You are on page 1of 12

∆ΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΛΕΚΤΙΚΗΣ ΚΑΙ ΣΩΜΑΤΙΚΗΣ ΕΠΙΘΕΤΙΚΟΤΗΤΑΣ ΣΤΟ ΣΧΟΛΙΚΟ

ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝ

Εισηγήτρια: ΛΙΤΑΙΝΑ ΣΥΡΜΩ
Φιλόλογος
∆ιευθύντρια ΤΕΕ Ειδικής Αγωγής

ΠΕΡΙΛΗΨΗ
Η επιθετικότητα περιλαµβάνει ένα µεγάλο φάσµα εκδηλώσεων και ενεργειών από την απλή
λεκτική προσβολή και υποτίµηση της προσωπικότητας του άλλου µέχρι τις δολοφονίες και τους
πολέµους αλλά και την αυτοκαταστροφή. Ερευνητικά δεδοµένα που αναφέρονται στη βιβλιογραφία
επισηµαίνουν αυξηµένα ποσοστά σχολικής επιθετικότητας. Η επιθετικότητα αυτή µεταφράζεται είτε
µε κακοποίηση, είτε µε σχολικό εκφοβισµό, ο οποίος παρουσιάζεται µε λεκτική µορφή ή και µε τη
µορφή του κοινωνικού αποκλεισµού. Οι παράγοντες που συµβάλλουν στη διαµόρφωση του
φαινοµένου της παιδικής επιθετικότητας εντοπίζονται κυρίως στην οικογένεια και το σχολείο. Στην
εισήγησή µου αναφέρονται οι τοµείς στους οποίους, µε την κατάλληλη αγωγή, θα ήταν εφικτή η
πρόληψη και αντιµετώπιση του φαινοµένου. Κρίνεται, λοιπόν, επιτακτική η αγωγή σε οικογένεια και
σχολείο, καθώς και η ενίσχυση της συναισθηµατικής και κοινωνικής ικανότητας των παιδιών.

SUMMARY
Aggression includes a wide range of events and actions from a simple verbal insult and
devaluation of the personality of the other until the murders and wars and self-destruction.
Research findings reported in the literature indicate increased rates of school aggression.
Aggression is translated or abuse, or bullying, which is presented in verbal form or in the form of
social exclusion. The factors contributing to the phenomenon of child aggression are mainly found
in the family and school. This review studied areas, with proper treatment, it would be possible to
prevent and combat the phenomenon. It is now urgent action to family and school, and
strengthening the emotional and social competence of children.

Επισκόπηση και αξιολόγηση του φαινόµενου της επιθετικότητας στην Ελλάδα

Επιθετικότητα: ορισµός - κλασικές θεωρίες

1

σε οµαδικές διαµαρτυρίες και σε εγκληµατικές πράξεις µεµονωµένων ατόµων. ενώ το 10% των µαθητών του δείγµατος ανέφεραν ότι ήταν θύµατα σχολικής κακοποίησης (Παναγιώτης Καλλιώτης 2005). στην οποία να επισηµαίνεται κατά πόσο υπάρχει ηθεληµένη αρνητική και καταστροφική διάθεση ή λανθάνουσα αρνητική στάση. Η διερεύνηση του φαινοµένου στη χώρα µας Σε δείγµα 677 µαθητών (349 από δηµοτικά και 328 από γυµνάσια της Αθήνας) το 20% των παιδιών ανέφεραν ότι µια φορά την εβδοµάδα και περισσότερο εκφοβίζονται από τους συµµαθητές τους. όπως αυτή παρουσιάζεται σε αεροπειρατείες. το 1/3 δηλώνει ότι η σχολική επιθετικότητα λαµβάνει χώρα έξω από το σχολείο. Άλλοι θεωρούν ότι επιθετικότητα υπάρχει. Σε έρευνα των Χονδουµάδη & Πατεράκη (2001) σε σχολεία της Αθήνας. φάνηκε ότι κατά τη γνώµη των παιδιών οι δάσκαλοι του δηµοτικού σχολείου δεν γνωρίζουν την έκταση του προβλήµατος στο σχολείο τους. εξαφάνιση ενός οργανισµού ή ενός υποκατάστατου του οργανισµού. κυρίως τη λεκτική του µορφή και τη µορφή του κοινωνικού αποκλεισµού. τραυµατισµός. γι' αυτό και ορισµένοι (π. είτε σωµατική) ή να είναι καλυµµένη.χ. δηλαδή ανεπίτρεπτη πολιτισµικά. ενώ ένα στα 10 παιδιά περίπου φοβάται και αγωνιά ότι θα πέσει θύµα εκφοβιστικών περιστατικών (∆εληγιάννη 2006). βρέθηκε ότι τα περισσότερα θύµατα προτιµούν να αναφέρουν τη θυµατοποίησή τους στους γονείς και όχι στους δασκάλους. την οποία και διαταράσσει. Μπορεί επίσης να είναι θετική. Επίσης. όταν προκαλείται ζηµιά. αλλά και να δέχονται τη σχολική επιθετικότητα στην αυλή του σχολείου (38. Έτσι. Σε πιο πρόσφατη έρευνα που διεξήχθη σε σχολεία της πρωτοβάθµιας και δευτεροβάθµιας εκπαίδευσης σε όλη τη χώρα κατά τα σχολικά έτη 2004-2005 και 2005-2006 τα ευρήµατα είναι ανάλογα. Περιλαµβάνει ένα µεγάλο φάσµα εκδηλώσεων και ενεργειών από την απλή λεκτική προσβολή και υποτίµηση της προσωπικότητας του άλλου µέχρι τις δολοφονίες και τους πολέµους αλλά και την αυτοκαταστροφή (αυτοχειρία). Από πολλούς ερευνητές έχει γίνει προσπάθεια ορισµού της επιθετικότητας. σε δείγµα 4000 παιδιών και εφήβων το 10-13% δηλώνει ότι έχει βιώσει ως θύµα το σχολικό εκφοβισµό. όπου διερευνήθηκαν οι απόψεις των µαθητών για τη σχολική επιθετικότητα.Για τους πολλούς ανθρώπους η επιθετική συµπεριφορά σχετίζεται µε βίαιη εγκληµατική συµπεριφορά. ο Werbig) προτείνουν να µην χρησιµοποιείται καν ως επιστηµονικός όρος και να γίνεται µια καταγραφή της συµπεριφοράς.9%). δηλαδή επιτρεπτή πολιτισµικά ή αρνητική . Είναι φανερό ότι η επιθετικότητα αφορά την κοινωνική µας ζωή. Ο Berkowitz την ορίζει ως τη συµπεριφορά εκείνη της οποίας σκοπός είναι η βλάβη ή ο τραυµατισµός. φανερή (είτε λεκτική. Ο όρος επιθετικότητα θεωρείται πολύ γενικός και αόριστος. ενώ το 20% δηλώνει ότι τα συµβάντα επιθετικότητας γίνονται µέσα στην τάξη. ενόχληση. καταστροφή. στη ζηµιά ή βλάβη περιλαµβάνονται και ερεθίσµατα που προκαλούν πόνο. Σύµφωνα µε την ίδια έρευνα οι µαθητές στο σύνολο τους τείνουν να εκφράζουν. Το γεγονός ότι ένας σχετικά µικρός 2 . θυµό ή οργή και ακόµη προκλητικοί τρόποι συµπεριφοράς που δύσκολα προσεγγίζονται µε την άµεση παρατήρηση. Μια επιθετική συµπεριφορά µπορεί αν είναι απροκάλυπτη.

