WWW.THUVIENVATLY.

COM

Bản Tin Vật Lý
Tháng 6 - 2011

© Thư Viện Vật Lý www.thuvienvatly.com banquantri@thuviemvatly.com Tháng 6 năm 2011

Nội dung: Trần Nghiêm – trannghiem@thuvienvatly.com Tuấn Quốc - tuanquoc511@yahoo.com Biên tập: Trần Triệu Phú – trieuphu@thuvienvatly.com Thiết kế: Bích Triều, Vũ Vũ Cùng một số Cộng tác viên khác

Trong bản tin có sử dụng hình ảnh và các bài dịch từ các tạp chí nổi tiếng Physics World, Nature Physics, New Scientist, cùng một số tạp chí khác.

B n tin V t lý tháng 6/2011 http://thuvienvatly.com N I DUNG THÁNG NÀY Sao ch i Hale-Bopp ã ‘t th ’ ............................................................................1 Willard Boyle t th ............................................................................................2 ng h nguyên t nh nh t trên th trư ng ...................................................3 Hàng tri u l en mini i qua Trái t m i ngày ..................................................6 M t hành tinh ngo i có th có s s ng .................................................................9 Công b k ho ch xây d ng Kính thiên văn Einstein ....................................11 S hành tinh t do trong vũ tr có th còn nhi u s lư ng sao ...........................13 M c phóng x trong i dương sau s c h t nhân Nh t B n ..........................15 R n không tiêm ch t c, s c căng b m t m i là th ph m ..............................18 Mômen lư ng c c i n c a electron r t nh , nhưng o ư c .......................20 Các ngôi sao cũng gi u tu i như ngư i v y .......................................................22 Ch t bán d n có th tr thành ch t s t t ...........................................................24 150 năm ngh thu t nhi p nh màu ...................................................................26 S vư ng víu ánh sáng-v t ch t t xa ................................................................32 Khám phá ‘ i tư’ c a h t photon .................................................................34 Xóa d li u có th làm ngu i máy tính lư ng t ................................................36

Bþn tin Vt lý tháng 6/2011

Sao ch i Hale-Bopp ã ‘t th ’

Cái uôi natrium c a sao ch i Hale-Bopp Sao ch i Hale-Bopp, có l là sao ch i ư c nghiên c u/ ư c quan sát nhi u nh t trong l ch s nhân lo i, có th nhìn th y trư c nh ng ngư i quan sát tình c trong g n 18 tháng tr i khi nó i ngang qua, ti p c n g n n 1,315 AU (1AU = kho ng cách M t tr i-Trái t), trư c khi nó l i lao u hư ng ra biên gi i xa xôi c a h m t tr i c a chúng ta. L n u tiên ư c nhìn th y b i nhà thiên văn h c nghi p dư Alan Hale, và Thomas Bopp, ngôi sao ch i trên ã thu hút s chú ý c a c th gi i vì nó là ngôi sao ch i sáng nh t xu t hi n trên b u tr i trong vài th p niên v a qua, và vì nó hi n di n lâu như th trên b u tr i êm. Trong m t bài báo ăng trên website chia s b n th o arXiv, Gyula Szabó thu c ài thiên văn Konkoly Hungary, cùng hai ng nghi p c a ông, Krisztián Sárneczky, m t nhà thiên văn h c nghi p dư ngư i Hungary, và László Kiss thu c trư ng i h c Sydney Australia, lưu ý r ng sau 15 năm, Hale-Bopp cu i cùng dư ng như ã i xa so v i m t tr i (30,7AU) nên coma c a nó ( u c a nó, hay cái kén hình thành b i băng thăng hoa trong không gian) cu i cùng ã t n th t n m c nó h u như không còn t n t i n a. Sau khi i t i i m c n nh t ( i m g n m t tr i nh t) c a nó vào hôm 1 tháng 4 năm 1997, ngôi sao ch i trên không còn http://thuvienvatly.com 1

Bþn tin Vt lý tháng 6/2011
phô trương lòe lo t trên b u tr i n a, m c dù nó ư c chú ý t i trong m t th i gian ng n h i năm 2007, cũng b i Szabó, nhưng nó v n có m t coma r t d nhìn th y c li 25,7AU. H i năm 2007, Szabó và i c a ông cũng ã chú ý n nhi t b m t c a Hale-Bopp lúc ó o và nh n th y nó vào kho ng 53,1K (-220 C) và vì ngôi sao ch i trên hi n nay trông như ang i vào cõi ch t, nên h tin r ng có th suy lu n r ng nh ng sao ch i như Hale-Bopp “ra i” nhi t kho ng 50-53K. K t qu này ánh d u kho ng cách xa nh t mà m t sao ch i t ng ư c nghiên c u, và nó mang l i cho các nhà khoa h c nh ng ki n th c v kho ng cách mà m t sao ch i ph i i xa m t tr i trư c khi nó i vào yên ngh , cái có th h u ích i v i các nhà khoa h c trong tương lai mu n th y rõ hành tr ng c a nh ng sao ch i có nguy cơ gây e d a i v i chúng ta khi i qua quá g n; tuy nhiên, chúng ta ch ng ph i lo l ng gì v Hale-Bopp n a, vì nó s không quay u ti n l i phía chúng ta l n n a trong 2500 năm. Ngu n: PhysOrg.com

Willard Boyle: 1924–2011

Willard Boyle, ngư i cùng nh n Gi i Nobel V t lí 2009, v a qua i tu i 86. Boyle nh n m t n a gi i thư ng cùng v i George Smith cho vi c phát minh ra d ng c tích i n kép (CCD). Boyle và Smith u làm vi c t i Phòng thí nghi m Bell New Jersey khi h th c hi n khám phá c a mình h i năm 1969 – Boyle là giám c phát tri n d ng c t i phòng thí nghi m trên và là lãnh o c a Smith; Smith là ph trách khoa. M t n a còn l i c a gi i thư ng năm 2009 dành cho Charles Keo cho nghiên c u c a ông v s i quang. Boyle chào i t i Amherst, Nova Scotia, vào ngày 19 tháng 8 năm 1924. Gia ình c a ông di cư n m t c ng ng khai thác g xa xôi Quebec, nơi Boyle ư c m d y t i nhà cho n năm 14 tu i. Sau khi ph c v trong H i quân Hoàng gia Canada vào Th chi n th hai, ông vào h c trư ng i h c McGill, l y b ng ti n sĩ v t lí năm 1950. Boyle gia nh p Bell Labs vào năm 1953, nơi ông tr i qua ph n l n s nghi p i mình cho n khi ngh hưu vào năm 1979 và tr l i quê hương Nova Scotia c a ông. 2

Willard Boyle, ngư i cùng nh n Gi i Nobel V t lí 2009, v a qua i tu i 86. ( nh: Qu Nobel)

http://thuvienvatly.com

Bþn tin Vt lý tháng 6/2011
Gi ng như nhi u nhà khoa h c gi i Nobel, gi i thư ng n v i Boyle khá mu n màng, khi ông ã tu i 85. M t ngư i b n thâm niên c a ông và là y viên h i ng a phương Nova Scotia, Ron MacNutt, phát bi u v i ài phát thanh Canada r ng Boyle “có m t chút ti c nu i khi mà s công nh n ó n v i ông khá mu n màng cho nên ông ch ng th làm gì óng góp thêm n a, ch ng th phát bi u v i b n tr trư ng h c ư c”. M t gi i thư ng n s m, MacNutt b sung thêm, có th khi n Boyle nh hư ng n nhi u ngư i hơn trong cu c i c a ông. Nhà tiên phong cách m ng S phát minh ra CCD ã làm cách m ng hóa hóa ngành nhi p nh vì nh ng d ng c ó cho phép hình nh ư c bi n i tr c ti p thành d li u s thay vì s d ng phim. CCD ã t ng hình thành nên cơ s c a m i camera kĩ thu t s , nhưng ã d n b thay th b i nh ng b c m bi n CMOS trong a s nh ng ng d ng giá thành th p như i n tho i di ng và m t s camera kĩ thu t s . CCD còn ư c s d ng r ng rãi trong ngành thiên văn h c, thí d Kính thiên văn vũ tr Hubble có m t vài camera CCD ho t ng tr c ti p, trong ó có Camera Trư ng R ng, thi t b m i ư c nâng c p g n ây. M t camera CCD ch a hàng tri u t bào nh y sáng ư c s p x p thành hàng và c t thành m t ma tr n. Ánh sáng t i b bi n i qua hi u ng quang i n thành electron, electron ư c tích trong m t t i n, v i lư ng i n tích lưu trong m i t bào t l v i cư ng ánh sáng. Sau ó, i n tích ư c v n t i n rìa c a ma tr n CCD c, cho phép hình nh ư c tái d ng t n i dung c a m i pixel. Boyle ã nh n m t s gi i thư ng cho công trình nghiên c u CCD c a ông, trong ó có K ni m chương Morris N Liebmann c a IEEE ông nh n cùng v i Smith. Ông ra i, l i ngư i v Betty, cùng ba ngư i con. Ngu n: physicsworld.com

ng h nguyên t

nh nh t trên th trư ng

ng h nguyên t thương m i c chip

u tiên trên th gi i. ( nh: Symmetricom, Inc.)

http://thuvienvatly.com

3

Bþn tin Vt lý tháng 6/2011
Các nhà nghiên c u Mĩ v a phát tri n ng h nguyên t thương m i nh nh t th gi i. G i tên là ng h Nguyên t C Chip (CSAC) SA.45s, b n có th s h u nó v i s ti n ch 1500 ô la Mĩ. Chi c ng h trên, tho t u ư c phát tri n cho m c ích quân s , c kích c ch ng b ng m t bao diêm, cân n ng 35 gam và yêu c u công su t ch 15mW. Ngoài vi c là thi t b báo gi hàng ngày c a chúng ta, theo l i i nghiên c u, chi c ng h trên còn có th có nhi u ng d ng a d ng, t vi c vô hi u hóa bom cho n vi c tìm ki m d u m . Các ng h nguyên t s d ng m t t n s chuy n ti p i n t c bi t c a m t nguyên t làm chu n t n s , v i ti ng “tíc t c” là các dao ng gi a hai tr ng thái năng lư ng trong m t nguyên t . Thông thư ng, ngư i ta dùng m t vòng h i ti p khóa t n s c a ngu n sáng v i t n s c a chuy n ti p ó, t ó t o ra m t chu n t n s n nh. Chi c ng h nguyên t tân ti n này ư c h p tác phát tri n t i Symmetricom, Phòng thí nghi m Draper, và Phòng thí nghi m qu c gia Sandia Mĩ. Chi c ng h g m m t “gói v t lí” h t s c nh g n ch a các nguyên t caesium và t trên m t bo m ch bên trong m t cái h p nh xíu. Các nguyên t caesium ư c gi bên trong m t t bào c ng hư ng ư c làm nóng én m t tr ng thái hơi b i các b n t phía trên và phía dư i gói. i u bi n vi sóng M t laser phát x m t h p ng ã t i ưu hóa (VCSEL) ư c chi u qua ch t hơi ó, gây ra s kích thích nh ng nguyên t caesium. Ánh sáng laser ư c i u ch nh b i m t máy phát tín hi u vi sóng trên chip. i u này cho phép m t chùm ánh sáng laser kích thích các nguyên t caeium hai m c năng lư ng khác nhau. S giao thoa gi a hai m c này khi ó ư c phát hi n b i m t quang diode t o nên m t ph n c a vòng h i ti p. S h i ti p t i ưu hóa s lư ng photon b h p th b i các nguyên t caesium. Chi c ng h hi n th 1s ã trôi qua sau khi m chính xác 4596.315.885 chu kì tín hi u dao ng t vi sóng. Gói v t lí ư c hàn chân không và sau ó ư c b c trong m t l p ch n t tính, trư c khi t lên trên bo m ch ã in s n (PCB), sau ó toàn b ư c hàn kín không cho không khí l t vào. B n n p và b n c a c u trúc óng vai trò l p ch n t tính th hai. Toàn b các b ph n trên PCB ư c t i ưu hóa cho su t tiêu hao năng lư ng m c càng nh càng t t. K t qu là m ch i n c a gói v t lí tiêu th kho ng 95 mW, cùng v i b n thân gói v t lí tiêu th kho ng 10 mW. ư c phép sai s ch t o, CSAC có công su t tiêu th t ng c ng ch 115 mW – theo l i Steve Fossi, giám c phát tri n kinh doanh c a Symmetricom. Ý tư ng ra i t i NIST

