1

Chương 1: Tín hiệu điều biến
Tiết 1: Mở đầu
1. Xét 2 khái niệm cơ bản của lý thuyết truyền tin:
- Tin: khái niệm ban đầu không định nghĩa, gợi ra 1 số ý thống nhất với
nhau, hình dung thế nào là tin? Tin là những điều, sự kiện, ý, câu
chuyện… mà con người muốn truyền đạt cho nhau hoặc thu nhận
được từ quan sát khách quan.
- Tín hiệu: theo định nghĩa là biểu hiện vật lý của tin.
Ví dụ:
- Thông tin thoại bao gồm:
o Tin: nội dung cuộc nói chuyện.
o Tín hiệu: tiếng nói. Vật lý: sóng âm thanh.
- Thông tin radio:
o Tin: nội dung cuộc truyền tin.
o Tín hiệu: sóng điện từ. (Trường điện từ bức xạ - radiation)
2. Đặc điểm của tín hiệu radio:
Có tần số rất cao vì bộ phận bức xạ sóng (anten phát), muốn bức xạ
tốt phải có kích thước hình học xấp xỉ bước sóng của dao động (
4
ì
~ ).
Bước sóng càng bé thì kích thước anten càng nhỏ khi đó tính khả thi
vật lý của anten càng cao. Bước sóng càng ngắn tần số càng cao.
Ví dụ: 1. cho f = 50 Hz.
Ta có: λ = . c T =
c
f
=
8
6
3.10
6.10 ( )
50
m =
= 6000 (km)
4
ì
=
6000
4
= 1500 (km) (Kích thước của anten)
2
2. Cho f = 1Mhz =
6
10 Hz
8
6
3.10
10
c
f
ì = =
= 300 (m)
4
ì
=
300
4
= 75 (m)
Nhưng tín hiệu ban đầu (từ không điện được chuyển thành điện) tần
số không đủ cao để trực tiếp bức xạ. Muốn bức xạ đi xa, cần có biện pháp
đưa lên miền tần số cao (quá trình đó gọi là quá trình điều biến).
Tham gia thành phân điều khiển có 2 thành phần:
- Tín hiệu ban đầu x(t): hàm tin. Hàm tin x(t) là khách quan yêu cầu,
bất kì.
- Tải tin: dao động có tần số cao: u(t). Tải tin u(t): do kĩ thuật chủ động.
Phân loại điều biến:
Do tải tin lựa chọn mà có các loại điều biến khác nhau. Xét 3 loại điều
biến:
- Loại 1: tín hiệu điều biến cao tần (ĐBCT): tải tin u(t) được chọn như
sau: dao động điều hòa có tần số cao.
- Loại 2: Tín hiệu điều biến xung: là 1 dãy xung (tín hiệu đột biến) tuần
hoàn có tần số cao.
- Loại 3: Tín hiệu điều biến số: các hàm tin x(t) có dạng số (0,1), bức
xạ.
Tiết 2: Tổng quan về tín hiệu và điều biến cao tần
Tải tin là dao động điều hòa, tần số cao:
0 0 0
( ) . os( . ) u t U c t e m = +
Có 3 thông số đặc trưng:
0
U
: Biên độ 0
( ) u t U s
3
0
e
: Tần số góc
rad
s
0
f
2
e
t
=
Chú ý: - Phân biệt
0
e
và f
0
dựa vào đơn vị và kí hiệu.
- Khi chuyển đổi từ
0
e
sang f
0
chú ý hệ số: 2π
Biểu thức tải tin:
0 0 0
( ) .cos( . ) u t U t e m = + (1)
Trong đó:
0
m : góc pha ban đầu
Góc pha:
0 0
( ) . t t u e m = +
Khi t = 0 thì
0
(0) u m = (không tổng quát)
Chính xác là dịch pha so với
0
os . c t e
; khi m
0
>0: sớm pha
Khi m
0
<0: trễ pha
Khi
0 0 0
( , , ) U e m là các hằng số không đổi: được gọi là dao động thuần túy
điều hòa (cùng dao động).
Thực hiện điều biến: dùng hàm tin x(t) điều khiển 1 trong 3 thông số
0 0 0
( , , ) U e m ta có 3 tín hiệu điều biến cao tần.
1. Tín hiệu điều biên (AM- Amplitude Modulation)
Hàm tin x(t) điều khiển biên độ u(t):
0
( ) . ( )
m
u t u u x t = + A
Từ (1) ta có: | | ( )
0 0 0
( ) . ( ) . os .
db
u t U u x t c t e m = + A +
(2)
2.Tín hiệu điều tần (FM- Frequency Modulation)
0
( ) . ( ) t x t e e e = + A
Biểu thức tín hiệu điều tần:
4
Từ (1) ta có:
0 0 0
( ) . os (t)dt os . ( )
dt
u t U c U c t x t dt e e e

= = +A

í í
(3)
3. Tín hiệu điều pha (PM- Phase Modulation)
Hàm tin x(t) điều khiển dịch pha u(t).
0
( ) . ( ) t x t m m m = + A
Biểu thức tín hiệu điều pha: | |
0 0 0
( ) . os . . ( )
dp
u t U c t x t e m m = + A + (4)
Tiết 3: Tín hiệu điều biên (AM)
Từ (2) ta có:
| | ( )
( )
| | ( )
0 0 0
0 0 0
0
0 0 0
( ) . ( ) os .
( ) 1 . ( ) os .
( ) 1 . ( ) os .
db
db
db
u t U U x t c t
U
u t U x t c t
U
u t U x t c t
e m
e m
¸ e m
= + A +
A
= + +


= + +
Trong đó:
0
u
u
¸
A
=
Giả thiết: ( ) 1 x t s chuẩn hóa hàm tin x(t)
¸: là hệ số điều biên: với điều kiện 0 1 ¸ s s ; đơn vị là: %.
0
0 100% 100%
u
u
¸
A
s = × s
Nếu 1 ¸ > : điều biên quá mức dẫn đến làm “méo” hàm tin x(t).
5
Đồ thị minh họa
6
Tại máy phát : phát đi tín hiệu ( )
db
u t :
Tại máy thu: để nhận được tín hiệu giống với tín hiệu ban đầu phát đi
(~ x(t)), phải thực hiện việc hình bao biên độ.
Có hai khả năng có thể xảy ra:
γ < 1: dạng hình bao biên độ có dạng giống hàm tin x(t): trung thực
(không “méo”).
γ > 1: dạng hình bao biên độ có dạng khác dạng x(t): không trung
thực: “méo”
Tiết 4: Phổ của tín hiệu điều biên (AM)
1. Mở đầu
Phổ: là cấu tạo tần số của tín hiệu.
Quang phổ: cấu tạo tần số của ánh sáng.
•Mỗi màu một tần số
•Tín hiệu có một tần số: ánh áng đơn sắc
•Tín hiệu có nhiều tần số: ánh sáng trắng
2.Biểu diễn phổ cho dao động điều hoà theo tần số:
Giả thiết: ( ) ( ) os .t+ x t c o = O ; chuẩn hóa x(t), đơn sắc (1 tần số: Ω)
Ta có: | | ( )
0 0 0
( ) 1 . os( ) os .
db
u t U c t c t ¸ o e m = + O + +
Phương pháp biểu diễn phổ theo tần số cho dao động điều hòa.
Một dao động điều hòa được biểu diễn bằng một vạch trên trục tần số 0e

(phía > 0).
Hoành độ của vạch: tần số dao động.
Độ dài của vạch: biên độ dao động.
Dịch pha: viết giá trị kèm theo mạch.
- Hàm tin ( ) cos ( t+ ) x t o = O
0 ω
7
- Tải tin:
0 0 0
( ) cos( t+ ) u t U e m =
-Tín hiệu điều biên:
( ) ( )
( )
0
0 0 0 0 0
0
0 0
.
( ) os . . os
2
.
. os
2
db
U
u t U c t c t
U
c t
¸
e m e m o
¸
e m o
= + + + O + +

+ ÷ O + ÷

Nhận xét:
a. Phổ tín hiệu điều biên gồm:
- Một vạch trung tâm tần số
0
e (vạch tần số mang).
- Xung quanh vạch tần số mang là 2 vạch đối xứng
0
e ± O gọi
là các vạch tần số bên.
Cả 3 vạch đều ở tần số cao (
0
e ~ ), nên dễ dàng bức xạ.
b. Khái niệm bề rộng phổ: B (dải tần, băng tần)
Theo định nghĩa là khoảng mà phổ của tín hiệu chiếm trên trục tần số
0e

.
Áp dụng cho tín hiệu điều biên: 2
db
B = O : tín hiệu dải hẹp.
Xét giá trị tương đối:
0 0
2
1
db
B
e e
O
= <<
0
e O
o
1
0
m
0
e e
0
U
0
0
2
U ¸ 0
2
U ¸
0
m
0
m o +
0
m o ÷
0
e
U
0
0
e
0
e ÷ O
0
e + O
8
0
e : ở dải tần số cao (sóng trung, sóng ngắn)
c. Thông tin toàn cầu:
Phân loại sóng và phương thức truyền lan:
- Sóng dài (LW): λ > 1000 m,
8
5
5
3.10
3.10 0.3
10
f MHz < = = .
¬Sóng đất: sóng giảm nhanh, ít sử dụng trong thông tin.
- Sóng trung (MW): 100 1000 m m ì < s , 0.3 3 MHz f MHz < s .
- Sóng ngắn (SW
1,2
): 10 100 m m ì < s , 3 30 MHz f MHz < s
¬Sóng trời: phản xạ từ tầng ion (điện ly), phủ sóng toàn cầu:
- Sóng cực ngắn: 10m ì s
¬ Sóng met, sóng decimet, ….
- Sóng vũ trụ: xuyên qua tầng điện li, thông tin trong tầm mắt nhìn.
Bài tập
1. Cho hàm tin:
3 3
( ) os .10 . 0, 2.sin 3 .10 .
6 4
x t c t t
t t
t t
| | | |
= + + +
| |
\ . \ .
Và tải tin:
6
( ) 0,1. os 2 .10 .
3
u t c t
t
t
| |
= ÷
|
\ .
a.Viết biểu thức ( )
db
u t với γ = 80 %. Chỉ rõ các hệ số điều biên bộ
phận (Ứng với mọi tần số của x(t))
b.Tính và vẽ phổ cho tín hiệu.
Bài giải
a. Theo công thức: | | ( )
0 0 0
( ) 1 . ( ) . os .
db
u t U x t c t ¸ e m = + +
Với
0
0.1 U = , x(t)s 1
Mà x(t) = x
1
(t) + x
2
(t)
x
max
= x
1max
+ x
2max
= 1+ 0,2 = 1,2
6
0
2 .10 / rad s e t = ,
0
3
t
m = ÷
9
Thay vào ta được:
3 3 6
3 3 6
0,8
( ) 0,1 1 . os 10 . 0.2.sin 3 .10. . os 2 .10.
1,2 6 4 3
0,8 0,16
0,1 1 . os 10. .sin 3 .10. . os 2 .10.
1,2 6 1,2 4 3
db
u t c t t c t
c t t c t
t t t
t t t
t t t
t t t

| | | | | | | |
= + + + + ÷
| | | |
\ . \ . \ . \ .
| | | | | |
= + + + + ÷
| | |
\ . \ . \ .
Như vậy:
1
0,8
1. 0, 67
1, 2
¸ = ~ ,
2
0,8
0, 2. 0.13
1, 2
¸ = ~
1 2
0, 67 0,13 0,8 ¸ ¸ ¸ = + = + =
b. Đồ thị phổ của tín hiệu:
2. Cho tín hiệu có phổ như hình vẽ trên.
a.Viết biểu thức thời gian cho tín hiệu và chỉ rõ loại điều biến.
b.Tính các hệ số điều biến.
Giải
6
6 6
3 6 6
( ) 0,1.cos(2 .10 )
3
0, 033{cos[2 (10 500) ] cos[2 (10 500) ]}
6 2
7
6,510 {cos[2 (10 1500) ] cos[2 (10 1500) ]}
12 12
s t t
t t
t t
t
t
t t
t t
t t
t t
÷
= ÷ +
+ + ÷ + ÷ ÷ +
+ + ÷ + ÷ ÷
6 3 3 6 3
0,066cos( 10 )cos( 10 ) 13.10 cos( 10 )cos(3 10 )
3 6 3 4
t t t t
t t t t
t t t t
÷
= ÷ + + ÷ ÷
6 3 3
0,1cos( 10 )[0, 66cos( 10 ) 0,13cos(3 10 )]
3 6 4
t t t
t t t
t t t = ÷ + + ÷
( ) ( )
db
s t U t =
f
6
10
6
(10 1500) +
6
(10 1500) ÷
6
(10 500) ÷
6
(10 500) +
/12 t ÷
/ 2 t ÷
7 /12 t ÷
/ 6 t ÷
/ 3 t ÷
0.0065 0.0065
0.033
0.033
0.1
10
Tiết 5. Tín hiệu điều biến góc
Xét chung 2 trường hợp: Điều tần và điều pha: gọi chung là điều biến góc.
Ta có:
0 0 0
( ) . os (t)dt os ( )
dt
u t U c U c t x t dt e e e

= = + A

í í
| |
0 0 0
( ) os . ( )
dp
u t U c t x t e m m = + A +
Hai biểu thức gần giống nhau, hàm tin x(t) cùng nằm trong góc pha, chỉ
khác:
Với ( )
dt
u t : x(t) nằm trong dt
í
Với ( )
dp
u t : x(t) trực tiếp
Giả thiết: ( ) os( t+ ) x t c o = O Chuẩn hóa và đơn sắc
Lúc này ta có:
0 0 0
( ) os sin( )
dt
u t U c t t
e
e o m
A
= + O + +

O

| |
0 0 0
( ) . os . os( )
dp
u t U c t c t e m o m = + A O + +
1. Định nghĩa các hệ số điều biến góc:
Chỉ số điều biến góc β: Chỉ số điều biến góc β là độ sâu điều pha (Độ sâu:
đại lượng biểu thị mức độ ảnh hưởng của hàm sinx(t) đến dịch pha u(t))
Với hai biểu thức trên thì
dt
e
|
A
=
O

dp
| m = A
Độ lệch tần số (di tần) e A : theo định nghĩa là độ sâu điều tần (đại lượng
biểu thị mức độ ảnh hưởng của hàm tin x(t) đến tần số của u(t)).
Với tín hiệu điều tần:
dt
e e A = A
Với tín hiệu điều pha: .
dp
e m A = A O
Quan hệ tổng quát: . e | A = O
11
2. Đồ thị minh họa:
12
3. Đặc điểm của các tín hiệu điều tần, điều pha:
0
U = const ¬ Có khả năng chống “nhiễu” cao
Nhiễu là tín hiệu lạ xen vào qua trình truyền tín hiệu có ích, gây ảnh hưởng
xấu cho truyền tin.
Nhiễu cộng vào tín hiệu có ích làm biến thiên biên độ, với điều tần, điều
pha ảnh hưởng dễ dàng phát hiện và loại trừ.
Tiết 6. Phổ của tín hiệu điều biến góc
1. Biểu thức đơn giản:
( )
( ) ( )
0 0
0 0 0 0
( ) cos sin
cos sin cos sin sin sin
dg
U t U t t
U t t U t t
e
| e | e
= + O =
= O ÷ O
(5a)
( )
0 0
cos sin cos U t t | e O : Biên độ biến thiên chậm ( theo tần số thấp O)
- Biểu thức (5a) bao gồm 2 số hạng điều biến.
Vì vậy khi xét phổ ( )
dg
U t người ta quy về tín hiệu điều biên.
Khó khăn do 2 hàm đặc biệt: ( ) cos sin t | O và ( ) sin sin t | O .
Toán học đã giải quyết bằng cách phân tích ra chuỗi hàm Bessels:
( )
( )
0 2 4
1 3
cos sin ( ) 2 ( ) os2 t+2 ( ) os4 t...
sin sin 2 ( )sin t+2 ( )sin3 t...
t J J c J c
t J J
| | | |
| | |
O = + O O
O = O O
Trong đó: ( ) J | là hàm Bessels cấp k của đối số | . Giá trị cho trong bảng
hoặc toán đồ (đồ thị).
Thay thế các chuỗi Bessels vào (5a) ta có:
( ) ( )
( ) ( ) ( ) ( )
( ) ( ) ( )
0 0 0 0
0 0 0 1 0 0
0 2 0 0
( ) os sin t os sin sin sin
cos cos cos
cos 2 cos 2 ...
dg
u t U c c t U t t
J t U J t t
U J t t
| e | e
| e | e e
| e e
= O ÷ O
+ +O ÷ ÷O

+ O + ÷ O +

0
= U
+
13
2. Đồ thị phổ biên độ:
Nhận xét:
Phổ của tín hiệu điều biến góc gồm:
Một vạch trung tâm tần số
0
e hay gọi là vạch tần số mang.
Xung quanh
0
e : 2 dải biên, tần số
0
k e ± O
1. Về độ rộng phổ:
dg
B : là khoảng chiếm toàn bộ trục Oe

. Thực tế
cần hạn chế, dựa vào tính chất: ( ) 0
k
J | ÷ khi k | ÷
2.
2 1
2( 1)
2 1
dg
B
|
|
| |
O << ¦ ¹
= + O ~
´ `
O >>
¹ )
Giá trị của | :
thông thường: vài chục
Lớn: vài trăm ÷ hàng nghìn
Rất lớn: vài chục nghìn.
¬ Điều tần và điều pha: tín hiệu dải rộng, băng rộng.
Xét giá trị tương đối:
0 0
2
1
dg
B
|
e e
O
= <<
Tần số càng tăng (
0
e ) Tín hiệu siêu cao tần ÷ sử dụng cho thông tin
địa phương.
dg
B : trả giá cho tính chống nhiễu.
e
0
e | ÷ O
0
e | + O
… …
0
e
0
e ÷ O
0
e + O
( )
0 1
U J | ( )
0 2
U J |
( )
0 0
U J |
14
Bài tập:
1. Cho hàm tin:
3
( ) cos(2 .10 )
6
x t t
t
t = +
và tải tin
8
( ) 0.1cos( .10 )
4
U t t
t
t = ÷ .
a. Viết các biểu thức tính toán
dt
U ,
dp
U với 60 | = .
Chỉ rõ các độ sâu điều biến.
b. Vẽ định tính phổ của các tín hiệu.
Bài giải
( )
0 0
8 3
3
( ) os ( )
0.1 os .10 sin 2 .10
2 .10 6 4
dt
U t U c t x t dt
c t t
e e
e t t
t t
t
= + A
| A | | |
= + + ÷
| |
\ . \ .
í
( )
0 0 0
8 3
( ) os ( )
0.1 os .10 60cos(2 .10 )
6 4
dp
U t U c t x t
c t t
e m m
t t
t t
= + A + =
| |
= + + ÷
|
\ .
Độ sâu điều pha: 60( ) rad m | A = =
Độ sâu điều tần:
3 4
60.2 .10 12 .10 ( / ) rad s e t t A = =
2.Vẽ định tính phổ:
7 3
5 10 60 10 × + ×