πότε στα πλαίσια της οικογένειας το παιδί οδηγείται στην αποκλίνουσα και επιθετική συµπεριφορά. Η οικογένεια και το σχολείο. Το λένε "καθήκον και υποχρέωση" 3 . κοινωνικό-οικονοµικά και πολιτισµικά. η διαδικασία της κοινωνικοποίησης στην οικογένεια και το σχολείο δεν λειτουργεί πάντα θετικά. Πολλές έρευνες έχουν δείξει ότι τόσο οι πατεράδες όσο και οι µητέρες εκδηλώνουν συχνά την επιθετική τους συµπεριφορά στα παιδιά τους. Ωστόσο. Τα αίτια της επιθετικής συµπεριφοράς µέσα στην οικογένεια µπορεί να είναι κοινωνικό-ψυχολογικά. Το µέγεθος της κατοικίας και οι συνθήκες διαβίωσης επηρεάζουν σοβαρά τη συχνότητα και το χαρακτήρα των κοινωνικών σχέσεων µιας οικογένειας (Πυργιωτάκης 1984. Ας εξετάσουµε. Ένα µεγάλο µέρος όλου αυτού του επιθετικού δυναµικού που συσσωρεύεται στην οικογένεια θα το σηκώσουν τα παιδιά. όχι µόνο να µειώσουν τις επιθετικές αντιδράσεις των µελών τους αλλά και να δώσουν στο κοινωνικό σύνολο ανθρώπους πράους. τα βασανίζουν κι ακόµα τα δολοφονούν. "δειλός" ή "ανεπαρκής". τα βρίζουν. σ.αριθµός µαθητών θυµάτων αναφέρεται στους δασκάλους αναζητώντας βοήθεια ενισχύει την ιδέα ότι τα περισσότερα από τα παιδιά θύµατα δεν νιώθουν άνετα να µιλούν για την εµπειρία τους. σε συνάρτηση µε τη στενότητα του χώρου. οι γονείς δεν έχουν το χρόνο και τη διάθεση να συµµετέχουν στα προβλήµατα των παιδιών τους και είναι δυνατό να τους συµπεριφέρονται συχνά απότοµα και επιθετικά. Μερικοί γονείς µε παραδοσιακό τρόπο σκέψης και πρακτικής επικαλούνται πολλές φορές το γονεϊκό δικαίωµα της ανατροφής των παιδιών τους. το χαµηλό οικογενειακό εισόδηµα και η αδυναµία των γονέων να ικανοποιήσουν τις ανάγκες τους επιδρούν αρνητικά στον τρόπο επικοινωνίας µε τα παιδιά τους. Είναι πιθανό να φοβούνται τους χαρακτηρισµούς "θύµα". να εξισορροπήσουν τη χαµηλή κοινωνική τους προέλευση ακολουθώντας καταναλωτικές νόρµες των οικονοµικά εύρωστων κοινωνικών τάξεων τους οδηγούν σε οικονοµικά άλµατα και αδιέξοδα. Παράγοντες που συµβάλλουν στη διαµόρφωση του φαινοµένου της παιδικής επιθετικότητας Οικογένεια Κάθε κοινωνική οµάδα προσπαθεί να κρατά σε ένα ανεκτό επίπεδο ελέγχου την επιθετικότητα των µελών της για να διατηρεί την κοινωνική συνοχή. οι πιο βασικές πρωτογενείς οµάδες κοινωνικοποίησης. που αποβλέπουν στον εξανθρωπισµό του νέου ατόµου και στη διάπλαση του σε "κοινωνικό-πολιτιστική προσωπικότητα". σε µια φτωχή πολυµελή οικογένεια. αναλαµβάνουν και την αποστολή. η προσπάθεια τους ακόµη. Αυτός ο φόβος τροφοδοτεί τη σχολική επιθετικότητα και το αίσθηµα ανηµπορίας των θυµάτων. αρχικά. 74). ειρηνικούς και µε λιγότερη επιθετικότητα.

