dr Lamija TANOVIC - dr Nenad TANOVIC

FIZIKA
MEHANIKA - OSCILACIJE - TALASI
III izdanje
"SVJETLOST"
Zavod za udzbenike i nastavna sredstva,
Sarajevo, 1990.
Odgovom;
dT NADA ABASBEOOV\('
RCCCfl1.Cn/i
dr STJEPAN MARK:' ,
dr JOSIl' HRANA "r "";>!, MasinsKog Ii 5.1mj('VII
, pw,esor 1 tlrodwl-malen1Mirkog flli.uheta u Saf:J.jevll
Lektor
UIUANA CJKOTA
urarh'()
MtTHAMED KAPFTAN(!Vll:'
Naslovoa stnm<l
IvreA (AVAR
Tchnitki lIrcJ"ik
MILORi\D BABlt"
KOTekl",
BRANISLA\'A VARr(/l,I(
l>:dajt; SF hd',,-aik'_ '!L,,' ,'c_ ':",<",<",_
(hreklnr: S-A,VOZ.lRO.lFV1{ - "1',-, , " "
Zilvor] "a i n"sWV"a ,,;:;,!-;tv.]
2',1\ iz(bvaca
ABDtiSELAM ROSTEj\,jp
Tinoz J non primjenb
Za
ASII,-! POLIMAC
SADR2Aj
PREDGOVOR ..
UVOD
Klasicne grane fizike., _ ............. , ........ "., .... _ ... _
hioderne grane fizike
Veza fizike sa drugim naukama
lnternacionalni sistem jedinica ............ .
1. KINEMA lTKA
1.1. Mehanicko kretanje, Definidja kinematickih veliCina ..
1.2. Brzina .......... .. __ ..... _.
1.3. Uhrzanje ..............•....... _ .... .
104. Pra\tolinijsko kretanje , ........................ .
1.5. Krivolinijsko kretimje . . , .. _ . _ . _ .... ' .
1.6. Princip relativnosti. Galiiejeve transformacije ... .
1. 7. Racunski primjeti ' ........ '. ' ..... < ••••••••••••• '
2. DINAMIKA MATERIJALNE TACKE
2.1. lJvod,j ... > •••••• __ •• _ •••• _.. • ••••••••••••••••••••
2.2. Njutnovi zakoni mehanike ............. _ ........ _
2.3. Zakon odrianja koliCine kretanja ...... ", ........ .
204. Primjeri razlicitih sila koje se izucavaju u mehanid
2.4.1. Sila gravitacije i tezina •.............. _ ... .
2.4.2. Elasticne »iIe.. '.' _. _, ..........• , .. _ ... _ .....
2.4.3. Sila trenja .. ' ...... ' .... , .......... _ .
2.4.4_ SHe kad krivolinijskog kretanja " ......... .
2.4.5. Inercijalne sile .... _ ... , ..................... .
2.5. Rad, snaga i energija _ ....... , ........ _ , , . _ , .............. .
2.5.1. Mehanicki rad .........•.......... , ..... _ ............ .
2.5.2. Snaga, .. , ....... .' .......... _ .. _ .......... _ ............ ,
2.5.3. Jedinice za rad i snagu . _ ..••.......
2.5.4. Energija.... . .... "' ..... _,...... . ......... _ ......... _
2.5.5. Veza izmedu kinetiCke i potencijalne energije. Zakon 0 odrianjJ1 energije
2.5,6. Sudar dva tijela .... ' ... ,.
2.6. Racunski primjt;ri ...•..........................
3. DINAMIKA KR1JTOG TlJEU
3.1. Uvod ... , .. , .. , .........•.................•....................
3.2. Centar mase sistema materijalnih tacaka, Kretanje centra mase '" _ ....
3.3. Momen. sile .. _ •..... _ ...•......... _ •..... , .......•...•... _. _ ...•.
3.4. M'oment inercije ....•..........•...........•. _ .. _ ............ - ... .
3.5. Teorema 0 paralelnim osama. Stajnerova teorefia ...... _ ................ ' ... .
3.60 Moment kaliCine kretanja ............................... , ......... _ ... _ ..
3.7. Rad, snaga i energija kod rotacije ..... _." _ ..... _, ............. _ ...... .
3.8. Racunski primjeri ..• , ..•..•..........•..... , ..................... _ .... .
4. GRAVlT ACljA
4.1. Uvad ....... _ ...•..•.................... _.' ..... ' .. _ ............•.. _ ... .
4.2. Zakon gravitacije •..••..... , ...•..•..... _ ..•.......•...................
Strana
5
7
7
7
8
9
13
14
15
17
20
26
28
46
46
49
5 1
51
5'
52
54
54
56
5.6.
58
58
59
61
64
66
81
82
84
86
88
89
90
92
103
104
3
Strana
4.3. Inercijalna i gravitaciona lRasa ................................... 0..... 106
404. Gruvirudona potencijalna energija .•........•....•........•...••.. "..... 107
4.5. Ener-gija kod orbitalnog kretauja ..................................... ".. 108
4.6. Gravilacionopolje ................ , ......... , ........................... 111
4.7. Racunski prinljeri .......•............ , ................ >................ 112
5. OSCILATORNO K.RETANJE
5.1, Uvod ...... ,................. , ................................... .
5,2. Eiastiena svojstva tijda. Hukov .. .akon ., , ........ , ....•....... , .. .
5.3. lV10dei 111elmnickog oscitawra.............. . ........ , ........ .
5.4. Hiollmonijsk" oscilaciit ....... < • • • • • • • • ••••••••••••••• , ••
5.5. Energija hannonij"kw; oscitatora ... ,.' ...•. , ......•..
. 5,6. klutno. . . .. " . . . . . . . . .•....•..
5.7. .Fizicko klamu ...•......... > .. • • • .t . ... .
5.8. lunnonij{;kih oscilacija .............. .
5.9. oscilacije. . , ................ .
5.10_ oH:iiacijc
5.1 L p,itujeri
6. L FruniroJ.njc wi<;.sa \1 elasllcl1uj sredini
6.L B[zinn hmgittHlinaloog talasa U ","vrslOj siplei
6.3. BI.o[na trum;\,crzalnog tulut;a u zut.egnutoj tici .
GA. l';ttu,,;U i"·[;WCHlli
6.S Enelgij'J. talasa
6.6. SUP'.!l:PO;cl(;(ja Intcrferendja
6.7. Rdkksija tala,;\>
6.8. Stojc(-; la1a5i .
6.9, Grupn,,t i fazna br.lina ...
[dO. Dopkrv' efeklH
{,;, I I .. . R((Cun;;ki primjeri
70 ELEtvlENTI lU"\LATI\"ISTICKE MEHA1"'l:fKE
7. L Bi<:in:t i zakon sabiranja brzina
7.2. Osm,'d'J.i postuhni :;p<o:cijalnc teorije re1ativnosti
7.3. zakon ;,abiranja brzina ..
"] A. LorCW:.'LlVC u:mst"ormacije .•.••...
7.5. f'oslitdt{:c Lorencovih transformacija
7.6. Ekmcm,; rclativisticke dinamike
7.7. I1Jlkdu i klasicne mehanike ....
7.g. Ra{;unskj pr:m.jeri
8. HIDROMEl-J.,\.NIKA
8.1. Uvod,
4
S ,2. Hidro:mnika ..
8_2.1.. Spccificni
82.2. f.'rili::;ak li rnirnoj teCnosti.
;;:.2,1 (Arhimedu\' z<lkon).
8,2.'1. t.'ljkc'()v( jdnaCine za mimi flui.d
.'Lt Hicl.roJinamika .. < ••••••• ,.,
$.3.1. Uvod ..
8.3,2, Jt::jna2in;.' k.ontinuiteta
8.3.3. UernuEJcva jednacina
83."1. Primjcna Bernulijeve jetinaCine ,.
8.3.5. Viskozt\ust
X.3.6. I,amlnarth) i turbulcntno krclanjc [juiJa, Otpor sreJine. Stoksov zako{l
8.4. Racun' ki primjeri
115
1J5
1I6
117
119
120
121
If)
129
131
l3.5
157
159
160.
162
164
165
167
162
170
171
173
176
178
178
180
182
184
187
188
191
192
1.92
194
196
197
199
199
200
201
204
210
212
216
PREDGOVOR
Ovaj udzbenik napisan je, prethodno, kao skripta iz OpSce jizikc £ to tako do,
prati program predmeta FIZIKA 1 koit' se slusa na fakulrcltl U
Sarajevu u prvom semestru. FIZIKA 1 kao predmct zajednickih o.snova na ETF-u:,
a u saglasrwsti sa karakterom procesa kofe is,crazuje, ima dpoSlruk,: eiij .. j)tVO, da
o
objasni stlslillu prirodnih pojava i ni£hove zakone i drugo, da naucno za.mltJe i ooiasni
mogucl1osri da se u praksi iskorisce prouceni prirodni zako11i.
Da bi Sf oSl/IJarili pomenuti u okviru programa .F 1.2'1 KE J predajE se <]
strukcuri malerije, 0 objektivnom karakuru prirodnih zakona i fomwtn,l. hreranja
time se potvrduju osnovne poslavke materijalisrieke dijaleklike, mcduwbni
odnosi oblika kretcmja mate'rije sa slanovisca savremenog shvatanja 0 jcdinsc'l-'fHosr,'
zakona 0 odrzanju maLCrije i energije. Pr£ izucavaniu osno'lmih f/zihalnih
koriste Se i f£zikalno tumace neke ad osnovnih postavki dtfercnclJalnog £ in[cgi'J.lno!.?
raeuna, razraduiu pojmov£ interakdje tijela koji su himi' za razunuj"C'iJalIj,! jWhi,wlcr;·"
talnih :zakona iz elektrotehnt'ke (pojam elekcricnog i magnernog .polja) !wo i principi
konverzije energijc koji se detaljno t"zucavaju na spccijalistickim dlj'el<r.;ima swdija
na ETF-u,
Dakle, osnovna namjera ovog kursa oPSte Jizike jeste da studentima elektrocehnik.:
ih' tehnike uapste, razJasni osnovne principe koji su sadrzani u fizici, njiliovf posljc-
dice i ogranicenja. Takode cemo, u izlozenoj materiji, nastojau' da se shvati, objasni
i dokaze da je, na primjer, isti f£zikalni uzrok prisutan kod nastanka munjc i kod
))slvaranja') slike na ekranu televizora, £/i, pak) da je "sda" koja drlii Zemlju U orbiri
oko Sunca odgovorna i za to da se kamen, baeen uvis, vraca na do.
Ne pretendujuCi da kazemo bilo Sta novo iz oblasti opste Jizikc, S obzirom da se
neIlO novo U OVO) oblasti, kaja je najveiim dijelom stara nekoliko seorina godina) i ne
moze reCi} pokusalz' smo da to t'skazemo na neSto malo drugaC£ji 11.aC£n, da poglcwlja
iz opsce j£zike 'treriramo koncizniJe £ da ih obogatt'mo nekolicinom dcwljno uraJmih
raczmskih primjera kako bt: studenti efikasnije savladal£ prograinom studiJa pn:dvi-
dena gradivo.
Radeii ovaj udibem'k, korislil£ smo Czlav niz udzbenika iz opste fiz£7u) a t(l,tJll1
shi pr£mjeri predstavljaju najveeim dijelom zadatke koje su studenti ElchrY(ucJmi{/.;'iJg
fakulceta u Sarajevu radt'li na pismenim ispitima iz FIZIKE 1 u posljednjih 5 goaina.
Auton'
5
UVOD
Rijec jizika je nastala od grckog izraza fysis koji znaci priroda, pa bi,
dosljedno tome, fizika trebala da bude nauka koja istrazuie sve prirodne fenomene.
Sve do 19. stoljeca fizika je prihvatana U ovom sifokom smislu i nazivana "pri-
rodna fiiozofija", Medutim, od 19, stoljeca, fizika se koncentrisala na izuCavanje
ogranicenog hroja fenomena definisanih kao II kojima se priroda supstanci,
koje ucestvuju u njima, ne niijenja, Vremenom je i ova definicija fizike napustena
i prihvacen je sid j fundamentalniji koncept, u skladu s kojim kazemo da je fizika
l1auka koja istrazuje komponente marcrije i njihove interakcije.
Preciznije, predmet fizike jeste tumacenje fenomena, proccsa i dogadaja od
svijeta najsitnijih dijcIova matedie do svijeta kosmickih dimenzija, ali tako da se
to tumacenie zasniw na reiarivno malom broju osnovnih principa koji obuhvataju
mnostvo fen omena, iskazujuCi sve to matematickim jezikom.
Klasicne grane fizike
Radoznaiost U odnosu na prirodu koja ga okruzuje je hila prvi poticaj Covjeku
da pacne da shvata svijet oko sebe, da istrazuje uzroke pojava, da uOCava zakoni-
tosti, da prilagodava okofinu sebi i sebe sviletu koji ga okruzuje.
Dugo su jedini izvor informacija 0 tom svijctu bila jedino covjekova cula.
Zbog toga su i fenomeni, koje su ljudi istrazivali
r
bili klasifikovani prem,a tUinoj
registraciji pojava.
Rako je direktnom opazanju kretanje najcdCi i najlakse liocljiv fenomen, naj-
prije se razviIa mehanika kao nauka 0 kretanju. Ostale nauke, opredijeljene drugim
cuIima (akustika -sluhom, optika -- vidom, kalorika j- termodinamika-opipom)) raz-
vijale su sc kao samostalne nauke. Elektromagnetizam, koji se direktno nije mogao
podvesti nj pod jedno culno opaz.anje, nije se ni pojavio kao organizovana grana
nauke sve do 19. stoljeea.
Medutim. krajem 19. i pocetkom 20. stoljeca, u fizici se desava velika "revo-
lucija" koja je modifikovala i nacin giedanja i metode kojima su se istraiivali fizi-
kalni fenomeni. Niz istih fenomena, koji su uoceni i u klasicnim granama fizike,
u elektromagnetizmu i u novim granama fizike, stvorili s1.1 i novi tip razmisljan;a
koji tretira fizikaine zakonitosti i pojavc na unificiran nacin.
A10derne grane fizike
Fizika je u 20, vijek usia sa mnogo novosti: Majkeisonovi (Michaelson)
eksperimenti su doveli do speczj'alne tcor£je relativrwsci, Ajnstajn (Einstein)
stvara OPSlU relativnosf kao novu sliku graviracije, a Plank (Planck) postavlja
7
temelje kvantne mehanike, Ajnstajnova specijaina i opsta relativnost su vee na
svom pocetku skoro potpuno zaokrufene1 i dal;ni rad u ovoj oblasti vdi se, uglav-
nom, na njihovoj eksperimentalno; potvrdi. Kvantna mehanika se razvija tokom
prvih tridesetak godina ovog stoljeca i poprima potpuno zaokruzenu sliku na nere-
lativistickom nivou. Medutim, logicki potpuno ob!ikovana relativisticka teorija
mikroskopskih fenomena nije ni do danas napravljena, pa su to osnovni spoz-
najni prostori fizike danas. Ove tri osnovne grane, razvijene tokom o\'og stoljeea,
testo se naziYaju modema jizika. Dakle, moderna fizika izucava osnovne feno-
mene u mikrosyijetu, te pro-storno-vremensku i strukturnu \'em sa gravitacio-
nirn i drugim medudjelovanjima.
Unificirana prezentacija fizike zahtijey;), preispitivanje fizike Sa stanoviSta no-
vih saznanja m?derne fizike, a podjela fizike na klasicnu i modernu, U osnovi,
nerna opravdan)a. Uvijek ce bid moderne fizike u smislu savremene fizike ko;a
se razvija i ona ce u s\'akom momentu zahtijcyati reviziju ranijih ideja i principa.
SlijedeCi klasicnu podje1u fizike U O\'Orn udzbeniku) koliko je to
radi pedagoskog pristupa, mi cerno i ovdjc tretirati fiziku kao ejelinu i
je na logiC-an i konzistentan nacin nagiasavajuci zakone odrZanja, kono..:ept polja,
talasa, interakcije i atomsku strukturu matcrije.
Veza Jizike sa drugim naukama
Zidmo u vremenu ubrzanog tehnoloskog raz\·oja. Skoro syaki iivo(;J,
u savremenom svijetu je pod uticajem nase tehnoloske okoline, KtllllUnika(i!c,
transport, zanatstvo, rudarstvo, razlicite industrijskc granc) meJidna,
vreda syima njiniu dominiraju metode, aparature i masine koje su raul!;.!t tdl.-
noloskog napretka. OSnO\',l tehnologije je nauka. Bas·kao sto jc ncnpht;Jn!J iZUC;lYo1ti
istoriju da bi Se shvatilo kJ.ko je s\'ijet dosuo do svog saciasnjcg stanji\, taRn Ie
vazno da se nauee oSlllwni principi u nauci cia hi se sh\'utilu uhlga tdmnloV;ijc u
modcrnom drustvu.
Centralno mjesto meL1u prirodnim naukama ima fizika. To vel: slijeJi i iz
kratkog opisa njenog predmcta istruzivanj;l jer smo rckli da fizika izui;;ava I,IS!lm'ne
komponente materijc i njiho\'c mcuusohnc intcrakcije. M.oJcrna inzcnicrska praksa
i istraziyanja bi bili ncmoguCi bcz razumijevanja funJamcl1\alnih idda prin)Jnih
nauka, a naroCito fizike.
Ne sarno sto obczhjcduje osno\'ni idcjni i tcorctski okvir na kojcm n-;nivaju
druge prirodne nauke ncgo iizika iSlO tako ima vrio veliki znataj s prakticne t,ld ..'!
gledista jer obezbjcdujc lchnike kojc mogu da sc koriste u skorn svim ol'\La:olilua
nauke: astronomi trebaju optickc, spcktroskopske i radio-tchnike, gcol()zi Koristl.!
gravimetrijske, akusticke, nuklcJrnc i m.chanicke mctode u svojim islra/.ivanjima.
Isto moze da se kaze za okcanografe, clcktroniearc, metcorologc, sciZmtl\O!!;t.! i
druge. Ukratko, bilo koja grana istraziyanju, ukljucujuci i takve oblasti S(O
su arheologija iIi istorija umjetnosti, ne moze da postoji bez koristcnja mlllicrnii\
fizikalnih tehnika.
Prema tome, ulogu vodece prirodnc nauke fizika je obezbijcdila zail\'Jljujuci
sirini i raznolikosti ideja i metoda koje saudi i fundamentainom 2nacaiu ovih
ideja i tehnika u razvoju kako ostalih nauka tako i razvoju tehnike i tchnologije
uopste.
Mnogc granc moderne tehnike, kao .?ito su clcktronika (poluprovod.nicka i
kvantna), nuktearna tehnika, raketna tchnika i radio-tehnika, tako usko granii;;e
sa fizikom da su postale neodvojive od nje. Nove gramcne nauke .locirane su na
spojnici, nekoliko drugib nauka, a zasnovane su na fiZici. Takve SU, na primjer,
kibernetika, robotika, radio-asttonomija, bionika, biofizika i druge.
Veza fizike sa ostalim oblastima moderne nauke piikazanz je na s1. 1.
1) Geologija
2) Geofizika
3) Geohemija
4) Hemijska fizika
S) Hemija
6) Biohemija
7) Biofizika
8) Biologija mora
9) Okeanografija
10) Egzobiologija
11) Svemirske nauke
12) Astrofizika
13) Astronomija
14) Meteorologija
15) Racunar.ske nauke
16) InzenjerSctvo
17) Tehnologija
18) Bioloske nauke
Incernacionalnt" sislem jedinica
Stika 1,
Godine 1960, Jedanaesta generalna konferencija za tezine i mjerl' usvojila
je imernacionalni sistem jedinica (S1). Taj sistem je od tada usvojell 11 veCini Ze-
malja, a od 1. 1. 1981. godine u Jugoslaviji je zakonom regulisana njegova primjena.
Osnovne i dodatne jedinice koje se koriste U ovom sistemu SIl date u 'Tabd.i 1:
9
U Tabeli 2. i di;agramu veza S1 ;edinica (ko;i sIi;edi iza Tabele 2), dato ;e
19 iZ\"ectenih ;edinica ko;e su dobijerie mnoien;em iIi di;eljen;em devet osnovnih
i dodatnih jedinica, bez numeric!:kih faktora.
Tabela 2. Sl IZVEDENE JEDINICE
51 jedinica
Veliona
lmc Sinibol
5imbol u funkciji
drugih jedinica
I

]. Frebend;a Here (Hertz) I Hz 8-.1.
__ ______________ __ I __ ____ r __ _____ I
3. Ptitiliak Paakal (Paaca1) Pa Nm-i
4. Energija. rad. kolitina toplote illul Goule) J , Nm
5. Snaga, Flu.ks J;'adijacije Vat (Watt) W Js t
6. EJelttricm naboj, kolicina --I
elektticiteta Kulan (Coulomb) C A 8
7. ElektriCni potencijal. II
Razlika potencijala
__ ______ __ II __ _______ ,-__
____________ F CV-1
9. Elektrieni otpor Om (Ohm) n VA 1
10. Elektricna provod_cnc"'-'-'t ____ ____
11. Magnetni fluks Veber (Weber) Wb V s I
12. Gustina magnetnog fluksa
________ (Henry) __.-==II
14. Fluks osvjedJenja Lumen (Lumen)
1--"-'':'5 (Lux) Jx .. .._--.!m III ___ . _____ I
16. Celzijusova temperatura Celzijus (Celsius) 1 __ ·2C=-__ I ____ _____ JI'
17. Aktivnost radioaktivnog izvora 1 Beketel
(Becquerel) Bq 5-
1
18. Apsorbavana doza -----I
I
I jonizujuceg zracenja Gte; (Gray) Gy Jkg-
1
I
19. Ekviva.lcntna doza i I
____ ..:':"::n,,'::zu='::- ____ ....l_S:::civ='ct=' __ J __ =S_':::....... __ . __._1 ____
10
OSNOVNE JED(NICE
kilogram
k,
MASA
lnetar
m
PUZINA
sekunda
ELEKTRJ(N,\ STRUIA
Kelvin ..


TEMPERA TlJRA
kandela
UGAO
PROsrORNJ UCAO
IZVEDENE JEDINICE
l<apacllN
TnlI!,lnelni fll,I\;s
Njllln
5-
1
ftcX(j'l
LV"'
:l
'"""j. I
I
I
I
W,-I I
I
I
1. KINEMA TlKA
l. MEHANICKO KRETANJE. DEFINIClJA KINEMATICKIH
VELICINA
Sva tUcla koja nas okru7.uju, ana velika, kao sto su zvijezde i planete, i ona
siCusna, kao atom! i njihovi dijelovi, nalaze se u -stanju stafnog kretanja.
l.Jajjednnstavfliji oblik kreranja je,rc premjcitanje jednog tijela U odnosu na
drugn, O,"akvo krcranje se zove mJh:lnicko kreranje. Neko tijelo krece se U odnosu
ua drugi) tijelo ako se njegov p01ozaj, mjeren u odnosu na to drugo tijelo, mijenja
s 'vremenom. S druge stranCj ako se ovaj relativni poloza; ne. mijenja s vremenOrn,
tijelo n:Lttivno miruje. Daklc, i kretanje i mirovanje Sil relativni pojmovi: to znaCi
da oni zavlsc od uslova kretanja tijela U odnosu na ono drugo tijelo koje sluzi kao
rclcrentl1o. KuCa miruje U odnosu aa zemlju, ali se krece U odnosu na Suncc;
kada YOZ prode pored staniee, klzemo da se voz krece U odnosu na stanicu. Ali,
ista rako, putnik u Vt1ZU maze da kaze da se stanica kr3ce U odnosu na voz, sarno
u suprotnnm smjeru.
Preml tome, d'l bi krcranje, p:nmltrac m'Jra da definiSe sistem
rejcYe/1cijc U odnom nl koji se anllizira kretanje. U principu, svako iijel0 moze da
posluzi kao referentni sistem, ali su u razHcitim slucajevim'l kretanja -uobicajeni
.azliCiti slstemi referencije. Tako se, n'l primjer, kretanje automobila obicno ana-
lizira u sistemu referencije veZ,lnom Z1 zemlju, dok se kretanje planeta obicno
posmurfa u sistemu referencije vezanom za suncc.
Linija koju u datom koordinatnom sistemu opisuje tijelo koje ,se krece zove
se putanja iIi rrajektonja. Oblik putanje zlvisi od iZlbranog koordinatnog sistema,
pa mozemo govoriti 0 obliku pmanje samo u reliltlvnom smislu, tj, 0 obliku putan;e
u darom sistemu referencije,
Opisati kretan;c tijela zl1J.Ci u m')m!ntu ojre.:iiti polozaj tijela u pro-
storu i njegovu brzinu. Pri tom-=, treba nlgla<;iti da se ni ;edan fizikalni problem
ne moze ri;esiti ap30lurno tacno i da se uvijek dobiju aproksimativha rjesenja.
Rjes.avajuCi problem aproksimltivl1o, zlnem,'lfujemo faktore koji nisu znacajni u
datom s[ucaju. Tako, na primjer, vrlo ce3to, pri razm ltranju kretan;a tijeia, mozemo
zanemariti njegove dimenzije} njegov oblik) te tako po;ednostavlju;emo opis krc_
tanja svodeei to ti.ielo 11a tacku. Takvo tijelo, tije dimenzije moiemo da Z'lnem,a-
rimo u uslovim'i probleml koji raZmltram0, z'Jve se m:uerijalna latka. Kinematika
13
je upravo ona; dio mehanike koji izucava kretanje tijeia, ali tako da zanemaruje
uzroke kretanja i osobine tijela, tj. tretira svako tijelo u kretanju kao materi;alnu
tacku,
1.2, BRZINA
U zavisnosti od oblika putanje, kojom se materijalna -tacka krece, kretanje
moze biti pravolinijsko, kruino iii) opeenito, krivolini;sko.
Posmatrajmo materijalnu tacku koja opisuje pri svom kretanju krivu liniju
p kao na 81. 1.1. U momentu t ncka se ona nalazi u tatki A koja je odredena vek-
->-
torom polozaja r = U nekom kasnijem momentu t' tacka ce biti na mjestu
->-
B odredenom radijus vektorom f' = DB.
Iako se materijalna tatka pomjerila duz dijela putanje 6.s (= luku AB), po-
->-
mjeranjem zovemo vektor AB = A1'. Ptema tome, u vremenu At = t' - t r:t1a-
terijalna tacka je nacinila' pomjeranje AP = P' - r.
Vektor vsr jednak kolicniku pomjeranja i odgovarajuceg vremena U kojem je po-
rnjeranje izvrseno,
(Ll)
zove se srednja brzina. Srednja brzina je, dakle, vektor paraielan sa pomjeranjem Ll.r.
z
A lis B

Slika 1.1. Slika 1.2.
Da bismo odredili trenutnu brzinu u momentu t kada se materijalna tacka
nalazi u polotaju A, pustieemo da vremenski interval tezi nuli (s1. 1.2).
Srednja brzina na intervalu At ce preci u trenutnu brzinu u momentu t, kada
At -+ 0, pa je:
- l' M dT !
'0= 1m -=-=T.
."..., L>t dt
(1,2)
Uop8te govoreci, 8to je duzi vremenski interval At, to se vise srednja brzina raz-
likuje od treuU"l:ne. I ohmuto) sto je kraci vremenski interval Ilt, to se srednja
brzina viSe primiee trenutIloj . .MatematiCkom terminoiogijom -receno (limes u iz-
razu (1.2) zove se derivacija iii izvod), ttenutna je brzina prvi izvod vektora pomje-
ranja po vrernenu.
J4
Posto se vektor poloiaja T moZe izraziti preko svojih komponenti x, y i z u
pravouglom Dekartovom koordinatnom sistemu reiacijom
r=x'+Y]+Zk (1,3)
a brzma v u istom koordinatnom sistemu relacijom
v = v;tl + vJ + V,k
iz reiaci;a (1,2), (1,3) i (IA) slijedi da je
, dx dz
v =-'
Z dt'
=-.
dt
(lA)
U granicnom sl1,icaju, kada se vremenski interval At smanjuje i tezi ka nuli)
pomjeranje .6.1- ce se pribliZavati po veHCini elem,entu tuka As, pa. je
L>s ..
lim -- = 1.
<It-+O! Ar I
S druge strane je intenzitet vektora bfzine iz relacije (L2)
I
- I I l' L>r I . I M I
f}= -v =1 lm- = lim --,
J Al-+O At I At-+<> At
tj. vrijedi'reiacija
" = lim lu d..,
"'"'" L>t dt
1,3, UBRZANJE
(15)
(/.6)
Kod krivolinijskog brzina se mijenja i po pravcu i po -veliCini (inten-
zitetu). Po ve1icini se brzina "mijenja zato sto materijalna taeka moze cia se ubrzava
iii usporav<!. Po pravcu se opet brzina mijehja zato sto je pravac brzine tangenta
na putanju, a putanja se stalno savija kod krivolinijskog kretanja.
Na 81. j .3. prikazana je brzina., u trenutku t i trenutku t
l
kada se materijalna
tacka nalazi ,u poloZajima" A i B, res-
pektivno. Promjena vektora br7.ine pd
tom) oznacena je sa .6.ti u trouglu na
slici"
Srednje ubrzanje u vremenskom in- "
tervulu Ilt je definisano je:dnaeinom
l>V
il=-
sr At
(1.7)
i predstavlja vektor paralelansa Av. Tre- x.
Ulimo ubrzanje se definise relacijom
A
li = lim li ..
r
= lim at; = dt;.
AHoO &-+0 At dt
y
Slika 1.3.
(1.8)
15
" . ,
Posto je V = v,;; + vy) + v:ll, a it = a",t + ayJ +
su komponente ubrzanja duz osa x, y, z date sa
iz rel.cije (\.8) sHjedi da
a = dv", " a = dv
y
; a = dv
z
. (1.9)
z· dl Y dt Z dt .
Dbrzanje je vektor koji ima isti pravac kao
se pravac brzine mijenja u smjeru savijanja trajektonje, ubrzanJe )e uVl!ek USffiJe-
reno u pnwcu udubljenosti (konkavnosti) krivulje i u opstem silica)u pravac
ubrzanja oiie TIt tangenta niti normala na krivul;u (s1. 1.4).
Ubrzanje mazerna rastaviti na dvije medusobne upravne komponente: na
tangencijalno ubrzanje aT u pravcu tangente AT, na putanju u tacki A i normalno
ubrzanje as u pravcu normale AN (51. 1.5). Tada je
Svaka od. ovih komponenti ubrzanja ima
jasno definisano znacenje: se ma-
terijalna tacka krcce, mozc da se mijenja
intenzitet njene brzine i ova promjena
Stika 1.4.
,
,
Stika 1.5.
(LlO)
T
--
N
brzine po intetlzt'tetu karakterise tangencijalno ubrzanje; kod krivolinijskog kretanja
mi;enja se i pravac brzine, pa promjena brzine po pravcu karakurise normalno
ubrzanJe.
Posmatrajmo materi/alnu tacku koja se krece po krivoj liniji. U trenutku t
neka je materi;alna tacka u A (s1. 1.6) sa brzinom v} a u trenutku t' = l + D,t,
materijalna tacka je na mjestu B sa brzinom v'.
A
SIika 1.6.
16
-+
Prornjena brzine = v' - v jednaka je vektoru DE. Ugao izmedu v i v'
oznacili smo sa 60. Tada je intenzitet tangencijalne komponente od 6.v
DF = 1)' cos 6.0 - v, a intenzitet normalne komponente od Ll.V je FE = v' sin 6..6,
je tangencijalna komponenta srednjeg ubrzanja
v' cos b.,O - v
a psr = ---/1-,---'
a odgovarajuca normalna kornponenta srednjeg ubrzanja
v' sin .6.6
a 1\ sr = ------ .
/1,
Kom.ponente srednjeg ubrzanja preiaze u' komponente tre.nutnng ubrzanja
kada vremenski interval D.l teZi nuli:
aT lim v' cos
L!.t,··)-i} 6.t
. v' sin .18
aN = hm
bot...,.O ll.l
(LIt)
Medutim, kada iit 0 oada i llO ..:.:-.0, pa je lim (.:0$ 6,0 = I) a lim sin UO =
,1140 61-1-0
=.16 i limv' = 'l;.
",40
UzimajuCi ovo U obzir, mozerno izmcunati limese u re1acijama (1.11);
v' - V . Av dv
aT "',., hnl -_._- = hXD -,:"" -
D.HO D.t tlt...,.c Ilt dt
a
v
= lim v' bO = v lim dO = '/) lim .2_ As = dt =
• ./It-).() D.t Al-jo.{) D..t b.t-?{) R At R dt R
gdje je R radijus zakrivl;enosti putanje u tacki A.
(U2)
(1.13)
Ako je krctanje jednoliko, tj. ako intenziut brzine ostaje konstantan) onda je
aT 0, pa tada nema tangcncijalne komponente ubrzanja. S druge strane, ako
je kretanjc pravolinijsko, tj. ako se ne mijenja pravac bF.line, radijus krivine je
beskonai;an (R = (0») pa je aN = 0, tj, nema normalnog ubrzanja.
1.4. KRETANJE
Pravolinijsko kretanje je kretanje kod kojeg je trajektorija prava linija. Pos-
Irultrajmo materijalnu tacku koja se krece po pravoj liuiji u nekom koordinatnom
sistemu. Na mo:temo jednu koordinatnu osu pravouglog Dekartovog koor-
wnatnog sistemB usmjeriti du.t trajektorije ,ove materijalne tacke. Tada ce u sva-
kom trenutku vremena materijalna tacka imati sasvim odredenu koord.1natu. To
znaci da,je koordinata materijalne tacke koja se krcee funkdja vremena: x =f(t).
Dobijena funkcija je iednacina krelania date materilalne tacke.
17
OslanjajuCi se na uopstene dcfinicijc srednje brzine i srednjeg ubrzanja, te
trenutne brzine i trenutnog ubrzanja, kaje su date u relacijama (1.1), (1.2) i (1.3),
dolazimo do izraza za srednju b!"zinu i srednje ubrzanje te trenutne brzine i tre-
numog ubrzanja kod pravoiinijskog kretanja:
Ilx
(U4') 'l)sr
Ilt
dx
(U4) v
,k
Ilv
CLlo')
0;
sr lit
dil" d?x
(US) a
-_.-
d,
U najopstije:m siucaju i brzin.a i uhYnnje se mogu mijeDjati II Tnku
rj. predstavljaju neku funkclju 'Vfe:mCfW
Aka znamo kako sc brzina mijcHja sa vremenom, tj. poznajcm0 funkciju
v c--'O (1) (t») mozemo odrediri l'o1o:taj x :matcrijalne tackc u hila kojem momeutu.
ifltegracijom.
Iz jednaCine (1.14) slijcdi da je dl'}::""O' 7Jdt pa inrcgrirnnje ove jcdnacine daje
f dx 00 f vdl
gdje je -Xo vrijednost koordinate x u momentll to' I P081;0 je
slijedi
x
Jdx-=x-x
o
:;
Xo
J vdt.
(U6)
(U7)
Da bi se r;n;umjelo zna(;cTl.jc jcdnacinc (1.17)" trcba shvatiti cia ami';
'udt predstavija pomjcranje materijalnc Tacke U kratkom vr-emenskom inter-valu
dL Prema tome., dijelcCi vrcmc-n:;ki interval r. ._- if) u sukcc.sivnc male intervale
dt
1
) dt;}) .. naIazimo da !'ill odgovarajuca pomicranja v
1
d!\, v
2
dt
21
v;tdr
ll
)
... a ukupno pomjeranje izrncdu to i ,; Ie suma sviju njih, Tr-eba nagiasiti da su
'0 2' Va' •.• vrijednosti brzina U odgovarajuCim vrcmenskim intervalima dt il
dtl'l' dca .. 0 •
u saglasnosti sa zna(cnjcm odredenog integrala slijedi da je
pomjeranjc = x - Xtl = !.I i df1 + vllldt 2 .+ 'V:tdts + .. , = L 'Vjdt
J
= f vdt.
'.
18
.0ora?:o uoCiti da pomjeranje dx moze bhi pozitivno iIi ncgativno, sto daje
poz!t1van lIt negativan znak za brzinu. Prema tome znak brzine kad pravoli-
nijskog kretanja oznacava smjer kretanja. '
Na sliean naCin, aka nam je poznato kako se ubrzanje mijenia sa vremenom,
izracunati hl'zinu integracijom ;ednaCine (1. I 5), jer je iz nje dv = ad!,
pa Je
u

(U8)
,
gdje je Vi) hrzina u momentu to. Posta je J dv ::;.-= 'V -- V
O
' slijedi cia .Ie
,
v = Vfi -+ fad£.
C1.l9)
Prim Jeri razlicitih prat)olimfskih krnanJa
a) }ednaliko pravob'niJsko kretal1je
Kada se. marerijaina tacka krece jcdnolik(l pravoliniiski, njcna brzina je
stantna, pa je
dv
a = = 0, tj, ncma ubrzanja.
Takode, iz relacijc (1.17), ako je v konstantno, slijedi
, ,
x = Xu + f vdt = X(j .+ v f dr.,
10 to
(1.20)
Ako pocetno vriieme oznadmo kao nullo vrijemc) tj. rac-unawo vrijeme od
pocetka kretanja, tn:= 0) izraz (1.20) postajc
x-oexo+Vl.
(1.20' )
b) lednako ubnano pravolinijsko kretanje
Kod ovakvng krctanja ubrazanje je konstantno pa je, iz jednaCine (1.19))
,
V=Vo + fadt=V6+aJdt iii
" "
'V = + aCt t.
o
)
(!.21)
19
if. 1z jednacinc (1.17) siiiedi
, , '
+ J ['lilt + a (r .- to)] de = Xu + "Do J de + a f (t - to) dr,
iii
(1.22)
Aka dirnini§emo {r ---
1:1:, u:razft (1.21) i (1.22), dobijemo rdaciju
unnemc d,a su iednab; null) tj. X'I> = tit = 0, i
kada tHelo bacamo vertikalno navise
. U prvom slueaju je
Sloboda'ii pcd
,;<: c·- g
vI) "'".c ()
V gt
1
::.:.; '0:1 = 2llS.
II'
1 ,
gt
15. KRIVOLf.NUSI<.0
OpS.le izraz¢ i ubrz.,anjc, koji vaze za siu'cu; bilo kakvog ·krecanja,
vee smo izvdi U pHt"agt;,dirna L20 i 1.3. Kako su brzina i ubrzanja vektori, to
1:.900 takvi, rnogu mijc:njari i. po pravcu i po intenzitetu.
20
U specijalnom slucaju, kada je ubrzanje a konstantan rj. ne mijenja
se ni po pravcu ni po intenzitetu, integriranjem izraza (1.8) dobijemo
Tada je
, , ,
f f Ii d, = Ii f dl.
IQ ta
v - Uo = Ii (t .- til) Hi
<0 = Va + aCt - to)'
(1.23)
Ato je izraz za brzinu u bilo ko;em momentu. Vo je brzina u momentu 1
0
_
Zamjenom izraza (1.23) u izraz (1.2), dobijamo
,
J df = J {vo -r a (t - t<))] dt = 0
0
J cit + if f (t-£I}) de
"
<,
Odavde je
(1.24)
gdje je P
u
vektor polo7.aja u moment:u tij.
Izraz (1.24) daje radijusvektor iU vektor po.tozaj;'A tacke u bUG
kojem momentu kretan;a.
Ovaj rezultat se moze uporediti sa izrazima (L21) i 0 odgovuraju
izrazima kod pravolinijskog krctanja pri koustantnom ub17;an.jtL
Kod pravolinijskog kretan.ia brzina i ubrzan;a imaju (i.Ii SUp1'0lan) smjt;r.
Medutim, U opstijem s.!ucaju; koji ovdje dhkutujcJ.Uo, ;u,,· i Zi rn.ogu imati razli-
cite pravce. Zato v koje je dato izrazom (L23) nije kolincarno sa ali se uvijek
nalazi u ravni odredenoj vektorima vn i a. Iz rdadje (1.24) se vidi da je km.jnja
tacka vektora r uvijek u ravni koja je paralelna sa 'vo i a prolazi kroz tacku odred.cnu
vektorom ro. Na osnovu toga zakljl1cujerno da se kn:w.nje sa konstantnim ubrza-
njem odvija uvijek u jednoj ravni -- w je nwa.nsko kretanje,
Trajektorija ovog kretanja opisana jednaCinom. (1.24) je parahola.
Kretanje projekcila -- kosi hitac
Jedan od najinteresanrnijih primjera
kretanja tijela sa konstantnim ubrzanjem
jesre kretanje projekriiu, tzv" kosi hitac,
81. 1.7.
lzabraeeffio ravan XY za ravan ko)u
odredu;u vektori i\, i a = '(1, gdie jc fi
gravitaciono ubrzanje koje. gmvitadona
sila, tj. sila kojom Zemlja djeiuje na sva
tijela u svojoj okolini, daje tijelima na
koja djeluje.
Kod ovakvog izbora koordinatnog
sistema, karla se projektii ispaljuje u tac-
ki 0 pocetnom brzinom v
o
, je
'Va .. = 'Vo cos ocl
vOv = 'I'){) sin ocj.
(1.25 )
()
Siika 1.7.
2!
Skalame komponente jednacine (1.23) su
(1.26)
Vy VOy - gl
iz kojih se vidi da horizomalna komponenta brzine v ostaje konsrantna posto nema
ubrzanja u njenom pravcu.
Intenzitet brzine u bilo kojem momentu se racuna po formuli
v = ..jv: + v;. (1.27)
Isto kada se na skalarne komponente jednaCine (1.24) primijeni To c:--=:. 0 i
to =' 0, dobije se
X=Voxt; (1.28 )
a ovo su koordinate projektiia u funkciji vremena.
Da bi se dobio izraz za vrijeme potrebno da projcktil dosegne naj\'isu tacku
trajcktorije A, koristi se uslov Vy = 0 u jednacini (1.26), jer jc tada hrzina projek-
tila horizomalna,
Dahija sc
t =; .----
g
'flO sin 7.
( 1.29)
g
Maksimalna v1sina h se dohije zamjenom ove vrijcqnosti za Yrijcme u drugu
od jcdnaCina pa je
( 1.30)
Vrijemc potrcbno cia se projekt.il vrati u prvobitni l1ivo u tackt B, tzv, vrijeme
prc1cta sc mozc dobiti iz uslova), = 0, koji se uvrsti u drugu od (1.28). '
Ocit(i jc to vrijeme dvostruko vecc od vremena iz rcladje (1.29), tj.
( 1.31 )
g
Domer R = OB je horizomalno rastojanje koje prede projektil i dobije se
uvrstavanjem izraza (1.31») za vriieme preieta., u prvu od jednaCina (1.28):
1<' =c XII ,= v{),. c<.) "'= 2vg = v5 sin 20: .
g, g g
(1.32 )
Rezultati kojc smo ovdje dooiH za kretanje projektila vrijede pod izvjesnim
uslovima, a to su:
1) da je domet udal) dovoljno malen pa se iakrivijenost Zemlje moze zane-
mariti;
2) da je domet uvis malen pa se promjena gravitacije sa visinom moze zane-
mariti;
3) da je pocetna brzina dovoljno malena pa se otpor vazduha moze zanemariti.
22
Ako nije ispunjen prvi od gornjih uslova, onda gravitaciona sila mijenja
vae pa to vise nije kretanje sa k;pnstantnim ubrzanjem (s1. 1.8).
Ako nije ispunjen uslov 2), gravitaciono ubrzanje se mijenja po intenzitetu,
pa to opet ne bi bilo kretanje sa konstantnim ubrzanjem (putanja je dio elipse).
r
I
Slika 1.8.
;...,---"--, PARABOLICNA
....... ",- PUTANJA
VAKUUMU
\
\
\
\ X

\ \
STVARNA
PUTANJA
U Vt\ZDUHU
Slika J .9.
\
Ako nije ispunjcl1 usiov ;I), onda trajektarija kretanja nije parahola ncgo tz\'.
halisticka kriva, 81. 1.9.
Krubw knnatljc jc spccijaina vrsta krivolinijsKog krctanja Cija putanja je kruz-
nica. Pravac brzine '\ kao rangcma na putanju, je okomit na radijus kruznice
R CA (sl. 1. 10).
Kada mjcrimo rastojanja duz lub kru,znice od m<":ke 0, imamo da je s = R6.
Slika l.ll.
PrimjcnjujuCi jcdnaC:inu (1.6), uzimajuCi da R konstantno, dobijamo
ds
'v 0---'" ._-
dt
VeliCina

dO
de
cit
se zove ugaona brzina. M;eri se u radijanima u sekundi ili
I
samo-..- .
,
(1.33)
(1.34)
23
Prema tome je
v = Rw. ( 1.35)
Ugaona brzina se, takode, moze izraziti kao vektor (';ij1 jO' pravac okornit na
ravan krctanja u smjeru koji se odreduje pFavilom "desne ruke" (sL 1.11).
Ukoliko je ugaona brzina w konstantna, onda se takvo krufno kretanje zove
uniformno iii jednoliko kruzno kretan;e. To je periodicno kreranje a materijalna
tacka prolazi svaku tacku putanje u regularnim vremenskim intervalima. Period
T je vrijeme potrehno da tacka prede cijelu putanju (jedan ophod), a frekvencija
u je broj punih ophoda u jedinici vremena. Tako, ako u vremenu t taeka napravi
n ophoda, period T je T = a frekvencija un. PovezujuCi ova dva izrazn,
n t
dohijemo da je
T
(1.36)
Kada se period izrazava u sekundama, onda je dimenzija za frckvenciju
to je jedinica koja se zove here, I Hz, prerna njemackom fizicaru Berell (Hertz),
koji je prvi eksperimentalno dokazao egzistenciju elektromagnetnih r.alasa. Ako je
w konstama, onda integriranjel1l izraza (l.34) dobijamo
e
,
J
128 f (Jj d! {'} f cit)
00 '0 '0
(1.37)
Ako uzmemo da je no 0 i to "''' 0, rr:::Lacija (1.37) se pojednost;1vljuje i
o wt.
Ako sc, medut.im, ugannu br:t:ina '.0 mijE:nja u onda definisemo ugaono
ubrzanje C( relacijom
d,,) d
2
6
'X ==- --. •
dt dt
2
J
. . t·· rad '1' ,
edlll1Ca za ugaono u )ruZ<U1)C C( ,e 1 samo
$'
(U8)
Kada je ugaono ubrzanje konstantno, tj. ako se fadi 0 jednako ubrzanom kru:l:-
nom kremnju, imegracijorn relacije (1.38) se dobije
M , •
f d(,) = f Gt dt = 0: f dc, iii
'.
(1.39 )
gdje je Wo vrijednost ugaone brzine u momcntu ZarnjenjujuCi relaciju (L39}
u definicionu formulu za ugaonu brzinu (! ,34), dobijemo
= Wo + oc (t - to)
dt
24
i ponovnim integriranjem nalazimo
. ,
J dO f CUo dt + " f (t - to) dt
a.. to to
o 00 + "'0 (t - to) + '" (t - to)'.
2
Ako se uzme da je to = 0, 6
0
= 0 dobije se
I
e = wot,+ "--oct
2
2
izraz koji daje ugaoni poloza; Tacke u bilo kojem trenutku.
PogIedajmo sada kako ,se mogu izra..:.
ziti Jinearna brzina i !inearno ubrzanje kod
kruznog kretania.
; Sa s1. 1.12. viditno da je R = r sin y,
pa mozemo"da pisemo umjesto v = wR iz-
raz 'lJ = 6)f sin y, 8m predstavlja intenzi.tet
vektorskog proizvoda
v = w x r. 0.42)
Ubrzanje cerno izracunati iz relaci;e
dv

dt
U jednostavnijem slueaju, kada je kruzno
kretanje jednoliko, tako da je ugaona brzi-
na w konstantan vektor, ubrzanje se mo- X
ze izraziti jednacinom
dii d-
x...!:=w x V
dt dt
ili kombinirajuCi relaciju (1.42) sa 0.43)
a iil x (iil x'r).
c
R
o y
Slika U2.
(lAO}
(1.41)
(1.43 )
(1.44)
Sa' slike 1."I 3. vidimo da je vektor w x v usmjeren prema centru C kruga}
pa se moze red da je kod jednolikog kruznog kretanja ubrzan;e okomito na brzinu
i usmjereno radi;a:1no prema centru. To je, u stvari, normalno ubrzanje aN 0 kojem
smo govorili U odjeljku (1.3).
Intenzitet od co x v u ovom slueaju (posto su OJ i v okomiti) je wv, pa se nor-
maJno uhrzan;e moze izraziti relacijom
iIi
,,'
a
N
=-·
R
(1.45)
Treba naglasiti d:l kod jednolikog kruinog kretanja intenzitet brzine ost.je
konstantan. Ali, posto se pravac brzine stalno Jllijen;a) to ovdje postoji ubrzanje
i to normalno ubrzanje.
25
U opstem slucaju nejednolikog kruznog kretanja kada se brzina mijenja i po
pr3\"Cll i po intenzitetu, promjena brzine po intenzitetu daje i tungencijatno ubr-
zan;e aT'
dv ,
Iz relacije (1.12), prema kojoj je aT --=; 1
dE
znajuCi
da je v = (,JR, dobi;emo, za sluca; kruznog kretanja
c
SIika 1.13.
dw
a:r=R-=Ror..
dE
Ukupno ubrzanje U ovom sluca;u je a = aN
prikazano je na slid 1.13.
1.6. PRINCIP RELATIVNOSTl. GALILEJEVE
TRANSFORMACUE
(1.46 )
Kretal1je se uvijek odnosi na odredeni sistem referencije koji izabirc posma-
trae. Posto razliCiti posmatraei koriste razliCite sisteme referencije, vazno je da
se zna u kakvoj su v-ezi opazanja nekog krcranja u razlicitim sistemima refcrenci;e.
Uzmimo,. na primjer, dva sistema referencije (s1. 1.14), U centru svakog od
njih nalazi se po jedan posmatrae, 0 i 0'. Neka se ta dva sistema referencijc, tj.
ta dva posmatraca krecu jedan u odno-
su na drugog konstantnom brzinom i'o'
dakle, uniformnim pravolinijskim kreta-
njem. Tako posmatrac 0 vidi da $e po-
smatrae 0' krece brzinom ii, dok 0' vidi
da se 0 krece brzinom - v. Zelimo da
uporedimo njihova opazanja vezana za
lei obickt ko;i se kreee: na primjer, ;edan
posmatrac stoji na peronu zeljeznicke
stanice, a drugi sjedi u vozu koji se krece
jednoliko po pravoj liniji. Oba posmatra-
ju avion koji leri iznad njih. U kakvom
su odnosu njihova opazanja polotaja,
brzine i ubrzanja ovog aviona?
Kako se vidi sa slike 1.14, izabrali
smo koordinatne sisteme vezane za posma-
trace 0 i 0' tako da im se jedna osa (X
o
Y'
Slika 1.14.
i XI) podudaraju, a druge dvije Y i Y' i Z i Z' su medusobno paralelne tako
ostaju j tokom kretanja.
Pretp03tavi-cemo da se u pocetku dakle za t = 0, 0 i 0' podudaraju,
pa je nakon c
26
-+
OO'=vot ..
Posmatrajmo sada nw objekat koji se u momentu c naSao u tacId A. Sa slike
se vidi da je
-+ -+ -+
0'.1. = 0.'1 - 00' tj. T' = T - Vol.
( 1.47)
Iz jednaCine (1.47) dobijamo tri skalarne jednacine u kojirna smo uzeli u
obzir da je 'Do paralelno sa x osom.
Dobijamo,
y' =Y
z' = z.
(1.48)
Ovim jednacinama dodajemo i jednacinu c' = t jer se u klasicnoj fizici, do-
duse bez ikakvog dokaza, pretpo5tavlja da je'tok vremena u svim siste-
mima referencije. '
Grupa jednacina (1.48) prejstavlja Galilejeve cransJormacije koordinac4.
Pokazacemo kasnije u poglavlju veza izmedri relativisticke i klasicne mehanike,
da su prya i posljednja od reladja (1.48) tacne samo pod pretpostavkoin da je rela-
tivna brzina Vo m<l.lena u poredenju sabrzinom c u vakuumu, tj. "'0« c.
Ako diferenciramo jednaCine (1.48) po vremenu, naci cerna vezU izmedu hrzina
posmatranog objekta u tacki A u jednom i drugom sistemu referencije:
dx' dx
" -- -- = --- _n_ Vo;
dt dE
v", = 'V'" - 'Do
dy dy
de dE
dz dz
--=--
dE dt
ili vektorski, diferenciran;em jednae-ine (1.47) PJ vremenu, dobije se:
dr' df _
_.- = - - Vo;
dt dl
(1.49)
(1.50 )
Vektorska jednacin'1 (1.50) kojo; odgovaraju tri skalarne jednaCine (1.49)
stavlja G.2!ilejeve cr::msform:lcije poznate kao klaosicni z'lkon sabiranja brzina,
tj. vezu izmeau brzina nekog objekta ko;e mjerc dYa p::nm'ltraca sto se nalazc u
medusobnom jednolikom pravolinijskom kreranju.
Ako dalje diferenciram0 jejnacinu (1.50) p::> vremenu, dobicemo
a: = li (1.5 J )
. dvo 0
to}C--= .
dt
a posto je Vo = const,
Relacija (1.51) kate da o!:>a p03mnraca i 0 i 0' mjere ism ubrzanic objekta>
t;. ubrzanje objekta je isto za sve pcnrnatrace sisteme) koje se medu-
sobno kreeu jednoliko pravolinijski. Ta'kvi sistemi referencije, ko;i se medusobno
!creeu jednoliko pravolinijski, zovu se inerci;alni siostemi referencije i fit Jemo 0
njima jos govoriti u poglavljima 2.2. i 2.4.5.
27
Postoji beskonacno mnogo inerci;alnih sistema referendje koji se mugu for-
mirati shodno zakljuccima iz poglavlja 1.6. Eksperimentalno je urvrdeno da je
inercijalni sistem referencije i sistem eiji je centar Sunce, a ose su mu usmjerene
prema pogodno izabranim zvijezdama stajacicama iz udaljenih gaiaksi;a. Taj sis-
tem se naziva heliocentricni sistem referencije (helios grcki znaCi Sunce) i kao
inerci;alni ce se pojaviti svi oni sistemi referencije koji se krecu uniformno po
pravoj Hni;i U odnosu na heliocentricni si'stem referencije.
Pitanje ie zasto nije izabrana Zeml;a kao ishodiSte jednog takvog sistema?
Zemlja se krece 'u odnosu na Sunce i zvijezde duz krivolinijske putanje (trajektorije).
Svako krivolinijsko sa svoje strane, je uvijek vezano uz odredeno ubrzanje.
Istovremeno, Zemlja i rotira oko svoje ose. Zbog tQga sistem referencije vezan uz
povrs.inu Zemlje se krece ubrzanjem U odnosu na heliocentricni sistem referencije
i zato ni;e inercijalni. Istinu govoreCi) ubrzanje takvog sistema je veoma malo pa
se u nizu slucajeva (ali He i uvijek) i on mozp razmatrati kao inercijulni.
Tvrdnja _ da je ubrzanje nekog objekta isto u svim mercijalnim referentniin
sistemima poznatJ;t je u fizici kao Galilejev princip relativnostt'.
Kao posljedica Galilejevih transformacija koordinata, koje vrijede za sve iner-
cijalne referentne sisteme, slijedi da bilo koje rastojanje iii duzina 1 :0:::,' X2. -- Xl
ostaje, neprumijenjena u svim incn:ijalnim referentnim sistemima) tj.
l' = =----=X2 _. Xl + ViJlt Xl: Xi -" Va (t2 t 1) = 1
jer je t'l .=, t
1
, posw so pocctak i kl'aj duzine 1 mjel'eni iSlOvremetw. Ovaj rezultat
izgleda take oCigiedan da 'sc na pry! pogled cirri nepotrebnim i dokazivati gao Me-
dutim, znacenje ovog izvodenja cc biti jasnije nakon poglavlja 705.
Kao sto smo ranije istaldi, Galilejeve transforma.cije i njihove posljedice (kla-
sieni zakon 0 sabiranju brzina, jedna(:ine (1.49) i i nepromjenljivost f"d.sto-
janja u razliCitim referentnim sistemima) vaze dok je, relativna brzina
sistema referencije znatno manja od brzine svjetlosti. Medutim) 'kada su Be ove
transformacije pokusale primijeniti na fenomene vezane sa prostiranjern svjetlosti,
'dosl0 je do niza komradikcija koje su eliminisane uvodenjem teorije relatiynosti.
1.7. RACUNSKI PRllVlJERI
Zadatak :tl
Ncki stoji na obali jezera u tacki 'A. On hoc_e de. sligne u tacku B n3 jezetu za na
kra¢e moguce wijeme. Rastojanje oJ ta{ke n do obale je BC = d, a rastojanje AC s. Covjek
moze da pliva u vodi brzino!li v!) a rnoi!': do. {rei dut obale brzinom koja je veta ad 1}J., Koji'te
put cia koristi: iIi cia plisu raVll(> 00. ta';:ke A dl) B Hi cia trCi 12\'je5no rastojauje dui obale i onda
da pliva do ta(ke B?
Rjesenjc:
Polito je brzina C:ovjekrt U \'odi manja od brzine kojom moze da u-(i cluj, obale, ruta AB nece
obavezuo uzeti najmanje vtemenu. Prctpostavhno da covjek slijedi neku rutu ADE. Odredimo
rastojauje x z<.! koje ce yd,eme biti minimalno. Vrijeme kretan;a covjeka dui o\"e rUle je;
,
(d
2
+ (s - x)
r = - ..... + __ _
Vl 'IJ!
28
Minimalno tmin se odreduie jz uslova de. je prvi Vremena po rauojanju x jednak
_ti .
odakle je
d,
dx v,
v,a
x =----,-0.
--
Ako je s < x, covjek treba odmah da pliva do tacke B
dut AB. Ina-ce. cov;elt treba prvo da trei dut obale na rasto-
janju AD = s - x. a onda da pliva do B. Treba primijetitl
da je za rutu mininudnog vremena:
till {} =
I'
I I
/
I
/ "
I
j.
/
/
/
/
I i
Arl/' "L . Ie
1-...,j
Autobus vozi du:I autoputa brzinom Vi '''' 16 rn/fL Covjek. sc naiazi na udaljenosti a = 60 m
od autopm<l. i b = 400 m od autohUS3. U kojem pravcu treba covjek da uti du bi stigao u bilo
Ito)u tacku auto-puta u isto kad i autobus iii prije njega? Govjek mnit da trei brzinom
'co. 4 m/s.
Rje§enjz:
Autobus je u tacki A, a covjek u tacki B. U tack! C covjek &rece autobuso 13gao CI je ugao
izmedu pravca prem3 autobusu i pravca u koiem hi covjek trebao da trei. DaJ:je je
gdje su " itt vremena za koje autobus i covjek, ,espektivno stizu u tacku C.
h troughl. ABC se vidi. aa je
Odavde je
" gdje jc- sin fl = BC'
je i
l
:> tz> onda je sin a >- = 0,6 pa je
bv,
36"45' "- a -< 143"15'0
29
Pravci u kojima se cO\'jek kretati su u granicama unutrasn;e oblasti ugla DBE. Trc-eei u
pra\'cima BD iIi BE COl.'jek ce dod do u isto nijeme kad i autobus. Bilo koju tacku oa
auto-putu izmedu D i' E doseCi ee on prije autobusa.
Zadatak 1.3
minimalnom btzinom neba Covjek da trN (vidi prethodni zadatak) da hi susreo
autobus i u kojem praveu?
RjeJmje:
Minimalna brxina maze da se odredj iz uslova:
av,
odakle je v 2 = - = 2,4 m/s.
b
OVdje ie a = 90°, sto znaci da coyjek treba da ttli u pravcu okomitom nn prvobitnu liuiju,
AB, izmedu njega i autobusa.
Zadatak 1.4
Tacka prede polovinu nekog rastojanja brzinom V". Preostali dio puta prede brzinom 'V 1
za polovinu vremena i brzinom 'Vi za drugu polavinu vremcns. NaCi srednju brzinu taCke usred-
njenu na djelom \'remenu
RjeSanje:
Zadatak 1.5
!u '"
f}s!" = - =
b.t (tl + tJ
odakle je
V 6r =
2vo (v
l
+ v
2
)
Vl + + 2v"
-+---
2vo VI + V 2
6,
t! = ----
VI + v 2
Tacka prede pola kruinice radijusa R = 160 em za vrijeme t = lOs. Izracunati slijedece
velicine usrednjene na tom vremenu: 8rednju brzinu Va;; intenzitet vektora srednie brzine I;; 8T I;
intenzitet vektora srednjeg ubrzanja aka se taeka krece konstantnim tangencijalnim ubrzanjem.
RjeIenje:
!u
a) = - = -
160· 3,14 em em.
--;1""0'- -;: 50,24 -;-
'" t
! ilr j 2R 320cm em
-- --- - - 32"-
At 10 S 8