H i năm 2004, t o chí Physics World ã ưa tin r ng John Kitching cùng i c a ông t i Vi n Tiêu chu n và Công ngh Qu c gia Mĩ (NIST) Boulder, Colorado, ã ch t o ra cái khi ó là ng h nguyên t di ng c chip và nh g n nh t. V y thì âu là s khác bi t v i d ng c m i nh t này? Theo Kitching, s n ph m m i này v cơ b n là phiên b n thương m i c a công trình nghiên c u mà nhóm c a ông t i NIST ã i tiên phong t năm 2001 n 2005. Trong khi các ng h Symmetricom và NIST có kích c ngang ng a nhau, thì l i th chính c a chi c ng h m i này là công su t òi h i nó ho t ng th p hơn nhi u so v i b t kì ng h nguyên t thương m i nào trư c ây: 115 mW, so v i hơn 1 W i v i m i ng h http://thuvienvatly.com 4

Bþn tin Vt lý tháng 6/2011
nguyên t khác. “ i u này có nghĩa là nó s m ra nhi u ng d ng m i cho s o th i gian chính xác, c bi t là nh ng ng d ng ch có công su t ngu n th p”, Kitching nói. Vô hi u hóa bom t ng

Chi c ng h trên có th tìm th y công d ng trong s vô hi u hóa các d ng c n t ng (IED) ho c bom l ư ng ư c kích n không dây b ng m i th t i n tho i di ng cho n nh ng b i u khi n t xa trò chơi. Nh ng qu bom như v y có th b vô hi u hóa b ng cách s d ng nh ng ài phát di ng ánh ch n m i tín hi u vi n thông trong khu v c. Trong khi gi i pháp này gi i quy t ư c v n bom n t c thì, nhưng nó cũng ngăn c n m i s truy n thông tin vô tuy n thân thi n khác. CSAC s mang l i s o th i gian chính xác c n thi t phát tín hi u nhi u s truy n thông liên quan n kích bom ng th i cho phép các tín hi u thân thi n truy n qua. D ng c trên còn có th s d ng nh ng nơi không có tín hi u nh gi GPS, thí d trong s l n dư i bi n sâu, trong khai khoáng ho c nghiên c u a ch n. c bi t, các ng h trên có th dùng trong nh ng b c m bi n dư i nư c d a trên s o th i gian chính xác c a tín hi u a ch n thăm dò d u khí. Trong trư ng h p này, các ng h trên m i b c m bi n s c n th t chính xác, nh g n và ch y v i công su t r t th p nh ng b c m bi n có th l i dư i nư c trong nh ng kho ng th i gian dài. CSAC ch òi h i 1020% công su t c a nh ng ng h c m bi n hi n có, nhưng nó chính xác hơn kho ng100 l n.
T dư i lên, nh ng b ph n g m b n , t m ch n dư i, PCB, gói v t lí, dây qu n xiên, t m ch n trên và n p y. ( nh: Symmetricom, Inc.)

Ngu n: physicsworld.com

http://thuvienvatly.com

5

Bþn tin Vt lý tháng 6/2011

Hàng tri u l en mini i qua Trái t m i ngày

Nh ng tính toán c a h cho th y các l en mini có th i xuyên qua Trái t m i ngày, và có m i e d a r t nh i v i hành tinh c a chúng ta. V t ch t quay tròn xung quanh Các l en mini khác v i l en thiên văn v t lí thông thư ng cách th c chúng hình thành và kích c c a chúng. Trong khi các l en thiên văn v t lí ư c hình thành b i s co l i c a nh ng ngôi sao kh ng l , thì ngư i ta nghĩ nh ng l en mini ư c hình thành trong lúc Big Bang, ó là nguyên do vì sao chúng ư c g i là l en nguyên th y. Và trong khi m t l en thiên văn v t lí có kh i lư ng t i thi u là 1030 kg, thì kh i lư ng c a l en mini bi n i t kh i lư ng Planck nh xíu n hàng nghìn t kilogram ho c l n hơn, nhưng v n nh hơn nhi u so v i l en thiên văn v t lí. (M c dù v t lí h c cho phép t n t i nh ng l en thu c m i kích c , nhưng cho n nay các nhà khoa h c không bi t cơ ch nào có th t o ra nh ng v t th trong ngư ng trung bình) Kh i lư ng như trông i c a các l en mini t o ra trong phòng thí nghi m n m u nh , kho ng 10-23 kg. Do m t c c c a chúng, cho nên ngay c l en mini kh i lư ng l n nh t cũng có kích c vi mô. Quan i m thông thư ng xem l en là m t trong nh ng v t th m ct im c l c h p d n m nh c a nó hút l y toàn b v t ch t lân c n i qua m t i m t i h n g i là chân tr i s c , t ó nó không th nào thoát ra ngoài. Nhưng b ôi tác gi VanDevender cho r ng có cái gì ó không gi ng như v y x y ra v i nh ng l en mini có kh i lư ng dư i 1012 kg. Thay vì h p th v t ch t, nh ng l en mini này có th k t h p v t ch t b ng l c h p d n, sao cho v t ch t quay tròn xung quanh l en m t kho ng cách nh t nh. Vì các nguyên 6

Tương t như các electron quay tròn xung quanh h t nhân nguyên t mà không b rơi vào bên trong, các l en mini dư i m t kh i lư ng nh t nh có th làm cho v t ch t xung quanh quay tròn mà không rơi vào trong l en. nh: Halfdan, Wikimedia Commons.

Trong m t nghiên c u m i, các nhà khoa h c xu t r ng nh ng l en mini có th tương tác v i v t ch t r t khác v i trư c ây ngư i ta nghĩ. N u như xu t ó là úng, thì nó s có nghĩa là th i gian c n thi t cho m t l en mini nu t ch ng Trái t s dài hơn nhi u b c l n so v i tu i c a Vũ tr . Trong bài báo c a h , ăng trên website chia s b n th o arXiv.org, Aaron P. VanDevender thu c Phòng thí nghi m Halcyon Molecular Redwood City, California, và J. Pace VanDevender thu c Phòng thí nghi m qu c gia Sandia Albuquerque, New Mexico, mu n tìm m t phương pháp phát hi n ra các l en mini mà ngư i ta nghĩ là t n t i trong t nhiên. http://thuvienvatly.com

Bþn tin Vt lý tháng 6/2011
t v t ch t quay xung quanh l en do l c h p d n g i tư ng n các electron quay xung quanh h t nhân do l c i n t - c hai u không b rơi vào bên trong – nên các nhà v t lí g i h lí thuy t này là Tương ương H p d n c a Nguyên t (GEA). M c dù i u này trông có v thu n túy lí thuy t, nhưng quan i m trên có th mang l i m t phương pháp ki m tra lí thuy t hi n nay c a cách th c nh ng l en mini già i và qua i, g i là s bay hơi lư ng t . Trong quá trình này, l en mini m t kh i lư ng cho n cu i cùng thì chúng bi n m t. Khi chúng m t kh i lư ng, chúng s t o ra tia X. Tuy nhiên, nh ng n l c nh m quan sát d u hi u tia X c a nh ng giai o n cu i c a s bay hơi cho n nay không h thành công. S thi u b ng ch ng này cho th y l en mini ho c là không ư c t o ra v i s lư ng l n như d oán, ho c là chúng không bay hơi. Gi s ki u gi i thích th hai v a nói, b ôi tác gi VanDevenders xu t r ng, thay vì ch tìm ki m nh ng hi u ng bay hơi, các nhà nghiên c u cũng nên tìm ki m b ng ch ng cho s t n t i th c s c a nh ng l en mini. N u lí thuy t l en mini dư i d ng GEA c a h là úng, thì v t ch t liên k t b ng s h p d n trong m t GEA s t o ra nh ng phát x có th phát hi n ra v i nh ng máy dò hi n nay, m c dù cơ h i phát hi n ra nh ng phát x này s là mong manh. “S bay hơi lư ng t là m t n n t ng quan tr ng c a các lí thuy t lư ng t h p d n trong ba th p niên qua, nhưng nó chưa bao gi ư c xác nh n th c nghi m”, Aaron VanDevender nói. “Nghiên c u c a chúng ta nêu v n ‘cái gì s x y ra n u nh ng l en mini không bay hơi?’ Chúng tôi ã ch ng t r ng n u chúng không bay hơi, chúng có th tương tác v i v t ch t và có th phát hi n ra ư c. N u chúng ta có th quan sát nh ng v t th như v y, thì nó s có s tác ng to l n i v i ki n th c c a http://thuvienvatly.com chúng ta v s bay hơi l en, và s h p d n lư ng t nói chung”. GEA ho t ng như th nào

Trong bài báo c a h , các nhà nghiên c u ã mô t b ng phương pháp toán h c làm th nào m t l en có th t n t i trên Trái t mà không tiêu th h t toàn b kh i lư ng xung quanh. M t l en mini như v y có nh ng ràng bu c i v i bán kính Schwarzschild c a nó, ó là bán kính nh nh t c a m t v t th là m t l en trư c khi nó b h p th , không bao gi thoát ra ư c. M i v t th nh hơn bán kính Schwarzschild c a nó là m t l en. Nhưng vì nh ng l en mini v i kh i lư ng dư i 1012 kg là quá nh , nên chúng có th có bán kính Schwarzschild nh hơn nhi u so v i qu o c a các h t v t ch t liên k t h p d n. Ch ng nào nh ng h t v t ch t này v n bên ngoài bán kính Schwarzschild c a l en mini, thì chúng s quay xung quanh ch không b h p th . (Nh ng l en v i kh i lư ng 1012 kg có bán kính Schwarzschild b ng bán kính c a tr ng thái cơ b n mà nh ng h t v t ch t g n nh t quay trên ó, cho nên kh i lư ng này là gi i h n trên i v i m t GEA) Các nhà nghiên c u ã so sánh nguy cơ co s p c a GEA v i nguy cơ co s p c a nh ng nguyên t th c t . “S lo ng i r ng m t GEA a c u có th h p th c trái t là tương t như cái ngư i ta trông i h i u th k 20 r ng các electron quay xung quanh m t h t nhân s phát x năng lư ng c a chúng và rơi vào trong h t nhân”, các nhà nghiên c u vi t như th trong bài báo c a h . “Vì các m c năng lư ng electron b lư ng t hóa và giá tr trông i c a bán kính c a tr ng thái cơ b n l n hơn nhi u so v i bán kính c a h t nhân, cho nên xác su t m t electron b h t nhân b t gi là vô cùng nh . Tương t như v y, các h t kh i lư ng m không có kh năng rơi vào trong l en t i tâm c a môt GEA; tuy nhiên, trên nguyên t c, m t vài 7

Bþn tin Vt lý tháng 6/2011
h t như th có kh năng rơi vào, cung c p năng lư ng cho nh ng s phát x có th quan sát ư c”. Các nhà khoa h c tính ư c r ng nh ng l en mini v i kh i lư ng kho ng 100.000 kg có th c bi t h p d n, vì chúng có th là ng c viên cho v t ch t t i. H ư c tính r ng, n u v t ch t t i ch y u g m nh ng l en mini và phân b u kh p trong thiên hà, thì kho ng 40 tri u kg l en mini s i qua Trái t m i năm. Các nhà nghiên c u tính ư c r ng có th phát hi n ư c kho ng 400 l en mini m i năm qua s phát x i n t m nh c a chúng t v t ch t liên k t h p d n. N u m t h t trên Trái t ti n n g n m t GEA khi nó ang i qua hành tinh chúng ta, thì h t ó có th b tán x , b b t gi trong qu o, ho c gi i phóng m t h t liên k t. Do nh ng l en mini có v n t c cao so v i năng lư ng liên k t c n thi t b t gi m t h t, cho nên các nhà nghiên c u d oán r ng l en mini ó s nhanh chóng b tư c m t các h t c a nó khi nó i xuyên qua Trái t. Do ó, vi c tìm ki m nh ng s phát x như th nên t p trung vào các ngu n phát có xu t x vũ tr . “S th t khó, nhưng không ph i là không th [ phát hi n ra m t trong nh ng l en mini ang i qua Trái t]”, Aaron VanDevender nói. “Kh năng hi n có c a m t GEA phát x ra b c x có th quan sát là nh nhưng không th b qua. V căn b n, có kh năng vi c quan sát m t GEA trong qu o xung quanh Trái t là d hơn, thay vì phát hi n m t GEA ang i qua v n t c cao. ng th i, GEA l n hơn có kh năng s d phát hi n hơn nhi u, cho nên t t nh t là nên t p trung nh ng n l c quan sát c a chúng ta vào nh ng v t th trong ngư ng 104 n 106 kg”. C n 1033 năm nu t ch ng Trái t