f …
7
5 10 ×
7 3
5 10 10 × ÷
7 3
5 10 10 × +
( )
1
0.1 60 J ( )
1
0.1 60 J
( )
0
0.1 60 J
7 3
5 10 60 10 × ÷ ×
15
Tiết 7 Tín hiệu điều biến xung
Tải tin: là một dãy xung (tín hiệu có đột biến ), tuần hoàn, có tần số cao, chu
kỳ nhỏ.
 Các thông số đặc trưng của dãy xung.
- Mức đột biến h: độ cao xung, coi như biên độ xung
- Tần số xung (tần số lặp đi lặp lại của xung)
f = 1/T (Hz = s
-1
)
- Thời điểm xảy ra đột biến lên mức cao: t
k
= t
0
+kT. Vị trí xung (vị trí
của xung trên trục t) có thể coi như pha của xung.
- Độ rộng của xung (t): khoảng thời gian xung ở mức đột biến cao
(khác 0), mức thấp = 0.
t
h
t
t
0
t0 +T t0 +2T t0 +kT ….
16
 Đồ thị minh hoạ
Nhận xét:
a. hai tín hiệu điều tần xung và điều vị trí xung
- Giống nhau:
+ Khi thay đổi T ÷ làm cho thời điểm xuất hiện (t
k
(t) thay đổi )thay
đổi.
b. Hai tín hiệu điều biên xung và điều độ rộng xung
- Giống nhau:
+ Diện tích xung tỷ lệ thuận với x(t).
Nếu xung là dòng điện A thì diện tích xung A.s = q
t
t
t
t
t
t
u(t)
1
0
-1
x(t)
h
0
0
T/2
kT
0
h
0
+Ah
h0
h0-Ah
h(t)
T0 2T0
t
T
h(t)
h0
0
h
0
0
h
0
0
17
Trong mạch điện q nạp vào và phóng ra bởi tụ điện
Điều độ rộng xung có biên độ không đổi h
0
= const ÷ chống nhiễu tốt
(thông dụng trong thông tin).
 Gắn tải tin vào một thông số nào đó ta có các loại điều biến xung khác
nhau (có bốn loại điều biến xung)
- Điều biên xung (PAM: Pulse Amplitude Modulation).
h(t) =h
0
+ Ah.x(t).
- Điều tần xung (PFM: Pulse Frequency Modulation).
( )
) ( .
1 1
0
t x f
T t T
A + =
- Điều vị trí xung (PPM: Pulse P osition Modulation)
t
h
(t) = t
k0
+ A t
k
.x(t)
- Điều độ rộng xung (PWM: Pulse Width Modulation)
( ) ( ) t x t .
0
t t t A + =
Tiết 8 Phổ của tín hiệu điều biến xung
Không tính toán trực tiếp từ toán mà chỉ suy ra từ phổ tín hiệu Điều biến cao
tần.
a. Phổ điều biến cao tần : - Một vạch tần số mang ở trung tâm
- Xung quanh vạch tần số mang có hai dải bên.
b. Phổ tín hiệu điều biến xung:
- Có nhiều vạch tần số mang (vì tải tin là dãy xung, không điều hoà).
- Xung quanh mỗi vạch tần số mang cũng có hai dải bên.
c. Đồ thị phổ của tín hiệu điều biến xung.
18
Nhận xét:
Phổ của tín hiệu điều biến xung tập trung chủ yếu ở miền tần số thấp.
Vì vậy mà nó không thể trực tiếp bức xạ đi xa. Dó đó điều biến xung chỉ là
một bước xử lý tín hiệu. Muốn bức xạ phải có thêm một bước điều biến cao
tần.
d. Sơ đồ khối của một máy phát thông tin xung.
0
2 2 4
0 0
T t t
H H H e
T
0
=4t
0
vạch tần số mang
dạng
x
x sin
vạch tần số bên
Điều biến
xung
Điều biến
cao tần
Dãy xung
tải tin
Tải tin
điều hoà
tải tin
e0||
Hàm tin
19
Tiết 9: Các phương pháp FDMA, TDMA, CDMA, OFDM
1. §a truy nhËp ph©n chia theo tÇn sè (FDMA)
- D¶i tÇn ®- îc chia lµm c¸c b¨ng nhá, mét hoÆc nhiÒu ng- êi dïng cã thÓ sö
dông mét b¨ng.
- Mçi ng- êi dïng ®- îc cÊp mét kªnh riªng cã tÇn sè kh¸c víi ng- êi dïng
kh¸c.
- Khi sè ng- êi dïng nhá h¬n sè kªnh th× sù ph©n chia nµy lµ tÜnh, nh- ng
khi sè ng- êi sö dông t¨ng lªn th× ph- ¬ng ph¸p ph©n bè kªnh ®éng lµ rÊt cÇn
thiÕt.
- Trong hÖ thèng cell viÖc ph©n bè kªnh ®- îc ®i theo cÆp nªn mçi thuª bao
sÏ ®- îc cÊp hai kªnh ph©n phèi ®Ó truyÒn tõ ng- êi dïng ®Õn tr¹m gèc
(uplink) vµ ng- îc l¹i (downlink).
- C¸c kªnh kh«ng ®- îc ph©n bè gÇn nhau v× c¸c m¸y ph¸t ho¹t ®éng trªn
b¨ng chÝnh còng ph¸t ra n¨ng l- îng trªn c¸c b¨ng phô cña kªnh. V× vËy, tÇn
sè cña c¸c kªnh cÇn ®- îc ng¨n c¸ch b»ng c¸c b¨ng b¶o vÖ ®Ó tr¸nh sù giao
thoa cña c¸c kªnh. Tuy nhiªn, sù hiÖn diÖn cña c¸c b¨ng b¶o vÖ lµm gi¶m
kh¶ n¨ng sö dông phæ.
2. §a truy nhËp ph©n chia theo thêi gian (TDMA)
- B¨ng réng ®- îc ph©n chia thµnh c¸c khe thêi gian, kÕt qu¶ lµ t¹o ra
khung TDMA. Trong ®ã, mçi nót ho¹t ®éng ®- îc chØ ®Þnh mét hay nhiÒu
khe.
- §- êng uplink vµ downlink cã thÓ nhËn c¸c b¨ng cã tÇn sè kh¸c nhau
(FDD-TDMA) hay tÇn sè kh¸c nhau trªn cïng mét b¨ng (TDD-TDMA).
20
- Thùc chÊt lµ kü thuËt half-duplex v× nã cã mét cÆp nót liªn l¹c, nh- ng t¹i
mçi thêi ®iÓm cô thÓ chØ cã mét nót cã thÓ truyÒn. Tuy nhiªn, kho¶ng thêi
gian c¸c khe tån t¹i lµ rÊt ng¾n (trong GSM kho¶ng 577us) nªn t¹o ra ¶o ¶nh
hai chiÒu.
- §Ó tr¸nh giao thoa gi÷a c¸c khe do cã nhiÒu ®- êng truyÒn kh¸c nhau ®Õn
m¸y di ®éng ®- îc chØ ®Þnh cho c¸c khe gÇn nhau, hÖ thèng sö dông nh÷ng
kho¶ng thêi gian b¶o vÖ ®Ó hÖ thèng ho¹t ®éng b×nh th- êng.
- C¸ch ph©n bè TDMA ®éng ph©n bè khe cho c¸c nót dùa trªn nhu cÇu
®- êng truyÒn, - u ®iÓm cña nã lµ thÝch nghi víi nh÷ng ®- êng truyÒn hay thay
®æi.
Cã 3 c¸ch phèi hîp:
 C¸ch thø nhÊt do Binder ph¸t minh: gi¶ thiÕt sè tr¹m Ýt h¬n sè
khe nªn mçi tr¹m cã thÓ cã khe riªng.
 C¸c khe cßn l¹i ®- îc bá trèng ®Ó tuú vµo nhu cÇu ®- êng truyÒn mµ
c¸c tr¹m dµnh lÊy c¸c khe nµy.
 Mét tr¹m cã thÓ dïng khe cña tr¹m kh¸c nÕu nã kh«ng sö dông.
Khi mét tr¹m muèn sö dông khe cña m×nh nã b¾t ®Çu truyÒn tõ ®Çu khe.
21
- C¸ch thø hai lµ ph¸t minh cña Crowther: sè l- îng tr¹m kh«ng x¸c ®Þnh vµ
cã thÓ thay ®æi. Khi mét tr¹m cã ®- îc mét khe, nã truyÒn ®i mét khung ®Ó
c¸c tr¹m kh¸c biÕt r»ng nã ®· sö dông khe nµy.
- C¸ch thø ba lµ ph¸t minh cña Roberts: cè g¾ng gi¶m hao hôt b¨ng réng
do va ch¹m.
 Mét khe ®Æc biÖt trong khung ®- îc chia ra lµm c¸c khe nhá ®Ó gi¶i
quyÕt viÖc sù tranh dµnh c¸c khe.
 Khi mét tr¹m muèn sö dông mét khe, nã göi yªu cÇu vµo mét khe
nhá ngÉu nhiªn cña khe dù tr÷, lóc nµy c¸c tr¹m sÏ tr¸nh ®- îc nh÷ng khe ®·
sö dông ®Ó tr¸nh viÖc tranh dµnh.
- Lµ sù lùa chän cña nhiÒu hÖ thèng cell thÕ hÖ hai nh- GSM, IS-54, DECT
3. §a truy nhËp ph©n chia theo m· (CDMA)
- Cã nguån gèc tõ viÖc tr¶i phæ, ®- îc ph¸t triÓn tõ chiÕn tranh thÕ giíi II.
ViÖc truyÒn tin qua c¸c kªnh ®- îc sö dông mét mËt m· mµ c¶ hai bªn ®Òu
hiÓu. Sö dông ph- ¬ng ph¸p nµy khiÕn qu©n ®Þch kh«ng thÓ biÕt nÕu nh-
kh«ng cã mËt m·.
D¹ng tr¶i phæ nµy ®- îc gäi lµ tr¶i phæ nh¶y tÇn (FHSS), mÆc dï kh«ng
®- îc sö dông nh- mét kü thuËt MAC nh- ng nã vÉn ®- îc øng dông vµo mét
vµi hÖ thèng nh- IEEE 802.11 cña WLAN.
- CDMA th- êng liªn quan ®Õn d¹ng thø hai lµ tr¶i phæ chuçi trùc tiÕp
(DSSS), nã ®- îc sö dông trªn tÊt c¶ c¸c hÖ thèng ®iÖn tho¹i di ®éng CDMA.
- CDMA s¾p xÕp tÊt c¶ c¸c nót vµo mét b¨ng réng cïng mét lóc. TÊt c¶ c¸c
nót ®Òu cã m· n bit, gi¸ trÞ tham sè n ®- îc biÕt ®Õn nh- lµ tû lÖ chip cña hÖ
thèng.
- C¸c bit cã thÓ truyÒn cïng lóc b»ng c¸ch sö dông m·, c¸c m· ®- îc sö
dông cho liªn l¹c nh- sau: NÕu ng- êi sö dông muèn truyÒn mét d·y sè nhÞ
22
ph©n th× cÇn truyÒn m· cña nã, thay v× truyÒn bit 0 th× nã cã thÓ truyÒn mét
tÝn hiÖu kh¸c ®Ó thay thÕ.
- §- êng truyÒn cña mçi ng- êi dïng ®- îc ph©n biÖt b»ng mét m· duy nhÊt
®- îc chØ ®Þnh tr- íc.
4. ALOHA- §a truy nhËp theo c¶m biÕn sãng mang (CSMA)
- ALOHA lµ mét trong nh÷ng nç lùc ®Çu tiªn khi thiÕt kÕ mét m¹ng kh«ng
d©y nh- ng nã còng cã thÓ ¸p dông cho m¹ng kh«ng d©y.
- Nguyªn lý lµm viÖc cña ALOHA: khi tr¹m cÇn truyÒn th«ng tin th× viÖc
truyÒn ®i ®- îc thùc hiÖn ngay tøc th×. NÕu tr¹m ®ã ®ang n»m gi÷a mét sè
tr¹m ®ang ho¹t ®éng trong m¹ng th× viÖc truyÒn dÉn còng cã thÓ thùc hiÖn
thµnh c«ng. Tuy nhiªn, nÕu sè l- îng c¸c tr¹m lµ t- ¬ng ®èi nhiÒu, th× rÊt cã
kh¶ n¨ng ®- êng truyÒn cña tr¹m nµy ®ông tr¹m víi ®- êng truyÒn cña tr¹m
kh¸c, kÕt qu¶ lµ c¸c gãi tin cña tr¹m ®ã cã thÓ bÞ ph¸ huû.
- C¸c ®iÓm cÇn l- u ý trong ho¹t ®éng cña ALOHA:
 C¸c ®- êng truyÒn kh¸c kh«ng ®- îc lµm viÖc trong khi ®- êng
truyÒn nµy b¾t ®Çu truyÒn tin.
 Kh«ng ®- îc thùc hiÖn tiÕn tr×nh cña c¸c tr¹m kh¸c khi tr¹m nµy b¾t
®Çu truyÒn dÉn.
- Ng- êi ta chøng minh ®- îc r»ng, th«ng l- îng T(G) dµnh cho khung cña
t¶i träng G trªn mét khung thêi gian trªn hÖ thèng ALOHA sö dông nh÷ng
khung cã kÝch th- íc cè ®Þnh nh- sau:
trong ®ã, gi¸ trÞ lín nhÊt cña T(G) = 0,184 khi G = 0,5.
- ALOHA sÏ ®¹t hiÖu qu¶ gÊp ®«i nÕu nã ®- îc chia thanh c¸c khe nhá cã
kho¶ng thêi gian t- ¬ng ®- ¬ng nhau (nh- ng tæng sè thêi gian ph¶i b»ng
kho¶ng thêi gian truyÒn gãi) vµ ®- êng truyÒn chØ ®- îc b¾t ®Çu ë mçi ®Çu
khe. Lóc nµy, th«ng l- îng T
S
(G) cña t¶i träng khung G trªn mét khung thêi
gian cña hÖ thèng khe ALOHA sö dông nh÷ng khung cã kÝch th- íc cè ®Þnh
nh- sau:
trong ®ã, gi¸ trÞ lín nhÊt cña T
S
(G) = 0,37 khi G = 1.
23
- ¦u ®iÓm cña ALOHA lµ sù ®¬n gi¶n, nh- ng sù ®¬n gi¶n l¹i lµ nguyªn
nh©n ho¹t ®éng kÐm cña hÖ thèng. CSMA hiÖu qu¶ h¬n ALOHA. Tr¹m
CSMA nghe xem ®ang cã mét tiÕn tr×nh truyÒn th«ng nµo kh¸c ®ang ho¹t
®éng kh«ng. NÕu cã, nã sÏ ®îi. Mét sè ®iÓm cÇn chó ý trong CSMA:
 P- persistent CSMA (CSMA liªn tôc): NÕu tr¹m CSMA nghe xem
®ang cã mét tiÕn tr×nh truyÒn th«ng nµo kh¸c ®ang ho¹t ®éng kh«ng. NÕu cã,
nã sÏ chê ®îi cho qu¸ tr×nh ®ã kÕt thóc. Sau ®ã, nã sÏ truyÒn víi mét x¸c
suÊt p. NÕu p =1 nã sÏ trë thµnh 1-persistent CSMA.
 CSMA kh«ng liªn tôc: trong khi ®- êng truyÒn bËn nã sÏ chê ®îi
mµ kh«ng cè g¾ng ®Ó truyÒn ®i vµ nã sÏ thö truyÒn l¹i trong mét kho¶ng thêi
gian ngÉu nhiªn nµo ®ã.
- Khi sù va ch¹m x¶y ra gi÷a hai nót CSMA, c¸c nót nµy sÏ bÞ gi÷ l¹i ë bé
®Öm vµ chê ®îi cho ®Õn khi nã cè g¼ng thö l¹i. Kho¶ng thêi gian chê ®- îc
tÝnh b»ng:
t = ks
trong ®ã:
 s lµ khe thêi gian cña hÖ thèng.
 k lµ hÖ sè [0,…,2
i-1
], i = min(c,cw), c lµ sè lÇn va ch¹m vµ cw lµ hÖ
thèng th«ng sè bÞ chi phèi bëi chuçi sè ngÉu nhiªn lín nhÊt k.
CSMA ®- îc sö dông trong hÖ thèng m¹ng kh«ng d©y, ®Æc biÖt lµ WLAN vµ
lµ c¬ së cña giao thøc IEEE 802.3 cña m¹ng cã d©y sö dông cho m¹ng
Ethernet.
5. §a truy nhËp theo tÇn sè trùc giao OFDM.
OFDM lµ kü thuËt ®iÒu giao ®a sãng mang (MCM), nh- ng c¸c sãng
mang con cña nã ®- îc ghÐp trùc giao víi nhau, v× vËy tiÕt kiÖm ®- îc b¨ng
tÇn sö dông. §Ó xö lý tÝn hiÖu OFDM ng- êi ta dïng kü thuËt FFT (biÕn ®æi
Fourier nhanh) do vËy tèc ®é nhanh vµ dÔ thùc hiÖn.
Mét trong nh÷ng - u ®iÓm quan träng nhÊt lµm cho OFDM cã tiÒm
n¨ng trë thµnh kü thuËt truyÒn dÉn ®- îc ph¸t triÓn m¹nh trong t- ¬ng lai lµ
hiÖu suÊt sö dông d¶i tÇn sè cho tr- íc cao. Trong ®iÒu kiÖn dÞch vô truyÒn
th«ng ph¸t triÓn m¹nh mÏ nh- hiÖn nay mµ b¨ng tÇn cho phÐp lµ h÷u h¹n, do
®ã kü thuËt truyÒn dÉn nµo truyÒn ®- îc nhiÒu th«ng tin h¬n th× kü thuËt ®ã
24
®- îc sö dông. §Ó thùc hiÖn ®- îc ®iÒu nµy, trong qu¸ tr×nh truyÒn dÉn sÏ t¨ng
thªm sè sãng mang con. ViÖc t¨ng sè sãng mang con sÏ lµm gi¶m tèc ®é d÷
liÖu mµ tõng sãng mang con ph¶i truyÒn. Nh- vËy thêi kho¶ng cña mét ký
hiÖu kÐo dµi h¬n, do ®ã nhiÔu ISI chØ g©y ¶nh h- ëng nhá tíi mét phÇn tr¨m
cña mçi ký hiÖu.
Trong mét hÖ truyÒn d÷ liÖu th«ng th- êng, ký hiÖu th«ng tin ®- îc
truyÒn ®i mét c¸ch tuÇn tù, phæ cña mçi ký hiÖu sÏ truyÒn chiÕm toµn bé ®é
réng b¨ng truyÒn.
OFDM lµ tr- êng hîp ®Æc biÖt cña truyÒn dÉn ®a sãng mang. Khi mét
luång d÷ liÖu ®- îc truyÒn ®i trªn c¸c sãng mang con cã tèc ®é thÊp h¬n tèc
®é luång ban ®Çu. OFDM cã thÓ coi nh- lµ mét kü thuËt ®iÒu chÕ hay lµ kü
thuËt ghÐp kªnh. Mét lý do chÝnh ®Ó OFDM ®- îc sö dông trong c¸c øng
dông lµ kh¶ n¨ng chèng l¹i fading ®a ®- êng, fading chän läc tÇn sè (nhiÔu
b¨ng hÑp) mét c¸ch cã hiÖu qu¶.
Trong hÖ thèng mét sãng mang, mét sù th¨ng gi¸ng tÝn hiÖu hoÆc
nhiÔu cã thÓ g©y ra lçi toµn bé hÖ thèng. Nh- ng trong hÖ thèng ®a sãng
mang, chØ mét tû lÖ nhá phÇn tr¨m c¸c sãng mang con bÞ ¶nh h- ëng. NÕu
dïng m· söa lçi h- íng thuËn cã thÓ söa lçi cho c¸c sãng mang con bÞ lçi.
Trong hÖ truyÒn d÷ liÖu truyÒn thèng, ®é réng b¨ng tæng céng ®- îc
chia thµnh N kªnh b¨ng tÇn con. Mçi kªnh tÇn con ®- îc ®iÒu chÕ víi mét ký
hiÖu th«ng tin. Sau ®ã, N kªnh tÇn con ®- îc phÐp theo kªnh tÇn sè. ViÖc t¸ch
thµnh N kªnh tÇn con nh- vËy ®- îc xem lµ tèt nhÊt ®Ó tr¸nh phæ chång lªn
nhau cña kªnh ®Ó giíi h¹n nhiÔu ISI. Tõ ®ã dÉn ®Õn hiÖu suÊt sö dông phæ
kh«ng cao.
25
H×nh 1.2 (a): FDM.(b): OFDM.
Tõ h×nh vÏ 1.2(b) ta thÊy khi sö dông kü thuËt ®iÒu chÕ ®a sãng mang
trùc giao cã thÓ tiÕt kiÖm ®- îc kho¶ng 50% ®é réng b¨ng tÇn. §Ó ®¹t ®- îc
hiÖu qu¶ ®ã ph¶i b¶o ®¶m kh«ng cã sù xuyªn ©m (crosstalk) gi÷a c¸c sãng
mang. §iÒu nµy cã nghÜa lµ ®¶m b¶o ®- îc tÝnh trùc giao gi÷a c¸c sãng mang
®- îc ®iÒu chÕ. Sù trùc giao gi÷a c¸c sãng mang trong hÖ lµ mèi quan hÖ to¸n
häc mét c¸ch chÝnh x¸c gi÷a c¸c tÇn sè cña c¸c sãng mang. Trong hÖ thèng
FDM truyÒn thèng, sãng mang ®- îc chia thµnh nhiÒu kho¶ng. T¹i ®Çu thu,
tÝn hiÖu thu ®- îc cã thÓ thu ®- îc b»ng c¸ch sö dông c¸c bé läc th«ng th- êng
vµ gi¶i ®iÒu chÕ. B»ng c¸ch thu nµy, d¶i th«ng b¶o vÖ gi÷a c¸c sãng mang
kh¸c nhau (lµ d¶i b¶o vÖ trong miÒn tÇn sè) ®Ó chèng l¹i nhiÔu l©n cËn nhau.
Tõ ®ã ®Én tíi kÕt qu¶ lµ hiÖu suÊt sö dông phæ kh«ng cao.
C¸c sãng mang trong tÝn hiÖu OFDM ®- îc ®Æt cã mét phÇn chçng lÉn
lªn nhau (trong miÒn tÇn sè) mµ tÝn hiÖu thu vÉn kh«ng chÞu ¶nh h- ëng cña
nhiÔu do c¸c sãng mang kh¸c g©y ra. §Ó ®¶m b¶o ®iÒu nµy, c¸c sãng mang
ph¶i trùc giao víi nhau. Bé thu ho¹t ®éng nh- lµ mét tËp hîp c¸c bé gi¶i ®iÒu
chÕ, läc mçi sãng mang thµnh mét phÇn DC. KÕt qu¶ lµ tÝn hiÖu thu ®- îc
tÝch ph©n trªn thêi kho¶ng cña ký hiÖu OFDM ®Ó kh«i phôc l¹i d÷ liÖu ban
®Çu.
NÕu sãng mang trong ký hiÖu OFDM cã mét sè nguyªn lÇn chu kú
trong thêi kho¶ng cña ký hiÖu ®ã th× kÕt qu¶ t- ¬ng quan cña nã víi c¸c sãng
mang kh¸c b»ng 0.
NÕu kho¶ng c¸ch gi÷a c¸c sãng mang lµ 1/T th× c¸c sãng mang lµ ®éc
lËp tuyÕn tÝnh (trùc giao nhau)
f
f
(a)
(b)
Ch1 Ch2 Ch3 Ch4 Ch5 Ch6
B¨ng tÇn tiÕt
26
Gäi v lµ tËp hîp tÝn hiÖu x¸c ®Þnh trªn [a,b] vµ
k
v lµ ký hiÖu thø k
trong tËp, th× c¸c tÝn hiÖu lµ trùc giao nÕu:
( ) ( )
¹
´
¦
=
=
=
í
k i nÕu
k i nÕu
0
1
b
a
ik k i
dt t t o v v (1.1)
§Ó truyÒn dÉn ®a sãng mang ®¹t kÕt qu¶ cao nhÊt dùa trªn c¬ së tÇn sè
trùc giao. N¨m 1971, Weinstein vµ Ebert sö dông phÐp biÕn ®æi Fourier rêi
r¹c (DFT) hÖ thèng truyÒn d÷ liÖu song song, nh- lµ ®- îc sö dông ®Ó ®iÒu
chÕ vµ gi¶i ®iÒu chÕ tÝn hiÖu OFDM.
T¹i ®Çu ph¸t, qu¸ tr×nh c¸c sãng mang thùc hiÖn bëi phÐp biÕn ®æi tÇn
sè Fourier ng- îc rêi r¹c (Inverse Discrete Fourier Transform: IDFT) T¹i ®Çu
thu sö dông phÐp biÕn ®æi Fourier rêi r¹c (DFT) vµ tÝnh to¸n c¸c gi¸ trÞ t- ¬ng
quan víi tÇn sè trung t©m cña mçi sãng mang con ®Ó mçi sãng mang con
®- îc gi¶i ®iÒu chÕ chÝnh x¸c, kh«i phôc l¹i d÷ liÖu ®· truyÒn ®i mµ kh«ng cã
sù xuyªn ©m.
Ngoµi ra, dïng kü thuËt ®iÒu chÕ ®a sãng mang dùa trªn phÐp biÕn ®æi
Fourier rêi r¹c nªn viÖc ghÐp kªnh trªn tÇn sè ®- îc thùc hiÖn kh«ng ph¶i bëi
c¸c bé läc th«ng d¶i mµ bëi xö lý tÝn hiÖu b¨ng gèc.
Tõ h×nh vÏ 1.3(b) ta thÊy t¹i tÇn sè trung t©m cña mçi sãng mang con kh«ng
cã sù xuyªn ©m.
Phæ cña 5 sãng mang Phæ cña mét sãng mang
a.Phæ cña mét sãng mang b. Phæ cña 5 sãng mang OFDM
H×nh 1.3 Phæ cña OFDM
f f
27
Tiết 10: Tín hiệu điều xung mã
(PCM: Pulse Code Modulation)
- Mục đích: biến mọi hàm tin x(t) bất kỳ sang dạng số (0,1).
- Phải thông qua ba bước cơ bản để thực hiện:
Bước 1: Lấy mẫu (rời rạc hoá):
- Thay việc xét hàm tin x(t) trong một khoảng thời gian liên tục, bằng việc
chỉ xét giá trị của x(t) tại các thời điểm rời rạc cách khoảng At, nghĩa là chỉ
xét x(kAt).
- Cơ sở là: Định nghĩa Shannon, định nghĩa Kachennhikop, định lý lấy mẫu.
Một giá trị x(kAt) được gọi là một mẫu thứ k của x(t).
 Phát biểu định lý: Một hàm tin x(t) bất kỳ xác định trong
khoảng (t
0
, t
0
+T) được hoàn toàn lập lại từ các mẫu rời rạc x(kAt) theo:
( ) ( )
( )
( ) t k t
t k t
t k x t x
c
c
N
k
A ÷
A ÷
A =
¯
÷
=
e
e sin
.
1
0
Trong đó: e
c
: tần số cao nhất (cut-off frequency: tần số cắt) trong phổ x(t).
c c
f
t
2
1
=
H
= A
e
: bước lấy mẫu (bước rời rạc hoá).
N: là số mẫu cần lấy; N=T/At
 ý nghĩa:
t
x(t)
0 At...............kAt T
x(kAt)
Ax
H.1
28
 Một số lưu ý về bước lấy mẫu At:
Khi viết
c c
f
t
2
1
=
H
= A
e
: thực tế chỉ là giới hạn trên của At.
c c
f
t
2
1
=
H
s A
e
: giới hạn Nyquist.
Bước 2: Lượng tử hoá
Sau khi lấy mẫu thu được một dãy giá trị bất kỳ x(kAt), thực hiện lượng tử
hoá: là biến đổi các x(kAt) thành một dãy số nguyên x
k
(quy tròn số).
- Mức quy tròn:
Ax: đơn vị đo các mẫu bước lượng tử hoá dùng làm đơn vị khắc độ trục tung
(thước đo của mẫu).
VD: Hình vẽ (H.1)
x(0) =12,3; x(At) = 8,2; x(2At) = 13,6; x(3At) = 17,8; x(4At) = 23,1;
x(5At) = 21,7...
Quy tròn:
x
0
= 12; x
1
= 8; x
2
=14; x
3
= 18; x
4
= 23; x
5
= 22,...
¬ Từ đó ta có công thức quy tròn: ( ) { }
0,5 x P x k t
ng
k
= A +
với P
ng
: lấy phần nguyên.
 Chú ý: Khi thực hiện lượng tử hoá thì sẽ gây ra sai số (sai số
lượng tử hoá) Nhưng sai số này do chủ động kỹ thuật, nên dễ dàng điều
khiển. Khi gặp sai số thì khuynh hướng muốn lấy bé.
(k-1)At kAt (k+1)At
t
x(kAt)
( )
( ) t k t
c
t k t
c
t
A ÷
A ÷
) A
e
e sin
x(k
29
 gọi c : trị tuyệt đối của sai số:
2
x A
s c
Nếu muốn giảm c thì ta phải giảm Ax. Tuy nhiên khi Ax giảm thì x
k
sẽ tăng:
vấn đề đặt ra là ta có thể chấp nhận sai số để số đo vừa phải hay không? Đây
là vấn đề cần cân nhắc.Vì đơn vị càng bé thì số đo càng lớn.
Bước 3: Mã hoá (lập mã):
Sau khi lượng tử hoá ta có dãy số nguyên x
k
. ở bước này ta thực hiện mã hoá
bằng cách viết các x
k
trong hệ đếm nhị phân (0,1).
Cách viết: Theo hàng.
VD: Trong hệ thập phân; 1895= 1.10
3
+ 8.10
2
+ 9.10
1
+ 5.10
0
Đối với hệ nhị phân; 101011 = 1.2
5
+0.2
4
+ 1.2
3
+ 0.2
2
+1.2
1
+1.2
0
Chuyển sang hệ thập phân: 32 + 8 + 2 + 1 = 43.
Để chuyển từ thập phân sang nhị phân, ta phải xác định số bít (binarydigit) n
cần thiết để viết các x
k
.
VD: - với hệ thập phân
+ Với n=4
1000 s x s 10000
+ Với n bất kỳ
10
n-1
s x s 10
n
- Với hệ nhị phân:
2
n-1
s max
k
x s 2
n
Để xác định n ta sử dụng công thức ; { } 1 max log
2
+ =
k ng
x P n
VD: x
0
= (12)
10
= 01100
x
1
= (8)
10
= 01000
x
2
= (14)
10
= 01110
x
3
= (18)
10
= 10010
x
4
= (23)
10
= 10111
x
5
= (22)
10
= 10110
30
Biểu diễn tín hiệu:
Tiết 11: §iÒu biÕn d¹ng sè
- BiÕn ®æi mét chuçi bit ®Õn mét d¹ng sãng liªn tôc, gièng nh- ®iÒu biÕn
d¹ng t- ¬ng tù, ®iÒu biÕn d¹ng sè còng lµm thay ®æi tÝnh chÊt cña sãng mang.
- C¸c biÕn ®æi diÕn ra riªng biÖt vµ kh«ng liªn tôc. Sè lÇn biÕn ®æi trong
mét gi©y gäi lµ tû lÖ bit cña tÝn hiÖu.
- Kü thuËt ®iÒu biÕn d¹ng phæ biÕn nhÊt lµ ASK, FSK vµ PSK.
1. Amplitude Shift Keying (ASK)
§Çu ra cña ASK khi truyÒn mét chuçi bit nhÞ ph©n x ®- îc thÓ hiÖn nh- sau:
i. Bit nhÞ ph©n 1 ®- îc thay thÕ cho mét sè sãng mang trong mét
kho¶ng thêi gian xen gi÷a cô thÓ.
ii. Bit nhÞ ph©n 0 ®- îc thay thÕ cho mét kho¶ng trèng.
iii. Nh- vËy, víi mét sãng mang d¹ng cosin, biªn ®é A, tÇn sè f ta cã:
c. KÕt qu¶ cña ®iÒu chÕ ASK ®- îc biÓu diÔn trªn h×nh 2.23 sö dông mét
chuçi nhÞ ph©n trªn h×nh 2.22 vµ sãng mang ë h×nh 2.17.
0 x0 At x1 2At x2 3At t
0 1 1 0 0 0 1 0 0 0 0 1 1 1 0
31
a. Frequency Shift Keying (FSK)
§Çu ra cña FSK khi truyÒn mét chuçi bit nhÞ ph©n x ®- îc thÓ hiÖn nh- sau:
32
i. TÇn sè sãng mang f cã mét kho¶ng trèng tÇn sè nhá k, bit nhÞ ph©n
1 ®- îc dïng ®Ó thay thÕ cho tÇn sè sãng mang f + k cho mét kho¶ng thêi
gian xen gi÷a cô thÓ.
ii. Bit nhÞ ph©n 0 ®- îc thay thÕ cho tÇn sè sãng mang f – k.
iii. Nh- vËy, víi mét sãng mang d¹ng cosin, biªn ®é A, tÇn sè f ta cã:
Hai líp tÇn sè ®- îc sö dông, kü thuËt nµy ®- îc biÕt ®Õn nh- lµ FSK nhÞ ph©n
(BFSK).
KÕt qu¶ cña ®iÒu chÕ BFSK sö dông chuçi nhÞ ph©n ë h×nh 2.22 vµ sãng
mang h×nh 2.17 ®- îc biÓu diÕn trªn h×nh 2.24.
d. Trong BFSK mét vµi tÇn sè thay ®æi m· ho¸ 1 bit. Nã ®Þnh nghÝa
kho¶ng trèng dµnh cho ®é lÖch tÇn sè, FSK cã thÓ truyÒn nhiÒu th«ng tin h¬n
víi mét tÇn sè ®- îc dÞch chuyÓn. VÝ dô nh- FSK 4 møc:
33
e. FSK ®· ®ö dông ë mét sè hÖ thèng truyÒn th«ng kh«ng d©y. VÝ dô,
BFSK vµ FSK 4 møc ®- îc sö dông ë líp vËt lý cña chuÈn IEEE 802.11 dµnh
cho WLAN.
b. Phase Shift Keying (PSK)
f.§Çu ra cña FSK khi truyÒn mét chuçi bit nhÞ ph©n x ®- îc thÓ hiÖn nh-
sau:
i. f lµ tÇn sè sãng mang. Bit nhÞ ph©n 0 ®- îc dïng ®Ó thay thÕ cho tÇn
sè sãng mang trong mét kho¶ng thêi gian xen gi÷a cô thÓ.
ii. Bit nhÞ ph©n 1 ®- îc thay thÕ cho mét tÝn hiÖu sãng mang cã ®é lÖch
pha t (rad) cho mét kho¶ng trèng.
iii. Nh- vËy, víi mét sãng mang d¹ng cosin, biªn ®é A, tÇn sè f ta cã:
g. Mét kü thuËt kh¸c ®- îc biÕt ®Õn nh- lµ PSK nhÞ ph©n (BPSK). KÕt qu¶
cña ®iÒu chÕ BPSK sö dông chuçi nhÞ ph©n h×nh 2.22 vµ sãng mang h×nh
2.17 ®- îc biÓu diÔn trªn h×nh 2.25.
h. PSK cã thÓ truyÒn th«ng tin ®i nhiÒu h¬n víi mét tÇn sè dÞch chuyÓn
nh- PSK 4 møc (QPSK) sö dông 4 pha kh¸c nhau víi ®é lÖch t/2:
34
i. QPSK cã thÓ truyÒn 2 bit trªn mét tÇn sè dÞch chuyÓn. Tr- êng hîp tèc ®é
bit dµnh ®- îc bëi tÝn hiÖu QPSK lµ gÊp ®«i, mçi tr¹ng th¸i cña sãng mang se
®- îc m· ho¸ 2 bit.
QPSK vµ c¸c ®iÒu biÕn 4 møc kh¸c lµ sù lùa chän cho m«i tr- êng tÕ bµo.
35
CHƯƠNG 2
THÔNG TIN VÀ LƯỢNG TIN
Từ đây về sau, chúng ta sẽ giả thiết rằng nguồn tin và các ảnh hưởng
lên tín hiệu mang thông tin là các quá trình ngẫu nhiên, được mô tả bởi các
luật thống kê. Chỉ có các quá trình ngẫu nhiên mới tạo ra thông tin và tín
hiệu khi đó mới mang thông tin.
2.1. Khái niệm thông tin.
Sự tiếp xúc của con người với ngoại vật và cảm hiểu, nhận thức được
ngoại vật là thông qua thông tin tiếp thu được. Khái niệm thông tin là một
khái niệm đã được hình thành từ lâu trong tư duy của con người. Để diễn tả
khái niệm này, chúng ta giả thiết rằng trong một tình huống nào đó, có thể
xảy ra nhiều sự kiện khác nhau và việc xảy ra một sự kiện nào đó trong tập
hợp các sự kiện có thể làm cho chúng ta thu nhận được thông tin.
Một tin đối với người nhận đều có hai phần, hay hai nội dung. Một là
độ bất ngờ của tin, và hai là ý nghĩa của tin. Để so sánh các tin với nhau
chúng ta có thể lấy một trong hai hoặc cả hai nội dung trên để là thước đo.
Nhưng nội dung, ý nghĩa của tin, mà chúng ta gọi là hàm ý của tin, không
ảnh hưởng đến các vấn đề cơ bản của của hệ thống truyền tin như tốc độ hay
độ chính xác. Nó chính là ý nghĩa của những tin mà con người muốn trao đổi
với nhau thông qua việc truyền tin.
Độ bất ngờ của tin lại rất liên quan đến các vấn đề cơ bản của hệ
thống truyền tin. Ví dụ một tin càng bất ngờ, sự xuất hiện của nó càng hiếm,
thì rõ ràng thời gian nó chiếm trong một hệ thống truyền tin càng ít. Như vậy
muốn cho hiệu suất truyền tin có hiệu suất cao, chúng ta không thể coi các
tin như nhau nếu chúng xuất hiện ít, nhiều khác nhau.
Vì lý do trên, để định lượng thông tin trong các hệ thống truyền tin,
chúng ta lấy mức độ bất ngờ để so sánh các tin với nhau. Chúng ta cho rằng
lượng tin càng lớn nếu độ bất ngờ càng lớn. Điều này là hợp lý vì khi chúng
ta nhận một tin chúng ta đã biết trước, thì xem như đã không nhận được gì,
và việc nhận được một tin mà ta ít có hy vọng nhận được thì lại rất quí đối
với chúng ta.
2.2. Lượng tin của nguồn rời rạc.
36
2.2.1. Nguồn rời rạc.
Định nghĩa: Nguồn rời rạc là nguồn tạo ra các tin dưới dạng rời rạc.
Ví dụ như một tin liên tục cần truyền đi được rời rạc hóa, thì ta có thể truyền
đi các xung có biên độ khác nhau.
Nguồn thông tin rời rạc: là nguồn tạo ra một chuỗi các biến ngẫu
nhiên rời rạc x
1
, x
2
,…,x
n
,…
Ký hiệu: là phần tử nhỏ nhất có chứa thông tin.
Ví dụ về mã Morse, sử dụng bộ bốn ký hiệu (hình 3.2.1)
Ký hiệu x
1
gồm một xung độ rộng t và một khoảng nghỉ độ rộng t. Ký hiệu
x
2
gồm một xung độ rộng 3t và một khoảng nghỉ độ rộng t. Ký hiệu x
3
gồm
ba khoảng nghỉ và ký hiệu x
4
gồm sáu khoảng nghỉ.
Bộ ký hiệu: là tập hợp tất cả các ký hiệu [X] = [x
1
, x
2
,…,x
L
].
Trong trường hợp mã Morse, bộ ký hiệu gồm bốn ký hiệu.
Từ: là một tập hữu hạn các ký hiệu (trong trường hợp đặc biệt, một từ
có thể chỉ chứa một ký hiệu).
Bộ từ: là tập hợp tất cả các từ mà một bộ ký hiệu có thể tạo ra.
Nguồn rời rạc không nhớ: là nguồn mà xác suất xuất hiện một ký hiệu
không phụ thuộc vào các ký hiệu xuất hiện trước:
p(x
n
x
n-1
, x
n-2
…) = p(x
n
) (3.2.1)
Trong đó x
n
e X là một ký hiệu nào đó của bộ ký hiệu X của nguồn, tạo ra
tại thời điểm n.
t
t
t
x
1
t
x
2
x
3
x
4
Hình 3.2.1: các ký hiệu sử dụng trong mã
Morse
37
Nguồn rời rạc có nhớ: là nguồn mà xác suất xuất hiện một ký hiệu
phụ thuộc vào một hay nhiều các ký hiệu đã xuất hiện trước nếu khả năng
nhớ của nguồn là đủ lớn.
Nguồn dừng: là nguồn mà xác suất xuất hiện một ký hiệu không phụ
thuộc vào mốc thời gian mà chỉ phụ thuộc vào vị trí tương quan giữa các ký
hiệu, có nghĩa là:
P(x
i,n
) = p(x
i,n+k
) với mọi k (3.2.2)
Nói cách khác là các tính chất thống kê của nguồn không phụ thuộc vào gốc
thời gian.
Nguồn dừng Ergodic: là nguồn dừng không nhớ hoặc có nhớ hữu hạn,
có các đặc tính thống kê theo thời gian bằng các đặc tính thống kê theo tập
hợp.
Nguồn có tốc độ thông tin không điều khiển được: là nguồn tạo ra các
bản tin với tốc độ cố định, không điều khiển được từ bên ngoài nguồn, tốc
độ này là tính chất nội tại của nguồn.
Ví dụ trong trường hợp này là nguồn rời rạc tạo ra khi lấy mẫu một tín
hiệu liên tục theo thời gian. Các mẫu được tạo ra liên tiếp nhau, cách nhau
một khoảng thời gian cố định phụ thuộc vào tín hiệu liên tục.
Nguồn Markov: Nguồn Markov giữ một vai trò quan trọng trong lĩnh
vực truyền thông.
2.2.2. Lượng tin riêng, lượng tin tương hỗ, lượng tin có điều kiện.
Như chương 1 chúng ta đã đề cập về độ đo thông tin, hàm loga đã
được chọn để đánh giá, định lượng các lượng tin. Đối với mỗi tin x
i
của
nguồn X đều có một lượng tin riêng được đánh giá bằng ([1]):
I(x
i
) = -logp(x
i
) (3.2.3)
Nếu nguồn X thông qua một phép biến đổi trở thành nguồn Y ví dụ như
thông qua sự truyền lan trong kênh, thì phép biến đổi đó có thể không phải là
một - một. Ở đầu vào của kênh là các tin của nguồn X, các tin trong quá
trình truyền lan bị các nhiễu phá hoại, làm cho sự chuyển đổi từ nguồn X
sang nguồn Y không phải là một - một. Một tin x
i
có thể chuyển thành một
tin y
j
bất kỳ trong nguồn Y ở dầu ra của kênh, với những xác suất chuyển
đổi khác nhau tùy theo tính chất nhiễu trong kênh. Bài toán truyền tin trong
38
trường hợp này đặt ra là: cho biết cấu trúc thống kê của nguồn X, tính chất
tạp nhiễu của kênh biểu thị dưới dạng xác suất chuyển đổi của tin, khi nhận
được ở đầu ra một tin y
j
thuộc nguồn Y, hãy xác định tin tương ứng của
nguồn X.
Rõ ràng rằng đây là một bài toán thống kê, lời giải khẳng định không
có được. Lời giải tìm được sẽ có dạng: với tin y
j
nhận được, tin nào của
nguồn X (phía phát) có nhiều khả năng đã được phát đi nhất.
Muốn giải quyết vấn đề này chúng ta lần lượt đi qua hai bước. Tính
các lượng tin về một tin bất kỳ x
i
của tập X chứa trong tin y
j
nhận được,
lượng tin đó được gọi là lượng tin tương hỗ giữa x
i
và y
j
. Bước thứ hai đem
so sánh các lượng tin tương hỗ với nhau, và lượng tin nào cực đại sẽ cho biết
x
i
có khả năng nhiều nhất chuyển thành y
j
trong quá trình truyền tin.
Để xác định lượng tin về x
i
chứa trong y
j
chúng ta cần phải biết lượng
tin ban đầu của x
i
và lượng tin còn lại của x
i
sau khi đã nhận được y
j
. Lượng
tin tương hỗ sẽ là hiệu của hai lượng tin này.
Lượng tin ban đầu là lượng tin riêng được xác định bằng xác suất tiên
nghiệm của tin. Lượng tin còn lại của x
i
sau khi đã nhận được y
j
được xác
định bằng xác suất hậu nghiệm:
I(x
i
y
j
) = -logp(x
i
y
j
) (3.2.4)
Như vậy lượng tin tương hỗ sẽ tính theo:
I(x
i
,y
j
) = I(x
i
) – I(x
i
y
j
) = log[p(x
i
y
j
)/p(x
i
)] (3.2.5)
Lượng tin về x
i
chứa trong y
j
có nghĩa là tương hỗ giữa x
i
và y
j
với những dữ
kiện đã cho của bài toán truyền tin là xác suất ban đầu p(x
i
) và xác suất
chuyển đổi p(x
i
y
j
):
I(x
i
, y
j
) = log[p(x
i
y
j
)/ p(x
i
)]
Hay
( ) ( ) ( ) ( )