.... 2R1t em
14." I = -- = 10 -.
t "
30
Zadatak 1.6
Odrediti rut koji prede tijeio prj slobodnom padu sa visine cd 100m u pnoj, treeoj i po-
&Jjednjo; sekundi parlanja, Za koje je vrijeme tijeJo prdlo prvi j posljednji metar puta?
RjeSetlje:

Za t1 = 1 s, hI = S1 = -:2 = 4,9 m,
g"'
Ako tijelo pada t = 11 sekundi, onda je htl =' -'2-' Put koji predc tijclo u n-toj sekundi je
Odavde je:
Vrijeme padanja tije1a je
Predeni put u lKlsljednjoj
gn
2
8 (n - l)t.
h
tl
_
1
= - - '--'-:::--'-
2 2
5
-sa = 28 = 24,5m.
,
2h "2

g(i - 1)2
sekundi je SpOIl. = h - -2
Vrijeme prclaska prvog melra (h
1
= 1 m); tl = 0,448.
t
2·99 -
Vrijeme padanja prvih 99 Tn je tD& "'"' ( 9,8) 2 s = s.
Prema tome je nijeme prelaska posijednjeg metra puta
g(2. - I)
2
=40m.
t pQs • = I - -t99 = 4,53 s_ - s = s.
Zadatak 1.7
U posljedn}oj sekundi svog slobodnog pada tijelo prede polovinu ukupne visine padanja.
Naci:
a) trajanje pada,
b) visinu h s koje tijeio pada.
Rjeienje:
gt'
0) h
2
k
Za t, = (t 1) s tijelo prede put '2;
2
4 ± 2'"../2
2
h g (t - 1)2
2 2
gtt -
2
t
2
=_2t
t
_4t+2
t
ll
-4t+2=0
Il = 2 +.J'2 = 3,414s
If! = 2 - .../2: = 0,S8578.
(I)
(2)
31
Rjeienje I a = 0.5857 s ocito nema fizikalnog smisla jet daje vrijeme manje ad I s za koje tijelo
prede polovinu svoga puts.
Ct'
h) h "'" 2" = 56,64m.
Zadatak 1.8
Izraronati visinu s koje je tijelo puheno da slobodno pada aka je posijednjih 15 m puta
preMo za 0,4 s.
Rjelenje:
gr'
h = 2 - ukupan predeni rut u vremenu t.
gri
ht = VUl l + - - prederu put za vrijeme t1 pod uslovom da na pocetku tog pUla ti-
2
jelo ima poeetnu brzinu VOl'
VOl = get - tt) - tijeio je postiglo brzinu padajuCi u vremenu (t - t}).
Uvrstavanjem posljednjeg izraza za VOl u izraz za hlO dobi.je se jednacina iz koje se izracunava
vri;eme pad;mja tijela t:
hl 11
,=-+-=4,02s.
gtl 2
Prema tome je visina 'Sa koje je djeto slobodno pU§teno
gr'
h = T = 79.37m.
Zautak t.9
Dva tijela su bacena, jedan nakan drugcg, s istim pocetnim brzinama 1.10 sa visokog tornja.
Prvo tijelo je baeeno venikalno a drugo vertikalno nanize, nakon vremena· T, Odrediti
brzine tijela jednog U odnosu na drugo i rastojanje izmedu njih u trenutku t.
Rjelmje:
Ako koordinatu i brzinu prvog tijeia u odnosu OR torani sa Xl i Vl> a drugog sa
x. i 'Vt. motemo napisati slijedece jednaCine:
gr'
Xl = tlet - T"
'Vt = - Vo - g (t - 'f).
(Smjer prema gore se smatra pozitivnim).
:Bruna prvog tijeJa u odnosu na drug() je
U = 'VI - Vs = 2vo - gT
i ne mijenja se s vremenom. Rastojanje izmedu tijela
gT'
S = Xl - Xs = lvot - (vo + gt) T -+ --,-.
2
tileta 8e, jedno U odnosu na drugo. kretu ;ednoliko, pa se i rastojan;e medu tijelima
mijenja proporcionalno s vremenom..
Zadatak 1.10
koji stoji na vrhu neke bad loptu vertikalno navi§e' po(!etnom brzinom 12 m/s.
Loptapadne na zemlju nakon 4 s.lzrai:'::unati: b) koju maksimalnu visinu u adnosu na zemiJu
32
dosegnelopta;a) koliko je visaka zgrada; c) koUka brzina kaju ima lopta neposredno prije
udara a zemliu?
Rjdenje:
a)
b)
c)
v'
h :;:;;;..;: = 7,34 m
Zg
t'O-gtl = 0
• t( = 1,22 s ,
gli
H-th=Z

H= --h
2
hmn. = h + H = 37,91 m
m
v = glz = 27,27
Zadatak 1.U
= 30,57 m
Posmatrac, koji u trenutku polaska vou stoji pored njegovog I)rednjeg kraja. konstatovao
je da je prvi vagen prosao pored njega za vrijeme t = 4 s. Koliko dugo ce se pored njega kretati
'l-ti C7-mi) vagon? Kretanje voza smatrati jednako ubrzanim. Uzeti U obzir da se radi 0 motomom
vozu tiji je pry! vagon ujedno i lokomotiva yoza.
RjeIenje:
Neka je b duzina jednog vagona. "fada je:
at! 2b 2b
b = --.! odakle je III = - adnosno tl = (-)
2 . a

(n-l)b =--
2
at'
nb=2
2
I
r. = 2(..[n _ v'. - 1) ,,(v'. - ..;n:::T;.
Zan=7je
r. = 4(.../'1- O,g,.
Zadatak 1.12
koji stoji ns platou stanice, primijetio jt da je prvi vagoR elektrifuog V'Q7.a, pri-
blitavajuCi ae stanici, proiao pored njep :til vrijeme od 4 sdmnde, a drugi :ta vrijeme od S aekundi.
Poslije ovoga, prednji k;raj yom zaustavio se na taStojanju 7S m od posm&ttadl. SmatrajuCi da je
kretanje vom jednako ubrmno. odrediti n;egovo ubrzanje.
33
RjeIenje:
at:
d = f.'ot, -- 2:'
at' . ,
2
t', = 1.'0 - all
Cd je duzina jednog vagona),
at
2
a
1.'ot1 - pa jevQ =49,Z
a (t - 9)2'
5 = Vo (t - 9) -- ----
2
0= Vu - a (t ,- 9); (t - 9) =
a
49
1z relaci;a (I) i .(3) 'je' (t -" 9) = -,
2
a
Uvrstavanjem reiacija (4) i ('I) u (2) dobije se; s .= 49
1
_.
8
Zadatak 1.13
(I)
(2);,
(3).
(4)
Na disku,. koji je postavljen vcrtikalno, nalaze se koji medusobno zatvaraju ugao-
O. Istovremeno tijeia pocinju da se krccu (klizu) iz taCke A po odgovarajuCim zljebovima. Za
koje ce .vrijeme tijeia, ako se zanemare tren;c i otpor v8zduha, stiei na kraje\'c diska (Galilejev
problem),
Rje1enje:
i
2ABT
Tijelo koje se krece ad A do B ueini to za t ..w = (-g--) sekunde,
a tijelo koje se krece po putanji AC utrosi vrijeme od t,w =
I
2AC "2'
(---) sekundi. Iz slike je AC =- AB cos 6, rho znaCi da
gcosO .
je tAB = tACo Na isti nac!n se pokazuje da sva tijela stignu isto-
vremeno na ivicu diska bez obzira kojom se putanjom krceu,
Zadatak 1.14
A

Tijelo A je smjesterio ns stonoj ravni ciji je ugao nagiba prema horizontu O. Koje ubrzanje
treba da ima strma u horizontainom pravcu da bi ti;elo A slobodno padalo vertikalno?
Rje1enje:
Pri slobodnom padu tijdo A Ce preti vertikalno rastojanje 51 = za vtijeme t. U toku istog
a"
vremena ravan Ce se pomjetiti za rsstojanje s, = -, Ako je tiielo stalno u dodiru sa ravni, onda.
.2
34
je = ctg 5to se "idi sa slike. Prema tome je 'ubrzanje a = g ctg O. Ako je ubrnoje ravoi
,
u pravcu vece od g etg 9, ti;el0 ce se kretati dalje od strrne ravni (nece odrlati
kontakt s njom).
Zadatak 1.15
Golf hapom je udarena lopta na vis-ini od J m iznad povrsinc zcmlje i .let pod
uglom ad 45" prema vodoravnom poloiaju sa takvom poc-etnom brzinom da honzomaln ..
domet 100m. Na rastojan;u od 80m postavljena je prepreka visoka 10m. Da It ce lopt2 p,ecI
preko prepreke?
Rje§enje:
y
Za y = 1 m = H,
'VUII: = 'VO cos I}
VOII = Vo sin 6
g.'
Y='Vovt -"2
x
V
0
8in 6

'V
o
cos 6
gx'
Y = x tg 6 - """==
2tJ
o
' 9
x = X
D
= 100m,
g X1
H= XDtgB - 2'

35
h: prethudne jednatinc brzina VI) je
X
D
J. ----,---.
v,., = -rose -2 (X
D
tg6 - If)'
Aka se mtrsti VII u jednacinu trajektorije, dobije se:
gx
t
2(XD tge - H)oos'"
y "---"" x tg« -" ---- . -'-''-''-
. 2 cost e ext
Xntg(l"- H
y=xtg\}
Za tatku A u jednadni trsjektorije temo lzrilcunati vrijednost y,,:
x= xj:I= 80m
i.l = 4SO
H= 1m
_ tg4S
a
-- 100m - (- t m)
Yp = Sit m tg-4:'F - (8(> - ---- -
(100 m)li
lOOm+lm
YJ! .00' 80 m -- 6400
lOOOOOm1
I'osto je na mje!tu xp vi.sina pr-epreke 9 m U odnosu na postavljeni kootdinatnf sisrem; znaCi da.
ce iorta preti preko prepreke.
Kamen baceu L'<l. vislnc h 00' 2,1 m. iznad povdine· zemlje pod uglom e = 4S
e
prema hori-
zonlU, pao je nt;, zeroJiu D;a rasto;anju s = 42 m od mjesta bacanja mierenog duz horizontalc.
,Ko1ikom. je brzinom bl1cen kamen, koliko vremena je letio i do koje: se maksimalne visine popeo?
Rjefer.je "
OdavU(" je:
u
t = >
v,.,cos{}
gx'
y=h+xtgO-- ... ---
2v:cm
t
6
I
tg: e)"2 = m/s.
Vtijeme leu. kmnena 11:. t" = 3 $. Kamen Ce postiti maksimalan domet uvis

na mjl,"f;tu gdje j1; Y Itomponenu, v&' = 0, tj.
36
y = h_ :l:» "'ll' "'" 0; = (Iliff - gt = v@ilin e - gt
tif> 8in 0
o=tI •• ---.
g
Uvritavanjem.- gornjeg izraza za t u izraz za y dobije !I,e hlJUix
Zadablk 1.17
v: sini "
= h + = 10,05 ro,
2e
Pob:tna brzina' batenog kamena je 10 m/s. Poslije pola sekunde brzina kamena je 7 m!s.
Na koju na;vceu visinu Ce se popeti kamen baten nll ovaj nllcin?
Rje1enje:
Najprijc je vdo jednostavno provjeriti da 51! ne radi 0 hicu uvis, vee 0 kO!;om hieu poSta je
" = v,., - gt .. tj; 10 - 9,81 . 0,5 :F 1.
'U,.,'" = Vo cos 6
VON = Vo sin 0
VII =V,-,y - gt
I
V = (1); + v1)2
'v= (vi cost I) +" v: sinl (),- sin {) + g·t'll)2
hmu.=
v: sin
t
6
----=3m,
2g
Zadablk t.l8
Kanien je baCen potemom brzinom tin = 20 m/a pod 60" :prema
Odrediti radijus krivine R njegove putanje: a) u najvisoj tacln pUtan,e) b) u momentu pada na
zenUju.
y
37
.J,

- aN
Po zakonu 0 odrzanju energije je 'VB = Vo.
aN geos e
Zadata 1.19
0'
R", = --'- = 82m.
geos 6
Iz podnozja rayni nagnute pod uglom ispaljen je projektil sa pocetnom brzinom Vo i
ele\'acionim uglom 6
0
(slika).
a) Koliki je domet R mjeren dut ravni? b) Pokazati da se izraz za R pod a) svodi na izraz za domet
u dalj kada· je a = O.
RjeSenje:
a) XA = R cos (!
YA = Rsina.
]ednacina putanje
\
\
r " \
,
Tacks A svojim koordinatama zadovoljava jednaCinu (1).
b)zaaooooO
Zadatak. 1.20
R8ina=tg60·Rcosa

2v'
R = _._0 cos 6
0
sin 6
0
=
g
A(x/,. Y
)(
(1)
Kuglica pada na stnnu ravan nagibnog ugla 37" sa visille h = 20 em. PretpostavljajuCi da
je sudar kuglice i strme ravni_ potpuno elastiam, odrediti: a) nB kom.te rasto;an;u ·od.lJliesta_prvog
udara kuglica po drugi put udariti 0 strmU ravan?_ b) ukupno vrijeme leta kugUce od momenta
njenog ispuStanja ua visini h do momenta drugog udarca 0 stnnu--ravan.
38
Rje1enje:
y
'"
'V
o
= ../fiii
13=90-2«
t
x
B
x = votcos[:. }
y = _
ex'
- __ _
:3
- ssiuot = seas or.tSf:\-
-sina=cosa
sin 13

X'B = SC05a
Ys= --ssina
gsa fXJs
t
ot
cos· (:l
gs c.os
t
a
cos! /3
(3)
gs cos
2
a
sin 13. = sin - .20) = cos 2a = cos
2
a - a
-cos f3 = cos (90" - 2a) = sin 2a = 2,8in a cos a
a _ .. a
- sin a = cos a • --;;--c----
2sinacosa 2v: . 4 sin
2
a cost fl
s =
g
h) t = tl + t2
t1 = f1:
(
COS2 a - sin
2
IX .)
-----_ -L. sin fl
2sin a . ,
8' 2eh sin
l
a
9
s = 8hsina = 96cm.
".
ts = ---'--
V Q cos (j 2vO' sin a cos a
8h sin a cos a
J
2ii Jih fiJi. Jh
t1+t:""" g+ g=,Jg+2 2
6
=0,605s.
cost a + sin! a
2sin a
(I)
(2)
(3)
39
Zadatalt 1.21
Lopta slobodno pada s visine h oa goro;i dio strme ravni nagibnog ugia O. Naci odnosC"
rastojanja izmedu tacaka na kojima odskace lopta od same ravni, ako se svi sudari izmedu lopte
j strme ravni smatraju elasticnim.
RjeIenje:
Usvojimo koordinatni sistem tako da je X asa paralelna sa kosinom ravni. ay asa normaina
na njll, Ubrzanje koje ima lopta u adnosu oa ove dvije ase je = gz g sin f) i
I
all "= gy = - g cos 0, U trenutku prvog udara brzina lopte je Va = (2gh)"£. a ta ista brzina je i
kod odb-ijanja samo sada pod uglom O.
Rastojanje izmedu prvog i drugog udara je
Nakon sudara brzine
, sin6
$1 = Va tl SID 6 + --2-
gdje je t 1 tra;anje leta izmedu j
reduje se iz re1acije za y, tj.
Dakle,
cti cos f.I
2
O.
2vo '
t1 = --, a $1 = Shem 6.
g
Brzina topte kod drugog sudara ae
formira na osno,'u jednaCina
Rastojanje izmedu drugog i treceg sudara je sada
gti sin 6
52 3vu ti sinO + --2--
gdje je til vrijeme koje loptll. provede u letu izmedu sudara, a je po£etna brzina did y' ose
ina kao za prvi sudar to je 1 .= l1> odakle dijedi da je
$1 = t6h sin 6.
Po anaiogiji So::: Jobija da j;; fllst0janje izmedu ueceg i cetvnog sudara dato relacijom
$1 = 24h sin fl.
Ako se uOpSti, dobije 1>(:'
i : 2: 3 ! ...
J edan totak poluprecnika R = 30 ern pocinje da rotira oko svoje ose simetti;e sa ugaonim.
ubrzanjem n = 2 rad/s
t
. Koliko nnose linearna brzina i linearno ubrzanje ta&e na periferiji
tocka 5 sekundi poslije pocetka kretan;a?
40
Rjd",je:
(U = at = 2 radfs2 . -5 s = 10 rad/s
tI ="Rt.u = 3m!s
aT 0,6 m./S'}
aN = R = 30 mIst
I
(ai. + aIv) 2" = 30.006 mIll,
Zadatak 1.23
Materijalna lacka, koja ;e u poeetku mirovala. pocinje da se krece po kru!noj putanji sa
'konstantnim ugaonim ubrzanjem a:o= 0,25 rad,!l)!, PosJije kojeg _vremena ce ojeno radijalno
ubrzanje biti jednako taogencijalnom?
RjeItnje:
Zadatak 1.24
t = 2".
!
= (u)2
Jedan homoge.o.i disk se kotdja bez Idiunja po horizontalnoj ravni konstantnom brzinom
tI. I) Dokazati daje iinearna brzina totaci)e bilo ko;e tacke na obodu diska u odnosu na njego'l;
centat 0. jednaka btzini tnmslacije diska. 2) Nll.CI velitinu i pravac brzina tataka A, E, C i 1) na
obodu diska u odnosu na nepokretnog posntatta(':a, 3) Kaje latke na disku iroaju istu apsolutnu
brzinu kao i centar disk¥. U odnosu na nepokremog posmatraca?
RjeIenje:
I) U !Oku vremena T potrebnog za pun obrt, disk ce pokriti ra8tojanje jednako svom obimu>.
tj. s = 2rlt, St-:lga je brzina transladje bilo koie tatke na njegovom obodu
2"
Vtv' = -1'- = v.
S druge strant:, linearna bn.lOa rotacije rataitll on obodu diska U odnosu na centat je tllln =
d
" 21'1:
wr> g Ie Je fH- = - ugaona brzina. rotacije. Prema tome je
T
'L:rlt'
'Vu!! = -y- "'" Vir_
2) Brzina ta{:aka na obadu diska U odnosu na nepokretnog posmamaea ce biti sum.a ttans--
latorne i rotacione brzine. Ukupna brzina lotke Ace biti 2v, ta<::aka BiD: v../2:,-a ukupna brzina
41
tocke C u odnosu nR nepokretnog posmatraea ce biti nula., jer su njene brzine transJaciie i rotacjje
jednake po apsolutnoj vrijednosti, a suprotnog su smjera.
3) Ttenutne brzine taeaka oa dijametru AC rastu proporcionalno rastojanju taCke C. Stoga
se kreranje diska u datom trenutltu maze smatrati rotaci;om ako tacke gdje disk dodiru;e podlogu.
Gsa kroz ovu tacku okomita na ravan diska zove se trenutna osa. Stoga ce sve racke ria disku sa
istim ras[ojanjem od C :u datom trenutku imati. istu ukupnu hrzinu U odnOSll na nepokretnog
posmatraca. Prcmu tome, brzinu v imaju sve tacke na rastojanju r do C.
Zadatak 1.25
Dva motorna vozila napuste taCku A istoviemeno i stignu u tacku B za vrijeme to = 2
sata. Prvo vozilo putuje polovinu rastojanja AB brzinom VI = 30 km/h, a drugu polovinu brzi_
nom V 2 = 45 km/h. Drugo vozilo prelazi ukuImo rastojanje AB konstantnim ubrzanjem. U ko;em
trenutku su brzine oba'vozila iste? Hoee Ii jedan od njih da pretekne drugog na pUtu AS?
Rjdenje:
AB = s
to = 2h
1
l
I
J
6
s = 2v 1t, = 2.,30 kfn/h· -5 h = 72 km
ato
--- a =.
2
Brzina drugog vozila u proizvo nom momentu t je v =0 at. Ta bI"Zitla se izjed.nai:; Sll brzj.,
nom prvog voz11a u dV3 momenta [' i t".
(I)
(
)\

5
30 kmlh =. 36 km/h2 . t' ;:;.;. t' = (;h;
5
45 km/h = 36 km/h
2
• t" "'* t" = -h.
4
U momentu kad jedno vozilo pretice drugo, oba su preslu isto rastojanje pa stoga treba da. je:

2
za l<
6
-h
5
6
za - h .;: I = 2 h.
5
Iz jcdnabne (t) je { = 0 (vozila simultano krccu iz A) j t = h, sto je u
6
I <. - h.
5
. 12 jednaCine (2) je I
uslov t >
6
-h,
5
2. h (vozila simultano stizu u tacku B) i I
Prema tome, vozila se nece preticati oa putu AB.
42
1
-hstone
2
zadovoljavia
Zadatak
Kuglica se kotr1;a po horiz:ontalnoj ravni brzinom .= 10 m/s i upada u tli;eb .koj:!g cine
dva paralelna zida, na medusobnom rastojanju d = 5 em. Dubina tog procjepa je .H ,= 1 !fl.
liko puta kuglica udari 0 zidove pro(!jepa prije negO padne na dno? Sudar kughce sa ZtdoVJrTla
sl11at!ati savrieno elastitnim.
Rjelenje:
Posto su sudari sa zidovima proc;epa savdeno elasticni j posto nema sile koja djeiuje na
kuglicu -u hodzonta,lnom praveu, horizontalna komp0':lenta brzine kod. svakog sa
iidoni ostaje ista, znaci da se uzastopni. udarci lopuee 0 zidave proqepa de§ava,u U lstlm vre-
menskim intervalima. Prema tome je ukupno vrijeme
padanja kugliee od vrha do dna proejepa (aka se za-
nemarj vrijeme sudara) ,....1:L.,.
t=nt' ,('"
r--
G
./ I I I
gdje je n ukupan btoj sudara kuglice sa zidovima pro- vj 1:'0'),'" " -J' I I
(:jepa, -a t' vrijeme jtmedu dva sudara. Takode je , , ._
d
I
f"" 'Cjj
H = d = 'Vo l' =? t' = / -' I i IX
2 v, I ! I
= )2;i, ! I
1 I / I [
t"
d -=!
n=
= 90.
Zadatak 1..2'1
Na· horizontalnoj platformi kojs ae obrce ugaoncirn brzinorrt 3 radjs se covjek. On
baca loptu na mem kOja se,'takode, nalazi na plutform.i. U prvom aJucaju .I.e plat.
forme, a meta je na rastojanju 10 mod njega. U drugom slucaju covjek I lZn1;Jeoe mlestll;
Pod kolikim uglom U odnosu na.pravac covjek-meta treba badti Iopru po plauorfll1, u prvom 1
drugom silica;u, da bi pogodila mem? Pocetn:>. brzlnlI Iopte u UdJ1DSll n;; pluti0rmn 15ta je 1.1 oba
.slucaja i iznosi 60 m/s. Tren;e zanemariti.
RjeIenje:
U prvom slueaju laptu trebll baciti pod takvim uglom ((I) da stignc n ism tacku
kada i meta. To znaCi d.a ce za vrijeme t, za kale meta iZVJ:"Si ugaono pomjeranje $1> lQpta pre6
rastojanje R. pa je
Odavde je
R -e, Vo !.
wR
.p I. = -- = 0,5 mo'.
v.
U drugom slucaju rezultuJuca !opte (br-
zina U odnosu na nepokretni refel'entm .slstem) mora
biti usrrijerena kll_"osi rotacije gdje naiazl meta. Rezul-
tujuca brzina ;; je ta;;ia jec\naka vektorskom zbiru brzine
;;0 kojom je lzbacena-iopta (brzina u odno:\IU us- rotirajucl
referenuii sistem) i periferne brzine ta&e platforme iz koje je izbacena lopta (bl'zina u
noon na nepokI"etni referentni sisten:). Sa'slike se vidi da -jr;!
43
Perifema brzina tip je
,
,I
,
Zadatak 1.28
.
'0
Vp = Rw, pa je

sin 41, = -, fj.
v,
r.
sin = 0 • .5. jf), = '6 rad.
U pocetnom trenutku tri tacke A, B i C Ide na horizontalnoj pravoj liniji na ;ednakim
ianjima. Tacka A pocinje da se kreee vertikalno navise konstantnom brzinom v, a tacka C verti-
kaino naniie bez pocetne bnine i s konstanmim ubrzanjem 0, Kako treba da se krece tacka B
vertikaIno da bi sve tri tacke stalno bile na jedno; pra\'oj liniji? Tacke pocinju da lie krecu isto-
vremeno,
Rjdenje':
(I) AA' = vt A'
a' t:

2
n'
AB =--' Be "'"..

BE' =""Y
A

BO = x,
lz slicnosti trouglova AA'O, BB'O i ceo slijedi proporcionainost odgovarajuCih stranic.a:
(2)
AA' BB' CC'
--- = = Hi. posto
AD EO CO .
AO·= AB -t, EO
je co = BC __ BO'
uz kori!\renje oznaka (1) iz uslova (2) dcbijemo dvije jednacine
at'
V! (l -,. i) = 2' (l + x)
y (l + x) =, vtx.
Iz prethodnih iednaCiml dohijarno
I ( at'\
BB' =Y ="2 fJt - 21
I
·c
C'
ito znaci da se tatka B krece vertikalno navi!\e jednako 'usporeno poeetnom brzi.l;l.o:m - t! S kon-
2
.
stantnim usporenjem - sve dok ne dostigne visi.nu Ymall. = -, karla krece prema dolje.
2 4a
Zadatak 1.29
Kamen je gurnut uz strmu ravan nagiba i prelazi rastojanje od 16 m za vrijeme 'I = 25
,
nuon fega se kli2e prema dolje. Za koje vrijeme t. se kamen vrati u podnot;e ravni? Koliki je
koeficijent trenja izmedu ravoi i kamena? Koliki procenat 8voje prvobitne energije izgubi kamen
nuon povratka u pOCetnu tatku i na Ito se ona potro§i? .
RjeIenje:
(1)
Kada ide prema gore, kamen prc:de put s za vrijeme tl po zakonu
.t'
t = vol
l
_. --.2., s tim ito mu je btzina ntl: kraju pUla s nula, 'tj.
2
(2) O=vo-at p
.
Iz (1) i (2) je a = -; = 8 mIst, Jednacina kretanja O\'og kamenA na pUN ptema gore Je
t,
odakle je
rna = mg sin a + )lmg <:osa,
a - 11 run a = 0)3643.
gcosa
Kada se kamen klite nadolje, ooda ie jednatina kretanja
a predeni put s je
ma' = me sin a !Arng cos a, tj.
Il' = g (sin a - )lcosa) = 1,8rnfr/'
JoE E (V"
E;=J-E;,=l-
VII = at
t
= 16 m/s
AE
- = 0,7767 iii
E,
Kamen ie izgubi,:, 77,7% od prvobitne energije na saviadavanje site treni$,
45
2, DINAMIKA MATERIJALNE TACKE
U kinematid smo c}pisaJi kako Sf- tijcla krecu u
medutim mcuna c> uzroku kretanja. lspitajm.o sada zasto. se mateflJa na ta k
a

, ,.' k . tiicla u veZ[ sa uzrokom tog rctanla.
na ovaj Hi onaj naCin, ij, trctlralmo reranJe, r "c .' tanji zaSto ti;ela
Upitajrno se zasto se Zemlja krde oko po e.lptl no-, pu • i ovezu'u
blizu Zemljine povdiil1c padajl.1. S ubrzanjcm? se atom p ,
u mo1ekulu, zasto opruga oscIlu)e kada Je lstegnemo) It ......
lstraZi'oanjem odnosa. kretanja Hjela i fJzroka kretanja bavi se dinan:ik!l'
, "1 - . d' d' lu'u jedna na druga na nekl na-
1z iskustva znarno aa $va ttle a U pflfO 1. J._ • . . ke interakcijc
C
'l'n Vazduh iz atmosfere vr.si pritisak na zemlJu 1 SVd u)ela na . 1 t 's'kO
. '. u razlog ZU:;.to lC taiCO e
izmedu dijelova atomskog jCT!;gra, protona t ,5 '. • k" .
razbiti atomsko jezgro. Mode-rna fizika razlikuJe cenr1 vrste lntera o.
1. Gravitacione interakcije izmedu tijela usl;ed univerzalne graVltaCl,C,
2 E
lektromaITnetne interakcije izmedu 'naelektrisanih cestiea. .
, b 'h v • k sael-
S
k
j) iii nuklearne interakdje izmedu eiementarm eestlca oJe
3, " a e
n;avaju atomsko jezgro. 'h
4. 'JSlabe,j interakcije zbog ko;ih dolazi do raspada izvjcsnih elementarm
ccstica.
. . ./ Sila lee, dakle, mjera inter-
lnterakr:#e sc kvantitan'vno pOJ.mom Sf e.
akcije tijela iIi cestica ad kajih se tt)ela sastoJe.
2,2. NJUTNOVI ZAKONI MEHANIKE
, 'k k' , 1687 odine for-
'Osnovu klasicne mehanike Cini tri zakona e .. ole Je . g b 'a do
mulisao Isak Njutn (Newton) na osnovu ogr?mn
og
u ::I!edeea
tada poznatih eksperimentalnih cinjenica. !a, se da I u 19.
dva stol;eea pokazala primjenljivo:n n.3 u: fizlke
stoljecu isl" toliko daleko da se bUo uke <>tkriveni
na mehanicki proces za koji vrijede N,utnOVl azvoJem na:
46
Sil novi fenomeni (linijski spektri atoma, fotoelektricitet, radioaktivnost, itd.) Cije
objasnj'enje nije bilo moguce na osnovu zakona klasiene mehanike. Ti fenomeni
su bili objasnjeni novim tcorijama - teorijom relativnosti i kvanrnom.
mehanikom.
Specijalnu teori;u relativnosti formulisao je 1·905. godine Albert Ajnstajn
(Einstein). On je uveo u fiziku novi koncept prostora i vremena. Iz te tevizije je
nastala mehanika ve1ikih brzina iii re1ativisticka rnehanika, koja nije rezultiraJa
negacijom Njutnove mehanike vee su jednacine Njumove rnehanike transformi-
rane jednacine re1ativisticke mehanike za sluCa; brzina ko;e su mnogo manje u
odnosu na brzinu svjetlosti. To znaci da razvojem nauke nisu negirani rezultati
klasicne mehanike, vee su samo odredene granice njene primjene, rj. mehanika
bazirana na Njutnovim zakonima je mehanika tijeJa Cije mase su veIike U odnosu
na masu aroma, a brzine kretanja male u odnosu na brzinu svjetiosti.
Iz iskustva znamo da interakcije niedu tijeJima mijenjaju stanje i prirodu nji-
hovog kretanja, Ako, na primjer, tije10 koje pada stigne do podloge) ono ce se iIi
zaustaviti ili ce odskociti odakle je i doslo, sto znaci da mu ;e brzina promijenila
:'J-mjer. S druge strane, posmatramo li tijelo ko;e miruje U odnosu na zemlju; usta-
novicemo da ge ono nikada nece pokrenuti sarno od sebe. Za pokretanje je potrebno
djeJovanjc nekog drugog tijeJa koje ce ga izvesti iz stanja mirovanja. Iz ovoga zaklju-
clljerno; Ako dato tijeio mj'e u interakciji sa okolnim l1Jelima njegova brzina se ne
m£jenja niti po pravcu niti po iruenziutu.
Ova tvrdnja je poznata kao prvi Njutnov zakon iIi zakon inercije, a osobin-a
svih tijela da nastoje da zadrze stanje svoga kretanja zove se inercija.
Tijda se, daldc, radi inercije opiru prornjeni stanja svoga kretanja. RazliCira
tijda to vrSe razlicito. 1'3 mjcra otpora kojom se suprotstavlja tijelo promjeni.
brzine jcstc: masa, koja je, istovremeno, i jedno od osnov.nih svo;stava tijela ..
Prvi NjutDOv zakon vrijedi samo u inercijalnim sistemima referencije (vidi
poglavlle: i .6), tj. U onim sistcmima referenci;e koji se kreeu jedan U odnosl:i. na
drugi jcdnoliko pravolinijski. Tako, na primjer) kuglica ko;a miruje na stolu u
vozu koli se krece jednoliko po pravcu, pomaknut ce se tim voz zakoCi iIi ubrza
iako na nju pri tome ne djelujc nikakvo drugo tijelo. To znaCi da U ovom slue-aju
zakon inerciJc ne vazi jer sistem kojj se krece nejcdnoliko nije incrcijalan vee ne-
inercijaini sistem referencije.
Dakle, da rezimiramo, prema zakonu inercije tijeio ne moze promijeniti svoju
brzinu sarno od sebe, a da nu njega ne djeIuju okolna tijela. Svaka promjena sranja
kretanja" tj. intenziteta iii pravca brzine tije1a nastaje zbog djelovanja okolnih
tijela. Ovo dje!ovanje drugih tije1a smo nazvali sijom, a osobinu tijela da se opiru
pokusajima promjene stanja kretanja smo nazvali inercijom. Fizicka veliCina koja
kvantitativno karakterise vrijednost inercije je masa tijela i da bismo odredili ffiaSU
bilo kojeg tijda) mi moramo uporediti njegovu masu sa masom standarda (vidjeti
poglavlje: Internacionalni sistem jedinica - osnovne jedinice).
Fundarnentalni zakon dinamike, poznat kao drug; Njutn(}1J zakon, izrazava vezu
sHe i promjene brzinc tijela koje medusobno djeluju.
Jednostavnim cksperimentima se mote pokazati slijedece:
a) Kad god tijelo mijcnja brzinu po intehziteru -iii praycu iIi sarno. po jednom
od njih, a to znae-i kad god se krece ubrzano u odnosu na neki inercijalni sistem
onda na njega djeluje sila.
47
h) SUa daje tijelu ubrzanje koje je proporcionalno toj sib i ima pravac sileo
Iednake sile daju ;ednakim masama Jednake sile daju raz!icitirn
maMma ubrzanja koja su obrnuto proporcionaina tim masama. Iz prethodnog
slijedi da je
F = rna (2.1 )
iii
F d(m v)
dt
(2.2)
Relacija (2.2) je opstija i poznata ie kao jednaCina krctanja tijcia, a u slucaju
brzina kaje su znatno manje od brzine svjetlosti maze da se pise i u formi (2.1)
iii U obliku
di)
F =m--
dt
(2.3)
Relacija (2.2) treba biti shvaccna keo generalizacija niza eksperimentalnih
cinjeoica i posmatran;a, jer U ojO} ne postoji nezavisan naNn odredivan;a vrijed-
nosti m i F, sto znaci) da bismo odredili jednu od njih (m iii F) svejedno) mi kori-
stimo rctaciju (2.2) koja ih pavczuje, jednu u ounosu n3 drugu" i sa ubrzanjem
tj. defmisanje bila kaje od ve!iCina ne maze bili nezlvisno od dmge.
Opste je poznata Cinjenica da sc si!a uvijck javlJa k:v) medusobno djeistvo
dva tijda. Ta djejstva su uyijck uzajamna, ti. ako jedno tiido dielujc nekom si10rn
na drugo tijelo, nnda i OYO drugo tijdo istom H)likom silo:n djciu.je na prvo i:.ijclo.
SiJa se, dakIe, nikada ne moze javiti sarna vee uvijci: u sadicistvu sa drugom
silom koja je jednaka po veliCini, ima isti pravac, <:l sup rotan smjer.
Akcija i reakcija su U'lJljek jednake po veliCini, a suprotne po smJeru iii uzaJamna
djeist1..'a u}e/a su medusobno jednaka po vehc':ni I' suprotno usmjerena. Ova tV"rdnja je
poznar,. u fizici kao treCi Njucnov zakon. Matem'uicki izrazen on glasi
(2.4 )
Pokazano je, relacija (1.5J), da je ubrzanje isto u aba izabrana inercijalna sis-
tema referenci;e. To znaci da ce i sile koje djeluju na tijeia u aba sistema referen-
cije (shodno jednacini 2.2) biti, takade, iste) sto nas navodi nll. zakljucak da se
dinamicke jednaCine nea mijenjati pri prebsku iz jednog u drugi inercijaini sistem
referencije, tj. bite invarijantne U odnosu m\ transformacijc koordinata kOje odgo-
varaju prelazu iz jednog u drugi inercija!ni si:m::m. 1z ovoga zlkljucujemo cia su
svi inercijalni sistemi referencije apsolumo ekvivalentni i da se svi mehanicki pro-
cesi u razHCitim inercijalnim sistemima. odvijaju identicno.
Eksperimentalno je utvrdeno da zakoni klasicne mehanike vrijede sarno ako
su ispunjeni slijedeCi preduslovi:
1. Za prostor vri;edi Euklidava geometrija.
2. Prostor je izotropan, ij. fizicke osobine tog prostora su iste bez obzira na
pravac kretan;a. (U jednaCini 2.2. vrijednost mase m nece zavisiti od pravca kretan;a).
3. Njutnovi zakoni kretanja vrijede u inercijalnim sistemima.
4. Svugdje i za sva tijela ispunjen je Njutnov zakon gravitacije (vidjeri po-
glavlie 4.2).
48
2.3. ZAKON ODRZANJA KOLICINE KRETANJA
Stanje kretanja nekog tijela se proizvodom mase tog tijela i njegove
trenutne brzine, m· v. Ova veliCina se zove kolilina kretanja(impuls)tijela. Prema
drugorri Njumovom zakonu, sila je raziog zasto dolazi do promjene stanja kretanja
nekog tijela,. tj. sila je ;ednaka promjeni koliCine kretanja u vremenu, tj.
_ d _

dt
Posmatrajmo ;ednostavan slucaj interakdje dva tijela (nezavisno kakva je inter-
akdja} tj. sila medu njima: elasticna,.magnetna iIi tako da zanemarimo
interakciju ovih tijela sa drugim tijelima. Tada kaicroo da ova tijela Cine izolovan
siscem. Kao rezultat njihove interakcije, njihove brz,ine se mijenja,iu u vremcnu.
a n;ihove putanje sU opcenito zakrivljene (s1. 2.1).
Ukupna koliciml kretanja (impuls) sistema u momentu t je
P = Pi + P2 = m/v1 + mt v2•
(2.5)
U kasnijem mome.ntu x' ukupna koHCina kretanja sistema je
p' = + = + m)!v;. (2.6)
Aleo je F 1 srednja sila u intervaiu Ilt = r:' - t kojom tijdo B djdujc na "tije1o
A, a F 2 srednja sila kojom tijelo A djeluje na tijelo B, onda po III Njutnovol1J.
zakonu,
--,
t
·'p. rt{ PJ APJ V Pz
ii,
Slika 2.1.
- - I1p, I1p-"
F, 0"" - F 2 iii '" odnosno
At -7t-'
p; -p, = - (j5;-p,) iii
p, + p, .= p; + p; = const. (2.7)
Relacija (2.7) kaZe da je ukupna promjena koliCine ktetanja £zo[ovanog sistema
tijela jednaka nuli iIi kolilina krecanja izolovanog sistema tijela ostaje
49
s,adrz.l n <tijc1a (s!. 2.2), pa sa PII> oznacimo sHu kojom
n-to :,a '1-t(> onda Je sl.la n,a svako od ovih tijeJa posebno jed-
naka zblru sVlh stla kOJom okolna tlJela djcluJu na tj.
odakle siijedi da je
- d (m! i\)
Fl '= -== F12 + F 13 -+- .,. + Fb
d
(2.8)
r"
+
i"';
+
.
P,cma HI 1"Tjutrtovorn zakonul je FfJ = -- F'H
za $vako £ l. pa svih n jednacina
(2.8), dohijemo
Slika 23.
+- m",v,.) =' 0
L H1,1i; =0 cons:1.
£=1
(2.9)
(2.1 0)
Veklorski zbir kolit£ne kretanja tijela u izoiovanotn sistemu u toku kretanja ostaje
konslantan.
50
2.4. PRIMJERI RAZLICITIH SILA KOJE SE IZUCAVAJU
U MEHANICI
2.4.1. Sila gravitacije .i tezina
Zemlja privlaCi sva tijela sHorn zbog koje padaju istlffi ubrzanjem iJ U odnosu
na Zemljinu povr.sinu. To znaci da u sistemu referencije vezanom: za Zemlju,
bilo koje tijeio mase m se nalazi pod uticajem site
(2.11)
koja se zove sila gravitacije.
Ako tijelo miruje u odnosu na Zemljinu povrslnu, sila G je uravnotezena reak-
cijom podloge iT koja sprecava da tijelo ne padnc (F
O'
= - G). Prema III Njut-
nov.5;lm zakonu, tijdo u tom slucaju djeluje na podlogu sHorn Q koja ie iednaka
- F!", tj. sHorn
(2.12)
Sila Q, kojom til do dieluje na podlogu (Hi na uze na kojem je objeseno), se
zove rezina lijela. Ova sila je jednaka mg sarno kad tijelo i njcgova podloga CUi
uze na kojem visi) miruju u odnosu na Zemlju. Ako se, pale, oni kreeu nekim ubrza ....
njem ii, njihova tezina Q neec biti jednaka m{j. Ovo se moze objasniti na slijed,e-
cern primjeru.
Ako se tijdo objesi na elasticnu oprugu i krece se skupa sa okvirom ubrzanjem
u, jednacina kretanja djeJa ce imati obiik
G+F .. =ma
gdje je F .. reakcija u opruzi. tj. sila kojom opruga djeluje na tijelo. Prema III Niut-
novom zakonu, tijelo djeluje na oprugu sHorn - fir) koja je po definiciji tezina
tije1a Q U ovim uslovima. ZamjenjujuCi sHu Fr sa - Q a silu gttdvitacije G sa mg
dobijerno
(2.13 )
Ova formula odreduje tezinu tijela U opstem slucaju. Ona vazi za podl?gtt
iii uze bilo koje vrste.
Pretposravimo da se tijelo i uze krecu u vertikainom pravcu (s1. 2.4). Ako
projiciramo jednaCinu (2.13) na pravac kretanja, bice
Q m (g ± a) (2.14 )
gdje su Q, g i a intenziteti odgovarajuCih vektora. Znak plus odgovara ubrzanju
a usmjerenom prema gore, a znak minus za a llsmjereno prema dole. Iz jednaCine
(2.14) sIijedi da velicina tezine Q moze bid iIi veca ili manja od sile gravitacije
(}. Ako okvir slobodno pada ubrzanjern a = g, sila Q kojom tijelo djeiuje na oprugu
iscezava. Nastaje tzv. bestezinsko stanje. Svemirski brad koji kruzi oko Zemlie
s iskljucenim masinama, putuje kao okvir koji slobodno pacta, s ubrzanjem g. Kao
rezultat toga, tijela u njemu su u bestezinskom stanju, tj. Qna ne vrSe nikakav pri-
tisak na tijela s kojima su u dodiru. Treba istaCi da se sila gravitacije G cesto brka
sa silorn t.un. tijela Q. OVO dolazi otuda sto u sIuCaju podloge koja miruje, sile
o i Q se podudaraju i po veHeini i po praveu (objesu jednake mg). Treba upam-
51
titi, mC(lutim, da ove sile djeluju na razliCita tijela: G djeluje na sarno tijelo, dok
Q djeluj!,': na podlogu iii uzc, ogranicavajuci slobodno kretanje tijela u polju zem-
ljine"gravlt3cione sileo OSiffi toga, sila G je uvijek jednaka mg bez obzira da Ii se
tijdo krcce iIi miruje, dok sila tezine Q zavisi od ubrzanja kojim se krecu_ podloga
i tijelo. Ona moze biti Hi veca iii manja od mg, a u posebnom slueaju bestezinskog
stania potptlno iscezava.
Slika 2.4.
2.4.2. :m.asticne sHe
" se tj, mijenja dimenzije i oblik pod uticajem
Akc: se vrati u prvobitno stanje, tj. poprimi prvo-
U.l.U11 obhk 1 dl?1enZljC na,kon 8tO sile prestanu da djeluju, onda se takve deforma-
elasttcne 4.cform1.Cije. E.lasticne deformacije 5e uocavaju kada, sila koja
prblzvodt JdormaCljU, ne prelazl odredenu granictl knja se zove granica elastic-
nO:>ii.
, oprugu duzine 10 u nedeformisanom StclpjU i djelujmo silama
F2 kOjcVC sile Pi i F2, jednake po intenzitetu, a sup-
rOtIlog su Pod unca)crn oVlh s.lb, opruga ce da se istegne za neku duzinu
/J.I, nakon cega se uspostavi ravnoteia. .
. U ravnoteze spoljne sile PI i F2 ce biti uravnotezene elasticnim'silama
se U ,opruzi kao Iliene detormacije. Eksperimenti pokazuju
d,: JC U mahh o.eform.aclJ<l} lstezanJe opruge At proporcionalno sili istezanja:
h.! F (gel)e !e F, F, F).
Prema t()m.c, ela::lticna sila je proporcionalna elongaciji opruge
F MI.
(2.15 )
propordonalnosti k se Zove konstanta opruge. Tvrdnja da je defor-
maC1Ja proporclOnalna elasticnoj sili predstavija Hukov (Hooke'ov) zakon.
Sila trenja
Sua se defi.nise kao sila koja nastaj,e na dodirhoj povrSini dva tijela i
sprecava ... lma pravac duz dodirhe povrsine) a smjer
suprotan relatlvnoJ brzlm kretanJa Razliku;emo van;sko i unutrasnje tre-nje.
52
Vanjsko rren;e Je interakcija' izmedu povrsina dva kruta tijeia u kontaktu.
Karla dodirne povrSine tijela mirujll jedna u' odnosu na drugu, govorimo 0 sta-
rickom rrenju, a kada se relativno krecu jedna U odnosu na drugu, govorimo 0 dina-
ntickom iIi kinetickom erenju.
Dinamicko trenje dalje moze biti trenje pri klizanju i trenje pri kotrljanju.
Unurramie trenje iii viskoznost je interakcija izmedu slojeva tecnosti iii gasa
koji se pomjeraju jedan U odnosu na drugi. Ovdje nema statickog trenja.
Teorija vanjskog trenja jos uvijek nije dovol;no istrazena i razyijena, ali, grubo
uzevsi, moze da se ukratko rastumaci na slijedeCi naein: povrSina evrstog tijela;>
Cak i kada je ono veorna uglaeano, -jos uvijek ima
scbi mikr08kopske neravnine i neregularnosti.
Cesto je ta povrSina pokrivena oksidirria} adhe-
zionim slojevima gas)J, i tecnosti i stranim uk-
ljuecima. Kada takve dvije povrsine dodu u do-
dir, onda ce se njihove mikroneravnine "uklopiti"
jednc.u druge i sprecavati relativno kretanje do-
dimih tijela; s1. 2.5.
Jednostavni eksperimenti pokazuju da je sila
trenja, koja se protivi re1ativnom kretanju do-
dirnih tijela, proporcionalna 8ili normalnog pri-
tiska N na podlob-'U. Ova - sila moze biti sila
gravitaci;e (tefine) iIi njena normalna kompo-
SliJu; 2,5.
ncota (ako tijelo lefi na nagnutoj, kosoj ravni), iii bilo koja druga sUa normalna
na kontaktnu povrsinu tijela,
(2.i6)
Eksperimenti pokazuju da koeficijent koji se zove koeJicijent trenja, zavisi
od vrste i uglacanosti dodirnih povrsina i razlicit je u slucaju statickog i dinamic-
kog trenja i uvijek je koeficijent dinarnickog trenja manji od koeficijenta statickog
trenja (J1. < p. ). Ova razlika lezi u Cinjenici da je staticko trenje posljedica elastic-ne
deformaci;e fla kontaktnim povrSinama, a dinamicko trcnje kli-
zanja se desava kao rezultat plasticne deformacije neravnina i njihove djelimicne
destrukcije. Dok je trenje u nekim okolnostima korisno i bk neophodno) za samo
odvijanje procesa kod veCine masina koje imaju pokretne dijelove, ono je ,stetno
pa se na razlicite naCine nastoji da smanji. Cesto se to postize tako sto se trenje
klizanja prevodi u trenje kotrljanja koje je znatno manje.
Eksperimentalno je lako dokazati cia je sila tren;a kotrijanja proporcionalna
normalnom pritisku na podlogu, a obrimto proporcionalna radijusu cilindra, toCka
iii kugle koja se kotrlja, tj.
(2J7)
Ovdje je !J-I: koeficijcm trenja kotrljanja) i ima dimenziju duzine.
53
2.4.4. SHe kod krivolinijskog kretanja
mozemo na jedan od nacina; prema' "izvoru" koji uzro-
d.a se ona P?javljuJc, li,1 prema "efektu ko;i ona prouzrokuje. U Oyoj druaoi
pod,eh spomenucemo cCnlnpcwlnu silu. .
. .. Ako sila, .koja djeluje na tijelo, ima isti pravac kao i brzina, krcranje je pruvo-
ltmj1;ko. D? .bl nastalo krivolinijsko kretanje, mora- rezultujuca sila bid pod. un'lom
prema brzlDl) tako da ubrzanjc ima kompOnCntl..1 okomitu na hrzinu koja cc
varati promjeni brzinc po pruycu, sl. 1.6.-
Prema tome, silu mozemo razloziti na tan-
gencijalnu i normalnu komponentu, tj.
I
F =. FT + F.v
I
dv
FT = mat =m-. 1
dr
1
(2.1 X)
I
F\I

