng r t ng n nh ng sóng r t dài. n

$

"

#

 

!

¨   

¥ 

©   

©

¨ 

¦     

©

¨

§

¦

¥

¤

£

¢

¡

 

©

¦

¥

¢

¤

£

Ch có vùng ph i n t mà m t ngư i c m nh n ư c là vùng “kh ki n” có th nh n rõ trong bi u qua b y s c c u v ng. M t Tr i không ph i là i tư ng duy nh t phát ra năng lư ng b c x , mà b t kì v t th nào có nhi t trên 0 K u s phát ra m t s năng lư ng b c x . Thách th c i v i các nhà khoa h c là vi c ch rõ xem năng lư ng b c x này liên h v i nhi t c a v t như th nào. N u t m t v t trong m t bình ch a mà các thành bên có nhi t ng u, chúng ta ch i v t ti n t i tr ng thái cân b ng nhi t v i các thành bình ch a, và v t s ph i phát ra năng lư ng b c x gi ng h t như các thành bình. M t v t như th s h p th và phát x cùng m t lư ng năng lư ng. M t b m t tô en h p th m i b c x chi u t i nó và nó ph i phát x theo ki u gi ng như th n u nó tr ng thái cân . b ng nhi t. B c x cân b ng nhi t do ó có tên g i là M i liên h u tiên gi a nhi t và năng lư ng b c x ư c J. Stefan suy di n vào năm 1884 và ư c Boltzmann gi i thích v m t lí thuy t cũng vào th i gian ó. M i liên h ó ư c phát bi u như sau: năng lư ng toàn ph n = σ T4 trong ó năng lư ng toàn ph n ư c tính trên m t ơn v di n tích trong m t giây, T là nhi t tuy t i (nhi t nhi t ng l c h c), và σ là h ng s StefanBoltzmann. Nghi v n l n vào cu i th k 19 là vi c gi i thích cách th c mà năng lư ng b c x toàn ph n phát ra b i m t v t en này l i tr i ra trong m t ph m vi r ng t n s hay bư c sóng b c x . Thuy t dao ng t i n t “c i n” c a Maxwell ã th t b i trư c vi c gi i thích s phân b sáng quan sát ư c. n lư t Max Planck gi i quy t nan này b ng cách ch ra r ng năng lư ng c a dao ng t ph i b lư ng t hóa, t c là năng lư ng không th có m i giá tr , mà ph i bi n thiên t ng b c, l n c a t ng b c, hay lư ng t năng lư ng, t l v i t n s dao ng và b ng hν, trong ó h là h ng s Planck. V i gi thuy t này, Planck gi i thích ư c s phân b sáng c a v t en và cho bi t nó có th ư c xác nh b ng nhi t c a nó. M t khi nhi t c a v t en ã ư c nh rõ, có th dùng nh lu t Planck tính cư ng sáng phát ra b i v t en là m t hàm c a bư c sóng. Ngư c l i, n u o ư c s phân b sáng c a v t b c x thì khi ó, b ng cách làm cho kh p ư ng cong Planck v i v t, nhi t c a v t có th xác nh ư c. Các ư ng cong minh h a trong hình bên dư i cho th y v t càng nóng thì nó càng sáng nh ng bư c sóng ng n. Nhi t b m t M t Tr i là 6000 K, và c c i c a
H § B T F U £ ¦ D X Q

$

"

#

 

!

¨   

¥ 

©   

©

¨ 

¦     

©

¨

§

¦

¥

¤

£

¢

¡

 

ư ng cong Planck c a nó n m trong vùng bư c sóng kh ki n. i v i nh ng v t l nh hơn M t Tr i, c c i c a ư ng cong Planck c a nó l ch v phía bư c sóng dài hơn cho t i khi nhi t c a nó t n giá tr mà r t ít năng lư ng b c x ư c phát ra trong vùng kh ki n.

Hình trên cho th y m t ơn v năng lư ng trên trên ơn v bư c sóng. nhi t c a c c i các

vài ư ng cong Planck i v i các v t en. Cư ng là ơn v di n tích trên ơn v góc kh i trên ơn v th i gian ư ng ch m ch m bi u th s bi n thiên theo bư c sóng và ư ng cong. nh lu t Wein, phát bi u như sau: i tính b ng cm, T là nhi t tuy t ic a λmax ∼ 0,29 / T

Hình này là mô t b ng hình h c c a trong ó λmax là bư c sóng sáng c c v t en.