Các nhà nghiên c u còn lưu ý r ng nh ng l en t o ra t i LHC là quá nh và không có năng lư ng liên k t m nh liên k t v t ch t vào nh ng qu o lư ng t có th phát ra b c x có th quan sát ư c. Trong b t c trư ng h p nào, theo lí thuy t này, các l en mini thu c m i kích c s không h p th nh ng lư ng l n v t ch t m t cách quá nhanh. Các nhà khoa h c tính ư c r ng, v i m t l en có kh i lư ng 1 kg, s m t kho ng 1033 năm nó nu t h t Trái t. so sánh, Vũ tr chúng ta hi n nay ch m i kho ng 13,7.109 năm tu i. Và v i nh ng l en nh như nh ng l en có th hình thành t i LHC, thì th i gian nó h p th Trái t s còn dài hơn nhi u. Ngu n:PhysOrg.com

http://thuvienvatly.com

8

Bþn tin Vt lý tháng 6/2011

M t hành tinh ngo i có th có s

s ng

nh l n bên trái là sơ mô hình khí h u toàn c u dùng nghiên c u Gliese 581d. Vùng tô màu /xanh th hi n nhi t b m t nóng/l nh, còn nh ng mũi tên th hi n t c gió cao 2 km trong khí quy n. nh bên ph i là hình minh h a hành tinh ngo i ang quay xung quanh ngôi sao lùn c a nó. ( nh: LMD/CNRS)

M t hành tinh ang quay xung quanh m t ngôi sao cách Trái t 20 năm ánh sáng có th có nh ng i u ki n thích h p dung dư ng s s ng. Các mô ph ng do m t i nhà khoa h c Pháp th c hi n cho th y hành tinh trên, tên g i là Gliese 581d, có th ch a nư c th l ng, có nh ng ám mây và mưa rào, ngoài ra còn có gió làm phân b nhi t mà nó h p th t ngôi sao c a nó. Tuy nhiên, các nhà nghiên c u cũng th a nh n r ng các mô ph ng ó có th là không úng và hành tinh trên có ít ho c không có khí quy n – ho c th m chí nó b t m li m trong m t l p dày hydrogen và helium. ư c quan sát l n u tiên h i năm 2007, m t s nhà thiên văn nghĩ Gliese 581d là m t hành tinh á v i kh i lư ng ít nh t b ng b y l n kh i lư ng c a Trái t, ưa nó vào hàng ngũ “siêu Trái t”. Nó là m t trong 500 hành tinh ngoài h m t tr i (hành tinh ngo i) mà các nhà thiên văn ã tìm th y ang quay xung quanh nh ng ngôi sao khác ngoài M t tr i c a chúng ta. Tuy nhiên, không có hành tinh ngo i nào trong s này t ra v a gi ng Trái t v a quay bên trong “vùng ư c” c a ngôi sao c a http://thuvienvatly.com

nó, nơi nh ng i u ki n trên hành tinh v a thích h p cho s s ng xu t hi n. Nay các mô ph ng khí h u trên Gliese 581d, th c hi n b i Robin Wordsworth, François Forget cùng các ng nghi p t i Phòng thí nghi m ng l c Khí tư ng h c và trư ng i h c Bordeaux, cho th y hành tinh ngo i trên có kh năng có s s ng. Th t v y, i nghiên c u mô t Gliese 581d là “hành tinh ngo i c a c u u tiên ư c phát hi n n m trong vùng ư c”. Gliese 581d là m t trong sáu hành tinh ngo i ư c cho là quay xung quanh ngôi sao lùn Gliese 581. Nó nh n kho ng m t ph n ba năng lư ng mà Trái t nh n t M t tr i và còn có m t phía nóng luôn luôn hư ng m t v ngôi sao c a nó và m t phía t i, l nh l o. S chênh l ch nhi t l n gi a hai bán c u gây khó khăn cho hành tinh duy trì b u khí quy n dày c n thi t cho s s ng. Các mô hình khí quy n

9

Bþn tin Vt lý tháng 6/2011
Wordsworth và ng nghi p ã mô ph ng các i u ki n trên Gliese 581d b ng m t mô hình khí quy n 3D tương t như mô hình dùng nghiên c u khí h u c a Trái t. Nghiên c u này d a trên cơ s là hành tinh có khí h u b chi ph i b i hi u ng nhà kính c a carbon dioxide và nư c, cái các nhà nghiên c u nghĩ là m t gi thuy t h p lí vì r ng khí h u c a Kim tinh, Trái t và H a tinh ư c xác nh b i nh ng ch t khí này. Nh ng mô ph ng thu ư c cho th y Gliese 581d có th có m t b u khí quy n dày – và nó có th m có các i dương, các ám mây (c nư c và carbon dioxide) và mưa rào. Theo các nhà nghiên c u, m t y u t then ch t hư ng n s ư c là màu c a ngôi sao b m c a hành tinh trên. S tán x Rayleigh trong khí quy n c a m t hành tinh thư ng có xu hư ng làm ph n x ánh sáng t i màu xanh tr vào trong không gian. Tuy nhiên, Gliese 581 phát ra ít ánh sáng màu xanh và vì th hành tinh ngo i trên h p th t l ph n trăm ánh sáng c a ngôi sao c a nó nhi u hơn so v i Trái t và M t tr i. Các mô ph ng c a s i lưu bên trong khí quy n cho th y ph n l n lư ng nhi t này có th ư c v n chuy n n phía t i c a hành tinh ngo i, có l ngăn không cho khí quy n ó hoàn toàn ông c. N u nh ng mô ph ng trên là úng, thì các i u ki n trên Gliese 581d s r t khác v i các i u ki n trên Trái t chúng ta. B u khí quy n dày c s cho ít ánh sáng i t i m t t, cho nên theo các nhà nghiên c u, có l hành tinh trên s luôn nhu m trong ánh hoàng hôn nh p nho ng. Ho c có l không thích h p cho s s ng Tuy nhiên, i nghiên c u th a nh n, các i u ki n trên Gliese 581d có th r t khác v i các i u ki n mô t trong chương trình mô ph ng. Hành tinh ngo i trên có th có ít ho c không có khí quy n, nh m t cơn gió sao d d i t Gliese 581 th i n trong nh ng năm tháng u i c a nó. Ho c Gliese 581d có th có m t l p dày hydrogen và helium trong khí quy n c a nó, ưa n m t b u khí h u kém thích h p cho s s ng hơn nhi u. hi u rõ hơn khí quy n c a hành tinh ngo i trên, i nghiên c u l p ra m t danh sách nh ng phép o quang ph c a khí quy n c a hành tinh ngo i trên mà h hi v ng s ư c th c hi n b i các nhà thiên văn h c trong tương lai. M c dù các nhà nghiên c u tin r ng nh ng phép o ó n m ngoài kh năng c a nh ng kính thiên văn m t t và kính thiên văn vũ tr ngày nay, nhưng s g n gũi c a hành tinh ngo i trên v i Trái t có nghĩa là nh ng th h thi t b ti p theo có th làm sáng t thêm v Gliese 581d. Ngu n: physicsworld.com

http://thuvienvatly.com

10

Bþn tin Vt lý tháng 6/2011

Công b k ho ch xây d ng Kính thiên văn Einstein

Kính thiên văn Einstein s săn tìm sóng h p d n – nh ng g n sóng nh xíu trong cơ c u c a không-th i gian mà thuy t tương i t ng quát c a Albert Einstein ã d oán. ( nh: ASPERA)

Các nhà nghiên c u v a phác th o các k ho ch xây d ng ài thiên văn sóng h p d n th h m i s nh y hơn 100 l n so v i nh ng thi t b hi n có. Kính thiên văn Einstein, ư c tính tr giá kho ng 790 tri u b ng Anh và hoàn thành vào năm 2025, s nh m t i m c tiêu phát hi n tr c ti p ra nh ng làn sóng h p d n và n l c i tìm ngu n g c và b n ch t c a chúng. Nó s khác v i nh ng máy dò sóng h p d n hi n có ch s xây d ng dư i lòng t. Các nhà hi n ang ti n hành phác th o m t thi t k kĩ thu t chi ti t cho Kính thiên văn Einstein, d ki n k ho ch hoàn t t vào năm 2017, ng th i l a ch n a i m xây d ng. Chi c kính thiên văn trên là m t trong b y d án mà m ng lư i Khu v c Nghiên c u Thiên văn H t sơ c p châu Âu (ASPERA) xu t, v i các nhà tài tr g m y ban châu Âu, phòng thí nghi m v t lí h t cơ b n CERN, và 17 qu c gia, trong ó có c, Nga và Anh. Sóng h p d n là nh ng g n sóng trong cơ c u c a không-th i gian mà lí thuy t tương i t ng quát c a Einstein d oán là ph i ng p tràn vũ tr . Kính thiên văn Einstein – ư c bi t là ài thiên văn sóng h p d n th h th ba – có thi t k tương t như nh ng phòng thí nghi m hi n có như ài thiên văn sóng h p d n LIGO Hanford, Washington, và Livingston, Louisiana, Mĩ. LIGO ho t ng qua hai giao thoa k dài 4km t vuông góc nhau, trong ó m t chùm laser b tách ra và g i i theo m i cánh tay giao thoa. Sau ó, hai chùm tia ph n x kh i kh i lư ng t t t i u m i cánh tay và ph n h i tr l i i m xu t phát c a chúng, ó chúng giao thoa http://thuvienvatly.com 11

Bþn tin Vt lý tháng 6/2011
v i nhau. M i con sóng h p d n ang i qua s làm cho m t cánh tay hơi dài hơn và cánh tay kia hơi ng n hơn m t chút, vì th làm thay i hình nh giao thoa, v i bi u hi n có th o ư c. Tri n khai trong lòng t

Kính thiên văn Einstein s nghiên c u toàn b ngư ng t n s sóng h p d n – t 1 Hz n 10 kHz – t nh ng ngu n phát thiên văn h c có th o ư c trên Trái t. ài thiên văn trên s ư c xây d ng dư i lòng t sâu kho ng 100-200 m và s g m ba máy dò dư i lòng t, m i máy g m hai cánh tay giao thoa k dài 10 km. M t trong các giao thoa k s phát hi n nh ng tín hi u sóng h p d n th p t n t 2 n 40 Hz, trong khi nh ng giao thoa k kia s phát hi n nh ng tín hi u t n s cao hơn. “Th c t Kính thiên văn Einstein s ư c xây d ng dư i lòng t cho phép chúng ta m r ng cánh c a nh y xu ng n nh ng t n s th p hơn, thí d như nh ng t n s dư i 10 Hz”, phát bi u c a Andreas Freise, trư ng i h c Birmingham, Anh qu c, ngư i ng u nhóm thi t k quang h c c a chi c kính thiên văn trên. “Nhi u tín hi u sóng h p d n, thí d , t nh ng l en ang va ch m phát ra, s có m t d u hi u áng k trong ngư ng ó”. LIGO hi n ang ư c nâng c p lên LIGO Cao c p, khi n nó nh y hơn g p 10 l n. Theo Freise, các nhà v t lí trông i LIGO Cao c p s th c hi n s dò tìm tr c ti p u tiên c a sóng h p d n, nhưng vì Kính thiên văn Einstein s còn nh y hơn g p 10 l n, cho nên ngư i ta kì v ng nó s ư c tính ngu n phát c a sóng h p d n và cung c p thông tin v môi trư ng h p d n c c b xung quanh chúng m t cách t t hơn. Ngu n: physicsworld.com

http://thuvienvatly.com

12

Bþn tin Vt lý tháng 6/2011

S hành tinh t sao

do trong vũ tr có th còn nhi u s lư ng

nh minh h a m t hành tinh t do. ( nh: NASA/JPL-Caltech)

M t i thiên văn h c qu c t v a phát hi n th y ch ng 10 hành tinh dư ng như ang trôi n i trong không gian gi a các sao. Các hành tinh này quá xa các ngôi sao nên chúng không th quay xung quanh m t ngôi sao nào c , và có th ang trôi gi t t do trong không gian vũ tr . i nghiên c u tin r ng nh ng hành tinh lêu l ng như th có th nhi u hơn s ngôi sao bình thư ng n g n t l 2:1 và s t n t i c a chúng có th xác nh n cho các chương trình mô ph ng trên máy tính c a s hình thành h m t tr i. Cho n nay, ngư i ta ã tìm th y hơn 550 hành tinh bên ngoài h m t tr i c a chúng ta. Ph n l n trong s nh ng hành tinh ngo i (hành tinh ngoài h m t tr i) này l s hi n di n c a chúng qua s c hút h p d n tác d ng lên ngôi sao ch c a chúng, ho c qua s lu m sáng mà chúng gây ra khi chúng i qua phía trư c ngôi sao c a chúng. Tuy nhiên, m t nhóm ch ng 12 th gi i m i ó trư c ây ã ư c tìm th y b i s vi h i t h p d n. Kĩ thu t này ho t ng trên nguyên lí là v t th mà ngư i ta quan tâm ang tr c ti p i qua gi a ngư i quan sát và m t v t th n n xa hơn phía sau. Kh i lư ng c a v t th phía trư c tác d ng như m t th u kính và làm phóng i ánh sáng phát ra t v t th ng sau. N u v t th phía trư c là m t ngôi sao, thì m i hành tinh ang quay xung quanh s l i v t tích mách http://thuvienvatly.com 13