J
=- nta" 1'11-.
R
sila jos ZO\'C ccncrz'peialna sdl.l
1 uVIJck ie usmJcrena prema centru zakriy-
Ijenosti trajektorije. -
S/ilw 2.6. . Ona prouzrokuje promjenu br-
zmc, a tangencijalna intenziteta brzinc. Ako
.. je tangencijalna sila iednaka nuli ooda
ill:" i kretanjc je jcdnoiiko, kruzm) kretanje. Ako je ecn.
tnpetalna slla Jednaka nul!, onda nema normalnog ubrzill11·o 'I· ne .
h ' . '. < ... , • rna prOffi)enC
rZIlle po s?:Jeru, pa Je kretao}c pravolinijsko.
U spccljalnom slucaju kruznog kretanja gdje je 'V '_=, Ru), centripetalna siia
se jos. mote izraziti relacijom
FN :.oc, Fc. .--- m(,)2R iii F .-= _. m<o}2R (2 19'
.p q . )
. sila. moze bid razliCite prirode ovisoo 0 tome sta uzrokuje kre-
tanJe po Kaoa se automobil krece u horizontalnom zavoju tada centri-
s11u "srvara." nenje izmedu tockova i Ceste. Ako to trenje dovoljno
(mokn aSfalt, pOiedlca), onda izleti iz zavoja. U sluc-aju kretanja Mje-
s.eca oko Zeml,?, centnpetalna je gravitaciona sila privlacenja Mjeseca i Zem-
IJc. Kod clektrona ?ko Jczg.ra atoma cenrripetalnu silu dajc Kulonovo (Cou-
pnvlacen)c; kada vrtlmo nekl predmet na uietu, tada je to naperost u uzetu,
dakie, nije neka nova vrsta sile, nego sarno poseban naziv
za svaku od s11a kOJu uzrokuje kruino kretanje.
2.4.5. inercijaine sUe
nal? }e ,SUo zakoni invarijantni U odnosu na Galilejeve
tJ. 1St! inercijalnim sistemima referencije. (Iner-
cIJalm Slsteml referenCIJe su Oro kO}l se medusobno krecu jednoliko pravolinijski.)
54
TakQ II Njutnov zakon u dva inercijalna refen:;ntna sistema 0 i 0' .ima isti
oblik
F' = ma.' = ma = F. (2.20)
Sistemi referencije, koji su uhrzani U odnosu na inercijalni sistem, su neiner-
cijlrJni sistenii referencije i u njima ne vrijede Njutnovi zakoni. 'Neka se, na primjer,.
sistem 0' 'krece s konstantnim ubrzanjem au U odnosu na inercijalni sistcm O.
Drugi Njumov zakon u sistemu 0 glasi F rna. U ubrzanom sistemu 0' taj zakon
S"e
F' = ma'=·m (it - iio) = ma - ma, F + -1',. (2.21)
Iz gornje re1acije slijedi da hj se u ovum siste.mu referencije,' cak i u slucaju
eta je rezultanta vanjskih sila jednaka nuli, tijelo kretalo ubrzano kao da na njega
djeluje sila, - milo. To. sHu, koja se razlikuje od vanjske "prave" sile F, zo.ver:t0
inercijaln.a sila. Qna ruje pro;u:Zfokovana djelovanjern drugog tijeia vee je posljedlCa
ubrzanja samog referentnog sisremao
InercijaII',l.u·' sHu izrazavamn re1acijom
Fi = -_. mltu,
(2.22)
Inerci;alnu sUu najbolje oswcamo U VOZU,J autohusu i 81. Kad vozilo ubrzava}
osjeeamo inercijalnu silu prema nf.lz,ad., slucaju kocen;a., prema naprijed.
m
5;1iko. 2.7,
Kao primier djeiovanja iner
dtalnih si\a razmoirimo ve-
zan za lift koji se krece s. odrede-
nim ubrzan;em. Neka. rIa ,Plafonu
lifta .visi '!lteg na dinamometru (s1.
2.7)." Kada- lifi -ri1iru;e, -dinarnome-
tar pokazuje_ teZinu utega. Ako se,
pak, lift ubrzava' prem3 gore ub-
rzanjem ao, dinamome-rar pokazuje
veci intenxitet tefine nego kae! lift
miruje., Kad se lift 'ubrzal:lO spuiha
(a
o
ima smier prema dolje) dinamo-
metal' pokazuje_ manji intenzitet te"'
Zine. Medutim, ak'O se lift: krec_e
. jednoliko gore bilo doije,'
namometar pokazuje isti irttenzitet
!eiline kaa i u -mirnom iiftu. U inercij"alnoffi sistemu (L1.brzanom. liftu) na tijeio,
OSlm vanjske sile, dieluje, takode i sib F\ ,"---" - ma{!. Drugi Njutnov
zakon u ndnerci;alnom sistemu, glasi
(2.23)
U 'nasem primjeru pri ·u1.-.?i:zavanru Iifta prema gort::, mercijalna sila je "?ila
p!,cma dolje i povecavru.a je tezinu utcgu} pa je dinarnometar pokaZlvao tezmU
12'= Q + F, iii. skalamo Q' = mg + mao-
KadQ ,se lift:. ubrzano spus.ta;., prividu¥l je manja i iztlosi
Q' = -mg ,- = m (g - au)'
(2.24)
(2.25)
55
-
Uvoden;em inerdjalnih sila moguee je kretanje tije1a i u neinerci;aInim sis-
temima referencije opisati preko Njutnovih zakona u istom. obliku. .
Treba posebno naglasiti da su inercijaine sile nesto drugo U odnosu na ela-
sticne, gravitacione sile i sile tj. one sile ko;e su uzrokovane djelovanjem
j:dnih tijela .na druga, .Jer, ine:cij,alne sile se pojavljuju zbog osobina referentnog
sIstema u kOJcm se datI mehamckl renomen razmatra. U tom smislu ih onda mo-
zemo nazvati fiktivnim silama.
Primjer inercijalne sile je cencrifugalna sila koja se javlja kod kretanja tijela
po krugu. UoCimo, dakle, referentni sistem 0', koji' rotira ugaonom brzinom w
u odnosu na inercijalni sistem
z'
0'
X'
y'

O. Takav rotirajuCi sistein re-
ferencije moze, na primjer; da
bUde disk koji se okrece u od-
nosu na upravnu osu .. £
brzinom w (s1. 2.8). Xcka se
skupa sa diskom obrce opruga
pricvrscena za ceritar na Cijem
se slobodnom kraju nalazi tijelo
mase m.
Posmatrac iz inercijalnog siste-
ma 0 (laboratori;a) vidi da se
krece po kruznici jer
ga opruga vuce .centripetalnom
silom
. koji se sa plocom, konstatovao bi da predmet
lllirUJe U llJcgovom sistem.u rcierenCl)c. Ako bi on htio da napiSe II Njutnov zakon
sist,em.u referencije (0'), morao bi sili opruge Fep pribro-
J!tl, 1 I'e!> tzv. centrifugalnu situ, tako da je rezultantna sila,
kOla dJelu)c na tlJelo U Slsremu 0', jednaka nuli, jer tijelo u_tom sistemu miruje tj.
Fcp + Prj = 0; FCI = ""-- Fcp = mw
2
r'; (2.26)
gdl
e
r' Risali . r .U' = ,) .da.,istaknemo da s:. centrifugalna sila FC!
pOJavlJuJe U slstemu 0 , gdJe Je polozaJ tlJela odreden radiJus-vektorom f'.
. Centrifugalna sila nije jedina inercijalna sila koja se javlja u sistemu koji ;ed-
n.ohko rotira u na i';lcrcijatni sistem referenci;e. 1) ovom neinercijalnom
sistemu referenCIJe JaviJa se 1 tzv. Koriolisova sila koju mi ovdje' necemo detaljno
obrazlagati.
2.5. RAD, SNAGA I ENERGIJA
2.5.1. Mehanicki rad
Posmatrajmo cesticu A koja se krece duz krive C pod uticajem. sHe F (51. 2.9).
U vrlo dt cestica. , SIb krere od A do A' tako da"je AA I = df.
Rad, kOJl lZVrSl sIla F u toku pOfUJeranja, definiSe se skalarnim proizvodom
dA =' F . df (2.27)
56
iii d..A = F cis cos tI, gdje je ds imenzitet od dr, a 6 ugao izmedu pravca sile F i
pomjeranja dr.. Dalje je F T = F cos 6 komponenta sile u p!avcu pomjeranja,
p. je
dA =F.ds. (2.28)
To znaci da je r:ad jednak pmnosku pomjeranja j::oje proizvodi sila i komponente
. site u pravcu pomjeranja: '.
Ukoliko je silo okomita na pomjeranje (6 = 90°), rad koji viii sila je jednak
nuli. Na primjer, ovo je slueaj sa centripetalnom pri kretanju iii
sa sHorn gravitacije mg kada se ti;elo krece po horlzontalnoJ podloZl.
iii
Jednacina (2.27) daje rad na infini-
tezimalnom pomjeranju. Ukupan rad ko-
ji. se izvdi na cestici kada se krece od A
do B je suma svih radova .izvrSenih to-
kom sukcesivnih malih infinitezimalnih
pomjer.anja, tj.
Siika 2./0.
A= F,' df, + F,· dr, + F,· dr, + ...
B B
.11 = f Ii· df f F. ds. (2.29)
A A
Da bisrno izracunali integral (2.29), momma mati iii F u funkci;i od f, ill jedna-
anu putanje, duz koje se eestica kreee., Iii, opeemto, moramo mati P i r u funkciji
vremena iii neke druge varijable.
'" .'

dA-',...,
"
1
dI;

,
"'''I I,
FT
.. ,
F,
A d. B
Slika 2.11.
Slilw 2.12.
57
K ada se dielo krece, komponenra FT se mijenja. Elementarni rad je nu-
mericki ;ednak srafiranom dijelu ne 51. 2.12.
Slika 2./3,
A
2.5.2. Snaga
:
dA = FTds, dok je ukupari rad izvrsen.
na guru od A do B jednak povrsini figura
A'A B B', koju zaklapa kriva F
T
, verti;..
kalne linije od tacaka A i B i s-osa. Inte-
resantan, poseban, slucaj je onaj u ko-
jem je sila konstantna po velie-ini i prav-
eu, 8: tijelo se krece po pravoj liniji u
smjeru sileo Tada je FT = F, pa je
11 B
J F ds = F r ds = F s. (2.30)
A A
U prakticnim primjenama vaZno je znati brzinu kojom se vrsi rad. Trenmna
snaga se definise kao rad izvrsen u jedinid vremena. Ako je dA e1ementarni rad
izvrsen u vremenskom intervalu dt} tada je trenutna snaga
p=
dA
(2.31 )
d,
Koristenjem jednaCine (2.27) i uzimajuCi da je v :0;:;;:0 mozemo, takode, da
de
pisemo
(2.32)
pa se snags moze da definise i kao skalarni proizvod sile i brzine. Srednja snaga
u toku vremenskog intervala r se definise kao kolicnik ukupnog rada·A i vremenskog
intervala l, tj.
A
PH =-
,
(2.33 )
Sa inzenjerske tacke gledista, snaga je veoma znacajna veliCina, jer kada inie-
njer dizajnira maSinu, vaznija je brzina kojom masina vrsi rad od ukupnog iznosa
rada koji mas"ina moze da iZVfSi.
2.5.3. Jedinice za rad i snagu
Jedinica za rad je rad kojeg izvrSi jediniCna sila ( F= 1 N) na jedinicnoj duzini
(s = 1 m). Prema tome, jedinica za rad je 1 Nm, poznata kao 1 diul (Joule), ovako
nazvana prema engleskom naucniku Dzulu (Joule),
Jedinica za snagu je jedinicni rad (A = 1 J) izvrsen u jedinici vremena (c =
= 1 s): II je jedinica za snagu· i,zove se 1 W = 1 vat, prema engleskom inzenjeru
s
Vatu (Watt), koji je usavrsio pamu masinu,
58
2.5.4. Energija
Pokazali smo da je u op"tern slueaju rad sile F jednak proizvodu komponente
sHe u pravcu i pomjeranja, tj.
dA = F.ds=m.-. ds = m· d., =nwdv =d _
. . dv ds (""')'
dt dE . 2
(2.34)
Ukupan rad na nekom interV'alu puta od A do B je tada
B B
A = r F'l'ds = f mvdv - t
A· A 2· 2
(2.35)
lz gornje relacije proizlazi da je rad A izvrien had nekim' tijelom na Ptltu
AB jednak razlici velie-ine mv" na krajLl i na poi::etku puta. Ova se zove
kinelicka energija
Prema tome.
E", = mf)'l., pa je A = EK a - E ...
2 . n •••
B
tj. f F dr.
A
(2.36)
Rad! izvrien na nekom tijeiu je'dnak je promjeni njegove kineticke energije. Mo ....
i;emo, takode, reCi da. je energija sposobnost tijela da izvrsi rad) a rad je mjera za
proces kojim se energija prenosi sa jednog tijela na drugo.
Kineticku energiju posjetiuju ti-
jela koja se krecu nekom brzinom v,
te mogu prilikom usporavanja iii za-
ustavljanja da izvrSe rad.
Pored kineticJ<e u mehanid pos-
toji i tzv. pocencijalna energija i to gra·
vitaciona potendjalna i e1as-
tiena potencijalna energija.· Gravita·
dona potencij4lna energija se izra.zava
radom koji treba izvrsiti da se tijeto sa
nek;og referentnog nivoa podigne na
niva na kojem se nalazi, tj, da se oa
putu izmedu ta dva nivoa savlada gra·
vitaciona sila.
Zamislimo materijalnu tacku mase m
koja se krece pod d;e1ovan;em sila te-
T
ze. Rad sile teze na putu od A do B je:
'8
y
T
I
I
I
I
I
I

YAI
I "
Slika 2./4.
J Fdf - rA)'
POSto je F = mg = - mg], i J (fa - fA) = Ya - Y ..o onda je
A = - (mgy. --; mgy.) mg(YA - .vB)' pa je
A mgh = E •.

(2.37)
(2.38)
59
Prema tome, rad sHe teze ne zavisi od puta vee sarno od pocetnog i konacnog
polo7.aja tijela. Sila koja ima joj rad ne zavisi puta.vee samo od kraj-
niih polozaja zove se konzervattvna stla. Rad konzervattvne slle po zatvorenom
putu je onda jednak nuli,
(2.39)
RaJ sile trenja, naprotiv, zavisi od puta:'sto je duzi put, rad je veti. Sila trenja
je, prema tome,. nekonzef"'vativna sila. Ove sHe jos Zovemo disipativne sileo
Rad svake konzervativne siIe mozemo izraziti preko potenci;alne ,energijc
jednaCinom
'B
J 'PH - {EI' erR) - E,} (fA)}' (2.40)
C grankama clastit'':nosti cvrsta tijela se opiru deforrnaciji sHom koja je pro-
porcionalna deformaciji i suprotnog je smjera od smjera sile koju izaziva defor-
maciju, tj.
F ks k!l.x. (2.4! )
Ako, kao tijelo koje se deformise, uzmemo elasticnu oprugu, uncia jc rad koji
treba izvrsiti za rastczanjc (sabijanje) opruge od poc-erne elongacije Sl do konacne
elongaciie 52 dot jednaCinom
s, s, 1
A r F ds f ks ds -. k (s; silo
-' 2 -
(2.42)
" '"
H"l{l silc opruge je iednEk radu vanjske siie, s negativrtim predznakom pu je
Aop "';0 - ks;.
2 2
(2.43 )
Slicno 'kao kod gravitacione sire, potencijalna energija elasticne sile opruge
$C definise izrazom
A, ccc E (s,) E (s,) . .1 ks; 1
p P P 2 2
(2.44 )
Dogovorimo Ii se da jc potencijaina energija jednaka null u poloiaju ravno-
tde (S =c- 0), taua je potcncijalna energija opruge
I -
= - ks
z
2
gdjc je s el.ong.acija, tj. pomak iz raVl1oteZDog polozaja.
60
(2.45)
Veza izme4u kineticke ,i poteticijalne
Zakon 0 odrianju energije
Razmotrimo princip e'nergije u konstantnom gravitacionom polju na primjeru
podizanja kamena na neku visinu od nivoa zemljista. Kad di:!emo kamen,
vdimo jer istom. sHoni k6;om kamen prema gore, tetina vuce kamen
prema dolje. Sto je yeti kanien i
8to ga vise podignemo, to cemo iz-
vrsiti veei rad, jer je rad jednak
proizvodu sile i dostignute visine.
:Ako se zapitamo 8ta se promije-
nilo time sto sino kamen podigli na
neku visinuj vidjecemo da se sam
kamen nije vee. da je
promena sarno u poloiaju kamena
U odnosu na nivo Novi
po!oiaj osposobljuje kamen cia, pa-
dajuCi prema zemljij vrsi neld rad,
tj. Vllee uvis neld teret. Ta sposob-,
nost tijela da vrsi tad zbog promje-
ne poio±aja zove se potendjalnom
ehergijolll:, koja, uopsteno govoreCi,
y
proizlazi iz raz!icitih polozaja tijela prema zeinlji.
Slika :US.
Ali, nije samo potencijalna ta,koja ima sposobnost da vrsi rad. Vjetar
voda mogu pokretati vjetrenjace iii, mlinska kola. ZnaCi, i ti;e1a u pokretu imaju
sPQsobnost da vde rad i ta sposobnost se naziva kinetickom energijom tijda. Vje-
tar iii okreeuci krita vjetrenjaca iii mlinska kola, 'gube brzinu pa time i kine-
ticku energiju.
Potencijalna i kineticka energija su povezane. Do teo spoznaje jt: pry! dosao
Galilej ispitujuci padanje tijeIa po kosini, gdje je ustanovio da brzina tije1a pri
udaru 0 tio ne zavisi od nt'j.giba vee' sarno od visine sa koje kuglica pada.
Ispravnost tog stava je Galiiej pONrillo i na primjeru kretanja kuglice U ovainoj
posudi. Kad je pomakao kuglicu sa dna posude, Galile; je promijenio potencijalnu
energiiu iste. Iz povis.enog polotaja kuglica pada prema ravnoteze, gubeci
pri tom potencijalnu energiju, ali dobijajuci na brzini. Ta kineticka energija om,o-
gucuje .kuglici da se ,popne do iste visine sa koje je krenula na suprotnoj strani
zdjele, Cak bez obzira i na oblik zdjclc) tj. puta':lie po kojoj.se krece.
Kvantitativno je princip enetgije pm. uveo Hajgens konstruisuci
sat na bazi klatna 1613, godine. On fe pronasao da je pri njihanju klatna kvadrat
brzipe proporcionalan visini sa koje klatno pada. Tako je Hajgens prvi spojio
velicine tm:1$ i proizvod tezine i §to nije nista drugo do izrazi za kineticku,
odnosno potenci;alnu energiju.
Tek 173S. godine Daniel Bernuli (Bernoulli) je U okvim mehanike postavio
princip energije, sto mu je biln olakSano jer je skoro vijek prije toga Njutn postavio
zakone kretanja.
PretpostavUno da vanjskom sUom F pomicemo ujelo uz strmu ravan u polju
sile teZe. Smatraeemo najprijecia supovriine glatke i cia. nema trenja. Iednacrus
kremnja ovog tiiela ee oncia iinati oblik P' me sin oc = mao
61
Rad vanj,ske sile F' na putU od I do tacke 2 je
2 2: dV) 2 2 •
A = J F' dl = J (m
g
sin" + m ds = f mg sin" d, + J mv d" =
1 I 1 I
2 2
f dy + m J v dv = mlf (y, - y,)
1 1
m
+ - vD =
2
(2.46)
Ova relacija, izvedena 7.a ovaj poseban slucaj, vri;edi i opcenito, tj. ukupna
meharucka energija tijela jednaka je radu spoljas.nje nekonzervativne sile.
Ako je spoljasnja sila Odsutn3, onda ukuprta mehanicka energija ostaje kon-
stantna.
U sluCaju da je na strmoj ravni prisutna i sila trenja koja je nekonzervativna,
jednacina kretanja postaje
F' - mg sin 0: - F
tr
= rna' (2.47)
reiacija 2.46 prelazi u rdaciju
(2.48 )
Opcenito zakljucujemo da u zatvorenom (izolovanom) sistemu tl kojem nema
disipativnih sila (sile trenja) mehanicka energija je konstantna.
Zak.<mi oddanja u prirodi Stl posljedica svojstava simetrije U 5vemiru. Takvi
su zakoni odr:ianja energije, impulsa, momenta impulsa, koliCine naelektrisanja,.
broja barjona (protona) neutrorta i drllgih elementarnih cestica) i drllgih veliCina.
Zakoni odcianja su pogodni za rjesavanje niza problema kako u ·fizici, tako i
u razliCitim granama tehnike, jer oni sruni ne zavise od obHka trajektorije kojom
se kreee tijeio, niti od karaktera 5ila koje na tije10 djejstvu;u - zbog toga nije po-
!Tebno ni postavljati jednaCine kretanja) a kamoli rjehvati ponekad veoma kom-'c'
plikovane oblike njihovih diferenci;alnih jednaCina.
Zakoni odrZanja su koordinata i brzina testiea koje fonniraju sistem
i koje ostaju konstantne; vrijednosti za vrijerne kretanja testiea ili sistema cestiea.
Te funkcije se nazivaju integralima kretanja.
Zakon 0 odrZanju energije se teme1ji na unlformnosti vremena, ij. na ekvi-
valenciji svm trenutaka vremena. Meh,anicke osobine :posmatranog sistema se nece
promijeniti ako se zamijeni trenutak vremena t2 sa trenutkom vremena (
1
) jer ne
dolazi do promjena koordinata pozicija i brzina cestica. Razrnotrimo nekoliko
primjera.
62
Primjer I. Hi,,,,, uvU
mtI'
0 : Eo = E .. = -'
2
. "",'
A : EA = EOA + E... = - + mgy
2
v = flo - gt;
gt'
y = vot - -"2;
- v! = 2gy
Slik.:J.
Primjer 2. Kosi hitac
mv'

2
'00 - 'V t= ___ "
g
mv
i
T""T+mgy
E. =EA"
'0.
Siika 2.17.
x = 'VOxt
gt
2
• gt
2
y = 'Yay,t - -- = Vo SIn IX. t --
2 2
= v!", +
VAll' = VOy _. ge = V(lsinoc - gt
= v: COS
2
Ot + 'V: sin
fl
Ot - 2vc gt sin IX + glt"
mv: cos
2
'oc mtJ: sin' IX • mgZz2
+ -mtl,gtStn"+-- +_"y=
'2 2 2 ..
_: (. gt')
=T-mg ,,",slO«-2
mv'
+rngy=-'
2
"
63
Primjer 3. Senna l'avan !l. ,,= 0, trenje zanemareno
A
11 . ____ It
1
I
Iy
I
a !
En = v1 m + mg y
2
., a(l,··y)
vil=2as=2'---.,--
sm IX
a = g sin J.
I h-y
Eo = - 111 • 20- sin (X. + mg y =
2 0- sin 'Y.
Slika 2.18.
= mgh - mgy + mgy "'"-":: mgh =0 E
A
,
Zakljucujemo da je u izolovanom sistemu bez disipativnih sib ukupna cnergija
ocuvana.
!-L c:f:- 0, trenjc -uzcto U obzir, tj. prisutnll nckonzervativna sila F = f1. mg cos oc.
rna =, mg sin rx. •. f-L mg cos 0:
a
I h - V
bE =, - m 2g (sin 0'. - fL cos x) -- + mg)' :=0
2 sin :t
= mgh -- mg)' - [L»lg (h y) ctg tX- + mgy ,,0=:. mgh -- s· Fu =
= E/t. _. FIr's.
Ovdje se dio energiie potrosio na savladavanje sile rrenja nl rum s.
2.5.6. Sudar dva tijela
Prohl'em sudara dva tijeh tretirace:no ovdje kao primier za primknu zakona
o ocuvanju koliCine kretanja i ZJkona 0 oCuvJ.nju energije.
Razlikujemo dva eksrremna slucaja sudara dva tijeh: savrseno cia'itican i pot-
puno neelastican sudar, Kod saVTseno elascicnog sudara mehanicka energija tijela
se ne transformise u nemehanicke vrste energije. Ovdje se kineticka energija pretvara
potpuno ili d;elimicno u p3tencijalnu energiju elasticne deforrnacije. Nakon toga,
tijela poprimaju svoj prvobitni oblik odbivsi se -,edno od drugog) pri cemu se i
potencijalna energija e1asticne deformacije ponovo pretvara u kineticku energiju
i tijela se odbijaju brzinama ciji su intenziteti i pravci odredeni sa dva uslova:
oCuvanjem energije i ocuvanjem ukupne koliCine kretanja tijela.
Kod potpuno neelastilnog sudara nema nastanka potencijaine energije defor-
macije. Kineticka energija tijela potpuno iii djelirnicno prelazi u unutrasnju energi-
jU. Poslije sudara ti;ela se iIi kreeu istom brzinom iii miruju.
64
Kod l'0tpuno neelastienog sudara vrijedi sarno ·zakon 0 oddanju kolicine kre-
tanja dok zakon 0 odrZanju mehaniCke energije ne Vrijedi,- 'jedino vri;edi -zakon
o odrtan;u ukupne energije, razlicitih vrsta - mehanicke i unutrasnje.
Razmotrimo najprije potpuno nee1astiean sudar dvije taCkaste mase koje' Gine
zatvoren sistem.
Neka su im mase m
1
i a brzine prije·sudara Vl0 i Vto' Prema, zakonu 0
odrianju kolicine kretanja je
m
1
v;o + m2v2(I = ,m
1
v + m,io (2.49)
-gd;e je v ista brzina koju iniaju obje mase poslije sudara. Ii; gornje relacije- sli;edi
da ie
V m1v10 + mtvOO
(2.50)
ml + m2
Ako razmotrimo'" savrieno e1astiean sudar, doei cerno do slijedeceg zakljucka:
Prvo moramo istaCi da cerno razmotriti- centralni sameno elastiean sudar
dvije homogene kugle. To je takav sudar gdje su se kugle prije sudara kretaie po
prvoj liniji koja.proiazi kroz njihove centre. Centra1ni sudai dvije kugle nastajc:
1) ako se kugle krecu jedna prema drugoj,
2) ako sustifu jedna drugu. Pretpostavicemo
da kugle ne rotiraju i da cine izolovan sis-
tern, tj, da je utica; vanjskih tijela zanemar-
ijiv,
J ednaCine za oCuvanje energije i koliCine
kretan;a su respektivno
(2.51)
Slika 2.19,
m
1
v
10
+ m2v20 = m
i
v
i
+ m2v\U (2.52)
gdie su v. i ii, brune kuglinakon sudara. Uzmemo Ii da je a' - 6' (iJ - 6) (a + b)
mozemo napisati (2.51)
m
t
(v
iO
- 13
1
) (V
IO
-i--=- Vt) = m
2
(.0 2 - V20) (V z -+ V20)
dok se jednacina (2.52) more prevesti u jednacinu
m
1
(vio - VI) = m2 (Vll - iJ20).
{z(2.53) i (2.54) sHied; da ie
(2.53)
(2.54)
ViO + V1 = V2 + Vw (2.55)
Ako iednacinu (2.55) pomnoZimo sa m, i oduzmemo rezultat od (2.54), do-
bicemo vi> a ako pomnozimo (2.55) sa nil i dodamo rezultat na (2.54), dobiCemo V2
V, 2.m'V
20
+ (m. - m,)
m, + m, (2.56)
_ 2m
1
V
1o
+ (m2 - ml) V20
Va =
"'1 +ma
65
da
U specijalnom slucaju, kada kugle imaju ism
ce one nakon sudara zamijeniti brzine; tj. bite
masu., iz izraza (2.56») slijedi
(2.57)
Na' primjer, ako druga od kugli mimjc prije ,':ludara, onda ce nakon sudara
ona krenuti brzinom koju je imala prva, koja ce se opet nakon sudara zaustavitL
Kod sudara kugic sa stacionarnim ili pokremllU zldom dju masu mozemo uzeti
za besko:aacno veliku (m2 ,=.;-, ex') 1Z izraza (2,56) slijedi da ce, kada zid miruje
of-:. 0), biti v
1
=.- ii
t
,), tj. kugla zadrzi ism brzinu po pravcu i intenzitetu, ali
promijer.i smier kretanja. Ako s(' pak krece (i\H} 0), onda ce se i intenzitet brzine
kugle mijenjati i to ce f'lOrasti za a1<.o se zid krccc prema kugli, a opasti za
ako se zid udaljav!;l od SfCfC.
2.6 RACUNSKt PIUNIJER1
Zadatak
Malo tijdo A pOClnje df). Si:' klizc <;() \'1"h>1 SfL"Y'
Koeficijent !renjn izmedu 1ijda j ravn\ -OJ '1
kllzanja tijda ni:z. ravan najKfatC 7' ix-nosi to
Rjefenje:
d,
do
o,a){WiCfi jcdl1Dkn d, - 2-,j m
\Jp.-ll.l finrru:- :r;:n'ni )c vrijemc
Yrijnnc?
d d
COSCcoo;,S=---
coso:
{J, = (s.in n: .. f-t COli a) g
l.I. cos'" sin Iii -- sil1" a + cos
l
n -+ p. cos « sin fi = (}
1!J. sin it cos j] + cos" a - Ci = 0
p,sin2a + cos 20 = 0
66
tg241 = -
"

== 49"
J
tmin =
490)J 1 "
Zadatak 2.2
Nekoliko stnnih ravni imaju zajednicku osnovu, kao na a) Pri kodjO
j
vrijednosti
, . t" k' fjclo skhztlc sa vrha 0 dna strme rnvnt
i C,;5t b) Koliko iznosi
koeficijent trenja ako je vri;eme tljela pn 0 I ,.-- 45 1 Oz - IstO.
RjeIenje:
a)
tg20 -
b)
a = g (sin 6 -- I-' cos 0)
.,'
$=
2
b

cos e
f1 = ___ " ____
g(sin /j - I' cos. 0)
"
2b
g
t! =
cos fj (si!1 U ,- p. cos 0)
f(6) = cos e(sm,6 - I.lcos 6) = sin26 -
di(S) = 2eos 26 + 112 cOS 6 sin a = 0
dA 2
2b
za l-'- = 0, 0 = 45°
za J.I. = 0,25, e = 52°.
2b
coo 60"
- jJ.cOs45":;
(-; - 1- - " '7)
.J3 -" 2(1 - ")
!L = 2 -.../3= 2 1,73 =
" 0,27,
L/l
/ i
b
I
I
67
Zadatak 2.3
Homogcna puna lopta poluprecnika R = 0,2 m bad se po(:etnom brzinom Vu po horizon-
talnoj ra'>'ni. Lopta pri tome predc put s 10 m za vrijeme t = 10 s i zaustavi se. Koliici je koe-
ficijent ttenia izmedu lopte i podIoge? Koliko obrta napravi lopta u toku krctanja?
RjeSer/je:
a) 5 = t'nr .- ls.
2
I'
0= Va " ..- at
JednaCina krclal\ja glasi
rna = Fit> gdje. je
k aR
ma. = - mg pa je k =
R g
O,004m.
b) 1l2Rr: "-'" S odaLit jc n-=
:2R"
II obrt.a.
Zadatak 204
U ttenutku t 0 sila F IJt pocinjc da djeluje 11a malo tijelo mase m koje stolt na glatkoj
horizontalnoj podlozi (a je kOtlSlUmfl). Pravac djelovanja sHe je stalan i zaklapa ugao 0 prema
horizontu. Naei: a) brzinu tijela 1.1 UlOUlCntU od\"ajallja od ravni; b) rastojanje od pocemog polozaja
do polo:i,aia od Ia\'ni. •
RjeIenje:
Posmatrajmo ertd,
pa je trcoutak Oth-ajanja
Posto slla F raste po intcozirctu u vremcnu, to CC
njcna projekcija na osu x biti:
F; = Feas fJ = J.teos n
'il 11 pran:J y ose ce dje1o\''ati dvijc l>ile Fy i mg, tj, sila
at sin 0 -" mg.
Aka pretpostavimo da sc tijelo odvaja od podioge, to znae!
ua je kOlTlponenta Fy \·cca iIi jcdnaka mg, tj. u granicnom
slueajll je
atGsin G mg = 0
mg
Ie "'"" asin6
Br.t;inu tijela u mOn1entu (co) odvajanja od ravni cerna izracunati na osnovu izraza za kamponentu
sile u pravcu x asc.
Dobijamo.
F", = maz = at cos a
gdje je az Ubl:::,,:::je u pravcu x ase; a dato je relacijom
68
a cos 6
a",=---t
m
pa je brzina u momentu odvajanja tijela od podloge
v = fax dt
o
v=
m 2
mgt cos 6
2a sin! e
pa je put I.-;\);i tijel" predc do odyajanja od podloge
Zadatak 2.5
t. a cos n tt
I
ve,)dl J --' - d,
o 0
a cos tI
6m
no 2
cos e
=
sin l ()
Tijelo masc 1J/ se vuce pnmo(;u konnpca uz strmu !"avan nagibnog ugla fl. Koefi<.::ij..-m trenja
izmedu mase i podloge je p .. Naei ugao f1 za koji je sila zatezanja minima!na kao i \Tijedno:<l te
minimalne sile 7.atezanja u konopcu.
Rjeieuje:
Postavimu jednaCinu kretanja za oyaj sistem.
Dobijamo
rlJa = Fens mg sin H :.l (mg cos Q - F sin [3),
odakle !>c za sHu P dobije izraz
ilia mgsin U + \-4mg cos 0
cosj) + f-tsinf3
Izraz za F cc biti minimalan kada nazivnik G =
. . cos Ii I- fJ. sin 13 bude maksimalan, a brojnik H mi- 0
nimalan. Potreban uslov je __ ..Jl __________ _
dG
= 0 adakle je - sin j3 + fl"cbs {3 = 0,

It = tg f3.
J-J = ma + mg (sin 0 + fL cos 6)
H ce za odtedenu geometriju strme ravni biu minimalno aka je ma = 0, ij, a -'0 0 iii
v.·" canst, pa je
69
Akc se hadrira i lijeva i desna strana posljednje jednacine, dobije se
pa je
1 +

I
cos f3 = ------

cos {3 + IL sin {3 cos {3 (I + [J. tg 13) = cos {3 (l + ""t)
sto sa prethodnom iednaCinom daje
,JT+7,
Zadatak 2.6
Dva tijela, koja se dodir-uju, postav!jena su na strmu ravan nagibnog ugla 0, Mase tijela su
1n
j
i m
2
, a koefici;enti trenja izmedu strme ravni i tiiela Sll lL! i !.I.I> gdje je 1£1 veti ad 111' Nati
2) silu interakdje izmedu tijeia u procesu kretanja: b) minimalnu vrijednost ugJa I} pri kojem tijela
pocin}u da se kliiu.
Rjdenj" .'
Oda\de jc
F "'_ cos 0
I -+
m,
a) mja = mIg sin 0 ,- !-Il1111 cos 0 + F (1)
= m..g-sin (j - Vgnl,g cos 0 -- F (2)
h jednaCine- (1) je
F
a g sin U [A) cos U -I-
sto, 11 (2), dale
b) Minimalna vrijednost ugla. 0 odredu;e se iz uslova da su sve sHe duz strme ravni u
tezl, pa je
mIg sin ilm;n + sin emin - jJ'lmjg cos Groin - COS 6min = 0,
tJ.lm\ + [Llmt
tg em,,, =
In!
Zadatak 2.1
Tijdo te:line 44,5 N gurne se uz ravan nagnutu pod uglom od prema horizontu brzinom
'9,8 m/s. Ono se penje 6,1 m uz ravao, staje i klizi nazad do svog pocetnog poloiaja. NaCi: a) silu
trenta koja djeluje ua tije1o; b) brzinu koju tijelo ima karla se vrati u tacku gdie je gurnuto.
RjeJenJe:
0)
mgn ,

s
70
b)
F
tr
= 13;44 N ,
= mv: _ 2F
tr
,s
2 2
I
(
4Ftr ' S)1" m
't' = vi - --- = 4,9 - •
m ,
Zadatak 2.8
h
Tijelo tdko 8,9 N pusti se iz tacke A na jednoj sini koja 6ni jedan kvadram kruga polu-
precnika 1,2 m. Tijdo kliz! niz sinu i stiie u tacku B briinom od 3-,6 mIs, Od taike B tijelo klizi
po raviloj povdlnl do tach C udaljene '/",7 m ad B i tu se zaustavi.
a) Koliki je koeficijent trenja klizanja po
ravnoj povrlini?
b) Ko-liki je rad izvriiila sila trenja za vri-
jf:w.e kli:amia tilda po kmznoj sini od tacke A
do tack\': B?
Rjdenje:
2as pE je a .""-
ma = Fir =..- iMlIff odll.kk je
fA ,,," 0,245,
b)
mv1
+
2
._. zz.kon 0 odrzanju energije.
mv1-
= mgr --2- 4,8 J-
vJ,
:;,
.. Malo tijeio-kiizi bel. rrenja po pHUJ U obliku ornce, Sa ko;e najrnanje yisine se maze pustiti
tlldo pa da Sf!" ono fie odvoji 00. oroce? Kolli! se segment, sa uglom €i, moze simetricno odsjeCi
od omce pa da tijeio dostigne (a,tlm B nakon letu kw'l vazduh")
Rjeienje:
Uzmimo da segment nije isjecen. Tada jc
naP
II tack;' C mt = -- Premn zakom.l 0
- R -
nju energiw , dobijt'- se mgh -,-
I
'h - d ',.. . b"" 5R
z nYI Ie fl3,·l\111 se do IJC h = -" Brx.ina ti-
2
jei:. u tacki A SE, takode, moze odn:diti iz
kona 0 odrianjv energije.
hnamo,
5mgR
__ -- + mgR(l + cos 0).
2 2
m.'
71
Tijeio, kaje izlijece pod ugJom (} prema horizontu iz omce, ce prelet;eti horjzontalno rastojanje
AB, dato jednacinom
AB = 20
g
S Jrugc strane je AB = 2R sin O. Iz dvije posijednje jednacine je
• Rg
v.{=--o
cos (I
Aka pnslieJnji rezultat uHsti u jednaCinu za odredivanje VA' dobija' se
Od d
"" ok d b" "d " (3 ± I) " 0 Ak "
a\"C,IlIJetcso Oitl ajecosO=---,stoda)eOl=O'"j 2=6D. OJe
i
j>60
4
tijdo CC pasti unutar Office, a ako ie manje 00.1 te vrijednosti tijelo ce izictjeti van
Zadatak 2.m
Tljclo mase Ni 5 kg gutnuio je pocetnom brzinom 'V
o
= 4 m/s niz strmu ravan iz pozi-
cije A" na daHie-nu oprugu, sabije ie za b = 20 em, zaustavi se i ponovo odbije uz strmu
l'aYao" CZlmajuci da !la tiielo na Sltmoj ravni djdujc konstantna sHa ttenja FIT = 8 N, odrediti
konstantu e!asticnosti k opruge i \ isinu (I.' do koie se tiido popne poslije odbijanja (g = 10 nl!s2).
Rjdcllje:

A
kb'
Pocetna energija tijeta trOSI se na sadadavanj.e
sile trenia i na sabiianje opruge za b.
Zato je

T + Mg (a + hjsin (j = Ftr (a + b) -- T'
N
Oda\"de je k = 7500 - .
m
U momentu odbijanja energija opruge $C pOlro';i
na tad sile ttenja na putu (I.' •. )- b, a ostatak. ptelazi u
potencijalnu energiju tijda, tj.
"""2 -'= jag (a" + b) sin & + Flf Ca' + b) pa je a' = 3,75 m.
Zadatak 2..1i
Dva Camell. se krecu jedan prerna drugom istom brzinom duz bliskih paralelnih pravaea.
Kad se sretnu, prebaci sc vteca iz jednog camca u drugi, a zatim se ista vreea iz drugog vrati u
ptvi camac" Drugi PUt to se uradi isto\"remeno. U kojem ce siucaju brzine camaea biti veee?
Rjdenje:
Aku us\"ojimo da je masa camaca M. masa vreee m, a brzine camaca v
o
, moterno pisati sli-
jeJecc iednaCine
za prvi camae
Mvo + tmli" = (M -I- za drugi camae
72
Qvdie su til i 'V! KOnaene btzine tamaca. 1 tit.
Mu.
til = - 'lis =- -M"':::+::';2m- °
Kada se vreee zarnjene istovremeno, dobije se
t - mtfo = (M + "m)Vl
- Mvo + rntI, = (M + m) v;.
=
(M - m)vo
M+m
ZnaC1, brzine camaca su vece u pn"Orn slucaju.
Zadatak 2.12-
Odrediti silu zatezanja. u u:letu balistickog kla1na kada ga pogodi zrno koje led horizontalnO"
brzinom 'V.
Rjelenje:
Balisticko klatno iroa masu 11.1, duzinu utela L, a wasa zrna je 'nt. Na osnoYu zakona 0 odr-
zan;u energije ugao otklona i brzimt su dati relacij(·m

u = 2 sin
2
0\0 se dobije nil QS110VU reia(.ija
(M + m) u
t
,
___" __ .. = \..M + m) L (! - cos 0) g i
JilV = (M + m)u.
2
U trenutku udara Ztnl} u klatno raV'l.lote'.i.a sila je
(M + m) u'l .
= 1 _. (M + m)g,
gdje je T lila zatezanja.
Ako-se uvrsti Yrijednost za u tada je

Zadata;' 2.13
Konac dutme 2,7 m pritvrscen je jesinim svojim krajem
okQcena jedna kugliCil. Konac sa kuglicom dovede se u ho-
rizontalni polotaj (l), a zatim se U B, je
u tal:ki Ai doir.. je za drugi kra;:
od ta&e A udaljena 1,35 nt, nalazl se kim na kOJl na-
ilazi konac pd dolasku u pOloiaj (2). je ugao
koji sa vertikalom gradi pt1lvac konca u trenutku .kada
je. _sila zatezan;a konca jednaka nuH (poloi.aj 3) ! ko_
-lib je brzina kuglice u tom trenutku? Kaha je putania
po kojoj se kuglic.a dnlje krece? Vzeti g = 10 mis
2

Rjelenje:
Kada se kuglica pusti iz polozaja 1, stiCi cc u polozaj 2
kreCuC:i Ie po krugu polupretnika 1,. Od polotala 2 do po-
lolaja. 3 kuslica Cc se krewi po" krugu polupreenika L/2.
Prl tome na nju djeluju lila tete me i sila zatezanja konca
P,'!,. Jladijalna komponenta rezultante rih sila saopbava kug-
mgsina
,
, I
,
, /
""

A
I
L.
/ .,-
I
I
,
LI'
I
,
,
<
1
73
lid centripetalno uhrzanje potreboo za kretanje po tom. krugu, te je na osnovu II Njutnovog za-
kona bila koji polofaj kuglice
mv'
_. = F: + mgcosa.
r
(I)
Tangenci;alna komponenta sHe teze mg sin a sman;uje brzinu kuglice. Radijaina kompo-
neota mg COS Q 5e poveeava te Ft mora da se smanjuje da bi (I), kala predstavlja uslov
kretan;a po krugu, bila zadovoljena. prema tome, za neki ugao ao i brzinu tlo sUa zatezanja konea
·,Fe bite jednaka Duli, tj. tada je
mvC
-- = mg cos all iii poSta ;e
r
(2)
Brzina Vi' moie da se dot.ije iz zakona 0 odri:anju energije primijcn;enog oe. polotaje i 3, kad je
(
L ) mv'
mgL=mg 2+xo +--l
(3),
gdje je
L
= "2 '::01> ((0 (4)
visinl); kuglice u odnosu na tacku B u poioiajll 3.
Iz rd_ad]il (2), (3) i (4) dobije sc, poslije sredivanja_,
(5)
. .. .. .. fi[
Zam}enom luaza (5) u )cdnacll1u (21 doblJC se v« =- '3 3 mis, Kretanje kugiice od poloi'a;».
3 bite ko:> hita;:; poSto na nju djduje samo sHa zemljine td;e, a kuglica ima pocetnu brzinu koja
;sa horizomom ugi.lO Go,
Prema tome. putan;a kuglice ce biti par::;[lola sve dok Of! kuglicu ponovo ne pocHe da
luje; zatezanja
Lopt!;l., koja jc objesena 0 tanki neistegljivi konac zanemarljive mase, dovede 5e u horizon-
talan polozaj i pusti. U kOjim je tackam,n trajektori;e koju lopta nakon toga opisvje, ubrzanje
usmjereno navis;::, vertikulno naniic, horizomalno,
Pravac ubr;(.an;a 51!' poklapa sa pravcem
.ezultantne sile. Ubrzanje je usmjereno prema
dolje karla je lopta \1 svojim krajnjim tackama A
i E. Uhrzan;e je usmjereno prema gore kada se
lopta nalazi \I najnizoj tacki trajektorije C, a ho-
ri;wntaian prBvac ima ubrzanie !opte u tackama
BiD. Nadimo ugao 0, PremaII Njutnovom
zakonu proizvod mase i centripetalnog ubrzan;a
je jednak sumi projekcija !lila na pmvac radi-
jusa rotadje, tj.

= T - mg cos 0.
r
Sa slike je vidljivo da ie T = mg g, iz u.kona 0 odrzallju energije je
0-'
74
Ako se obje jednaCine uvrste u prvu, dobije se
2.mgr cos 6 mg._ me eos e
--1' -- = cesS
2 cost 6 = J -
Zadatak 2.1.5 . < ,
. ,.. tk' £ radfusa R. Laganim. dodirom. disk po5nle da
Mali disk mase In ie:b u, nlJ_JVlSOJ ta I Sf >< J gin i<o;J njego
v
radijus vektor Qni S!)l
kiizi dofe. Nati sHu pritiska dlska na sfern u un CljU • •
tikalom.' Gale disk gnbi kontakt sa sferom? ZmnemanU tren)e.
Rjdr."j( : , It F.: po ie.-h,,*-k niH t't·akdl<1;'.· SUe
Po III Njumovom :z.lAkonu. pltlUSU dlS l1J i $i1e
kOlt' d,e1wu nu prwm« okomhQ n» vcltto't
F
t
= mg cO$. tl"
Po dn'lgmr" N}HtD9VO!n 7.mkom,1
Po§to j!': h = R (I
formad!<l;
lH'
_KJunJm
S-1:
t't©flljl";

1l(",,0i11- R0k?
h (0 i (2) j<
,-- N
R
.1
1/
v
.. ra '-')'j i "l'daT' r;;:,t,,;[l':ljc l)d H. rn z;, Yrijel,'l.'w
uz strml., i: "';' j].
1.
75
Kada 5e kamen kljfe nadol;e-, onda je iednatina kretanja
ma' = mg sin a - lUfJg COS a, tj.
Q' -= g(sina - !J.Cos I'l) =
a pre-dew put s se raWna prema 'obt:ascu
In
J,8-.
s'
s = a't:
2
odakle je
tt = = 4,2s.
Zadatak 2.17
Ta¢kasta masa m "isi na ko' c K
u funkciji ug1a 6. . n u, onae se Otkloni za ugao 6
0
i puni. NaCi zatezanje u koncu
R/£1enje:
·0
U praYeu normalnom 'na b' 'I . .
na masu m su zat za . rzmu. 51 e kO}e dJeluju
tdine F = mg onJe
p
u T i sile
konu je ' rema rugom NJutno"om ZIA-
T-F _mv2
'--,-.
Da hi 5e naUa br.lina, '"
energije pnml,eni se zakon 0 odri.anju
mV,t
mg"/) = mgh +--2-' ps je
. Medutiin ;e
T = mgcus. 6 + (hG _ II).
ho=10 -COSOtt)J
h 1(1 - co, 0) pa-je hll - h = I (cos ti'_ eos 0)
, .
Z'amjenom u izraz za za,e".an,·. k
U , oneu. dObijc se
T= mg (3 cos e - 2ees 0u),
:lade ..... 2.18
Na strm '- " ,
Ii
·· 1 - OJ ravOl nagibnog ug13 a = 30'- oal--·
,e 0 mase m = S k 'IT ", • • se fa\'na plota mas 1
ravoi 'e g. trenJa lzmedu i ti'ela 'e = e "'.t =, 0 kg, a na njoj
P
loo.' f" k- 0.3: Odredal ubrzanja i tijeia P , k J, ,J 0.1,5, a lzmedu ploee i strme
ne..,e retan?' .' n oJo, vnJednostl kmficijtnta trenja -IL: Se

76
RjeIenje:
SUa ttenja koja djeluje na"tijelo je FI = tJ.1Nl = Iltmlgco:; a ako pretpostavimo da tijelo
klizi niz plocu. ti. da je at > at. Ako ploea klizi po strmo; ravni. onda je PI = 1£aNt. Napisimo
jedttaQne kretanja tijela i plate projektovane na x i y ose,
Dobijamo
Oda"de je:
Nt-mlgcosa=O
m,g sin I'l + 1£1N 1 -. t = mtO,
Nt --,Nl - miECCS (I = O.
m
at """' g (sin a - 1£1 COS a) = 3, 7 51
(
tnl fflt + tn, ) m
as = g sin a + 1:'-1 - COS a - iJ.--<o cOS- a =- 1,8 -; •
tnt tnt S
Rjcienje je dalo a K > at. sto znat.i da je na§a ptetpostavka bila PIOCa se neee kretati ako je
m¥ [Sin a + 1:'-1 a]
(mt + tnt) cos a
= 0,44.
Zadmtak 2.19
n-... ije kuglice, cije su mase 1111 i nl2 = 3m!> objeiene su 0 konce jednakih dui:ina koji su
pricvdceni u istoj taCki. Kugliee se izvedu iz ravnotd.nog polo1aja. tako da se prva na
"
yisini 3,2 m, a druga oa visini 5 m u odnosu na
horil.ontalnu ravan. Horizontalna ravan prolazi kroz
raVnoteini polozaj kuglica. Sa pomenutih vis ina
kuglice se istovremeno puste. Odrediti mjesto na
kojem Ce se kuglice sudariti, visine do kojih ce se
kuglice podic! ako se sudar tretira. leao apsolutno
elastican i ako se smatra da se kuglice krecu kan
maternaticka klatna Ciie Sll amplitude veorna male.
Pri racunu uzcti da je g "". 10 mls!.