=
¯
j
j i j j i j i
y x p y p y x p y x I / . / / log (3.2.6)
I(x
i
y
j
) là lượng tin còn lại của x
i
sau khi đã nhận được y
j
gọi là lượng
tin có điều kiện, trong quá trình truyền tin, lượng tin đó chính là lượng tin đã
bị tạp nhiễu phá hủy không đến đầu thu được.
39
Chúng ta hoàn toàn có thể mở rộng lượng tin tương hỗ sang các phép
biến đổi phức tạp hơn. Lúc đó lượng tin tương hỗ cũng được xác định theo
các xác suất tiên nghiệm và hậu nghiệm của tin đang xét.
2.2.3. Tính chất của lượng tin
Tính chất 1. Lượng tin riêng bao giờ cũng lớn hơn lượng tin về nó
chứa trong bất kỳ một ký hiệu nào có liên hệ thống kê với nó. Khi x
i
và y
j
độc lập thống kê với nhau lượng tin tương hỗ bằng không, và trở thành cực
đại, đồng thời bằng lượng tin riêng khi y
j
xác định được x
i
, nghĩa là xác suất
có điều kiện p(x
i
y
j
) bằng 1.
điều nói trên cho thấy lượng tin tương hỗ mô tả sự ràng buộc giữa x
i
và y
j
, nếu sự ràng buộc ấy càng chặt chẽ thì lượng tin về x
i
chứa trong y
j
càng lớn, hay lượng tin về y
j
chứa trong x
i
cũng tăng lên.
Từ đấy cũng có thể giải thích ý nghĩa của lượng tin riêng như là lượng
tin tương hỗ cực đại giữa x
i
và y
j
I (x
i
) =-logp(x
i
)> I(x
i
,y
j
) =log[p(x
i
'y
j
)/p(x
i
) ] =log[p(y
j
'x
i
)/p(y
j
) ]
Tính chất 2. Lượng tin riêng là một đại lượng không âm vì p(x
i
)s 1,
nhưng lượng tin tương hỗ có thể dương hoặc âm. Khi xác suất xuất hiện x
i
với điều kiện đã xảy ra y
j
lớn hơn xác suất của x
i
khi nó xảy ra một cách độc
lập với y
j
, thì lượng tin tương hỗ sẽ dương, ngược lại lượng tin tương hỗe là
một đại lượng âm.
Tính chất 3. Lượng tin của một cặp (x
i
, y
j
) bằng tổng lượng tin riêng
của tường tin trừ đi lượng tin tương hỗ giữa chúng. Khi chúng độc lập thống
kê với lượng tin tương hỗ bằng không, khi đó:
I(x
i
y
j
) = I(x
i
) + I(y
j
)
Trong trường hợp tổng quát:
I(x
i
y
j
) = I(x
i
) + I(y
j
) – I(x
i
,y
j
) (3.2.7)
2.2.4. Lượng tin trung bình.
Lượng tin riêng chỉ có ý nghĩa đối với một tin nào đó mà nói, nhưng
không phản ánh được giá trị tin tức của nguồn. Nói một cách khác I(x
i
) mới
đánh giá được về mặt tin tức của một tin khi nó đứng riêng rẽ, nhưng không
40
để dùng đánh giá về mặt tin tức của tập hợp trong đó x
i
tham gia. Trong thực
tế điều người ta quan tâm là giá trị tin tức của một tập hợp chứ không phải
giá trị tin tức một phần tử nào đó trong tập hợp. Điều này có thể được trình
bày trong ví dụ sau :
Một nguồn gồm có hai ký hiệu x ={x
0
,x
1
} với xác suất x
0
= 0.99 và x
1
=0.01. Khi nhận được ký hiệu của nguồn này người ta có thể tin chắc 99% là
ký hiệu x
o
và có thể xem như một tin đã biết trước. Đứng về quan điểm
thông tin mà xét, tin nhận được của nguồn tin này ít có giá trị tuy rằng trong
đó có tin x
1
với lượng tin riêng khá lớn.
Từ đấy, trong thực tế để đánh giá được một tin nhận được từ một
nguồn đã cho, người ta phải dùng đến khái niệm lượng tin trung bình (trị
trung bình theo tập hợp) :
¯
÷ =
x
x x p x I ) log( ) ( ) (
Lượng tin trung bình là lượng tin tức trung bình chứa trong một ký
hiệu bất kỳ của nguồn đã cho.
Ta tính lượng tin trung binh trong ví dụ trên :
I(x)=-0.99log
2
(0.99)-0.01log
2
(0.01)=0.081 |bit/ký hiệu |
Trong khi đó lượng tin riêng của x
1
rất lớn :
I(x
1
) = -log
2
(0.01) =6.5 [bit/ ký hiệu ]
Tương tự như lượng tin riêng, lượng tin tương hỗ không mang đầy đủ
ý nghĩa thực tế cần thiết, nó chỉ cho biết lượng tin về một ký hiệu đã cho
chứa trong một ký hiệu xác định, nghĩa là mới cho biết sự ràng buộc thống
kê giữa một cặp ký hiệu (x
i
, y
j
) nào đó, nhưng điều quan trọng hơn cần phải
xác định trong thực tiễn mối liên hệ thống kê giữa hai tập X, Y, nghĩa là
lượng tin trung bình về một tin bất kỳ của nguồn X chứa trong một tin bất kỳ
thuộc nguồn Y.
( ) ( )
( )
( )
¯
=
XY
x p
y x p
y x p I log , Y X, (3.2.8)
I(X,Y) gọi là lượng tin tương hỗ trung bình.
41
Tương tự lượng tin riêng trung bình có điều kiện i(Y¦X) là lượng tin
trung bình của một tin bất kỳ của Y khi đã biết một tin bất kỳ của X và được
xác định như sau :
( ) ( ) ( )
¯
÷ =
XY
x y p y x p I log , X Y, (3.2.9)
Ta có quan hệ giữa các lượng tin trung bình :
I(X,Y) =I(X)- I(X¦Y)
I(X,Y) = I(Y,X) > 0
3.3. Entrôpi của nguồn rời rạc.
Lượng tin trung bình là lượng tin trung bình chứa trong một ký hiệu
bất kỳ của một nguồn đã cho. Khi chúng ta nhận được một tin chúng ta sẽ
nhận được một lượng tin trung bình, đồng thời độ bất ngờ về tin đó cũng đã
được giải thoát, cho nên độ bất ngờ và lượng tin về ý nghĩa vật lý trái ngược
nhau, nhưng về số đo lại giống nhau. Độ bất ngờ của tin x
i
tính bằng ([ 1],
[2]) :
H(x
i
) =- logp(x
i
)
Độ bất ngờ trung bình của một tin của nguồn sẽ là :
( )
¯
÷ =
X
x p x p X H ) ( log ) (
về số đo H(X) và I(X) giống nhau :
H(X) gọi là entrôpi của nguồn, là một thông số thống kê cơ bản của
nguồn
2.3.1. Tính chất của entrôpi H(X)
Tính chất 1. Entrôpi là một đại lượng luôn dương hoặc bằng không :
H(X) > 0
Tính chất 2. Entrôpi sẽ bằng không khi nguồn có một ký hiệu bất kỳ
có xác suất xuất hiện bằng một xác suất tất cả các ký hiệu còn lại bằng
không, nghĩa là nguồn có một tin luôn luôn được xác định, như vậy giá trị
thông tin của nguồn sẽ bằng không.
42
Tính chất 3. Entrôpi cực đại khi xác suất xuất hiện các ký hiệu của
nguồn bằng nhau, lúc đó độ bất định của một tin bất kỳ trong nguồn là lớn
nhất.
Ta lấy một ví dụ đơn giản về nguồn có hai tin X =[x
0
,x
1
] với sắc xuất
tương ứng là p
0
và p
1
để minh họa điều trên,chúng ta có qui luật phân bố sắc
xuât.
p
0
+ p
1
= 1- p
0
hay p
1
= 1- p
0
Entrôpi của nguồn sẽ là:
H(x) = -p
0
logp
0
– p
1
logp
1
= -p
0
logp
0
–(1- p
0
).log(1-p
0
)
Khảo sát H(x) theo p
0
bằng đồ thị, ta nhận thấy H(x) = 0 khi p
0
= 0
(hay p
1
= 1) hoặc khi p
0
= 1 (hay p
1
= 0). H(x) cực đại khi p
0
= p
1
= 1/ 2, lúc
đó H(x)
max
= log2, nếu dùng loga cơ số 2 thì H(x)
max
= 1(bit/ ký hiệu).
Điều nói trên giải thích ý nghĩa của đơn vị bít là entrôpi của một
nguồn gồm có hai ký hiệu đẳng sắc xuất:
Ta chứng minh tính chất này trong trường hơp tổng quát.
Các giá trị p
(x)
làm cực đại hàm H(x) = -
¯
X
p(x)logp(x) với điều kiện
¯
X
p(x) = 1cũng chính là các giá trị p(x) làm cực đại hàm
H(x) = -
¯
X
p(x)logp(x) với điều kiện
¯
X
p(x) = 1 cũng chính là các giá trị
p(x) làm cực đại hàm
¯
÷ =
X
x p x p ) ( log ) ( o ì +