Η ίδια επιθετική συµπεριφορά των γονιών. η αµφισβήτηση του ρόλου που η κοινωνία του έθεσε. και νόρµες ενός συστήµατος. δίδεται στα παιδιά η δυνατότητα να εκδηλώνονται επιθετικά προς τους γονείς τους διεκδικώντας δυναµικά τα δικαιώµατα τους. αναζητά τον αποδιοποµπαίο τράγο της τάξης. εκλαµβάνεται ως προσωπική προσβολή και εκείνος απαντά µε επιθετικότητα. για τη διεκδίκηση κύρους και εξουσίας. το οποίο εξυπηρετεί τα συµφέροντα της προνοµιούχας πολιτικής και οικονοµικής ελίτ της εξουσίας (Combe. µπορούν να προκαλέσουν επιθετικότητα εναντίον τους. µε λεκτική ή σωµατική επιθετικότητα εναντίον του µαθητή. η γέννηση ενός παιδιού. Ο δάσκαλος. σελ. µε άλλα. Σχολείο Σύµφωνα µε τη µαρξιστική θεώρηση. του προκαλεί δυσφορία και ετοιµότητα για επιθετική συµπεριφορά προς τον αδερφό. σ. 1972. Χαµηλή επίδοση του µαθητή. Η επιθετική συµπεριφορά των µαθητών εναντίον του δασκάλου µπορεί. Επιστρατεύει όλες τις δυνάµεις για να τους αποσπάσει όσο το δυνατό υψηλότερη επίδοση. επειδή οι δάσκαλοι εκπροσωπούν µε τη συµπεριφορά τους στάσεις. καθώς και η ενοχλητική ανάµειξη στις υποθέσεις και την προσωπική ζωή των παιδιών τους. υποβάλλει ασαφείς ερωτήσεις και βάζει δύσκολα προβλήµατα. ως εκπρόσωπος της κοινωνίας. Η σύνθεση και το µέγεθος της οικογένειας. είναι υποχρεωµένος να οργανώσει όλες τις διαδικασίες µάθησης και να καταστήσει σαφές στους µαθητές ότι η ατοµική "επίδοση" είναι και θα είναι στη µετασχολική τους ζωή σηµαντική αξία για τους ίδιους και για το κοινωνικό σύνολο. κάτι που δεν περνά χωρίς κρίση γιατί πρόκειται για αγώνα για την εξουσία (Konig 1974. µπορεί να παρεξηγηθεί από το δάσκαλο. πρόκειται. 4 . οι συνεχείς ερωτήσεις και αντιρρήσεις στις απαντήσεις του δασκάλου. λόγια. ακόµα και παρά τις φιλότιµες προσπάθειες του. προχωρεί ίσως στο στιγµατισµό και την περιθωριοποίηση του µαθητή και ακόµη. που για το προηγούµενο εκλαµβάνεται ως µείωση της γονεϊκής αγάπης και φροντίδας καθώς και ως µοίρασµα των παιχνιδιών και όποιου προγράµµατος νοµίζει δικό του. που κερδίζει µετά από αναµέτρηση και επιθετικότητα. η συνεχής προσπάθεια τους για κηδεµονία και εξάρτηση.α. Η πικρία του δασκάλου µπορεί να εκδηλωθεί µε ξεσπάσµατα θυµού. ο ταξικός χαρακτήρας της κοινωνίας δεν αναπαράγεται µέσα στο σχολείο. οι κοινωνικό-οικονοµική τους κατάσταση και προέλευση είναι µερικές µεταβλητές που έχουν σχέση µε το µέτρο εκδήλωσης ή όχι της επιθετικής συµπεριφοράς µεταξύ των παιδιών. 73). και προπάντων µεγάλη διαφοροποίηση υποκειµενικής από την αντικειµενική διάσταση στην εκτέλεση αυτών των ρόλων διαψεύδει τις προσδοκίες του δασκάλου και τον κάνει επιθετικό. στην ουσία. 9). Ο βασικός προβληµατισµός µε τα αδέλφια µέσα στην οικογένεια είναι ο ανταγωνισµός για τη συµπάθεια και προτίµηση των γονέων. Μειώνει τη βαθµολογία. Μέσα σε µια πλουραλιστική κοινωνία.και µε την παραµικρή αφορµή εκδηλώνουν την επιθετική τους συµπεριφορά για το "καλό" των παιδιών τους. Μικρή. οι διαπροσωπικές σχέσεις των συζύγων µεταξύ τους και µε τα παιδιά τους. αξίες. όπως η σχολική τους επίδοση κ. η απείθεια που µπορεί να θεωρηθεί επιθετικότητα.