ce u ravnotezni polofa; stiti istowe- m
l

meno Jer su, prema formuli za matematitko £1
njiho\'i periodi jednaki PoSto su jednake duzine ko- ---'---------"---
0 kojima kuglice vise. Znaci, sudar ce se: desiti u rsvnoteznotn polozaju. Za apsolutno
sudar pored zakona 0 odrfanju ko1i6ne kretanja \"ati i :takon 0 odrlanju mehanicke ener-
gljC, pa je
m!'V1 - m,t't = m1Ui + m t "2
gd;e SU;I i v-: brzine kuglica neposredno prije sudara, a ;;1 i ;;t su brzine kuglica neposredno riakon
B,rzine ;1 i imaju suprotne smjerove pa je zato Vt uzets sa znakom minus. RjeScnja
gorn,eg sIstema ;ednacina su:
"t =
- - (ml - m.)va
m 1 + m,
2m1f)1 + (m} -
77
Smjenom m 2 = hn dobiju se uprosteni izrazi za U j i
U j =
2
17. zakona (} OOr7.s11j'U mr:iUl.1;iCkC encrgije dobijamo brzinc kuglica neposrcdno prije sudara:
V
1
=
1
= (2gh
t
)2,
Prema iswm zakonu visint: do kojih Lc kuglice popet: nakon sudara megu se izrazitj reiacijamli:
j
Izraiavll.jlld sve br:tine prcko vis!)"\<! dob!je sc:
I
'
.,
9i1
t
+ h, -+ (, (h h
1
)-2
4
jC]', UJ,05 lT1
(2gh
(Zen;,i} ,
2
1
4
Ix izraza La bflinc j sc vicii 0" onc imilju nc-gatinm predznr.k_;;\O znllb dil im jc· smjer
suptOlan :>mjeru hrzine 'lit premB. kojoj smo pretposta\ijah smjcrove brl.ina tome,
nakon a.psoiumo clasticnog SUdflill: kuglicc I:e sc podic! na 5trarm rmmje
Zndanik 2.2(1-
Kdiku snagu Ho!\'i smIH":ar, Cija je: rna".a 80 kg, pti po snijcgu rIa
pUIU akn $(" kons,antnom. hr"iw'l1l od () krn/h'? Pri hcz. utroska sopstvcne
sa h.da visokGg IOQ Hi, ()\'aj SHlllCal" H' zauslavin ml. rllsloianju 2 km vd pmjekcije "rill> brda nft
horizontalnu ra.'van_ Kocfi.:iieDli trcnja nit S1tmdt;'l i horizontalnorn diielu puta 51) kdnaki
Rjd(mie:
Sna,l!U kDju fl']OI(! snmeH d::; riG bi krh-;lo knn::;tR;)tnnJ11 hn:irwTfl. mn7,{'mc oobiti
na osnOV\l lH'a:z;,
78
P = T·v.
Paste !lC S111UCar krecc uniforrnnn,
Gil;;. ,F, koju on ran·ij2, mOTH biti iednaka
siH He-oj;! inng, tllko dn je rezultu/uca si·-
ia koja na njeg;> dicj5tvuje jednaka nulL
P IJmgv.
Koeficijcnt trenja r mozl:' se izracun1!ti 17;
podatakH 0 kretanju smucar:a niz brdo.
Prim.jenorn <_.. knoa. 0 odrianju t'.ne:rgiie
dobicemo
"" "I· a horizontalnom Jije1u put3¥
d'e je' Al rad sUe trenja na strMotn dlJelu puta. a At rad SJ e tren,a n
g ) "d "ed "
0V-1 radovl su atl J na ..lOama
= rungx-.
Sa $like se vidi da je N = mg cos a. Sada moierno napisati
mgh = mg(lcos (1 + x) [i..
h
posta je 1 cos a + x = dobije se da je "" = s pa je
tenzitet,
""'IIV
p=--
$
m '"
100 m 80 kg 9.8 -: 2,5 -
s- s

p 98W.
s torn razlikorn sto je brzina tiieia B
DaJje krctanje iijela 11 jc venikalni hitac .\Ier Slia
kao i sila zatezanja konca djeiuju samo dok h,do A udan u
podlogu) sa pocetnom vo ce se tijelo B po-
peti za jos h' koje dabl)a IZ rclac1lc
j
v (2eh')'
(2.gh') 2, to se odatk dobij,@ da jc

h' -h,
g
Maks:im.alna visina 11, do koje se popne tildo .8, je:
H= h+Jl
iii
.. . zakona prinlijenjenog na sistem
Ubrzanje: a kojim SI.': ktece sistem nalazl se 11: drugog NJutDovog
kao cjelinu.
Dobija tie
79
:Hi
GJ! - OR - T
a = G .. + G
R
g
jerjem=
G
UVrStavanjem Ovog izraza u H = h (1 ;) dobija se
g
H= h 2GA - T
GA + GR
UVrStavanjem poznatih velicina dobije se
2· 2GR - O,5GB
H = 60 em ___ .
iIi, konacno.
2GB + OlJ
H = 70 em.
Zadatak 2.22
. vjse na nitirua jedna uz drugu taka lia sc nataze na istoj yi8in i
J sc. DU:bne ntt! su II = JOcm = 6 em, a mase kuglica Sil 111). = 8 g i mil = 20g.
mase ml se otkloni za ugao a = 60° i puni. Odrediti maksimalni Gtkton kug-lica U odnosu
na vernkalu nakon sudara. Sudar smatrati savdeno elaslicnim.
R.iese1/je:
"\
Brzinu Vo kuglice mase /1/ 1 neposredno prije sudara mozt-l:f[U nac! iz reiacije
t:':z"W: ',!o'
/
/
/
I ", \
\
/
«2\ .11
!
/
\
,
'-, .../'
\
),.,/
r,\
Vi
' __ ;r-. ___
----_.,o'
M, m2
I
/
/
/
'i'! = 'lgft ,,- 2g (II - II cos a)
I'Gsto u momenru lludara kugiica n<: Jk-
iuje nikakva vanjska sila u horizontalnom prav-
ell, to vaz! zakon 0 oddanju kolicine kreta··
nja, pa je
Zakon 0 energije daje
2
Iz ovih jednaCina. dobijemo
1tI 1mt
Vi '" ----- VO'
m1 +
=
Posta je nil < mi' to je pravac brzine Vi suprotan ad pravca v(/. Drugim tijeCima, poslije sudara
• 1')2 -' VZ
kughca ml unazad, penje se na vision hi = ..2, a druga kuglica nll visinu h
J
• UgI{)vi
.. 2g 2g
otklona kuglica posh,e suciara se odreduju iz relacija
cos al = J
hI 1 2m 1m:.
.. -
11 2 (ml + Inl)l!
2mill
1-----
+
Dobija se
so
3. DfNAM!KA KRUTOG TIJELA
3.1. UVOD
U pogiavijilUa L i izu.c<lvali 5tnCi krc:tanje tijela tako da smo iii zanemarili
uzroke ktctanja ili o$c:;bine l.ijcb kOIC sc kn:(:c, t.]. tretir aii smo svako tijelo u krctanju
kao mah':riialuu tacku ill srno posmatraE kretanje tijcla u vezi sa uz:-
rokor!1 tog kretanja l.narerijainc
Slijt::deb pojam s.e susrecc II tne-hanici po):.lm, S!l'vrSeno krurog ti.iela i
njegovo kreumje: je sk<Ienij(: U ocin·usu n<l au sada posmatrana kretanja.
Kad na ne:ko rijeb sHe S fazllc>i.tim napaJnim tal':kama, onda one de-
formiSu to tj, ob1l1;; i dimen7,ije. Dcformacija tijela mijenja
u izvjcsnoj mjeri uslove sih. Kod c>vrslih tijda vdikc otpornosti, kada
site nisu vdikog intcnzircu, Jei()f1Tlacije tijc:ht mogu da sc zanernarc, pa se uvodi
poiam kyutog Knrto tiido id.ealizovano tijdo kojc: se nimalo ne deformisc
pod Utlcajcm sila. Svako krumg tijeJ:l Se m02(: razloiiti na dva osnovna
dpa krctanja: tralls1atorno i rotaciono; tj. obnno kretanje (s1. 3.0.
A
5'lika 3.1.
Tmnslawrno kfctanje rij<:Ja je takvo kretanje: pd kojern svc tacke tijela imaju
podudarne: tj" prava linija koja povezuje bilo ko;c dvije tacke tijela pomjera
se paraieino iz jedllog po-Iotaja u drugi prilikom kretanja tijela. S obzirom da se
sve tacke tijela kod translacije kre:cu na idemican nacin, onda je kod ovog kretanja
dovoljno specificirati jedne tackc tijela.
8!
Rotaciono kreran.ie je takvo kretanje kod kojeg sve Tacke tijela opisuju krugove
koji leze u paraJe1nirn ravnima, Centri svih tih kruznica fia istoj pravoJ liniji
koju zovemo osa roradjc.
l\-ioze se pokazati da !ie, opcenito, kretanje krutog tHeia mote sastaviti od trans-
lacije toga tijela brzinom kojom se krece neka njegova tacka 0 (na primjer, centar
masa) i rotacije okn osc koja prolazi kroz tu tacku. Pri tome, brzina translacije
za\isi 0 izboru tacke 0, dok ugaona brzina fotadjc ne zavisi oct izabrane tacke.
Kod kako smo ranije vldjelij gdje se. kretanje opisuje preko Njut-
tlo\'ih zakona (F -= mil)) odredena masa pod djejstvom iste sHe dobije uviick ism
ubrzanje< Kod rotacije, prije "vega, sve t3ckc tijela nernaiu istu brzinu} niti ubrzanic
s
pa sc uvode pojmovi ugao1U: brzinc i ugaonog ubrzanJa koji su isti za sve tacke tijcla
koje rotira oko neke fiksnc osc.
Osun to£!3, kod rotacije, odrede:'lo tij(!lo pod djclovan;em iSie sik ne dohile
1S1O ugaono ubrzanjc. To zgvisi od uciaijenosli napadne tacke sile od Ose rotacije
i od rasporcda ma.qe tijeb ok-a osc fOradje, Ako sib djclu)e u OS! rotaciic:) ne":'c 17.a-
zvati ugaono ubrzanjc. Ckoliko jeo napacing., tack<"l sile dalja od ose rotadje, ugaono
ubrzanje je ve6!. Osirn toga, I'd istim okoinosrima djdovanja sik- ubrzanje
ce bid tim \-ecc St0 je: masa tijela rasporedena blize OS! fOl:01cije. Zato sc dinamika
rocacije tretira izdvojcno. Okolnosll, koje sc ovdje javljaju, uvodcnje
nekih ilm'ih pojm(wa: ccntra masc, momenta sile, momenta fnnmenta
koliCine kretanja,
3.2. CENTAR SISTEMA MATERllALNlH TACAKA.
KRETANJE CENTRA ,\!ASE .
Ako neko tijdQ podijeHmo u elemcntarnc- mase ..1m; U = I, 2, 3,. ; nL
tada se tn tijdo moze. predstaviti kao slstcm tackastih rrt.'1S;l Cijc mcdusobnc \"C7.C
uvijek ostaju ncpromijcnjenc. Bilo koja ad tih eiememarnih masa je saGa ohjck<n
istrazivanja, tj. na nju mogtl da djeluju unmrasnje sile zbog medudjelm"anja sa
drugim elemcntarnim masama. biD i vanjske sile<
Kretanjc tijela mogJi hismn sada proucavati posmatranjem krctunja s\'ake
pojedine cestice tog sistema, U sillcaju velikog broja cestica, to bi bio 5101:co, a
cesm i nemog:u(' pOSa(L Zato se dd'inise posebna zamiStjen'.i"tacka tzv, CCfHar mase
sisteflUl} pomo(:u koje mnzemo lakse j jedl10stavnije opisati krctanjr.:: sistema kao
cjeline, Time se proh1efYl r:nIwgo c(';stica :,vodi fIB, problcrn krc:ranja kdnc
ccstice,
NapiSimo Je-dnaCinu krctanja (I f Ni,utn(1,v zakon) za svaku dememarnu maSH
l.\rnp i = I j 2, 3, .. '.t n, nekog tijda,
Dobijamo
ilmJij = 1. + F, (3.1 )
gdje: je]1 rezuhanta svih unutrasnjih, a Fi rezultanta svih vanjskih sila koje djcluju
na posmatranu elementarnu masu.
Ako se jednatina (3.1) sumira za sve elcmentarne tada ce biti
82
"Z J, = (l, prem. I II Njutnovom zakonu, pa cemo dobi"
n n
L &H,ll, = L F,. (3.2)
j=J i=l
SUIna na lijevoj strani se moze sada predstaviti kao proizvod ukupne mase
tijeia i ubrzanja centra mase (centra inercije) iiCM'
Centar mase sistema se defini§e kao tacka (eM) cije su koordinate odredene
pozicijom vektora r Ci\f') koji se odreduje na slijedeCi naCin:
... + tim"," =
am! + tlm2 + ... + Am,.
i=!
n
2: A:rll,
i.." I
n
i=1
(3.3 )
m
gdje su· rnaS2 iotc cestice, m masa tileia, r, radijus-vektor koji odreduje polo-
zaJ (,te- u Dekartovom Bistemu.
l(oordinf1te centra, mase su u Dekart()vom si,stemn jednake projekcijama rc"w
oa )z(lordinatc osc, tj:
gdjc ic
X.',, = -.----,--"
,YCM :=0-=
:s Arntz!
ZeAl :::.-:::c: (3.4 )
m m
dva pma dife'fcncira i i2v1'si smjcna ill i
(3.5)
jedoJ.Cinn (3.5) sa jednaCinorn, ocig!cdno je da ie
, n
mac •yo = L r, = L
(3.6)
i=l i=1
suma svih vanjskih sila.
poseban slucal sistema velikog broja cestica. Koordinate centra
dohiju se prosirenjcm jcdnaCine (3.3) na beskonacno mnogo
infin,;""i,,,,,!,,,,, rnale mase Om, 'pa je
relm
Jdm
If_'lV
J pdV
(3.7)
je 0 gustina, a dT! elernenat zapremine krutog tijela,
I)aldc, je:dnacinn (3.6) tvrdi cia se: ce:ntar mase sistema krece kao da je u njemu
koncemrisana ukupna masa sistema i kao da sve vaniske sUe djeluju u toj tacki.
Centar mase sistema se kreee kao materi-jalna tacka mase m = 2: L1m, na koju
i
djeiuje ukupna vanjska sila F tJ. Kada na sistem fie djeiuju nikakve vanjske site
iii kada je njihova rezultanta ouda je
ma
CM
= F. = 0 (3.8)
83
iIi
dV
CM
= 0,
dt
V
aM
= const.
Prema tome) kada je rezultanta svih vanjskih sila jednaka n uti, centar ma'5a 'Ii
ili miruje iii se krece konstantnom brzinom (jednoliko) po pravcu. Tako. na pri-
mjer, pri ekspioziji, radioaktivnom raspadu i stieno. centar mase tijela (sistema)
ostaje u isto; tatki ako je tijelo mirovalo prije procesa eksplozi;e, raspada i s1. Cen
tar mase kod topa prije eksplozije je mirovao, te i nakon eksplozije on ostaje u
istoj tacki iako su se i top i dule pomjeriIi. Kad bomba udari 0 zemlju i eksplodira, ;i
njen centar mase ostaje na tom mjestu iako se bomba rac;pala na mnosNo koma- )1
diea,
3.3. MOMENT SILE
Uticaj sile pod Cijim djelovanjem se tijdo pomjera (translatorno i rotaciono)
na rotaciju opisuje sc momentom sileo
Proizvod intenziteta sile F i normalnog
rastojanja tacke 0 (kroz koju proiazi osa
rot3cije okomito na ravan crteia) od pra\·ca
site, zove se moment sileo Ako sila F i tatka
o lete u ravni eneia (sl. 3.2), ouda je
Posto je
ro = rsin < (r,F)
(3.10)
(3.11 )
U\Tsta\·ajuCi dobijeni izraz u definicioni
razac za moment (3.,10), dobiiamo
M F r sin < (r,f). (3.11)
Izraz (3.12) jc imenzitet vektorskog yektora poloza;a r, koji ide
od racke 0 do napadne tacke A sile, i sile F i pise se
M = r x F. (3.13)
VdiCinu r
tl
datu jednacinom Q. i I) ZO\'C-
010 krah stie F. Smjer momenta M odreduje-
mo po pravilu desnc ruke: uko prste desne ru-
ke usmjcrimo prema smjeru U kome sila F
obrl:c palac te ruke ce pokazl\·ati smjer
momenta sile F (51. 3.3). Ako na neko tiido dje-
luje vise sila u razliCitim nieg:ovim
onda tijdo moie da vrsi sarno translaciiu iii
sarno rotaciju iii bilo kakvo drugo kretanie ko-
je moie da se predstavi preko translaciie i ro-
tacije. Kad materijaine tackc nismo uzimali
U obzir mogucnost rotacije zhog zanemarlji-
84
II!
Slika 3.3.
vih dimenzija Ill&... Uslov raVDOteZe materi;alne je zahtjev da suma svm
sila kojena nju djeluju bude jednaka nuli,
L F, = O. (3.14)
Kada sile F, djeluju na.kruto tijeto, razmotriti ravnotezu i u
odnosu na translaciju i u odnosu na rOlllciju. Nairne, ovdje pored uslova (3.14),
koji predstavlja uslov za ravnoteru za translaciju, postoji i dodatni uslov ravnoteze
za rotaciju
L M, =0, (3.15)
posto momenti sila teze da izazovu romciju.
u odnosu na ma koju tacku tijela. Obicno se
uzima ona lacka koj. je prema datim okol-
Prl tome se momenti M t uzimaju
nostima najzgodnija.
Posmatrajmo kruto tijelo koje moze d.
rotira oko nepokretne ose koja prolazi kroz
taCku 0 (sl. 3.4), normalno na ravan crteZa.
Kretanje svake od elementarnih masa, na
koje se moze razloziti tije1o, predstavl;a kre-
tanje matetijalne taCke po krugu koji le:!i u
!aVID nonnalnoj na osu i ima svoj centar
na osi.
Posmatrajmo jednu od proizvoljno iza-
branih elementamih masa tijela l:i mf. Na
Dju djeluje spoljoSnja sila F i unutrasn;a si-
1a ], koj. predalllvija rezultantu svih silo ko-
jima druge eestice lijela djeluju na posmat-
ranu masu. PremaII Njumovom zakonu je
F + 1, = Am, ii,. (3.16)
Slika 3.4.
RazloZimo sHe i ubrzanje na radi;alnu i tangenci;alnu komponentu
F cos Sf + /, cos tV f = dm{aw
F sin 6, +.f, sin <1>( = dm,a,t'
) .
(3.17)
Prvom od ovih jednaCina se necemo dalje baviti jer radijaina komponenta
sila obezbjedu;e centripetalno ubrzanje i ne utice na ugaono ubrzanje.
Kada obje strane druge od jednacina (3.17) pomnozimo sa rastojanjem
e1ementame mase od ose 0 (posto prethodno uvrstimo izraz za tangenci-
jalno ubrzanje date elementarne dobicemo
Fr, sin 0, + f,r, sin <1>, = llm,rioc (3.18)
gdje je IX ugaono ubrzanje.
Prvi clan jednaCine (3.18) predatavlja moment spoljasnje sile, dok je drugi
clan moment unutraAnje,sile. Kako se momenti unutrasnjih sila medusobno uravno-'
tetavaju, kada sumiramo sve ovakve jednacine za elementarne mase dieta Ami,
dObieemo
M + 0 = (S Am,T;) oc.
(3.19)
85
Izraz u za.gradi ·na desrwj strani jednacine (3.19) se zove moment inerdjc tijeta
oko ose 0 i ozuaeav<l. s>.l [,
Tak.o smo dobili osnoynu u dinumid rotacije ·u obliku:
Al = Iii (3.20)
I) Hornegeni tanki Itap - 0$4 rotadj. wrmalna 114 duri""
Premo (3.25), a u skladu sa slikom (3.5) je
I.-I m
fA = f ,,'dm = J
V _/ L
(3.26)
Koja je anait.."lgna Njutnoyom zakonu kod trunsladie (F = mil). jer je
304 . .\\0.\\10::"'''' lXERClJE
rydi sm,) pI)jarn momenta inercije 1 u proslom odjc:l;ku bu\'eci sc rotadjom
krutog tikb. OYJ. yclicina posta;i bez obzira na romci,u i prcdstuvlja
ffileru Z3 inc:r(;iiu Kt),j fOracije J:.JS kao sto masa predstavlia mjeru za incrci.ju knLl
i dido je posjeduje bez obzira da 1i miruje iIi se kree.;,
..\lomt'"nt irierdje iij::LJ U odno$u na ncku osu se definisc rehcijoln
moze da se predstJyi lJreko gustine
tijela reL:i.::ijom
(3.:: [ )
gdje je .3. Vi elementarna zaprernina dementarne mase
1= h
F'
,- "
Ako je rijdo mda je njegoya gustina konsr.ant.m1; [.1; """ p::, i -rnnze
ita. se napi.s.e ispred znnJ.;;:a sumco
Dobije se
Jednacine (3,23) i (3.24) su aproksixl1ativnC" i njihova filc'nost raste: $<',
njavanjem elementarnih !l Vi i ele:mem.arnih mflSm !J"m
t
im
varaju. Prema definicija momenta inercije se na. iw:"gra\

L--.t "I
i---+-lL -------1
SUka 3 . .5.
1 = J r" dm J p r' d V.
v
Pri tome su gornji integraH uzeti
preko ukupne zapremine tijela, a veHcine
p i r su funkdje poiozaja, na primjer,
Dekartovih koordinata x, y i z.
Nadimo, kao primjcr" momente
dje nekoliko pravilnih homogenih tijeia.
(3.27)
tj. dm = m <Ix.
L
(3.28)
Imegralimo jednacinu (3.26). Dobijamo,
m L-l m x3 £-l m
fA =.- f x' dx = - -I = - {(L - I)' + I'}
L -i L 3 '_I 3L
fA J. m (L' - 3Ll + 31' - !':. + !') J. m fL' - 3LI - 31').
3 L L 3
(3.29)
U specijalnim slucajevima ako je osa na lijevom kraju stapa, ouda je 1 = 0
i J
A
= ml,2;; ako je osa na desnom kraju stapa (l = dobije sc, takode,
3
IA ,= J_, mL2. Aka je osa na sreruni stapa (I = Lt onda je moment inercije stapa
3 • . 2!
U odnosu na m OSU fA =
12
2) Supalj £Ii pun dlindar - osa rotaClje se podudara sa, osom simet'nje
Po analogiji sa prethodnim primjerom, a u
skladu sa slikom (3.6), napiSimo:
<1m pdV (3.30)
dV = 2rnd,.H
dm = 2nrHpd
r
R, H,
(3.31)
(3.32)
l=fr
2
dm
J
dr = 21 .. Hp
r
radr = -
J
v R. R,
m = p V = p (Ri n: _. Ri ,,) H =
= potHeR; - RD
(3.33)
(3.34)
pa je, konacno, za supal; cilindar izraz za moment inerci;e
SJika 3.6.
I = p1tH (Rg - Rl) (R; + Rl) = m (Rl + Ri).
2 2
: i
....
I
,
i
II
I
(3.35)
87
Za pun cilindar Je Rl
0; &, R, pa Ie moment !nercije punog cilindra
I
1= -mR't,
2
(3.36)
.. Moment inercije ciIindra oko ose koja se podudara sa njegovom osoril sime-
trJ/c ne zavisi ou njcgovc "isine sarno od radijalne raspodjele- rnase, .
3.5. TEO!l.E!vlA 0 PARALELKIM OSA.\\A.
STAJKEROV l\. ·IT.O!l.EMA
,'Feorema 0 .05'1rna dak vezu iznlC'l;.lu. mOmenta inercije nekog kru-
tog tl)cla oko rna KOjC ose 1 inercije Tog tijela oko ose koja je paralelna
s prv01n osom.
:<eb je I1a sL 3.7 pn;dsta ... ;lieno krmo tijelo
Luj:," on;,';/.:: cb, rOlir? ok(} ose lr.roz centar ma-
,I, ,vi; i-iKod(>, j (jkl) ose kroz tack'll P,
t,,- ,- ,'iF" 0S" medusobno pa,'a.le!-
;':'It.: }J:t xu.;--asJ-.. !.XtC;l;a, Rastojanje
tl:;a ,,)'zn <enG j,e sa d, a R i r 511
(is,:;,
I-J-uz to), _f)
SiSTL"J_U,,a
Cklnel1l._tl mase dm od pa-
l:_I<\?, ct:ntar mast:' i
./\ OSll koordi-
£lUlU 1$.0 d.a se
Enijom tacleu P i
(3.37)
a oko paralelne ose keo:: P
;0;-"" R:? + j'; 2d£;; CdS (if
gdje je R I.;OS Q) = X --- kOOf\hnat-Ut mi.-"SC- am, izmz
(3.38)
(3.39)
(3.40)
_ PI',:"i des-ne }e 1
0
; .. lrugi Clan je jednak dZm
y
gdje je
m - am ukupna m<tsa ti}da_ .t clan JC -fiuh posto U 5cbi sadrZi x
koordinatu centra masa u si$temu kojem Ie u c-efinu rna,';;£!,
88
Nairne, ZI'lamO ua jt:; prem.J.. jednaCini (3.7)

Jdm
pa posto je kod nas
xc.\! = 0 to je J x dm = 0, pa se izraz (3.40) svodi nu
I = I. + md' (3.41)
8to predsravlja Stajnerov (Steiner) obrazac za motnent inercije oko paralelnih
OS3) koji kaie da se moment inercije tije1a oko rna ko;e ose dobiti kao zbir
momenta inercije oko paralelne ose koja prolazi kroz centar masa i proizvoda mase
djela sa kvadratom udaljenosti medu paralelnim osama.
Iz-obrasca (3.41) slijedi da je moment inercije oko ose kroz centar masa manji
od momenta inercije oko roa koje druge paralelne ose.
3.6. MOMENT KOLlCINE KRETANJA
Definisimo najprije moment koliCine krctanja (moment impulsa) materijalne
tacke U odnosu na neku OSll tzv. aksijalni moment koliCiDe krf."tania, Vektorski
proizvod vektora poioiaja r mase m i njene kohC:in'c' kretania tnT, U odnos-u na tacku
o predstavlja moment koliCine kretanh;- L
materijalne tatke oko ose koja prolazi kro:r.
tacku 0 normalno nu ravan koju 6ni vekiOf f
i mv (Z-osa na 51. 3.8).
Dakle,
L = r x mi[;, (3.42)
Vektor -r se mora obrnuti za ugao (}) lia hi
postao paralelan vektoru mv. Prema tome, vek,·
tor L je usmjeren prema gore i ima inte:nzitet
L-= mrvsin<i). (3.43 )
Potrazimo prvi izvod vektora L po vrem{!nu.
Dobijamo,
cil:. = (f
d, a,
odnosno
_ (ar _) {_
>( mv) = X m'U -+- r
\elt ! \
dl
dt
Stika 3.8.
(3.44)
Brzina promjene koliCine kretanja U odnl)su na stalnu osu jednak3 je ukup-
nom momentu spoljasnjih sila koje djeiuju na masu m oka staine ose. Ako je ovaj
rezultantni moment sHa jednak nuii, onda je moment koliCine kretanja U odnosu
na tu OSll konstantan) tj.
dL
-'- = 0
d,
po je r = const. (3.45)
89
0\'1) jt: sustin • .t z,\kona 0 odr:ianju momenta kolicine kretan;a.
Ako se gornje razmatranje, vezano za moment kolicine kretanja, pnmlJeni
na kruta tijelo, koje mozemo smatrati skupinom malih masa am" onda, priIikom
rotacije krutog tijela ako stalne ase, svaka ad tih masa Ami' ima svoj vektar poloZaja r,
(najkraea udaijenos.t od ase rotacije) i svoju linearnu brzinu v
f
koja je okomita na
1\0 Prema tome je intenzitet momenta kolicine kretanja svake elementarne mase
tijela j.m
l
jednak
(3.46)
gdje je w ugaona brzina kOJom tijelo ratira, zajednicka za sve mase 6.m/. Ukupni
moment koli6ne kretan;a tijela je je.dnak sumi svih momenata Ln tj.:
(3.47)
gdJe je I moment inercije tijeia aka date ose, sto smo pokazali u ;ednaCini (3.21).
Posto' vehor ugaone hrzine w ima istl smjer kao i vektor L, relaciju (3.47)
mozerno pisati U ohliku
[,=l"rv, (3,48)
Posto je za cvrsto tijdo I konstantno, diferenciranje jednaCine (3.MS) po vre-
menu daje
dL d(;5
I I
dt di
Prema rome., Y,fi cvrsto tijdo koje rotira oko stalne ose vrijedi reIacija
- d£

dt
(3.49)
ft..ko ie ukupni moment spoljas.n;ih sila koje djeluju na kruto tijel0 iednak
null, 01.1da vdjedi zakon () odrtanju ukupnoIT momenta koliCine kretanja krutog
did;),.
'i·
Ai = () = = 0, pa je .L = cons!.,
dE
3.7. RAD, SNAGA I ENERGIJA KOD ROTAC!JE
(3.5!)
(3.52)
Na slid 3.9. je prikazano kruto ti;elo koje rotira oko stalne ose koja prolazi
kroz tacku 0 normalno na ravaIl ctijagrama, Tacka P je napadna tatka spoljasnje
sile F koja djeluje nn tijeio. Kada se tijelo obrne za mali ugao dO, tatka P se pomjeri
za ds =. rdE! i tad koji izvrSi sila F iznosi,
(3.53)
90
, . F r moment site F za osu koja prolazl kroz 0, relaciju (3.53)
Pos;tO Je
obliku .
dA = MdO.
Za konacno ugaono pomjeranjc od
pozicije OJ do O2 bite
e,
A = f MdO.
(3.55)
e,
. __ p dA sIi-
Iz defimCl)e snage, = 'dt '
jedi da je kod rotaci;e snaga
MdO
p = ____ = Mw, (3.56)
dt
pa je elerncntarni tad
1[1.1 W,
"
pisemo u
(3.54 )
(357)
(3.58)
(359)
i \
-:" .'" ezultanra moment't jednak je poveeanlu kineticke
l)'lUC. fa( 12";V151 r· " <>. ,. ':,.'1'" "teskfl
." i-'" SiteDi' tM ....cmi 0 radu i energiji za linearno kretanje. hUlme, m]e '
PiC) ::;,(1 ,t, , _.,.. ".
\
•• z.ti cia i""'"raz _1__ J {,)2 predstavlja kineticku energiju tijela koje rorim.
po\,<i",_. ", ! .
Ako kruto ponovo posma:tramo kao skupinu. konacnih elementarmh
..,d svaka pd rotaciii tijela ugaonom brzmom (>.I oko stalne ose,
ma5U .3,111, C . ,
im:} svoju kincticku energiju
oada ce. ukupna kineticka energija tijela pri rotaciji bid
(3.00)
(3.61)
91
E=
,Kada se cvrsto ti;elo kotrlja po ravni, onda se n;egova kineticka energija sa-
stoji od 2 ciana. Prvi Clan je kineticka energija translacije
h
mv'
2
gdje je -tn ukupna masa tije1a a v
brzina transl.acije., tj. brzin<l centra
mase tijela (ako tijdu fotlra OKO
osc: kroz centar Drugi clan
je ki1:lctlcka energija rowcije ti-
ida oko ose kroz (entar rnase
(3063)
CLupan fad koji na tijelu izvrse
spoIjusnjc site jednak jc poveca-
Stika 3,.10. nju njcgo\"t;: trunsbturne i obrme
kinetickc energije, Ako rad Yrse
sarno konzcrvadvne :;ilcy :tbir potcncijalrw i ukupne kinettcke (:Hcrp:ijc- jc K.JnstJ.ntan.
Na primjcr, kada se l.ijelc) kotrlja bcz ldizanj;1 niz stnnu y,-;-,,"an. L:lu IH s1. 3.10"
sila N ne vrSi nikakav r:H,L Ako n('rno. kIiz,mia, 11,1 sila tn:;lh ·"-rsi nikakav
rad. Sila mg je konzervarivna, tako da je- ukupna konsrantna..
3080 RACUNSKI PRL\\JERI
Zadatal\; 3.1
Niz ho\', Ciji ie nagib pn:nUl hm:iwntu 30'
zecj iz m.iro\'anjil, kugla prede pu kron! J,g m
je brzina kugle l.l ;:renutku kadn pgdnv Ii,!.
RjeJenje:
kotrlja bez k!r?anjg" hOH!\}gena kugla.
krm-a; i napU;I<l knn 113 "I iS1(\! 9 nl. Kolika
(:;I.lbi(:i meh:ml,;b: efKrgijr: &0 zHnemarlji\·i.
Brzina kugle u trenmku padll mt zemlju moze da se od.redi it. 'Zakona 0 odrzaniu mehani(:ke enet-
gije: potencijalna t:nergija u pocetHom pukrl.nJu A (mgN + mgh; jednaka jc ziliru kineticke
; tr(IJ2) I
energ.* trans!acije \ i rOlacije: ·-2- u kr:.jnjo) C pB. k
mgh -l- (1)
92
Odavde je

V= 2gH+2gh--0
A iii
(2)
Visina h se mCize izracunati iz reiacije
h = sllin <1'.
(1)
Ugaona brzina mo2e "IZ .zakona 0
oddanju mehamcke energlJI.'" na po-
cemi poloiaj kugle (A) i poloz2J gdJc kugla na-
hoY (8), Dobije se
.mv! I
mgh = --- +
2 2
(4)
Ovdje jc (.0; ugaona hrzina kug!e ::. lJ \
ona se tokom daljeg krelanja ne Posto se
lugla kotrija pc, kroYU bez kIizntl)a, to j-C
(5)
gdje }e r kugk:, h rdacije (4), (5) i en dobijc 5<':
gdje je I
2

5
Zad$.t:ak 3.2
1mafl
i +
m01ncnt incrc.ije hotUogene kugk.
, .- ,. - r -nag'" In '"\)h'", ugaonom brzinorn w 1.1. horizontalnoj
t-Iornogt'na sip"a (Hun<:- "' . -.. ,. "I""" d os-c rotadje
r3\"ni oko
jednog; sv0'b kraja. Natl naplaan.je U sll>k, na uda jel10stl )t () •
Bile Ti+t od stTatle uzorka i +. 1 i slIe
T, od
In pa st: moze napis:ll.i
d (ri+t r;),
Podijelirno sipku u tI dije\{H"a ?ufine
i razmorrirrto jedan Icprezentatlvm UZ0-
cal:.. i. Ubrzanja razlicitih ta?:aka u.
uzotku ce biti razlicita su udalJcn)u
oJ osc l:Or.acije razlicit".
VI mala, ub-
Ako je razlika 'Vi+l
r!+1: + T,
rzanjc i.,\.og uzorka jc wI!· --2-- , a
ono je tv l2cnije SI.O je manja duzina
ka i-li uzorak je pOd dejstvorn elastlc::
e
sHane" i ,,_ 1 uzotka. Masa uzorka Je
+r,
To, - = (rlH - f,) Wi __00_';:-__
93
mw'
if+:!. - T( = - 2d (rf+l - rn·
jcdnacine kretanja za uzorke od k do n u5vojiv§i da je r'I+J = d) r.t = x, Dobijamo,
,. . m(l)l
- T = - --Cd' -r')
iii . 2d •
PrVb; j£:dllaCina mimi. t:! obzir chljenicu da elasticna sila ne djduje nn. sir'ltc, Til'>'} u.
Ak0 se smnii'z,jt. !iYe: jednai':ine, nalazif[1Q. da je' siia naprezanja
. U s,i.stem,u prikazancrn ria slid nat) ugaono ubrzanje diska i odne;; sila zaiTzllnjll tl \'en!.
kalmm rllJelo\"Jroa kon<:a. Poznale su mase Iijcia III
j
i m
2
, masa diska m i njegoy radijus R.
94
Rjeknjc:
m1.J = mIl! - F,
= F'il -
[0 M;
u= -
R
1z (1) jc: Fi = tn, (g - a); iz (2) je Fi = + a),
F,
F, m,
1
-m
2
1
2m1 + - m
2
(1 )
(2)
en
Zadatak 3.4
Na valjku poluprecnika T, koit je u dodiru sa povriinom, prievrScen je buhlllnj p()lupr-eenika
R na kome je namotano uze. Drugi kra; uleta preba6:::n je preko malog .1mtufll zanemarijive mase
ina njemu visi tijelo tdine Q. TeZina valjka i bubnja skupaje' G, a njihov moment inercije I.
Koliko ;e ubrzanje tereta Q U slutaju karla se va1jak kotrl;a bez klizanja?
RjeJenje:
Jednacine transiatornog pomjeranja bubnja i tereta Q, respektivno, su:
a) t)
h roracije yuljb shied!
odakk je
Ja F:R

r r
Ocinor. mcdv u\Jrzanjimll, jEdnak je odnosu medn odgovl!llTijnCim 'breimtwl.@:, tj,
a,
(R -+ r)
, R\'
QIi + -- g
, "
(I)
(3)
(4)
Tijelo mase m pricvrSceno je z&. lako uze uviieno oko osovine tol:klil. osodne
je Osovina leii u nepokretnim glatkim Kada Ie pusti. tijdo pada i prelazi fMstojanje
od 115 em za 5 sekundi. NaCi moment inercije tolka j oaovine u funl;ciji ad 11'1 i 1'.
95
RjeIenje:
Jedna6na kretanja za tijelo je mg = mao kretanja
2m. tocak je /a = Ii gomjih jednacina je
a
jer je (l =
a T
S dmge ",ane je put koji plede tiielo padajuti
m
Zadatak
at'
,t = -- odakle je
2
Uvdt&vanjem ove vrijednosti za a. U obrazac za I dobijc se
1= 69m,.!t.
Preko kotura rmue lti" Roji se obrc<, oko hotu,urnaine os{)viue bcz (rcnja, prebacefJ' je konac
za tije krajen; su privezana dva lcga mas.: m! i 2m, . Teg "'t podizemo toliko da teg m.ase
m, dodime pod i otpustirn.Q ga. Na koju vis.inn ce se podiCi teg mase: m
A
posliie udara tega mase
mz 0 pod ako je visina [ega bila h* = )0 em, .
Rjdel/jc:

_ mlR
2
ai
(F, - ,) R -- I
2R t
Fl mIg = tnta)
Bnina !toju ce imali nlasa 110, kada s.e popne na \'isinu (tj.
t
u momcntu udara mase 0 pod) je VI = > hl'enu\"si tom
brzinom masa nil ('e &e za'Ustaviti nu. visini hi = -:-- .\:,_
gdje je
2'l/J,.,
x = - = =--
2g 2g
h, = I 7 ' = 38,57 em.
Stap duZine .i m i mase A1' ",; 2 kg, objesen je tako da mozc da se njiSe oko horizontalne
ose koja prolazi kroz njegov vrh. U stap udari zrno mase m .= 15 g, koje leti u horizontainom pravcu
i udarivsl u hap zadrti se u njemu (neelastican sudar). Kolika treba da bude brzine ZIna f.I da
bi stap dosao u horizontalan polota; ako: a) zrno udari u sredinu slapa; b) zmo udari u donji
kraj §tapa?
96
RjeIenje:
a) Prema
zakonu 0 oddanju momenta kolicine kretanja 1e
mud ')
--=(1+1 hl,
2
, ,'nere,','e stapa i zma
1
respekthno, i
d
'e su I i'j moment!
g ,
Tada je
Md'
-)-'

i=--
4
6mv
(t)=-' - .
(4M+ 3m; a
pocetna energija stapa i zrna u njemu je
ED =
Md1'
36 m'v' (-_. + -\
(l + i) 3 4 I
: 3m)2
Ova energija se na kraju sn.
vori u potencijalnu energiju stapa ! zrna,
Mgd mgd
Ep '2" + -2'-
Ako nema gUOltaka energijc, cnds. je
Eo = Ep ' ti.
Md2 md
2
)
36m
z
v
2
(-3 +
+ m)
2d(4M + 3m)2
2
.odakle je
I
_ + 3m) (M + m) = 485,38
v- s
." oddan,'u kolicine kretania glasi:
b) Ovdje z;.u:.on 0
'd (I
+
,") , t,' _cd -4_ mtfl) w'"
tnV = (il,. "'" '
odakle je
3mv'
ro' = -,----_._--
(Md + 3md)
U O\'om. slucaju je

mJ'!) w't
, (l + n W'2 3 '
Eo= 2 2
Mgd
E' =--+mgd;
• 2
=
97
Md' .
9m"'" (-3-- + md') Mgd
___ . _____ -- + odakle je
2d' (M + 3m)' 2
I
, [cd(M-+ 2m)(M + 3m)]' m
v = _, = 245,63 - .
3m
2
' S
Zadatak 3.8


I
_Sipka hez mase moo.e da rotira u venikalnoj ravni aka taCke O. Na sipki se naJaze masJ
m1 i ma na r
l
i r, od O. Sipka se otkloni 2a ugao 6 i pusti da osciluje bex poceme hrzinet
Odrediti iznose brzina masa ml j m
2
U trenutku prolaska sipke kroz ravnotezni
Rjelenje:
Iz zakona 0 oddanju ,energije se moze' izracunati ugaona
zina w.
Dobije se
Linearne brzine su sada:
Zadatak 3,9
1
[emir; +
Kruta savijena sipka rotira ugaonom brzinom (U aka ose
00'. Naci sHu kojom djeluje 8ipka oa kuglu mase m koja se
nalazi na s8vijenom kraju sipke.
RjeIenje:,
sHu kojom sipka djeIuje n8 kugiu na dvije me-
dusobno okotttite komponente TiN. Projektujmo te sile na
vertikalnu i horizontalnu osu i Njutnove jednacine
za njih.
Dobijamo
m61
t
asin 6 = Tsin 6 - N cos-6
me = Teo! 6 + Nsin6.
Ako se iz ove dvije jednacine odrede TiN,
T = m(w
1
dsin
l
6 +gcos 6)
98
N """ m(g - (,)tdeos 6) sin 6,
. r,
o

1akO je odrediti kojom sHorn djduje sipka na loptu. Dobije Sl!'
,
F = err< + NZ)2 "'" ttl (g2 + (,}f"p 0)2.
Zadatak 3.iO
b
. oko o!>e 00'. Naci rastojanje d od
., IlilG' -n,'ra ugaonom Jfzmom w· .. d k 1 .
Kruta lHI\"l)cna SlPJ(g .. -' "11 i' s' ka. ako je kocfici;ent trCii)a lzme u ug e I
t3cke 0 nu: kojem ce hiti hO'f, RO)ll pro aZ) ,IP
sipke f.l i &ko cijeli sistcm roma.
RjeJenje: ..... ..... . d
. . .)':. mg si\a reakcije N. Njurno\'c jC naClne
Sile knlc djduju 0:1 kuglu Sll: $l]a tn:''')1)<l <'j..,l it ". '- , .
za projekcije sija na ko",dinamf" me
.F sin 0 ± N co;; {\ =. 'iJ%hi ,>1n
F cos fl ± -N .sin(i - - PI/! 7_· (\.
Prc(imak m: 1',T je p·,m'jcorw·n
N oriJentiS'dD b0 D2,
jednafine, dobijl> SE
Za ravnoldni jc F < N in
d<
k ,;>in 0 .\- un fj J:
. d ;:. sin (I' em I) ';In (I)
Zadatall.. 3, X 1.
Horn
."
t'(J"t:I>.im(; sada kretanjfi
sin 1] =. Tl sin 0 - ..'VI cos {I
1\ cos 0 .+ N l sin 0 = mg

(b + a) sin 0 = sin G + cos
T'i; COl> e ..- sin 0 = A-fg.
99
Ako SC odavde izrarunaju T f' N l' T t. N,. dobiju se sHjedeCe vrijednosti:
g mb+M(a+b)
cos&-- .
w. mb
2
+ M(a + b)'
Prvo rjeSenje je tatno za bile loju brzinu rotacije. a diugo kada je
1
Zadatak 3.12
[
mb + M (a + b) ]2
g mb
3
+ M(a + b?
Homogena sipka du:Hne L maze da rotira bez ttenja oko ose koja protaxi kroz njen gornji
kraj. Sipka je otklcnjena ugao 6{1 i pusten;i. Naci brzinu najniteg sipke u fuukcjji ug1lJ_
Sa slike je
hD =
1
-LO
2
RjeIerife:
Koristeci zakon, 0 ooruianju za
tijdo._ dobijemo
Moment inerdje sipke: oko Mt. IM)iu fH»io.:!:i KtOJ:
jedan njen kraj je
I
3" mO.
!
-L(l-cosO) ..
2
Zamjenjujuci ave vrijcdnostl u jednaeinu (1). dobijemo
pa je brzina kraja sipkc
v = wL = .J3gL (cos 6 cos 0:5:
Puni cHindar sa bil.Zom radiiusli r je postavljen na \'rh strme aVID dufine L .i ti111u
O. Cilindar se skotrlja niz ravan bez klizanja. Nati brzinu centra masc cilindrn u pt.'XinO'.lju fln:ni
ako je koeficijent trenja kotrJjanja k. Mme Ii se trenje kottljanja zanemariti? Kolika hi rou bilM ..
brzina ako hi se cilindar klizao bez trenja niz t8,'an? (L = 1m, 6 = 30", T = to em, it ':"-. 5· m),
Rjesenje:
Prema zakonu 0 odrianju energije jf;
Ep - Atr = Eft) ill
mvS [fj}'i.
mg(Lain fI-+ Teas 6) - Ftr-L =--+-.
2 2
100
SUa trenja kotrljanja je
k
Ftr=-mg·cosa.
,
Moment inercije punog cilindra je
ugaOn3 brzina
Tada je

V
(0)=-.
f
Lkmgcos a
mg (L sill·j + T cos 6) - T
tl =
-- LkCOS
6
)
J¥ (Lsin e + Teas e - --,--
m
tI=2,7-.
s
, , 'er u odsU$tvU trenis. cilindar ae ne bi kotrlja,o,
1.
'f rrenje se ne moz
e
zanemantl) .. k 1· .• ne bi mogla da sc uzme U ohZlr.
" :<"" I ,.' k' ticka energl)a ott Jan)
vdifr hi se lrJiuQ- p9. U ovom s u<..a,u me . ze zenemariti. Neophodau usIov
" Ali., 111<:.0 trenje dovoijno maleno, rad sile trenl
a
se mo '
Lk
Za primjer je r
Lk
_ <if Ltg 6 + r.
T

r tg () + r = . .)3 + 0,1 = 0,68,
3
c Kada se cilindar kliZe, onda je
1j, rad sile trenja kotrJjanja se moze zanemariti u ra unu.
mg (L sin e + r cos 0) =

2
" _. 'kalnog zida. Sto;eCi na \'thu zida,
I 12 m postavl)ena JC pored 1, ert! " ,
l)rvt.:lll;l, gre:.ia duzine = , m ." me ce greda past! na zemlJu.
, I _. Za ko}e vnJe
c,}vjeL gUfW: gn::du pocetnom brzmom Vo =
RjotJ'et.jt:
rti p;l!t!Lt OM greda
je
posjeduje kineticku energiju
1 I
mc
Z
mI'
J--, •
3
V,
t.lo = T·
IO!
Iz prve je
o
102
f)? =--" + 3el
b:zina vrha u trenutku udara 0 zemlju.
Ugaona brzma l ugaoni otklon grede poslije
Vlemena. t
,
PnSto je 6 -0.-0 to je vrijeme
" gredl) pmni nu zemlju
za koje ce
I
!
4. GRAVITACIJA
4.1. UVOD
Ljudi su se vrlo rano poteli interesovati za prirodu pojava koje su uoCavali.
Vee vise od 5000 godina covjek se bavi izuCavanjem kretanja nebeskih tijela u
vasioni pokusavajuci da otkrije i ulogu Zemlje u tom kretanju. Vjerovatno je jedan
od najinteresantnijih procesa u istoriji nauke bio razvoj covjekovog shvatanja kre-
tanja planeta.
Covjekovo relativno usko znanje u pocetku ga je dovodilo do psihologije
"samocentricnosti" pa su stari Grci, posmatrajuCi covjeka kao centar svega, smje-
stili Zemlju u geometrijski centar svemira tako da se sva nebeska tijela krecu oko
Zemlje. Nujvise uspjeha imala je epiciklicna teorija Ptolomeja, astronoma iz Alek-
sandrije koji je zivio u drugom vijeku nase ere. Ptolomej je smatrao da je Zemlja
mirna sfera smjestena u centar svemira. Ostale planete, Sunce i Mjesec, se krecu
po kruznim stazama, tzv. ep£ciklama oko nekog centra, dok se centri epicikla isto-
vremeno krecu po vecoj kruznoj orbiti oko Zemlje. Tako se rezulrujuce kretan;e
svake planete, Sunca i Mjeseca vrsi po komplikovanoj putanji epiciklidi. Nebeska
tije1a., tada poznata, bila su rasporeciena po njihovoj srednjoj udaljenosti od Zemlje
po slijedecem redu: Mjesec, Merkur, Venera, Sunce, 1\'13rs, JUT'\iter i Saturn. Pri
tome, epicikle Merkura i Venere leze na pravo; liniji koja spaja Zemlju i Sunce
4.1). lake je bio veoma komplikovan, Ptolomejov geocentricni sistem se veoma
dugo zadrZao kao jedini, podesan za opis kretanja nebeskih tijela.
Tek cetrnaest stoljeea kasnije, U vrijeme opsteg oslobadanja Ijudske misli,
kanonik Franenburske crkve u Poljskoj, Nikola Kopernik (Copernicus) predlozio
ie da se krctanje planeta posmatra tako da je u centru njihovog krctanja Sunce,
1 sve planete, ukljucujuCi i Zemlju, sc krecu oko njega. Njegova ideja nije bila
lova; prvi ju je predlozio jos u trecem stoljecu prije nase ere astronom Aristarh.
Kopernikova ideja je pomogla astronomu Kepleru (Kepler) da otkrijc zakone pla-
lctarnog kretanja, analizirajuci pazljivo astronomska mjerenja Tiho de Brahea
'Tycho de Brahe) koji je godinama, radeCi uglavnom notu) bez teleskopa (koji
ada jos nije bio poznat) metodom kvadratnih sekstanata sa nevjerovatnom tacnosCu
: do odredivao poloZaje zvijezda i planeta sa opserv¥ltorije u Kopen-
lagenu. Sam Tiho de Brahe je, medutim, vjerovao u geocentricni sistCIJ1.
Kcplerovi zakoni predstavljaju kinematicki opis planetarnog kretanja i tvrde
lijedece;
103
1. Orbite planeta oko Sunca su elipse u Cijoj jednoj ziti je Sunce. (Zemljina
orbita oko Sunea je skore kruzna - razlika izrnedu maksimalnog i minimalnog
rastojanja Zemlje od Sunca je svega oko 3%).
MJESE(
/ /
SUka 4.1.
2. Vektor poiozaja planete' U odnosn na Sunce opise jednaku povdinu za
ist .. vrijeme.
3. Kvadran perioda obilaska planeta oko Sunca proporcionalni su tteeem
stepenu srednjeg rastoJanja planeta od Sunca.
4.1. ZAKON GRAVITACIJE
Kepler je u svojim zakonima precizno odredio kako se planete kreCu oko
Sunen ne pokusavajuCi aa objasni i zaSto se one tako kreeu. Tek Ce pedeset godina
kasnijc, Njutn formulisati zakon univerzalne gravitacije koji obja§njava inte.rakciju
dva tijda} planeta Hi maHh cestica-, sveiedno, a zbog koga se ydi kretanje opisano
u Keplerovim zakonima.
Njutnov zakon wliverzalne gra'vilaci)c mozemo da formulisemo na slijedeCi
nacin:
GravicaC£ona interakcr:/a dva rijela moze da S6 izra:;;i privlabunn cenm--
petalnom silom koja je proporC£onaina masama tijela, a obrnmo proporciotluina k'fJati-
ratu rastojanja £zmedu n;jih.
Njutn je do ovog zakona dosao koristeei Keplerove zakone za planetamo kre-
a zatim to uopstio i primijenio na sve rnase. Ucinio je: to nu naan
Prvi Keplerov zakon tvrdi dasu orbite planet. oko Sunca clipse, Specijalan
slucaj elipse ;e krutnica gdje se iiZe podudaraju sa centrom kruga. Koriste6i ,izraz'
104
centripetalnu sHu u kruznom kretanju i posmatrajuci kremnje .mase ,m u. sis:enlu
:ferencije vezanom za masu m' (81. 4.2), mozemo da izrazimo sdu kOla d}eluJe na
m relacijom
mv'
F=--.
r
2'1< b"
Posto je v = ---) tce
T
47t'mr
F=---·
T'
Prema trecem Keplerovom zakonu u
sluca;u kruzne orbite, kada je
medu masa m i m'· jednako radlJusu kruzruce r, blce
TZ :::-= kr3
po je
41t":<m 1
F:----=--
kr2 r2
Slika 4.2.
.. '1 m ra da bude centralna i obrnuto proporcionalna
sto znaci d.a gravnaClona 51 a 0 . k '
kvadratu rastoianja medu masama da hi bili ispunjcni Keplero:tl om ..
Sam Njutn je provjerio svoje p.retpostavke centnpetalno
ubrzanjc Mjcseca sa gravitJC1.omm ubrzan)em g '--= 9,80 m/s.
Centripetalno ubrzanje l\-ljescca jc
4""'r
gdje je r 3,84 X 10' m; T 2,36 x 10' s, p. je
a = 2,72 X 10--
3
ms-
2

Otuda ie:
.II.. = 3 602 60
2

a
Posto je radijus Zemlje R = 6,37 . 10/
1
ffi, bite
(
..'-)" = ( . 60'.
R 6,3.
Prcma totne je E-, = i U okviru tatnosti naseg grubog proracuna, d.V3
a \R
k d t
" tacaka od centra Zemije.
ubrzanja su obrnuto proporcionalna va ratu ras o)an}a "
Do Njutnovog zakona gravitacije moze se doCi i na slijedeci nactn.: .
Prije svega drugi Keplerov zakon pokazuje da je sila uz
interakciju tj, sUa djeluje duz linije koja spaja dva tlJela kOla
(sl
4 3) U sluCaJ·u ta tije1a su planeta i Sunce. Drugo, ako
. . . . ..' . "'1 F kOJa Je pndru-
da je gravitaciona mterakcIJa uruverzaino svoJstvo matenle, 51 a ,
105
zena interakciji, mora biti proporcionalna "kolicini materije" svakog od tijela,
tj. njihovirn odgoV'arajuCim masama ttl i m'. Tako mozemo da napisemo
F = mm'f(T),
m m
Slika 4.3.
Malo je teii problem da se odredi za-
visnost sUe F od rastojanja r koja je izraze-
na sa f (r), Ovu zavisnost smo mogli da
odredimo eksperimenralno mjereci silu iz-
medu masa 111 i ",' na raznim. rastojanji-
rna. avo je i ucinjeno, ali trazi veoma
osjedjivu eksperimentalnu aparaturu posto je gravitaciona interakcija veoma slaba
i gravitaciona sila veoma malena sve dok mase nisu veoma velike (kao dvije planete)
iIi dok rastojanje r nije veoma maleno, Medutirn, kod malih rastojanja do laze do
izraiaja neke druge interakcije koje Sll jace od gravitacione te maskiraju gravita-
cioni efekat. Rezultati ovakvih mjerenja dozvoljavaju da se 7..akljuci cia je gravita-
dona interakcija privlacna i da je obromo proporcionalna kvadratu rastojanja izme-
au dva tijela, tj.
I
fer) -'--,
1'2
Stoga mozemo da, pisemo gravitacic fiU sHu
jednaCinom
(4,1)
gdje konstanta proporcionalnosti y zavisi
od izbora jedinica za ostalc veliCine. Nu-
mericka vrijednost od y je odredcna mjere-
njem sHe kojom se privlace :dva tijela paz ..
nate mase na poznatom rastojanju. Prvi je
.Henri Kevendis uspjeSno izmjerio ovu kon:-
stantu 1798. godine. Koristio je veoma
osjetljiv metod s torzionom' vagom (s1. 4.4),
Kada je masa m' postavljena blizu mase m,
Slikg. 4.4.
njihovo gravitaciono privlacenje proizvodi momenat na horizontalnoi sipki koji
u.aziva torziju zice OC. Ravnoteza se uspostavi kada je gravitacioni momenat
;ednak torzionom. Torzioni momenat je proporcionalan uglu 6, koji se mjeri ot-
klonom zraka svjetlosti reflektovanog od ogledala na zid. Tacna vrijednost
ody je
'( 6,67 ' 10-
11
Nm'/kg'
i predsravlja sHu kojom se priv1ace dvije mase od po 1 kg na rastojan;u od 1 m,
4,3, INERCI]ALNA I GRAVITACIONA MASA
Rani;e smo, U okviru Njutnovih zakona, uveli pojam inercijalne mase i jedno-
stavno je nazvali masa. Takode smo preq)ostavili da su zakoni kretanja .. el.i: ....Jai)
ti. cia su isti za sve V'rste materije. U ovom poglavlju diskutujemo 0 posebnoj inter-
akciji zvanoj gravitacija. Da bism.o okaraktedsali njenu ;aCinu, trebalo je da svakom
106
djelicu materije
u obliku
pridruzimo gravitacionu masu mil pa bismo jednacinu 4.1 pisali
,
mgmg
F=y--,
r'
et i ako ret ostavimo da je gravitaci;a univerzalna. osobitl9:
d.a je gravitaciona masa proporclOnal
na
mercIJalnoJ
masi, pa stoga odnos
og::ra::v"i::ta::c"i::on=a_ma_s_a.c,_m,
k=-
inercijalna masa, m
ora bid isti za sva tijela. Pogodnim izborom za mil, ,?vaj ?dnos
m , ' . dn ki 'dim· ci pa tako koristiti isti bro) za graVltaCIOnU t merclJalnu
napraVltl JC a m Je, . . D b oznata
Ovo . e im licimo i ucinjeno nasun lzborom /. 0 ro l. '.
d) I?, I blizu Zemlj'e pada)'u s istim ubrZan)enl le dokaz ClU)etnCe
.' njemca a sva tiJe a I. ' •
Cl .., • c."j.lna masa isre posto )"e pod tom pretposrf.lvr:om, U0l7"aJIJe
da su graVltaClOna 1 mer , . ,
gravitacije
'1M
g = "-""
R'
(Vidi zadatak 4,1)
a g je nezavisno. od. mase tijeia. vkoje pada. Ako hi mp- bil0 razlicho oct tf'eba!o
le umjesto gorn)eg lzraza da plsemo
. g
, /.. . . z 'va tiJ'ela ubrzan)'c g hi. biJo raz.UCit.o s,:ako tijet01
1 ako odnos m m mJc ISH as, ; . "", " "" . "" '1 ' " >
• It < • I'ustvom Stoga c"'mo l).vtjek KonsOH tt..uru,-; ),TI1."...'},1 7-3
sto jC u suprotnostl sa lSr-- ' . ' .• . '." ..
gravitacionu iii inercijalnu maSH posto su one
4.4, GRAVITAClONA POTENCIJALNA ENERGTJA
Posto je grav'itaciona imerakcija centralna i zavisi sarno od pred-
. . e konzervativnom silom datom relacijom 4.1. ..
g:avitacionu potencijalnu energiju. < Ako uzmemo lshodlste Koordmatno2,
sistema u masi m', a razmatramo. still.
koia djeluje na masu m (s1. 4,5), pnml)etlCemo
da' je ta sib F, posto je privlacna, suprotnog
sm;era od vektora r.
Dak.le)
-+
r = OA = Ru,
-+
gdie je u
r
jedinicni u J?ravcu OA, sto-
ga, umjesto skalarne jednacme 4.1) x:nozemo
preciznije cia pi§emo vektorsku Jednacmu
- m ",' - ('\ k' d' I ' na m)
F = - y-- U,. SI a 'ola Je Ule '
T'
(4,2)