Bþn tin Vt lý tháng 6/2011
b o c a riêng nó trong hình d ng c a s phóng i ó. Tuy nhiên, do yêu c u s p th ng hàng chính xác, cho nên ch có vài ba trư ng h p trong m t tri u ngôi sao trong ph n trung tâm c a D i Ngân hà b vi h i t t i m t th i i m b t kì. ây là lí do vì sao s lư ng hành tinh ngo i ư c phát hi n ra theo phương pháp này là th p. Sàng l c qua 50 tri u ngôi sao Trong m t n l c nh m gi i quy t v n này, chương trình h p tác Quan sát Vi h i t Thiên văn v t lí (MOA) ã quan sát nhi u ngôi sao cùng m t lúc. Nh ng hành tinh lêu l ng m i nói trên ư c tìm th y trong s quan sát MOA c a 50 tri u ngôi sao bên trong D i Ngân hà t năm 2006 n 2007. “V i toàn b nh ng ngôi sao ã quan sát, chúng tôi r t ch c ch n r ng chúng tôi ã ch ng ki n 474 s ki n h i t h p d n rõ ràng”, phát bi u c a tác gi u nhóm nghiên c u, Takahiro Sumi trư ng i h c Osaka, Nh t B n. Trong s 474 s ki n này, 10 s ki n t n t i chưa t i hai ngày. B y trong s 10 s ki n này sau này ư c xác nh n b i s li u thu t chương trình Thí nghi m H i t H p d n Quang h c (OGLE). Th i gian kéo dài s ki n càng ng n, thì v t th h i t có kh i lư ng càng nh ; th i gian chưa t i hai ngày cho th y kh i lư ng c a v t th ng trư c nh hơn nhi u so v i kh i lư ng c a m t ngôi sao. Th t ra, Sumi tin r ng th ph m chính là nh ng hành tinh v i kh i lư ng ch ng b ng M c tinh. Ngoài ra, ngư i ta không th y có ngôi sao nào trong c li 10 ơn v thiên văn xung quanh nh ng v t th h i t h p d n ó – m t ơn v thiên văn là kho ng cách gi a M t tr i và Trái t, và Th tinh quay c li cách M t tr i 9 ơn v thiên văn. “Có kh năng nh ng hành tinh này th t s có m t ngôi sao ch . Tuy nhiên, s ghi nh tr c ti p nh ng hành tinh ngo i mà nh ng i nghiên c u khác th c hi n cho th y nh ng hành tinh xa xôi như th là r t hi m”, Sumi gi i thích. “ i u này khi n chúng tôi k t lu n r ng nh ng v t th ang h i t h p d n ó là nh ng hành tinh ang trôi gi t t do, không liên k t v i b t kì ngôi sao nào h t”. Vì chúng là nh ng s ki n ng n ng i, và là k t qu c a s s p th ng hàng tình c , Sumi không trông mong gì làm sáng t m t m s ki n hành tinh h i t h p d n nhi u như v y v i MOA. T phân tích th ng kê s li u c a mình, ông có th ngo i suy ra m t con s nh lư ng s thành viên c a nh ng hành tinh ang trôi gi t t do như th này. “Chúng tôi nh n th y các hành tinh t do, v i kh i lư ng ch ng b ng M c tinh, s phong phú hơn g p 1,8 l n so v i s ngôi sao mà chúng tôi ã quan sát”, Sumi gi i thích. Phân tán trong không gian S t n t i nh ng hành tinh lêu l ng không hoàn toàn b t ng : chúng ã ư c d oán t nh ng mô hình máy tính c a s hình thành h m t tr i. “Chúng tôi nghĩ chúng ã ư c hình thành theo ki u gi ng như nh ng hành tinh khác nhưng sau ó b phân tán t h ra bên ngoài b i s tương tác h p d n gi a chúng”, Sumi nói. Joachim Wambsganss, thu c trư ng i h c Heidelberg, c, ngư i không có liên quan gì trong nghiên c u trên, cho bi t nghiên c u này ã l n u tiên nh lư ng ư c quá trình này. “Chúng ta v a v n không bi t hi n tư ng này x y ra thư ng xuyên như th nào”, ông nói. “Nghiên c u này cho chúng tôi m t ý tư ng”. Wambsganss ti p t c mô t nghiên c u trên là “m t phương pháp rõ ràng và ch c ch n”, tuy nhiên, ông nghĩ m t s có l không tin vào kh ng nh m c phong phú c a các hành tinh lêu l ng. “H ã s d ng m t phép phân tích th ng kê r t r ng, s d ng m t vài h s khác http://thuvienvatly.com 14

Bþn tin Vt lý tháng 6/2011
nhau, nhưng nh ng ngư i khác có th tranh cãi v nh ng con s mà h ã s d ng”, ông gi i thích. M t cách c ng c cho kh ng nh c a nghiên c u trên s là s d ng giai o n d li u ti p theo thu t các thí nghi m MOA. “Có thêm ba năm d li u 2008-2010 n a, h có th ti p t c phân tích theo cách gi ng như v y. H s tìm th y nhi u s ki n như th này hơn và i u này s mang l i m t cơ s th ng kê ch c ch n hơn cho nh ng kh ng nh c a h ”, ông nói. Ngu n: physicsworld.com

M c phóng x trong i dương sau s c h t nhân Nh t B n

Hàm lư ng b c x trong i dương vào năm 1990, ch y u do s th vũ khí h t nhân gây ra, o theo ơn v Becquerel. nh: Vi n H i dương h c Woods Hole Trong s nh ng thi t h i c a tr n ng t và sóng th n ngày 11 tháng 3 năm 2011 B n là nhà máy i n h t nhân Fukushima Daiichi c a nư c này. Nh t

Là k t qu c a s m t i n, s quá nhi t t i nhà máy i n trên ã d n t i s phóng thích áng k lư ng iodine, cesium và nh ng ng v phóng x khác vào môi trư ng. Các viên ch c Nh t B n m i ây ã nâng m c tàn kh c c a s c nhà máy i n h t nhân trên lên m c 7, m c cao nh t trên thang o qu c t và ch có th sánh v i s c Chernonyl h i 25 năm trư c, theo l i Ken Buesseler, m t nhà hóa h i dương h c t i Vi n H i Dương h c Woods Hole. “Tuy nhiên, khi xét n các i dương thì tác ng c a Fukushima ã vư t quá Chernobyl”. 15

http://thuvienvatly.com

Bþn tin Vt lý tháng 6/2011
Theo báo cáo, ngư i ta ã tìm th y các h t nhân phóng x t kênh th i c a nhà máy Fukushima, t nư c duyên h i cách nhà máy 5 n 10 km v phía nam, và t ngoài khơi 30 km. “Hàm lư ng c a m t s h t nhân phóng x ít nh t là vào c l n cao hơn nh ng hàm lư ng cao nh t h i năm 1986 Bi n Baltic và Bi n en, hai vùng nư c i dương g n Chernobyl nh t”, Buesseler nói.

nh ch p qua v tinh vùng cách nhà máy i n h t nhân Fukushima 160 km v hư ng b c Nh t B n. Hai dòng h i lưu l n c a Nh t B n – Kuroshio và Oyashio g p nhau ây. nh: NASA Ông ã ư c m t ngu n tài tr ph n ng nhanh t Phân vi n Khoa h c i dương thu c Qu Khoa h c qu c gia (NSF) xác l p hàm lư ng c a m t s h t nhân phóng x trong i Tây Dương và Thái Bình Dương. “Vi c tìm ra thông tin này s m là khâu quan tr ng tìm hi u tính kh c nghi t c a s rò r và nh ng v n liên quan n s c kh e c ng ng”, Buesseler nói. Ông cùng các ng nghi p s xác l p m t b d li u ư ng cơ s h t nhân phóng x cho i Tây Dương và Thái Bình Dương, s d ng m t m ng lư i tr m thu m u b trí r ng kh p t ông-sang-tây. Các nhà nghiên c u ã h c ư c nhi u i u t Chernobyl v s ph n c a s rò r phóng x phân tán n các i dương, và v vi c s d ng s rò r ó làm “v t theo dõi” xem nư c i dương hòa tr n và l ng ng tr m tích nhanh như th nào. “Sau Chernobyl, ch t rõ r không nh ng o th y trong nh ng m u l y g n a i m trên, như m u l y Bi n en, mà còn th y nh ng nơi xa t n như b c Thái Bình Dương”, Buesseler nói. Do khí quy n và i dương có liên quan v i nhau, nên các nhà khoa h c nghĩ các h t nhân phóng x có m t trong khí quy n cũng s có m t trong i dương, m c dù hàm lư ng r t th p, theo l i nhà hóa h i dương h c Henrieta Dulaiova thu c trư ng i h c Hawaii. http://thuvienvatly.com 16

Bþn tin Vt lý tháng 6/2011
Dulaiova cũng nh n ư c m t ngu n tài tr ph n ng nhanh t Phân vi n Khoa h c dương thu c NSF nghiên c u s rò r phóng x ó. i

Bà ang theo dõi nư c i dương xác l p ư ng cơ s hàm lư ng c a các h t nhân phóng x , và xác nh s phân tán c a các h t nhân phóng x ã rò r . “Gi ng như ngư i dân Nh t B n – m c dù ch c ch n là m c ít hơn – chúng ta ang quan tâm n tình tr ng hóa ch t phóng x s t n t i bên c nh chúng ta trong m t th i gian dài”, phát bi u c a Don Rice, giám c chương trình hóa h i dương h c thu c NSF. “ tìm hi u xem i dương và khí quy n x lí s ô nhi m này như th nào trong nh ng năm s p t i, trư c tiên chúng ta ph i có cái nhìn toàn c nh th c tr ng hi n nay”, Rice nói. “Buesseler và Dulaiova hi n ang làm công vi c ó”.

Các ngu n phóng x nhân t o trong khí quy n, so sánh v i các h t nhân phóng x t nhiên trong i dương. nh: Jack Cook, Vi n Khoa h c i dương Woods Hole Nghiên c u c a Dulaiova t p trung vào Trung Thái Bình Dương, và bao g m nh ng vùng nư c duyên h i và ngoài khơi Hawaii, Guam và Qu n o Midway. “S lân c n Nh t B n c a Hawaii bi n nó thành là m t i m theo dõi quan tr ng”, Dulaiova nói. “Chúng tôi ang ti n hành l y m u duyên h i hàng tu n và l y m u ngoài khơi hàng tháng”.

http://thuvienvatly.com

17

Bþn tin Vt lý tháng 6/2011
M u nư c ba tu n m t l n Guam cũng ã ư c thu gom, và vi c gom m u do các tàu tu n tra Tây Thái Bình Dương th c hi n. Sau ó, các m u ư c phân tích ng v cesium, ch t có d u hi u cho phép các nhà khoa h c nh n d ng các ng v phóng x rò r t Fukushima. Dulaiova còn có k ho ch kh o sát nh ng h t nhân phóng x khác như iodine, strontium và m t s actinide ã rò r . Các nhà nghiên c u hi v ng có ư c ki n th c trên quy mô toàn c u. Ngu n: NSF, PhysOrg.com y v các h t nhân phóng x i dương