÷
¯
X
x p 1 ) ( với ì là hệ số
Lagrange. Các giá trị p(x) làm cực đại hàmo thỏa mãn điều kiện :
( )
0 =
c
c
x p
o
với mọi giá trị p(x)
hay
( ) x p c
co
= -logp (x) – loge + ì = 0
với mọi giá p(x), tức là các giá trị p(x) bằng nhau với tất cả các tin của
nguồn, và khi đó giá trị cực đại của H(X) sẽ là log
2
L nếu lấy đơn vị là bit và
nguồn có L tin.
43
2.3.2.Tốc độ lập tin và độ dư của nguồn
Thông số thống kê cơ bản thứ nhất của nguồn tin là entrôpi như phần
trên đã trình bày, tùy thuộc cấu trúc thống kê của nguồn. Nhưng sự hình
thành tin nhanh hay chậm để đưa vào kênh lại tùy thuộc các tính chất vật lý
khác của nguồn như quán tính, độ phân biệt.v.v…, cho nên số ký hiệu lập
được trong một đơn vị thời gian rất khác nhau. Ví dụ con người vì kết cấu
của cơ quan phát âm hạn chế nên một giây chỉ phát âm được từ 5 tới 7 ký
hiệu (âm tiết) trong lời nói thông thường, trong khi đó máy điện báo có thể
tạo ra từ 50 tới 70 ký hiệu trong một giây ([1], [2]).
Như vậy thông số cơ bản thứ hai của nguồn là tốc độ thiết lập tin R,
bằng tích của entrôpi H(X) với số ký hiệu n
0
lập được trong một đơn vị thời
gian. Đơn vị của R là lượng tin trên đơn vị thời gian, trong trường hợp dùng
loga cơ số hai đơn vị của R sẽ là bit/sec.
R = n
0
H(X) (bit/ sec)
Để chỉ ra sự chênh lệch giữa entrôpi của nguồn và giá trị cực đại có
thể có của nó, người ta định nghĩa độ dư của nguồn như sau :
R
s
= H(X)
max
-H(X)
Độ dư tương đối của nguồn được định nghĩa như sau :
r
s
= [H(X)
max
–H(X) ] /H(X)
max
=1-H(X)/H(X)
max
2.4. Kênh rời rạc.
2.4.1. Định nghĩa:
Nguồn tin và nhận tin liên hệ với nhau qua kênh thông tin, và kênh
thông tin thực hiện một phép biến đổi từ không gian các ký hiệu ở đầu vào
tới không gian các ký hiệu ở đầu ra của kênh.
Kênh được gọi là rời rạc nếu không gian ký hiệu và không gian ký
hiệu ra là rời rạc. Kênh được gọi là liên tục nếu cả hai không gian ký hiệu và
ra là liên tục.
44
Nếu sự truyền tin trong kênh là liên tục theo thời gian thì kênh được
gọi là liên tục theo thời gian và nếu sự truyền tin chỉ thực hiện ở những thời
điểm rời rạc theo thời gian thì kênh được gọi là rời rạc theo thời gian.
Nếu sự chuyển đổi ký hiệu vào là x thành ký hiệu ra là y không phụ
thuộc vào các chuyển đổi trước đó thì kênh được gọi là không nhớ. Nếu như
sự chuyển đổi đó không phụ thuộc vào gốc thời gian thì kênh được gọi là
dừng.
Trong phần này, ta quan tâm tới kênh rời rạc dừng, không nhớ ([1],
[2]).
2.4.2. Entrôpi ở đầu vào và đầu ra của kênh.
Ta ký hiệu [X] là tập hợp tất cả các ký hiệu ở đầu vào của kênh, tạo
nên một trường các sự kiện. Ví dụ trong một kênh Telex sử dụng mã Morse,
[X] gồm có bốn ký hiệu x
1
, x
2
, x
3
, x
4
. Tổng quát, nếu có n ký hiệu thì không
gian tín hiệu ở đầu vào của kênh là:
[X] = [x
1
, x
2
, …,x
n
]
Giả sử mỗi ký hiệu x
i
được sử dụng với xác suất p
i
:
[p
x
] = [p(x
1
) p(x
2
)…p(x
n
)]
Các xác suất [p
x
] không phải là tính chất của kênh, chúng là một tính
chất của nguồn tin.
Tập hợp tất cả các ký hiệu ở đầu ra của kênh là:
[Y] = [y
1
y
2
…y
m
]
với xác suất của các ký hiệu:
[p
y
] = [p(y
1
) p(y
2
)…p(y
m
)]
Do tính chất của nhiễu trên kênh, không gian [Y] có thể khác với
không gian [X], cũng như các xác suất [p
y
] cũng có thể khác với xác suất ở
đầu vào [p
x
]. Với không gian các ký hiệu ở đầu vào kênh và ở đầu ra kênh,
ta có thể định nghĩa một trường tích:
| |

=
m n n n
m
m
y x y x y x
y x y x y x
y x y x y x
Y X
...
... ... ... ...
...
...
,
2 1
2 2 2 1 2
1 2 1 1 1
(3.4.1)
45
trong đó tích x
i
y
j
là sự xuất hiện đồng thời hai sự kiện x
i
y
j
. Chú ý rằng ở đây
ta không giả thiết gì về sự độc lập hay phụ thuộc giữa x
i
và y
j
. Ma trận
(3.4.1) tương ứng với ma trận xác suất:
| |

=
) , ( ... ) , ( ) , (
... ... ... ...
) , ( ... ) , ( ) , (
) , ( ... ) , ( ) , (
) , (
2 1
2 2 2 1 2
1 2 1 1 1
m n n n
m
m
y x p y x p y x p
y x p y x p y x p
y x p y x p y x p
Y X p (3.4.2)
Từ ma trận xác suất ta có:
( ) ( )
¯
=
=
m
j
j i i
y x p x p
1
, (3.4.3)

( ) ( )
¯
=
=
n
i
j i
y x p y p
1
, (3.4.4)
Như vậy ta có thể định nghĩa ba trường sự kiện:
 Trường ở đầu vào kênh với entropi H(X)
 Trường ở đầu ra kênh với entrôpi H(Y)
 Trường hợp giữa đầu vào và đầu ra kênh với entrôpi H(X,Y)
Và biểu thức của chúng như sau:
( ) ( ) ( )
¯
=
÷ =
n
i
i i
x p x p X H
1
log (3.4.5)
( ) ( ) ( )
¯
=
÷ =
m
j
j j
y p y p Y H
1
log (3.4.6)
( ) ( ) ( )
j i
n
i
m
j
j i
y x p y x p Y X H , log , ,
1 1
¯¯
= =
÷ = (3.4.7)
2.4.3. Entropi có điều kiện.
Khi trường hợp các sự kiện ở đầu ra của kênh đã bíêt, do có nhiễu tác
động, vẫn còn sự bất định về trường vào kênh. Giá trị trung bình của sự bất
định này còn gọi là entrôpi của trường X khi trường Y đã biết, ký hiệu là
H(XY), biểu thị độ bất định trung bình của một ký hiệu x
i
bất kỳ thuộc X
khi đã biết một ký hiệu y
j
bất kỳ thuộc Y. Xuất phát từ các xác suất có điều
46
kiện p(xy) và p(yx) cũng như theo định nghĩa về entrôpi, ta xây dựng được
biểu thức entrôpi có điều kiện H(XY):
( ) ( ) ( )
j i
n
i
m
j
j i
y x p y x p Y X H log ,
1 1
¯¯
= =
÷ = (3.4.8)
entrôpi H(XY) được gọi là “độ mập mờ” vì nó cho biết độ mập mờ của
trường vào kênh khi đã biết trường ra kênh.
Tương tự ta cũng xác định được entrôpi của trường ra khi đã biết
trường vào kênh:
( ) ( ) ( )
i j
n
i
m
j
j i
x y p y x p Y X H log ,
1 1
¯¯
= =
÷ = (3.4.9)
entrôpi H(YX) gọi là sai số trung bình bởi nó cho biết độ bất định (sai số)
của trường ra khi đã biết trường vào.
Nếu trên kênh không có nhiễu thì p(x
i
y
j
) = 1 và p(yjxi) = 1, do đó:
H(XY) = H(YX) = 0 (3.4.10)
Nếu nhiễu trên kênh đủ lớn để trường vào kênh độc lập thống kê với nhau,
tức là p(xiyj) = p(x
i
) và p(y
j
x
i
) = p(y
j
) thì:
H(XY) = H(X) (3.4.11)
Và H(YX) = H(Y) (3.4.12)
Cuối cùng đề xác định các entrôpi có điều kiện, cần phải biết xác suất có
điều kiện:
( ) | |
( ) ( ) ( )
( ) ( ) ( )
( ) ( ) ( )

=
m n m m
n
n
y x p y x p y x p
y x p y x p y x p
y x p y x p y x p
Y X P
...
... ... ... ...
...
...
2 1
2 2 2 2 1
1 1 2 1 1
(3.4.13)
47
( ) | |
( ) ( ) ( )
( ) ( ) ( )
( ) ( ) ( )