Slika 4.5.
107
0'1 . ..
,. va a 0 g:avitacione pot.enci;J.lne energije vezane liZ mas
C
m 1 m. Slla (4.2) Jednaka Je negatlvnom gradijentu potencijalne energije, tj.
F - grad E. iii
l.!. nase?1. sIueaju, po§to je sila centralna djeluje duz radijusa, potenci;alna
energlJa zaVJSl sarno od r i stoga je
Iz jednatine (4.2) je F =
F dE.
dr
mm'
-Y--,-' pa je
r
dE m m'
--1' = y __
dr 1'2
_ lzraz i pnplsuJuCl porencij.alnoi 0 m1
vrlo veltklffi udal)enostlma (r = dobijemo '
E
' f'dr
p= ymm "";;0 ymm'
00 r'
za gravitacionu potencijalnu enetgiju sistema sa,",,,,iie,,,," od lFttJ.:;£\ N
bl/erno
Ep = - y
r
Ukupna energija sistema od dvije mase podvrgnute
interakciji je tada
E = E" + Ep = mv
2
+ m"i.:
2
.• ,
2 2 ; 1 .
Za sistem od vis'c 'estl' 'a ( ) k . , l,. l: masa, 'oJe su POQ\T£Dute niihoyilH
interakcijama, ukupna energija je
E
22
sve Cestice
4.5. ENERGlJA KOD ORBITALNOG KRETANJl\
Posmatrajmo dvije mase m i m' od kojih je masa.,,( rnnogo yec...a PV m '-,
tako d. se "" prakt'c d do -' . 2
" . . 1 no po u ra sa centrom mase sistem;L Fre:11,,;osr.ayiml) da
U .1shodlStu koordinatnog sistema (v' = 0). Tacia mozemo da' ,
energlJU SIstema relacijom lZt'JlZUU,O
E=
108
1 2 mm'
-mv -1----
2 r
(4.5)
Ako -se UUlSa m kreee po kru1.noj orbiti oko-mase m', sila koja djeluje na tu
m,asu ie .
i zamjenjujuti PH s gravitacion.om. sHorn (4.1) imatno
Stoga je
jJli sc jednacina
svodi na
mv!l' 1 mm'
= --- y ---
2 2 r
(4.6)
E, Uil. jt; ulnJPtlli energija
t"tzultat irs nmogo opstiji nego ho to na prvi pogled izgleda; sve elipticne
U:kupnu energiju (E < 0), kada definiSemo potencijal
nu
<12 jednaku nuli u beskonacnosti. Ovo znaci da kineticka energija
1,-;:od 0vih o:c'bh,ft u bilo knjoj tacki or-bite nije dovoljna da cesticu odvede u besko-
n<;\.(;n031. (hiD je oNto S obzirom da u beskonacnosti drugi clan relacije (4.5) postaje
n:nhi, i cia jre:
':''h, J-C :z::udovol;i::i ako je E negativno.
AU, ako je z'::ae.rgija pozItivna (E > cestica moze da dokuci beskonacnost
fn::t-'u-stane l1dtG kineticke energije. Iz reiacije (4,5), ako stavimo r = ,co ,
u heskm:mcnosti oznaCimo sa V
oo
, energija u beskonacnosti postaje
1 ...
1::. = 2 tt1V'"
odakie je
(4.7)
s.c rezuhat moze interpretirati na slijedeCi nacm: Pretpostavimo da fe
frl:.\s8 fl'S U Ha vrlo velikom rastojanju od m' i da je batena prema m' brzi-
j101."fl 1;",," K"iJ.zvanm:Yi. btzina prilaza, taka da je ukupna energija odredena jednacinom
rJuk se rnl).:;;a m pribliiava masi m' ) n;ena potencijalna energija opada (postaje
l1cimtivna)o .a kineticka energija taste dok ne dostigne maksimalnu vrijednost
u najbHieg prilaza koja zavisi od momenta kolicine kretanja djela. Tada
b,,':stka pocinjc d.a se privlaci; gubi kineticku energiju i konacno na velikim rasto-
janjirn,a postize:: brzinu 'V"". Pumnja je otvorena krivulja - hiperbola.
Posebno je interesantaX1 slucaj kada je ukupna energija nula (E = 0) jer ce-
ptema relaciji (4.7) u heskonacnosti miruje (voo = 0). Orbita joj je otvorena',
ali to je sada parabola. Fizikalno to odgovara siruaciji u kojoj je masa m oslobodena
daieko od tn' s poeernom brzinom koja cini njenu kineticku energiju jednaku njenoj
potendjalnoj energiji.
109
I
A
);
4.6. tri. moguCa slueaja sa naznacenom ukupnom energijom, t-
ex:erglJoffi, kmetickom energijom i tipom orbite za sve
0VI sl.uca.lev'1 Sil veon:a kod ispaijivanja vjestackog satelita u orbitu.
Prctpt)t:taVlTIlO cia se sateht lspa1JuJe sa Zemlje. Nakon sto dostigne maksimalnu
m'
HIPERROLA
SIika 4.6.
'

S[ika 4.7.
PARABOLA
visinu h, satelit dobije pocetnu brzinu v() u tacki A (s1. 4.7). Ukupna energija sate-
lita u tacki A je tada
! 10
E' = ! .. _ _ y_m_M_
2 R+h
(4.8)
Orbita ce biti elipsa, parabola iIi hiperbola, zavisno od toga da Ii je E nega-
tivno, nula iii pozitivno. U svim slucajevima centar Zemlje je u jednom fokusu
putanje. Ako je energija premalena, eliptitka orbha ce presjeCi Zemlju i sateHt
ce pasti nazad. Ako nije tako, nastavice da se krece po zatvorenoj orbiti iii ce "po-
bjeci" od Zemlje i njenog gravitacionog uticaja sto zavisi od vrijednosti Vo i h.
4.6. GRAVITACIONO POLJE
Pretpostavimo da imamo masu m i da postavimo na razna mjesta oko 111 Jrugu
masu m' (sf. 4.8). Usljed njene gravitacione intcrakcije sa m, masa 11/' osjeb u
svakom polozaju situ datu izrazom (4.2)
r'
Ur •
Takode, u svakom polozaju mase m', masa m osjcca ism ali supromo uSffiJcrenu
situ. Iv1edutim, sada nas imeresuje sarno sta se deSava sa m'. Mozema tada zaklju-
citi da masa m u prosroru oko sebe proizvodi fizikalni fenomen ko;i Cerno nazvati
graviraciono pol ie, a koje se ispoljava preko site kojom m djeluje na drugu
takvu kao m' koja sc unese u taj region. Da Ii nd:to postoji u slobodnom prostonl
oko m cak i ako ne koristimo probnu masu m'-) da hismo isprobaii polje, 0 tome
mozemo sarno da nagadamo i u izvjesnoj mjeri je cak i nevazno S obzirom cia uoea-
varno gravitaciono polje tek kada u rijega unesemo drugu masu_
Slika 4.8.
Gravitaciono polje jaCine G koje pro--
izvodi masa m u tacki P se definise kao
sila koja djduje na jedinicnu masu pos-
tavljenu u P (sl. 4.9):

tn' r2
ur -
(4.9)
Otuda gravitaciono polje G ima smjer
suprotan smjeru jedinicnog vektora fl,
koji ide od mase 5to proizvodi polje do
Slika 4.9.
tacke gdje se racuna polje. Drugim gravitaciono polje je uvijel::- usmje-
reno prema masi koja ga proizvodi. lzraz (4.9) daje gravitaciono poije na r;lS-
tojanju f od mase m koja je smje§tena u o. Tada mfJzento svakoj tacki prostom
oko mase m pridruziri vektor (j dat relacijom (4.9)) tako da se gravitadona sila
III
na m_asu postavlJ' cnu u t " d b"
, '. om reglonu 0 Ije mnozenjem te mase sa od-
govaraJUClffi tj.
f = masa' G,
Iz d fi '" 'di '
Vkl .mol da se Jacina polja mjeri uN, kg-1"m m . 5-2:
JC e Viva entna ubrzanJu.
4,7, RACUNSKI PRIMJERI
Zadatak 4.t
masu Zernlje ako su ozna.·· ". . .
na Po\ t:>lm Zemlje g = 980 rn,,-t . P fa}1 fl:)en rliikdilUS R -c= 6,31 . lOG In, gravltaclOno ubrzanje
." . ,! g 'dtaclOna onstanta '( -c= 6.67' 10--11 m'kg-1s-2.
RJesIHlJ$ :
. Posmatrajrno neku masu III na pows'" z r N" _.
Je Zem!jmom po\uprccniku R A" Zlill .ern je. _ Jeno rastoj<l.rije od Zcmi;e jednako
d' 1 '. - . Ko rnasu emlJe ozna""unQ S u· (4 I
JC ule na (ljdo mase m daje . <..- a •. " Iz:t'a:t. . I za silu kojom Zemlja
OVa sila je, u stvari, teiina tii"la ma'
dono ubrzanje. " se 11'1, pa stoga th:3ra biti kdnak .. IIIg, gdje ie 3;'
Dakle,
mg =0 odakle ie g
R' '
Ova) rezultat daje gravitaciono ubrz:m' k . <.
da sC,.masa tijeJa ne Pojavljuje u ovom pre 0 mase I radtJUlia Zernlje, primijetiti
s ....a tlJeJa treba da p.d.,·u s i,t;m b . ,,-1 da. prema tOille (aka se l.B.nernan orpor Vazduha)
I
" d' . • U rzan)em :;(0 ,"e u sklad ' k '
pos Je nJeg lzraza dobijemo u sa IS USt\'om.. 1!:..4 masu ..M iz:
gil'
M = ---- = 5,98 ' IOu kg.
y
. U oVom prirnjem kurisliii sma rastoian'e
da }e sita na rn.asu til ista kao lad je s . ' ttl od centlll Zemlk .. tj. :u!to
,a ma.'>a em Je koncentrisana u njef!c<m centru.
Zadstak 4.2
r J masu !-ernJje aka je poZllato da ie raslojanic izmdu
,84 [0 tn, a penod Mjeseceyog ophooll. oko Zemhe T =--: :::'.36. So Zeml1e i.
RjeIenie:
ll2
Privtaenl! sila ilmedu Zemlje Mjeseca je
.,.wI
__
T'
Ova sila mora biti jednaka centripeuunoJ' aHi 1.._,", d"
l'.U Jduje na Mjt'Se(:, pi! je
F _ mv"',J m 41etr
t
4n:!i mY'
'P - ---=1---
r f Tft ']'I'
Izjednatavanjem F i dobijemo za masu Zemlje M izraz

M = y'P -=: 5,98 • IOU kg.
Isti ovaj izraz moie da SI!' koristi za r1leunanje mase SUnea' uz koristenjl!' podataka za razli,
tite planete.
Zallat.k 4.3
Izral:unati minimalnu brzinu kojri treba da ima nelco ti;elo na Zemijinoj povrsini da- bi se
\1 beskonatnosti oslobodilo priv1al:nog gravitacionog djelovanja Zeml;e.
Rje..le"je:
Da bi tijdo dostiglo beskonacncst. njegavaukupna energija mora da bude nula iIi poziti\'na,
pa je ooto'da ce minimalna brzina odgovarati ukupnoj energiji jednakoj nula. Staga iz jednacine
(4.5) za E = 0 dobijemo
gd;e je - trdena brzina, M
Prema tome je
1 ymM
_mv
2
- --- = 0
2' R
masa Zerolje, a R .- njen radijus.
'iJe = J¥,--",
Treba primijetiti da je ova brzina (koja se jos 'love druga kosmicka brzina) nezavisna od
mase tijela. Projektil koji je :zbaeen brzinam tJ
e
S po\'d.ine Zcmlje itnace brzinu nula kad dostigne
beskonat.nost. Alto je brzina. veca od prcjektil ce stici u beskonacnost (u beskonacnost znaci
van Zemljinog gravitacionog djelovanja) sa nckom preostalorn brzinom.
Zadatak 4-.4
lzratunati brzjnu koiu ima tijelo puheno ua rastojanju; ad centra Zemlie pri udaru a-zem- •
ljinu povr!inu.
Rjelet:je:
Potetna brzina tijela je nula pa je njegova ukupna encrgija pre.na relaciji (4.5),
ymM

r
gdie jc III maSa tijela. a IH masa Zemlje. Kada dostigne povrsinu Ze-mlje, njegon brzina je v, a
njegovo ra<;tojanje od centra Zerolje je zemljin radijus R. Njegova ukupna cnergija se tada moie
napisati relacijom
1 Y1llM
_rnv2 _ --
2 R
JzjednaeavajuCi obje nijednosti ad E, posto ukupna energija mora da ostanc konstan:na
(zanemariii smo trenie vazduha), dobijemo
odakle je
iii,
, yM
POSto Ie g:=-
R'
i ym,M
-tIlV! -
ymM
2 R r
(zadatak 4.1), dobijemC'
v' = -
R r.
l!3
OvPj izraz takode) da se koristi za' "Cu . '.
bad vertikalno brzinom v sa Zemljine nnvrJf r koii dosd@"*'ijiliokadase
. 1 . me. se tIle pustl sa vdo velike udal;enQSti taka
da JC ,-t zanemarJjivo u poredenju sa dobijerno
'lJDo = Y2Rg = =" 1,13·104.lOs-l
je: u saglasnosti sa rezultatom relaci"om (4 8) .
da,e, na primjer, procjenu brzine ko,· om m;r ,,' d drugu Goenji rezultat
rent u an 0 povrlhnu Zcmlje.
Zadata).: 4.S
Odavdc ir'
l!4
n (h + H + 2R,l"
r,
< ,
,
T
5. OSCILATORNO KRETANJE
5.!. UVOD
Oscilatorno kreci.n;e se periodiC-no, nakon vremenskog intervala T (period),
ponavlja po istoj putanji. U prirodi nailazimo na mnoge primjere oscilatornih
kretanja: atomi u cvrstim tijelima osciluju oko svog ravnoteznog polozaja, cestice
vazduha osciiujuci prenosc_ zvuk; tijelo objf'seno na elasticnu oprugu pomjereno
iz ravnoteznog polozaja nastavlja da osciluje oko njegaj elcktricni naboji oscilu;u
u kolima podvrgawjuci Se istim zakonitostima kao i mehanicki osci-
latori.
Sve ove oscilaci;e se medusobno razlikuju po fizikalnoj prirodi procesa koji
se ponavlja, a zajednicka osobina im je kretanje oko ravnoteznog poloiaja pri
cemu se naizmjenitno potencijalna energija pretvara u kinetiCku i obrnuto. Osci-
latorno kre-tanje se moze javiti pod razlicitim okolnostima, ali mu je najcesd uzrok
elasticnost tijeia. Nairne, kada se elasticno ti;elo deformise, javlja se eif&sticna sila
koja tei! da vrati tijelo u prvobitni, nedeformisani polozaj. Pod uticajem takve sile
i zbog osobina inertnosti 'javlja se oscilatorno kretanje.
5.2. ELASTICNA SVOJSTVA TIJELA. HUKOV ZAKON
Cvrsta ti;ela su elasticna do odtedene granice. Kada sila, koja ih je deformi-
saia, prestane cia djeluje, ona' se vraeaju u prvobitni oblik 4'0d uslovom da nije
prekoracena granica elasticnosti. Ako se prekoraci ova granica kod
tijelo trajno mijenja svoj oblik i ostaje deformlsano.
Ako, na primjer, na zieu presjeka S i duzine I} djelujemo silorn F, njena ce
se prvobitna dufina uveeaii za al.
Sila koja je izvdila ovo izduZenje uzeta na jedinicll povrsine zove se napon
i obiljeZava se sa cr.
Zato je
F
cr = -.
S
(5. I)
115
". Ako s; ukupno. (apsolutno) izduzenje !:ll podijeli sa
zIce,. dobtce se izduzenje po jedinici duzine
deformacija) koja se oznacava sa o.
I'-rema tome )e
,
;to
% jednaCine (5.6) u jedn.tinu (5.7) dobijemo
F - kx.
(5.8) prvobitnom ukupnom
zice iIi tzv. rclmivno
',;
\\ Pod uticajem ove site, masa m ce se vraeati prema ravnoteznom polofaju 2
lSI
a -_ ...
I
,:f sve dok x ne bude jednako 0 kada i sila F postaje nula. Medutim, vrativsi se u ravno-
(5.2) i\ tetni poloZaj 2, masa m je stekla neku
, br:zinu, te zbog inercije produzuje da se
krece prema gore. U tom kretanju sabija
se opruga i ponovo 'pojavljuje rezulmjuCa
sila F = - kx, koje se protivi sabijanju,
sve dok ga ne sprijeci, vrativsi tijelo u
ravnoteini polotaj. Tijelo se, medutim,
ne zaddava u tom polozaju jer je steklo
neku brzinu pa zbog inercije, nastojeCi da
zaddi stanje svoga kretanja, produzuje
da se krece dalje prema dolje, pri cernu se
opruga ponovo isteze. Tako se 0\:0 kre"
tanje ponavlja svaki put na isti naein i
po istoj pravoj- liniji.
tzv, (Hooke) zakon kaze da je relativna
elastlcmh tlJela proporclOnalna naponu, tj.
deformacija kod
'?
d ,-.., CJ,
--_ ....
Slika 5.1.
(5.3)
Ey, koja je karakteristicna za svaki
zove se Jungov (Young)" modul
$tlcnost! (s1. 5.1).
Ix Hukovog zakona sHiedi da je
rebna za vrsenje deformacil'c 6.1 ,>;.'
d la
" dee
ata re' CIJom
ES
F 111.
I
sila pot-
ili ,1
(5.4)
Elasticno ti;elo se opire OVOI' def! ...
istom t fk il ormaclJl
pa je
o 1 om s om u suprotfiom sm;eru ..
ES
(551
I . .,
Ova sila je, proporcionalna deforrnaci'i i . ., .,
je deformacija najveea tl' JOe til'elo n ·clal· d' Ima naJvecu vTlJednost kada
I. k .," aJ Je 0 ravnoteznog poioz . . d k
JC nu 1 ada se tlJelo nalazi u ravnoteznom p I , .. a}e na a
o ozaJu pa Je 1 deformaClJa nu1a,
5.3. MODEL MEHANICKOG OSCILATORA
. Mehanicke oscilacije mozemo najiakse lzuCiti na modelu 'ed 'v
oscllatonL 1vlozemo ga preustaviti kao, t1' 1 .. J nog mehamckog
oprugu ciju masu u poredcnl'u S masomlemO m kOle Je na elasticnu
I' d" mozemo zanemann
,<....a a na opruzl nema mase m) duzina opruge 'c I Nak '. .
oDluga se ,·stegne "N. Al T ., 4). on v)esan,a mase m
.<..a. L.}, 0' ''''Zl11U rnase m mg U v • )
sila koja se javlja U opru;i isregnuto,' 'za U OVOID slueaju elasticna
uu,paJe
•.. ... mg - klSl. 0 mg kl1lo• (5.6)
0"a1 slstem, ffiITUJC Jer je rezultirajuCa sila ,'ednaka I·
Ako m dut". nu 1.
.' ,e 1m, masu m lZVucemo iz ravnoteznog pol fa: ' .
aoIle, poremeticemo ovu ravnotezu jer ce rezult'ra' -, 0'1 prema
(81. 5.2)) pa je t Juea S1 a ttl razhclta od nule
F mg - (1110 + x) k
F=mg-kx-M.l
o
. (5.7)
li6
Stika 5.2.
Oscilacije koje nastaju pod uticajem sHe F = kx, zovu se harmonijske (Jsci=
lactje i predstavlj,aju naHednoS1:3Vniji oblik oscilovanja tijela. One su znacajne zato
stO su mnoge oscilacije u prirodi i tehnici veoma bliske harmonijskim i. zato sto
se perioditni procesi razlicitih vrsta mogu predstaviti k3.o superpozicija nekoliko
harmonijskih oscilacija.
5.4. HARMON[JSKE OSCILACIJE
Hannonijske oscilacije nastaju pod uticajem elasticne siie F = - kx, gdi
e
je X e1ongacija, tj. rastojanje od ravnoteznog polozaja a k konstanta (direkciona
sila) koja zavisi od elasticnih svojstava sredine u kojo; ove osdlacije nastajU.
Prema tome, jednaCina kretanja, tj. II Njutnov zakon za harmonijske osci-
lacije, se moze napisati kao jednacina (5.8)
iIi
d'x
m--=--kx
d,'
d
2
x k
_.+ =0.
dt
2
m
(5.8.)
(5.9)
JednaCina (5.9) je linearna diferencijalna jednacina drugog reda sa konstant-
nim koeficijentima, Iz nje mozerno izracunati e10ngaciju x (c) kao i brzinu v (x)
materi;alne tacke koja harmonijski osciluje kao i njeno ubrzanje a (r).
Teorija diferencijalnih jednacina kafe da postoje dva linearna nezavisna
senja jednacine (5.9); na primjer, sin wl)t i cos wot i d.a je rj-esenje Hneanla
kombinacija ova dva nezavisna rjesenja
x (t) = a sin (Uot + b cos wet,
gdje su a b neke konstante.
(5.10)
117
jfu-
l
fi-
• Ako uvedemo a:=, -:- A sin <1>., i b = A cos <1>., onda rjeSenje (5.1O)!
mozemo transformlsatt 1 naplSatl kao '-f
x (t) = A cos (w.t + <1>.).
Ii
x
(5.11)1
!
Diferenciranjem izraza (5.11) po vremenu,dobieemo brzinu harmonijskogl
oscilatora s
Stika 5.3.

dx .
- = - Aw. sm ("'.I + <1>.).
dt
!
(5.12)\
Diferenciranjem izraza (5.12) 1
po vremenu dobi;emo ubrzanje I
harmonijskog oscilatora }
d'x
- = - Aw' cos ('" I + <I> )
dt! 0 0 o·
(5.13) \
Elongacija X (.), brzina " (t) = i
dx , d2x!
= ._, ubrzanJe a (I) = -. su;
dt Ii" --
predstavljeni na slid 5.3.
Uvrsmvanjem izraza (5.11) i
(5.13) u jednaCinu (5.9) dobieemo
vri;ednosti konstante 'Yo:
• k
0
0
= -,
(5.14)
m
Jednacina (5.9) ima, rje.enie
x(t) = A cos + <1>.). (5.15)
x (t) je periodicna funkcija 5 periodom T, koji predsravlja nijeme
u kOJem se argument kosinusa pove6a za, 2n
If (t + T) = J! t + 21<, odakle je
(5.16)
.. Period. ne: zavisi od amplitUde oscilovanja sto ;e karakteristika svakog harmo-
lllJskog osctlatornog kretanja.
Velicina
ZOve se kruZna frekvenclj"a,
118
211:
(Uo = --- = 4ttU
T
(5.17)
U izrazu (5.15) velicina A je amplituda (maksimalna elongacija), tj. pomak
u Casu kada se cestica zaustavi i promijeni smjer osci1ovanja. Velicina (wot + $0)
zove se /aza a sarno <1>0 je poletna faia, tj. faza oscilovanja u trenutku
t = O.
rednaCina (5.9) cije je rjesenie e\ongacij. x (t) data jedoacinom (5.15), dife-
rencijalna je jednacina II reda, pa fe njeno rjesenje tacno odredeno ako znamo dva
potetna uslova: elongaciju i brzinu u vremenu t = 0,
U n.sem slueaju je
x (0) = x. = A cos $0
(5.18)
v (0) = V. = - Aw. sin <1>0-
Amplitud'u A i poeetnu f •• u <!lo mo:!erno l.racunati iz jednacina (5.18) no
sliiedeCi nacin: amplituda A se dobije kada se jednacine (5.18) prvo
pa saberu,
Dobije se
V'
A2 = -+- :\:1

a pocetm;; f:,n:a %1\, kada se druga jednacina (:L is) podijeli sa prvom.
Dobile se
5.S. ENERGlJA HARMONHSKOG OSCILATORA
(5.19)
(5.20)
Ukupna energxja harmonijskog oscilatora sastoji se iz kineticke i potencijalne
energije,) pa jc
(5.21)
Pri osdlovanju kineticka e:nergija materijalne tackc) koja osciluje, neprestano
prelazi u porencijalnu i obrnuto. Kada materijalna tacka proiazi kroz poioiaj ravno-
te:ze, potencijalna energija je nub, a kineticka maksim.alna; kada je elongadja
maksimalna, brzina materijalne tacke je nula, a potencijalna energija m.aksimalna.
Kineticka energija harmonijs.kog oscilatora je: data izrazom
E, m,,' (t) = m (dx)' = I m [w,A sin (w
o
' + <1>0)]' =
2 . . 2 dt 2
(5022)
Potendjalna energija harmonijskog oscilatora jednaka je potencijalnoj ener-
giji elasticne opruge, tj.
J 1
E. = ._- kx' (t) = - kA' cos' (000' + $.).
2 2
(5.23)
119
Kineticka i potencijalna energija su graficki predstavljene na slid 5.4. Osd-
lator je lzolovan sistem, p8 !e ukupna energija
E E, + Ep kA' [cos' (wo' + <1>0) + sin' (w
o
' + <1>0)1 kA',
2 2
(5.24)
konstantna, sIika 5.5.

r

Stika 5.4. Slika 5.5.
5.6. MATEMATICKO KLATNO
klatno je tijelo malih dimenzija objeseno 0 lak i neistegijiv ko-
nae, koji moze da osci\uje pod dejstvom gravitacione sileo
Krctanjc matcmarickog klatna se vrSi po krugu poluprecnika koji je jednak
duzini klatna 1. 0\"0 krctanje, dakle, nije pravoliniisko pa, stoga, nije prosto har-
monij-sko. 1\1edurim, ako je ugao otklona $ malen, onda se luk s moze aproksi-
mirati tctivom x, te se krctanje klatna moze smatrati proStim harmonijskim.
Nairne, ako izvedemo klatno iz ravnoteznog polozaja za neki ugao $, koji
konac Cini sa vertikalnom os om (s1. 5.6), pojavice se moment M, Cija \'clicina je
mgt sinCD, koji tcii da vrati klatno u ravnotezni polozaj.
Dakle,
M = _.- mgt sin<I>. (5.25)
Znak minus dolazi zbog ::ega sto moment M okrece ti;elo suprotno od smjera
mjerenja ugla $. Ako napisemo jednaCinu za dinamiku rotacije klatna uzimajuci
d'<l>
U obzir da je ugaono ubrzanje klatna --, a moment inercije klatna oko ose
d,'
120
u 0 kao tackaste mase I = m1
2
, dobicemo
d'<l> g.
_ + -- sm<l> = O.
d,' I
Kada bi u ;ednacini (5.26) sin<l> zamije- W.:::.:z::::;:f.:::::::::::::::::::=·::::
lIiIi samim uglom <I> Ca to je moguce .ko je <l>
mali ugao), onda bi jednacina (5.26) imala ob
Iik duerencijalne jednaCine harmonijskog osci-
latora. Prema tome, za male oscilacije dife
rencijalna jednacina matematickog klatna glasi
d'<I>
- + w;<l> = 0 (5.27) "
del!: '-....
gdje smo uveli oznaku
L
I
(5.28)
Rjesenje jednacine (5.27) ce onda ima-
ti oblik
<I> A cos (w
o
' + ,,).
(5.29)
SJika 5,6.
Iz reiaci;e (S.28) dobi;e se izraz za period T matematiCKog klatna.
Dobijamo
1'=2,,= 27tJT.
Wo g
(5.26)
(5.30)
Iz ovog izraza se vidi da period matematickog klatna ne za\'lsi od njegove
rnase, vee sarno od nje-gove duzine i gravitacionog ubrzan;a.
5.7. FIZICKO KLATNO
Fizicko klatno je kruto tijelo rna kakvog oblika koje zbog
moze oscilovati oko nepokretne horizonr.alne ose. Alozem.o smatraO da teZina tlJe1a
mjj djelu;e u centru mase (tezistu) ti;ela C. Ako retinu razlozimo na dvije kompo-
nente, onda samo komponenta F obrazuje moment koji ,·raea tijelo u ranl0tezm
polotaj, pa je
F = mg sin <1>.
(5.3!)
Vri;ednost momenta je
M = - mgs sin <1>,
(5.3})
gdje- ;e m masa klatna, a s rastojanje izmedu objesista 0 -i teZi.sta kl:nna.
5.7. Znak minus je zbog toga .to moment Ai ima suproran smler od Sffilera mle-
renj. ugla <I!.
Za mali ugao <I> je sin <I> <1>, pa je
M = - mgs <1>. (5.33)
121
S druge strane je
d'<I>
M = Iott. = 1
0
- ..
dc'
pa diferenci;alna jednacina za fizicko klatno glasi
d'<I>
10-- + mgs <I> = 0
dc'
mgs
--.-.- -I- -- <J) 0
dr2 . 10 .

(5.35)
(5.36)
Kocficijem uz iJ) u iZflJ.ZU (536) predstavlja
kndnu 1,l,sesranost (J}g, j1<'\ se jednaCina fiziclwg klat-
na U obliku
(5.37)
idc-m:icrJ>k je sa dIfen:;pcijalnoni j.ed,I).aCinorn nar.'.
mon.ij"kog ,}scHatofa_ To znaci cia za male oscHacije;:
n7:icko klatno izvodi harmonilske oscila.cije opi<;an.>?
funkcijorn_
Period fi:r;ic}{og kbtrw. rn.:-n13 tGme)
Uporedenjem rebena (5.30)
Ciia je duzina:
I,
T = J;!i:
ms
ima isti period oscilovanja kao i dnto fizicko klatno.
VeJicina lr iz ;ednaCinc (5AO) zove se reduk()'vana
duz£na fizickog klatna.
Tacka 0'> koja se dobijc kada se' duzina lr nanesc
na fizicko kiatno oct ose obrtanja preko tezista, zove:
se Cenwr oscilapJ"(! 1.1 odnos,u na t.(tcku ohrtanja (sL
5.8). 1\-1.02e se iaka pnkazati da kad se tatka vjcSanja
prem.jeRti tZ 0 u 0', period 0sciIov"3,nja klatna. ostaie-
istj) rj< z<} 0' kU0 tllcku vjesunja 0 if: centar
Neka jf': U odno.5-u, nn c;/ ,
(7'--
T' = 21t, / -.....2- •
h/ mgd -
(5.40
tj. ovdje je redukovana duzina

m.d
(5.42)
122
(5]8)
(5. J9)
(' 4(l)
Izrazimo moment inercije oko 0' preko'momenta inerdje okQ ta&e C (para-
leine ose - ;ednacina 3.41).
Dobijamo,
= + rnd'!.
uvrstimo to u jednaCinu (5.42), pa cerno dobiti
I
, + md
2
0-
md
I,
md
I,
+d=------+lv- s =
m(lo-s)
1
= to + --- [It _._, ml()§ + msl!] =
In (10 - s)
I
-----.
m (/0 -- s) '-···C--"
Redukovanc duzine za tacke 0 i 0' su iSle, H} t?J-:ock,
oko datih t3caka, sto smo i ieljeli dokrav,tl,
Rjesenje niza problems, naroCitn
pravC3, je znatno olaksQj]o i jasnije .ako m,(;,,,,tvimo
vektora u ravni, tj. ako nactnimo' njihov vchronhi di,·cC/ira:-n.
(5.43)
(544)
osdlO-vanja
Uzmimo jednu 0&1.1 i ozna6mn Ie '::<1 ){. 1z tabkr,; (;em.o vdq:or A
koji sa osorn zakiapa ugao $() (s1. 5. 9). Akn ;;;;:noliram(\ vektor ugaonorn brzi-
nom WO' tada ce se projc-kcija kraja vekron1 k:rcf;-ni lin:'. u A
do A.
Koordinata ave pfojekcije ce Sf::
njati s vremenom po zakonu
(5.45)
Prema tome, projekcija vrha vcktora
na osu vrsite harmonijske osciladje s.
plitudom koja je jedua.1z.a duzini vektof() u-,
gaonom frekvencijom brziDi vek-
!Ora i pocetnom btzinom jechmkorn uglu
koji cine vektor i esa u poce:tno-m mn"
mentu.
A
x
SHiM 5.9,
Posman-ajm.o sabinmje dvije harrn,onijsk,("; £swg prm.!ca i frek·,
vendje. Pomjeranje x oscilirajuceg rijeia {-x; biti suma pomjeranja Xi i X2,1 cemu je
Xl =" At cos (<G)IJ{ + q\)
(5.46)
123
Ako obje oscilaci;e predstavimo pomoCu vektora At i A2, onda Cerno rezul-
tujuCi vektor konstruisati prem.a pravilu paralelograma. Lako je uociti da je pro-
jekcija ovog vektora na osi X, u stvari, suma projekcije vektora koji se sabira;u
(sl. 5.10), 'j.
A
---
___ --- / I
--- ,
--- / '
// I I
/ I
/ I
J..f: .... ,l /
/ ,.---r
/ I
I
I
I
tpl I X
- x, .1.-x-1

Slika 5.10.
(5.47)
Prema tome, vektor A je rezultu·
juca oscilaci;a. On rotira istom ugao-
nom brzinom kao vektori if 1 i A2 tako
da je rezulrujuce kretanje harmonijsko
sa frekvencijom CU
o
, amplitudom A i po-
cetnom fa7.om Mote se uocid iz kon-
strukcije da je
A' = Ai + Ai - 2A,A, cos [n -
- (<I>, - <1>,)] = Ai + Ai +
+ 2A,A, cos (<I>, - <1>,), (5.48)
tg <I> = A, sin <1>, + A, sin<j).,. (5.49)
o At cos <1>1 + A2 COS ¢'2
Tako se predstavljenim harmonijskim oscilacijama preko vektora omogucuje
svodenje sabiranja nekoliko oscilacija na operaciju sabiran;a vektora.
Relacije (5.48) i (5.49) se mogu, isto tako, dobiti ·.abiranjem jednaCina (5.46)
i odgovarajuCim transformaci;ama. Ali nacin koji smo mi koristiH je mnogo jedno-
stavniji i jasniji. Analizira;mo jednaCinu (5.48) za amplitudu.
Ako je fazna razlika izmedu oscilacija <1> 2: - = 0, amplituda rezultujuce
oscilacije je jednaka sumi Al i A2< Ako je pak ta fazna razlika + 1t Hi - tj. ohje
osdlacije su u kontrafazi, rada je amplituda rezultujuce oscilaciie ; A2 - Al I.
Ako su frekvencije osilaci;e xli x 2: ra:lliclte, vektori At i A2 ce rotirati razli-
citim brzinama. Rezultu;uci vektor .if U o\om sIuea;u se mijenja po veHcini i rotira
s promjenljivom brzinom. Stoga je rezultujuce kretanje u ovom slueaju sloten
osdlira;uCi proces a ne harmonijsko oscilovanje.
Od posebnog interesa je slucaj kada d\ije harmonijske oscilacije istog pravc3"
ko;e Se sabiraju, imaju malo razlicite frekvencije. Pokazacemo da se U ovom slu-
caju rezultujuce kretanje moze smatrati harmonijskim oscilovan;em sa promjen-
Ijivom amplitudom. Takve oscilacije se zovu udar£.
Neka je (il frekvencija jedne a (il + flw druge. Prema naSoj pret-
postavci je flw <::: w.
Pretpostavicemo, takode) da su amplitude obje oscHacije iste i jednake A.
I cia pojednostavimo proracun, uzecemo da su pocctnc faze obje oscilaci;e nula.
Dakle,
x, A cos wI; x, = A cos (w + li.w) t. (5.50)
Sumiranjem ovih izraza i koristenjem trigonometrijskih formula za sumu ko-
sinusa dobijemo
J24
x = Xl + X
z
= (2A cos t) cos we,
(u drugom faktoru smo zanemarili clan u poredenju sa (o,)).
2
(5.51)
Faktor u zagradi jednacine (5.51) se nego drugi
Zbog uslova « (0) faktori u zagradi se. bltno. ne.?·uJenJaJu u kOJem
faktor (cos <ut) naCini nekoliko kompletmh To da ovoI?
slucaju oscilacije opisane jednaCinom (5.51) mogh smatratl harmontJsklm OSC1-
laci;arna frekvencije w cija se mi!enja zako.nu
Analiticki izraz za amphtudu, S obzlrom da Je ona pOZltlVna vehcma, Ima
oblik
6.(1)
amplituda = 2A cos - - t
2
graficki je prikazan na slid 5.11.
T"'Zr./w
__ .,.i f----. ..
,
(5.52)
Funkcija (5.52) je periodicna funkcija sa .frekvencijom)ednakom dvostrukoj
frekvenciji funkcije unutar znaka "apsolutno"} tJ: sa tome:t
frek"encija puisiranja amplitude, tzv. frekvenclJa udara, Jednaka ,e razhct ).zmedu
frekvendja oscilacija koje se slazu.
b) Slag.:lnje medusobno okom!tih h1rm'Jnijskih oscilacija
U nekim slucajevima tackasta ma')a du;f X i duz ,Y
su medusobno okomite. Ako uvedemo ob)c mas.a .ce se kretatl. po .1zvJes-
no), U opstem slucaju, zakrivljenoj traJektoriji ciji obhk zaVlSl od faze razhke lzmedu
dvije osciiacije.
Primiere ovakvog kreranja imamo kod tzv. dvosuukctg klatna. (51. 5.12.a) Hi
u slucaju kada je masa m pricvrScena za dviie medusobno okoffine opruge (s1.
S.12.b).
lzaberimo pocetno tako da je pocetna faza prve oscilacije nula. Jed-
naCine: oscilacija se tad'! mogu napinti U o::,liku
x = A cos wI;
y = B COS (M + 8)
(5.S3)
gdje je 8 fazna razlika izmeju ove civije osciiacije. .
Jednacine (5.53) su parametarske trajektori;e .. se
materijalna tacka koja ucestvuje U obje osciiacIJe. Da se doblJe }ednacma traJek-
125
tonjc lj, konvenciofw.1nom obUku .•
Jz od ovih jednaCina je
treba eHnunisati parametar iz jednacina (5.53).
COS (Ot =
A
(5.54)
--r
I
it.
h.
Slib
pa it:
(5.55)
rZa.qn'riJ'lu)c, Ii u. od jedna6n,i.\ pfcrn.3 pravilu 0 rastavljanju
kn:;inusa zhira i iskofisr.irn,o i?razc s1n (Jt i CflS (M lz ;edm:cina (5.54) i (5.55),

X 'i:' eo,
= A' cns I) -- sin ;; (5.56)
NaK:on jcdnostavnih u:ansformaci.ia, ova se jednaCina mOl,e napisati U obliku
.AR
(5.57)
Ov() je:
dinatne Dse Xi}",
nac-tn,
uhlir:,
proi:,v"ijn" ori.ientisane u. odrwsu na koor-
(ilI:nenzl!c nje:nih po!uosa na dosta
razlike f).
odakk (101)!1"''''( jOlln".cir", pravca
B
Y "= ---'-:x;,
. A
f..,.'1Cka se Guf .pt1ive
koordinatnog pocetKa koje je jednako r ::...--:: ,,(x·j,"" + yf! m
Cine (5.53) 2'2. x i Y i za (} = 0, ovo rastol:mje je
r = <v/./fiTBil COg (u,L
126
slueajevima.
(5.58)
(5.59)
linije sa ranojanjem od
uz vrijednosti iz jedna-
(5.60)
Ix jedfiacine (5.60) slijedi da je rezulmjuce kretanje osciJovanje
duz. prave linije (5.59) sa frekvenci;om w i ampHtudorn .j A'l + B'i (s1. 5. i3.fi),
b) Aka je fazna razlika 0: jednaka ±.1t jetinaCina (5,57) se moze naDisati u
obliku
odakle, fk }.-''itt nacin kau u slucaju
nijsko 'GY>CHovllDje dnz pravc Iinijc
7[
.+, .. J
2
Y=
y
)
Tl.a.lazi.mo da je
B
--··x
A
(5.63 )
rj. jednaCina eiipse ti,e ose podudaraju sa. kOOl:dinatnin:i. <'l
su odgovaraiucim ampHtudama oscilacija< lZada su amplitude AlB Jednake, chpsa
se svodi fia kmzniCl.L
-, +
,,;
2:
'I't ra.iJikuju L1 Hn.je-rll krCtllfli"
2
8m InL'Ze Drovi"'·'t; ake se nadc: hrzina. ti1cke li tatld x -1-
sa Y' osom. 1) ovoj t3.cki je cm< tiJt .= 1:1 y KC"11pC,m:ni:a
je
Posto je ova brzina fH.:gadvna) ratka proiazi kroz x = A, krectlci se
prcrn.a tj. u smjeru kazallke na satu CsL 5J4).
7.a (;' ,= , ova brzina bi bila pozittvna" pa je to po elipsi (5063}
2
u s:tnjeru obrrmtorrt od smjera kretanja kazilljke na s.arn, Za neku drugu. vrijednost
127
fazne razlike 0, trajektorija je, takode, e1ipsa .ali njene ose rotiraju U odnosu' na
koordinatne ose (s1. 5.14).
Slika 5.14.
le, frekvencija dva okomita harmonijska kretanja razliCira r-
ako su jeanacme oscilovanja ' J ..
x' =. A cos wat, y Beos(w,t + 8), (5.64)
p.utanj,a zavisiti odnosa (llt ; w
1
i od fazne razlike 3 i ima6e oblik
knvul,a poznatth kac LisaZuove (Lissajous) figure.
Na pnm,er, na slid 5.15. je jedna od jednostavnih trajektorija kola so dnbije
za W1 ; (,)2 = 1 .: 2 i 7.a 0 = .
Jednacine oscilaeije imaju ovdje oblik
!It: = A cos 6>t, y = B cos (2(0)' +
y

I • I X
SIiIM 5.15 •. SIiIM 5.16.
(sl.
Ako ie pak. Ol, : '"" = I : /I = 0,' trajektorija postaje 'otvorena kriwlja
5.16) dut kOle se krete matenJalna ta&a DB : .... -u i DB drugu' _.. •
Ii . odn' . Su_U.
to Ie os w,:... bliti jedinici, to su LisaZuove figure komplikoVllDije;
128
5.9. PRIGUSENE OSCILACIJE
.M:i smo do sada razmatrali harmonijsko krer.anje smarrajuCi da sve oscilacije
imaju istu amplitudu. iz iskustva znamo da kod vibracije opruga ili kiama,
na primjer, amplituda postepeno opada. To znaCi da je osci1a:torno kretanje pr£-
guseno.
Da bi dinamicki objasnili priguSivanje pretpostavi<':emo cia uz elasticnu silu
F = _ kx postoji druga sila proporcionalna brzini. To je sila zbog viskoznostl
sredine u kojoj se odvija oscilovanje. Ow silu mozerno izraziti relaci;om
F - "'V
gdje je A konstanta a v brzina.
Treba primijetiti da su moguCi i drugi tipovi pri-
gusujuCih sila koje Sll proporcionaine visem stepenu od
f} iii nekim drugim fizikalnim relacijama.
Jednacina kretanja U ovom slucaju (s1. 5.17) on-
da ima oblik
ma=-kx----AV
(5.61)
Hi
d?x dx
+ 2y ..- "1 =: 0
dt
2
dt
gdje smo uveli oznaku
(5.69)
VeliCina y zove se Jaktor pyigusenja. Frekvenciia
Wo = J-; je prirodna jrekvenc'ija) tj. ona kOJu bi imao
oscilator kad ne hi bilo prigusujuce sileo Slih,c 5-17.
(5.66)
Rjesenje homogene diferencijalne jednaCine drugog
reda sa konstantnim koeficijentima (5.68) u slueaju malog prigusenja hn-a oblik
x = Aoryt cos ((0.)( +. q»). (5.70)
Ovdje su Ao i <1> proizvolJne konstall(C, a w se moil;. naCi ako sc difcrenciru.-'
njem vrijednosti x iz izraza (5.70) po najprije nadu njeni i drugi
wod x' i x", pa se zatim uvrste u jednacinu (5.68). Ove operacije Z2 {0 dati
vrijednost
Prema krufna frekvencija (0} pcigus.ene oscirncijel ie nWl)U od kruine
frekvencije Wo odgovarajuce oscilacije bez prigusenja. Period priguscni.'h. Qsciladja
je oncla
T
27.
(5.72)
129
Siika 5.18. prikazuje grafikon funkcija (5.70). Crtkana linija prikazu;e granie,-
kGj!; okruzulu pomjeranjc: .'X osdHrajuce cestice. Prema izrazu (5.70), kretan;e sis-
tema, predstavijeno ovom funkcijoffi) moze Sf! smatrati kao harmonijsko oscilovan;e
frekvencije w sa amplitudom koja
se mijen;. po zakonu A (I) = Ao
exp Cy,). Gem;a isprekidatla kri-
vulia na 81. 5.18. oznaeava funkciju
A (t) gd;e je Ao vrijednost ampli-
tude u trenutku t = o. Za razliku
od A
o
' potetno pomjeranje Xo ces-
rice takode zavisi od potetne.: faze,.
po. je
(5.73)
Posto amplituda prigusene os-
cUacije opada s energija
ccstica takode opada. Energerski gu-
hiwk priguse:nog osciiatora
apsorbuje medi,um.
sce' (jsc:ihcije ccst(; se izrazava koHcnikom_ vrije:dnost:
x u dva U,";:'1,";f.{}fH1.11 tj u. Kojima kosinusni clan maksimaian (+- 1). Vn::;··
ta.:;.::r.n,(ili· izrn-edu ovih rreDut.'!.ka jt; period T
(5.14}
logarirarn o\n:)g izraza
S = In
knji i;:(\\ 7.ove
Kodsna veIitina za brzine prigusenja jeste rclativno sma"'
r"O j{;.:inoj tj.
E E
t
o-nd.a Je E' =
,$

u dobije se
e-"'" = I - 2'(7" + (2y1)' , , .
(5,
tj.
(5."!7)
(5.78)
(5.19}
HWJO pyt:.'n1a j mozerno zanemruiti sve aanore vi§eg red.& i dobiti
j - 2'(7" = r'Y', tj. 1 _. r"" = 2:y1'. (5.S0}
pa je za maio prigu1.ie:nje
2yT T
(5.81)
m
Uobicajeno je cia sc koristi reciptocna vrijednost gornjeg izraza, tj.
VeiiCina Q se ;r;ovc- faktoy dobrote oscilatora.
5.10. PRINUDNE OSCILAClJE
!\/inogo vcci znacaj imaju prinudne
(5.82)
one oscilaci.le koje
peri.odicna
n:i<:::raju kana se na podvrgnuto- clasticnoj
k 1
.. .-, vilillSku 113 rezonator
sib. (hm jey nn. situacija -'<l,( a pnstavullo aKU$t1cnU cl"F"TOntlloncmi
i IHtnudimo talasc- 1], (i zrak d3 iii
. k . v " !?: n-n.lh"·8-rarar;l: iii
tabs}) kale apsorhuje ;';ni.cna;. dicluju l1n cle'tnCnfJ Base,S
TV prijemnika da prinudne dcktrii:ne o_"c:iladjc.
- f' k •. " (),<:;cl
_ 'Trch" irn,ati no ,-.m}\] .:18 sval0.· a,fo;' irna ••... ',C' "
1
. J d ' ". '"'''r , ,,\ " "1) 111' i()"\I\' ()sdbCl1C
UJC w a $C prcpuSH Sa1"'[IOrnC se,-.t i ana un '\. s .. ,-" "",,
Jvkd:mlru, sUa o::;cilator da
dOTed vrs! oscilacije :-:<}
siie} sto znati da (lscili:not tada v1"si 5102(':no-
Na slici 5.19. je ledan takav prlm'c1I", osdl;nm:.
PorrwcD v:mjskog o$cilaxora (t?tka ./1), kojem s('; mo?:c mljenjati
frekve-ncija pobuc1uje sc. mehanicki osdlator B opruga
+ mas3:) DB oscilovanlc. Zbog jednostavDosri .am::1iticl-wp:
mana -prctpostavimo da se spoljasnja tzv< prtnudna
sila, !nijenja po z-akonu
(5.83)
gdje je ampW:ud.a n,·d.c"iictle sile
J
a f:t} knlina ir"k',,,,,,cij2 sa
kojom se mijenja p,,,i.odi(;lla sila
kretanja nvak-vog osci1arora je Ol'lCh,l
Kada se ona maiG uredi, dobi.ie se
x" +
koja opisuje- nastale osdl.acijeo
U jednaCini uvedene au oznake"
A
y=-
2m
(5.84)
131
F.
f. = ---
m
prirodna frekvencija osci1atora,
-- sila po jedinici mase.
JednaCina (5.85) 10 nehornogena Iinearna difereucijalna jednacina drugog recta
sa konsWiUlim koefidknrima. Opste rjesenje nehomogene diferencijalne jednafuIe
je jednako sumi opsteg rje.§enja odgovarajuce homogene jednaCine i parcijalnog
rjclenja nehomogene jednacine.
Vee zoamo opste r;esenje hornogene jednaCine(5.68) iz odjeljka 5.9. To rje-
senje je
(5.86)
gdjt; je (0' = a Ao i <t. su proizvol;ne konstante. smo uveli (,)'
za krui:nu frekvenciju priguscnih oscilacija jer smo oznaku (o} vee upotrijebili Za
fr-e.kvendjl,t primHine 511(.;). Preostajc nam da nademo parcijalno rjesenje jednacine
(5.85) (to je 000 koje ne sadrii proizvoljne konstante). Posluzicemo se u tom smislu
pre'.lenraciio:rH oscHacija prcko rotirajucih vektorn (vidi odjeljak 5.8).
Najpl'ije cemo pretpostaviti cia parcijalno rjesenje jednaCine (5.85) ima oblik
x A cos (w, - <1». (5.87)
Njegovim diferenciranjem se dobi;e
x' -,.- luA sin (we .- q) wA cos (t!)[ (j) + ; '1 (5.88)
xC' - ,.,'A cos (M - <1» ,,}'A cos (Ull <!J + ,,). (5.1>9)
Uvdmvanjem izraza (5.87), (5.88) i (5.89) u jednaCinu (5.85) dobije se
w
2
A cos ((;)l -- (i} -+. n) + 2y(.uA cos (wt - <l> + -i) + cos (t»l - $) =
- /0 cos "'t. . (5.90)
Iz jcd1la6ne- (5.90) sIijedi d.a J"i i <i> koje treba odrediti, treba d.a
im,aju takve vrijcdnosti da hannoni;ska funkcija 10 cos wl bude ;ednaka sumi tri
h.armonijskc funkcije n.a lijevoj stram jednacine.
Ako prcch;ta.vimo funkciju cos (wt - <1» vektorom duiine kao
il<.\. slid 5.20, tad.a b! funkci;a 2y(uA cos (wt - <1> + ·i) biti predstavljena vekto-
rom du::>.ine :.t.afotiranim u smjeru suprotnom od kazaljke na satu za ugao -.::.
2
U odnose. na velctor a fuukcija w
2
A cos (cut - $ + n) ce biti predstavljena
vektorom duzine (02 A zarotiranim za ugao n U odnosu na vektor Da hi bila
zadovoljen.a rdacija (5.90), suma pomenura tri vektora mora biti jednaka vektom
kojim je predstavljena funkcijafu cos wt, tj. vektoru ciji je intenzitetfol a zaroman
je za ugao ¢ U odnosu na vektor wEA.
Pomenuto sabiranje vektora izv'rSeno je na slid (5.20.a. i b.) u
kada je WI> > 0) i Wo < (0, respektivno.
.L12
Sa .like (5.20.a.) se vidi da ;e
(6); - (t}!)tA2 + 4 y26)2A2 =
(5.91 )
F.
m
A = (5.92)
.J("'to- "'')' + 4y'w'.
Sa slike (5.20) je, takode, rnognce odreditivrijednost za kola pokazuje za-
ostajanje u fazi prinudne oscilaci;e (5,87) iza prinudne sUe kOla Je prOlzvodi.
b.
t..:?'A
_--l'-1--:---i>-

(")ii w-)I\.
Slika 5.20.
Dobijamo,
Prema tome, pardjalno rjeSenje jednaCine (5.85) ima oblik
F.
m
x = -- "-----;--1
(
2yw )
cos wl - arctg -,---,
No - (.)
_ (,)2)2 + 4y2(0)212
gdje nema proizvoljnih konstanti.
Zbir funkci;a (5.86) i (5.94)
dale op§te rjesenje jednacine (5.85)
koja opi.uje ponaSan;e sistema pod-
vrgnutog prinudnim oscilacijama.
,
,