R n không tiêm ch t

c, s c căng b m t m i là th ph m

nh ch p qua kính hi n vi i n t c a răng nanh c a hai loài r n khác nhau. Răng nanh c a r n s c v n (trái) có m t rãnh l n giúp phân ph i ch t c. nh bên ph i cho th y răng nanh c a r n ư c m t ph n c n ng p trong th t. Mũi tên màu vàng phía dư i ch rõ tuy n ng hình thành khi răng nanh b ng p trong th t. ( nh: Bruce Young/H i V t lí Hoa Kì)

http://thuvienvatly.com

18

Bþn tin Vt lý tháng 6/2011
N u b n t ng xui x o n m c b r n c a răng nanh c a nó vào chân b n, thì có l b n ã t ng m t m t giây ng h b ng trư c cơ ch khéo léo n sau s phân b n c c c a nó. Th t v y, theo các nhà sinh lí h c c và Mĩ, nhi u loài bò sát có c không tiêm ch t c c a chúng, như có l b n ã nghĩ như th . Thay vào ó, chúng ho t ng d a trên m t h n h p c g m s c căng b m t và cơ s v t lí “nư c s t cà chua”. “Cho n lúc chúng tôi nghiên c u, chưa có ai t ng quan tâm n câu h i xem vì sao s nhi m c do r n c n l i x y ra như v y”, phát bi u c a thành viên i nghiên c u Leo van Hemmen thu c trư ng i h c Kĩ thu t Munich. M t vài loài r n th t s tiêm ch t c c a chúng, loài r n chuông là m t thí d n i ti ng. Răng n c c a r n chuông gi ng như nh ng mũi tiêm dư i da, bơm ch t c vào con m i áp su t cao t tuy n c n m trên u r n. Nhưng nhi u loài r n và loài bò sát có c khác không có các tuy n ng trong răng n c c a chúng, và vì th không th phân ph i ch t c ki u áp l c ư c. Thư ng thì răng n c c a chúng có m t cái ư ng rãnh, ch y t trên xu ng dư i. Th y ng l c h c chua. Không gi ng như nư c, ch t ch y i b t k l c tác d ng lên nó, nư c s t có nh t kém hơn – hay d ch y i hơn – khi l c kéo tác d ng lên nó tăng lên. c i m này bi n nư c s t thành m t ch t l ng “phi Newton tính”. Nhóm c a van Hemmen tin r ng hành tr ng phi Newton tính c a n c r n là cái thi t y u i v i s phân ph i c a nó. Khi ch t c trong rãnh răng nanh, ch l ra trư c không khí, s thi u l c kéo có nghĩa là nó có nh t cao. Tuy nhiên, khi răng nanh c n xuyên qua da, thì l c kéo tăng lên, nh t gi m i, và ch t c có th ch y t do. S c căng b m t gi i phóng ch t c

Van Hemmen và các ng nghi p c a ông t i Munich, cùng Bruce Young t i trư ng i h c Massachusetts mu n tìm hi u xem nh ng cái rãnh này ã giúp phân ph i c ch t như th nào. ti n hành, các nhà nghiên c u ã v t m t s n c c t m t c p r n, sau ó tr n nó v i nh ng ph n nư c b t b ng nhau, như hi n tư ng v n thư ng x y ra. Ti p theo, h o nh t c a h n h p n c c-nư c b t v i nh ng giá tr khác nhau c a t c c a – nghĩa là nh t c a ch t c khi nó n m gi a hai b m t ang chuy n ng tương i so v i nhau m t t c nh t nh. Quá trình này làm sáng t m t th c t thú v v n c r n: nó hơi gi ng v i nư c s t cà http://thuvienvatly.com

Nhưng không ch có th . Nhóm c a van Hemmen còn o ư c s c căng b m t c a h n h p ch t c, m t tính ch t có tác d ng làm gi m thi u di n tích và năng lư ng b m t – b ng cách t o ch t l ng thành gi t ch ng h n. Sau ó, các nhà nghiên c u ã s d ng ph n m m máy tính phân tích năng lư ng b m t s gi m thi u như th nào v i nh ng hình d ng răng n c khác nhau. Nói chung, các nhà nghiên c u nh n th y khi răng n c trong không khí, thì s c căng b m t gi ch t c trong rãnh. Tuy nhiên, khi răng n c c n xuyên qua da th t, thì các rãnh và mô hình thành nên m t d ng hình ng làm tăng di n tích b m t và gi m thi u năng lư ng b m t, do ó làm gi i phóng ch t c. “Tôi th y ây là m t nghiên c u r t thú v ”, phát bi u c a Wolfgang Wüster thu c trư ng i h c Bangor Wales, ông là nhà sinh v t h c và là chuyên gia v r n c. “Trong nhi u năm qua, các nhà sinh h c ã th c m c trư c ch c năng c a răng nanh sau có rãnh c a nhi u loài r n. Là m t h th ng phân ph i, nó thư ng b xem là không hi u qu ... Nghiên c u m i này cho th y r ng m t cái răng nanh có rãnh th t ra là m t h th ng phân ph i ch t c hi u 19

Bþn tin Vt lý tháng 6/2011
qu có th ưa vào ch t c vào v t c n m t cách khá nhanh và hi u qu ”. Tuy nhiên, Kenneth Kardong, m t nhà sinh h c ngư i loài bò sát t i trư ng i h c Bang Washington Pullman, Mĩ, thì không b thuy t ph c r ng các rãnh là nơi phân ph i ch t c. Ông cho bi t ch t bài ti t c a loài bò sát là “h n h p hóa ch t” có ch c năng a d ng, trong ó có s tiêu hóa n a. M c dù “cơ s v t lí trên là thú v ”, ông nói, nhưng các răng nanh có rãnh có l ch làm d ch ch t l ng ó n da c a con m i, và không ưa nó xu ng thêm, tr c ti p vào dòng máu trong cơ th con m i, nơi nó s phát huy c tính m nh m nh t. “M i con ư ng u d n t i La Mã, nhưng không ph i m i ch t bài ti t c a loài bò sát u là ch t c”, ông nói. Cho dù các răng nanh có rãnh có là m t h phân ph i c ch t hi u qu i n a, thì s ti n hóa cho th y chúng có l không hi u qu b ng các răng nanh có tuy n ng c a r n chuông. Hans Sues, m t nhà c sinh v t h c t i B o tàng L ch s T nhiên qu c gia Smithsonian th ô Washington, ã ti n hành nh ng nghiên c u cho th y nh ng tuy n ng khép kín ã phát tri n t nh ng răng nanh rãnh h loài bò sát trong k Triass cách ây 200 tri u năm trư c. “M t s chuy n ti p như v y ã ư c nêu gi thuy t t lâu là nh ng chi c răng nanh có tuy n ng loài r n phát tri n b i s g p n p trong s phát tri n phôi”, ông nói. “Như v y, b t k tính hi u qu c a nh ng rãnh h , v n có s phát tri n nh ng tuy n ng khép kính hoàn toàn”. Nghiên c u công b trên t p chí Phys. Rev. Lett. 106 198103. Ngu n: physicsworld.com

Mômen lư ng c c i n c a electron r t nh , nhưng o ư c
Vi c o m t tính ch t cơ b n mà Mô hình Chu n c a ngành v t lí h t nói là s b ng không có v như là m t s lãng phí th i gian h t s c. Nhưng n u electron th t s có m t mômen lư ng c c i n (EDM) khác không, thì i u ó s có nh ng hàm ý quan tr ng và hư ng n n n v t lí m i. Nay Jony Hudson và các ng nghi p t i trư ng Imperial College London v a ti n hành phép o EDM chính xác nh t t trư c n nay, gi m gi i h n trên c a nó xu ng kho ng 50% - và mang n thêm b ng ch ng r ng ho c là nó b ng không, ho c là nó c c kì nh .

Mô hình Chu n, d ng ơn gi n nh t c a nó, c m electron có EDM vì i u này s vi ph m i x ng ngh ch o th i gian. Trong khi nh ng phiên b n ph c t p hơn c a Mô hình Chu n th t s cho phép EDM, nhưng chúng cho r ng giá tr ó quá nh mà o trong phòng thí nghi m. M c dù i c a Hudson ch có th t ra m t gi i h n trên i v i EDM, nhưng h kh ng nh kĩ thu t m i c a h có th tinh ch nh tìm ki m m t EDM nh hơn 100 l n n a. Các phân t phân c c Trong phương pháp c a h , các nhà nghiên c u kh o sát các electron l p ngoài (hay electron hóa tr ) các phân t ytterbium monofluoride (YbF). Các phân t ó ư c t trong m t i n trư ng, i n trư ng làm các phân t ó b phân c c. S phân c c này t o ra m t i n trư ng a phương r t l n trong vùng ph c n c a các electron 20

http://thuvienvatly.com

Bþn tin Vt lý tháng 6/2011
hóa tr . N u các electron có EDM, thì chúng cũng b phân c c b i i n trư ng phương l n như th này. r ng h có th s m c i thi n k t qu trên lên thêm 100 l n n a. Các nhà nghiên c u trên hi n ang th làm l nh các phân t YbF n nh ng nhi t th p hơn n a và thu ư c s i u khi n t t hơn i v i các xung khi chúng i qua thí nghi m.

a

Nhưng thay vì tìm cách o tr c ti p m t EDM nh xíu, Hudson và ng nghi p c g ng o l y tác d ng mà s phân c c ó s có i v i các tr ng thái năng lư ng electron c a các phân t . H b t u v i m t xung phân t c c l nh ư c ưa vào s ch ng ch t c a hai tr ng thái lư ng t . Các phân t i qua gi a hai b n song song nhau, nơi i n trư ng và t trư ng có th t vào. Khi ó, các phân t ư c phát hi n ra lúc chúng ló ra kh i các b n. Trong s có m t c a t trư ng, pha tương i c a hai tr ng thái lư ng t b quay i. Thay i cư ng c a t trư ng gây ra s giao thoa lư ng t gi a hai tr ng thái ó và k t qu là m t d i vân giao thoa t i máy dò. S tác d ng thêm i n trư ng s ch nh hư ng n h vân giao thoa này n u như electron có EDM vì i n trư ng này s mang l i chuy n ng quay pha riêng. ki m tra i u này, i nghiên c u ã kh o sát nh ng bi n i h vân giao thoa có tương quan v i nh ng thay i i n trư ng t vào. Thao tác này ư c th c hi n v i 25 tri u xung YbF và không tìm th y b ng ch ng nào c a s l ch pha liên quan n EDM. Nh hơn b r ng s i tóc ngư i K t qu này cho phép i nghiên c u thi t l p m t gi i h n trên i v i EDM là tin c y 90%. Theo 10,5 × 10–28 e cm v i các nhà nghiên c u, i u này có nghĩa là n u electron ư c phóng i n kích c c a h m t tr i, thì EDM c a nó s ch ng l n hơn b r ng c a m t s i tóc ngư i. K t qu này t t hơn ch ng 50% so v i nh ng phép o trư c ây s d ng các nguyên t thallium và i nghiên c u tin http://thuvienvatly.com

Dhiren Kara trư ng Imperial College ang i u ch nh h th ng laser dùng o EDM c a electron. ( nh: Mike Tarbutt)

Nghiên c u công b trên t p chí Nature 473 493. Ngu n: physicsworld.com

21

Bþn tin Vt lý tháng 6/2011

Các ngôi sao cũng gi u tu i như ngư i v y

nh ch p ám sao NGC 6811 mà Meiborn và i c a ông s d ng trong Nghiên c u ám sao Kepler. ( nh: Anthony Ayiomamitis/Trung tâm Thiên văn v t lí Harvard-Smithsonian)

Gi ng như m t s ngư i, các ngôi sao có th gi u tu i c a chúng. Nhưng nay m t i nhà thiên văn h c ã ti n m t bư c u tiên quan tr ng hư ng n vi c phát tri n m t phương pháp m i nh m xác nh tu i c a m t ngôi sao – b ng cách o chuy n ng quay c a nó. “Chuy n ng quay c a m t ngôi sao t t ch m i theo th i gian, gi ng như m t con quay ang xoay trên bàn v y, và ngư i ta có th s d ng i u ó làm m t cái ng h xác nh tu i c a nó”, phát bi u c a nhà thiên văn h c Søren Meibom thu c Trung tâm Thiên văn v t lí Harvard-Smithsonian. Meiborn trình bày nh ng k t qu c a ông t i cu c h p l n th 218 c a H i Thiên văn h c Hoa Kì, hi n ang di n ra Boston, Massachusetts. Có th xác nh chính xác tu i c a m t ngôi sao là i u thi t y u trong thiên văn h c, nh t là nh ng ngôi sao có nh ng hành tinh ang quay xung quanh. Meiborn và các ng nghi p c a ông hi n ang nghiên c u m t phương pháp suy lu n ra tu i c a m t ngôi sao, s d ng thông tin v chuy n ng quay, hay “spin” c a nó, b ng cách thi t l p m t m i tương quan gi a ba thông s - chu kì quay, tu i, và kh i lư ng c a ngôi sao. “Nói cho cùng, chúng ta c n bi t tu i c a các ngôi sao và các hành tinh c a chúng ư c nh xem s s ng ngoài hành tinh có th phát tri n nh ng th gi i xa xôi này hay không”, Meiborn nói. “Hành tinh càng l n tu i, thì càng có nhi u th i gian cho s s ng kh i u. Vì các ngôi sao và hành tinh hình thành cùng lúc v i nhau, nên n u chúng ta bi t tu i c a m t ngôi sao, thì chúng ta cũng bi t tu i c a nh ng hành tinh c a nó”. Tu i c a nh ng ngôi sao n m bên trong các ám sao thì d xác nh, vì a s nh ng ngôi sao ó hình thành cùng m t lúc. Các nhà thiên văn v th màu s c và l n c a các ngôi sao và ki u phân b mà h th y có th dùng cho bi t tu i c a ám sao. Nhưng a s các ngôi sao http://thuvienvatly.com 22

Bþn tin Vt lý tháng 6/2011
ư c bi t có hành tinh quay xung quanh l i không thu c m t ám sao nào, gi ng như M t tr i c a chúng ta v y, nên vi c xác nh tu i c a chúng khó khăn hơn nhi u. S d ng Kính thiên văn vũ tr Kepler c a NASA là m t ph n c a “Nghiên c u ám sao Kepler”, Meiborn cùng các c ng s c a ông ã o t c quay c a nh ng ngôi sao trong m t ám sao m t t năm tu i g i tên là NGC 6811. Chuy n ng quay ó ư c phát hi n b ng cách tìm ki m nh ng bi n thiên nh xíu v sáng c a ngôi sao do nh ng “ m” trên b m t c a nó gây ra khi quay trư c t m nhìn c a Kepler. Kepler ư c thi t k phát hi n nh ng bi n thiên nh v sáng và vì th có th o chuy n ng quay c a nhi u lo i sao, trong ó nh ng ngôi sao già hơn n a, chúng quay ch m và có các m nh hơn và m hơn.