και εκδικώντας τον για την επιθετικότητα του νιώθουν ικανοποίηση και καταφέρνουν να µειώσουν το κύρος του στην τάξη και να τον εκνευρίσουν. Όχι βέβαια µε εκείνη που οδηγεί σε φαύλο κύκλο αλλά µε τη σωστή. 1982. Οι µαθητές. την αντιδραστική και επιθετική συµπεριφορά των µαθητών εναντίον του δασκάλου. Και οι σχέσεις των µαθητών δεν είναι πάντα φιλικές. που τους προκάλεσε. Adorno. κ. η επιθετικότητα και οι συγκρούσεις είναι συχνά φαινόµενα. προκαλεί την επιθετική τους αντίδραση προς το δάσκαλο. 1969. οι µαθητές εκδηλώνουν επιθετικότητα στο δάσκαλο για τη διάψευση. Μετά απ' αυτή την κατηγοριοποίηση. 68-84). οι µαθητές συσπειρώνονται σε οµάδες και κινητοποιώντας τους µηχανισµούς άµυνας επιδίδονται σε πράξεις απόκλισης και επιθετικότητας εναντίον του δασκάλου. Συχνά. Και µόνο η απλή µίµηση των γονεϊκών και δασκαλικών προτύπων είναι σοβαρός λόγος να συµπεριφέρονται µεταξύ τους επιθετικά.Th. αγνοώντας σχεδόν τη συνολική τους προσωπικότητα. Πέρα από αυτές τις αιτίες. Μετά απ' αυτά. 225). όπως προαναφέρθηκε. 11 ε. σ. 97). ενέχει στον πυρήνα της το µέγεθος της αντιπαλότητας που δηµιουργείται µέσα στη σχολική τάξη. που αποβλέπει σε µια παιδαγωγική της ειρήνης και της επιθετικότητας 5 . την οικογένεια και το σχολείο και µε µοναδικό µέσο την κοινωνικοποίηση. 1970.α. σε "καλούς" και "κακούς" και.). 1972. που σηµαίνει γι' αυτούς τις ρυθµίσεις και θεσµοθετηµένες προσδοκίες του κοινωνικού συνόλου (Jouhy. Η λύση πρέπει να αναζητηθεί όχι έξω από αυτούς τους χώρους. είναι φορές εξουσίας και έρχεται ως εκπρόσωπος θεσµού να τιθασεύσει πραγµατικά τις πλουραλιστικές τάσεις και αναζητήσεις των µαθητών και είναι φυσικό να βρεθεί ο ίδιος στο στόχαστρο της δικής τους επιθετικότητας. Η άποψη του W. κατατάσσουν τους συµµαθητές τους σε κατηγορίες αποδίδοντας τους εκείνα τα στερεότυπα που θεωρούν τυπικά για την οµάδα που τους κατέταξαν. ότι ο δάσκαλος είναι πράκτορας της αλλοτρίωσης (Adorno. Αντιστοιχεί µε την κατάταξη τους σε κατηγορίες µε κριτήριο την κοινωνική τους προέλευση (Oevermann. ακολουθεί α απονοµή των στερεοτύπων στο µαθητή. συχνά η επίδοση µόνο του µαθητή είναι καταλύτης για την αποδοχή ή την απόρριψη του από τους συµµαθητές του στις διαπροσωπικές τους σχέσεις. όπως "τεµπέλης". σ. σ. Για µαθητές κυρίως µικρών τάξεων ο δάσκαλος είναι αυθεντία και εκείνος που θα τον αµφισβητήσει πρέπει να πληρώσει. για το ξέσπασµα αυτής της κατάστασης έντασης. για να προχωρήσει τελικά στο στιγµατισµό και την περιθωριοποίηση του στη σχολική τάξη. Η κατηγοριοποίηση αυτή των µαθητών µε µόνο κριτήριο τις επιδόσεις τους είναι απαράδεκτη γι' αυτούς. σ. "βλάκας". Κάτω από αυτές τις συνθήκες. Κι έτσι. ∆υναµικές αναµετρήσεις µε λεκτική ή σωµατική επιθετικότητα παρατηρούνται στα διαλείµµατα και µέσα στην τάξη. Οι µαθητές ανταγωνίζονται για καλύτερη θέση στη ιεραρχία της τάξης και στη συνείδηση του δασκάλου. ο περιθωριακός µαθητής γίνεται ο αποδιοποµπαίος τράγος για τους άλλους που τον καταδιώκουν και του επιτίθενται. Η αξιολόγηση των µαθητών από το δάσκαλο µε µοναδικό κριτήριο τη σχολική επίδοση και την ανταπόκριση του στο σχολικό πρόγραµµα.Ο δάσκαλος. Η διεκδίκηση των δικαιωµάτων και συµφερόντων. µετά το δάσκαλο. η προσπάθεια απόκτησης δύναµης και εξουσίας στην οικογένεια και στο σχολείο κάνουν την επιθετικότητα συχνό φαινόµενο µεταξύ των µελών τους. πιέζουν και ζητούν από το δάσκαλο να του βάλει τιµωρία ή το κάνουν και µόνοι τους (Heinelt. ο στιγµατισµένος. τους κατατάσσει σε κατηγορίες.

την κοινωνικότητα των παιδιών. αλλά επίσης στην οικογένεια. Τα παραπάνω δεδοµένα ενισχύουν την αναγκαιότητα εφαρµογής προγραµµάτων πρόληψης της επιθετικότητας στη χώρα µας για την αντιµετώπιση του φαινοµένου που ανησυχητικά επεκτείνεται στα Ελληνικά σχολεία. Επιπλέον αναφέρει τις απόψεις του Farrington (1993) που υποστηρίζει πως τα προβλήµατα δεν είναι µόνο συνεχή. Η πρόληψη της επιθετικότητας απαιτεί µια συνολική προσέγγιση που θα κινητοποιεί το σχολείο και την ευρύτερη κοινότητα. ανεργία. 1987. παιδιά που επανειληµµένα γίνονται αποδέκτες επιθέσεων στο σχολείο αντιµετωπίζουν βραχυπρόθεσµα προβλήµατα όπως σωµατική και ψυχολογική καταπόνηση. Όπως όλα τα προγράµµατα πρόληψης. Είναι απαραίτητο τέτοιου τύπου προσπάθειες να απευθύνονται όχι µόνο στα θύµατα και τους επιτιθέµενους. Όπως πολύ χαρακτηριστικά περιγράφει ο J. Εξάλλου φαίνεται πως σε αρκετές περιπτώσεις δεν είναι εύκολο να διακρίνουµε τους θύτες και τα θύµατα. στην οµάδα των συνοµηλίκων και στα παιδιά εκείνα που γίνονται παρατηρητές τέτοιων σκηνών. καθώς µπορεί µέσα σε διαφορετικές σχέσεις να αλλάζουν ρόλο. Η αίσθηση ανηµποριάς που βιώνουν µπορεί να επηρεάσει την παρακολούθηση του σχολείου και την ακαδηµαϊκή επίδοση. Επίσης επιβαρυντική είναι η επιρροή της στα παιδιά που γίνονται παρατηρητές τέτοιων σκηνών. άγχος και γενικά επίπεδα µειωµένης προσαρµοστικότητας και επιτυχίας στην ενήλικη ζωή τους. διακοπή του σχολείου. κατάθλιψη. δυσκολίες συγκέντρωσης της προσοχής και σχολική φοβία.). τη συναισθηµατική τους ασφάλεια. Επηρεάζει αρνητικά την αυτοεικόνα τους. Επιπρόσθετα τα παιδιά που εµπλέκονται µε τη σχολική επιθετικότητα και τη θυµατοποίηση κινδυνεύουν να εµφανίσουν µακροχρόνια προβλήµατα όπως εγκληµατικότητα. 138 κε. σ. αλλά µεταφέρονται και από γενιά σε γενιά. διαπνέουν τη διαπαιδαγώγηση των παιδιών. όσο και τους µαθητές που την ασκούν. Anderson (2005) συγκεντρώνοντας τα συµπεράσµατα διαφόρων ερευνητών για τις συνέπειες της επιθετικότητας και της θυµατοποίησης. Συνδέεται µε το φόβο της αρνητικής αξιολόγησης από τους συνοµηλίκους και τη συναισθηµατική απόσυρση από αυτούς (Slee 1994). και τα προγράµµατα πρόληψης της επιθετικότητας είναι αποτελεσµατικότερα όταν ξεκινούν νωρίς. Αγωγή για την πρόληψη και αντιµετώπιση τον φαινοµένου Η επιθετικότητα επηρεάζει αρνητικά και επιβαρύνει τόσο τους µαθητές που την υφίστανται. καθώς οι συνήθεις επιτιθέµενοι είναι πολύ πιθανόν να ασκούν βία στους συντρόφους και τα παιδιά τους. 6 .(Βουιδάσκης. συνθήκη που διαιωνίζει τον κύκλο της βίας και αναπαράγει νέες γενιές επιθετικών παιδιών. βασίζονται στην ενεργό συµµετοχή και είναι µακροχρόνια. Η επιθετικότητα και ο εκφοβισµός ενισχύουν τη θυµατοποίηση των παιδιών που τα υφίστανται. στο σχολείο και στους εκπαιδευτικούς.