USPOST A VUANJE.
OSCllACUA:' I
(5.93)
(5.94)
Sabirak (5.66), rnedutim, igra
bitniju ulogu U ovom rje§enju samo
u pocetnom stepenu procesa, U toku
t:zV. uspostavljanja oscilacija .(s1.
S.21) .. Kako vrijeme raste, ova; sa-
birak, zahvaljujuci faktoru e-
yt
, ima
sve manje uticaja te se nakon
v;esnog vremena moze zanemariti,
pa u rjesenju ostaje sarno dio (5.94).
Premo tome, funkci;a (5.94) opisu-
je ustaljeno (stacionarno) stanje prinudnih oscilacija.
hartnonijske oscilacije koje imaju frekvenciju jednaku
Kao sto se vidi, to su.
frekvenciji prinudne sileo
133
Amplituda (5.92) prinuc,lne oscilacije je proporcionalna amplitudi F. prinudne
sHe i zavisi od frekvencije (}) prinudne sileo Pri izvjesnoj vrijednosti ove frek·>
venci;e amplituda prinudnih osciiadja dostize maksimum. Ova pojava se zove
rezonanctja, a odgovarajuCa frekvendja - 1'ezonantna frefroenctja.
Za (t) = <Utt/: je :::...-:. O. Medutiffi} naCi maksimum funkcije A (I))) je isto
dOl
sto .i naci minimum potkorjenog izraza u nazivniku ove funkcije.
Dakle,
(5.95)
Odavde je
co,,_ (1£06 2
y
2)'2". (5.96 )
Odgovarajuca amplituda pd rc"oxm,,,,ij je- ouda:
m
(5.97)
sHjed; cia i:e u
(\ 0) am-
biti beskonac·-
sEjcdi :':if:
za ''( =. 0:1 rezo-
pndudar2 sa
'fo(1.nom fr<,l,'icI1Cijorn (c.,),_."" "'''''
SHka 7:aV.\Sfmst
vendje prinudnc sile, 1;:<\0 I;to se
odgovara;u razlicidm vrijcdnostiu14
mjeren udeslJ.o :;>;a man)\";: vrije:dnosti y.
arnp]imde 0scilacije 00
k na OyoJ slici (knic
prigusenja "()
Izraz za re;r.onantnu frekvenci}u p()S!<tje imaginaran kod vdikog prignsenja
(kada je 2r% > (J)()7), sto znaci da U Hslovirna nema rezonandje i amplituda
prinudnih oscilacija monotone; opada. $& porastom
Za (u = sve krivulje nEt :,,!id ),22 imaju ism granicnu \Tijed.nosi jednaku
Ova vrijccirlOst p.redstavlja iz ravnoreznog PQloZ:.'tia pod uticajcrn ko.o.-
stantne sHe intenziteta Po. u) te1i u §ye krh'ulje asunptotski
teze nuli, Jer pri visokim irekvendjama sila ml}enja $Vo, pravac takvom hranom
ria sistem ne stigne da se pnmjeri iz svog rnvnotemog stanja.
U uslovima malog ::::; N<» amplituda prinudne osciladJc ten
u beskonacnost. Zato se fenomen rezouandje nikada ne smije 'zanemariti kod. kon-
strukcije razliCitih gdje treha iz:bjegavati tin (Q i ('}c iInaju pribIizue vrijed-
nosti. Pored okolnosti gdje je rexanandja stema postoje oblasti gdje je
ona veom,a korisna, kao sto su akustika, i s.!ieno.
134
5.11. RACUNSKI PRIM]ERI
Z.dat-k.5.1
Kugla radijusa 5 em ob;eiena je 0 konac duiine iO em. Odrediti. gre§ku (u procentimn)
koju Cinimo ako njen period r8eunamo kao· ked m.atematickog klatna du2ine ] 5 em.
Zadatak 5.2
,
_ [I, + m (I + ')'J-'
T R - 211: mg (I + 1')
2
I
Q
= mr't
5
1+,
Pocetna amplituda oscilovanja nekog kllun,& je 3 em. Poslije s. 002 jf' jcdna..h,
slije koHko vremena ce amplituda bit! jr;;dnaka Q.3 em!
Rjdenje "
{
A,\
in ._-J
\.1,
· je duZina puteva koie predc naprijed i naud tafta ):oj_ OIcilujc do potpun
zaustavlJanJR ako JOJ Je pOCetna amplituda 1 nun) 8 logaritamski deitl'e:ment joe og
Rjefenje:
:.r:Jauo ;;,;;
8 in in ..• In (x._.) '"
Xl X, Xn
Xl = xoe-
a
x = x le-l' = xoe-
ta
Xa = x
a
e-ll = Xe£-4l1
Xn = = XoC-1'i6
s = 2x<) + 4x.,e-& (1 + r" + e-
tlS
+ . :. + + ... )
s = :ho + . S,
m;:H' .llVf'- E,ase rHi """I'u',Q"'""
.iedtutk.Hl kojc. su POSlRvijenc na krutom 2ane-
m 1 J m od ObJe51stn (). Knliko iznosi period malih oscilacija
DYiV:V')g
d'S
M = la, tj. 1_ "'"-= F·d
d,'
d
=-;
2
dog = d
(mo."?
'---I-
, 4
)
d'S d
md' - = .- mgsin (} (d +
at
t
2
3
"2' mgdsin I}
sin e 6
6
o"+.!.e=o
5<1
J
5d
T=21t -=1,83s.
6g
Zadatak 5.S
Koliki je logaritamski dekrement 08cilacija klatna dufine 0,8 m' ako njegova pocetns. ampli-
tuda od 5" nakon 5 minuta izoosi s.arno.O,5"?
Rjdenje:
I
In

t
0.8 \ Y
In iO (---J 0,014.
9,81
Kiatno se sl:I.slOji od tcpl b')' Ie 'J kO!}I!,f: .iu"'we I - 50{1 In Kohk1 Je pt'Hod
oscilovanja aka se one' w'd:aL U ,f, \OUSRO] kabmJ, ako se 2.) fl\ tOl' kretf' tl'lU;;
m
Jrrece horizontalno S:l uurz3.-l1jn:n a = 2,5 - ?
$'
Rjdmje,'
b) F= Dsin $
P-d= -
dfO
md
t
+ md(,.z%
d,'
22. mnlo 6, sin ,._ Q. "v II>
1AI7 s.
Tanka k.vadratna plocica nlOze da osciluje oko h.orizontalnc use koja lell u njeuQ} ra>'mi"
a llormalna je n& jednu oct nienih stranl! tijl!. je dU:lim;, b, a) Koliki. je period osdlovnnja ako se osa
pokla.pa sa gotnjom 8tronom ploCice?
b) Pri ko;em ce: rastojanju 08e ad gOITlje strane plocke period oscilovr,wja plotice OM te
Ole biti najmanji? KoUki. je taj period?
13T
jeT je m = phi
b)
c
.. ,
..
Ie = IrSdm
l/il = I r$lpru = b I r!pdr
b
4
mb'
It:=pb-=p-=--
3 12 12
'I
mh'
1,,=-" -
12
V
'lL=.1

J.
" I
mbt , '2
i -;:;- + mX'}
'1' = 2rr - '-'-"--=C"C"""-
mgX
T 1
· .. dT
za = olin moru blt1 - 0
dX
h .
liT ( mb'
dJ( = () 2,n 2mX:>; - = Q
b r- b
Odavde je X = 2' v3 pa je Y = 2' - X = 0,211 b.
"I
V
. Amplitude amonizovanih o!lciiru::J.,{; se mumjt U toku jedne periode tri put ... J:\) koliko
}e Ol!cilovanj,a kad:o. .ne bi uilo uzrok.a koji iZaQ;IVlljU a!Uortixaciju?
h) Za kop ce f2zm ugOO pOnl.!el:arlJt: bltl maksnnalno? c) Za koji te fazni ugao bni»!.'! biti
malna?
Rjefenje:
.)
us
. ,21t" 21t
J
w ,
«(0,1./ -
2"
T F" -----, •
4,,' )1'
(T' - y'
T
w 2r.:y 2n
tg {.ojt = ---
r yIn.) in
ctv
- =0, za
dt "
'V = V ma,\:
2-211:ln3
Disk R = 24 em osdluje oko O&it 01> 0
8
i Of koje
'Su normalne na ravan crteh,« lS;i 8U polQzaji nazpabmi na slid. a)
Koliki au perlow 08cilovania QVog diska u odnosu OM ove ose? b) Koiiki
3e <iva puw povee8 _) maaa iO poiupre¢nilt disb?
( I)
(2)
su ovi . perlodi ako
Rjeknje:
a)
I
I T
r-z.(-)
mg'
I
, ( in)i ([' +
101 = 271' ---m = 21t --3-m-.-R--
mg- ------,
\ 4 4
I
'17R "2
\4g") = 21:-0,325 13
I
(I.,)"
lilt =-211: -- = 2;:
'mgR,
(
1 )'

27l:
I

+. 2
mgR
(
l
\
I
(
mR' 9mR')"

2 16
2n: __ _
3mgR
4
1,33 s.
] lR "i
b) t) Ako se maSR 'diska dv<.\ put<l, pcriucii Se p.lijenjaju,
H) Ako se_!.){)!.uprecnik diska poyc:ca on!; puta, period 1.1 ,;ydr,oru od :;1-Ub\jn'D. pod a) ee sc pove-
cati -./2 putlk, tj. 1,41 puts..
test jell- mase 4 kg se krcce duz )( o"e pod <..'jl,:jst-, Jttl 311 ':
Kada :ie t = 2 s, tijelo prolazi kroz ranmteini poloz11j, :a YJlQr_ je ! = 4 s njegova brzma je
4 m/s. Nati jednacinu ovih osdladja.
RjeSen-je;
.F


n Hl.d
16, 4
Z.\i, t = 2. '" x = 0
zm t = 4 s, XC = 4 m/s
(I)
Ako pretpo8tayimo da ie x = A sin eM + $:-, onds je
x' = cos (w! + $),
140
1z uslova (1) je tada
O=Asln(i·2+1ll) paje
4
" (no _31t)
4=A-cos -4+-
& ,8 4 '
pa je
Jednacina ovih oscilacija jc ouda
3Z'.jZ, (" x = _____ 5111 _ t +
" 8
Zadatak l'LH
Drveni li.tap m,ase: m "", 1 {)i)O g i dubne l = 40 em m(l-[c; se obnati oko ose koja Pluia"ti
ktoz njegovu sredinu, normalno na U krilj ?ti.!.pa udara zeno mase = 10 g. k()jc h::ti 001"'-
malno na osn s.tfi.pa brzluom v =- ZOO mfs. a) Odcediti ug:aon.u brzinu kOju ce dobiti ako se
zmo zaustavi u njerruL b) KoEhl IG promjena njillOvt: ukupne kineticke encrgije pri. Ud:..nl zr,,;.;
u
R.fdmje;
m1
2
mJIt
.._- +
12 4
b) Kinellcita energiju ko,iu j<o' p[)sjedovalo ztno l\\;polltedno prije udarn stapa hila ie
Neposredno rinkOl:\' nudul!;" polito $C Zf-no zacirzaio u stapu i (lui zajedw,) zllwUran.! ugaoXlom
bninom «l = 29,13 i·a.d/s, Ejih0vu kiheticku cut:-rgija bice
U kabini lifta, koji se dizc i spusta konstantnim ubizanjern a:. objeieno je
klatno. Koliko je QVQ ubt'zunje ako periodi osciiovanj:l klatnll pri spwtanju i pri penjanju Hfta
stoje U odnosu T1 : "'" 1".0321 : 1 '?
141
Rje!enje:
Period oscilovlmja itlntna pri spustan;u lifti!. je
,
I ,-
T, 2,(-)
g -, /Z,
a p.i penjanju lifta
Odnos OVID pcrioda je
T,
T,
!
(
I \ ;r
= 211: •
g -r a
odakle je
Lopt .. koja visi nrr niti tlllgt)j 2 m, otklonjcml. jc nr; ugll;(> ad 4", dt\ su joy
oscilacije- neprigus.cne i hfumonijske, nati njenu bninu. pri prnll.lzu U02. polobj ravnotd'c Pro,-
vjed rezultat nalazeCi ovu brzinu koristeci 7.3kon oddanjf; el.lergije.
RJdcnjc:
Period oscilovanja lopte je
T= 2T. JT = 2,$8.
Sa malim oi:klonom od polozaja ravnotdc ampijtuda osdladje se moic natl ovnko;
Jcdnacina kr{ounja iopte jl:: tadll:
1.)'1:
x=Asin(y:
$ko se vrijemc rac:una ad polo2a;n ravnotefe. Kadn iopta pmlazi poInzM) uvnotd,c, njena
hrzina je maksimalna,
(I,M· 2n' 21('i rn
'0 = cos -- -, onda je
2,S 2,11 s
Poho je
O,14·Z'it" m 100,
V
mll
1': = ----- - 0.31 - •
2,8 t,
Ova brzina moie, takode, da ae izrafun8 iz Teianjc
142
wwl\ • _
mgn = -- gdje je II visinn na koju je lopta podignuu. Odatle je v = -j2gh, 11 h = 1 (l - cos.- a)'
2 ,
gdje je ! dmlna niti. Otuda je
v .JZgl (I
m
cos a) ,0,31
FiziCko klatno koje fie sastoji od homogenog §tapa duiine I ima period oscilovan;a T kadw
nsciluje ORO osc kOjll je normalna na §tap i nalazi se ns jednom njegovom kraju. Gdje treba po-
staviti osu da hi period oscilovanja ostao isti aka ':Ie klatno nalazi u liftu koji se podiz,e ubrzanjcm'
g

2
( 1 \?' .. ,,<
period fixlcKog klatna je T 2" \-----")' , gd)c Jf' ,; llaa1)Cnast
\ mgs
1,\ 1 moment inerdje oka age totacijc. U sjucaju knda jc st&P u liftu,
oHao isti, OSU mommo pomaknuti za x" pa period sada
,
... I' -r2
I
-m-c-:-'ii I
T = 271:
+ g) \ - - x) J
L ,2,
lVl.omcm inercije stap .. II odnosu na tei.iStc je
!
IT = ----
12
1

x)' -- mP
+
'2 2
--_."'--,--,------.-
m(c+
.l:\

xl
2 I !
1
-mP
3
----.
mg •
2
ove jecinaCine je :x "'" sto znaCI cia osu rotacije tteba pomaknuti za premru
143:
Pri ravnoteti sistema prikazanog na slid opruga ;e izdutena za I = 7 em u odnosu on nede-
'formisano stanje. Odrediti period oscilovan;a ovog sistema koji poCinje da osciluje ako se teg
mase m1 povu&.: nanize i pustL Vrijednosti masa oznacenih na. slid su m
l
= 300 g, - 100 g
i ma = 100 g,
RJesenJe:
U uslovima ravlloteze je
m'2% + kM =- mlg
Idl = (m:!. -- ,.,Ft$)g (1)
POi;lije izvodcnjf.1 iz ravnoteic. kada se opruga istegne dodat-
no za x, kremnje sistema je opisano jeonscinama
F'w - - k (&l + x) =, mila
msR\:l:
(Ft -- 1-/2) R = 1(" ;]i"- " tj.
su,lJerirrw (2) + (5) -j (4):
(2)
(3)
(4)
relaciji (0 U';' ptV1\. SC clau,a gomjcg izl'aza podru sa tredm
pa ostaic
k
x" + -;p;
Wia
m\ + + -2'-
211:

'"
D
.. di L' 'I k N , ," • .... " N._ •. d" 2
VIJe O}lruge teKClOUUi ,S1 a = I 'oJ • Zane!llilXiJI,Ve HI.a!;>:: i u..-..ln.e 0
m m
'Kuda nitlu prikQOelle su ZIO. :mprotne stnme tijeilt nlJlSe ITt 0,1 kg; koje se nalazi na
ravnuj, glatkoj pov-l'Sini. Suprotnim krajevima oprugc su prikacene :ton dv,,- kliua P
l
i koji fill
udaljeni 10 em od potetnih polo1aja opruga. Ii) NaCi dutinu svake opruge kada se tijelo nalazi
u svom novom rRv-noteznom polotaju poolijc kotenja opruge za klinove. b) Nati per-iod oscilovanja.
tijela ako se ono m'.llo izvede iz svog novog ravnotdnog i pusti. c) Aka dato tiielo osciluje
SIl arnplirudom 5 em i u ttenutku ucla p-rolazi box svoj ravnotetnl pol.o!aj fiR njega uspravno
144
pada kugla plastelina mase 0,1 kg i na njemu se zadd;ava, kolilti su novi period i amplituda
lovan;a? d) Da Ii hi odgovor bio isti aka hi plastelin plIO na tijelo u trenutku kada se ono nalazi
na jednom kraju svoje putanje?
RjeIenje:
a) Fl = - k!6.x
1
F
t
= _. k
a
6.x2,
!:u:1 + Ax! = 20 em
AXl = 20 - L'lxz,
F 1 = F t (ravnoteZa),
100m
/:;'X
1
=" 15
Duzine orruge direkcione: site kl je 35 ern" l!. dmge 25 eHl, nakon uspostavljanja .ravnotct.c.
b) Nakon izvodenja tije\:i, iZ ravnnteiuog; poio;i,&ja Xli, ,:i.!;C, U opruzi ! javi ae e1asticna sUa
= .- kl,Ax, a u 2 di;l,::;tibui- silo. F't
Uk-upnu 5Ha u optuguma je F ,= F 1 + F "'-'.- h i'1x, tj,
Slikdi cia. je k =
Period oscilovanja
+ k"
ondu
rO)J',,:;, - k
t
[!,,}; ,eo. kflo';,
N

TIl.
c) Nova masa koja je saJ.a mr.w:<\ oscilator-lt --1 (ui'illi\. pla:>tdinQ. tt.
Raniji period.; T = 11f
Period sa pla<:telinom:
Prema tome, llOVli.
d) Da) odgovor bi bio 1sti;
T'= T ,,"-- 1,4 Ii (nov) period osciiovanja).
NekB.l:estica je podvrgnum simultano pod an omnill hl1rrnonijska kretanja iste frekvencije::
pravca. Njihove jedna.Clne tilt; -
X,t = 1,.0 sin:U = 68ttt (:u +
NaCi rezultujuCe krettt.llje.

,r.
Fazna razilka je 8 = ii radijana. lz nougbt GAtA je ptema kosinusnoj teorem.i:
= Ai + Ai -- 2.A
t
A
t
cos(rr - 8)
= Ai + + 2A1A2C06 8 ill btojno
1
(
5r.)2
A = _ 10
2
+ + 2· 10·6 cos Ii. = 12,92.
J ednaCina, koja rczultujuce kretanje. je
x = 12,92 sin (It + a)
gdjc je (/ fazna raziika izmedu x i Xl"
Du hisUlo nasH u, vjdimo da je za = 0, Xt_1l """ 12,92 sin Q I. takode:
5r.
12,92 sin q = (Xl +-- = 0 + 6 sin = 5,790.
Otuda ie
Zadatak 5.lS
5,796
sin {l = = 0,4486, iIi
12,92
x = 12,92 sin (2t + lA7u).
Klatn() se sastoji od a\uminijske kugiice koja visi na koncu duzine 1 m. Zn. od 17 min
njegova amplituda se smsllji od 6,00" na 5,40°. Odrerli faktor prigllilenja y i vidi cia ii viskomost
vazduha utice na period ovog klatna.
RjeSenje:
J e<1w1i:ina krctanja kod prigusenih' oscilacija je:
x = A c,t sin ((.)t + 4\»
jjU A i «> proi7..vtlljne konstante Koje se odreduju iz poEetnih Ii "( i (,) su date
re),tdjru:Oiil :
146
faktor
• 2 I
;;u = )'lI) = ((,),: _ ),1)-2 _ krn7..na 08ciiacije.
lunpIituda prigu§enih oscilacija ;el dole
A'=Ar
yt
! A
inA' = InA - yt-t-"( = tin
Za date nurneticke podatke je
tT slucaju klatna
U ovom pTimjen.1 je:
=- 4-. Hy-? I
f 9.8,-' J
t = 21 min = 1)62-10
8
8
A = 6,00" i A' = 5,40", pn je
y = 6,56· 10-' s-'I.
x
",
T= LTl (
\S
pa je period
/IX
\i
Za1:1juCujelllo, da viskoZf)Ost vaz.duha t,ti?;c un pe;::.iod klatnn n 0vom primjeru, mad" utice 11[(
njegovu amplitudu"
Zed.tal< ll.1D
Period priguSeniu oscilacija je 4 s, logaritamski deknment -yT je 1,(1 $. pocetna f323 jc nuia.<
Pomjeranje taCke je 4,5 em za t = Napisati jeuA1ftclnu kretanja ovih osdladja.
147
RjeIenje:
Jednacinn prigullenih oodiacijs je
gdje i. t
koeficijent prigmenjlO.
2>c n r1' ' 6
U .aasem slucaju je =--
2"
w = 0,
r
{M.
l' T 4
T
Amplituda A se rn-oh: Il1iti 11: l.Hi0Va x = 4,5 em Xii t = "A'.

U pocemom. iYJ,,)Il'tentu
ie 4 kg, Ii njen" ukupua
Itii 0,48.
Rjdcnje.<
J eduatin8 oscilacijl>. iUUi o\.;lik_
Ukupoa energij& Je
U po6:tnorn tremltlii:v kl4cif( ,Ie l = jJ j€O

Po§to je sill '1; :> {1; ('<-0£ 4'-1 > (1" sliit:di: dR j\'. iW,J;Q I;l) u itltervuiu
frekvendj;i, je
Brojno je i,tf _= arc Giu
4) """
[
" 'l
J
',
,,+
(I)
3,2 tad ,.d
(r.) = 1,6976 - 101- "'" 1,26-,
4,3 s s
3..2 1>. 1
A = (O}043' + C.26') )"lcm = 4,99 m.
I = 0,05 cos (1.261 + 0>53) m,
T = 0,049 s; t gT.
Za vrijeme t = T ukupni predeni put ;ednak je 4A, Q za t = 81', taj put Ce biti 32..4 = 1,6 roo
Frekvencija oscilovanja male zcljezne kuglc r =- 1,5 em {p = gfcm
3
) koj8.
je pr.icvticene. za krai elastiene oproge iznosi u vazduhu 00 = 1 Hz. Kada kuglicu urooimo u tet-
oost, amplituda oocilacija lOe smanjuje ;r.a polovku l;voje za. vrijeme t = 3 s. 11.) Koliki
je koeficijent viskoznosti te Zanemru:iti po tome viskozuost vazdwla, b) DIl Ii 1;(" pro-
mijenio period o$dlov311ja kuglice u tecnosti? Napomena: Koristiti SlnkSQvu fonnulu xu u-enje
izmedu feCnosti i kuglice koja vdjcdi :La male brziue: =,
F,jeict!je .'
Nu kretanje tijda uti?:", silo, tr(:uju 6TC'W"J i sHu 12 elast,icne QPruge F =
JednaCinl.l. ktetanjft it'
In: = 0, gdjt jf'
k
a=
m
Rjeknjc ove difef'enci.jaine jt:Cntl.Cine imll. 0btik
Otuda je:
x (1:)
ln2 = yl;
In2
y = plll jt";
4- 1n2
--
9 ,
4 kg 0,693
"l = . 7 3. . HP - . 225 . 10-
4
, ---
9.
1
m.' 38
149
Posto je
In2
y = = 0,23,
Jedmlcina nepTiglliknih ,y"
ftC oscilacije sire hn:inorn ocl :;;H)
od izvora oScilacija, 3) j".hpisJl1:
pocetka osdiovanjn.
Rjdcnjc ."
N
1 Fa """ 1 ---;
m'
, (1,;)' 0,00135,
"", j (' :,in 0,:; '[;-t em. :\) Nat) jednaCinu talasa ako
,if'Q;)c,ti)yu ('sd,!aciia za tacku na rastojanju 600 m
nqcilivfj" I:).i:i.cc tahtsa 1.J ffiUffientU t = 4 s nakon
Kadu 3('; Oc,ii'Kii" \inc 1; <luJ, Hf'"kol': pr:Wc3" -koji Sl;' Z0ve niz,
Tanje biin koje rucke lw)-,l leZl nH \; oel iT'Jon; 0$cibciju za rastojanje x, je opigano jed--
n3CluoU1
A -- umplitudr; OS,j\il":<jUi'f V«'k;;;
A tal;;\sna (hri;jn:L
Ovdje je A, T= ¥J.
1) Koc1 nl,;)S ie- T ,0"" 4:1 pa A -,'=' 30e 4 ',"" 1 200 n1;, te i;.\1& oblik
kad je t = const i = (x), t,L
torH momenhl yremena.
,
lfJ o,lD j G5n:f -
"
I n:X'
10 sin p.n I em. U oymn slncaju.
\ 0- 0 to"'!
;'H.z;J.jtitc k(lje kit: WI, »i,zu irnnju razlicita pomjeranj<l II .;1a;,
Tijelo tijl! je masll m -= 10 g izvc-di prigtlsem, os.cilacij'!: sa maksimalnom amplitudom od
7 rocetn.om jednakom utili i koeficijemom. priguSenja 1.65"1. Na tijelo djeluje vanjska
penodien2 ada kOJii. proi;z:vodi IH-il1udne 08cilacije ;e jednacina x = 5 sin (lOt - O.75n) em.
150
NaCi 1) ;ednaCnu (s& nUlllCriWm koeticijentima) prirodnih 08cilacija, 2) jednaCinu (!ht numenc_
kim. koeficijentima) vanjlke periodicne sileo
Rjelenjc:
Aka osim elastiene sHe F = - kx, na materl;alnu ta&u mase m djeluje sUa trenjlJl
FIr = - rt'. gdje Ie l' koeficijent trenja a w brzina oscilirajuee ta¢ke, tada te oscilacije ta&e biti
{irlgu§ene. J ednaCina prigusenog oscilatornog kretanja oblik
x = A <t»
r -
gdje je y koefic.ijeni priguienia. OVdje je "( = -, a 6)' = (fIJi, - yZ) 2gdje je fIJ. ugaona frekw
2m .
venci;a prirodnih oscilacija. Velitina yT ;e poznata no /cgaritamski priguIu,Juti. dekremmt. Aka
je materijalna la&a JIUltI;e m Cije su oscil.acije oblika
Xl = Ae-Ttsin t.)J
podVTgnute djelovanju vanjske sile F = Fosin wt, os("-ilacijc' talke cc biti
a jednaCina njihovog kretania poprimice oblik
= A sin (r..>t + 8), gdje je
A
P,
In - (Ill? + 4y
2
w
2
f2
J cdnaCina prirodnih oscilacija ima oblik
x = sin «let.
Nadimo Prema usio,"'U, fazni pomak izm.edu prirorinih i plli.udnih oociiadjlll je - Q .•
pa imamo
tg 8
Otuda je CUll = «,.)t + 2yw)2.
U nasem sluCliju je (oJ. = l(m, It y = 1,6 S-l pa u\'titavanjem u (2) dobijemo
= 1O,S'It pa jednaCina prirodnih ocilacija Una oblik
x = 7e-1.·ft. sin lO,Sltl.
Z) Jedn3cina vanjske periodifue sile je
F = {ilt.
Nadimo maksimalnu vanjsku periodienu silu Fo.
Imamo,
!'''' = Am - (,lIl)1I '+ 4y
2
f1J
f
j2"
1;!,to, nakon uvritavanja numeritkih podataka. <laje
Fa!:::.' 7,2· 10-' N,
pa jednaCina vanjske periodi,¢ne sile postaje
(1:)
33=
N
Neka je nwa tijeia. ria slici. 0,25 kg. a konstanta e1a$tialf: aile It = 2S in' a) Koi.ib Jel
(,.,) ako ie faktor prigu§enja "t = 1 ,-I i .to sc tijelo ,tavi u oscilat.orno k:retanje)
151
take da mu se da pozitivno pomjeranje xl) =- 15 em i tijelo pusti; kako glad jednaCina kretanja?
.KoUki je logaritamski dekrement?
Rje1enje:
a)
x = sin (Ill! -+ W).
Pocetni uslovi Stl t = 0; Xo =, 15 em; '<-'(I"-'=' 0
x\>=Asino:!J=15
0)
dx
'V =--
'sin ID
Odavde jt:::
cos (1:)
dt
w
tg 'J' = 9,95
y
11 arc tg 9};l5 - 84,26" 1,47 rad
15
em,
.. __ __,l,.:.,dnu-
g
2,adntlol d)eluie lzosiilUstla prinudna !lila ampli-
- v j,;"1. _'J ''-' ._"', _ " _. }jlioudne 10 nad: ampHtudu A stacionarne
oi;cilacije: i.\) kada faktur 10 s -;-; h) kadu je -y -= 1,,-1,
Rje?ienje ,-
25 2 1"
____ 1 +25-
101 J
'( 25\2 12
10 l 0,25·10 - Ui) + 0,251
152
Na dastlenu oprugu objesi Be tmjmic za utege mue M = 100 g i ona se stoga izdufi za
hl = & em. Sa visine h = 20 em pusti se ti;elo mase 20 g da padne na tanjuric. a) Za koliku ce
se, du!inu opruga istegnuti? b) Kakvo ce kretanje izvoditi tanjuric 8 utegom.?
Rjelenje:
8) Konstantu elastiCnosti opruge i.zratunavamo iz, uslova rBvnoteze (prije pada nt1l!.se m) iz
l'elBcije
tj.
Mg

h,
Btzinu, koju tijelo dohije padajuti sa visine It, riobijerno iz zakona
() odrian;u energije:
Pri sudaru roase m i tanjurica saruvana )e koticml1 kfetm1j1h
InV = (m + M) V,
Poslije sudara opmge tt" <;.e hduiitJ 22, '-' koii UtlI.C1,l.oflV,WH' pren.,It
Zak()fAU 0 odd,anjn energije:
l! opruga ce SI! i:negrmti
b) Tanjuric s tijeimH i':e o3dlixati OIL(' WJvug. poln:1,il.iAA r&YD.Ne:'te i!:;.(lH un L<i em. nili; {lci
smrog s periooom.,
T = lit
s maksimalnom mnpiitudmll_ d = 1,9 em.,
gdje fazll if! moze!tw dobi.tl i:1'_ I.wkva :;.: (0)
Zadatak Ii-27
Koliki je logarit:amski dekrement prigulenili U!dlacljll. tije jr: dutin&.
25 em. &ko onn izgubi 99% avoje enel'gije m 23 (If
Rjdenje:
Amplituda amortizovanih oscilacija opada sa vremenom po jednatini:
gdje ;e
if·
Stoga je
Zamjenom ovog izraza u ;ednacinu (.!) i r;esavanjem te ;ednaCine po a: dobije s(:
r ( ')' I ]
lln§ g
OdnDS kvadrata amplitud(' srnzmjernn Qdnosu energija o .. 1;e le
A
A,
TakQ je, konacno
iii
2"
(1)
Napomena: Ako se tacun izvo:ii tako da se ne uzima U obzir utica; prigujenja na period, dobi1C
se da je
sto znaCi da se i na priIl-li:bm" nacin dobije zadovoljavaiubt. brojll£ vrijecinoot (s oh:.cirum OM.
tatnost podataka).
Neka opruga je jednim. svojim kra;em vez;anll za ekser 0 koji je uk.ucao u stulu. tI nll
gum njenom kraju je uCvdceno tijelo B. Tijelo, koje klizi po stolu hex ttenjfl. VIii kt'utno kretanje
linearnom btzinom v okolo eksera. Nati, radijus kruga po kojem se tijeHo kreCe na ova) n.an.
Dufina nedeformisane optuge je I;;. Takode je poznato da se duZina uproge udvO$tI'uti. kada os
nju okacimo tijelo B. Masu opruge zanemariti i smatrati da je njeDa dutina proporcionalna
recenju.
154
Rje!enje:
Kadll se tijelo B kreee po stolu kruino linearnom brzinom v, ond.a se medwH,bno izjedntl,ce
centtifugalna sila i elastii!:na sila U opruzi. kx:
(I)
o
pri cemu je
mv'
--=kx
R

R = 10 + x iii x = R - 10
uvriteno u relaciju (1), daje
.... '
-_.- = kR -- ki".
R
(2)
h; Cinjenicc da. se opruga kada se u grAAvit1.'.donOJu pOljn opH'I'et{ tljd,!)m .l:f, chbi}t":
se da je
mg = kIf),' tj.
I,
Sto uvd:teno u reIadiu (2) daje kvadratnu jecinaci.r:w po )?:
Cij2. su rjdenja,
+
4 If
00 kojih s.atD,o prikaza.no ,jdieaje sa znakom + do!::ui n
KugJa vezana za elasticnu oprugu of>cijnje h8xiKwnHski ll.a iU'"'>C,)
AXllpiimda oscilovanja je 0,1 ill, a kruznfl frekvencija 120 s"
oscilovanja brzinom 8 mjs, zabija se u centar kug-k kada !)vB. proiszi h,-:,;' ·'1v-,n-;d.r,;
euCi Sl!: u istom sm;eru kao zrno. Kolika je nl"Na amplinl.d;: 0,,"ci10'l:,)-1II;) jf' "Ql,;C,<;"
veea od mase kl.lgk"( Mass. opl."uge je
Rjdenje:
Nepmlrecino PQ\'\li.je suo.axa oscil.at{:w ra:<p::)lTh:te ,,;)J"]'1'D kil')er),;J'((Irn ',,:w'rg-ij,m"
, (m -1- J\1)
E" =
gaje je (m + 1'\1) masa novog oscilatol."a kugle:i 7.'1'u;, dok jr: njihov;,
apsolutnv nedagti6n.og sudara. Po:;rc:, u tok.u oscilo,-'anja. nema
energila "ftovog" Olleijatora II arnplirudi A je(Infl.ka je kinctV':koj
2
odakk A = u
2 k
(0
Bnina fJ o!l;cilatOl:;;. mole se m.6 iz n.k:onn <) odri»n.llJ kolifin.r: kn:t n:"
ova) nedMtiCan auda-r, tj. i:r
ga,e je V brzina kug:le ("srarog" (lsrilarora) U nvn01e:Znc;:,n
Ym.! +-
U = ..
m+M
(2)
155
po§to je k = Mw:. zamjenom QVog iUIlZR i izraza (2) u jednacini (1) dob,\je po,<;liie sredivanja
'""
156
Zada"tak 5.-30
A,+---
M@,
A = J'=---:::'::::::::; = 0,15 m
..
t+
M
. .Kuglica mase m vri) harmoni;sko oscilovanje s aro-
phtuuom A, a nalazi se nil, opruzi koeficijcmll eiasticnosti
A
k, Ako nn rastojtllju -::;:- od poloh.ja Hlvnotde postlJ-vimo
rnasiyuu ploc: ad koju kuglicn ocitijati lHwr-
5eno elastibw, k01iki ce biti njeD. period oocilovanja u
tom s!ueaiu.)
RjeImjO' "
V I.'iJeIYIC f _?-R
tde O,,} polovim: ,mptlmd" '''''al,neo
T
l' = 1: +- --i-
A
(Vrijcme aajanja suciara kuglk:' i ph2e 1:e :z,;mernnrujl;',
0, TALASNO KRETANJE
SREDINI
.. sredini zove se talasno kJ:ilc-
,U-u." ,'" . p u sre-dini koji se pDjavljuju ll: pray
Stt:d.itl.e li kojoj se talas rasprosnre; one
p,"lol,"ia ravH0t·:ZC< Pri sirenju. ta.lasa, cestice
oko polo1aja ravnoteze, dolt se kroz
,)dn.o:'mv energije izvora talusB-,
koje- st:.' sid prostorom. i tako prenosi
ti 2\''''jeul1c Ce-3ti.Ce.: 511 rnedusobno pmrezane elastlcrum
sih_nlH te pornak jcdne- oe!, Ct:'j!..lc,,; polozaja ravnoteze uzrokuje pomak njoj susjed-
nih cesl;:'i.L Zbog lnercijt; st. ruvnoteinog utanja ne prenosi trenutno,
vee konacnorn. uri tome fie putuju kroz sredinu, vet samo
trcba X'azlik.iJv'-0:t1 brzll.ui (lsdlovanja testica oko poiotaja
od. brzi-ne sirenja taiasa,
jf: ex, l) slnusna. harmonijska funkcija,
r) opisuj;:::: n pozitivnom srnjeru ose X. Svaka
eL}"cicne sredinc It:::toz klJju tfrlas Dsdluje po sinusnoj vremenskoj funkelJ!
'k" 1. C <' <'d ,'X<
Ite VenCl)Om \) "''''' --- 1 S ,-UZ:}Ul JJ;{}Jll Z1V131 0 polot:.a!il
T
Za odredeni. tre.rmtak talas jf! npisan sinusnom fl.:mkcijom koja kaZe koliki je
potnak u zavisnosti cd njenog poloiaja x. Dok cestica u jzV'oru
napravt jtdIl.U PUHU taias prede odrederu put 1,coji 7.ovemo talasna
i !-" 'I'&lasllfi je najbliiih tacaka koje osdluju U lst{)J
tu_zL Tdasi nrc '{I k:toZ s:cedintL Ta bl'zina je kolicnik putt<.
koji odl"edena filLi t<lla:Ja, na tr:i1asa i Z:i to pntrebnog
Ova bnduD If;:;']" ::,;t; f<i.Zl talasa. Preilu tome !e
(6.l)
Ako cesdca 11 i:z;"Oi'l.l tala.'.>a,i ls k_ojeff:l, ishodiste koordinatnog sistema
cije flU cse t i X, dakie, ce-sdca sa vrijedn()SCll koordinate x Ot harmo-
nijski po zakonu
,)
A < A . 2",
;;t SID, wi = stn -- t
T
(6.2)
1ST
t,1(1& Ce i osta1e cenice sredine osciiovati harmonijski istom frekvencijom ali S odre-
denim kasnjenje-m, Stu je cestica dalje od imora, to_ Ce talas do nje kasnije doCi
j Taz1ika u fazi iunedu fl.ienog oscilovanja i oscilovanja cestice u izvoru bite veea
(s1. 6.1). Da bi t01.ias presao put od Xo = 0 do neke proizvoljne vrijednosti x brzinom
,(J, porrebno !-(; v.ijemc t' -::. .• Osdlovanje cestice na mjestu x zaostajace za vrijeme
'J
t' 'U odnoslJ na osc:ilovanje cestice u izvoru talasa sa koordinatom x = Xu = o.
Zato ce e1ong:adja (pQroak) cestice na mjestu x biti opisana formulom
e) = A sin ii> (t -- t') = A sin (i) ( t -
, v
(6.3)
gdjC' je A 3Hmllnlih oscHovanja a ('I (' t -_. \ faza talasa.
, v J
f X)
Ii neku fazu (0 \ t ...." = const.p3. ovaj izraz napi-
*em.o U ol:;·Hb.1 'X =., '/)[. +- coast, onda vidirno da se odredena vrijednost faze jed··
nnllko k,ece: s pOI'c;;rn.d:.aja v. l"rema brzina Jiirenja tfuasa
t1 (6,1) je brzina sirenjri faze,
se prekn relacija
A
I'D
'['2(' 0 = /J. SHl n-
. \ T
T
(6.4)
(6.5)
Izraz 2n so 7;ove udasni broj i daje broj talasnih. duZina ria intervalu 2rc. Ozna-
A
Cava se zn.akom k i treba ga razHkovati od konstante kvazielasticne sHe (F = - kx).
158
Uvoc1en;em talasp.og broja k jednoc;no (6.3), odnosno (6.5); se maZe napisati
U obliku:
(x, t) A sin ('M - kx).
(6:6)
JednaCine (6.3), (6.5) i (6.6) opisuju sinusni talas koji s.siri u pozitivnomsm!eru
X ose. Aka talas puruje s desna na lijevo, tj. u. negativnoril sm;eru X ose, tada ,00-
nacina talasa ima oblik
(x, ,) = A sin ('M + kx).
(6.7)
Nije tesko provjcriti cia funkcija (6.6), koja opisuje talasno kretanje k?!e se
sid brzinom v cluz pozitivnog smjera X osp., zadovoljava parcijalnu diferenCl}alnu
jednacinu

--='0._-.
(6.8)
at'}. ox?;
Jednacina (6.8) se zove talasna jedna(:'ina. Njcno opste rjesenje je
i;(x, t) = j, ('M - kx) + j,. (0' + kx),
(6.9)
tj, mote se napisati 'kao superpozicija dva talasa koji se: sire u suprotnim smjerovima,
Da hi se boljc razumjeli osnovni pdndpi talasnog kreranja, prodiskutova-
cemo neke vrste talasa koji Stl nam poznati iz svakodnevnog zivotu.
6.2. BRZINA PROSTlRANJA LONGITUI)lNALNOG TALASA U
tVRSTO! SIl'KI
Kod longim'tlinalnog talasa oscilovanje cestica srcdine ima isti pravac kao i
pravac prostiranja talasa. . '
Pomllatrajmo sipku poprecnog prcsjeka S podvrgnutu naprezan;u kOle prolZ-
vodi sila F duz njcne ose. Na svakotn presjeku postoje dvije site ;ednakog mtcn··
ziteta a suprotnt)g smjera' jedna je
vucenje (trzaj) 113 lijevi dio sipke
od de..'mog) a druga abrnmo.
Nnrmalni napon cr se definise
kao sila po jcdinid povrsine Roja
djeluje normalno na ptesjek, sUka
62, i dat je jednacinom
(f=
F r Nl
s I;'J
,
\ F'
& I jji
s'l
)Ii ax
Stika. 6.3.
6.2.
Pod uticajem ovih sila svaki ill?
sipke trpi pomjeranje paralc:Ho
.Ako je pomjeranje isto U SVl.I?
kama sipke, nema deforrna('"11e. v,ce
je doslo do pomjeranja cijeie
duz njene ose. nas zalll-
rna sluCaj kad ima deformacije, taka
d.a r: varira duf sipke, tj. 1; je
dja od x. Posmatrajmo dva
ka SiS' na rostojanju dx u nedis-
159
turbovannj situucijL DJclovanjcm sile S je pomjeren za a presjek S'
za slika 6.3.
Rastojanje izmt...od.u SiS u deformisanom stanju je dx + gdje je
!',.
Deformacija stapa u tom dijelu je) dakle} dl.;.
Deformacija S j.e defnrmadja po jedinici dufine duz ose i data je relacijom
gaje je E' :awdul. 12.
F
M.usa S' S' je:
Izjcrullici.rnn v;ra;{;e; (6011) i

je
ES
UP
dx
=
dx
t
E dt
Z
(tdl)
(6.12)
(6.13)
(6.14;
(6.15)
(6.16)
8m konacno na OSXlOVU re.bd.je (6.8) aaje. dR je brJ:ina prostiranja longitudinaIne
deformacije
(6.17)
1.60
6.3. BRZINAPROSTIRANJA TRANSVERZALNOG TALASA
U ZATEGNUTOJ ZIcr
Pretpostavimo da je iiea zategnuta izmedu svoja dva kraja tako da je F sila
zatezanja u zici, a [.L poduzna masa) tj. masa jedinice duzine. Pretpostavlja se, ta-
kode, da je tiea potpuno elasticna i zanernaruju se sile trenja i gravitacione sileo
Neka, zica u svom ravnoteznom polozaju leti dUl; X use.
Stika 6.4. prikazuje element ike u trenutku kada se pmnjera zbog prolaza jednog
transverzalnog irnpulsa. Mi cemo pretpos1:aviti da su transverzalna
dovoljno malena tako da se zatezanje F ne rnijenja znatno i da je ugao koji fica
zaklapa sa X osom uvijek mali. Tran.sverzalna pomjcranja na kraje:vim.a elementa
ike Sil E; i + a uglovi sa X osom na krajevima elementa su {} i e + L'l6,
slika 6.5.
Stika 6.1.
Zatezanje svakog kraja elem,enta rn0ze sc nxr.:loiiti na longimdinalnu i trans-
verzalnu komponentu, Za lijevi ktuj
PI'. = FsinO \
F, F cos 0 j'
(6. [8)
Za e maleno je sin e = tg e -:;:=0

pa je
dx'
(6019)
a P
r
F je cos 0 ],
Na desnom kraju je, takode,
F% + !iF", vrlo blisko F pa rezui·,·
tantna longitudinalna sila priblifno
!ednaka nulL
Rezultantna transverzalna sHa ie (F{ +
promjena se moze napisati rei.aGijom
rut
-- Fe = Aka je Ax maleno,
(6.20)
161
Dife:renciraju5 jednaCinu (6.19) po x dobijemo
(6.21)
a smjenom U jed1'l3tini (6,20) dobi;e se

F --- t:.x.
dx'
(6.22)
M.as<l l\m e!ementrt jc proizvod mase po jedinici duzine tJ. duzine .6.xJ rj.
Vi'Cnld. Y"l
hijarno
/J.1'n 0=
element.1 5m je
F dlli;
dt
ll
!"

(6.23)
(6.24)
(6.2'1) (6.22) do-
(6.25)
(6:26)
Odavde, poreden,icrn sa relacijom \ siijcdi da je brzina prostiranja
transw;rzalnog tahsil 11 zatcgnutoj tici
{I
vl'; _:...... •
(6.27)
p.
6.4. TALASNA
kako sc' na h,:da-n Jeanostavan naCin, uz dO-lita aproksimacije,.
1.'n02e dllci. (j{-, 7.;). talasnu .iednatinu.
h02; ci<:tsli(Xh) ,ric,- f,iri jedan trans.verzaian taias (s1. 6.6). Na
rmdom lliC"l:a dl knle se tnoze aproksim.irati sa. dx dJeluju sHe zatezanja u
. i.1]. J?n prmnjene :>iI(' dolazi sarno u vertikalnom pravcu .
.A.a prorn]cna na w.tervalu dx lznma
(6.28)
,Ako prerpostllvimo da .ie IX mali ugao (lito se dclava za m,ale· amplitude), onda
se SInUS malog ugla mo:b.'; aproksimirati samim uglom
sin (0:: - doc) a. - doc
162
(6.29)
(6.30).
pa <IF, postaje
dF,
Osirn toga je tg«
pa ako diferenciramo prethodni izraz po x, dobijamo
da
cos'2 oX dx iJx
2
Za oc maleno cos IX Rj 1 pa je
dx.
ax'};
UVrStavanjem vrijednosti (6.34) u izraz dohijerno
Prema n Njutnovom 2.akonu j e
= dmai.,
(6.31)
(6.32)
(6.33)
(6.34)
(6.35)
(6.36)
Izjednaeavanjem vrijednosti za tran8vcrzah},:; sUe iz izraza (6,35) i (6.36)
dobijemo
(6.37)
a odavde
(6.38)
Posto je brzipa. prostiranja transverzalnog taiasa 0
jednaCina (6.38) postaje
1
=0.
(6.39)
ox2 'lit at'l.
Talasna jednatlua. za talas koji se prostire u proizvoljnom prav(''1J U prostoru
iY'''. ailE 1 (1J,it;',
__ +- -----.:: :00".., --_.
oyt I OZ2 Ot
Z
(6AO)
a skraceno zapisana., pomotu operatora »i:J,. '\ (Laplas) je
1
AI; = ___ . 0.'
r;'t iJt%
Talas koji se prostire u prolzvoijnom pravcu koji sa osama X, Y i Z zakiapa
uglove IX, i Y opisan je funkcijom
(r, t) = At) sin. 'Ii (iJt -: r)
(6.42)
163
gdje je Ii talasui _ve:ktor
a njegovc komponente irrwju (!blike
2n
-_.- cos oc;
A
6,5. r:NERGljA TALASA
k,
:In
cos l'
A,
K_HdB. sc tab:; k!\Ji". OH prenosi U J:ftduil sv(:'g
Prema V,lH1C, sa sl.iakifn taiasom }tc tuk
(6,43)
(6.44)
prirna (J{J SU_,lC:; ta-'
Ukup';J (netgii;, kcsti c, koja il'''''Wjm,sle
HUin. kr.-Ctll'nj ti, -i.e
/-;:sric[;;
(ciAS)
PretJiosuvimo da u trenm:ku l tufas naide na p-ovfsrnu S okumiru Us. c;tnjet
iErenja tarusa, Nakon vremena l'1.! tulas prectc_ udaljeHost ' wm,c pobudi
;)0 :sve cestice: II po.':rH'8JranOm voiumenu L\ V ',,-,C
Uimlma energija o-scilovanja u ckme:ntu zaprem,illc stEIl!.
:-;vih iz te :::aprerninc koje su pobudene na osdlDvllnjc,
1
flE "''' mw
2
A2n6tV
1
'n kon;,;erl.'traci.ja osdJil'i.iJLlS_h cesrl;-;a., tj. njihuv 'broj pc; ,iedin.kI
je. ff'Ut ,,-,c, pc, slikdi da j{;;
!lB 1

1'1V 2
(6.48)
SIn znaci cia je 2a h,armonijski talas gustoca energije proporcionsIru'l kvadratu
i kvadratu arn.plitude,
Izmz (6.47) u stvar!) sredniu vrijcdnost gustocc, e<l'Ofi:ij(; u .§vakoj
U1cki :::recline. Ill-ace j(;> u svakGIn trenutku, gustoca encrgije. razlicita raznim tac-
y"axna prostor.ao
164
,More se pokazari cia se za harmonijski talas, dar reiacijom 4 eX,-!) =
= A sin ((I)r. --kx)) gustoCa energije mijenja prema zakonu
• pA' (2",")' cos' (w' - kx), (6.49)
Prema tome, gustoca energije je razlicita u raznim tackama prostora i mijenja
se s vremenom prcma zakonu kvadrata kosinusa. Posto je srednja vrijednost kvad-
rata kosinusa ;ednaka jednoj polovini) to je srednja 1.1rtj"ednost gusto&: energije po
vremenu
kx) (6,50)
Izraz (6.50) pokazuje da se energija siri kroz sredinu kao i faza talasa sto se
vicii po tipicHom argumentu (<'ul kx).
_ talasnim kreranjima kroz povrsinu S i predata tesUc\h'"rut
sredine u demcntu zapremine fi V u jedinici predstavlja snagu mlasa,
Orw se) preuw tome, racuna prema obrascu
, !1E e.6. V Sv,:-,Ll.t ,
;0::; = ,= ._--",-,- 5'lJe
A, A, {j"
[uk kroz .1JovrSinu S koja }C okornit:.l na smjer sirenja talas:OL
tafas u icdinid vremena kroz ;edinicu poVYsine oI(JJ.l.mto
rabsa> Zi)ve se gustoce energetskog wfox}' iii £men::itei wlasa i iknosl
6,6 ..
1
liE P
--=---= vc
Stll S
I (211:v)'A'v.
2
TALASA, INTERFERENCIJA
(6.52)
(6,53)
Doell!, E elva iii vise talasu istovremeno u istu taf..ku prostora" rezultujuce osd-
U 1'01 t;:\cki je vektorski zbir pojedinih osciiovanj::L To je princ£p mperpoz£L"tj"('
koj,i vrijedi za sva mbsna kretanja i direktna je posljedica cinjenke chi jc talas!l<1
jednaCina (6.39) lin('...arna i hom.ogena. Ako t,,1 t) i (x, t) rjde-nie
talasuc jeana::ine, :;::ada je i bilo koja linearna kombinadja C
1
';1 (x, c) --+ (x, t)
Hieno
,
£\wrn,l.l.tralmo dva taiasa koji 5!.--
iz i.z;-'\ronl, i S]« Neka ta-
istu ampiitu_du. i fazu u
Dol< dQ<iu u tacku P (s1.
su pY'ewl1Hi razlicite pu-
tev:,: f'i i te :;('; oscilovanja li toj
Stika 6.7.
(6.54)
165
Razlika u fazi ova dva oscilovanja je
'"
Li.$ Cr, - t,) k (r, -T,l (6.56)
v
d
· . k (.0) 2... . .
g )e)e = talasm hro).
v A
Posto je, prema pretpostavci Ai = Az = A, rezultu;uCe oscilovan;e je
A [Sin (0) + sin '" (t -
2
k
= A cos --,._.,---_._"'-
2
(6.57)
;y .cia if.'; laCRa 1-). daieko od 8to maci cia je 1'1 i r l A:> d,
mozemo ap:roKSlmlratt
dsin Af'. (658)
hddn 6
2A em: (6.59)
sto ;:maCi da Dna zavlsi oel gdje '>C inl!ClCi!C"-,[l(;ija posmatra i od medusobne
udaljenosti izvora, d. •
l\1aksirrmlno oscihvanjc
fl
se na rnjestima gaje k- cos ""'-
s rrmksimainom amptimdom) desice
- d- . kdsinG
!I:J. g ye Je tm. U tom
caju razl.ika u fazi Aq}. je: ad :ht;
Z"q") = k (7'<,: .._ .. (6.60)
te su na tim miestima 00", ,wiilr,n,nb
ferenciju dohivamo U Sil1ier",!i.""
u fazL Pozitivnu} tzv. konsuuktivnu inter-
gdJe }e putna razlika
(6.61 )
0) k M.a
"-- estru -tivna interfcre:;)cijn nastaje tamo gdje je cos ----- =
2
tj. gdje
kd sin ()
je· = f2n
2 "
To ce se dC<;l'd Zfl nglove 0" za kok je putna razlika
'" (. I \
Lly = d sin (i. = = n + A,
k
n = 0, 1, 2, .. " (6.62)
. Na tim mjestima, liZ us-lov da su amplitude oscilacija koje se superponiraju
joonake, ne6e uopste biti oscihwanja.
166
6.7. REFLEKSIJA TALASA
Kada talas upada u granicu izmedu dvije jedan dio energije talasa
se reflektuje, a osmtak prelazi u drugu sredinu; od upadnog taIasa n&Sutje reflek-
tovani i propuSteni talas. Pri refleksiji na guSoo; sredini, talas je pomaknut
u fazi za 1t prema upadnom talasu, dok pri refleksiji na rjedoj sredini, nema pomaka
u fazi. Poseban slucaj je refleksi;a na zapreci. 0vdje nema propuStenog
talasa, a reflektovani ima istu amplitudu kao i upadni i pomaknut je u fazi za 7t'
U odnosu na upadni talas. PokaZimo to i kvantitativno.
Sliko. 6.8.
Posmatrajmo refieksiju talasa na uz-etu na mje1;OUl gdje se brustob mijenja
na primjer na spoju dva uzeta razliCite debljinc, Je-dna[jne npadnog, ref1(':\ztovanog
i propustenog talasa su:
(6.63)
(x, t) = A. sin", (, --- :,)
gdje su At.!' At i Ap amplitude upadnog, reflektovanog ] propustenog t;l,.l?sa". a
i 'V
2
brzine prostiranja talasa kroz dvije sredine.
Elongacija t; (Xl t) mora. biti u svakoj tacki neprekidna, dva InJ!il clt.':fivabil'1.i1
funkcija udaljenosti x da hi zadovoljavala talasnu jedn_aCinu.
Mo na mjestu spoja izabrana <iva uzeta r-azliCite dehljine, 11, :mt rnjt':sm gdjc
se gustoCa sredine mijenja, sravimo ishodiste koordinatnog sisterna x), ond-a
i u t.acki x = 0 moraju da budu ispunjeni slijedeCi granieni uslovi:
1;" (0) + = (0)
(1;" + E,) 'I = \
dx . oX x_I}
(6.64)
161
P.:-vi ?d ovih usl?va kazc da se na mjestu x = 0 talas di;eli na reflektovani i
d?k drugt usio\' zahtijeva da u graruc'TIoj tacki nagib oba dijda uZeta
mora bltl Isn.
Primjena gornjih granicnih uslova daje;
A .. +AT=Ap