Cơ th ngư i có nhi t kho ng 310 K và phát x ch y u n m trong vùng h ng ngo i xa. N u như hình ngư i ư c ch p b ng camera nh y v i vùng bư c sóng này, chúng ta s có m t t m hình “nhi t”. M t Tr i và các ngôi sao phát ra b c x nhi t thu c m i bư c sóng; nh ng v khác trên b u tr i, như ám mây khí l n trong D i Ngân hà, cũng phát ra b nhi t, nhưng l nh hơn nhi u. Nh ng i tư ng này ư c phát hi n t t nh t kính thiên văn h ng ngo i và vô tuy n – kính thiên văn có thi t b dò nh y v bư c sóng dài hơn.
¥

Năm 1965, Arno Penzias và Robert Wilson ã ti n hành ki m tra c n th n kính thiên văn vô tuy n c a h Phòng thí nghi m Bell, t i Whippany, bang New Jersey. H nh n th y máy thu c a h bi u hi n m t s “nhi u” như th nó n m bên trong m t bình ch a có nhi t 3 K – t c là như th nó n m cân b ng nhi t v i m t v t en 3 K. S “nhi u” này hình như n t m i hư ng. George Gamov và các nhà thiên văn v t lí khác trư c ó ã tiên oán v m t lí thuy t s t n t i c a m t b c x vũ tr 3 K. Khám phá c a Penzias và Wilson là b ng ch ng th c nghi m cho b cx ng hư ng n t vũ tr , ư c cho là di tích c a Big Bang. Năng lư ng nhi t kh ng l ư c gi i phóng trong v n khai sinh ra vũ tr b t u l nh i khi vũ tr giãn n . Ch ng 12 t năm sau ó, chúng ta ang s ng trong m t vũ tr b c x

$

"

#

 

"

!

¨   

¥ 

©   

©

¨ 

¦     

©

¨

§

¦

¥

¤

£

¢

¡

 

§

)

¤   

¢

1

0

)

(

'

&

%

£

¢

¡

t th cx b ng i các

gi ng như m t v t en hi n nay l nh còn 3 K. Năm 1978, Penzias và Wilson ã ư c t ng gi i Nobel v t lí cho khám phá này.

M t v t en 3 K phát ra a s năng lư ng n m trong vùng bư c sóng viba. Các phân t trong b u khí quy n Trái t h p th b c x này cho nên t i m t t, các nhà thiên văn không th ti n hành quan sát vùng bư c sóng này. Năm 1989, v tinh thám hi m b c x vũ tr (COBE), do Trung tâm bay không gian Goddard c a NASA phát tri n, ư c phóng lên qu o o b c x h ng ngo i và vi ba khu ch tán n t vũ tr sơ khai. M t trong các thi t b c a nó, Quang ph k tuy t i h ng ngo i xa (FIRAS) ã so sánh ph c a b c x vi ba n n vũ tr v i m t v t en chính xác. Ph n n viba vũ tr ư c o v i chính xác 0,03% và trùng kh p chính xác v i ph v t en có nhi t 2,726 K. M c dù có hàng t ngôi sao trong vũ tr , nhưng nh ng o c chính xác t v tinh COBE này cho th y 99,97% năng lư ng b c x c a vũ tr ư c gi i phóng trong vòng năm u tiên sau khi Big Bang t kh i phát và hi n nay nó t p trung trong trư ng b c x nhi t 3 K. Khái ni m nhi t là m t khái ni m v t lí cơ s , tương t ba i lư ng cơ s c a cơ h c – kh i lư ng, chi u dài, và th i gian. Qua vi c nghiên c u nh ng v n th c t như làm sao ch t o ư c ng cơ hơi nư c có hi u su t cao, các lí thuy t v t lí cơ s ã hình thành, k c các khái ni m c a cơ h c lư ng t và hai nh lu t c a nhi t ng l c h c. nh lu t th hai, v i yêu c u v tính không thu n ngh ch c a nó, tiên oán s ti n tri n không thu n ngh ch t các d ng năng lư ng khác sang năng lư ng nhi t. Chính nh lu t th hai nhi t ng l c h c ã cung c p “mũi tên” cho khái ni m th i gian. Nghiên c u nhi t th p và các hi n tư ng x y ra nhi t th p là m t xu hư ng v t lí phát tri n m nh m hi n nay. Chúng ta bi t có m t gi i h n th p nh t cho
)
©

$

"

#

"

"

!

¨   

¥ 

©   

©

¨

¦ 

¥

¦ 

¤  

£  

©

8 ¨

H

9 §

T ¦ ¥

A ¤

U £ ¢

¢

¡

T  

D 

©

B

I

8

T

¡

¤

T

b

U

H

 

H

@

Q

9

U

£

¦

D

X

Q

¦

8 ¡ )
¨ §

¡

nhi t , ó là không tuy t i. Nhưng kĩ thu t hi n i ã l p nhi u k l c trong cu c ua n v i nh ng nhi t c c th p. V i ngư ng nhi t mà con ngư i bi t n hi n nay có n 18 thang b c l n (xem hình bên dư i), ph i có nhi u lo i nhi t k ư c phát tri n m i có th khai thác nó trong nhi u lĩnh v c ng d ng. Nhi t h c là ngành v t lí có nhi u áp d ng lí thuy t và th c ti n.

hiepkhachquay

$

8 " #

D

¦ $ "

© ! ¨    ¥  ©    © ¨  ¦      © ¨ § ¦ ¥ ¤ £ ¢ ¡  

You're Reading a Free Preview

Download
scribd
/*********** DO NOT ALTER ANYTHING BELOW THIS LINE ! ************/ var s_code=s.t();if(s_code)document.write(s_code)//-->