So sánh ba ngôi sao “có m” khác nhau, c ba u có tu i khác nhau; bên dư i là th sáng theo th i gian cho ba ngôi sao: ngôi sao càng già có s bi n thiên sáng càng nh . ( nh: Soren Meibom/Trung tâm Thiên văn v t lí Harvard-Smithsonian)

Chu kì quay o ư c c a nh ng ngôi sao thu c ám NGC 6811 th hi n m t bư c quan tr ng hư ng n vi c thi t l p m t m i liên h gi a chuy n ng quay và tu i c a ngôi sao. Khi liên h này ư c thi t l p, thì vi c o chu kì quay c a b t kì ngôi sao nào có th dùng suy lu n ra tu i c a nó – m t kĩ thu t ư c g i là “ nh tu i h i chuy n”. Nó s d ng m t ngôi sao ang quay làm ng h o, và nh c chi c ng h này b ng nh ng ngôi sao trong ám v i tu i ã bi t. M t khi chi c ng h ã ư c nh c , nó ho t ng gi ng như m t chi c ng h thiên th v y. tìm m i liên h tu i-chuy n ng quay c a nh ng ngôi sao ám NGC 6811, Meiborn cùng các ng nghi p c a ông ã m t b n năm l c ra các ngôi sao trong ám t nh ng ngôi sao không có liên quan xu t hi n trong cùng hư ng kh o sát. Công vi c chu n b này ư c th c hi n v i m t máy quang ph “Hectochelle" ư c thi t k c bi t g n trên kính thiên văn MMT Mount Hopkins, mi n nam Arizona. Máy quang ph ó có th quan sát 240 ngôi sao cùng m t lúc, cho phép các nhà nghiên c u quan sát g n 7000 ngôi sao trong th i gian hơn b n năm. M t khi nh ng ngôi th t s n m trong ám ã ư c bi t rõ, i nghiên c u ã s d ng s li u Kepler xác nh chuy n ng quay c a chúng. http://thuvienvatly.com 23

Bþn tin Vt lý tháng 6/2011
Các nhà thiên văn nh n th y chu kì quay bi n thiên t 1 n 11 ngày, so v i chu kì quay 28 ngày c a M t tr i. Nh ng k t qu này cho th y m t m i liên h m nh m gi a màu s c sao (m t bi u hi n c a kh i lư ng sao) và chu kì quay, v i chút ít sai l ch. i u này cho th y m i liên h tu i-chuy n ng quay có th ư c thi t l p i v i nh ng ngôi sao trong m t ngư ng kh i lư ng nào ó – ch không riêng v i nh ng ngôi sao gi ng M t tr i c a chúng ta. Vì th , bư c ti p theo i v i i nghiên c u là o chu kì quay c a nh ng ngôi sao có kh i lư ng khác nhau trong nh ng ám sao còn già hơn n a v i tu i ã bi t m b o r ng “chi c ng h ” này ư c nh c chính xác i v i nh ng tu i sao l n hơn. Nh ng phép o như th s mang tính thách th c nhi u hơn vì nh ng m nh hơn và m hơn trên nh ng ngôi sao già hơn, nghĩa là s bi n thiên sáng s nh hơn n a và ít thư ng xuyên hơn n a (xem hình trên). “Nghiên c u này là m t bư c nh y trong ki n th c c a chúng ta v nh ng ngôi sao như M t tr i ho t ng như th nào. Nó còn có th có s tác ng quan tr ng i v i ki n th c c a chúng ta v nh ng hành tinh ư c tìm th y bên ngoài h m t tr i c a chúng ta”, Meiborn nói. Nghiên c u ư c mô t chi ti t trên t p chí Astrophysical Journal Letters 733 L9. Ngu n: physicsworld.com

Ch t bán d n có th tr thành ch t s t t

i n áp khá khiêm t n lên ch t ó nhi t phòng. M c dù hi u ng trên ã ư c quan sát th y t trư c, nhưng trư c ây nó òi h i nhi t c c th p và i n áp l n. Masashi Kawasaki thu c trư ng i h c Tokyo cùng các ng nghi p cho bi t khám phá c a h có th giúp ch t o các chip nh MRAM hi u qu năng lư ng hơn, vì không c n duy trì m t dòng i n khi ghi d li u lên chip n a. T tính gi m t vai trò quan tr ng trong ph n l n nghiên c u v t lí v t ch t ngưng t , v i nh ng kim lo i như s t và cobalt bi u hi n t tính vĩnh c u, hay s t t , vì spin t c a các electron thành ph n c a chúng t s p th ng hàng v i nhau. Tuy nhiên, các ch t bán d n như silicon, l i có tính thu n t , nghĩa là spin c a chúng ch s p th ng hàng khi có tác d ng c a m t t trư ng ngoài.

Titanium dioxide pha t p cobalt là ch t thu n t v i spin trên các ion cobalt hư ng theo nh ng chi u ng u nhiên, nhưng vi c thi t t m t i n áp nh có th làm th ng hàng các spin, bi n ch t li u trên thành ch t s t t .

Các nhà v t lí Nh t B n v a công b cách làm cho m t ch t bán d n tr nên có t tính ơn gi n b ng cách thi t l p m t http://thuvienvatly.com

24

Bþn tin Vt lý tháng 6/2011
Nhưng cái do i c a Kawasaki th c hi n là ch ng t r ng ch t bán d n titanium dioxide, pha t p kho ng 10% t p ch t cobalt, có th bi n i t m t ch t thu n t thành ch t s t t (và bi n i ngư c l i) khi t trong m t t bào i n phân và t vào nó m t i n áp. Khi không có i n áp t vào, ba spin bên trong m i ion cobalt s p th ng hàng v i nhau nhưng không có s s p th ng hàng gi a các ion, như cái ngư i ta trông i m t ch t thu n t . Nhưng v i m t i n áp t vào, các electron ngoài có th i vào trong ch t li u, v n chuy n thông tin v spin electron bên trong các ion cobalt t ion này sang ion ti p theo. Spin c a các ion gi l i s p th ng hàng v i nhau, thành ra làm spin c a các electron linh ng hư ng cùng chi u v i nhau. M c dù kh năng ki u t c kè hoa làm có ho c không có t tính trong m t ch t bán d n trư c ây ã ư c ch ng minh b i Hideo Ohno cùng các ng nghi p t i trư ng i h c Tohoku Nh t B n h i năm 2000, s d ng m t h p kim bán d n màng m ng, nhưng h ch có th làm như v y nhi t th p 25 K và i n áp cao n 125 V. Nhưng b ng cách tích h p m t t bào i n hóa vào trong m t transistor hi u ng trư ng, nhóm c a Kawasaki ã có th b sung thêm m t electron l n hơn nhi u vào ch t bán d n và vì th làm t tính c a ch t li u có ho c không có nhi t phòng, s d ng m t hi u i n th ch có 4 V. Các nhà nghiên c u xác nh n s có m t c a tính s t t titanium dioxide pha t p ch t b ng cách cho dòng i n i qua ch t ó và o i n áp hai u c a nó. S ưu th c a m t hư ng spin so v i nh ng hư ng khác bu c các electron tán x sang trái nhi u hơn so v i sang ph i (và ngư c l i), vì th t o ra m t hi u i n th vuông góc http://thuvienvatly.com v i ư ng i c a chúng (m t hi n tư ng g i là hi u ng Hall d thư ng). Kawasaki cho bi t k t qu c a i c a ông có th nâng cao hi u qu năng lư ng c a các chip nh MRAM, linh ki n g m hàng tri u c p b n s t t song song nh xíu, v i hai b n m i c p cách nhau b i m t ch t cách i n. i n tr c a nh ng c p này là th p khi spin m i b n trong hai b n s p cùng chi u v i nhau và là cao khi chúng s p ngư c chi u nhau, tương ng v i “1” và “0”. Vi c ghi d li u lên chip là làm thay i s nh hư ng tương i c a các spin t , công vi c hi n nay ngư i ta th c hi n b ng cách cho m t dòng i n i qua dây và t các b n trư c m t t trư ng. Tuy nhiên, n u ngư i ta có th làm l t các spin d dàng b ng cách t m t i n áp vào các c p b n thì s l t chi u này có th th c hi n nh ng năng lư ng th p hơn nhi u, Kawasaki nói. M c dù cho n nay ông chưa làm ch ư c vi c l t o spin m t ch t bán d n, nhưng Kawasaki cho bi t ây là m c tiêu ti p theo trong chương trình nghiên c u c a ông. Ông th a nh n r ng s tiêu hao năng lư ng các chip MRAM hi n nay ch ng ph i là v n gì to tát, ơn gi n là vì lo i b nh này v n chưa ư c s d ng r ng rãi, và nó t hơn nhi u so v i nh ng công ngh lưu tr khác, thí d như ĩa flash. Nhưng ông cho bi t n u giá thành có h xu ng và các d ng c MRAM tr nên ph bi n hơn (chúng ho t ng nhanh và b n), thì s tiêu hao năng lư ng c a chúng s tr thành m t v n l n. ây, ông cho r ng, cách t t hơn v n là s d ng các ch t bán d n có th có tính s t t b ng cách thi t l p m t i n áp. “Hãng IBM hi n ang nh m t i vi c ng ng s d ng ĩa c ng và s d ng MRAM thay th ”, ông nói. “Nhưng các d ng c c a hãng c n m t dòng i n l t o b nh ”. 25

Bþn tin Vt lý tháng 6/2011
Nh ng nhà nghiên c u khác cũng tin r ng nghiên c u trên có th có nh ng thành qu th c ti n áng k . Yuan Ping Feng thu c trư ng i h c qu c gia Singapore nghĩ r ng nó có th “d n t i nh ng ng d ng công ngh trong ngành i n t h c spin bán d n”, còn Igor Žutić và John Cerně t i trư ng i h c Bang New York Mĩ, vi t trong m t bài phân tích in cùng v i bài báo trên, thì cho r ng nh ng ch t s t t m i như trên có th “giúp chúng ta ch t o ra nh ng transistor linh ho t hơn và mang chúng ta ti n g n hơn n s tích h p li n m ch c a b nh và m ch logic”. Žutić and Cerně còn cho bi t, không gi ng như nh ng ch t s t t thông thư ng, trong ó nhi t t a ra là m t tr ng i vì nó có xu hư ng làm phá v s th ng hàng spin, ch t li u m i trên th t s tăng cư ng t tính nh ng nhi t cao hơn vì nhi t sinh thêm s làm tăng s h t mang i n. “ i u này có th tăng cư ng vai trò c a chúng là h t trung chuy n t tính và có th kh c ph c vai trò thư ng th y c a nhi t là k kh c tinh c a s s t t ”. Nghiên c u công b trên t p chí Science 332 1605. Ngu n: physicsworld.com

150 năm ngh thu t nhi p nh màu
Năm 1861, nhà v t lí James Clerk Maxwell ã công b khám phá c a ông v quá trình ba màu mà công ngh nhi p nh màu v n xây d ng trên ó. k ni m 150 năm s ki n này, chúng ta hãy cùng i m l i nh ng nhà phát minh, nh ng nhà c i ti n, và nh ng ngư i ã i tiên phong trong vi c bi n nhi p nh màu thành hi n th c.

http://thuvienvatly.com

26

Bþn tin Vt lý tháng 6/2011
C nh hình nh

Nhà phát minh ngư i Pháp Joseph Nicéphore Niépce ã t o ra b c nh ch p vĩnh c u u tiên vào năm 1822. Ông tráng m t b n th y tinh v i bitumen, ch t b c ng i trong ánh sáng m t tr i. Sau khi t b n th y tinh trong m t bu ng t i và phơi sáng nó trong 8 gi , ông r a s ch i bitumen m m, chưa b phơi sáng b ng d u hoa o i hương, l i m t hình nh vĩnh c u. B c nh ây, C nh nhìn t C a s Le Gras, là thí d xưa nh t còn lưu gi ư c c a kĩ thu t trên và ư c ch p h i năm 1826.