V
1
V
1
V
2
(6.65)
?davde se amplitude reflekt:wanog i propustenog talasa mogu izraziti preko
amphtude upadnog mtasa rdacijom
Kada tah",·
VI > V
2
)) onda
rotan predznak od.
skok u fazi zu r;; kaua Hi.da'?;i
cia se krece bez u
(6.66)
u guscu, rj> kacia je 11-1 < !-L2 (a to znaci
n:;flektovanog talasa imati sup-
[;-,rasa S1:O 2na.c:i da reflektovani !alas trpi
·cdinlL ,PrQPuheni dio, medutim, nastavlia
1 :('l)J.:]l..\1"T'J. kada je kraj .:lice utvrscen
za masivni ziJ) n'1 I)' "1 ,. .
J) \:.'j; ';COo, h rel. c.t\t(}vam talas je iste amplitude
k..'lO i upadni, ali je u feu;; Z;;l 7(:, dd: propdtcnog talasa nema. Pri
siji talasa na rjcdoj sredini, 1 ! ". r ,
" lazU \!-l2 < !-Ll V z > v 1).
U specijulnmH shtC:aju, kvh: ':>c. yes<lva na slobodnom kraju (!-l2 = 0"
V,2 :::"-'" OC-), upadni i refkl:,1.o\';m) 1:;lI:1S H1U)U lst.e amplitude i faze.
6.8. STOJECI
tahsi dva talasa jednake amplitude, jednake
frekvcnCljC (pa, Llmc, i l,ala;;ne d.u:f.ine) koji DR is torn pravcu putuju jedan
0.1.01e cia _ talas rcflektuje na
Jcdnom haju je tlCV) S!;ew.L., vrail. se nazad t superpomra sa upadnim talasom.
jeGan takav tabs na lki koja uc:vrscena u tacki x = O. S desna
(prema ncgatl"vnom smjef;.1 use ;it:: kre{:c upadni talus
(6.67)
On ce se us. kraj lJ. iiea
fazu za 7t i vrmiti nazad u :;mj(:[U oSe:
0:-.00 0) reflekt:ovati mijcnjujuCi pri tome
kao rcflek1:ovani talas .
kx + n:) = -_. A sin (Wi kx). (6.68)
Rezultantnu ehmgaciju ilce dcoljcmo 1·· <
talasa; SfhHnm)em upaanog
reflektovanog
-1-- t;, =c A {sin (cut .- kx)·- sin ((!Jl - kx)}
(6.69)
!; =" 2A sin kx cos wi:.
168
Ovo vise nije progresivni ta1as, tj. kod n;ega nema putovanja faze prostorom:
vrijeme t i polozaj x pojavljuju se u dva razlicita faktora. Na Xn za koje je
. k 0 me
SIn XII = ::::? x ... = k
A
=n-,
2
n = 0, 1, 2, ..
(6.70)
nema oscilovanja - ove tacke na zici trajno miruju i zovu se cvorovi stojeeeg talasa.
A
Oni BU od ucvrscenog kraja zice smjesteni na udaljenosti
i njihov medusobni razroak je!:.-) slika 6.9.
n- (n=O, 1] 2, ... )
2
2
Sl£ka 609.
Mjesta stojeceg talasa, gdje je oscilovanje maksimalno, zovu sc !t'busi i nastaju
na m;estima x .. za koja je
sinkx,. = ± 1;
A
x .. = (2n + 1) 4."' )
n = 0, 1, 2, .. 0
(6.71 )
Za razliku od progresivnog talasa, stojeci. talas se ne krece i ne nikakvu
energiju. U nekim trenucima, za koje je cos wt = 0, sve tacke na iid imaju elon-
gaciju jednaku nuli. Ima trenutaka u kojima je: brzina svih tacaka na ±ici Hula
tj. sve tal::ke zice miruju. To se desava za cos (,j t = -- w sin {fJ[ = 0,
de
U prvom slul::aju} sva energija s.toje6eg talasa je U obliku kineticke energije,
dok je, u drugom slucaju, sva energija u. obliku potcncijaine deformacije.
169
6.9. GRUPNA I FAZNA BRZINA
U izrazu ; ex, t) = A sin c.u (E - -:;) , koji predstavlja zakon prema kojem se
mijenja stanje oscilovan;a neke tacke u sredini kroz koju se siri neki talas, izraz
(,) (t - :) predstavlja"jazu talasa. Pogledajrno kako se odredena konstantna faza
w (t - :) = const krece u prostoru.
Napisemo Ii raj izraz U obliku x = vt -+ const, vidimo da se odredena vrijc:d-
nost faze jedriako krece s brzinom sircnja poremecaja v.
Prema tome, brzina sirenja tala'>u ;e brzina sirenja faze i zato se zove jrn;-na
brzioo.
Brzina talasa zavisi od osobina (e1asti,cnosti i gustine) sredinc hoz koju sc
talas siri.
Kada talas pre1azi iz jednc sredine u drugu ill se prostire kroz nehomngenu
sredinu, brzina i talasna duzina mu se mijenjaju dok frekvendja nstaje ista. B;'?:ina
ko;om se prenosi energija kroz sredinu moze biti razlicita ad faz:ne brz-ine, se
desava uvijek kada fazna brzina zavisi od frekvencije, Za fl171iku od f3ZIl_C brzine.
brzinu sirenja energije zovemo grupna brzina. J
Postoje sredine u kojima br7.ina prostiranja talasa u njirna riC SJ.HlO oel
osobina sredine (e1asticnost i gustina), vee i od talasne eluiinc $ignab
Kada se racuna brzina prostiranja talasa u kanaiu, vidi se da ona n.c sanw
od osobina sredine vee i od talasne duzine. U takvOln slucaju kazc se ctn. jc :::redin:J
disperzivna. Na primjer, prizma razlaze paralelni snop bijde s"ljCtkx;ti u sp-;:;kt<.!J',
pri cemu zraci razliCitc talasne duzine izlaze u razliCitim Dravdma .Ie
disperzivna sredina za svjetlosne talase. '.
Francuski matematicar Furije (rourier) ie prvi pokazw::-. da se gotovo svaka
periodicna funkcija moze prcdstaviti sa zeijenim stcp"enorn pribliznosti romocu
beskonacnog reda koji se sastoji od funkcija sinusa j kosirmsa, Dalde
j
s-vukog
oblika se moze smatrati superpozicijom izvjesnog broja sinusnih (iii kosinusnih)
talasa razliCitih amplituda i talasnih duzina. Ako se svi ovi tokovi krecu istmn
nom v, talasni oblik vremenom ne mijenja oblik i svaka tacka na njemu se: krece
brzinom v. Ovo je siuca; ako sredina nije disperzivna kafY na primjer kocl trans·
verzalnih talasa u jednoj idealnoj zategnutoj :lici, gdje je v
2
="; F ." tj. '0 ne zavisi
od jednacina (6.27).
Medutim, ako je sredina disperzivna, svi sinusni ta1a51 se ne KreCH istom brzi-
nom i prostiranjem talasa, mijenja se i talasni obJik.
Talasi se slafu i formiraju niz grupa koje se, takode, krecu u istom pravcu kao
i talasi. Sa kretanjem talasa mijenja se i struktura grupe. Obvojnica grllpe, mcdutim,
zadrzava svoj oblik i bilo koja tacka obvo;nice se krece brzinom vI! koja se zove
grupna brzina. Brzina v pojedinih sinusnih talasa zove se njihovornjaznom brzt'nom,
Uzmimo kao prim;er sJucaj gd;e se talasno kretanje moze razloziti na 2 si-
nusna talasa frekvencija w i w
r
koje su veom,a bliske tako da je dw ,= C))r - (ll:
veoma maleno. Takode cemo pretpostaviti da su amplitude ovih talao:;a iste,
170
Sumarni talas se tada moze napisati relacijom
I; = A sin (M - !<x) + A sin (w', - k'x) =
= 2A cos [(00' - w), - (k' - k) Xl) sin ( [(w' + w), - (k' + k)X1)
(6.72)
Posto su cu' i cu, a takode i k' i k, vrlo pribli:ine vrijednosti, mozemo J.. (cu' +
2
+ w) aproksimirati sa w, a -'- (k' + k) sa k, pa izraz (6.72) postaje
2
= 2A cos [(0)' - w)t- (h' -k)x1) sin("" - kx). (6.73)
Izraz (6.73) predstavlja sinusni talas Cija se amplituda modulira prerna za-
konu
2 A cos - w) t - (k' - k) xl.
2
(6.74)
Ova modulirana amplituda, takode, odgovara talasnom kretanju koje se sid
brzinom
w' - w dw
v
, k' _ok dk
(6.75)
Brzina (6.75) predstavl;a grupnu brzinu. To je, dakle, brzina kojom se kreee
amplitudni talas (obvo;nica). Prema tome, u disperzivnoj srewni brzina signala je
grupna brzina.
Posto je w = kv, izraz (6.75) postaje
d", d dv
Y!, -dk = dk (vk) = v + k dk .
(6.76)
Ako je fazna brzina v nezavisna od )., (t;. od k), tj. ako je sredina nedi.">perzivna,
dv 0, pa iz izraza (6.76) slijedi da je v,
dk
Dakle, u nedisperzivnoj sredini nema razlike izmedu grupne i fazne brzine.
6.10. DOPLEROV EFEKAT
Doplerov (Doppler) efekat ie pojava promjene frekvencije talasa ako postoji
l"elativno kretanje izmedu izvora talasa i prijemnika talasa. Dopierov efekat se
javlja kod svakog talasnog kretanja. MoZe veoma dobro cia se uoci kod zvubUh
talasa.
171
Pretpostavimo da se izvor i prijemnik talasa krecu dui prave- linije koja ih
povezuje. Pretpostavict.mo, takode, da je brzina izvora 'V
f
pozitivna ako se krece
prema- prijemniku, a negf tivna ako se udaljava od prijemnika. Ism pretpostavku
naCinicemo· i 7a bn;inu prijemnika vp-
Ako izvor talasa miruje i os:iluje frekvencijom u
o
• .onda ce u mOmentu kad
izvor 7.avrsi svo;u uo-tu oscilaciju, brijeg talasa prve osciiacije preCi put 'V U sredini
(v je brzina prostiranja ta1asa U odnosu na sredinu).
Prema tome, U
o
"bregova" i "dolina" talasa koje proizvodi izvor u jedno;
sekundi ce pokriti duzinu v.
Ako se izvor krece U odnosu na sredinu brzinom VI) tada, u momentu kad
izvor zavrsi svoju uo-tu oscilaciju, brijeg prve oscilacije Ce biti na rastojanju v - V
f
od izvora (s1. 6.IO.a). Prema tome ce duzina -v -- VI sadrfavati Uo bregova i dolina
talasa pa ce im tarasna duzina biti
(6.77)
Pored prijernnika; koji miruje, bregovi i doline smjeSteni na duzini v ce proci
za jednu sekundu. Ako se prijemnik krece brzinom vI' tada ce na kraju vremenskog
intervala od ;edne sekunde on pokupiti dolinu kOJa je na pocetku vremenskog
intervala bila na rastojanju v od njegovog sadasnjeg polozaja. Stoga u jednoj sekundi
prijcmnik ce naiCi nn bregove i d'Oline na duzinu. jednakoj v + v",. (sL 6.1O,b) Cija
je frekvencija
v+v
\J =.:: ----"
f,
ZamjenjujuCi A iz jednaCine (6.77) u jednacinu dobijemo
v +. 'Up
"0---
v-v,
(6.78 )
(6.79)
Iz izraza (6.79) slijedi da ako se izvor i prijemnik krecu tako da se njihovo
rastojanje smanjuje, frekvencija u, koju registruje prijernnik, ce biti veea.
aJ bJ
Sliko, 6.JIJ.
172
6.11. RACUNSKI PRIMJERI
Zadatak 8.1
J edan kraj gumene cHevi je utvr$ten. pte1azi preko l.la tasto;:m;u 8
od u!!vdcenog kraja i nosi teret mue 2 kg. Masa C1JeVl lzmedu utvdeenog kraJIi 1 kotura 'c .600 "':
a) Kolika je brzina transverzalnog talasa male amplitude vu b) da sc 81?USI;U
talas amplitude 10 em i tah1sne duiine 3 m kreee duz C1JeVi s hJeva n" desno. KoUka ,e
maksirnalna transverzalna brzina jedne tatke cijevi?
Rjdenje:
SUa zatezanja je jednaka tezini tereta lTIaJ!e 2 kg, tj.
F = mg = 2,9,81 N = 19,62 N.
Produzna masa djevi je
m 0,6 kg
[.I, = - = --_. = Q,075 kg{m.
L 8m
a) Brzina prostitanj ... tramvcrzalnog talasa je
b) t; """ -- wt),
T.ansverzaina hrzin<l. je
1'.ad&tak 8.2
= N-·- = 16 m./s.
.IV I·t ty 0,075 kg!ttl
-- wi;-o cos (kx - (tl')
!6
-- ·_o,1 mls
3
I'd izvodenju brzine longitudinalnih tals&.a u sipki zanemarili sm.a napon-
postoj! uz longitudinalni se: me-?-utim, i ova; efekat u
da je fazna brzina harmOUl)sklb longltudmal.mh talasa talasne dufme )., ko}!: se §tre u cdindnc j
radijusa R data relad;orn
j
E.
_I! _
'" p \
gdje je -:i tzv. Poasono\' koeficijetl.L NaCi gmpnu brzinu taltlS.D. dut i je preko
za faznu brzinu. Naci, takode, granicnu vrijednost grupne brzlll(" u sluealu kada Je R mnogo man)
R
ad A. Prodisicutovati promjenu i vJ kao funkciju od A
Rjefenje:
2n ,
J. = ;;' > pa JC Vf =
_ ktO;Rli") ,
Grupna br:zina talusa je:
173
gdje je
J
E ( k"'R') JE h.'R'
ug = - 1- --- -k --_
p 4 p 2
J
E JE
tlg = VI - 2 P + 2vI = 3vf - 2 -;
Vg = (1 _ .
Za R J., drugi clan u zagradi se mofe zanemariti pa ;e
Zadatak 6.3
.. akuslicne viiju§ke cije su vlastite frekvencije 340 Hz krecu se u odnosu na posmatroca
kO}l mlfule. vilju§ka se "ll:?-aljava od posmatraca dok mu se druga primite iSlom bninom ..
Cule udare frekvenclJe 3 Hz. NaCi brzinu akusticnih "iljuSki pretpostavljajuci da je
brzma zvuka u vazduhu 340 m/s. .
Rjefenje:
", v
= 1-=--;' gdje je x = ;-' odnos brzine izvora i hrzine zvuka..
Ftekvencija udara je jednaka razlici frekvencija U1 IJz:
Dobijemo kvadratnu jednal:inu
UX
S
+ ZuoX - 1.1 = 0) Cija su rjeScnja:
340 3
f} = '""2' 340 m./s = 1,5 m/s.
174
Jedna Cestica (8) clastitne sredine udaijena je od izvora talasnog kretanja za r = I m. Ta
i!estiQl bivn pogodena talasom poslije vremena t = 0,001 s od momenta njegovog polaska iz
izvora i pri tome ':Ie uda1ji od ravnotefnog poio:laje. za 4 rom. Odrediti amplitudu tog talasa ako
je poznata njegovil talasna dutina (30cm) i freJevendja (lOOOOHz).
RjcIenjc:
Za tacku A mozemo postaviti jednacinu oscilovanja
2r.
1; = wt =, - t.
T
Za e)ongacih. li tlickt B vaii re1acija
1;, sin (t - 7) = 2n (ut ..- i)
jet je u y·s cT = it, pa jc
- 4,6mm.
"\
\
\
. +.
I
I
/
/
'0' f.\Onl.oge:Do; Hedini pwstire se I"avanski hantwnijski talas talasne duiine A = 1 cija
e jcctnJ>Cin&
gd.ic jt; 1:\, mnpl.hlJd .. talasll" r ..... rn-
l
koeficijent priguscnja talasa •. kruzna ftekvenc:ija i k
l.l.I.Jurmi hrol. KoHb, je fazna rlizlika talaS3 u tackama u kojima. se amplitude oscilo\'ania cestic:a
F-ied'ine razlikuju z" R = 1 %?
RJciim/e;
Na rllstojanju x, od iXV(lra taIasa jednacina kretanja cestics·sredine (pod dejstvom izvoora
talasa) i:r>'l.l! ohlik
(1)
cdie jt'. t, ",co .:., vl"ijeme za koje se oscilacije prene ..u od jzvora taiasa do Cestk.a sredine koje su
"
us ra2toji"wju Xl"
Anlalogno j{, na rasiojanju talasna. jcdnatina
1";, = cos (0) (t - (2)
ito'! -- = 1% = t.
an
- = 1 _ e-Y!.h:
n"
1
bx ,.- - In (I _. 8),
Y
2n· 2-:-:- 21t8
.6.<l' = k· A.x = -" fj.x = - -In(l"""""' =
A ;. yJ.
175
7 ELEMENTI RELATIVISTICKE MEHANIKE
7.1. BRZINA SVJETLOSTI I ZAKON SABIRANJA BRZINA
Oko tte:dine. stoljcc4j bile sa vee razvijene dosta tacne metode za mjerenje
hrzine svjetlostL Nadeno je da je c = 3 . IOf! m!s u vakuumu iii tacnije c =
"",", 2
s
9979250 ± 0;0000010 . 10
6
m/so
I naraVfWjo tada se posta-vito pitank na koji sistem referencije se odnosi ta
bizina jer uopste je besmisleno govoriti 0 brzini, a cia se ne specificira
sistem. referencijco
SlijedcCi klasicni zakon sabiranja koji slijedi -iz Galilejevih transfor-
macija, dolazimo do zaltljucka da brzina svjetlosti treba da je razlicita u raznim
sistemima referencije, Prcma tOme} data vrijednost brzine svjedosti vaZi sarno u
jednom sistemu na pritnjer) onom koji sadrli izvor sv;etlosti.
Zar.o.islimo slijedcCi ogled:
Neka neki koji sluzi za dovoljno tacno mjerenje brzine sv;etlosti,
rniruje U odnosu na izvor sv;etIosti koji je smjesten u ishodistu koordinatnog -sis-
tema XYZ.
Instrument ce registrovati brzinu svjetlosti jednaku c, stika 7.1. Zatim" ako
stavimo ovaj instrurn,ent u drugi sistem referencije ko;i se krece u odnosu na sistem
x, Yj Z brzinom 'lJ duZ X ose, udaijavajuti se od njega kao 5tO je prikazano na 81.
7.2, iii pribliiavajuCi mu se leao na s1. 7.3 iii krecuci se okomito 'na pravac prostiranja
svjetlosti kao na s1. 7.4} onda bi, prema klasilinom zakonu 0 sabiranju brzina, instru-
ment trebao da registruje da je brzina svjetlosti:
u slueaju na 81. 7.2: c' = C - 'Vi
176
u slucaju na 81. 1.3: ,/' = c + v;
u slueaju na 81. 1.4: em = ..jet +
&vi eksperiment za mjerenje brzine svjet10sti U. re;t:eren<:ij:: .se.
kreee izveo je Majkelson 1881. godine. Slitne ekspcnmente lzveH sU 1 lZVodili !
y
Slika 7.2.
73.
.+.1:
-/"/'c"'/
.
Sliko, 7.4.
drugi naucnici godinama, ali je rezultat uvijek biD z:lct.Lciujuci:.
cia je brzina svietlosti u svim inercijalnim sistem.ima rdere:ncil
c
cine i pravca njihove relativne brzine) ista, tJ.
uviick je ispadakl
, od. vell-
Ovaj rezultat Je pokazao da klasicni zakon bl'zi.na irna ogranieet;u
oblast primjene. On, dak1e, ne vrijcdi ako priru,ljcm na fe:nomcn.e V!.':Z2..r:e za
prostiranjc svjetlosti. A kako je taj z::J.kon baziran na. Galilejevim, uansform,uq;ama,
zoaCi da i onc: imaju ogranicenu. oblast prirnjene.
Po§to }e invarijantnoS! brzine svletlo5t.1 u svim refe-
rencije eksperimentalna Cinjcnica koja nije u sa
macijama, pojavila se potreba za kriticl10m revizijmn,ldcJu n& 00
ove transformacije. Ovo je ucin;:1 Ajmtajn 1905. godme. Ta revlZ1Ja zahuJevam 1(;-
potpuno prci:;pitivanje klasicnog poimanja prostom i vremena.
"177
A;nsta;n ;e pokazao da su pri uvodenju GaIilejevih ttansformaclja uVedene
dvije propozicije koje su izgledale tako ocigledne da niko niie mislio da ih ie po-
_trebno obrazlagati. One se sastoje u slijedecem:
a) pretpostavljalo se cia je istovremenost dva dogadaja apsolutan pojam, tj.
da je tok vremena isti u svim inercijalnim referentnim 'sistemima;
b) pretpostavljalo se. takode, "da je duzina neke ike;; na primjer, ista u svim
sistemima referencije.
U stvari, pokazalo se da ove propozicije nisu univerzalne, vee _ su prya ap-
roksimacija koja vri;edi sarno _za tzv. Njuttiovu inehaniku u kojoj su
brzine znatno manje od brzine svjetlosti.
7.2. OSNOVNI POSTULATI SPECIJALNE TEORlJE
RELA TIVNOSTI
Specija)na teorija re1ativnosti je osnov re1ativisticke mehanike. Zasnovana je
na dva prindpa koji su postulirani. Ovi postulati su zaista potvrdeni eksperimentom.
1, PrinC£p r,elat£vnosti: svi inercijallli sistema referendje su jednako valjani
-, ne sarno mehanicki vee svi drugi fenomeni u prirod j teku mi Isti nacm u svim
incrcijalnim sisternima referencije.
2. Princt'p invarijantnasti. brzine svjetlosti; Brzina svjetlosd u vakuumu je
ism i jednaka c u svim inercijalnim sistemima referendje..
Uz Dve pJetpostavke Galilejeve transformacije, tj. klasicni zakon 0 sabiranju
brzina. ovdjc ne vaiL
Naroeito nije taena CetvTta od jednacina (l A8)) t =- t' < Posto je brzina iednaka
kolicniku rastojanja i vremena, onda treba npodesitin i vrijeme tako da brzina svjet-
lasti ostane uvijek ista za posmatrace u relativnom kretanju.
Drugim rijeCima, vremenski interval izmedu dva dogadaja ne: mora biti isti
za posmatrace u relativnom kretanju.
Ukratko) moramo, kada govorimo 0 fenomenima vezanim za svjetiost, zamijeniti
Galilejeve transformacije nekim drugim jednacinama> koje L"e ostaviti brzmu svjet-
losti nepromijenjenom<
7.3. RELATIVISTICKI ZAKON SABlRA."UA BRZINA
Posmatra;mo opet dva koordinama sistema refe.rencije X, Z (na prim.jer,.
sistem vezan za zemlju) i X') Y", Z' (sistem vezan za 7.eljezniCki vagon). Ponov(}
,- iz.aberim9 ove tako da Un se jedna osa (X i X') podudaraju, a- druge dvije:
( Y i Y' i Z i Z') se pomjerajuparaleloo jed!U! U odnosu na drugu, kao Ito 8U bile
i \l pocetku kretanja (s1. 7.5).
Slobodni prostor je homogen i izotropan. To znaCi da. su transfonnaciie koor-
dinata linearne funkcije (s!. 1.6 a. i b.).
Sa -sIike 7.6.a. je vidljivo da u tom sluQju duZina neKe linije ill rastojanje: De
zav:ise od toga u kojem regionu prostora su smjeiteni,."tj.' ako je it = IS) tacia je
r 1 = [, 2'
178
AIm je, medutim, transformacija nelineat!U! (51. 7.6.b.), tada so vidi da je [,
= l-s, a I; -::F tj. dufina, na primjer, neke :lice bi zavisila od toga u kojem. dijelu
prostora je locirana. Ovo nije u saglasnosti sa hornogenoscll prostora.
z Az'
/ )
,
. l§.:::el
y
Y'jft
Slika 7.5,
x
h.
Naravno) ism to vrijedi i za vrijeme. Zato potraziti nove:; relativisticke
transformacije U obiiku linearnih funkdja.
x' +Bt t' = lHx + Nt, (7.3)
gdje su A .. B, MiN konstante cije vrijednosti treba da odredimo. Kretanje aui
ose apscise u vagonu moze se izraziti jednacinom
x; - x; A (x, - x,) + B Ct, - =c A!l.x + BAt. (7.4)
Slicno za vremenski, interval izrne,:]u dVi1 dc'sacllrja
I.1t' lkfltx + Nat.
tr),ozemo cia piSemo
(7.5 )
Dijeljcnjc.m jednaCinc: (7.4) S<l (7<5) i u7;irnajuCi U ohzir da je ccstice
U odnosu na pokretni sistem (icljeznicki vagon)
i::d
u' (7.6)
$ !::"t'
a brzina iste eestice U odnosu na nepokI'etni slstem vc;r..an za zemlju
11"
iff$! = e:;' (1-,7)
dobijemo iztaz za zakon sabiranja brzina (duz X osa)
A B
= -::-:c"'c-,--_.,-:"
MU",+N
(108)
Odredkemo sada konstante. iz ;ednacina (7.8). Kol'isncemo pri tome slijede6e
spedjalne sluCajc:ve"
a) Pretpostavitemo cia meterijalna 'ta(:.ka miruje: U odnosu na. "lagon. Tada je
u; = 0) a U:.; = t>. Ako ovn .r.arnijenimo u relaciji (7 dobijemo
odalle je
Ai'J+B
lJ = -_._--
Alv '1- 1v
(7.9)
b) Pferpostavl!l:w da Jlll"')")""l'" t&tku 1:Tdruk \-"1 odnmm na zeiln1.iu. Tada je
= '!tin a ='" O. tG tl ,iedxla6nu (I,8) i kurt.!w::ti jedlillcinu
dobijernn
Za.iujenom u jcdnacinu (7.8) i korislcnjem, l'c:;mltata (7.9) i, (70
Ac A'll
C =
Afe + A
odakle se dobiia
(7.10)
(7.11)
Kada 3(: za konstante MiN uvtste u jerinacinu (/.8)J
dobije se rdativisticki zakon s.abiranja br2:ina (duz X ose);
ill
c'
7.4. LOREN COVE
TratlSform..'lCije koordi:cll!.tll" koj{,; su u rmgl1!i.s1l1Jsti sa dv2. OSllovna posrulat.a
teorije reiativnosti, prvi je imeo Lorenc.
Da hismo ih izveti. zamijenicemo vrijecinosti konsrami B, iW i N u jedn.acinu
(7.3) i dobiti
:r.:' .= A (x .-- Vi:)
(
<IX)
t'=A
}
(7.14)
180
Prema_ principu relativnosti dva referentna sistema su jednako vazna; moZemo
pretpostIiviti da sistem ve:zan uz vagon tada Ce se sistem vezan uz zemlju
krerati U odnosu na vagon brzinom v' = - v (reciprocnost Lorencovih transfor-
macija).
tj.
Transformacije koordinata ce tada imati oblik
x = A ex' + 'lit')
A
(
,'Ox,!,
t= t -+di) }
ZamjenjujuCi jodnacine (7.15) u jodo.Cine (7.14), dobijemo
Sad se transfonnad;e rungo. nJPhlati. U konacnom obliku
y' =y;
y =y';
, , 'Yx'
t' T'di'
z =,z'
I
I
1
t
(7.15)
(7.!6)
(7.11)
(7.18)
(7.! 9)
U kllisirooj m,e;hanid pwsto!' i vrijeme se posmatraju kao pojmovi nezavism
jed"" od d,.ugog.
Lorencove u·.ansfonnad;e pOKazuju blisku vezu izmer.iu koot'dinata prostora
i vrem,en.a,
Ne saUlO da su koordinat.e prostora zavisne od vremena (sto je bila karakte-
ristika i Galilejevih transforrnacija), vee vrijerne zavisi od kordinata prostora
takode) od relativne brzine referentnih sistema,
181
7.5. POSLJEDICE LORENCOVIH TRANSFORMACIjA
a) KontrakezJa duzim
Duzina nckog objekta mo7..e se definisati kao rastQjanje izm.edu dvije krajnje
tacke tog objekta.
. Medutim, ako je ob;ekat :u kretanju U odnosu na posmatraea, koji hoee da'
izm;eri njegovu duzinu, poloza; krajnjih taCaka mora ,biti m;eren istovremeno.
Posmatrajmo stap koji miruje U odnosu na sistem 0' (voz), a postavljen je
parale1no 0' X' osi. Ako oznacimo njegove krajnje' taeke indeksima 1 i 2, onda je
njegova duzina koju mjeri 0' : LI -- = Lo (i Zove 'se vlastita duzina).
Istovremenost mjerenja koord.inata i ovd;e nije bitna jer posmatrac 0' m;eri
duzinu stapa koji miruJC: za njega.
Medutim, posmatrac 0 koji vidi stap u mora da mjeri njegove ko-
ordinate Xi i X
2
11 isrom l.nmutku t· da bi dobio L 0:;::::; x
2
- Xi'
Prema Lorcncovim je
x' , (7.20)
Pisali 81110 isto t n. oha 1.7.1'2:.2:\;. J<:; i x.;' cIa bis.p'o obe.zhijediJi istovremenost
mjcrenja. Tada je::
(7.21 )
(1.22)
c'
(7.23)
,,;to
Posto je 17.1'aZ od 1, slijedi da ce duzlna nekog objekta mjerena.
c
2
iz sistema. rekrencije 1.1. Ddw).::?u TIn koji se. taj objekat krece nckom brzinom 'V biti
proizvod faktorB i duzine k01U on ima U odnosu na koordin."ltni sisrerr\
IV c}] > '
u kojem miruje dl1.iina L
n
1.
b) DilataCl:/a
Vremenski interval mote se de6nisati kao vrijern,e koje protekne izmedu
dva dogadaja knje mjeT'i posmatmc, Dogadaj je spedfkan tin koii se deS3va na
odredenoj tacki prostora U odredenom moment"U..
Pretpostavimo da se u tacki A slsteina. 0, gdjc je locirano, tijelo koje posmatramo,
dogodi nesto u trenutku [1) a drugi Q.ogadaj se desi u momentu t2 (na prirnjer.,
182
klamo koje smo ispustili iz ruke u mornentu t l' dosegne najnifu ta6ku' u momentu
t2J. Tada je vremenski interval izmedu ova dva dogadaja
T. t, - '1' (7.24)
Ova; vremenski interval je rn.jeren U sistemu referenci;e vezanom za ti;elo
koje ispitujem.o. Zato se OVO vrijeme T 0 v/astito vrijeme.
Nadimo vremenski interval izmedu ista dva dogadaja u sistemu referencije
0' koji se kreee brzinom '0 (duZ X ose) U odnosu na sistem O.
KoristeCi Lorencove transformacije (7.18) i uslov da se dogadaji deSa vaju
u istQj taeki tj. da je X
2
= Xv dobijemo .
g
'
v'
J- --
c'
odnosno,
1'= (7.25)
lz l'e1acije (7.25) slijedi da vremenski interval izmedu dva dogadaja ima naj-
manju vrijednost (je najkrati) u sistemu referencije u kojem tacka A, gdje se deSa-
vaju dogadaji, miruje.
• Drugim rijecima, neld procesi traju duze vrijeme aKO se dogadaju U tije1u
koje se relativno krece U odnosu na posmatraca nego u tijelu koje miruje U odnosu
na posmatraea.
. Ideje kontrakcije duzine i dilatacije vremena (skradvan;e duzine i usporavanje
vremena) su tako razlicite od naSeg intuitivnog poimanja duiine i vremena,! da je
neophodno eksperimentalno potvrditi ove re1ativisticke efekte.
lJsporavanje vremena u pokremom referentnom sistemu omogueuje nam da
objasnimo jedan interesantan fenomen.
Pod uticajem. kosmickih zraka na granici atmosfere proizvode se ces!ice poznate
no mioni. Te ce.. .. tice se tada detektuju ns povdini Zem1je. Atmosfera je debela
oko 300 km. Cak ako se mioni kreeu brzinom bliskoj brzini ivjetlosti) vri,eme koje
im treba da bi kroz atmosferu je oko 10-
3
s. Ali eksperimenti pokazuju da
su IDiom nestabilne cestice i d.a se raspadaju spontano. Nadeno je da je prosjceni
Zivot wona sarno lO.....e s, tj. jedna hiljadnina vremena koje im;e potrebno da produ
kroz' atmosferu i dodu do Zem1jine povrSine, gdje bivaju registrovani.
Kako je to onda moguce da stignu do Zemlje ako se mnogo ranije raspadnu?
Ovaj fenomen, koji je u poeetku izgledao kontradiktoran, obiasniava se na
slijedeci mcin;
U si .. temu reierencije, vezanom za mion, njegov zivot traje 10-6 s, kao stO
se i ·ocekuje. Ali sistem referencije vezan za Zemlju krece se U odnosu na mion
brzinom blisko; brz
1
.ni svjetlosti. Vrijeme so! stoga usporava U ovom sistemu i
Zivi oka 10-a s, 8tO je oka hiljadu puta duZe vrijeme nego u sistemu vezanom za nuon.
18J
7.(;. ELEMENT! RELATIVISTICKE DINAMIKE
Klasieni izraz za koliGinu kreumja )e
d-
p=mfJ=m-'C.
d,
(7.26)
Njutnovi Z'akoni su invarijantni u odnosu na Galilejeve rransfonnacije, ali
nisu invarijamni U odnosu na Lorenc()ve trausformacije.
Prema tome, ni zakon (} odr:r..avanju koliCine kretanja nije invarijanUtn U od-
nosu na tn:msformadje. Da bi on to hio, neophodno je u klasienom iz-
razu (7.26) zamijeniti vriieme r sa vlastitim vremenom l:estice. Otuda je relativi-
sucki izraz za koliCinu kretanja
(7.27)
rri tDIXtC je Or u
jt:: ko1iC:inl1 krGlHfI.J<:_ P
7)p"m,leranje (."t':Stice u sistemu referencije u kojem
Hi
' .•.. ',',.1.'''' jt vremena d-r odreden na saID koji
.. .
i r -"' shJedt
'\I
d,P
dr
da ie
(7.28)
(7.29)
.MasH m 'll gnrnjiJ:Tl lfT;!,}.i:rllH k Ht:zavislla od brzine --- oua je, kako smo to i
ranije vldje-ll.) 1<U L;lmlH<\ "eIi.{:1Xl!L
Jed",,{:hw i'·'.29 i rn ):1>; s::-_ Hll.;:J!lmn u forrrmino istom obliku MO i kIasicni lZrnZ
Tada je
FreIn,a
_krcumju pfoilm," i njegove;
da vcliCllm
m
omaClmO
(7.30)
rnofemo reCi da je
:g tim sto sada masa tijela nije kon-
stantna) vee 7.Jlvlsi od b 'Z1JH:; po ZIJko.nu
Ovu
zovcmo
184
(7.31)
masu zovemo reiatit,r:sricka masa 7.a razHku od invarijantne mase m koju.
masa m£rovanja «::esm se oznacava i sa mo).
Prema drug.om Njutnovom zakonu sila on eesticu je
(7.32)·
sto vrijedi i u teonji relativnosti s tim stO za koHCinu kretanja p moramo uzeti rele-
tivisticki izraz (7 .30),pa ie
d _ d mli
F = -;I; (m, v) = at
(7.33 )
Da bismo izracunali i kineticku energiju ccstice koristeCi ovu definiciju koli-
Cine krernnja, sIijedicemo isru proceduru bo i kod' klasicllog postuplq1;
E
-p. f d ( ,.. r
V
" --.
k =: I dS = - tn/I)' us = VU l,mr'u),
'" de'!
(7.34)
VrSt ci pvrcijalnu integraciju i kOrlsteCi reiarivistlcki izraz (731) za masH,.
dobijemo
= mr'l/t -- J mr 1)
o
Redukujud prva dva Clana
f
.,
(7.36 )
sto predstavlja cestice koja st;'. krece brzinom v U odnosu na
posmatraea.
Ako je v maleno u poteden.ju c, ffio_zeU10 razviti nazlvnik iuaza (736) u
Dobijamo"
sto zamjenom u (736) daje
EN. , vl.'a? +,
"
3
g
(1.37)
(7.38)
Prv-i clan gornjeg izraza je .n,axna poznata kineti(':ka energij.a iz klasicne meha-
nike; drugi i ostali l:ianovi su zancmarljivi akc je 'V « c.
Na ova; nacin smo ponovo potvrdili da je Njutnova (klasiena) m.ehanika same
aproksimacija relativistiCke mehanike Jmja vri;edi za male brzine ill energije i k(}-
risti za masu, masu mirovanja.
185
VeliCina
me'
= m,.'
1-,2
(7.39)
-se cotalna cestice, a ve1iCina mc2 se zove energija mirofJanja posto e
'to za E Je.'V = O'.!'0U:na kako je ovdje definisana,
sadrzt enerfP-!u 1 ener!pJu mrrovanja, ali. ne i potenci;alnu energiju. Izraz
{7.39) Je mteresantan Jer sugeriSe da svakoj maSl mr moZeino pridru:liti energiju
E = m
r
c
2
i obrnuto, svakoj energiji E odgovara masa mr = !!. .
c'
Koristeci jednacinu (7.31), mo'emo jednaCinu (7.36) pisati U obliku
Ex = (mr - m) c
2
• (7.40)
(7.40). da kineticke .energije moze tretirati kao pri-
'rasta, mase nastao uslJed zaVlsnOStl mase od brzme prema jednaCini (7.31).
. interl?retacija, se prosiriti tako da se hilo kojo; promjeni mase 6.m
pridruzl promJcna energlje /::iE prema izrazu:
AE = I1mc
2
• (7.41 )
Ova reladja je znacajna i mi cerna ,e susretati testo u atorn.skoj i nuklearnoj
fizici.
Kombinu;uCi jednaCine (7.29) i (7.36), dobijerno izraz za hrzinu izrazenu
preko kolicine kretanja i energije U obliku
Slika 7,7.
c' p
V=-
E
Jecinacina (7.35) je ekvivalentna izrazu
E e oj",'"' + ti',
(7.42)
(7.43 )
7.7. graficki relacij1,l izrnedu energije, ko-
heme kretal1ja I rnase. Kod vrlo velikih brzina: mOZemo
zamijeniti 'V sa c'u jednacini (7.42) Hi zanem.ariti me u po-
redenju sa p u jednaeini (7.43), tako da je:
(7.44)
Ovaj izraz vrijedi samo pri vrlo veiikim energijama. l\1edutim, karla cestica
m:a jednaku nuH em 0), jednacina (7.43) s(' svodi na E = cp
prt SVlm energtJatna.
U tom, slui5a.ju iz jednaCine (7.42) slijedi cia je z:a cesticu sa nultom masom
v = c, tj. da se ovakva cestica moze kretati sarno brzinom svjetlosti i
nw,da ne. m.oze m.irovati u inercija.!n0m sistemu. Ovo je sIuCaj sa fotonom koji je
.restlC8 pndrufena elektromagnetnom zracenju, a Cini se. da ovo vaZi i za neutrino.
186
7.7. VEZA IZMEDU RELATIVISTICKE
I KLASICNE MEHANIKE
Klasicna, Njutnova mehanika, a narocito Galilejeve transformacije, su bazi-
rane na pretpostavci da je tok vremena identiem u svhn sistemima referencije.
Pokazali smo da je: ova pretpostavka u biti netaena. Naravno, p(')stavija se
pitanje: kako je mogla ova teoTija da se uspjesno primjenjuje u praksi nekoliko
stoljeca i davala "korektne" odgovore. Cak, sta vise, nastavili smo da izraeumvamo
kretanje nebeskih tijela, svemirskih brodova, automobila, brodova, itd, , na bazi
Njutnove mehanike koristeCi Galilejeve transformacije i dobivali smo izvanredne
rezultat(', Zar nema neke kontradikcije ovdjc? Ipak, kontradikcije nem'.).. Stvar
je u tome da se gore pomenuta ti;ela krecu brzinam'l koje su mnogo m3.nje od
brzine svjetlosti u vakuumu, U tom slucaju se relativisticke jednacine automatski
svode na Njutnove sa taenOsell koja je dovoljna za sve prakticne svrne. Ovd;e se
namece jedan vrlo znaeajan zakljucak: teorija relativnosti ukljuc:uje Njutnovu me-
haniku kao granicni slucaj mehanike za fenomene Cija je brzina znatno manja od
brzine svjetlosti u vakuumu.
Razvoj teorije relativnosti u odnosu na kiasicnu mehaniku predstavlja tipican
primjer kako se nauka inace razvija.
Bilo koja naucna teorija opisuje izvjestan domen fenomena sa odredenim ste-
venom tacnosti koji zavisi od nivoa razvoja nauke i mjernih tehnika. U daljnjem
napretku nauke ukljucujemo sve vise i vise domen fenomena. U isto
vrijeme stalno raste tacnost nasih mjerenja,
Na izyjesnom nivou nauke rnozemo ut-
vrditi da stara teorija ne moze vise da ob·
jasni novomkrivene fenomene. .Zakljucci
stare teorije se sUkobljavaju sa novim 6-·
njcnicama. Tada se razvija nova teorija,
.cesto fla bazi potpuno novih principa. Ali,
nova teorija ne odbacuje staru kao potpuno
pogreSnu. Ona ukljucuje rezultate stare teo·
rije kao granicni siuca; za domen fenomena
koje je prethodno dobro opisivala,
Brzina svjetlosti c je vrlo velika u po-
rcdenju sa velikom veeinom brzina koje
uzimamo U obzir na Zemlji; Zato je kolic-
v v
nik veoma mali broj, a kolicnici -- 1
C c
2
c
2
takode.
5
3
2
1

I
)
---t
I
V
I
,I,
o 0,4 0,6 1,0
SHka 7.8.
To znaCi da je koeficijent A
I
--- praktl'cno I'ednak )'edinici za veliku

veCinu brzina (s1. 7.8), a to opet znaCi da se za veliku vecinu problema s kojima se
susrecemo
J
Lorencove transformaci;e svode na Galilejeve.
187
7.8. RACUNSKI PRIM)'ERI
Zadatak 7.
Odrediti relati,vnu brzinu itapa aja -je izmjerena dulina jednaka 1
2
njegove dutine- I da
miruje;
Rjelenje:
_
"
L du!ina stapa u kretanju.
L' - dtdina stapa u mirovanju,
v - brzina kojom se stap kteee.
c '_., brzina svjetlosti.
Zadatait 1.2
v'
"
3
4
11 =
,
. vrijeme fivota neutrona kao slobodne &atice u miru je 15 nUn. On se &pontano
deztntegnra u proton j neutrino. Kolika je prosjetna minimalna brzina kojom ne no
mora da napu!)ti Sunee da hi stigao do Zetnlie prije ne-go se raspadne? u n

188
r'
R
v = .------,- ,
(
"'C' I)"
lRa +
f) = 0,4856 c.
- vrijeme : ivota neutrona pri kretanju hrzi-
nom
t' - yrijeme !ivota koJi mirujl::
c =:3 -lOSmjs.
Zadatak 7.
Koiiko je rastojanje koje prede pion prije S\'og raspada ako mu je brzina
v= O,99c, a vlastito vrijeme iiivota -r = 2,6' 10-'s. Koliki hi bio taj put ako nema relativistii""'<:
dilatacije vremena? Rastojanje se mjeri u laboratorijskom sistemu referenciie.
Rje!enje:
0,99 - 3,0' lOs. 2,6'
l "' .. v-:: =-
m
(
V') ,
1
. "
10 '= 'V'fo = 0,99·3' 1(,8. 2,6' IO-ij = 7,7 m.
Zadatak 7.4
Nab sopstveno vtijcme zivota ccstice aka je njena brzina u vakuumu ispod brzine svjetlosti
0,2%, a rastojanjc koje putujc prije raspada je oka 300 km.
Rje1enje:
3> lOr..
0,998 . 3 -'-TOu· . (1
"fn = 6,3· s.
Zadatak '1.5
Astronaut treba da ide do zvijczdc na udaljenosti 5 svjetiosnih godina. a) Izracunati brzinu
njegove- rakete U odnosu na Zemlju taka da je vrijeme koje mu je za to potrebno, a mjereno nje.
gOYim sopstvenim casovnikom, jednako iedna godina. b) Koliko bi bila potrebno vrijeme za ovu
misiju karla se mjeri casovnikorn na Zemlji?
Rjdcnje:
yo

(1 _
V
T
1"v
.,'
5
v =-
v
5
v = = 0,98058 c
";26

v
5,

0.98058 c
T = 5,099 god = 5,1 god
189
Zadatak 1.6
" v'= ----
+ T"
.•
.
'it' = .-----.- •
(
SI Y
;. + Til)
U dvije ia&e nekog inercijalnog ,referentnog sistema koje su udaijene za rastojanje 1 =
= XI! - Xl dui ose X, de§avaju Ie dva dogadaja simultlJ.Do. Naci yremenski interval izmedu doga-
daja u proizvoljrio.m inercijainom sistemu referencije.
Rjelenje:
- t1 = O. jet u datom sistemu refercnci;e oba dogada;a se· deiava;u simuitano.
U proizvoljnom inercijalnom sistemu referencije je
, x,f) XlV
t: + - '1 -7 Iv
-; = t; - t; = --I -,'-- =.----71"
(l_;)Z
gdje je v brzina novog sistema referericije. Znak vremenskog intervala zaviai od znaka brzine
tj. pravca kretanja s.istema referencije. -"
8. HlDROMEHANlKA
8,1. UVOD
Crotovn da nema grane tehnike gdje se ne koriste rezultati dobiveni prouea-
vanjem kretanja tccnosfi iii gasova. U masinstvu postoji Citav niz' masina koje-
koriste snagu vode, pare i1i gasova. HidrauIicne pumpe i rurbine, gasne: i parne-
turbine, kompresori> motod s unutrasnjim sagorijevanjem - sarno su primjer
takvih Proracun vodovodnih i kanalizacijskih postrojenja zasniva se na
proucavanju kretanja vode u cijcvima. U gradevinskoj tchnici razni objckti, kao
sto SD piovni kanali, vode za navodnjavanje, prelivi, brane, nasipi, akumulacijska
jezcra, l"ucka postrojenja sve to ne hi moglo hiti izgradeno bez poznavanja fizic-
kih svo;stava vode i zakona njenog kretanja.
Glavna osobina tecnosti i gasova, ko;a ih razlikuje od cvrstih tijela, ;e. .. te velika
pokretljivost njihovih d;eliea. Zato se oni zajcdnicki prouCavaju pod imenomfluidi,
tj. tce-nosri u sirem smislu rijeCi. Medutim, tcenosti i gasovi se medusobno razli-
kuju; dok su gasovi lako stisijivi (gustoCa im se lako mijcn;a), tecnosti su gotovo
nestisljivc (gustoca im sc, pri poveeanju pritiska, vrlo malo mijcnja: kod vode,
na primjer, porastu pritiska za 10
5
Pa odgovara smanjenje zapremine za 0,05%).
Prema tome, teenosti i gasove mozcmo zajednicki tretirati kao fluide sve dok je
promjena gustoce zanemarljiva.
Pokrel1jivost djeliCa tecnosti pri njenom kretanju, izaziva, zbog dodira susjednih
siojeva sa razliCitim brzinama, unutrasnje trenje. Cesto kazemo da je trenje ona;
otpor koji tckuCina pruza promjeni oblika u vidu tangencijalnih sila na nekoj plohi.
Ova osobina fluida naziva se viskoznosL Svi reaini fluidi pokazuju u vetoj iii manjoj
mjeri viskoznost i ona :?:avisi od prirode fluida i veliCine njegove deformaci;e. Fluidi,
koji S1.1 takvi iii koji se nalaze pod takvim okolnostima -da im se viskoznost moze
zanemariti, nazivnju se idealn£ fluidi, dok se rcalni fluidi nazivaju viskoznim flui-
dima. Idealnoj tecnosti dajemo jos i svojstvo potpune nestisljivosti.
Hidromehanika, nauka 0 fluidima, dijeli se na hidrosratiku, koja prouCava
fluide u miru, i koja se havi fluidima u kretan;u. Specijalna grana
hidrodinamike, koja posebno prollCava proticanje gasova i vazduha, naziva se
aerodinamika.
Klasicna hidromehanika, koja za objekat istrazivanja ima iskljuCivo idealnu
teenost) proS-Irena je, silom potreba prakse, hidraulikom, koja se u svom istrafi-
vanju oslanja, uglavnom, na eksp(>riment, tj. izucava reaIne teenosti.
190 191
8.2. HlDROSTATIKA
Specificni pritisak
Razmotrimo tccnost koja se nalazi u a to-maci da se po;edini njeni
dijelovi ne pomjeraju, kako uzajamno, tako i U odnosu na tijela koja s njima granite.
Ako u mislirna i:Zdvojimo neki kvantum teenosti) onda ;e jasno da dijelovi tec-
nosti) ko;i ga dodiruju po granicnoj povrSini, uzajamno djeiuju silama jednakim
po a suprotnim. po smjeru (s1. iLl). Te sile moraju biti okomite na !:..S
jer bi, u protivnom. tangencijalna komponema dove1a cestice tecnosti u kretanje
i ravnoteza bi bila naruscna (s1. 8.2). Sila uZeta l1a jedinicu naziva se
pritisak u teenosti pa je
(8. j)
Ako je siia, s kojom tecnost djduje fl.:." povrsinu !'is':, r-aspore-dena po njo} nemvno-
mjerno;> izraz (8.1) odreduje stedr;ii prifisak.
Pritisak u jeanoj tacki, koji n<lzlvamo 'p"d,fi{,ni pyitisak, nobije-rna nakon gra-
nicnog prelaza kad O.
Spccificni pritisak nije sila u fizikalnorn smisiu (sUa u jednoj tacki povrSine S
jednaka je nuli), nego matcmati':::ki pojam U slnisiu gornje definicije. Specificni
pritisak., iIi, pritisak, mijenja se od ta,;ke do tacke i stoji okomiro na de-
meum povrSine u datleno} tacki.
Pod pritiskom p -u nekoj tacki M tluida podrazumijeva. se skalarna vdiCina
Cija vrijednost odgovara povrsinskoj sill normalnoj u !OJ tatki na povdini. Zam
je elementama sila pritisku. dF} koja dje1uje na element dS povrsine vektor jednak
pritisku p pomnozenim s usmjererum elementom dS povrsine S i sa (- 1) jet su
smjer sHe pritiska i usmjerenog elemt!ma piwrSine suprotni.
dF - pdS. (8.3)
Pritisak postoji u fiuidu bUo da fluid nuruje bilo da se krecc. Zato treba praviti
razliku izmedu ova dva slucaja. Prit1sak pri mixovanju fhilda zove: se staucki pri-
lisak.
Sila izazvana statickim pritiskom ima dva vaZna svoistva:
a) uvijek je normalna n.a svakoj sr-.ramoj iii -zamisljenoj povrnuu u fluidu;
192
b) vrijednost ,joj je ista u jednom mjestu bez obzira kako je povrsina orijen-
tisana.
Prvo svojstvO je oCigledno, jer kada bi sila statickog pritiska stajala pod nekim
uglom prem.a normaE na povrSinu, uvijek bi se mogla na u
..pravcu normale i nu komponentu u tangentnoj ravni, kako je to prikazano nasTici 8.2.
Ova druga komponenta bi izazvala klizanje fluidnih djelica i ravnoteia bi se pore-
metila .... Zato, kako smo vee ranije is-
takliJ maze postojati sarno normalna
komponenta koja pritiskuje fluid ne
kvared ravnoteiu.
Drugo svojstvo pritiska treba tek
dokazati. '-
Poznato jeo cia kroz jednu tacku
moze prolaziti bezbroj raznih povriiina
i pod razliCiti!n uglovima. Dokaz Ce-
rna izvesti ako dokazemo da staticld
pritisak ostaje isti u pravcu normale
svake oti. tih povriiina. Ako se huz rnt-
ku M (s1. 8.3) povuku koordimnne OSe
X. Z i lUi ulima sc uoce: neizmler-
no mali dx) ,dz pa se
njihovi ksajevi spojc izJvojicc se u nui·
du neizmjerno lnaIi ter..raeuar M..<4BG. On mimjc:, pu. se odmah mog:n 115-
lovi 7.a njegoYu ravnoteiu pod. dejsrvmn normalnih sila P;:: i P", (norlnaino
na povrsinu ,A,Be).
Zapreminske sile (le:hna) ne ulazc u racufl jet' Sli zanemarijiv(; prcma siluma
pritiska u tacki. U srvari) pov:rSinske sile su srazmjcrne ocigovarajucim, povdinama,
dakle, U -ovom sluCaju povrSinama d.x • dy,. dy . dz, dz . ax, Svc su to D1.:J.ie veli·
e
Cine dl'ugog retia. Zapreminske sile) medutim; srazHl,jerne su zaprcmini fl,uida
1;. proizvodu dx . dy . dz. One su, dakle, male vc1iCinc- tree-eg reda i Z3tO se
vclicinama drugog reda mogu z.mcmariti, 1z uslova da zbir projekcija
na svakoj koordinatnoj osi bude jednak nuli, dobiju se jednacine
P;r = Pu. cos (u, x). p =
- .
cos (u. y),
(8.4)
Ako na pl'irnjer, prva jednaCina podijeli povrSinom S", strane BMC tetra-
edra, bite
P", P" - ' ,
----.:.-= - (;OS. l,U, Xl.
Sx S;r ,
(8.5)
S,,> 5(1 i S'j> jesu projekcije stram:: Sid na odgovaraju(;e koordinatnc ravni, pa je
te je zato
Sx Su cos x) '\
s, Su cos (u, y) .1
S, Su cos (u, z) .
(8.6)
(8.7)
193
Ako se potraZe granicne vrijednosti smanjivanjem na nulu strana tetraedra,.
izlazi da je P;l; -::=- P
u
' SHeno tome izlazi da je Py = P
u
i PI; = odnosno uopste je
(8.8)
To dokazuje da ;e statiCki pritisak u nckoj tacki jednak u svim pravcima koji
kroz tacku prolaze.
Jedinaca- za pritisak je
N
- Pa (Paska!).
"..."
Prltisai: u mirnoj tecnosti
Ako u recnosti (iIi gasu) ne hi bilo zapr-eminskih sila, tada hi uslov ravnotezc
bila konstantnost pritiska u citavoj zapreminl sto je sadrZina Paskalovog zakona.
Zaista;> aka u tecnosti izdV'ojimo malu cilindricnu zapreminn visine l\l i osnove
AS (51. 8A) i pretposmvirno da se u taCkama na odstojanju 1:::'/, pritisak razlilmje 'Z<l
At, tada bi. duz ose- cilindra djelovala sila tlpAS koja hi pokTcnula tct:nost i ravno-
te7.a hi bila narusena.
SIika 8.4. Stika 8.5.
Prema tome, pri odsustvu zapreminskih sila) u stanju u svakoj
tacki teenosti je p = const.
Kakav je FdSpored pritiska pri postojanju zapreminskih sila?
U teenosti ponovo izdvojimo zapreminu oblika horizontalno postavljenog valj-
ka presjeka AS" Posto je zaprenllIlska ·sila usmjerena po vertika1i, duZ ose valjka c_e
. djelovati samo dvije sile, p
1
!l.S i p",Il.S. Iz uslova ravnoteze proizlaziPl=P2 8to nas
navodi na zakljuCak da u svim tackam,a teenosti koJ.e Ide na istom nivou (tj. u isto;
horizontalnoj ravni) pritisak ima istu velieinu.
Izdvojimo sada cilindricnu zapreminu tecnosti tak0 d.a njcna -osa bude vertr..:
kalna (sL 8.6). U ovom slueaju ce d1.i'z nse valjka, ostm sila pritiska fla osnove,.
dje10vati zapreminska sila pghA.S jednaka tezini valjka jer je
Q mg pVg = p!;Shg. (8.9;
Sada se uslov ·ravnoteze izrazava reladjom
p,!;S p,!;S + pghiJ.S,
tj,
(8.10)
P2 = PI + pgh.
Sile pritiska po bocnim plohflID3 se medusobno uravnotezu;u zbog Cinjenice
da je pritis.ak: u tackama na istom nivou jednak, 0 cemu je bilo rijeci na pocetku
ovog pogiavlja.
194
Iz relacije (8.10) zakljucujemo da se pritisci (P. i P2), na dWi r8zna
razlikuju za veHCinu. koja je brojno jednaka tefjni vcqikalnog s:tnha tecnosd,. ko;i
se nalazi izmedu tih nivoa s povrsinom presjeka jednakoj jedinicL
r
I
,"
A
I
.-
r
Slik({ ftJL
la.S ta(';ku B vrhu gdje
tisb izmedu live civije
)13, tC(x\(y:-r u
"))iO;Wl,i,,,,,n nivou i nc:ka jc
'><'i,i,.,'· jednak e"'11'sf,crsKom
wda
P - jJ" = pgh
H
h\" na fd {L7.
;';)f:ki
Primijdimo jos cia noEk .<;ud<) lie Uiice n" pritisak i cia pritisak ;';i)', is), isldju :_\\T' od
visine stnba tecnosiL
Ako sc izvjestun broj 51JdoV3 ra7;liCitih o'blika fi1Cdusobno kac na slid
fL8; teen-ost koja se sir a u njih imacc isti nivo u s\'ukorn sudH.. Prij0 nego Sin su
zakoni hidrostatike bill potpuno shvaceni, ova pojava je izglcdala cudno i l1aZY,ma
je "hidrostatrcki paraaolzs"
Na prvi pogled izglcda da na fino snelu C neba cia djejsr,rujc
na dno suda B i da hi tee-nost iz C trebala da preIa4';i u B. Ivl(';chmm, Jednacma
(8.10) tvrdi cia pritisak zavisi sumo od dubine ispod. nc. od.
lika suda. Posto je dnbina tecnostj u svakom sudu Ista, pntlsak na ano Ie t:5'O. 1
sistem prema tomes u ravnotezi.
195
Hid:rostatiNd potisak (Arhimedov zakon)
Vidjeli smo da hidrostaticki pritisak zavisi iskljutivo od qubine na kojoj ga
mjerimo) tj. da je taj pritisaK razlieit na raznim nivoima. Upravo zbog toga, na
stranice tijela uronjenog u teenost djelovace razlicite site pritiska po!;to su
na razlit.-itim dubinama. Rezultantu tih sila nazivamo, potisak i ona Ce nastojati
da pomak.:le uronjeno tijdo u pravcu svog djelovanja.
U tijelu, koje smo uronili u reenost) zamisiimo I1:a;prije neki elementami,
hOrlzontalni cilindar koji presijeca tijeio (s1.. 8.9). Na vanjskim piohama, koje su
isjeeene izvodnicama cilindra:. vladace sile pritiska u smjeru ose cilindra date jed-
nacinom
Stika 8.9.
gdje: je dS", projekcija spom.enutih ploha u ravninu okomitu na ,os cilindra. Sile
dE ix i dr'?;; su jednakog intenziteta a suprotnog smiera te je njihova rezultanta jed-
naka null. Prema u horizontalnom smjel'u nece die10vati na tijelo nik:akva sila.
Kod vcrtikalno postavljenog elementa.rnog cilindta bice, medutim)
(8.!3 )
dFllJl ,= PCh'ldS",
fl' unacemo razliku sila pritiska i rezultamna sila dP ce djelovati prema gore jer
su sile pritiska rut donju plohu vc..u od onib. na gornju plohu; tj.
dP dF" - dF" = pg (h, - h,) dS,>
oduosno
dP = pgdV,
(8.14)
(8.15)
gdje j.e d V zapremina clementarnog ciHndra ogranicena gornjom i donjom. plohom
tijela. Prema tome) rezultujuCa sila - hidrostaticki pritisak ;e
p= pgJdV= pgV (8.16)
196
gdje je V zaprernina tijela
J
odnosno zapremina istisnute Vidi::no
j