=
n m n n
m
m
x y p x y p x y p
x y p x y p x y p
x y p x y p x y p
X Y P
...
... ... ... ...
...
...
2 1
2 2 2 2 1
1 1 2 1 1
(3.4.14)
Các xác suất này có thể xác định từ các ma trận [P(X,Y)]. Ma trận
[P(YX)] được gọi là ma trận nhiễu trên kênh.
2.4.4. Mối liên hệ giữa các entrôpi.
Từ các công thức (3.4.5), (3.4.7), (3.4.8) ta thu được:
H(X,Y) = H(X) + H(YX) (3.4.15)
Tương tự ta có:
H(X,Y) = H(Y) + H(XY) (3.4.16)
Nếu trên kênh không có nhiễu, giữa trường vào và trường ra ta có
quan hệ một - một, sai số trung bình cũng như độ mập mờ bằng không, khi
đó:
H(X,Y) = H(X) = H(Y) (3.4.17)
Khi nhiễu trên kênh đủ lớn làm cho trường vào và trường ra độc lập
với nhau thì:
H(X,Y) = H(X) + H(Y) (3.4.18)
Và ta cũng chứng minh được các bất đẳng thức:
H(X) > H(XY)
H(Y) > H(YX)
Nghĩa là độ bất định trung bình của một tin bất kỳ bao giờ cũng lớn hơn độ
bất định trung bình của tin đó khi đã biết một tin bất kỳ khác có liên hệ
thống kê với nó. Các bất đẳng thức trên sẽ trở thành đẳng thức trong trường
hợp hai tập X và Y độc lập thống kê với nhau.
Sự liên hệ giữa lượng tin tương hỗ trung bình và entrôpi biểu diễn như
sau:
I(X,Y) = H(X) - H(XY) (3.4.19)
I(X,Y) = H(Y) – H(YX) (3.4.20)
48
I(X,Y) = H(X) + H(Y) – H(X,Y) (3.4.21)
Các biểu thức này có một ý nghĩa cụ thể khi dùng chúng để mô tả sự truyền
tin trong một kênh có nhiễu. Lượng tin trung bình nhận được về tin phát
bằng tổng các độ bất định trung bình về tin phát đi và tin thu được xét một
cách độc lập với nhau trừ cho độ bất định trung bình về sự xuất hiện đồng
thời của chúng. Nếu giữa tin thu và tin phát không có liên quan gì với nhau
nghĩa là tập phát X và tập thu Y độc lập thống kê với nhau, thì lượng tin
trung bình nhận được về tin phát sẽ bằng không vì:
H(X,Y) = H(X) + H(Y) và I(X,Y) = 0
Từ đó để giải thích lượng tin tương hỗ như một số đo mối liên hệ thống kê
giữa X và Y.
2.4.5. Thông lượng, độ dư và hiệu quả sử dụng kênh rời rạc.
Theo định nghĩa thông lượng của kênh là lượng tin tối đa mà kênh cho
đi qua trong một đơn vị thời gian mà không gây sai nhầm, ký hiệu bằng C và
đơn vị đo, giống như tốc độ lập tin (bit/ sec).
Thông thường tốc độ lập tin bé hơn nhiều so với thông lượng của
kênh:
R « C
Nhiệm vụ của mã hóa thống kê là thay đổi tốc độ lập tin của nguồn
bằng cách thay đổi entrôpi, để tốc độ lập tin có thể so sánh được với thông
lượng, gọi là phối hợp giữa nguồn với kênh về phương diện tốc độ truyền
tin. Trường hợp truyền tin trong kênh có nhiễu thì nhiệm vụ của mã hóa là
lợi dụng điều kiện R < C để xây dựng mã hiệu mang tin có khả năng chống
nhiễu, gọi là mã hiệu chống nhiễu.
Giả thiết kênh không nhớ, nghia là những tin nhận được sau không
phụ thuộc vào những tin nhận được trước, nói cách khác chúng độc lập
thống kê với nhau hoặc là khoảng cáh giữa hai tin kế cận lớn hơn thời gian
tương quan của quá trình. Như vậy độ chính xác của tin truyền đi trong kênh
còn chỉ bị ảnh hưởng của nhiễu làm giảm đi mà thôi.
Nguồn X = [x
i
], i = 1,2,…,m ở đầu vào của kênh, đầu ra của kênh
nhận được các tin tương ứng hợp lại thành tập Y = [y
j
]. Vì trong kênh có
nhiễu nên sự chuyển đổi trong kênh giữa X và Y không phải một - một mà
49
giữa X và Y có một xác suất chuyển đổi p(y
j
x
i
), y
j
e Y và x
i
e X. Trong
trường hợp này lượng tin tương hỗ trung bình giữa X và Y được xác định
bằng:
I(X,Y) = H(X) - H(XY)
I(X,Y) = H(Y) - H(YX)
Tốc độ lập tin ở đầu ra của kênh trong trường hợp kênh có nhiễu bằng:
R = n
0
H(X,Y) = n
0
[H(X)-H(XY)] (bit/ sec) (3.4.22)
n
0
H(X,Y) về mặt độ lớn và lượng tin bị nhiễu phá hủy trong một đơn
vị thời gian. Nếu các thông số của kênh đã được xác định, lượng tin đó cũng
được xác định, vậy muốn nâng cao tốc độ lập tin ở đầu ra của kênh nhất
nhiết phải thay đổi thông số thống kê của nguồn nhằm tăng entrôpi. Lúc đó
lượng tin tối đa mà kênh cho đi qua mà không xảy ra sai lầm sẽ là tốc độ lập
tin cực đại trong kênh có nhiễu.:
C = R
max
= n
0
[H(X) – H(XY)]
max
(bit/ sec) (3.4.23)
Độ dư tương đối của kênh được định nghĩa như sau:
C
R
r
C
÷ = 1 (3.4.24)
Hiệu quả sử dụng kênh được định nghĩa là tỷ số tốc độ lập tin ở đầu ra của
kênh với thông lượng của kênh:
C
R
C
= n (3.4.25)
ta thấy rằng
C C
r ÷ =1 n (3.4.26)
và 1 s
C
n
Hiệu quả sử dụng kênh là số đo độ chênh lệch giữa tốc độ lập tin ở
đầu ra của kênh và thông lượng kênh.
2.5. Entrôpi của nguồn và thông lượng kênh liên tục.
Ta biết rằng nguồn liên tục có thể xem như tập các thể hiện của một
quá trình ngẫu nhiên. Nếu tập các quá trình ngẫu nhiên đó có năng lượng tập
trung trong một dải phổ nhất định và có một thời gian tồn tại hữu hạn, điều
50
này thường gặp trong thực tế, thì theo định lý lấy mẫu có thể thay mỗi thể
hiện bàng n trị tức thời lấy ở những thời điểm khác nhau một quãng
AT = 1/2Af, (Af là dải phổ trong đó năng lượng của tín hiệu được tập trung,
[1], [2], [6]):
n = 2AfT
S
(3.5.1)
Với T
S
là thời gian tồn tại thể hiện đó.
Mỗi thể hiện x(t) là một hàm theo biến thời gian t tồn tại trong quãng
thời gian T
S
và được xác định bởi n trị tức thời x
i
, i = 1,2,…,n. Các giá trị x
i
có thể lấy bất kỳ trong phạm vi dải động của tín hiệu (s
min
, s
max
).
Muốn biết tính chất thống kê của nguồn phải biết quy luật phân bố xác
suất nhiều chiều:
P(x
1
, x
2
,…,x
n
; t
1
, t
2
,…,t
n
)
Trong thực tiễn truyền tin, thường gặp các quá trình ngẫu nhiên dừng,
tính chất thống kê của quá trình này không phụ thuộc gốc thời gian. Nói một
cách chính xác các quá trình có thời gian tồn tại nhất định không phải là quá
trình dừng, nhưng ở đây có thể xem gần đúng như dừng vì mối quan hệ
thống kê giữa các trị lấy tại những thời điểm t
1
, t
2
… rất lỏng lẻo. Do vậy xác
định qui luật phân bố nhiều chiều của các quá trình đang nghiên cứu trở nên
dễ dàng hơn:
( ) ( )
I
=
=
n
i
i n n
x p t t t x x x p
1
2 1 2 1
,..., , ; ,..., , (3.5.2)
Giả thiết các giá trị x
i
đều chung một qui luật phân bố thì (3.5.2) sẽ trở
thành:
( ) ( ) | |
n
n n
x p t t t x x x p = ,..., , ; ,..., ,
2 1 2 1
(3.5.3)
So sánh x(t) với một dãy x của nguồn rời rạc, mỗi mẫu x
i
= x(t
i
) có thể
so sánh với một ký hiệu x
i
trong dãy x. Điều khác là x
i
là một trong số ký
hiệu hữu hạn của bộ chữ của nguồn rời rạc, và ký hiệu đó của bộ chữ có một
xác suất nhất định. Còn x(t
i
) thì có thể lấy một trị bất kỳ trong phạm vi (s
min
,
s
max
), số trị như vậy là không đếm được, cho nên nói xác suất xuất hiện của
một trị bất kỳ là vô nghĩa. Nhưng nếu biết qui luật phân bố xác suất (mật độ
phân bố xác suất) các trị tức thời của mẫu x(t
i
) là p(x) thì có thể xây dựng
entrôpi về nguồn liên tục tương tự như trường hợp nguồn rời rạc.
51
2.5.1. Entrôpi nguồn liên tục.
Entrôpi là đại lượng đo độ bất định trung bình của mỗi trị bất kỳ mà
mẫu x(t
i
) có thể lấy. Về số đo thì cũng có thể coi đó là lượng tin trung bình
của mỗi trị bất kỳ x(t
i
). Với giả thiết các mẫu x(t
i
) độc lập thống kê với nhau
và cùng một quy luật phân bố xác suất p(x), entrôpi của nguồn liên tục là:
( ) ( ) ( )dx x p x p X H
í
·
· ÷
÷ = log (3.5.4)
Nếu các giá trị x(t
i
) phụ thuộc thống kê với nhau, cần phải xác định H(X)
theo qui luật phân bố nhiều chiều:
( ) ( ) ( )
n n n n n
dx dx t t x x p t t x x p X H ... ,..., ; ,..., log ,..., ; ,...,
1 1 1 1 1
í í
·
· ÷
·
· ÷
÷ = (3.5.5)
H(X) tính thoe đơn vị (bit/ độ tự do) với trường hợp dùng loga cơ số 2. Tốc
độ lập tin của nguồn liên tục sẽ là:
( ) ( ) ( ) ( ) X fH X H T n X H n R
S
A = = = 2
0
(bit/sec) (3.5.6)
Khi sự truyền tin xảy ra trong kênh có nhiễu, ứng với một thể hiện x(t)
ở đầu vào của kênh có một thể hiện y(t) ở đầu ra đã bị sai lệch ít nhiều. Tại
một thời điểm bất kỳ một trị nào đó x(t
i
) qua kênh sẽ chuyển đổi thành một
trị nào đó y(t
i
) theo quy luật phân bố có điều kiện p(xy).
Quy luật phân bố p(xy) cho phép xác định độ bất định trung bình về
một trị x nào đó khi nhận được một trị y, nghĩa là xác định được entrôpi có
điều kiện của nguồn liên tục:
( ) ( ) ( )dxdy y x p y x p Y X H
í í
·
· ÷
·
· ÷
÷ = log , (3.5.7)
p(x,y) là quy luật phân bố đồng thời của x và y. Quy luật này dùng để tính
entrôpi đồng thời:
( ) ( ) ( )dxdy y x p y x p Y X H
í í
·
· ÷
·
· ÷
÷ = , log , , (3.5.8)
và cũng như H(XY), có thể xác định H(YX) với quy luật phân bố p(yx):
( ) ( ) ( )dxdy x y p y x p X Y H
í í
·
· ÷
·
· ÷
÷ = log , (3.5.9)
52
và ta cũng có:
( ) ( ) ( )dy y p y p Y H log
í
·
· ÷
÷ = (3.5.10)
Quan hệ giữa các entrôpi được xác định bởi:
H(X,Y) = H(X) + H(YX) (3.5.11)
H(X,Y) = H(Y) + H(XY) (3.5.12)
Lượng tin tương hỗ giữa x và y cúng được định nghĩa như trong trường hợp
nguồn tin rời rạc. Lượng tin tương hỗ trung bình giữa một tin bất kỳ của
nguồn Y và một tập tin bất kỳ của nguồn X được xác định theo biểu thức:
( ) ( ) ( ) ( ) | | ( ) ( ) ( ) | |
í í í í
·
· ÷
·
· ÷
·
· ÷
·
· ÷
= = dxdy x p x y p y x p dxdy y p y x p y x p I / log , / log , Y X,
(3.5.13)
Quan hệ giữa lượng thông tin tương hỗ và các entrôpi được tính theo:
I(X,Y) = H(X) – H(XY)
I(X,Y) = H(Y) – H(YX)
Cần chú ý các biểu thức cho entrôpi và lượng tin tương hỗ ở đây
không phải là suy diễn và mở rộng từ các biểu thức tượng tự trong nguồn rời
rạc vì làm như vậy sẽ dẫn đến giá trị của entrôpi nguồn liên tục lớn vô cùng
vì số lượng tin là vô hạn. Điều kiện chú ý thứ hai là entrôpi nguồn liên tục
thay đổi khi đổi hệ tọa độ các biến ngẫu nhiên x,y, cho nên không mang ý
nghĩa vật lý đầy đủ như nguồn rời rạc và chỉ là những khái niệm mở rộng
dùng trong bước tính trung gian. Ý nghĩa vật lý của nguồn tin tương hỗ là
hiệu của hai entrôpi không phụ thuộc hệ tọa độ.
Điều chú ý cuối cùng là entrôpi nguồn liên tục phj thuộc quy luật phân
bố p(x), p(y), p(xy), p(x,y). Khi tính cụ thể chỉ giới hạn trong một số quy
luật có hạn và gần đúng với thực tế để đơn giản hóa các bước tính.
2.5.2. Thông lượng kênh liên tục.
Giả thiết ở đầu vào của kênh là tín hiệu x(t), tín hiệu ở dầu ra
của kênh y(t) tương ứng là hỗn hợp của x(t) và nhiễu cộng n(t):
53
y(t) = x(t) + n(t)
y(t) eY, x(t) eX và n(t) eN với X là tập nguồn, Y là tập đích và N là tập
nhiễu, H(X), H(Y), H(N) là entrôpi các tập tương ứng. Giữa nguônd X và
nguồn nhiễu N không có sự liên hệ thống kê nào, ta có thể viết entrôpi đồng
thời của X và Y như sau:
H(X,Y) = H(X,X+N) = H(X,N) = H(X) + H(N)
Mặt khác, entrôpi đồng thời có thể viết lại như sau:
H(X,Y) = H(X) +H(YX)
So sánh hai công thức ta nhận thấy:
H(YX) = H(N)
Từ đây ta thấy rằng H(YX) là entrôpi của nguồn nhiễu.
Tốc đọ lập tin ở đầu ra của kênh xác định theo:
( ) ( ) | | ( ) ( ) | | ( ) ( ) | | N H Y H f N H Y H T n X Y H Y H n R
S
÷ A = ÷ = ÷ = 2
0
(3.5.16)
Thông lượng kênh liên tục theo định nghĩa là lượng tin cực đại mà
kênh cho truyền trong một đơn vị thời gian mà không bị nhiễu phá hủy, nói
cách khác chính là tốc độ lập tin cực đại ở đầu ra của kênh.
C = R
max
(3.5.17)
Tốc độ lập tin cực đại khi entrôpi tập Y cực đại. Các tin của tập Y gồm hai
thành phần x(t) và n(t) xuất phát từ hai nguồn độc lập thống kê với nhau là
nguồn tin X và nguồn nhiễu N. Tập Y xem như một nguồn tin hỗn hợp của
X và N.
54
Chương 3: Lý thuyết mã
Tiết 1. Tổng quan về mã hóa (lập mã)
1. Tìm hiểu về mã hoá:
Cho nguồn tin ( )
1 2 3
, , ,...,
n
X x x x x =
N: số mẫu tin trong nguồn (cỡ nguồn tin)
Cho tập hợp: ( )
1 2 3
, , ,...,
n
M m m m m =
M: bộ chữ mã
i
m : chữ mã (code letter) (i= 1, 2, 3,…,q)
q: cơ số mã. Thường sử dụng q = q
min
= 2: mã nhị phân.
Định nghĩa: Mã hóa X theo M có nghĩa làm tương ứng 1 mẫu tin
k
x X e
với 1 tổ hợp các
i
m M e .
Viết:
1 2 3
...
k k k k kl
x m m m m = gọi là từ mã. l: số chữ mã trong từ: độ dài từ
mã.
2. Mục đích của mã hoá:
a. Phối hợp nguồn tin X và nhận tin Y với kênh thông tin.
Chú ý: q << (N, M)
Thông dụng:
ax
2
m
q q = =
M=(0, 1) hay còn gọi là mã nhị phân.
Nguồn tin
X
Mã hóa Giải mã Nhận
tin Y
N mẫu
tin phát
q chữ cái M mẫu tin
nhận
Kênh thông tin
55
b. Nâng cao hiệu suất của thông tin.
- Trong một thời gian đã cho truyền được nhiều tin nhất (hiệu suất cao).
- Nguồn tin X: H(X) bất kỳ
- Mã hoá: chủ động kỹ thuật H(X) ÷ H(X)
max
÷ độ dư R(X) ÷ 0
c. Bảo đảm chính xác cho thông tin.
Đối với mã nhị phân M=(0, 1). Nếu có lỗi thì 0 chuyển thành 1 và ngược lại
1 thành 0. Điều này đơn giản, dễ dàng phát hiện và sửa.
Chú ý: Hai mục đích b và c thường trái ngược nhau, rất khó đạt được cả hai
đồng thời. Để đạt được hai mục đích trên ta cần hai loại mã khác nhau:
- Mã có hiệu suất cao: mã tối ưu.
- Mã chính xác: mã sửa sai.
d. Bảo mật thông tin.
- Giữ bí mật các khóa lập mã và giải mã, thay đổi ngẫu nhiên và
thường xuyên.
- Mật mã cũng là một loại mã riêng. Nhưng ở đây ta chỉ xét các mã
công khai đó là mã tối ưu và sửa sai.
- Yêu cầu cơ bản của mã hóa là:
o Giải mã được: Tức là từ 1 mã thu được ta phải khôi phục lại
được mẩu tin ban đầu. Muốn làm được như vậy bộ mã phải có
tính đơn trị nghĩa là ứng với 1 từ mã chỉ có duy nhất 1 mẫu tin.
o Điều kiện đơn trị:
Mã có cơ số là q, được gọi là mã đều khi ,
k
l l k = ¬ (các từ mã
trong bộ mã có chiều dài như nhau )
Số từ mã có thể lập trong bộ mã:
l
q
Cỡ nguồn tin (số từ mã có thể có trong bộ mã): N.
Vậy để thoả mã điều kiện đơn trị thì bộ mã phải có:
l
q N >
·
1
.log log
q q
l q N >
56
·
{ }
log 1
min
l P N
ng q
= + Với P
ng
: phần nguyên
o Đối với từng loại bộ mã riêng nó còn có những yêu cầu riêng.
- Mã thống kê tối ưu: phải đạt được độ dài trung bình của các
từ mã là phải tối thiểu.
- Với các mã chống nhiễu : phát hiện và sửa được nhiều lỗi
nhất.
o Thoả mãn tính prefix
- Điều cần và đủ: để mã có tính phân tách được là không có bất
kỳ 1 từ mã nào trong 1 từ mã tồn tại với phần đầu của từ mã khác
trong cùng một bộ mã. Bộ mã thoả mãn tính chất trên gọi là bộ mã có
tính prefix.
o Bất đẳng thức Kraft
Điều kiện cần và đủ để chỉ tồn tại một từ mã có tính prefix cơ
số q là nó phải thoả mãn đẳng thức sau:
1
1
k l
i
q
i
÷
= ¯
=
l
i
: độ dài từ mã thứ i
Tiết 2. Các phương pháp biểu diễn mã
Chỉ xét mã nhị phân: q = 2, M= (0, 1)
1. Phương pháp liệt kê:
Ghi toàn bộ mẫu tin của nguồn tin và các từ mã của mẫu tin tương ứng. Đây
là phương pháp thô sơ, tiện dụng.
Ví dụ:
3
8 2 3 N l = = ¬ =
57
X Từ mã
1
x
000
2
x
001
3
x
010
4
x
011
5
x
100
6
x
101
7
x
110
8
x
111
2. Phương pháp ma trận:
- Từ bảng liệt kê ta thấy: một từ mã bất kì có thể được suy ra từ một
số từ mã khác:
Vd:
  4
3 2
001 010 001
x x
x = = +
- Không cần thiết ghi toàn bộ các từ mã mà chỉ ghi 1 số từ cơ bản. Từ
đó suy ra các từ mã còn lại. Hợp lại thành 1 bảng: ma trận sinh.
Vd:
3
8 2 N = =
0 0 1
0 1 0
1 0 0





Ma trận sinh
58
3. Phương pháp hình học:
Từ 1 từ mã có độ dài l sẽ được biểu diễn bằng tọa độ một đỉnh khối lập
phương l chiều (trong không gian l chiều)
Khi l = 2 (không gian 2 chiều):
Khi l= 3 (không gian 3 chiều):
Khi l = 4 (không gian 4 chiều):
Ta vẽ lại trường hợp l = 3 bổ xung chữ mã 0 bên trái các tọa độ đỉnh
khối lập phương 3 chiều. Từ tâm khối lập phương 3 chiều nối ra các đỉnh,
kéo dài 1 đoạn ( đường màu đỏ) và thêm 1 bên trái.
y
00
01 11
10 x
59
Ý nghĩa:
Từ phương pháp biểu diễn hình học dẫn đến khái niệm về khoảng cách mã
(khoảng cách Hamming).
Khoảng cách Hamming giữa hai từ mã ,
k j
x x được ký hiệu là:
( )
,
k j
d x x :là
số cạnh tối thiểu để chuyển từ
k j
x x ÷ và ngược lại trong biểu diễn hình
học.
Ghi chú:
Khoảng cách mã giữa 2 từ mã chính là số vị trí tương ứng trong 2 từ mã mà
ở đó các chữ mã khác nhau.
4. Phương pháp đa thức:
Trong phương pháp biểu diễn đa thức 1 từ mã độ dài l sẽ được biểu diễn
bằng 1 đa thức bậc (l – 1).
Đánh chỉ số chữ mã trong từ:
1 2 3 1 0
...
l l l
a a a a a
÷ ÷ ÷
( chỉ số giảm dần từ trái
qua phải)
Từ mã được biểu diễn đa thức như sau:
1 2 3
1 2 3 1 0 1 2 3 1 0
... . . . ... . ( )
l l l
l l l l l l
a a a a a a x a x a x a x a f x
÷ ÷ ÷
÷ ÷ ÷ ÷ ÷ ÷
= + + + =
Trong đó:
x: là 1 biến nào đó, bản thân không có ý nghĩa, ta chỉ quan tâm ở bậc
của x nói lên vị trí của số hạng trong đa thức.
i
a là chữ mã nhị phân (0, 1).
60
Ví dụ : Hãy biểu diễn từ mã 1100101 có l = 7 theo phương pháp đa thức:
6 5 4 3 2 1
6 5 2
1100101 1 1 0 0 1 0 1
1
x x x x x x
x x x
= × + × + × + × + × + × + =
= + + +
Ý nghĩa:
- Cho phép áp dụng các phép tính về đa thức cho từ mã.
- Dẫn đến khái niệm về trọng lượng mã.
( )
W
k
x : trọng lượng từ mã
k
x , là số bit 1 trong từ mã.
Ví dụ:
( )
W 1100101 4 = .
¬ Trọng lượng của từ mã chính là số số hạng trong biểu diễn đa thức
- Cho phép tính khoảng cách Hamming giữa hai từ mã
( )
,
k j
d x x mà
không cần theo phương pháp hình học
( ) ( ) , W
k j k j
d x x x x = ©
Ví dụ: d (1100101, 1010110)
Làm phép cộng:
1100101 © 1010110 = 0110011
W (0110011) = 4
Bảng chân lý của phép © giữa hai số a và b
a b c
0 0 0
1 0 1
0 1 1
1 1 0
61
5. Phương pháp cây mã (code tree)
Nhận xét:
- Ở tầng 1: có 2 từ mã, mỗi từ mã có độ dài 1 (l = 1)
- Ở tầng 2: có 4 từ mã, mỗi từ mã có độ dài 2 (l = 2)
- Ở tầng 3: có 8 từ mã, mỗi từ mã có độ dài 3 (l = 3)
Ý nghĩa: Giống bảng liệt kê, nhưng tiện dụng hơn.
Tiết 3. Mã thống kê tối ưu
- Tối ưu ở đây có nghĩa là tối ưu về độ dài trung bình của từ mã
- Nguyên tắc: dựa trên cơ sở độ dài từ mã tỷ lệ nghịch với xác suất xuất hiện
của mẫu tin:
Mẫu tin: lượng tin lớn (
s
x xuất hiện bé): Từ mã dài.
Mẫu tin: lượng tin bé (
s
x xuất hiện lớn): từ mã ngắn.
- Đánh giá hiệu quả mã thống kê qua:
+ Hệ số hiệu quả tương đối:
Entropy của X (bit/ mẫu tin)
K
t
=
Độ dài từ trung bình của từ mã (chữ mã/ từ)
62
=
( )
( ) ( )
( )
¯
¯
=
=
÷
=
N
k
k k
N
k
k k
l x P
x P x P
l
X H
1
1
2
log
Khi K
t
=100% (hoàn toàn tối ưu)
+ Hệ số nén thống kê:
( )
2
1
log max ( )
1
n N
k k
k
N H X
K
l
P x l
=
= = >
¯
Trong đó K
n
: chỉ ra lợi ích thu được khi quan tâm đến thống kê.
1. Mã Shannon – Fano:
Chưa thật sự tối ưu, có tính chất kinh điển.
Bước 1: Sắp xếp tất cả các tin của nguồn tin X theo thứ tự xác suất
xuất hiện tăng dần hoặc giảm dần.
Bước 2: Chia toàn bộ các tin của nguồn tin X thành hai nhóm có tổng
xác suất xấp xỉ nhau.
Bước 3: Gán cho mỗi nhóm 1 chữ mã nhị phân (0, 1).
Bước 4: Lặp lại bước 2, 3 cho đến khi mỗi nhóm chỉ còn lại 1 ký hiệu.
Bước 5: Viết các từ mã: duyệt từ mã từ gốc đến ngọn.
Ví dụ 1: Cho nguồn tin
{ }
1,..,8
X x
k
k
=
=
63
- Hệ số hiệu quả tương đối:
= =
2.75
1
2.75
t
K : Hoàn toàn tối ưu.
- Hệ số nén thống kê:
2
1
max ( ) log
1
( ).
n N
k k
k
H x N
K
l
p x l
=
= = >
¯
3
1.09
2.75
n
K = ~
K
n
: Chỉ lợi ích thu được khi quan tâm đến thống kê là 9 %.
2. Mã tối ưu Huffman:
Thực sự tối ưu.
Bước 1: Sắp xếp các mẫu tin trong nguồn tin theo thứ tự xác suất xuất
hiện tăng dần hoặc giảm dần.
Bước 2: Gán cho 2 mẫu tin có xác suất bé nhất: 2 nhánh cây, mỗi
nhánh (0, 1)
Bước 3: Ở nút của 2 nhánh thực hiện tổng xác suất coi như mẫu tin
nút thay thế 2 mẫu tin cũ.
Bước 4: Làm lại từ bước 1 cho đến hết.
Bước 5: Từ mã là tổ hợp các chữ mã nhánh: đọc từ gốc đến ngọn
Ví dụ: Cho nguồn tin X với xác suất xuất hiện của từng ký hiệu tương ứng
trong bảng
64
= =
2.75
1
2.75
t
K ;
3
3
8 2 1.09
2.75
n
N K = = ¬ = ~ . Có tính Frefix.
- Ví dụ về giải mã:
  