Nhà tiên phong hay k l a g t? B c nh màu u tiên xu t hi n chính xác khi nào thì v n còn là m t bí n. Năm 1851, m t giáo sĩ ngư i Mĩ tên g i là Levi Hill ã công b r ng ông ã hoàn thi n m t kĩ thu t màu. Tuy nhiên, ông t ch i chia s các chi ti t c a quá trình c a ông cho n khi ông có b ng sáng ch trong tay. Nhưng ch ng ai hoan nghênh c và vào năm 1856, cu i cùng ông ã ti t l phương pháp c a mình – lúc ó, nh ng ngư i ương th i ã t y chai và xem ông là k l a o. Các nhà nghiên c u t i B o tàng Qu c gia L ch s nư c Mĩ th ô Washington và Vi n B o t n Getty Los Angeles sau này ã ch ng t r ng kĩ thu t c a Hill có th tái t o màu s c m t cách thô sơ, nhưng ông còn b sung thêm các s c t b ng phương pháp th công n a. ( nh: Levi Hill/Information Technology and Society Division, National Museum of American History)

http://thuvienvatly.com

27

Bþn tin Vt lý tháng 6/2011

Màu c ng Cơ s lí thuy t c a nhi p nh màu ư c thi t l p vào năm 1861. Trong m t bài thuy t trình t i H i Hoàng gia London, nhà v t lí và toán h c James Clerk Maxwell ã trình bày r ng ngư i ta có th tái t o m i màu s c trong t nhiên b ng cách k t h p màu , l c và lam. Ông ch ng minh ý tư ng trên b ng cách ưa ba kính chi u nh en tr ng k ô vuông qua nh ng b l c màu , l c và lam. Sau ó, ông ch ng ba nh này lên nhau, s d ng ba máy chi u – m i máy có m t b l c màu tương ng. K t qu là m t b c nh màu tr n v n. B c nh trên tái d ng l i hi u ng ó, nhưng ư c t o ra sau này. Kĩ thu t t ng h p màu c ng c a Maxwell là cơ s c a ph n l n kĩ thu t nhi p nh và in n ngày nay. ( nh: James Clerk Maxwell)

http://thuvienvatly.com

28

Bþn tin Vt lý tháng 6/2011

Màu tr Thay vì hòa tr n nh ng màu cơ b n t o nh, m t phương pháp khác t o ra nh màu là tr các màu ra kh i ánh sáng tr ng. Kĩ thu t này do nhà nhi p nh ngư i Pháp Louis Ducos du Hauron i tiên phong h i cu i th p niên 1860. Ông t tên cho nó là kĩ thu t ch p nh màu t nhiên. ( nh: Louis Ducos du Hauron)

Hư ng

n tr n quang ph

Trong nh ng ngày u sơ khai c a nhi p nh màu, a s hình nh có ch t lư ng màu s c nghèo nàn. B c halide dùng trong ch t nhũ tương nh y sáng có tính nh y cao v i ánh sáng lam ch không nh y v i nh ng màu s c khác. http://thuvienvatly.com 29

Bþn tin Vt lý tháng 6/2011
Nhà quang hóa h c và nhi p nh gia ngư i c Hermann Wilhelm Vogel ã gi i bài toán này vào năm 1873 khi ông phát hi n th y nh ng ch t nhu m nh t nh có th làm tăng nh y c a b c halide i v i màu và màu l c. Ý tư ng c a Vogel ban u ư c áp d ng cho phim en tr ng nhưng chúng ã cho kĩ thu t nhi p nh màu ích th c trong th k th 20. ( nh: Kodak) t n n t ng

nh màu n i Vào cu i th k th 19, nhi p nh màu là m t thú vui tao nhã – và phú quý – mà các nhà hóa h c mu n chi m lĩnh. Nhưng vào năm 1895, m t nhà phát minh ngư i Mĩ tên là Frederic Ives ã nghĩ ra m t phương pháp r ti n hơn và ơn gi n hơn t o va xem nh ng b c nh như th . Cái g i là h Kromskop t o ra ba kính chi u nh en tr ng ch p qua nh ng b l c màu, như Maxwell ã làm. Nhưng Ives còn ch t o m t d ng c xem nh k t h p ánh sáng t nh ng hình nh này t o ra m t b c nh không ch có màu mà còn có ba chi u n a. Nó nhanh chóng tr nên n i ti ng nhưng tính b t kh thi vi c vi c t o ra ba s phơi sáng cho t ng b c nh cu i cùng ã mang n cái ch t c a kĩ thu t. B c nh n i này là nh ch p màu s m nh t ư c bi t c a San Francisco, ch p sau tr n t năm 1906. ( nh: Vi n Smithsonian) ng

http://thuvienvatly.com

30

Bþn tin Vt lý tháng 6/2011

nh màu thương m i Năm 1907, anh em nhà Lumière tung ra kính nh màu Autochrome, m t h th ng xây d ng trên phương pháp c ng màu ã tr thành d ng th c thương m i thành công u tiên c a nhi p nh màu. Trong 30 năm ti p sau ó, công ti c a anh em nhà h ã bán ra hàng tri u t m kính nh có kh năng tái t o màu s c m t cách s ng ng. ( nh: Helen Messinger Murdoch)

http://thuvienvatly.com

31

Bþn tin Vt lý tháng 6/2011

S xu t hi n c a phim ch p hi n

i

H n ch c a kính nh màu là giá thành cao c a nó và òi hòi th i gian phơi sáng lâu. Vì th , khi hãng Kodak tung ra m t s n ph m c nh tranh r ti n hơn, nh y sáng hơn g i là Kodachrome vào năm 1935, nó l p t c thành công ngay. Kodak s n xu t Kodachrome cho n năm 2009 thì d ng, vì nhu c u gi m sút do s s d ng r ng rãi c a nhi p nh kĩ thu t s . ( nh: Chalmers Butterfield) Ngu n: New Scientist

S

vư ng víu ánh sáng-v t ch t t

xa

M t ơn nguyên t và m t BEC m ng lư ng t cơ b n.

hai phòng thí nghi m cách xa nhau óng vai trò nh ng nút m ng trong m t

http://thuvienvatly.com

32

Bþn tin Vt lý tháng 6/2011
Các nhà khoa h c t i Vi n Quang h c Lư ng t Max Planck ã làm vư ng víu cơ lư ng t hai h lư ng t xa nhau. Do nh ng h qu kì l c a nó mà hi n tư ng vư ng víu cơ lư ng t b Albert Einstein t cho cái tên là “tác d ng ma qu t xa”. Trong vài năm v a qua, các nhà v t lí ã và ang phát tri n nh ng khái ni m khai thác hi n tư ng này cho nh ng ng d ng th c t như s truy n d li u an toàn tuy t i. Vì m c ích này, s vư ng víu ư c t o ra trong m t quá trình nh x ph i ư c phân b trong nh ng h lư ng t xa. M t i g m các nhà khoa h c dư i s ch o c a giáo sư Gerhard Rempe, giám c Vi n Quang h c Lư ng t Max Planck và là trư ng phân vi n ng l c h c Lư ng t , v a ch ng minh ư c r ng hai h lư ng t nguyên t xa nhau có th ưa vào m t tr ng thái “vư ng víu” chia s (Physical Review Letters, b n tr c tuy n, ngày 26/5/2011): m t h là m t ơn nguyên t b b y trong m t b c ng hư ng quang h c; h kia là m t ngưng t BoseEinstein g m hàng trăm nghìn nguyên t c c l nh. V i h lai này, các nhà nghiên c u ã hi n th c hóa m t viên g ch c u trúc cơ b n c a m t m ng lư ng t . Trong hi n tư ng vư ng víu cơ lư ng t , hai h lư ng t ư c ghép ôi sao cho tính ch t c a chúng tr nên tương quan ch t ch v i nhau. i u này òi h i các h t ph i g n nhau. Tuy nhiên, i v i nhi u ng d ng trong m ng lư ng t , i u c n thi t là s vư ng víu ư c chia s gi a hai nút m ng xa nhau (bit lư ng t “tĩnh”). M t cách t t i yêu c u này là s d ng photon (bit lư ng t “ ang bay”) v n chuy n s vư ng víu. ây là cái gì ó na ná như s vi n thông c i n, trong ó ngư i ta s d ng ánh sáng truy n t i thông tin gi a các máy vi tính ho c i n tho i. Tuy nhiên, trong trư ng h p m t m ng lư ng t , công vi c này khó khăn hơn nhi u vì các tr ng thái lư ng t b vư ng víu là c c kì mong manh và ch có th t n t i n u như các h t http://thuvienvatly.com cách li t t v i môi trư ng xung quanh chúng. i c a giáo sư Rempe v a vư t qua chư ng ng i này v i vi c ưa hai h lư ng t nguyên t n m t i hai phòng thí nghi m khác nhau vào m t tr ng thái vư ng víu: bên này, m t ơn nguyên t rubidium b b y bên trong m t b c ng hư ng quang hình thành b i hai gương ph n x cao; bên kia, m t t p h p g m hàng trăm nghìn nguyên t rubidium c c l nh hình thành nên m t ngưng t Bose-Einstein (BEC). Trong m t BEC, t t c các h t có cùng tính ch t lư ng t nên chúng tác d ng như th m t “siêu nguyên t ” ơn l . Trư c h t, m t xung laser kích thích ơn nguyên t ó phát ra m t photon c thân. Trong quá trình này, m c t do n i t i c a nguyên t k t h p v i s phân c c c a photon, nên c hai h t tr nên b vư ng víu. Photon ó ư c truy n t i qua s i quang dài 30 m n m t phòng thí nghi m láng gi ng, nơi nó ư c ưa vào BEC. ó, nó b h p th b i toàn b t p h p nguyên t . Quá trình này bi n i photon thành m t kích thích t p th c a BEC. “S trao i thông tin lư ng t gi a photon và h lư ng t nguyên t òi h i m t tương tác ánh sáng-v t ch t m nh”, Matthias Lettner, m t nghiên c u sinh ti n sĩ tham gia trong thí nghi m trên, gi i thích. “ i v i ơn nguyên t , chúng ta thu ư c k t c c này b i nh ng ph n x b i gi a hai gương c ng hư ng, còn i v i BEC thì tương tác ánh sáng-v t ch t ư c tăng cư ng b i s lư ng l n nguyên t ”. Trong bư c ti p theo, các nhà v t lí ch ng t r ng ơn nguyên t ó và BEC th t s b vư ng víu. T i u này, photon b h p th trong BEC ư c h i ph c l i v i s h tr c a m t xung laser và tr ng thái c a ơn nguyên t ó ư c c ra b i s phát ra m t photon th hai. S vư ng víu c a hai photon t t i95% giá tr t i a có th có, vì th ch ng t s vư ng víu c a hai h lư ng t nguyên t cũng t t như v y, ho c 33

Bþn tin Vt lý tháng 6/2011
th m chí t t hơn n a. Ngoài ra, s vư ng víu ó là có th phát hi n ra trong th i gian x p x 100 micro giây. “BEC r t thích h p làm b nh lư ng t vì tr ng thái kì l này không ch u b t kì s nhi u lo n nào do chuy n ng nhi t gây ra”, Matthias Lettner nói. “ i u này cho phép ngư i ta lưu tr và h i ph c thông tin lư ng t v i hi u qu cao và b o toàn tr ng thái này trong m t th i gian dài”. Trong thí nghi m này, i c a giáo sư Rempe ã hi n th c hóa m t viên g ch c u trúc cho m t m ng lư ng t g m hai nút m ng c nh, b vư ng víu, xa nhau. ây là c t m c quan tr ng trên hành trình hư ng n nh ng m ng lư ng t quy mô l n trong ó, thí d , thông tin lư ng t có th truy n i an toàn tuy t i. Ngoài ra, nh ng m ng như v y có th giúp hi n th c hóa m t máy tính lư ng t ph thông trong ó nh ng bit lư ng t có th trao i v i nh ng photon gi a nh ng nút ư c thi t k cho s lưu tr và x lí thông tin. Ngu n: Max-Planck-Gesellschaft, PhysOrg.com

Khám phá ‘

i tư’ c a h t photon

th 3D này th hi n nơi m t h t lư ng t có kh năng ư c tìm th y cao nh t khi nó i qua thi t b hai khe và bi u hi n hành tr ng ki u sóng. Nh ng ư ng v ch ng lên trên m t 3D là nh ng qu o trung bình th c nghi m ư c xây d ng l i mà các h t ã i qua thí nghi m. ( nh: Krister Shalm và Boris Braverman)