Επίσης είναι ιδιαίτερα σηµαντική η επικοινωνία και η συνεργασία µεταξύ σχολείου και οικογένειας. δηλ. Χρειάζεται οι γονείς να ευαισθητοποιηθούν γύρω από το θέµα της επιθετικότητας και την αναγνώριση δικών τους συµπεριφορών που ενισχύουν την επιθετικότητα των παιδιών τους. Ένα πρόγραµµα πρόληψης της σχολικής επιθετικότητας πρέπει να προσαρµόζεται στις ηλικίες. καθώς είναι αυτοί που σε µεγάλο βαθµό µπορούν να διασφαλίσουν το κλίµα και την πολιτική του σχολείου. Οι Oliver και Candappa (2003) προτείνουν ότι το να ακούσουµε προσεκτικά τι λένε οι µαθητές σε σχέση µε τη σχολική επιθετικότητα πρέπει να είναι ένα µέρος µιας συνολικότερης στρατηγικής του σχολείου στην οποία οι εκπαιδευτικοί παίζουν σηµαντικό ρόλο. Το να λάβουµε υπόψη τις απόψεις των µαθητών διαµορφώνει ένα µέρος µιας συνολικότερης προσέγγισης του σχολείου στον αγώνα κατά της επιθετικότητας που απαιτεί να δραστηριοποιηθούµε σε πολλά επίπεδα. προγράµµατα ενίσχυσης των διαπροσωπικών σχέσεων κ. α). τη διαµόρφωση του περιβάλλοντος και τη συνεργασία µε τους γονείς. Οι παρεµβάσεις που απευθύνονται στους ίδιους τους µαθητές είναι σηµαντικό να ενισχύουν τις οµάδες των συνοµηλίκων και τη φιλία µέσα στο σχολείο µε ποικίλους τρόπους (οµάδες δραστηριοτήτων. την ανάπτυξη ενός θετικού σχολικού ήθους. καθώς τα παιδιά είναι ίσως οι καλύτεροι γνώστες της κατάστασης και των αναγκών τους. Είναι σηµαντικό εκπαιδευτικοί και γονείς να µπορέσουν να ακούσουν τα παιδιά χωρίς να προβούν σε αντιδράσεις που κλονίζουν την εµπιστοσύνη των παιδιών και τα κάνουν να κρατούν το στόµα τους κλειστό. Απαραίτητη είναι επίσης η ύπαρξη υποστηρικτικών προς τα σχολεία κοινωνικών υπηρεσιών που θα µπορέσουν να υποστηρίξουν δασκάλους. την υποστήριξη και εκπαίδευση των εκπαιδευτικών. Όπως προκύπτει από τα δεδοµένα των ερευνών είναι σηµαντικό οι ενήλικες να αποτελούν πρόσωπα εµπιστοσύνης που θα µπορέσουν να διευκολύνουν τα παιδιά να µιλήσουν γι’ αυτές τους τις εµπειρίες. 7 . Από την άλλη πλευρά καθοριστικός είναι ο ρόλος της οικογένειας που µέσω της διαπαιδαγώγησης µπορεί να προλάβει την επιθετικότητα. Χρειάζεται να εκπαιδευτούν στην υποστήριξη των µαθητών τους σε τέτοια θέµατα.Αγωγή στα σχολεία Τα σχολεία χρειάζεται να αναπτύξουν ένα πλαίσιο που θα ενθαρρύνει τη συµµετοχή των µαθητών στο σχεδιασµό και την εφαρµογή αντι-επιθετικών συµπεριφορών. την πολιτιστική και την εθνική ταυτότητα των µαθητών και να αγκαλιάζεται από το σχολείο. µε µια συνολικότερη δέσµευση των µελών της σχολικής κοινότητας ως προς την προτεραιότητα και τη χρονική διάρκεια του προγράµµατος. καθώς φαίνεται ότι η ανάπτυξη διαπροσωπικών σχέσεων και η καλλιέργεια µιας ατµόσφαιρας αλτρουισµού και ενσυναίσθησης λειτουργούν προστατευτικά. την προσαρµογή της διδακτέας ύλης. καθώς ανήκουν στην καθηµερινή πραγµατικότητα τους. µαθητές και γονείς και να λειτουργήσουν συµβουλευτικά προς τα παιδιά που εµπλέκονται σε τέτοιου τύπου συµπεριφορές. το φύλο. µια σταθερή συζήτηση των αντιεπιθετικών πολιτικών και στρατηγικών του σχολείου. Οι εκπαιδευτικοί παίζουν σηµαντικότατο ρόλο σε µια τέτοια προσπάθεια.