1 2 6 2 5 4
10 0011 010 11 0010 10
x x x x x x
Tiết 4. Mã Huffman động (Dynamic)
- Mã Huffman tĩnh có nhược điểm:
+ Yêu cầu cần truyền đi cấu trúc của cây mã trước khi truyền đi số
liệu được mã hoá để bên thu có thể giải mã đúng các tin nhận được. Do việc
thực hiện mã hoá và giải mã được thực hiện trên cùng một cây mã Huffman
nên đã làm giảm hiệu suất nén của dữ liệu và không đáp ứng được yêu cầu
của các ứng dụng thời gian thực
+ Lưu giữ quá trình mã hóa để giải mã, vậy khi N tăng thì độ phức tạp
tăng.
Để tăng tính linh hoạt khắc phục nhược điểm trên, người ta sử dụng phương
pháp mã hóa Huffman động: ở phương pháp này cả phía phát và phía thu
đều phải xác định và cập nhật cây mã trong suốt quá trình phát và nhận tin.
65
Nghĩa là cấu trúc cây mã thay đổi trong suốt quá trình phát và thu. Việc xây
dựng cây mã không cần phân tích thống kê toàn bộ nguồn tin ngay từ ban
đầu.
Thuật toán tại phía phát:
Bước 1: Thực hiện khởi tạo cây mã rỗng đầu tiên
Bước 2: Lấy một ký tự cần phát và mã hoá theo cây mã hiện thời, rồi
phát đi từ mã tương ứng.
Bước 3: Cập nhật lại cây mã , thoả mãn tính Silling
Thuật toán tại phía thu:
Bước 1: Khởi tạo cây mã rỗng đầu tiên
Bước 2: Nhận một từ mã và giải mã theo cây mã hiện thời
Bước3: Cập nhật lại cây mã và quay lại bước 2
Tính Silling:
Trừ nút gốc, cây mã còn có các nút anh em, trọng số của các nút này được
tính bằng tổng trọng số của các nút con và được cấu trúc sao cho trọng số
của các nút tăng dần từ trái sang phải, từ đáy lên đỉnh.
Ví dụ: Truyền bản tin: COCA COLA
1. Huffman tĩnh:
2. Huffman động:
- Khởi động cây rỗng (empty): mẫu tin (kí tự): xuất hiện lần đầu
66
0
e : nút rỗng trọng lượng là 0.
1
C : Không nén, trọng lượng là 1.
- Nhập kí tự tiếp theo: Xuất hiện lần đầu,ta phát triển nút rỗng, không
nén, trọng lượng 1.
Xuất hiện lần thứ 2 trở đi thì nâng cấp nút tương ứng, tăng trọng
lượng của nút thêm 1 đơn vị, được nén theo cây mã.
- Sau mỗi 1 lần lập kí tự (truy nhập) kiểm tra trạng thái cây mã thoả
mãn tính chất silling. Nếu không thoả mãn tính silling thì cập nhật lại cây
mã.
Ví dụ mất tự nhiên:
e
0 1
1 1
A 2 1 O 3 2 C
Cập nhật lại thứ tự tự nhiên.
67
Bài tập
1. Cho bản tin: THANH THAN. Lập mã Huffman tĩnh và động.
2.Lập mã: Shannon – Fano và Huffman và tính hệ số tối ưu và hệ số nén
thống kê:
3. Cho ví dụ về giải mã: Mã S.F
2
log 10
1.04
n
K
l
= ~
Giải mã:

10 2 6 4 3
1000111101001100
x x x x x
Thực hiện giải mã lại bằng mã Huffman.
Tiết 5. Tổng quan về mã sửa sai.
- Bảo đảm độ chính xác cho thông tin (giảm hiệu suất)
- Đặc điểm: + Là loại mã đều
+ Từ mã gồm hai phần:
68
Một số bít mang tin (bit dữ liệu)
Một số bít kiểm tra (bổ sung để tạo khả năng sử sai)
- Cơ chế sửa sai: gồm 2 bước
+ Phát hiện lỗi (Thủ tục ARQ: Automatic Repeat Request).
+ Sửa lỗi (sửa lỗi trực tiếp thủ tục FEC: Forward Error Correction_
mã sửa lỗi hướng thuận: chia làm hai nhóm chính: mã không nhớ (mã
khối) và mã có nhớ (mã chập hay mã xoắn))
1. Phát hiện lỗi bằng phương pháp thử chẵn lẻ (parity check)
Nguồn tin:
3
8 2 N = =
X Từ mã Bổ xung
1
x
000 0
2
x
001 1
3
x
010 1
4
x
011 0
5
x
100 1
6
x
101 0
7
x
110 0
8
x
111 1
Bổ sung cho từ mã 1 chữ mã sao cho trọng lượng mỗi từ mã đều là chẵn
hoặc là lẻ. Nếu trong từ mã xảy ra 1 lỗi thì chuyển 1÷ 0 hoặc 0 ÷ 1
¬ Phương pháp này chỉ phát hiện được lỗi đơn
69
- Cơ chế phát hiện lỗi:
Ban đầu l =3 ¬
3
8 2 N = =
Bổ xung l =1  =
4
2 16
Trong đó chỉ dùng N= 8 toàn
chan
W hoặc
le
W
Số từ mã không dùng ÷ = ÷ =
1
16 8 8 N N từ mã (số từ mã không dùng
được gọi là các từ mã cấm)
Lỗi bị phát hiện nếu thu được từ mã cấm. Ứng với một trường hợp sai thì có
ít nhất một từ mã cấm.
2. Sửa lỗi bằng phương pháp thu theo đa số
Tại phía thu, thực hiện thu nhiều lần (số phép thu phải đảm bảo là lẻ và lớn
hơn 3)
Cho từ mã có l = 7.
Thu lần 1: 1100101
Thu lần 2: 1001011
Thu lần 3: 0111010
Từ mã đúng: 1101011
¬ Phương pháp này sẽ hoàn toàn chính xác nếu trong 3 lần thu ở mỗi
vị trí trong từ mã chỉ sai 1 lần.
Tiết 6. Vai trò của
( )
,
k j
d x y trong từ mã sửa sai
- Đối với mộ mã bất kì, để xác định được r lỗi thì
mi n
1 d r = +
- Để phát hiện r lỗi và sửa được s lỗi khi :
mi n
mi n
: 1
1 2
s r d r s
s r d s
s = + +
= ¬ = +
Ví dụ:
3
8 2 N = =
70
Bảng lập khoảng cách mã
( )
,
k j
d x y
X
1
=000 X
2
=001 X
3
=010 X
4
=011 X
5
=100 X
6
=101 X
7
=110 X
8
=111
X1=000 0 1 1 2 1 2 2 3
X
2
=001 0 2 1 2 1 3 2
X3=010 0 1 2 3 1 2
X
4
=011 0 3 2 2 1
X5=100 0 1 1 2
X
6
=101 0 2 1
X7=110 0 1
X
8
=111 0
Phát hiện 1 lỗi: r = 1, s = 0;
m i n
2 d =
Chọn:
3
x = 010;
2
x = 001;
5
x = 100;
8
x = 111
Từ mã cấm:
1
x ;
4
x ;
6
x ;
7
x
x
3
= 010 ÷ 110 = x
7
; 000 = x
1
; 011 = x
4
x
2
= 001 ÷ 101 = x
6
; 011 = x
4
; 000 = x
1
x
5
= 100 ÷ 110 = x
7
; 000 = x
1
; 101 = x
6
x
8
= 111 ÷ 110 = x
7
; 011 = x
4
; 101 = x
6
Chọn:
3
x = 010 và
6
x = 101 là 2 từ mã dùng.
Còn lại 6 từ mã không dùng là cấm.
Các trường hợp 1 lỗi:
 3 7 1 4
3 1
x = 010 110 ;000 ;011
truonghop loi
x x x ÷ = = =
71
x
6
= 101 ÷ 111 = x
8
; 001 = x
2
; 100 = x
5
Ứng với 1 trường hợp sai có 1 từ mã cấm.
Tiết 7.Hai thông số đặc trưng của mã sửa sai và quan hệ.
- Một từ mã sửa sai có 2 đặc số:
l: độ dài tổng cộng.
k: bit dữ liệu
l – k : bit kiểm tra.
- Ký hiệu mã sửa sai: M (l, k) hay (l, k).
- Tỷ số 1
k
l
< : tỉ số mã (code rate).
- Quan hệ l, k:
Với độ dài dữ liệu k: ta có số từ mã dùng 2
k
N =
Với độ dài tổng cộng l, số từ mã dùng có thể có:
0
2
l
N =
Số từ mã cấm:
0
2 2
l k
N N ÷ = ÷
1. Khái niệm vectơ sai:
e (error); được định nghĩa là 1 từ mã có độ dài l trong đó bit 1 biểu thị lỗi.
Ví dụ: l = 7.
2. Định nghĩa trường hợp sai:
Trường hợp xảy ra khi 1 vectơ sai tác động lên 1 từ mã dùng gây ra 1 trường
hợp sai.
72
- Tác động: cộng module 2 “©”
- Gọi E là tập hợp các vectơ sai e.
¬ Số trường hợp sai có thể có: E.N
Điều kiện sửa sai:
0
0
2
. 2
1 1
l
k
N
E N N N N
E E
s ÷ ¬ s ¬ s
+ +
(*)
- Xét chi tiết E:
Gọi
i
E là tập hợp các vectơ sai i lỗi có độ dài l.
( )
( )
1
1
2
!
2 ! 2 !
. . .
!
! !
. . .
1
i
i
i
l
E E
E l
l
E
l
l
E
i l i
E
=
=
=
=
÷
=
÷
=
¯
Từ (*) trở thành:
( ) 1
2
2
!
1
! !
l
k
l
i
l
i l i
=
s
+
÷
¯
¬ Với mã nhị phân (0, 1) bảo đảm hoàn toàn chính xác.
- Xét trường hợp đơn giản: sửa 1 lỗi (lỗi đơn)
1
E E =
2
2
1
l
k
l
s
+
l 2 3 4 5 6 7
2
l
/1+l 1.33 2 3.2 5.33 9.15 16
k 0 1 1 2 3 4
Chú ý: (7, 4): 4 bit dữ liệu và 3 bit kiểm tra.
73
Tiết 8 Mã tuyến tính (Mã khối tuyến tính)
Có mã tuyến tính (l,k): l: độ dài từ mã
k: số bit dữ liệu
m=l-k: các bit kiểm tra
Ta có dãy tín hiệu nhị phân người ta nhóm thành từng khối thông tin, 1 tập
tin sẽ có k bit thông tin.
Tập 2
k
tin được gọi là 1 mã khối, tạo thành 1 khối tin thực hiện mã hoá có độ
dài l

1 1
. . . . . .
k m
k l k
U a a p p
÷
| |
| =
|
\ .
  
b i t t i n b i t k i e m t r a
Định lý 1:
Khoảng cách nhỏ nhất của một mã khối tuyến tính chính bằng trọng lượng
Hamming tối thiểu của nó.
U,V e M
D(U,V) = W(U ©V) = W
min
W
min
= min´W(X) với XeM, X = 0`
1 11 1 12 2 1
1 1 2 2
...
.......
...
k k
m m m mk k
p z a z a z a
p z a z a z a
= © © © ¦
¦
´
¦
= © © ©
¹
¬
T
mk
Z
Ma trận sinh G
kxn
| |
k
G I Z
với I
k
: ma trận đơn vị kxk
Z : ma trận k hàng m cột
74
| |
11 21 1
12 22 2
1 2
1 0 ... 0 ...
0 1 ... 0 ...
... ... ... 0 ... ... ... ...
0 0 ... 1 ...
m
m
k
k k mk
z z z
z z z
G I Z
z z z



=



( )
1 1
... ...
k m
U a a p p =
Ví dụ:
Cho (7,4) ÷ m=3
1 0 0 0 1 1 0
0 1 0 0 1 0 1
0 0 1 0 0 1 1
0 0 0 1 1 1 1
G



=



a = (1011) , lập từ mã phát đi
U = a.G = [1011]. [G]
¬
1
2
3
1 1 0
1 1 1 1
1 1 0
p
p
p
= © = ¦
¦
= © © =
´
¦
= © =
¹
¬ U = (1011010)
- Ma trận kiểm tra H: được dùng để giải mã
Cho ma trận sinh bất kỳ G(kxl), k hàng độc lập tuyến tính luôn tồn tại một
ma trận H(l-k,l) với l-k hàng độc lập tuyến tính.
¬ U.H
T
= 0 với ¬U e M (1)
H
T
là ma trận chuyển vị của H và có cấu trúc
T T
m
m
Z
H H Z I
I

= ¬ =



Định lý 2:
75
Cho M là mã tuyến tính M(l,k) có ma trận kiểm tra H với mỗi vectơ mã có
trọng lượng Hamming là W thì tồn tại W cột của H sao cho vectơ tổng của
những cột này bằng 0. Ngược lại nếu H có W cột mã có tổng bằng 0 thì
trong M có 1 vectơ mã có trọng lượng Hamming là W.
- Trong kênh truyền do tác động của nhiễu nên nó có 1 sai số là e (e là một
vectơ có l phần tử hay 1 từ mã có l bit)
V = U © e
Giả sử phát đi u
i
và có vectơ lỗi e
i
V = u
i
© e
i
(2)
Nếu không có lỗi: e = 0 ¬ V.H
T
= 0
e = 0 ¬ có lỗi
V.H
T
= (u
i
©e
i
).H
T
= u
i
.H
T
©e
i
.H
T
(3)
Ma trận hàng S = V.H
T
= e
i
.H
T
*(ma trận thử_Syndrome) (4)
U
i
©e
i
= V
S = e
i
.H
T
¬ S = e.H
T
(2
k
vectơ lỗi có thể xảy ra) (5)
Trong trường hợp kênh nhị phân đối xứng BSC thường chọn vectơ lỗi có số
bít 1 nhỏ nhất.
Các bước giải mã
- Lập bảng các vectơ lỗi có thể sửa được và các Syndrome tương ứng của
nó.
- Tính các Syndrome S = V.H
T
- Đối chiếu với bảng đã lập để xác định các vectơ lỗi có Syndrome là S.
- Thực hiện giải mã U = V © e
Ví dụ:
1. Mã tuyến tính (7,4) l = 7, k = 4 ¬ m = 3
76
Ma trận sinh
1 0 0 0 1 1 0
0 1 0 0 1 0 1
0 0 1 0 0 1 1
0 0 0 1 1 1 1
G



=



a.Tìm ma trận kiểm tra H
b. Từ mã nhận được V= (1001010) tìm từ mã phát đi
2. Cho M(7,4)
1011100
1110010
0111001
H


=



a. Tìm G
b. V=(1001111), tìm U
TiÕt 9. M· hÖ thèng Haming söa sai mét lçi.
- Lµ mét lo¹i m· tuyÕn tÝnh cã kh¶ n¨ng söa 1 lçi, - u ®iÓm s¬ ®å t¹o vµ gi¶i
m· ®¬n gi¶n.
- §¸nh chØ sè ch÷ m·: a
1
a
2
....a
l
(ChØ sè t¨ng dÇn tõ tr¸i sang ph¶i, tõ 1÷l)
Quy ®inh: C¸c ch÷ m· cã chØ sè 2
i
(i = 0,1,2....) lµ c¸c bÝt kiÓm tra ÷ a
1
,
a
2
,a
3
.....a
8
bÝt kiÓm tra.
C¸c b- íc lËp m·
1. Tõ tæ hîp bÝt d÷ liÖu: biÕt k (®ộ dµi tæ hîp bit d÷ liÖu) ÷l (®é dµi cña tõ
m· hÖ thèng_ tra b¶ng)
VÝ dô: Tæ hîp bÝt d÷ liÖu 1010
k = 4 => l = 7
÷ ph¶i thªm 3 bÝt kiÓm tra
2. LËp tõ m· cÇn t×m
C¸ch 1:
77
VD: a
1
a
2
1a
4
010
Thùc hiÖn phÐp thö ®Ó x¸c ®Þnh c¸c bÝt kiÓm tra
l = 7 => l- k =3
k=4
¬ Thùc hiÖn 3 phÐp thö.
ViÕt c¸c sè nhÞ ph©n cã 3 ch÷ sè:
S
3
S
1
S
0
0 0 1 a
1
0 1 0 a
2
0 1 1 a
3
1 0 0 a
4
1 0 1 a
5
1 1 0 a
6
1 1 1 a
7
PhÐp thö 1:
S
0
= a
1
© a
3
© a
5
© a
7
= 0
¬ a
1
= a
3
© a
5
© a
7
= 1 © 0 © 0 = 1
PhÐp thö 2:
S
1
= a
2
© a
3
© a
6
© a
7
= 0
=> a
2
= a
3
© a
6
© a
7
= 1+1+ 0 = 0
PhÐp thö 3:
S
3
= a
4
©a
5
© a
6
©a
7
= 0
=> a
2
= a
3
© a
6
© a
7
= 1 +1 + 0 = 1
VËy tõ m· cÇn t×m: 1011010.
C¸ch 2:
Cho m· M(7,4), cho a= (0001)
78