L n u tiên, m t i g m các nhà nghiên c u qu c t v a l p ư c b n qu o hoàn ch nh c a nh ng photon c thân trong thí nghi m hai khe Young n i ti ng. K t qu trên là bư c ti n quan tr ng u tiên hư ng n vi c o các thông s b sung nhau c a m t h lư ng t - cái hi n nay ư c xem là không th , theo h qu c a nguyên lí b t nh Heisenberg. http://thuvienvatly.com 34

Bþn tin Vt lý tháng 6/2011
Trong thí nghi m hai khe, m t chùm ánh sáng chi u lên m t màn nh qua hai khe h p, mang l i m t h vân giao thoa trên màn nh. Ngh ch lí là ngư i ta không th cho bi t các photon c thân ã i qua khe nào, vì vi c o thông s này s làm nhi u h vân giao thoa trên màn nh ngay. “Trong a s các ngành khoa h c, ngư i ta có th nhìn vào m t h hi n ang làm gì và t ó xác nh quá kh ho c tương lai c a nó. Nhưng trong cơ h c lư ng t , vi c xem xét quá kh r t cu c là cái không th nào hi u n i”, phát bi u c a nhà v t lí Aephraim Steinberg thu c Trung tâm Thông tin Lư ng t và i u khi n Lư ng t t i trư ng i h c Toronto, Canada, ngư i ã lãnh o nghiên c u m i này. Nay s d ng m t kĩ thu t g i là “ o y u”, Steinberg và i c a ông cho bi t h ã làm ch ư c vi c o chính xác c v trí l n xung lư ng c a nh ng photon c thân trong thí nghi m giao thoa hai khe. Công trình này có c m h ng t m t trong nh ng ngư i ng nghi p c a Steinberg, Howard Wiseman trư ng i h c Griffith, Australia, ngư i h i năm 2007 ã xu t r ng ngư i ta có th s d ng nh ng phép o y u xác nh xung lư ng và v trí trong thí nghi m hai khe. Steinberg ã l p t c b mê ho c và b t u kh o sát xem xu t này có giá tr th c nghi m như th nào. Thoáng nh n th y cái m i m Lí thuy t “ o y u” ư c xu t l n u tiên h i năm 1998 và ư c phát tri n b i nhà v t lí Yakir Aharonov cùng nhóm c a ông t i trư ng i h c Tel Aviv, Israel, ã thu hút ít nhi u h ng thú trong nh ng năm g n ây. Lí thuy t trên phát bi u r ng ngư i ta có th o “y u” m t h và t ó thu ư c m t s thông tin v m t tính ch t mà không gây nhi u áng k iv i tính ch t b sung và do ó không gây nhi u i v i s phát tri n tương lai c a toàn b h . M c dù thông tin thu ư c i v i m i phép o là t i thi u, nhưng n u l y trung bình nhi u phép o s mang l i m t ư c tính chính xác c a s o c a tính ch t ó mà không gây nhi u i v i k t c c c a nó. Trong thí nghi m c a h , các nhà nghiên c u g i m t t p h p photon c thân qua m t giao thoa k hai khe và ti n hành m t phép o y u o không chính xác xung lư ng c a t ng photon. Thao tác này ư c th c hi n qua vi c s d ng m t mi ng th ch anh calcite óng vai trò như m t kính phân c c. Tùy thu c vào hư ng truy n, t ng photon b phân c c khác nhau và hư ng truy n ư c o là m t hàm c a v trí. Sau ó, các nhà nghiên c u ti n hành m t phép o c c kì chính xác v trí cu i cùng c a nơi m i photon ch m t i “màn nh”, trong trư ng h p c a h thì ó là m t camera. B ng cách k t h p nh ng v trí o ư c không chính xác nhi u i m và xung lư ng ư c o chính xác t i ích c a m i photon, h có th xây d ng chính xác toàn b h dòng ch y cho các photon. “Phép o xung lư ng y u như th này không gây nhi u áng k i v i h , và ngư i ta v n quan sát th y s giao thoa. C hai phép o ph i ư c l p l i trên m t t p h p l n h t thu thông tin cho toàn h , nhưng chúng ta không làm nhi u k t c c sau cùng”, Steinberg gi i thích. “Nh ng qu o chúng tôi o ư c, như Wiseman t ng d oán, phù h p v i cách hi u tương i tính nhưng trái v i thông l c a cơ h c lư ng t c a nh ng nhà tư tư ng l i l c như David Bohm và Louis de Broglie”. Các photon c thân h s d ng trong thí nghi m trên ư c phát ra b i m t ch m lư ng t InGaAs làm l nh b ng helium l ng ư c bơm quang h c b i m t laser ư c phát tri n c bi t http://thuvienvatly.com 35

Bþn tin Vt lý tháng 6/2011
t i Vi n Tiêu chu n và Công ngh qu c gia Colorado, Mĩ. Khi ó, ch m lư ng t phát nh ng photon c thân bư c sóng 943 nm. Quá kh , hi n t i và tương lai Thí nghi m hai khe có tác ng l n i v i nguyên lí b sung do Niels Bohr nghĩ ra. Nguyên lí b sung phát bi u r ng vi c quan sát nh ng thông s b sung nhau, như qu o d ng h t và h vân ki u sóng trong thí nghi m hai khe, ph thu c vào lo i phép o th c hi n – h không th hành x v a là h t v a là sóng ng th i. Thí nghi m m i ây c a Steinberg cho th y ây không ph i là trư ng h p ó – h có th hành x như c hai. V y thì Einstein hay Bohr s hài lòng ho c b t ng trư c vi c phép o dư ng như th này ư c th c hi n? “Vâng, tôi không nghĩ Einstein s b b t ng ! Nhưng ng th i tôi không nghĩ i u này s khi n ông d ch u hơn v i cơ h c lư ng t c a nh ng h c thân”, Steinberg nói, ông gi i thích r ng Einstein t ng hăm h mu n o chính xác m i thông s c a m t h lư ng t c thân, cái công vi c cho n nay chúng ta v n chưa làm n i. “Bohr thì nghĩ khác... Tôi nghi ng r ng nh ng ngư i ương th i c a ông th m chí không hi u chính xác cái ông ang c g ng trình bày”, Steinberg nói. “Nhưng có l phép o này s khi n ông [Bohr] th n tr ng hơn m t chút v i ngôn t c a mình khi nói v nguyên lí b sung”. Nghiên c u công b trên t p chí Science. Ngu n: physicsworld.com

Xóa d

li u có th làm ngu i máy tính lư ng t

Xóa d li u – làm tr ng b nh s d ng nó l n n a – là m t thao tác cơ b n mà m i máy vi tính ph i th c hi n. Trong máy vi tính ngày nay, vi c xóa d li u làm phát sinh nhi t, cái nh ng không nh ng tiêu phí năng lư ng, mà còn gây khó khăn i v i nh ng kĩ sư mu n ch t o nh ng chi c máy vi tính ngày m t nh hơn và m nh hơn, vì nhi t sinh ra có th làm h ng m ch i n. Nhưng nay các nhà v t lí lí thuy t kh ng nh r ng, trong th gi i i n toán lư ng t , ho t ng xóa d li u th t ra có th làm ngu i máy tính. Máy vi tính c i n sinh nhi t khi xóa d li u vì entropy – m t khái ni m trung tâm trong lí thuy t nhi t ng l c h c l n lí thuy t thông tin mô t lư ng thông tin chưa bi t trong m t h . Entropy c a vũ tr có th không bao gi gi m; cho nên n u b n gi m entropy c a m t chip nh , thì ch c ch n b n làm tăng entropy c a môi trư ng xung quanh nó, làm cho chúng nóng lên. Trong i n toán c i n, d li u ư c lưu tr dư i d ng m t chu i bit dài, chúng có th c là m t ho c không. xóa nh ng d li u này, toàn b các bit ph i ư c thi t l p l i b ng không, nghĩa là ưa b nh vào tr ng thái entropy b ng không. Vì ho t ng này thư ng ng nghĩa v i vi c gi m entropy, cho nên s làm phát sinh nhi t.

http://thuvienvatly.com

36

Bþn tin Vt lý tháng 6/2011
Tuy nhiên, trong lí thuy t thông tin, entropy c a m t t p h p d li u nh t nh ph thu c vào vi c ngư i quan sát bi t bao nhiêu v d li u ó. i v i m t ngư i quan sát có toàn b ki n th c v d li u ó, thì entropy, theo nh nghĩa, là b ng không. Do ó, xét trên phương di n lí thuy t, có kh năng cho ngư i quan sát xóa b d li u mà không làm gi m entropy và không làm sinh nhi t.

Các nhà nghiên c u hi v ng ý tư ng c a h có th giúp gi ngu i cho chip máy tính lư ng t . ( nh: Heidi Hostettler)

Phá v s vư ng víu Nghiên c u hi n nay c a Renato Renner và các ng nghi p t i trư ng ETH Zurich Th y Sĩ và trư ng i h c qu c gia Singapore m r ng s lí gi i này cho s i n toán lư ng t . Hai qubit (bit lư ng t ) có th trong m t tr ng thái “vư ng víu” trong ó, trong khi ngư i ta ch ng bi t gì v t ng qubit riêng l , toàn b thông tin v tr ng thái vư ng víu ó ư c bi t m t cách ch c ch n. N u m t qubit b nh máy vi tính trong m t tr ng thái vư ng víu v i m t qubit d li u b xóa, thì entropy i u ki n c a nh ng d li u này th t ra là âm, vì máy vi tính ó bi t h t m i thông tin không nh ng v d li u mà còn v b n thân nó n a. i u này t a như m t ngư i ch ng nhìn chăm chăm vào m t v và bi t rõ m n m t trong u ngư i ph n áng yêu y ang suy nghĩ nh ng gì. Nhưng n u s vư ng víu ó b phá v , thì b nh máy tính không còn bi t chút thông tin nào n a. Gi thì nó có th xóa d li u, ưa chúng vào tr ng thái entropy zero, và v n làm tăng entropy t ng. i u này có nghĩa là, trên lí thuy t, khi d li u b xóa t m t máy vi tính lư ng http://thuvienvatly.com 37

Bþn tin Vt lý tháng 6/2011
t , thì nhi t th t s b l y kh i môi trư ng xung quanh, m c dù ph n nhi t này có th không bao gi nhi u hơn nhi t phát sinh b i s t o d li u lúc ban u. Nghiên c u trên d dàng m r ng kh o sát nh ng ng ý nhi t ng l c h c c a khái ni m entropy i u ki n âm, không mang l i m t thi t k cơ b n nào cho máy vi tính lư ng t h t. Tuy nhiên, bi t r ng vi c gi h trên c c l nh có kh năng là quan tr ng i v i vi c b o toàn nh ng tr ng thái lư ng t mong manh trong b t kì máy vi tính lư ng t th c t nào, các nhà nghiên c u hi v ng công trình c a h có th t ra h u ích cho nhi u nghiên c u ng d ng hơn n a. “Lo i i u khi n c n thi t có l c n vài ba năm n a, nhưng khi chúng ta t t i m c tiêu ó, thì phương pháp c a chúng tôi có th làm cho nh ng s tính toán hi u qu hơn”, phát bi u c a Lídia del Rio, thành viên c a i nghiên c u ETH Zurich. Nhà lí thuy t thông tin Charles H Bennett thu c Trung tâm nghiên c u IBM New York, m t trong nh ng ki n trúc sư tr ng y u c a s xóa entropy zero, t ra h ng thú nhưng còn hoài nghi. “Ý tư ng entropy i u ki n ã ư c phát tri n trong lĩnh v c m t mã h c và truy n t i thông tin, trong khi công trình này ang c g ng áp d ng nó cho chi phí nhi t ng l c h c c a s i n toán. Không rõ nó s h u ích như th nào trong lĩnh v c ó nhưng th t là m t n l c khoa h c t t n u mu n áp d ng nó cho lĩnh v c ó”. Nghiên c u công b trên t p chí Nature. Ngu n: physicsworld.com

http://thuvienvatly.com

38

WWW.THUVIENVATLY.COM

Bản Tin Vật Lý
Tháng 6 - 2011

© Thư Viện Vật Lý www.thuvienvatly.com banquantri@thuviemvatly.com Tháng 6 năm 2011

Nội dung: Trần Nghiêm – trannghiem@thuvienvatly.com Tuấn Quốc - tuanquoc511@yahoo.com Biên tập: Trần Triệu Phú – trieuphu@thuvienvatly.com Thiết kế: Bích Triều, Vũ Vũ Cùng một số Cộng tác viên khác

Trong bản tin có sử dụng hình ảnh và các bài dịch từ các tạp chí nổi tiếng Physics World, Nature Physics, New Scientist, cùng một số tạp chí khác.

Sign up to vote on this title
UsefulNot useful