ιδιαίτερα στην πρωτοβάθµια εκπαίδευση και συνδέεται άµεσα µε την κατοπινή κοινωνικότητα τους. Επίσης. πως τη διακόπτω αφορά όλους τους µαθητές. να αγνοήσουµε την επιθετική 8 . Τα παιδιά χρειάζεται να µάθουν να δηµιουργούν δεσµούς µε τους συµµαθητές τους και να µπορούν να διατηρήσουν και να σεβαστούν την ατοµικότητα και τη διαφορετικότητα τους µέσα σε αυτούς. αλλά φέρνει αρκετά καλά αποτελέσµατα στα µεγαλύτερα παιδιά. η ενσυναίσθηση και η αποδοχή είναι απαραίτητα για την εύρυθµη λειτουργία του σχολείου. για να αποµακρυνθούν από την εστία της έντασης και να ηρεµήσουν. Αγωγή στην οικογένεια Αποφεύγουµε τη σωµατική τιµωρία. για παράδειγµα. Όπως ίσως είναι ήδη φανερό όλα τα παραπάνω µπορούν να ενταχθούν στο πλαίσιο ενός προγράµµατος αγωγής υγείας µε επικέντρωση στις διαπροσωπικές σχέσεις των παιδιών και στην προσωπική ανάπτυξη. αλλά και τη σχέση µε τον εαυτό τους. που θα υποστούν οι γύρω τους. χωρίς να τους επιβάλουµε σωµατική τιµωρία. ακόµα. Εκεί. στριφογυρίζουν. γρονθοκοπούν τους άλλους. όσο το δυνατό. Χρειάζεται να µάθουν να ακούνε τους άλλους και τα συναισθήµατα τους. σπάνε πράγµατα. Ύστερα. δίνουν «παραστάσεις» επιθετικής συµπεριφοράς: στριγκλίζουν. όπως είπαµε. αλλά δεν µπορούν να περιοριστούν µόνο σε αυτό. πιο θερµό κλίµα βάζουµε τα παιδιά να ασχοληθούν µε µια ωφέλιµη δραστηριότητα που τα ευχαριστεί (ζωγραφική. να χάσουν την αγάπη των φίλων τους. όταν ηρεµήσουν. Σε ορισµένες περιπτώσεις. τη βλάβη. Είναι στοιχεία που χρειάζεται να διαπνέουν όλο το κλίµα του σχολείου και τη διαπαιδαγώγηση των παιδιών.Η ενίσχυση της συναισθηµατικής και κοινωνικής ικανότητας των παιδιών είναι απαραίτητη. πως τη διατηρώ. τα παιδιά για να τραβήξουν την προσοχή του γονέα ή του άλλου προσώπου. συζητάµε τους λόγους και τις συνέπειες της έκρηξης τους. εξηγούµε τις συνέπειες. Η αποµάκρυνση τους σε άλλο χώρο (σε άλλο δωµάτιο του σπιτιού ή σε άλλη σχολική αίθουσα) γίνεται. η επικοινωνία και η συνεργασία. άκουσµα µουσικής κ. Η πρόληψη της επιθετικότητας αποτελεί δικαίωµα όλων των παιδιών. Προσπαθούµε µε συζήτηση και πολλή κατανόηση για τα παιδιά να τους εξηγήσουµε. αλλά και για ένα ασφαλές σχολείο που διαµορφώνει ανεξάρτητες και υγιείς προσωπικότητες. αλλά επίσης να µάθουν να αναγνωρίζουν και να εκφράζουν και τα δικά τους συναισθήµατα. αλλά ενισχύει τη βαθύτερη επικοινωνία µαζί του και αντίστοιχα να µπορούν να απαιτήσουν το αντίστοιχο για τους εαυτούς τους. αποµακρύνουµε τα παιδιά από το «ακροατήριο τους».η την καταστροφική τους διάθεση. ά. άθληση. Ως ενήλικες χρειάζεται να καταβάλουµε όλες εκείνες τις απαραίτητες προσπάθειες για να τη διασφαλίσουµε. Μέσα σε. ποιες συνέπειες έχει πρώτα από όλα για τα ίδια η επιθετικότητα τους. Χρειάζεται επίσης να µάθουν να εκφράζουν τη δυσαρέσκεια και το θυµό τους µε τρόπο κοινωνικό που δεν προκαλεί πόνο στον άλλον. ή τους εαυτούς τους. Ο σεβασµός προς τον εαυτό και στους άλλους.) Μπορούµε. Το πως φτιάχνω µια φιλία. όταν δεχτούν τα χτυπήµατα τους. Κάτι τέτοιο είναι δύσκολο µε τα νήπια ή τα µικρά παιδιά. τις βρισιές τους . ύστερα από ένα εκρηκτικό επεισόδιο.