0001111
0110011
1010101
H


=



C¸c bÝt kiÓm tra ë vÞ trÝ 2
i
U = (a
1
a
2
0a
4
001)
U.H
T
= 0 =
4 5 6 7
2 3 6 7
1 3 5 7
0
0
0
a a a a
a a a a
a a a a
© © © = ¦
¦
© © © =
´
¦
© © © =
¹
¬
4 5 6 7
2 3 6 7
1 3 5 7
a a a a
a a a a
a a a a
= © © ¦
¦
= © ©
´
¦
= © ©
¹
4
2
1
0 0 1 1
0 0 1 1
0 0 1 1
a
a
a
= © © = ¦
¦
= © © =
´
¦
= © © =
¹
¬ U = (1101001)
- Gi¶i m·:
C¸ch 1:
Thùc hiÖn l¹i c¸c phÐp thö nh- bªn ph¸t (VD: S
0
, S
1
, S
2
...)
KÕt qu¶ thu ®- îc: nÕu = 0 ÷ tõ mµ nhËn ®- îc lµ ®óng, nÕu kÕt qu¶ kh¸c 0,
cã lçi, ph¶i söa lçi dùa vµo vÞ trÝ ch÷ m· sai
VD: Tõ m· thu ®- îc : 1011000
PhÐp thö 1: S
0
= a
1
© a
3
©a
5
© a
7
= 1© 1© 0 © 0 = 0
PhÐp thö 2: S
1
= a
2
© a
3
© a
6
© a
7
= 0 © 1© 0 © 0 = 1
PhÐp thö 3: S
2
= a
4
© a
5
© a
6
© a
7
= 1© 0 © 0 © 0 = 1
LËp sè nhÞ ph©n : (S
2
S
1
S
0
)
2
, sau ®ã chuyÓn thµnh thËp ph©n (110)
2
= 6
10
VËy
vÞ trÝ lçi lµ a
6
. Tõ m· ®óng lµ: 1011010
C¸ch 2:
79
Sö dông S = V.H
T
NÕu S = 0 ÷ kh«ng cã lçi
NÕu S = 0 ÷ cã lçi
( )
' ' ' '
1 2 7
... V a a a =
' ' ' '
2 4 5 6 7
' ' ' '
1 2 3 6 7
' ' ' '
0 1 3 6 7
S a a a a
S a a a a
S a a a a
¦ = © © ©
¦
= © © ©
´
¦
= © © ©
¹
S = (S
2
S
1
S
0
)
2
= (X)
10
(X lµ vÞ trÝ lçi cña ch÷ m·)
TiÕt 9. M¹ch ®iÖn thùc hiÖn m· Huffman (7,4)
- Kh©u c¬ b¶n: PhÐp céng module 2 (cæng XOR)
- Quan hÖ logÝc: a © b = a b a b +
Víi m· H (7.4) :
- Khi lËp m· sö dông phÐp céng module 3 bÝt (sö dông cæng XOR 3
®Çu vµo 1 ®Çu ra)
Ký hiÖu:
- Gi¶i m· sö dông phÐp céng module 4 bÝt (sö dông cæng XOR 4 ®Çu
vµo 1 ®Çu ra)
M¹ch lËp m· Hamming (7,4)
¯
3
4
¯
80
M¹ch gi¶i m· Hamming (7,4)
Bµi tËp:
1. VÏ c¸c m¹ch lËp vµ gi¶i m· Hamming (7,4)
2. Cho m¹ch lËp m· lµm viÖc víi 1001, 1100, 0101 vµ m¹ch gi¶i m· víi :
0010011, 0110100, 0100011
81
TiÕt 10. M· vßng söa sai mét lçi
- Nh- îc ®iÓm cña m· hÖ thèng Hamming: do sö dông m¹ch logic tæ hîp, nªn
tèc ®é bÞ h¹n chÕ.
- §Ó b¶o ®¶m tèc ®é: sö dông m· vßng: thñ tôc CRC (Cyclic Redundancy
Control: kiÓm tra (lçi) b»ng ®é d- m· vßng)
- ¸p dông ph- ¬ng ph¸p biÓu diÔn ®a thøc: §¸nh chØ sè ch÷ m· trong tõ
a
l-l
a
l-2
...a
1
a
0
: gi¶m dÇn tõ tr¸i ÷ph¶i, tõ l –1 ÷ 0.
- §Þnh nghÜa m· vßng: Bé m· V gäi lµ m· vßng nÕu: a
l-1
a
l-2
....a
1
a
0
lµ mét tõ m· cña V th× a
l-2
a
l-3
....a
1
a
0
a
l-1
còng lµ mét tõ m· thuéc bé m· V
- ý nghÜa cña ho¸n vÞ vßng:
a
l-1
a
l-2
...a
1
a
0
= f(x) = a
l-1
x
l-1
+ ...a
1
x + a
0
xf (x) = a
l-1
x
l
+ a
l-2
x
l-1
+...+ a
1
x
2
+ a
0
x
NÕu x
l
= 1 = x
0
lµ ho¸n vÞ vßng
x
k+l
= x
k
: hµmcña x tuÇn hoµn víi chu kú l
- C¸c ph- ¬ng ph¸p lËp m· vßng:
C¸c b- íc thùc hiÖn:
1. Tõ tæ hîp bÝt d÷ liÖu, biÕt ®é dµi k l ÷ (tra b¶ng)
VÝ dô: Cho 1010 ÷ k = 4 ÷ l =7
2. Thùc hiÖn biÓu diÔn ®a thøc cho tæ hîp bÝt d÷ liÖu
Q(x): bËc k –1
1010 = Q(x) = x
3
+ x
3. Chän mét ®a thøc P (x) bËc (l –k) gäi lµ ®a thøc sinh
4. Thùc hiÖn nh©n P (x).Q(x) = F (x): bËc l-1 ÷ tõ m· cÇn t×m
Ph©n tÝch: x
l
+ 1: thõa sè nguyªn tè. Sau ®ã chän thõa sè bËc l –k lµm ®a
thøc sinh
VÝ dô: l = 7 ÷ x
7
+1 = (x+1)(x
3
+ x
2
+1)(x
3
+ x+1)
Chän trong trong hai thõa sè bËc 3 lµm ®a thøc sinh P(x)
82
P (x) = x
3
+x
2
+1 hoÆc P(x) = x
3
+x+1
VÝ dô: chän P (x): x
3
+ x
2
+1
F(x) = (x
3
+x
2
+1)(x
3
+x) = x
6
+x
5
+x
4
+x = 1110010: tõ m· cÇn t×m lµm x¸o trén
tæ hîp bÝt d÷ liÖu. M· kh«ng cã tÝnh hÖ thèng.
- M· vßng kh«ng x¸o trén tæ hîp bÝt d÷ liÖu (m· khèi)
B- íc1. Tõ k ÷l
B- íc 2. BiÓu ®a thøc Q(x) : bËc k –1
B- íc 3. Chän P (x) bËc l –k lµ ®a thøc sinh
4. Thùc hiÖn
*
( ) ( )
( ) ( )
( ) ( )
l k
x Q x R x
Q x F x
P x P x
÷
= + = ÷tõ m· cÇn t×m
5. R(x): ®a thøc d- , bËc nhá h¬n l-k
6.
*
. ( ) ( ) ( ). ( ) ( )
l k
x Q x R x Q x P x F x
÷
+ = =
VD: Q(x) = x
3
+ x k = 4
l = 7
x
l-k
Q(x) = x
3
(x
3
+x) = x
6
+x
4
chän P(x) = x
3
+x
2
+ 1
x
6
+x
4
x
3
+x
2
+1
x
5
+x
4
+x
3
x
3
+x
2
+1
x
3
+x
2
1
¬ R(x) =1
¬ F(x) = x
6
+ x
4
+ 1 = 1010 001
khèi Khèi kiÓm tra
d÷ liÖu
NhËn xÐt:
Tõ m· ®óng: F (x) lu«n chia hÕt cho P(x)
NÕu cã lçi phÐp chia sÏ d-
83
Gi¶i m·:
Thu F
*
(x) = 1011001
Thùc hiÖn
*
( )
( )
F x
P x
víi P
(x)
= x
3
+ x
2
+ 1 = 1101
=> R(x) = 101 0 =
Ho¸n vÞ vßng lÇn 1:
3 1 w s = > =
du
Ho¸n vÞ vßng lÇn 2:
e
e 2 1
du
w s = > =
Ho¸n vÞ vßng lÇn 3:
2 1
du
w s = > =
1011001 1101
1101 1100
1100
1101
101
1100110 1101
1101 1001
1110
1101
11
1001101 1101
1101 1111
1001
1101
1000
1101
1011
1101
110
0110011 1101
1101 0100
111
84
Ho¸n vÞ lÇn thø 4
1
du
w s = =
Khi träng l- îng cña sè d- b»ng sè lçi cÇn söa ta thùc hiÖn söa lçi
0011011
1
0011010
Ho¸n vÞ ng- îc:
B- íc 1: 001101
B- íc 2: 100110
B- íc 3: 0100011
B- íc 4: 1010001: tõ m· ®óng.
TiÕt 11.M¹ch ®iÖn thùc hiÖn m· vßng
Víi m· vßng: 2 phÐp c¬ b¶n: nh©n, chia ®a thøc.
1. XÐt m¹ch nh©n đa thức:
- Tæng qu¸t:
( )
0
n
k
l
k
P x a x
=
=
¯
( )
0
m
j
j
j
Q x b x
=
=
¯
0
( ) ( ). ( )
r
i
i
i
F x P x Q x C x
=
= =
¯
- TÝnh c¸c hÖ sè C
i
theo c¸c a
k
, b
j
C«ng thøc: C
i
= k i k
i
k
b a
÷
=
¯
0
0011011 1101
1101 001
1
85
- Gi¶ thiÕt: tõ m·: a
l-1
a
l-2
....a
1
a
0 .
C¸c ch÷ m· trong tõ m· xuÊt hiÖn theo nhÞp
(xung ®ång hå)
nhÞp ch÷ m·
1 a
l-1
2 a
l-2
..... ....
l-1 a
1
l a
0
Kh©u c¬ b¶n: Kh©u trÔ 1 nhÞp (®¬n vÞ)
S¬ ®å tæng qu¸t m¹ch nh©n: P(x) =
0 0
( )
n m
k k j
j
k j
a x Q x b x
= =
=
¯ ¯
m
b .
r m n
c b a =
1 m
b
÷ m
b
1 1 1
.
r m n m
c b a b
÷ ÷ ÷
= +
2 m
b
÷ 1 m
b
÷ m
b
2 2
1 1 2
.
.
r m n
n m m n
c b a
a b b a
÷ ÷
÷ ÷ ÷
= +
+ +
a
k
D
a
k+1
Delay
D
1
D
2
D
n
a
n
=1 a
0
=1
F(x)
Q(x)
a
n-1
=1
…..
86
..........
1
b
0
b
VÝ dô:
3 2
( ) 1 1101 P x x x = + + = ; Q(x) = 1010
1101
1010
11010
11010
1110010 F(x)
Bµi tËp:
LËp m¹ch nh©n víi P
(x)
= x
3
+ x +1 = 1011 vµ cho m¹ch lµm viÖc víi 1010.
D1 D2 D3
a
3
=1 a
1
=0 a
0
=1
F(x)
Q(x)
a
2
=1
D1 D2 D3
a
3
=1 a
1
=1 a
0
=1
F(x)
Q(x)
a
2
=0
87
NhÞp Ra
1 1 1
2 0 1 0
3 1 0 1 0
4 0 1 0 1 1
5 0 1 0 1
6 0 1 1
7 0 0
KiÓm tra b»ng phÐp tÝnh:
1011
1010
10110
10111
1001
2. XÐt m¹ch chia:( ng- îc víi m¹ch nh©n)
P(x) = x
3
+ x +1 = 1011
D1 D2 D3
F(x)
Q(x)
a
0
=1
a
1
=1
a
3
=1
88
- Víi ®Çu vµo 1001110 thu ®- îc ®Çu ra 1010 = Q
(x)
NhÞp Ra
1 1 0
2 0 1 0
3 0 0 1 0
4
( ) 1
1
( ) 1
0
0 1 1
5 1 0 1 0 0
6
( ) 1
1
( ) 1
1
0 1 1
7 0 0 0 0 0
Sau nhÞp 7 tr¹ng th¸i m¹ch ÷0 phÐp chia hÕt kh«ng d-
- Thay thÕ ®Çu vµo: 1101110
B¶ng m« pháng
1
D
2
D
3
D
Nhịp Vào
Vào* Ra Vào* Ra Vào Ra
Ra
1 1 1 0 0 0 0 0 0
2 1 1 1 1 0 0 0 0
3 0 0 1 1 1 1 0 0
4 1
( ) 1
1
0
( ) 1
0
1 1 1 1
5 1
( ) 1
1
0
( ) 1
0 1 1 1 1
89
6 1
( ) 1
1
0
( ) 1
0
1 1 1 1
7 0
( ) 1
0 0
( ) 1
0 1 1 1 1
8 1 1 1
Th- ¬ng Q
(x)
= 1111
Sau nhÞp 7: tr¹ng th¸i m¹ch = 0 phÐp chia kh«ng hÕt R
(x)
= 111: d-
KiÓm tra b»ng phÐp tÝnh:
- VÏ m¹ch chia cho P(x) = x
3
+ x
2
+ 1 = 1101 vµ cho lµm viÖc víi 1100101,
kiÓm tra kÕt qu¶ bằng phÐp tinh.
D1 D2 D3
F(x)
Q(x)
a
0
=1
a
1
=0
a
3
=1 a
2
=1
1101110 1011
1011 1111
1101
1011
1101
1011
1101
1011
1100
1011
111
90
NhÞp Ra
1 1 0
2 1 1 0
3 0 1 1 0
4
( ) 1
0
0
( ) 1
1
1 1
5 1 1 0 0 0
6 0 1 1 0 0
7
( ) 1
1
0
( ) 1
1
1 1
8 0 0 0 0
II. Ph©n tÝch m¹ch ®iÖn cho trong h×nh vÏ
Ra ë vÞ trÝ (1): tõ nhÞp 1 ÷ 7
Ra ë vÞ trÞ (2) : tõ nhÞp 8 ÷ 10
§©y lµ s¬ ®å m¹ch lËp m· vßng theo ph- ¬ng ph¸p kh«ng x¸o trén tæ hîp bit
d÷ liÖu.
91
*
*
. ( ) ( )
( )
( ) ( )
( ) ( ) ( ) ( ). ( )
l k
l k
x Q x R x
Q x
P x P x
F x x Q x R x Q x P x
÷
÷
= +
= + =
Cho m¹ch lµm viÖc víi 1010.
B¶ng m« pháng
1
D
2
D
3
D
Ra
Nhịp Vào
Vào* Ra Vào Ra Vào* Ra 2 1
1 1 1 0 0 0 0 0 0 0
2 0 0 1 1 0 0 0 0 0
3 1 1 0 1 1 1 0 0 0
4 0
( ) 1
0
1 1 0
( ) 1
0
1 1 1
5
( ) 1
0 1 1 1
( ) 1
1
1 1 0
6 0 1 1 1 1 0 0 1
7
( ) 1
0 0 0 1
( ) 1
1
1 1 0
8 1 1 0 0 0 0 0
9 1 1 0 0 0
10 1 1 1
Q
*
(x) = 1101 = x
3
+x
2
+1
Q(x) = 1010 = x
3
+ x
x
3
Q(x) = x
3
(x
3
+ x) = x
6
+x
4
F(x) = Q
*
(x) .P(x) = x
l-k
Q(x) + R(x)
92
Mã chập
1. Tạo m :
- Định nghĩa: Mã chập là một loại mã tuyến tính nhưng nó khác mã khối là k
bit thông tin là yếu tố mà từ mã không những chỉ phụ thuộc vào thời điểm
hiện tại mà nó còn phụ thuộc vào các bit thông tin trước đó:
- Mã này được tạo bởi:
+ Một thanh ghi dịch m trạng thái, có đầura là n , vì vậy nó có n bộ
cộng module 2
+ Mỗi nhịp nó đẩy đi k bit thông tin
Ví dụ 1:
1 1 2 3
2 1 3
s s s
s s
u
u
= © ©
= ©
Giải:
1. Bảng trạng thái 2. Cây mã
Vào Ra
1
s
2
s
3
s
1
u
2
u
0 0 0
1 1 1
0 0 0 0
0 1 1 1
1 0 1 0
93
1 1 0 1
0 0 0 0 0
0 0 1 1 1
0 1 0 1 0
0 1 1 0 1
1 0 0 1 1
1 0 1 0 0
1 1 0 0 1
1 1 1 1 0
3.Giản đồ trạng thái 4. Giản đồ mạng lưới
94
Ví dụ 2:
1 1
2 1 3
3 1 2 3
s
s s
s s s
u
u
u
=
= ©
= © ©
Giải:
1. Bảng trạng thái 2. Cây mã
Vào Ra
1
s
2
s
3
s
1
u
2
u
3
u
0 0 0 0
1 1 1 1
0 0 0 0 0
0 1 1 1 1
1 0 0 0 1
1 1 1 1 0
0 0 0 0 0 0
0 0 1 1 1 1
0 1 0 0 0 1
0 1 1 1 1 0
1 0 0 0 1 1
1 0 1 1 0 0
95
1 1 0 0 1 0
1 1 1 1 0 1
3.Giản đồ trạng thái 4. Giản đồ mạng lưới
96
Chương 4. Phân tích phổ cho tín hiệu tương tự và số
Tiết 1. Chuỗi Fourier và khái niệm phổ rời rạc
1. Tín hiệu s(t): hàm thực của t, xác định trong khoảng (t
0
, t
0
+ T) khai triển
chuỗi:
( )
2
exp
k
k
s t A jk t
T
t
·
=÷·
| |
=
|
\ .
¯
Trong đó
2
exp jk t
T
t | |
|
\ .
=
2 2
osk sin
T
c t j k t
T
t t
+
(1)
Hàm điều hoà phức Hàm điều hoà thực
Tính các hệ số A
k
ta nhân 2 vế của (1) với
2
exp l t
T
t | |
|
\ .
sau đó lấy tích phân
của 2 vế.
0 0
0 0
2 2
( )exp exp ( )
t T t T
k
t t
s t jl t dt j k l t dt
T T
t t
+ +
·
=÷·
| | | |
= +
| |
\ . \ .
¯
í í
- Nếu k + l = 0 · k = -l ( Theo công thức ơrler, tích phân của hàm
sin, và cos của (k+l) chu kỳ thì bằng 0)
- Nếu k + l = 0 · k = -l thì nó khác 0
0
0
1 2
( )exp
t T
k
t
A s t jk t dt
T T
t
+
| |
= ÷
|
\ .
í
(2)
Chuỗi Fourier ở dạng phức:
0
0
2
( ) exp jk t ( )
T
(*)
1 2
( )exp
k
k
t T
k
t
s t A s t T
A s t jk t dt
T T
t
t
·
÷·
+
¹ | |
= = +
| ¦
\ .
¦
`
| |
¦
= ÷
|
¦
\ .
)
¯
í
97
Chuỗi Fourier ở dạng thực:
( )
0
0
0
0
0
0
0
1
0
2 2
( ) osk sin (3)
T
2 2
( ) os k
T
2 2
( ) sin k ( 4)
T
1
( ) la tri trung binh cua s(t)
k k
k
t T
k k k
t
t T
k k k
t
t T
t
s t A A c t b k t
T
a A A s t c t dt
T
b j A A s t t dt
T
A s t dt
T
t t
t
t
·
=
+
÷
+
÷
+
| |
= + +
|
\ .
¹
| |
= + = ¦
|
\ .
¦
¦
¦ | |
= + =
`
|
\ .
¦
¦
¦
=
¦
)
¯
í
í
í
Giá trị trung bình của s(t) : toàn thành phần 1 chiều, dòng 1 chiều (kỹ thuật)
(3), (4) là dạng chuỗi Fourier ở dạng thực I
Từ (3) ta có thể biểu diễn thành
0
1
0 k
1
2
( ) os k
T
2 2
os osk sin sin
T
k k
k
k k
k
s t A C c t
A C c c t k t
T
t
m
t t
m m
·
=
·
=
| |
= + +
|
\ .
| |
= + ÷
|
\ .
¯
¯
(5)
Đồng nhất các hệ số của (5) với (3) ta có
k
k
os
sin
k k
k k
C c a
C b
m
m
= ¦
´
= ÷
¹
¬
( )
0
0
2 2
0
arctg (6)
1
k k k
k
k
k
t T
t
C a b
b
a
A s t dt
T
m
+
¹
¦
= +
¦
¦
¦

`
¦
¦
¦ =
¦
)
í
(5), (6) là chuỗi Fourier ở dạng thực II
98
2. Chuỗi Fourier và khái niệm phổ rời rạc
Các chuỗi F chỉ đúng với t
0
< t < t
0
+ T muỗn nó đúng với mọi t thì cần có
s(t) = s(t + T) (7)
Tức là tín hiệu tuần hoàn với chu kỳ T lúc đó không cần quan tâm đến t, tín
hiệu được biểu diễn theo tần số
Từ (5) ta có biểu diễn phổ (theo tần số) cho tín hiệu:
0
A : thành phần 1 chiều
k = 1: thành phần cơ bản
k = 2, 3, …: sóng hài cấp k
Đặc điểm: Phổ rời rạc (vạch) cách nhau 2I/T ứng với tín hiệu tuần hoàn
chu kỳ T (7)
Phổ (0 s e s · ) theo (5) gọi là phổ thực, nếu theo (1) gọi là phổ phức
Quan hệ thực_ phức:
1
2
k
k
A C
- -
=
Ví dụ: Cho tín hiệu xung vuông, chu kì T, độ rộng t , độ cao (biên độ) h
-k …. -2 -1 0 1 2 …. k
A
0
A
1
m
1
A
2
m
2
A
k
m
k
A
2
-m
2
A
1
-m
1
A
k
m
k A
k
-m
k
e
99
Áp dụng công thức (4)
2
2
0
2
2
1 1 h
A hdt ht
T T T
t
t
t
t
t
÷
÷
= = =
í
2
2
2
2
2 2 2 2 2
. os k t sin sin
2
T
sin
2
k
h k h
a h c dt t k
k
T T k T
T
T
k
T
h
T
k
T
t
t
t
t
t t t
t
t
t
t
t
t
t
t
÷
÷
| |
= = =
|
\ .
| |
|
=
|
|
\ .
í
0
k
b = vì s( t ) = s( -t ): hàn chẵn (không có tín hiệu lẻ). Do đó, từ (3) ta có:
1
sin
2
( ) . 1 2 os
k
k
k
T
s t h c t
T T
k
T
t
t
t t
t
t
·
=


= +



¯
Khi cho hằng số: k=1
1
0
2
0,5
sin
2
2
k
T T
h
A
T
k
a
k
t
t
t
t
= =
= =
=
100
1
2
3
4
5
2
0, 64
0
2 0, 64
0, 21
3 3
0
2 0, 64
0,13
5 5
a
a
a
a
a
t
t
t
= =
=
= ÷ = ÷ = ÷
=
= = =
2 6 10
( ) 0,5 0, 64 os 0, 21 os 0,13 os ...
T T T
s t c t c t c t
t t t
¬ = + ÷ + ÷
Biểu diễn phổ:
2 1
0
1
2
3
4
2 4
0, 25
sin sin
2
4 4
0,5
4 4
2 4 2
0,5 0, 45
2
1
0,32
2 2
0,15
2 3
0
k
T T T
A
k k
a
T
k k
a
a
a
a
t
t t
t
t t
t t
t
t
= = =
=
= =
= = =
= =
= =
=
101
2 2 2
2 4 6
( ) 0, 25 0, 45 os 0,32 os 0,15 os ...
T T T
s t c c c
t t t
= + + + +
Tiết 2. Tích phân Fourier và khái niệm mật độ phổ
(phổ liên tục)
Chuỗi Fourier áp dụng cho s( t ) = s(t + T)
Xét trương hợp s(t) bất kì (không tuần hoàn, biểu thức trên không thỏa mãn)
Coi như tuần hoàn: T ÷·
Xét lim( . )
T
ch F
÷·
Chuỗi Fourier dạng phức:
k=-
2
2
2
( ) exp(jk t)
T
1 2
= s(t)exp(-jk t)
T T
k
k
s t A
A dt
t
t
t
t
·
·
÷
=
¯
í
2
lim
T
d
T
t
e
÷·
=
: Vi phân tần số
2
lim
T
k
T
t
e
÷·
= : Tần số chạy liên tục
( )
1
lim ( )exp(-j t)dt= ( )
2 2
k
T
d
A A s t s d
e
e e e e
t t
·
÷·
÷·
= =
í
Trong đó:
102
( ) ( )
{ }
( ).exp -j t
= F s(t)
S s t dt e e