) Επίσης. βλαστήµιες (που αρέσουν αρκετά στα πολύ -µικρά παιδιά) ή µικροσυγκρούσεις. εξηγούµε στα παιδιά πόσο πιο όµορφα είναι τα πράγµατα. καλύτερα αυτή η τιµωρία να µην είναι σωµατική (ξυλοδαρµός. στέρηση τροφής) ή λεκτική ταπείνωση (« Είσαι τέρας. µπορούµε να κάνουµε ένα βήµα κάθε φορά. έτσι που να µην προκαλούµε στα παιδιά µας απογοητεύσεις ή συναισθήµατα κατωτερότητας (κόµπλεξ).λ.σε σκληρότητα ή εχθρότητα απέναντι στις πηγές του άγχους τους (το σχολείο.. Ας είµαστε στοργικοί και διαλλακτικοί. γιατί έτσι θεωρούνται πιο αρρενωποί. ώστε να λύνουµε ειρηνικά τις διαφορές. τους θέλει η κοινωνία. για να καταλάβουν τα παιδιά ότι αυτή η τιµωρία είναι απόρροια της βίαιης συµπεριφοράς και όχι επειδή δεν τα αγαπάµε γενικά. Τους δηλώνουµε. Γιατί. οι υπερβολικές προσδοκίες µας για τις επιδόσεις τους στο σχολείο και οι απαγορεύσεις µας µπορεί να τα οδηγήσουν -αν όχι σε επιθετικότητα.συµπεριφορά των παιδιών σε µερικές περιπτώσεις. µπορεί να συνεχίσουν να φέρονται ακόµα πιο επιθετικά. Βέβαια. µπορεί να µειωθούν. που οδηγεί στη βίαιη συµπεριφορά τους. Όµως. για να βοηθήσουµε τα παιδιά µας. δηλαδή. όταν είναι ήρεµα. επιθυµούµε τα κορίτσια µας πιο ήσυχα και πιο εξαρτηµένα από εµάς.γονείς και παιδιά . π. γαϊδούρι» κ. που µπορεί να ανάψουν το φυτίλι της επιθετικότητας τους. Ας µην 9 . όπως. στους ίδιους τους γονείς κ. Τα παιδιά βλέπουν ότι δεν καταφέρνουν τους στόχους τους µε αυτές τις συµπεριφορές και τις εγκαταλείπουν. βρισιές.χ.π. Συνήθως θέλουµε τους γιους µας ζωηρούς. θα αναρωτηθούν ορισµένοι γονείς: «Καµιά τιµωρία. αυτή τη µέθοδο αντιµετώπισης.προσπαθούν να επιβιώσουν απλώς. Ας αποφύγουµε. επιθετικούς και πιο εκρηκτικούς. αν τις αγνοήσουµε. µικρή στέρηση προνοµίων («∆ε θα πάµε τη βόλτα που συµφωνήσαµε») και άµεση. Αν χρειαστεί να τιµωρήσουµε τα παιδιά.» Αν οι γονείς επιλέξουν. Η ανώφελη πίεση µας να πετύχουν πράγµατα που δεν µπορούν. όσο µπορούµε.). τελικά. µε τα «πρέπει» και τα «µη» ή να τα τιµωρούµε. επίσης. Παράλληλα. δηλαδή να πραγµατοποιηθεί σύντοµα. όπως αναφέρει το βιβλίο «∆ηµοτικό Σχολείο και Γονείς» του Παιδαγωγικού Ινστιτούτου. τους ανταγωνιστές-συµµαθητές. πρέπει να τη συνοδεύουν µε συζήτηση και εξήγηση και εξήγηση για τις αιτίες που επιβλήθηκε η τιµωρία. Προτάσεις-Συµπεράσµατα Όλα αυτά είναι πράγµατι δύσκολο να εφαρµοστούν στα πλαίσια µιας πολυάσχολης και έντονης ζωής. που παρατείνουν το φόβο και την αγωνία τους. όπου όλοι . τις απειλές («Θα τα πω όλα στον µπαµπά σου να σε κανονίσει») ή τις αναβολές της τιµωρίας. ιδίως τα µικρά παιδιά. Προτιµότερο η τιµωρία να είναι. όταν αντιµετωπίζουν µια ψυχική σύγκρουση. επίσης. ά. καµιά επίπληξη δε θα γίνει. για παράδειγµα. Αντίστοιχα. Ας προσπαθούµε να καλλιεργούµε το έδαφος. Μορφές ήπιας επιθετικότητας. πρέπει να είµαστε προσεκτικοί στο θέµα της ανατροφής και των προτύπων που θέλουµε να περάσουµε στα παιδιά µας. µερικές φορές. αν αρχίσουµε να συµβουλεύουµε. ότι κατανοούµε πως τα βασανίζει και ότι αν θέλουν κάτι µπορεί να το µοιραστούν µαζί µας.