÷·
=
í
biến đổi thuận Fourier mật độ phổ của s(t)
( )
{ }
1
1
( ) exp(j t)d
2
= ( )
s t S
F S
e e e
e
·
÷·
÷
=
í
biến đổi ngược Fourier S(e)
Ví dụ: mật độ phổ 1 xung vuông (xung đơn)
2
2
2
2
( ) .exp(-j t)
exp(-j t)
exp(-j )-exp(j )
2 2
osx+isinx
osx-isinx
2isinx
sin
2
2 sin
2
2
sin
2
( )
2
ik
ik
S h dt
h
j
h
j
e c
e c
h h
j j
S h
t
t
t
t
e e
e
e
t t
e e
e
t
e
et
t
t
e e
e
t
e
e t
t
e
÷
÷
÷
=
= ÷

=


¦ =
¦
÷
´
= ¦
¹
=
| |
|
| |
= ÷ =
| |
\ .
|
\ .
=
í
103
Tóm tắt:
{ }
{ }
-1
-
( )=F s(t) ( )exp(-j t)dt
1
( )=F S( ) ( )exp(j t)d
2
S s t
s t S
e e
e e e e
t
·
÷·
·
·
=
=
í
í
Tiết 3. Một số cặp biến đổi Fourier rời rạc(
1
F
±
thông dụng)
(
1
DFT
±
: discret Fourier transform)
Số
thứ
tự
{ }
1
( ) ( ) s t F S e
÷
= { } ( ) ( ) S F s t e =
1
+
k k
a s (t)
¯
+
k k
a ( ) S e
¯
2
x: nhân
1 2
( ) ( ) s t s t
*: chập
1 0 2 0 0
( ) ( ) S S d e e e e
·
÷·
÷
í
3
1 0 2 0 0
( ) ( ) s t s t t dt
·
÷·
÷
í 1 2
( ) ( ) S S e e
104
4
'
( )
ds
s t
dt
=
2
''
2
( )
d s
s t
dt
=
( )
( )
n
n
n
d s
s t
dt
=
(1)
( ) ( ) (0) S j S S e e e = = ÷
2 '
(2)
( ) ( ) (0) (0) S S j S S e e e e = ÷ ÷ ÷
( ) ( )
1
( )
( 1)
( ) ( ) (0)
... (0)
n n
n
n
S j S j S
S
e e e e
÷
÷
= ÷ ÷ ÷
÷
5 1
( ) ( ) s t dt s t
÷
=
í ( ) 1
1
( ) ( ) s S s t dt
j
e
e
·
÷
÷·
= +
í
6
( ) t o ( ) 1 s
o
e =
7
1( ) t
1
je
8
.1( ) T T
2
1
e
÷
9
( ) s t t ÷ exp( ) ( ) j S et e ÷
10
2 2
2 ( )
k k T
C A S k
T T
t
= =
(2) ·
1 2
1 0 0 0 2 1 1 1
( ) ( )
( )exp(-j t )dt ( )exp(-j t )dt
S S
s t s t
e e
e e
· ·
÷· ÷·
í í

(4) ÷ (1)
'( ) '( )exp(-j t)dt =S ( )
ds
F s t s t
dt
e e
·
÷·
¦ ¹
= =
´ `
¹ )
í
Đặt
exp(-j t) du=-j .exp(-j t)dt
dv=s'(t)dt v = s(t)
u e e e = ¬
¬
105
(1)
( )
( )
S ( ) ( )exp(-j t) ( )exp(-j t)dt
s
S
s t j s t
e
e e e e
·
·
÷·
÷·
±·
= +
í


( ) s ±· không có ý nghĩa vật lý, kỹ thuật cận dưới –· thay t=0 thời điểm
phát tín hiệu
Áp dụng các tính chất (4), (5):
L
di
U L
dt
=
1
( ) ( )
C
U t i t dt
C
=
í
(4)  { } ( ) ( ) ( ) (0)
L L
U F u t j LI Li e e e = = ÷

Tuân theo định luật Ôm (ảo)
(5) 
{ }
0
1 1
( ) ( ) ( ) ( )
1
( ) (0)
C C
C
U F u t I i t dt
j C C
I U
j C
e e
e
e
e
÷·
= = +
= +
í

Tuân theo định luật Ôm (ảo)
(6) Mật độ phổ xung đơn vị (xung Dirac)
0 0
( )
0
t
t
t
o
= ¦
=
´
· =
¹
( ) 1 t dt o
·
÷·
=
í
: diện tích xung
106
{ } ( ) ( ) ( )exp( ) 1 s F t t j t dt
o
e o o e
·
÷·
= = ÷ =
í
7)Hàm đơn vị
0 0
1( )
1 0
t
t
t
< ¦
=
´
>
¹
Quan hệ với ( ) : 1( ) ( ) t t t dt o o =
í
8) Hàm
0 0
( ) 1( ).
0
t
s t t t
t t
< ¦
= =
´
>
¹
Hàm đóng mạch ở t = 0
107
{ }
2
( ) .1( ) 1( )
1
.1( )
s t t t t dt
F t t
e
= =
= ÷
í
9)Tính mật độ phổ của hàm trễ
{ }



1 1
1
dt
t
( ) ( )
( ) ( ) ( )exp(-j t )dt
t
s t s t
S F s t s t
t
t
t
t
e t t e
·
÷· +
= ÷
= ÷ = ÷
í
Đặt
1
1
1
t t
t t
dt dt
t
t
= ÷ ¦
¦
= +
´
¦
=
¹
1 1 1
( )
( ) ( )exp(-j t )dt .exp(-j )
S
S s t
o
e
e e et
·
÷·
=
í

(10) Tính phổ rời rạc (tín hiệu tuần hoàn) từ mật độ phổ 1 chu kỳ.
Biểu thức 1 chu kì của s(t)= s(t+T)
{ }
2
2
T
s(t) -
2 2
s(t)=
0
2
( ) ( )exp(-j t)dt
T
T
T
T
t
T
t
F s t s t e
÷
¦
s <
¦
¦
´
¦
>
¦
¹
=
í
So sánh với chuỗi Fourier

2
2
1 2
( ) exp(-jk t )dt
T
T
k
T
A s t
T
t
÷
=
í
1 2
T
S k
T T
t | |
=
|
\ .
108
2 2
2
k k T
C A S k
T T
t | |
= =
|
\ .
{ } ( ) ( )
2
2
( ) .ex p -j t ( )
T
T T
T
F s t s t d t S e e
÷
= =
í
109
Chương 5: Các hệ thống xử lý tín hiệu tương tự và số
Tiết 1. Hệ thống xử lý tín hiệu tương tự
- Tính y(t), khi biết x(t), cho hệ thống:
Hàmđược tính: chọn tín hiệu vào x(t) dạng đặc biệt:
0 0
( )
0
t
t
t
o
= ¦
=
´
· =
¹
xung đơn vị
( ) 1 t dt o

÷·
=
í
Đáp ứng của hệ thống đối với ( ) : ( ) t h t o : đáp ứng xung.
- Đặc điểm của xung ( ) t o :
( ) ( ) ( ) x t x t t o = -
Một tín hiệu x(t) bất kỳ là phép toán chập (*) của chính nó với ( ) t o
0
( ) ( ) ( )
( )
t
x t x t d
x t t
t
t o t t
t

÷·
= ¦
= ÷ =
´
=
¹
í
h(t): hàm đặc tính theo thời gian.
Áp dụng:
1
F
±
Mạch điện tử
Tín hiệu ra (đáp
ứng)
Tín hiệu vào
(tác động)
y(t) ( ) ( ) x t t o = Hệ thống xử lý
tín hiệu
( ) ( ) ( ) y t x t h t = -
( ) H e
( ) ( ). ( ) Y H X e e e = ( ) X e
( ) ( ) ( ) x t x t t o = - Hệ thống xử
lý tín hiệu
110
{ }
{ }
{ }
( ) ( )
( ) ( )
( ) ( )
X F x t
H F h t
Y F y t
e
e
e
= ¦
¦
=
´
¦
=
¹
( )
( ) ( ) ( ) ( )
( )
Y
Y H X H
X
e
e e e e
e
= × ÷ = :hàm truyền.
Tiết 2. Hệ thống xử lý tín hiệu rời rạc (HTRR)
Xung đơn vị rời rạc:
0 0
( )
1 0
k
t k t
k
t
k
o o
÷ A
= ¦
= =
´
=
¹
Áp dụng
1
F
±
rời rạc hóa
( ) ( ) x k t x t A =
1
( )
k
t
y k t y
A =
A =
x(t) Hệ thống
rời rạc
1
K
2
K
1
K đóng mở
theo nhịp t A
2
K : đồng
chỉnh với
1
K
k i k i
i
y x h

÷
=÷·
=
¯ : Đây là
phép nhân chập
k k
x h -
( )
k
y h k = : đáp ứng
xung rời rạc
k k
x o =
Hệ thống
rời rạc
k i k i
i
x xo

÷
=÷·
=
¯
111
+
-
( ) ( ) e x p ( -j t ) d t
t k t
X x t e e
·
·
÷ A
=
í
1
e x p ( j )
( ) e x p ( - j t ) t
( ) ( )
k
k
k
k
t
z
x k t
x z X z a
e
e
+ ·
= ÷ ·
+ ·
÷
= ÷ ·
A =
=
÷ A A A
= =
¯
¯
(a): gọi là biến đổi Z
{ } ( )
k
k k
k
X z Z x x z
·
÷
=÷·
= =
¯
{ } ( )
k
k k
k
H z Z h h z
·
÷
= ÷·
= =
¯
: hàm truyền rời rạc
{ } ( )
k
k k
k
y z Z y y z
·
÷
=÷·
= =
¯
Ý nghĩa của
1
Z
÷
:
1 2
0 1 2
( ) ... ...
k k
k k
k
X z x z x x z x z x z
·
÷ ÷ ÷ ÷
= ÷·
= = + + + + +
¯
1
Z
÷
: Biểu thị trễ 1 nhịp: trễ đơn vị
Y(z) = H(z).X(z) X(z)
HTRR
H(z)
112
Tiết 3. Tổng hợp cấu trúc HTRR theo hàm truyền H(z)
1. H(z) đa thức:
0
( )
n
k
k
k
H z h z
÷
=
=
¯
đáp ứng xung hữu hạn (n <· )
- Mạch nhân Y(z)=H(z).X(z)
Ví dụ:
1 2
0 1 2
1 2 3
0 1 2 3
5
0
( )
( )
( )
k
k
k
X z x x z x z
H z h h z h z h z
Y z y z
÷ ÷
÷ ÷ ÷
÷
=
= + +
= + + +
=
¯
113
2. Hệ thống đáp ứng xung vô hạn (IIR)
0
( )
k
k
k
H z h z
·
÷
=
=
¯

chuỗi hội tụ: lim hữu hạn (hướng về phân thức)
Ví dụ: rời rạc hóa hàm đơn vị:
1( ) 1( )
0 0
1( )
1 0
t k t
t k
k
k
k
÷ A
=
< ¦
=
´
>
¹
{ }
0
1( )
k
k
Z k z
·
÷
=
=
¯
hội tụ
1 2
1 ... z z
÷ ÷
= + + + cấp số nhân công bội
1
z
÷
1
1 1
1
1 1
lim
1 1
N
N
z
z
z z ÷
÷
÷ ÷
÷·
<
÷
= =
÷ ÷
Hệ thống IIR:
0
1
( )
( )
( )
1
n
k
k
k
m
i
i
i
a z
N z
H z n m
D z
b z
÷
=
÷
=
= = <
+
¯
¯
0
( )
( )
( )
j
j
j
p
l
l
l
y z
Y z
H z
X z
x z
÷
¬
÷
=
= =
¯
¯
Đồng nhất 2 H(z) với nhau ta có
1 0 0
1
p m n
j i k l
j i k l
j i k l
y z b z a z x z
÷ ÷ ÷ ÷
¬ = = =

+ =


¯ ¯ ¯ ¯
Số hạng bậc k của đáp ứng Y(z)
114
1 0
0 1
k k
k i k i l k l
i l
k k
k l k l k i i
l i
y y b a x
y a x y b
÷ ÷
= =
÷ ÷
= =
+ =
= ÷
¯ ¯
¯ ¯
Ví dụ:
1 2
1 2 3
1 2
( )
1 2 3
z z
H z
z z z
÷ ÷
÷ ÷ ÷
+ ÷
=
÷ + ÷
1 2 3
( )
1 2 0, 5
k
x z z z
÷ ÷ ÷
= + ÷ +
( )
( )
( )
Y z
H z
X z
=
1 2 1 2
0 1 2
1 2 3 1 2 3
1 2 ...
1 2 3 1 2 0, 5
z z y y z y z
z z z z z z
÷ ÷ ÷ ÷
÷ ÷ ÷ ÷ ÷ ÷
+ ÷ + + +
· =
÷ + ÷ + ÷ +
·
1 2 3 1 2 1 2 1 2 3
0 1 2
(1 2 3 )( ...) (1 2 )(1 2 0,5 ) z z z y yz y z z z z z z
÷ ÷ ÷ ÷ ÷ ÷ ÷ ÷ ÷ ÷
÷ + ÷ + + + = + + + ÷ +
0 0 0
1 y x a = =
1 1 1 1
0 1
1
.2 2 1
3 2 5
y z y z z z
y
÷ ÷ ÷ ÷
÷ + = +
= + =
115
Theo lý thuyết
1 0 1 1 0 1 0
2 0 2 1 1 2 0 1 1 2 0
3 0 3 1 2 2 1 3 0 1 2 2 1 3 0
4 0 4 1 3 2 2 3 1 4 0 1 3 2 2 3 1 4 0
2 1 1 5
1 2 2 10 1 8
0,5 1 4 16 5 3 9,5
y a x a x b y
y a x a x a x b y b y
y a x a x a x a x b y b y b y
y a x a x a x a x a x b y b y b y b y
= + ÷ = + + =
= + + ÷ ÷ = ÷ + ÷ + ÷ =
= + + + ÷ ÷ ÷ = ÷ ÷ + ÷ + =
= + + + + ÷ ÷ ÷ ÷
Nhận xét:
Với hệ thống IIR: đáp ứng
k
y
(ở thời điểm t = kAt) không chỉ phụ thuộc vào các tín hiệu vào ở cùng thời
điểm và các thời điểm trước
( )
0,1,2...
k l
l
x
÷
=
mà còn phụ thuộc các tín hiệu ra ở
các thời điểm khác
( )
0,1,2...
k i
i
y
÷
=
:cấu trúc có vòng phản hồi
0
k
l k l
l
a x
÷
=
¯
gọi là hệ
thống đệ quy.
Sơ đồ cấu trúc: Dạng chuẩn 1
0
k
l k l
l
a x
÷
=
¯
k
k k-l
l=0 0
a x -
k
k i k i
i
Y b y
÷
=
=
¯ ¯
116
Sắp xếp lại:
Tiết 4. Các dạng cấu trúc song song và nối tầng
Nhận xét về sơ đồ cấu trúc dạng chuẩn.
Có quá nhiều vòng phản hồi: m vòng (m: bậc của mẫu thức) nên dễ mất ổn
định. Hạn chế số vòng phản hồi.
m = 1: Khâu bậc 1, m = 2: Khâu bậc 2 nối song song hoặc nối tiếp
1. Cấu trúc song song:
0
0
( )
( )
( )
1
n
k
k
k
m
i
i
i
a z
N z
H z
D z
b z
÷
=
÷
=
= =
+
¯
¯
Giải phương trình:
1
( ) 1 0
m
i
i
i
D z b z
÷
=
= + =
¯
(m nghiệm được gọi là các điểm cực p
i
)
( )
1
( )
m
m
i
i
D z z z p
=

= H ÷


Phân tích H(z) ta có phân thức tối giản:
117
1
1
( )
1
m
i
i i
A
H z
p z
÷
=
=
÷
¯
Xét hai trường hợp:
i
p thực:
1
1
i
i
A
p z
÷
÷
khâu bậc 1
i
p phức: cặp liên hiệp
*
1 * 1
1 1
i i
i i
A A
p z p z
÷ ÷
+
÷ ÷
khâu bậc 2
Cấu trúc song song:
0
1
1
0
( )
1
1
n
k
k m
k i
m
i i
i
i
i
a z
A
H z
p z
b z
÷
=
÷
÷ =
=
= =
÷
+
¯
¯
¯
Ví dụ:
( ) ( ) ( ) ( )
1
1 2 1 2
1 1 2 1 1 2
1
1 1 2
12
1
2
1 2 1 2
( )
1 2 2 1 1 2 2 1
1 2 2 1
j
P
P
z z z z
H z
z z z z z z
A B Cz
z z z
÷ ÷ ÷ ÷
÷ ÷ ÷ ÷ ÷ ÷
÷
÷ ÷ ÷
±
=
+ ÷ + ÷
= = ÷ =
+ ÷ + ÷ + ÷ +
+
= +
+ ÷ +
 
Giải ra ta được: 0.4; 1.8; 1.6 A B C = = ÷ =
2
m l
r
÷
= khâu
bậc 2
( ) Y z
( ) X z
11
H
1l
H
21
H
2r
H
l khâu bậc 1
118
Cấu trúc nối tầng
0
0
( )
1
n
k
k
k
m
i
i
i
a z
H z
b z
÷
=
÷
=
=
+
¯
¯
: Dạng chuẩn
Cấu trúc nối tầng:
Giải N(z) = 0,
0
0
n
k
k
k
a z
÷
=
=
¯
nghiệm là các điểm không q
k
Ví dụ:
( ) ( ) ( ) ( )
1 2 1 2
1 1 2 1 1 2
1
1 1 2
1 1
2
1 2 0.5 0.5
( )
1 2 2 1 1 1 0.5
1 1 0.5
i
i
P j
P
z z z z
H z
z z z z z z
A B Cz
z z z
÷ ÷ ÷ ÷
÷ ÷ ÷ ÷ ÷ ÷
÷
÷ ÷ ÷
= ±
=
+ ÷ + ÷
= = ÷ =
+ ÷ + ÷ + ÷ +
+
= ÷ +

+ ÷ +

 
Giải ra ta được: 0.4; 0.9; 0.8 A B C = ÷ = = ÷
1
1 1 2
0, 4 0, 9 0, 8
( )
1 1 0.5
z
H z
z z z
÷
÷ ÷ ÷
÷ +
= ÷ +

+ ÷ +

( ) Y z
( ) X z
1
0.4
( )
1
H z
z
÷
=
+
1
1 2
1.8 1.6
( )
2 2 1
z
H z
z z
÷
÷ ÷
÷ +
=
÷ +
119
( ) ( )
1 2 1 2 1 1
( ) 0.5 0.5 0.5 1 2 0.5(1 )(1 2 ) N z z z z z z z
÷ ÷ ÷ ÷ ÷ ÷
= ÷ ÷ = ÷ + = ÷ +
( )( ) ( ) ( )
1 2
1 1 1 1
1 1 2 1 1 2
0.5(1 )(1 2 ) 0.5(1 ) 1 2
( )
1 1 0.5 1 1 1 0.5
H H
z z z z
H z
z z z z z z
÷ ÷ ÷ ÷
÷ ÷ ÷ ÷ ÷ ÷
÷ ÷ + ÷ ÷ +
= = ÷
+ ÷ + ÷ + ÷ +
 
Tóm tắt:
Dạng chuẩn : m vòng phản hồi
Song song:
( )
1
1
1
m
i
i
A
H z
piZ
÷
=
=
÷
¯
pi thực: bậc 1
pi phức: bậc 2
Nối tầng:
( )
1
n
i
i
H z H
=
=
I
2
( ) H X z
1
( ) H X z
( ) Y z
( ) X z
1 1
0.4
( )
1
H z
z
÷
=
+
1
2 1 2
0.9 0.8
( )
1 0.5
z
H z
z z
÷
÷ ÷
÷
=
÷ +
X(z)
( )
1
1
1
0.5(1 )
1
z
H
z
÷
÷
÷ ÷
= ÷
+ ( )
1
2
1 2
1 2
1 1 0.5
z
H
z z
÷
÷ ÷
+
=
÷ + ÷
1
( ) H z 2
( ) H z
Y(z)
120
Tiết 5. Các sơ đồ cấu trúc khâu bậc 1,2
1. Sơ đồ cấu trúc khâu bậc 1:
1 1
1 2
1 1
2 1
2 1
1
1
1
Y X
Y X aY
aZ
Y Y Z Z
Y X
aZ
÷
÷ ÷
÷
¦
=
¦
= + ¦
÷ ¦
¬
´ ´
=
¹ ¦
=
¦ ÷ ¹
2. Sơ đồ cấu trúc khâu bậc 2:
1 1 2
1 2
1 1 2 2 3
1
1
2 1 2 1 2
1 2
1 2
3 2 1 2
3 1 2
1 2
1
1
1
1
Y X
a Z a Z
Y X a Y a Y
Z
Y Y Z Y X
a Z a Z
Y Y Z Y Z
Z
Y X
a Z a Z
÷ ÷
÷
÷
÷ ÷
÷ ÷
÷
÷ ÷
¦
=
¦
÷ ÷
¦
= + + ¦
¦
¦ ¦
= ¬ =
´ ´
÷ ÷
¦ ¦
= =
¹
¦
= ¦
÷ ÷ ¦
¹
a
( ) X Z 1
Z
÷
1
Y
2
Y
2
a
1
Y
1
a
( ) X Z
1
Z
÷
2
Y
1
Z
÷
3
Y
121

Sign up to vote on this title
UsefulNot useful