Τέλος. Γρηγόρης. Αθήνα.. Στρατηγού Μακρυγιάννη Αποµνηµονεύµατα. ώστε να µη µαλώνουν µε τους συµµαθητές τους. Βυζάντιο Α2. Crime prevention and criminal 10 . Θ. 10. Εκδ. Σεφέρης Γ. Anderson J. Αθήνα 11.1. ωστόσο. Αθήνα. 4. 8. αντί για αρρενωπότητα. Βιβλιοθήκη αρχαίων συγγραφέων. Βίοι Παράλληλοι. Παπακωνσταντίνου. θα ήταν άσχηµο να αναγνωρίσουµε. Εκδοτικός οίκος Μπάυρον. Εκδόσεις Νεφέλη. Β' έκδοση. είναι ανάγκη να σεβόµαστε την ελευθερία τους και τη σωµατική τους ακεραιότητα. ∆εληγιάννη-Κουιµτζή Β. (1964): Ποιήµατα. 2. είναι δική µας δουλειά να τους το µάθουµε. 3. σελ. ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ 1. Πυργιωτάκης Ι. (2005): Η σχολική βία στην προοπτική της παγκοσµιοποίησης: Η φύση και η έκταση του προβλήµατος στη χώρα µας. Γρηγόρη. Ίκαρος. Αθήνα. για να µπορούµε να ζούµε τους. µετάφραση. όπως λένε. Αθήνα. (1988): Η Κουτσοκώσταινα. γιατί. Ας τονίζουµε στα παιδιά µας ότι η βία πληγώνει τους άλλους και ότι. που ξέρουµε πόσο βλάπτει τις διαπροσωπικές τους σχέσεις. (1977). µέσα στην οικογενειακή ζωή.: Η επιθετικότητα σαν κοινωνικό πρόβληµα στην οικογένεια και στο σχολείο. 107. (2006): Ο σχολικός εκφοβισµός. Επιµέλεια εκδόσεως: Ε. 6. ας προσπαθήσουµε να χαλιναγωγούµε το δικό µας επιθετικό εαυτό. Κορδάτου Γ. 1984.Εκδόσεις 20ος Αιώνας. Ζαχαρόπουλος. Αφού. Το να µπορούν να ασκούν αυτοέλεγχο στο θυµό τους και να βρίσκουν συµβιβαστικές λύσεις.. Αθήνα. 1987. Βουιδάσκης Β.: Κοινωνικοποίηση και εκπαιδευτική ανισότητα. Εισαγωγή. το δικό µας κακό και βίαιο εαυτό µέσα σ' αυτούς τους «καθρέπτες». : Μεγάλη ιστορία της Ελλάδας. Β' εκδ. 300-1204. Πλούταρχος. ∆ήµου Ν. Η γονεϊκή και η εκπαιδευτική αγάπη και η κατανόηση απέναντι στα παιδιά. ίσως εισπράξουµε. πέµπτη έκδοση. 9. µια µέρα. Αλκιβιάδης σελ 1-100. σχόλια: 7. Καλλιώτης Π. 5. τόµος 38. a review of the research. καθώς και η καλλιέργεια. : School bullying. 25-6-2006. τόµος 13. Εκδ.ενθαρρύνουµε. του σεβασµού και της αγάπης για τους συνανθρώπους είναι ο καλύτερος τρόπος για τη µείωση της επιθετικής συµπεριφοράς των παιδιών και της ήρεµης συµβίωσης όλων µας.. Παπανούτσος. την επιθετικότητα των ήδη ζωηρών αγοριών µας. για να µην µας µιµηθούν τα παιδιά µας. Κυριακάτικη Ελευθεροτυπία. τα παιδιά είναι «καθρέπτες» της δικής µας προσωπικότητας. κάποτε από τη µεριά τους έντονη σκληρότητα και αντικοινωνικότητα .

New York. Department of Psychological Sciences. Merz F. Freud S. o. 1969. 16. and M. 1972. C. 25. Heinelt G. Munchen.: Kritik der Lehrerrolle. Freiburg im Breisgau. Jouhy E. in R. 1983. DTV.H. Jean E. Oevermann U. Adorno Th. New York. New York.J. Munchen. 2 xo|i. Milgram S. Berkowitz L. Berkowitz L. Oliver C. 12. & Pateraki L. Theoretical and empirical reviews . Verlag.): Handbuch den Psychologie. British Journal of Educational Psychology. Educatinal Review. 20. Fox. Weinheim-Berlin. Analysen und 11 .: Social Systems and the evolutionof action theory. Blechman. Geen & E. στο Beck J.T. London.u. Dumas. 1977. McGraw-Hill. Frankfurt/M. Gesellschaftliche Voraussetzungen und soziale Folgen des Lehresbewusstseins. Ein interkulturellen Vergleichen. 1970. pp. a. 2005. 1994. 22.: Frustration und Aggression. Englewood Cliffs.569601). : The experience of anger as a parallel process in the display of impulsive. 29. Vol. peer and teacher perceptions. Munchen.a. Konig R.a. Gottingen.: Stichworte.: Obedience to authority. Combe A.: Allgemeine Psychologie II. 1965 (oel. West Lafayette. Theoretical and methodological issues. Bandura A. Tatsachen. Donnerstein {Hg}: Aggression. στο Adorno Th. pp 97-107. Ronald J. : Abriss der Psychoanalyse. Tavistock.: Die Antagonistische Rolle des Lehrers im Prozess der Reform. Institute of Education. 19-26. 97.: Umgang mit aggressiven Schullern. 28.: Bullying and bullies in Greek elementary schools: pupils attitudes and teachers' /parents' awareness. 2003. 18.: Sprache und Soziale Herkunft. "angry" aggression. Academic Press. 23. Fischer (47) 1964. Slee P. 31. 14.I. 25. 1972. Parsons T. Beck. 1974.: Erziehung in der Klassengesellschaft.G.: Jugend rebelliert. Dollard J. 24. Purdue University. 1972 (4n £K8OOT|). & Candappa M. 53. 17. Beltz. C. Frankfurt.. 2005. : Aggression: A social psychological analysis. (SK5. 27.: Tabus uber den Lehrberuf. Child Psychiatry and Human development. 15. Houndoymani A. K. 225.Justice policy. 1982. Elaine A.. 1962. 103-133. : Tackling bullying: listening to the views of children and young people. Troger W.W. Frankfurt. 1974. Hogrefe.L. 21. Boulton (2005): The social skills problems of victims bullying: Self. Kritische Modelle 2. W. 1987. 30.J.Was sagen die Erzieher. στου Thomae H. 1. N. (1994): Situational and interpersonal correlates of anxiety associated with peer victimization. Thomas Coram research Unit.: Die Familie der Gegenwart.: Aggression : A social learning analysis. Nol. 75.: Aggression und Aggressionstieb. 19. 26. 13. Prinz : Aggressive Children and Effective Communication. Vol. Indiana.

Sandra L. Marini.Uberlegungen zur Situation der heutingen Jugend. Andrew V. Zopito A. Canada. Brock University. Wurzburg. YLC-CURA: Direct and indirect bully-victims: differential risk factors associated with adolescents involved in bullying and victimization. 33. Wellhofer K. Stuttgart. Enke 1971. Bosacki. 1969. 12 . Department of Child and Youth Studies. 32. Dane. : Allgemeine Psychologie. 2004.