da je potisak jednak tezini teenosti koju je tijelo svoJom
SHa P mora prolaziti kroz tefiste istisnute zapremme.
Ovo je upravo saddina Arhimedovog zakona
koji kate da tijelo potopljeno u teenos: pri-
vidno za tezinu niime istisnute teenost!. To Je ra-
zumljivo, jer sila 'potiska djeluje nasuprot tezini ti-
iela G mg (s1. 8.10).
. Ako je G P tijeio, ce prepusteno sarnO seb,i,
. tonmi, lebdjetJ. iii isplivati na povrsinu. Pri H!me cc
djelo, dok jc uronjeno i prepusteno samo sebi) :-::u-
zeti stabilnu poziciju) prema vertikali tako da<
tijela T.
r
bude ispod tezista isusnute zapremme
nosti (istisnine) T
i
• Tako, na primjer, U
nije neophodno sarno cia brad plovi, vee <ia us:
pravno u stabilnoj ravnotcii i bez preirnaflj3." _ Zbog
toga Enija djelovanja sile potiska trcba cia k:'oz i sib
teziste broda i d.a uspostavljeni. spreg, koji nDC
nagnutog brodu; sila potlsk:J ymca brml t!. SL1blllH
,)'/lka 8.11.
To ce st. de-sili samo onda ako te-l,lste tijda, ostane
ako pravac uejsrva sile P presijeca pravac .YY 11 tacki kuja
nas lHcka A).
OjicI'(P.'e jednacine ZHI Ini:rni fluid

vis;) tt'::hh,\
Neka je V zapremina prolzvoljne fluidue rnase, a g",wiiCn," nu"d:,n te
premine (s1. 8.12).
Neb je jos P rezultanta zaprerninskih sila po
pritisak po jedinici povrsine.
Ua bi fluid mirovao, potrebno je da zbir svih o;ib, Ie i2l ,"-,w
jednak nuli.
?jevlit d V djeluje zapreminska sila pFdV a na fluid u dje.loj zn.pre<-
min! ,Slut
Jp FdV.
v
(8.17)
!'ovriinske sile u unutra.sojosti, fiuida uza-
Jamno se ponistavaju jer na svaki element dS
dviju e1ementarrtih
nih djelu;u sile pritiska r,dS i-
lste po pravcu i ali suprotnog
sm)era.
preostaju jedino sile pritisl.r;<l koje dje"
IUJ"3 na. demente dS granic-ne pnvrsine oko
fIUJdne mase. Svaka od e1cmentarnih sila
pdtiska iznosi ._-pd5'J a svc
- SpdS
l8)
UsIo\' za ravnoteZll Hoc'cue fbidik rna."
se zahtijcva cia bude
JpFdV-
v
Ova ce 'Ie jednaCina znatno uprostiti akC! sc povl"sinsJd
zapn':minski. Na osnovu Gausnve tcureme bi ce
Ip dS f gradp dV
v '
p.a usIaV' z:ot ravnoteiu posta;e
JCpF - gradp) dV 0,
v
(8.21 )
Kak.o !C V proizvoljna, tada izraz u zagradi mora biti jcdnak nUl!
Ie na taj rtacm lZiaZl da Je
- 1
F grad 1'.
p
-;. )ednacinu za i1uid datu i.:l VC:ktGfskom
o.lhh,. r fOJektoVitHlem sua na koordmatne OSe dobiju se tIi skalamc jedl1aCine:
1 op
=--;
p ox
:F, .:, o}'
p Of?:
(8.23 )
. Ojlerova dopuSta se i?Wede vrlo vatan zakljucak 0 pdrodi siia
!1.u1d u, Ako )e fluid barotropan i" prema tome, glL'l-tina
prItlska (lh moze se uvesti nova funkdja ¢ (b) defi-
nlsana ,ednaCl.i1-()lU • -
198
dp

p
(8.24)
eiji ie izvod
<1>' (p)
p
Gradijent od <I> (p) je
1
grad <!> (p) = <1>' (I') grad p = - gradp
p
(8.25)
(8.26)
a time se jednacina (8.22) preinaCuje u F=grad <I> (P). sHjedi da zapreminske
sUe moraju biti konzervatiwe. One tada imaju potencijal i mogu se napisati u
obliku F = grad U. Funkciia U bice, prema tome, data jednaci'nom
dp
U = <!> (p) == f- .
p
,8.27)
Dakle, karla je gustina konstantna ili je funkcija sarno pritiska. jedlno sile koje imaju
potendjal mogu odrZavati ravnotezu fluidnih masu. Vazi i obratan stay: ako zapre-
min.'>ke sHe imaju -potencijal, onda je ravnoteia fiuida moguCa pod uslovom da je
gustina konstantn.a iii funkcija sarno pritiska.
83, HIDRODINAMlKA
Zbog lake medusobne pokretljivosti pojedinih elemenata tecnosti, brzina svih
ima, uopste, na razlicitim mjestima tekueeg medija, razliCiru velicinu i smjer. Mi
c-emo, medutim .. u pocetku razmatrati tz\1. idealnu teenost (fluid), tj. onu teellost
Imja je nestiSljiva i kod koje nema unutraSnjeg trenja iii viskoznosti, tim prije 8to
He kod mnogJh tecnosti takve tangencijalne sile mogu zanemariti u poredenju sa
gxnv!tacionim silama koje pOllen od razlike. pritisaka.
Ih bismo opisali kretanje tecnosti, bilo hi potrebno zadati putanju i brzmu
kao funl(ciju vre.mena za svaku eesticu teenosti. Takav naein opisivanja razradio
je Lagranz (Lagrange). No, kretanje tecnosti mozemo opisati i na drugi naCin ne
prateCi Cestier: tccnosti, vet po;edine racke prostora. Za SV'dKU tacku prostora ow·e-
diU bismn vektor hrzine kao funkciju vremena. Ovo je Ojlerov metod. Svcukupnost
vektom v -z<''ldanih za sve taCke: prostora, ob-
ra%uje tz,v, polje vektora brzine, koja se moze
prika:r.ati na slijedeCi !lacin: u tecnosti, koja se
krece, konstfuisimo takve linije da se njihova
tangenta u svakoi mcki podudara po pravcu
sa vektonull v (s1. 8.13). Te krivulje se zovu
strujne [i''Jijt.
Slika 8.13.
Gesthm strujnih linija karakterizuje odnos
hl'oja liuija llN i povrsine IlS kroz koju stru;-
ne Hnije okom.ito prolaze. Dogovorimo se cia
strujne limje konstruiramo tako da njihova
gustina bude proporcionaina velicini brzine. Tada mozemo, na osnovu slike,
rn:zmatrati ne: samo smjer, vee i veiiCinu vektora u raznim tackama prosrora:
199
t<lmo Je b;:zina \T(;(':a strujne liniJ(, ce biti gusce i, gdje je brzina
mania stfujne- linije ce bid rjede. _
Poste se veliCina i smjer vektora V u svakoj tacki opcenito mijenjaju s vremenOffi,
to se i sli.ka slfujnih linija neprestano mijenja. Medutim, ako vektor brzine u svakoj
tacki ,pI"OS1:Or3. ostajc konstaman, onda je strujanje stac-ionarno i svaka cestica tec-
Hosti prulazeCi kroz G,at'Ll tacku prostora ima ttl istu brzinu v. Slika strujnih linija
sc pr-i staclonarnom pnnicanju ne mijenja, pa se srrujne linije u tom, slucaju podti-
-:.LarLlju s pvr::lnjarna (:estica, Dio tecnosti, koji je ogranicen stru;nim linijama naziva
Vekwr brzine ii je na srrujne linije pa, prema tome,
sIfujne cijcvi, sto znaCi d.a teenost pri svom kretanju ne moze
ziduvc slfujnc ciievi.
.5:,' stnijnc cijcyi, koji je okomit na smjer brzine (s1. 8.14).
bLi:i.1W, krer.anja ccstica tecnosti jednaka U Syill, 'tackarna tog
'''WiU'_' ,::J LruL pre,,-;jck S ce proci sve c-estice Cije je rastojanje od
od 'l!":"\l, l'j. syt- cest.ice iz Sv!1.L Za ::;aulO
S·viv
(e h'(iZ u\'<tj presjek ZilfJ1Unina ------"'-- = S'u tecnOStL Po-
Llt
<),,: \; 1.cC;Il()Sl 1-:..U)" iI' nesdsijiva, rj, guswb.t joj se ne rn.ijenju,
1( ':il.,y:;U.,. ude kroz presjek Sv biti jeJ.naka koliCini,
:';T 52 (s1. 8.1.5).
S
S't'V;latp =
sa pAt,
SHfw 8.J5.
(8.28)
(8.29)
Ll'l.at{ rn,mj/;ki izraz tC01'cma () kominuitetu stfujanja primjen ..
J;;, if.: Y.0J.
k isk
p;JX S2) pa Be moze napisati
SV) == const. (8,30)
< luLlnt:, t) nestisljive te(;nosti velicina S1.! u svakom pres;t'.ku
ueprf)mjenijiva.
slijedi da pri smanjenju presjeka cijevi, brzina pro-
obnruro.
Teorema 0 kontinuitetu stru;anja moze se primijemu na °realne teeno:;ti pa
Cat i na gasove U onom sIucaju kada se njihova stisljivost moze zanemaritL Odgo-
varajuCi proracun pokazuje da se, ,pri kretanju tecnosti i gasova brzinama Roje su
manjc od brzine zvuka, s dovoljnim stepenom tacnosti oni mogu smatrati
stiSliivim.
8.3.3. Bernulijeva jednacina
" Kvantitativni odnos izmedu hidrostatickog pririska i brzine stacionarnog stru""
janja tecnosti utvrdio je svicarski fiziear Daniel Bernuli (Bernoulli).
Izdvojirno idealnoj nestisljivoj tecnosti, koja teee stadonarno, stfujnu cije"
malog presjeka (s1. 8,16). Razmorrimo zapreminu tcenosti koja je ogranicena zido ..
virna strujne cijevi i presjecima Sl i .::;2, okomitim na strujne linije. Za vrijenk !it
ta zapremina ce se pomjeriti duz strujne cijevi pri cemu se presjek S 1 pomjl!ra u
po}oiaj S:) prosavsi put fl.l!> a presjek S2 se premjdta u polo7.aj 5:; pf'.:savsi.
Zbog kominuiranosti strujania, mora zapremina tecnostl ::1 Vv leo;!}
kroz S 1 28. vrijeme ill, bitt jed:o..aka zapremini Ll V' 2> kola zu to vrijeJ:ng
kroz 3" 'l-
!J.V
1
= l1V
z
:c;;: L\V,
Energij-3 s'.take cestlce tecnosti slol..ena je- iz cjelv::_ i !l,m,',c, ,let",',
energije u polju SilK td.C:, ZbDg stacionarnosti strujauja se
nakon vrcrnena t nalazib u bib kojoj od tacalm strihirane ifnu ,;,:;;D-j
brzinu (pa, prema i kineticf.u cnergiju) koJu je. ixnala cestica bJja nabziL1
u toj rucki u po(etllom mcn'nentu VIemcna. Zbog toga se prirast energije /},,E c1tuve
razmatrane z?lpremine moze izracunati kao razlika energije strihiranih malih :wpn>
6.V" i /J"V
1
• .
Pretposravimo da su prcsjek struinc djevi i odresci 6-.! toliko cia svim
tackama svake od srdh.i.ra.ui.h. zanremina :mozemo dati ism vriiccl"xlOSt v,
pritiska p i v"is1ne h. K_illeticka eI1i:rgija koju lxna dememarmi' :mprem_t:"-1 l:d>
nOSh 6" Vi je
2

p ... ----,
2
if' element-arne zapremine je
En ",,"-0. 11:m
1
gh
1
= pAV "'-'" pi:'!.Vgh1.'
za drugu elementarnu zaprerniml 11 V ""e'gii'
i potencija.Ina
OnU3 pd.-rast energije citave fUy.xnatrane 7.apremine
2
+ pAVgh,)
,
_. (r T pLlVgh,j,
!
(8.36)
201
TJ idealnoj tecnosti !lema, sila trenja pa prira.. .. t energije mora birl jcdnak radu ko;i
su izvrSil..e sHe pritts-ka, nad izdvojenom zapreminom. Sile prltiska n.a boCnu povr-
sinu okomite su U 5vakoj tacki fia smjer pomjeranja restica na koje djeluje, zbog
cega one ne vrSc rad. RazliCit od
nule je sarno tad. sUa kojc djeluju
na presjeke S. i 81») te S; i (s1.
8.17). Po§'o se teenost nalazi pod
pritiskom u svim tal:kama, na objc-'
strane elementa djejstvuju sUe ka
unutrasnjosti (oZltacene streliCll!1lll).
Pd dcm,{;:r,rt.?\ i';'. hxhlC< t<Jck(:'; u dru&u, sHa kOj2 na
Wevu SUaf'J.T,,, 1'<1c1, n B-ila knja djejst'tt.ljr;; rm,
n.iegovu
stmnUJ
kako vdH "r' c:td ill f8.z1ikg iZrr\ectu ovih d'vi}u vdicina" jednak
srrw m. i element.rL
rajn
P03f:1'
,k:' e17 ;-;'·'),1-';;, d:u,y
c;k;):? c:;;,-,.t",
.4
J

202
J
4
f
b
&
.r ;(,,,'df + j
f
t
f 1'8<11
J
"
+f
f p8di
,
J
f pSdl.
d
J
,
(8.38)
(8.39)
Za rastojan;e od a do b i 0<1 c do d arno rekU d.a su. d,m,liru\
povrsine du7. niih mogu. smatrati konstantnim,
Tacta je
,
f pSdl p,S/JJ,
"
rj. ukupan. md je
d
f pSdl P,;',"I,
,
A. -- All = P1S1 "
No} zhog reladje (8,31), koja izra7JiVa teufenlG <) kC1UtlII(J,i";:;"
napissti Z'R na1 siu,caj U obHku
KEela ]Z.lcJxtacirn,(";
J(lbi<.:ellW
f<.lZJ11,utrati kan da se (,dnu;e
d.'lklc, U ldf;aln.nf tecn,u'Ti,
is.punjen jf; tlBhw
v'
= S,!il, = LI V
p + PEn + p •.
2
drugi clan
Ako rdaciju
7)'"
+ + cons'C
p 2
203
t:lan predstavljil. eJ:),ergiju teenosti koja nastaje zbog razlike
p
pritisaka na presjecima 51 i 8
2
-
Clan gh predstavlja potencijalnu en.e'rgiju (po jedinici mase) tecnosti zbog
visinske razlilte U odnosu na referentni nivo.
?'-> '!J
2

'.,.Jan Je kineticka, energija tecnosti zbog brzme koju posjeduje.
2
Prcrna tom,c;, Benmiijeva ,ednaCina data U obliku (8Ao) kate da je ukupna
vrij'.,::dnost t'nergije idealne teenost!' po icdinid mase' (specificna energija), pri sta-·
(:iunar:nom kretanju na svim r.njestito..a 1.1 teenosti konstalltna..
U specijalnom slucaju" ako je brzina tecnosti svuda .lcdiwka rj. ako {ec-
nost ITlJXUle, onda .Bernulijeva jednatina pr-elz.zi u poznatu jednaCinu hid,rostatike
PH
(8047)
(IUO),
$1.1, liIlije t-(lka (l'l.:pada 'vistnsld ll- Bernulijevoj
i Dna, za (iVU) speciialni slucaj" p-ostaje

T" 111 =
2 2.
(SAg)
a) VenturiJC'l,.)a cijcv
U pr,ethodnom paragrafu smo vidjcli da kod horizonmine dievi sa r&diCiti.rn.
brzina proticanja tecnosti je veta kod manjeg presjcka
::;lijedi iz iednaCine kontinuiteta.
Horizontalna djev sa suzenjem (s1. iLlS) Z011e se Vellwrijeva. djev.
Za presjeke 81, i 5'}, vati slijedeca Berllulijeva shodno jednacini
tjo
Pi+
204
pvi

2 2

_._......._---., ... _--,_._--
2
(8A9)
Navedena. jednaCina vrijedi strogo sarno 2:3 je.dnu strujnu cijev (elementarni
ali ako uzrnemu da jt: brzina konstantn.a u svakom presjeku cijevi, rnoiemo
Jednacinu upotrijebiti i Za tok konacnih dimenziia,
Iz jednaCiut':- kominuiteta je koiiCiria tecnosti ko;a pr()tekne u jednuj sckundi
odakle s!liedi
Kada (8,51) UVY'st.11no o.
P f
2 L
zimka para. ubacujc se u n'ii.H:or. ,,,- un ll(JSX ;w.-'
tiska proizvedenog 'iJ
Mpirator;:;v,,;a
se tjeni
uviaCi u
mosferu.
b)
Prii::njenit)Jo liemulik:vu jcdrm,i>i.nu :lti
nja tecl:wsti i7. matzIti. otvonl U otvoi,nJ0i
(sL nO).
Bernulheva
od. n,eke Ulcke,
ticanja"
P
, -I. c
'." " 2
u
Ako je sud veliki.h di",,;rt;'vij;(,
njegov kvadrat muie
(8,50)
is
Kada ove dvije aproksim.acije primijenimo na Bernulij{.vu jednacinu.,
P. + pgh, + pgh" (8SI)
Prem. slid (8.20) je
S{iJ;;a 8.20,
hi + hA - h'i, = H
pa je brzina isticanja
" =J2gfl
(8.58)
(8.59)
Formula (8.59) se zove ToriceHjevB croricdH)
formula i prema njoj brzina isticanja tccnosti
iz malog otvora. koji se nalazi ntl. d1.Jbini H il:, ...
pod otvorene povrsine suda., iedmlka it kmf"
njoJ brzini koju bi imalo ne-ko tijdo a.ko sIn·
hodno pa.da sa visine H. T:rcha filJpon:wrn1.t'i
da jednaCina (8.59) vrijedi za s.tacionarni 81u",
caL tj. ako gornji nivo u sudn odr;::;nv:rrtlO na
konstalltlloj visini, odnosno ale!) on:)HkD
tecnosti ko1iko iSiioCc nll otve,ru<
Ak:o je presjek mlaza S", tad.rI
koja istiCe u sekundi
Q = S,v = S, .j2gh.
Presjek mlaza Sf- zbog njegove. kontrakcije manji je od prcsjeka ot'lora S,
Odnos
w
. S
zovemo kocficijent kontrakcije, pa smjenom u (8.60)
(fL6!)
(8.62)
Kod realnih tecnosti mo:ramo uzetl u: obzir trenje u tecuosti
r
pa Je hrzina
D.dte te je korigujemo koeficijentom trenja W, pa je
<l) 0,97,
Q <I'o/S .j2gH.
$0/ = p.
zovernQ koeficijent isticaflja) te dobiiamo da je kod realm: tecnosti
Q = ",S.J2gH.
(8.64)
(8.65)
(8.66)
K'oeficijent !l se odreduje eksperimentalno i zavisi od vrste tecnosti;o oblika otvora"
od poiozaja otvora na zidu posude) itd.
206
c) Isr£canje kroz velike otvore
Kod velikih otvora treba uzeti U obzir da ce pojedine stru;nice mla;z,a Imati
bitno razliciru udal;enost (po vertikali) od gornjeg nivoa, pa ce i hrzina u pojedinim
tackama pres;eka mlaza biti bitno razlicita sto smo kod malog otvora zanemarivali
(sl. 8.21)
Ako naplsemo Bernuli ievu jednaCinu za ,-;0. A do 2' J od B do 2"
uz aproksimaciju da je V,j ::::! 'l)Jj :::::::' 0 1 da u 2 lTllaz3; koll ;dohodno i::;t1ce,
vlada atmosferski pritisak PM tada kao u prethodnom odjdjku dob.i.jruUi)
v' = .j2gh'
1 = > 'ii' > v' ier ie hie > h'. (fL67)
,
KoliCinu tecnosti mozcmo izracunati imeemc;iic,m 1'0 presje-ku 2l aU posto
nam granicnc kote presjeb mlaza nisu pozna!':.:;, iIltegrirarno po samom MVOru
korigujuCi ovu pogreSku kocficijentom p,:
dQ = p.v 0 dh . ../2gh-
h,
fdQ
h,
gdje je b sirina pravougaonog otvora} pa JC konac:l}(>;-
d) Isticanje pod vadorn
2
f.<b
3
Aleo prema slid 8.22. kod isticanja pod vodom uzmemo z;a re.fe-..re:1Y1JJi
nivo nizeg suda, BernuliJeva jednacina 7..a stru;nicu od j do "2 ce giasiti
V'
Pi + P -i + pght = p,., +

p.-' + pgn,.
2
(1\.68)
(8.69)
(2.
(::L71 )
207
Buduci da element tecnosti- na izlazu kroz otvor struji pravoliniiski (a ne para-
bolieno kao kod isticanja u slobodnu atmosferu) jer je njegova tetina. uravnotezena
siiorn potiska, vrijedice 7.3. P't zakon hidrostatickog tj. bite
p, Po + pgh" (8.72)
Ako je jos
Vj
PI + pgtl
(8.73)
uvrstavajuCi to u formulu imamo

Po. + pg', + pgh, P. + pgh, + pglt,.
2
Siika 8.22.
Posto je
(8.75)
biee
'V:l! =
(8,76)
za svaku. strujnku_
ZnaCi" isdc.anie pod S{;
brzinom koja je jednaka br'( tni
kojom bi neko tije-io
sa visine koja je jednakll vlsinilkoj faZ"'
lid izmedu ni.voa. u ova dv.a soda,
e) Razne moguCnosti slrujanja tl ot'iJorenom kanalu
U 'produzenju karlaIU iz pretbodnog slueaja idealna teenost prema
cipu inercije, nastaviti da 5e krece jednolikom brzinom 1'J (= Vi<) U kanalu sa hori-
zontalnim dnom. Sadrlaj energije bilo kojeg elem.enta teenosti imosice
pv
2
pv'
E p, + + hpg = Po + P'1K -I- + h,pg
2 2
gdje smo kal.) referentni nivo uzeli duo kafiala (s1. 8.23).
E = Po + p"" + pgt je konstantno po cijelom presjeku. Kod prnvokutnog
2
presjeka kanala, sirine b, koliCina fluida koja protiee u sektindi iznOSl
Q = f}S = "'b.
(8.78)
208
U prirodi se dcsava d-a vodotok nagio promijeni reiirn, te tete dalje sa povi-
scnim (t x1) iii snizenim (t"'2) nivoom, BuduCi cia koa povisenog nivoa"isti kvantum
tecnosti mora teCi manjom brzinom) i ohmuto, sadriaj energije zlista moze i kod
prom;enljivog nivoa ostati isti jer se t i t$ mijenjaju U obrnutom. srnis1u. Naci Cerno
novi t,o koji je s energetskog stanoviSta m:>guc.
Sadriaj energije u starom i novorn reiimu mora ostati isti, tj. mora biti
pV2 pv
2
+ pgt = --" + pgt •.
2 2
Iz jednaCine kontinuiteta

pa je, dakle,
t
V'" = v--
t.
P ----- + pgt = P - -- +
v' V2(t)'
2 2 \ tx
v' ) v'
- (.p - + gl t; + p -;- t
2
= O.
2 _
Trivijalno rjesenje ovc jednacine je l,'(1) =, t, pa ciijeljenjem
pg (t
x
-- l) imarno
odakle )C
(8. 79)
(8.80)
(8.81 )
(8.82)
(8,83)
jednaCine s
(8,84 )
(8,85)
(Negativni predznak pred korijenom, daje negativni t
x
, rjesenje koje ne dolazi u
obzir).
Rijeslcemo jos pod kojim uslovima je [I vece, manje iii ;ednako l. PDdijdimo
swga prethodnu jcdnacinu (8.85) sa t.
Dobijame
'. v'
-,- = 4gt + 4g' + 2gt
Ako izvrsimo smjenu v
ll
= kgl, tada je
k + -/k'i + 8k

za k 1 tj. v --1i£; l.
t
(8,86)
(8,87)
(8,88)
Uz neixmijenjen tok (kao trivijaino rjesenje) moguce je, dakle, da se povisi
nivo ako je v > ·iii ida se snizi ako je 'V < .Jgr; kod brzine toka v = -Jii, koju
zovemo graniC-nom brzinom strujanja, nisu moguce promjene nivoa (s1. 8.24).
Prvi naCin stfujanja (v > ·,lii) naziva se u hidrotehnici "sibanjem", te u pri-
rodi odgovara "brzacima". Strujanje sa v < .Jgt, kod kojeg je, dakle, moguce
spustanje nivoa, naziva se mirnim strulan;em te u prirodi odgovara uglavnom)
209
..-/"""---------
o.
•• i I =:{f
.. .......
._-
, ,
rl w</ii ,._--....,----
,-
,
,J
Slika 8.24.
toku Bn:ina in --0- sc, kako ccmo vidjeti, s brzinom napredovanja
valova 11n pa sc 1) ·vczl s tim, mogu ohje vrste strujanja prepoznati
jeT jc kod W',thL 2',' '-T''-J.j;:1!-;ja jHw)',c:ina glatka (ukoeeua) zbog nerno-
gucnosti valnva dn Sf' kn:f:i} llz'/odnn. .
Do prmnjene rczirrw c;rrnjanja dnla:r.i D primdi zbog promjena okolnosti koje
utibl n:1 Sl:'"rnjanjc kw, n;; pmmjcna nagiba kanala, promjena profila (pre-
c;jcka) k:uuh, r;).'?;r1C \c8':"", ).,3 pftr?1jer, i:zboCine dna (pragovi) i slicno.
tdcilina jC' 1'(';(:nos1:, 'fj, OTJ,f) te(':no;;;t tJ kojoj ne postoji trenje, apstrakcija, jer svaki
lmD osobinu viskoz'nosti iii unutrasnjeg trenja. Viskoz-
no:.;! sc stn Kretanjc finiaa postepeno kada se odStrani
D<I b1s..-n,0 (v,'lrc-d,ili vdj;:-b'lu [;iIe koju izaziva viskoznost, razmotrirno sljedeCi
s\U(;aj, D"cjjc r;.h(';e su p:)topijene u tecnost. Rastojanje izmedu ploea I
ic od dh ploCa. Donja ploea je pricYrScena dok se gomja
n "1),\ i ima brzinu VIP :::1. 8.25. Da bi se gom)a ploea
hujon-JT) m,ot8. Sf': '13. njE Jjelovati sHom P Ciji je intenzitet konstantan.
Ek..-;pcrin1cntCllnCJ d3 Teeno:';t kohl dodiruje povrsinukoja se krece ima
ism kan i P0VfS'!n;\. l)(;krcrne place, a da tecl10st uz neI)okretnu povrsinu
r\DCC miru]c Firzinc o-staJ.\h mokk111a tecnosti ravnomjemo ako se molekuH
nalaze bU}:e p:::mliCnoj pinci, kao 5m ie to dat-o na s1. 8.25. Ovakav naCin kretanja
fluida ml.7iv:l .sc iall.11namim (lamina oznacava tanki sioD, tj. siojevi teenosti klize
jcdni preko drugih. Po!;to pokrctna plota nema ubrzania, to znaCi da je deistvo sile
kPja uzrokuje krctanie uravnoteieno silom koja ima intenzitet iste vrijednosti,
djelujc u istom pravcu, ali u suprotnom smjeru i oznacena jt! na s1. 8.25. sa Ptr-
Dalde, pod dcjstvom sile F dio tecnosti koji je u nekom trenutku imao oblik abc d
u sijedeccm trenutku poprima oblik abc' d' i postaje deformisan. Da hi se ovakvo
krctanje odrzaio, potrebno je cia na gornju plocu stalno djeluje sila nadesno. Ta
sila nastoji da povuce za sobom nadesno kako teenost tako i donju ploeu. Zato se
210
na donju pIoc1.'- mora dje10vati istom sHorn nalijevo da bi ona ostala u stanju rniro-
vanja. OCigledno je, iz pojave ovih spregova sila, da plote medusobno djeluju jedna
na drugu tako da se djelovanje prenosi od jedn,og ua drugi .s10; kroz tecnost. Ako na
bilo kojem rastojanju izmedu ploes. uocimo ravan parale1nu sa obje ploce (iscrt-
kana linija na 51. 8.25), tada; na osnovu izlozenog, da dio
l
Slika 8.25.
-;.
'0
iZTI9d te ravnj djduje na 'dio teenosti ispod te ravni sHorn F'n> a cia dio teenosti
ispod ravni cijeluje ua dio teenosti- iznad ravni sHorn To ujedno znaCi da odre-
divanjc sile visko:.mosti ne znaci samo odredivanje sUe trenja koja djeluje na place
v.ei:: takcde i odredivanje sila koje djeluju izmedu dije10va tecnosti koje su u ne--
posft:dnom kontaktu< Po analogiji sa elasticnom deformacijom Cvl'stog tilels. (glava
5.2)) kod fluida bi tangencijalna dcformacija neograniceno rasla sve dok napon
..z:.t; (S je povrsina ploce) djeluje. Zato se kod fluida uzima je napon proper-
S
cion alan brzini promjene tangencijalne deformacije, a ne samoj tangencijalnoj
deformacijL ,!\ko posmatramo nasu sHku, vidimo da brzina deformacije iznosi
dd'
kada zHipremina fluida ima oblik abc' d'. Posto je ad = I konstantno, to je
od
brzina prnmjene tangencijalne deformacije proporcienaina sa dd', a to nije ilista
dru,go do brzina pokretne ploce vI)'
Ko;;;ficijerlt viskoznosti fluida iii, viskoznost definisana je kao
kohtnik gw,gendjainog napona i brzine promjene tangenci;aine defonnadje)
S
ij,
(8.89)
Za tcenosd koje iako teku (kao 5to je voda) tangencijalni napon jc relat.ivno
mali' za datu brzinu promj!ne tangenCijalne deformacije, pa je mala i vrijednost
viskoznostL Za uija je potreban znatno veti tangencijaini napon za istu brzinu
promjene tangendjalne deformaciie pa ie i viskoznost veca. Uopsteno govoreCi,
viskoznost gasova je znatno manja od viskoznosti teenosti, a viskoznosti Tluida
(bez obzira da Ii su ga50vi iii teenosti u pitanju) zavise od temperature pri cemu
2l!
viskoznost taste za gasove sa pono{anjem temperature; a istovremeno ,opada 'za
tecnosti. To odrazava ra:zlike u rnehu.nizrnu uIJ,utraSnjeg: trenia u funkdji tempe-
rature kod gas-ova i tecn.osti.
Jednal:ina (8.89) bila je izvedena za specijaln.i slucaj kada se brzina ravnomjemo-
povceavala sa povetunjem rasmjanja oct donje pioce, tj.·
Moiekuii tecnosti koji s:t! u dircktnom komaktu sa plocruna ima.jn iste brzine kao i
A,ko bismo pr,ceb,oci.lYll jerl.nrlcinll diferenciraH po tada bismci dobili da ie
d:v
d:(;'
(8,90)
i uzim8.I} bisnv) san}(; "djt:d.nost £i!!, jer j.e
dz
:aule.
i dobiti
izveucn 1.:1 SjUfIJ.l jednu di""
::;Q \/i ,k, <'(1"(
:r.a 00tflit:' dimeuzijl'::,
,m li odomacene
dese:: I)U1.:.t .Hlunja [\ 1. 1\,\ rniHon putlt
r3.1i u
su k,Hnnj11 fiui.da. l'i_kn bbmo to
sL ),L fl. l)" :.;,,(1;; bi,s.tYl;:) u:,,:;:HlOl.
F
Hi za reiativlw niie
dat 'k <'
onu 10 koit: l,t
moleKule, fd:uosii 1'1f:-
Pti vc(;im, br:'r.i:n0.f:ru-i ,,,"1\1m";"
poswji viSe krenmie
veoma siozene
slucajJ..l na bile l,ojem 111jes.nJ 'ii
nost se
struj-
z.a to je
iJk tolr-.
t
vee sarno
ZL\'Jjuc.k " tome da
,miiesrulje 5tXUjruCl1, *'to ma{i da ne
mii'e"mju i'ormimjuti n,epravilne i
IHolekuia se U ovom
staloo i hnolitno i obojena !ee-
ce pO-!.toja.l'i iarninamo
krctanje; g
turbulem,no
brzine zav'isi
:tuiji.n!. ce mrbull"il""" kretanJe, Zna se da
na,<;t2.je pri ba.inama, ali graniCna vrijednost
onr{l-,de povrSwe tog k::mallI i niza dru-
212
gih analiza turbulentnog kretanja je u teotet"k .
sloZena 1 zbog toga se pribjegava empirijskim zakonitost; ...... a ?m P,ogledu veoma
• ' 'fl 'd loceno Ie d
rasnJe trenJc , Ul a znatno povecava pri prelafoku iz 1 . a, se Uotlt-
k
'ai' l' d . anunarnogU, hI
retanJe, . 1 pre az, _ 0 i od viskoznosti . ':. u
mlaza I, kao 1 nJegove gustme e. Ostali faktori koji uticu na 'l'j, Sltu.e
su nepravilnosti u kanalU, obrad3. zidova, oblik mlaza koj" t kao 8to
tijela, se sarno na osnov'll iskustva mogu priblizno primjese stranih
a)
.26.a -,
ida
Rcjnol(l<;,(Osborm: 1842 1912) lOt' D 1
,,,,,,,(J (L pr '[DUd
ztwisi od vrijednost.l. jednog be'ldlXllCllZlOIWl!log LtL\Ol<t
v/
dinamika fluida u okviru 'Jredmct:)., k""I,'S',"I'
Ie 1 H'- odnos)}
kinematicka taka au. Re:jnoldsov brol>' e
popnma -bl'l"
, 0
vi
=-,
Mnostvo ekspedmcnai3 ie pokazalo da ukoliko k vrii,'d ")'
" d 2 00·0 1- . "I 'ct·· . i-HOSt hl'IH)ll" ,
manJa 0" , _,renm)t;:: l l.1t ,a Je lammarno 3 'lku I'". '-, . - d ' \ {;:.ovog brom
• •• ' -, "- ,,1 vfJ.je( !lOSt 3 (lOll'· '
toga tucia Je kretanJe fluida turbulentno. Ako je vrijedn .t R . - ,1 \'tse od
do 3 000) tecenle je nestabilrw i moie prelazili $ Icdn' os -'u mtervalu od 2 000
R
' ,.,. ,. . ' og na urllg' "
e)IloiClSO\' bn.lJ precisUlv)'Ja u stvan osnovu na k . : - t :lp.
.' a1 'h "' 010) se mcw'u ISp" "
sanJa re' m Slstema taKO sto se koriste Pl'Opol'c:ioxl'll <" to. !HVatt pona-
, ' d ' , 1" " - < no UtIldnjem Hi') 'l'r" 1" ,
za to Je vaz usnt tune u, ROJCm se my::re aerodinarnick' "I- - '- ((; L nm)cr
, '1." . 0< 51_ e na mod I
osnovu toga zak jUt..:u,e 0 stvarnun vmednostimu Za ".,. e u, pa se no.
, -. u\U SlStema kate
di
'v,_" 1";<' . " l' "f)'vI modasu
namlCl'"l S lent, ,u<JJ je ,,<,eJlloldsov Drol" ist: ·z" eb' '
" , "'-' U V _""
• " 1]' '-, ,Cllcma I moze
bltl U osnovi bile koja dimenzija sistema, npr. luk krila avo , Z .'
fl
'd ' " k . lona.. nae! d' .
yl a, e V1S. '/ .u modelu Cijc: su ditnenzije U ola ' . a Ie tecen,ie
SIstema dinrumcki slicno tecenlu fluida u stvarnost,' oko ,P mllnJe oct r<.!atneg
b
. .. - , . stvarno b'
rzma protlcanJu u modelu dva puta veta. g 0 lekta ako je
213
Ispitivanja na modelima aerodin:imickih Hnija aviona, brodova iii automobila
ima- za cilj da se sHe trenja, tj. otpor sredine kojim,se fluid suprotstavlja
kretanju. nekog tijela kroz njega. I potpuno je ista situacija ako se fluid krece, -a
tijelo miruje sa simacijom kad fluid miruje, a djdo se krece. SHa otpora sredine
nije rezultat sarno Cinjenice da postoji trenje izmed1,1 povrsine tijela i okolnog flu-
ida, jer pri kretanju tije10 povlaCi za soborn slojeve fluida pa sila trenja predstavlja
rezultat kako kretanja tijela tako i kretanja slojeva fluida oko njega.
i845. godine je Stoks (Sir George Stokes, 1819-1903) ustan.ovio vezu izmedu
sile trenja, viskoznosti fluida r;, brzine kretanja tijela kroz fiuid 1) i karakteristicne
dimenzije tijela r (radijus metalne kuglice) za lagano kretanje kuglice kroz fluid
takQ da se U okolni.rh slojevima ne javija turbulenfno kretan,ie. Ta re1acija
(8.94)
je poznata pod imenom Stoksovog zakona,
Sila R koja djeluje na tijelo pri kretatiju. hoz tecnost iii gas mote se razloziti
na dyije komponente. Jedna od njih Q:sL 827, usmjerena je u
Slika 8.27,
od kretanja tijela, a druga P je nonnalna na taj n::zuhantnc
sile R se zato i zovu ceoni otpor (Q) i sila Za tHdn su ninietr.!c;na u
odnosu na pravac kretanja Huida potisna sila l.sc;ezava pa 0<;taje sila ceoDog
otpora. U idealnom fluidu (viskoznost jednalw. nuH) u kome ne postojl ;'rcnjc kre<,
tanj,,· tijela se vrsi bez cconog otpora, Proracuni pokuzuju 18: jdcaIarl fluid opstru-
java povrsinu tijela, s1. 8.28, tako da su struine linjje simctrib_1c, kahn u udnosu
na pravu koja prolazi kroz Tacke A i C i U odnosu 118 pravu kojH kr-oz
Tacke BiD. Pritisak; u blizini tacaka C isti (ndto "\leti ncgo- u ne-smetana]
struii fluida, jer je brzina neste mania), Pritisak u tacaka BiD je takode
isti i nesto veti od pritiska u neSmCtal10j st:mji fiuida, jer je brziun ncstn vcca. To
ujedno znaCi da je rezultanta sila pritiska na povrsinu tijda jednal;:a rmli, ima za
posljedicu izostajanje si1e ceonog otpora,
Za realne fluide situacija je nesto drugucija, TfUlki sId Ouida se ;.>;Q p0vr
tijela i krece se zajedno sa tjidom. Krecud sc rijdn i sloj oko njega
povlaCi sljedeCi sIo;. Ovaj povla_Ci naredni sloj i uci,lljuvanjc:m eel ttjela bt'zhn 510-
jeva postaje sve manja i, kOl1acno, n,a nekom oc!. fluid prestaje hiti
poremecen ukrstanja tijela iii fluida ako'tijeifl, (Zarnislite trag carnca ua mir"'
nom moru.)
Posto postoji gradijcnt brzim:: pdHkom kretanja sIojeva fluida, javljuju se sile
trenja kaje djeiuju na tijelo i dovode do nastajanja ceonog O1.pon.'L pos!ojanje skja
fluida uz samu povrsinu tijela koje se krece kroz fluid onemogucava potpuno QP_
strujavan;e fluida, pa se iza tijela javljaju vrtlozi, sl. 8,28. h<_, koji sc otkidaju od tijela
214
i postepeno nestaju zbog trenja, Sio; fluida koji je nepomican pnstoji sarno na ceono;
strani tijela, sIika 8.28.b., tj. dio BAG. U dijelu fluida BDG- fluid ima srednju br-
zinu nuia. To je takozvani "slobodni" fluid u kojem postoje vrtlozi. Ako na ova;
..
-----1-" --

-_._.:----=---
----------
----------
a)
c)
Siika fC!8.
slubj primijcnimo Be,[nulijcvu a TO mo:I:C1TIO jer
gradijem hrzinc, rj, zancrn.ariv<I, pritisak u
U tOlll podruclu n1.2.1j
A (12. bitl
gdje ic p pritisak u samom fluidu dakkn od tijda, Pritis3k u podruc.ju ;,sbbodncgP
fluida, gdie jc brzin_3 jednak.'1 nuJi" jc
Vne!> Pc = p.
Od::nle slijedi da je pritisak p"." tj, pritis<:Ik isprcd ti.,ida vcCi ncgo pritisal;:: tj.
pritisnk iZa riid" za iZl1os.

Vidimo cia je ceoni otpor sasT<1_vljen O(l. otpora lrenja i otpora pritiska. LJtvr-'
dena je da otpor pritiska zavisi od ohlik3 tiie-la (otpor forme») pa se biraju. tijela
aerodinamicke imije (ohlik kisne kapJjicc, sl. 8.2l:Lc) da bi se smanjio otpor pritiska.
I za odredivanje odnosa izmedu Olpora trc-nja i otpora pritiska moze nam poslu--
ziti Rejnoldso\; broj, Za male vrijednosti R" dominant-an je otpor trcnja, dok sa po-
vecanjem povecava sc i velicina otpora pritiska taka da za vdike vrijednosti R"
preovladavaju sile otpora pritiska.
215
8.4. RACUNSKI PRIMJERI
Zadatak 8.1
U :venikalnoj .. U" cijevi poprecnog presjeka jednog kraka je S l' a
drugog 3S1 < U cijev je nasuta tiva i njen nivo Sc nalazi na I === 30':::m nize od vrha dievi. Za koliko
te se povisiti nivo zive u sirem dijeiu cijevi ako se u uii dio nalije voda do vrha;>
RjeJenje.:
Zbog sipanja vode u uzi krak "U" cijevl
nivo five te se u !litem kraku penjatj sve dade
'dok se ne uspostavi ravnoteia' hidrostatickih pri-
tisaka stubova vode i iive. Nivo ii,yc je prvobit-
no bio I em ispod vrha .,U" cije .... i. Sipanjem
vode nivo tive se u jednom kraku spustio za hl
em, a u drugom popeo za h2
Pod OYlm uslovima raz1ika nivoa zive u
aba kraka cijevi bice hl --l- h2 em. Zbog ncstis·"
Ijivos-ti tee-noHi ista ollolika zapreminu zive, ko-
lika se potisnc iz uieg kraka cl)evi, mora preCi
u drugi, krak ciievi, tj< bili ispunjen
usiov
Posto su za siucaj ravnotefe hidrostatil:ki priti&ci U oba ktakR Gijev;' isti, to je
Pllg (l + hi) = PucK (hl +
Odavde je
Po (l + 3h2) = PlIg + 3hjl)'
Zadatak 8.2
Drven.i blok. specificne tefine y = 9.687 N/m2 pliva na vodi u nekoj posudL Zatun se i7./lad
vode nalije ulje sve do vrha bloka> tako da se gornja strana bloka nalazi u visini nivoa uija. Aka
je specific-na tezina ulja 1'1 = 0,588 N/m%, naCi ocinos zapremine drveta koja je u uljll. i zaprem.ine
ko;a je u vodi.
Rje.fcnje:
Neka :e u vodi nalazi dio bloka zapremine V.l> 11.
U ulju dio blob zapremine V 11" Na blok djeluje sita
njegove tefine G = r' V = r (VI + gdje je V
cjeiog- blob. kao i dvije sile potiska: od
vode F
t
= Y!l,vl i od ulja F2 = YAV2' U rnvnotef-
nom slueaju je G = F 1 + F,. tj.
+ V,) = 'YOVI +
Karla. se obje strnn.C ove jednatine podijele sa V t,
dobil:emo
Odavcle je
(
V,) V,
y t + = Yo + Yt _ .•
V
l
V
l
·216
Zadatak 8.3
Homogenim drvenim §r.aporn duZine I = '5 m, tefine G = 39,24 N izmjeri se dubina jezera.
H = 4,75 ffi. Koliki se fad pri ovome izvdio ako se srap potapao venikalno? Specifitna tdina
drveta je y = 0,736
Rjdenje:
Stap ce se spontano potopiti do dubine It pri cemu se izjednaci sila potiska Fp =
sa tdinOffi_lhapa G = ylS, gdje je Yo = 0,981 N/m
s
specificna [eiina vode, a S je presjek
Dahle,
Odavde je
11 = 1 •
y,
(lY
Peewit tome, 7.2. pOlapanje stapa do dubine [1 nije potrebno ulofid nikakav rad, vee to tid gra-
vitacioua. sila,
U trenutku kad." st. stapom dJxiirne dno jezera, potrebno je sUorn PI savladati poiisak
(2)
KakG ova si111 U toku potapfil1!,,- stapu lincarno taste sa duhinom, to je izvrsen.i rad, pri ovom
d3ljeUl, pomp-auju SU1-f)!k,
Spedhcna teziua drvel.a je
G
Sl
Zbog loga je
A

(H -
I Y(I\
2 -:;1"
t
pI>. je
G
s =--
11
5,2 J.
(3)
(4)

U hazen se uliva pawl!:. tiji je protok Q = 0,250 m?/s. Na dnu ba;e.ena Sf: nalazi krufni
krOL koji voda is-ticc. Koliki treba da je precnik otvora da hi dubina vode u bazenu bila stalnn 1
i;e.nosila h = 3)Sm? Koefici;ent kontrakcije je k = 0,66.
217

Da hi dubina vode u bazenu ostala mora kolitina istekle vode iz bazena U JediOlCl
vreroena biti jcdnaka onoj koliCini vode koja u jedinici vremena utice u hazen jz potoka.
Preron Toricelijevom ,zakonu, aka je n:i-...·o u bazenu na visini h, onda je brzina. isticanja iz
bazena
v k .Jigh.
KoHc:ina_ vode koja istekne iz bazena za vrijeme jedne sekunde je onda
gdje )'1: ;:, otvora Zit isticanjc, a
ga,e je D tntz.cni prccnik.
h Q Q' slijedi:
17; otvorenog} vi.kg' re.zervoara pretate se krivom nategom t(Ccn03t speciiicne teiine y =
LOll, Njm
2
u nifl, on'-oren re7...ervo;u-, Najvisa taCka nategc je h = 1,8 m i:.mad nivan tecnosti
gomjeg rezervoara, dok je donji kraj naregc_, kro:? koF istice 11 =-"-, 3 m ispod istng nivoa.
Ir.racllnati: u) pritisak u najniioj tacki -natege; b) prorok tccnosti, ako je povrsina unutrasnjeg
presjeka cijevl natege S 1 cm
2
• Atmosferski pritinak iznosi pq. c= 98100Njm
t
. Sma-
m.ti da ie teCl)OSL idea\na, rj. takva koja nc_ pokazuje unutrasnje trenje.
Ridcnie:
U nategi djejstvuju dVfi suproma pritiska raz-
liCitih Kod C od()zdo navjsc, dejst-
vuje pritisak koji jc jl:dnak utmosferSkom prlti-
sku nmfHljeIlom za hidrostaticki pritisak stuba
tetnoEd \'isine H + n. Prema tome. pririsak u
Mjuiioj tach nate:ge je
p = p,,, ..- PI = p" - y (H +, h)
= 46303 Njm't.
0) Ko-i D, opel:, odozdo navise dc:jiltVtlje kroz
neuo:;t pdtisak jednak atrnosfenkom pritlsku
nDumjenom sarno' za hidrostatiCki pritisak: tec-
visine h = EA. Ovaj pdtisak kod D je veti
nego an.aj pn i kod C La hjdrostatiBci pritisak
tccnog stuba visine AC i zbog toga tecnost protitc lao?: nategu u pt'avcu DC pokret81{ sHom loja
je jednaka ldini smba tec:nosti visine H = Protok lecnosti je Q = S'lJ, gdje je 'V brzina
isticanja tel:nosti kroz otvor- C.
218
Prema Toricelijevoj teoremi brzina isticanja tecnosti je f) = ..Jiih pa {;:e protok hili
ro'
0,77· 10---
3
-.
"

Odgovom; urcdni~

dT NADA ABASBEOOV\('
RCCCfl1.C n/i

dr STJEPAN MARK:' fnf~' , dr JOSIl' HRANA "";>!, MasinsKog fak\lltet~ Ii 5.1mj('VII , pw,esor 1 tlrodwl-malen1Mirkog flli.uheta u Saf:J.jevll

"r

Lektor
UIUANA CJKOTA
O1ei~,

urarh'()

MtTHAMED KAPFTAN(!Vll:'

SADR2Aj
Naslovoa stnm<l IvreA (AVAR
Tchnitki lIrcJ"ik

PREDGOVOR ..

Strana 5 7
7

MILORi\D BABlt"
KOTekl",

BRANISLA\'A VARr(/l,I(

UVOD Klasicne grane fizike., _ ............. , ........ "., .... _... _ hioderne grane fizike Veza fizike sa drugim naukama lnternacionalni sistem jedinica ............ .

7 8 9 13 14 15 17

1. KINEMA lTKA
l>:dajt; SF ~SVH:TLOST',. hd',,-aik'_ '!L,,' ,'c_ (hreklnr: S-A,VOZ.lRO.lFV1{ - "1',-,
Zilvor] "a ll(lzh('nik(~ i n"sWV"a ,,;:;,!-;tv.]
2',1\ iz(bvaca

':",<",<",_ , " "

ABDtiSELAM ROSTEj\,jp AS1<~

1.1. 1.2. 1.3. 104. 1.5. 1.6. 1. 7.

Mehanicko kretanje, Definidja kinematickih veliCina .. Brzina .......... .. __ ..... _. Uhrzanje ..............•....... _.... . Pra\tolinijsko kretanje , ........................ . Krivolinijsko kretimje . . , .. _ . _ . _.... ' . Princip relativnosti. Galiiejeve transformacije ... . Racunski primjeti ' ........ '. ' .....
< > •••••• __ •• _ •••• _.. •

20 26
'

•••••••••••••

28
46

Tinoz J non primjenb

Za 't~mpa,--jjll
ASII,-! POLIMAC

2. DINAMIKA MATERIJALNE TACKE 2.1. lJvod,j . . . 2.2. Njutnovi zakoni mehanike ............. _ ........ _ 2.3. Zakon odrianja koliCine kretanja ...... ", ........ . 204. Primjeri razlicitih sila koje se izucavaju u mehanid 2.4.1. Sila gravitacije i tezina •.............. _ ... . '.' _. _, ..........• , .. _ ... _ ..... 2.4.2. Elasticne »iIe.. 2.4.3. Sila trenja .. ' ...... ' .... , .......... _ . 2.4.4_ SHe kad krivolinijskog kretanja " ......... . 2.4.5. Inercijalne sile .... _... , ..................... . 2.5. Rad, snaga i energija _....... , ........ _ , , . _ , .............. . 2.5.1. Mehanicki rad .........•.......... , ..... _............ . 2.5.2. Snaga, .. , ....... .' .......... _.. _ .......... _............ , 2.5.3. Jedinice za rad i snagu . _..••....... 2.5.4. Energija.... . .... "' ..... _,...... . ......... _......... _ 2.5.5. Veza izmedu kinetiCke i potencijalne energije. Zakon 0 odrianjJ1 energije 2.5,6. Sudar dva tijela .... ' ... ,. 2.6. Racunski primjt;ri ...•..........................
••••••••••••••••••••

46
49 51 51

5'
52

54
54

56 5.6.

58
58
59 61

64

66
81

3. DINAMIKA KR1JTOG TlJEU 3.1. Uvod ... , .. , .. , .........•.................•.................... 3.2. Centar mase sistema materijalnih tacaka, Kretanje centra mase '" _ .... 3.3. Momen. sile .. _•..... _ ...•......... _•..... , .......•...•... _. _ ...•. 3.4. M'oment inercije ....•..........•...........•. _ .. _ ............ - ... . 3.5. Teorema 0 paralelnim osama. Stajnerova teorefia ...... _................ ' ... . 3.60 Moment kaliCine kretanja ............................... , ......... _ ... _.. 3.7. Rad, snaga i energija kod rotacije ..... _." _ ..... _, ............. _...... . 3.8. Racunski primjeri ..• , ..•..•..........•..... , ..................... _.... . 4. GRAVlT ACljA 4.1. Uvad ....... _ ...•..•...................._.' ..... ' .. _............•.. _... . 4.2. Zakon gravitacije •..••..... , ...•..•..... _ ..•.......•...................

82 84 86 88 89 90
92
103 104

3

Strana 4.3. 404. 4.5. 4.6. 4.7. Inercijalna i gravitaciona lRasa ................................... 0..... Gruvirudona potencijalna energija .•........•....•........•...••.. "..... Ener-gija kod orbitalnog kretauja ..................................... ".. Gravilacionopolje ................ , ......... , ........................... Racunski prinljeri .......•............ , ................ >................ 106 107 108 111 112
115 1J5 1I6 117 119 120

5. OSCILATORNO K.RETANJE

5.1, Uvod ...... ,.................
5,2. 5.3. 5.4. 5.5. . 5,6. 5.7. 5.8. 5.9.
< • • • • •

, ................................... .
, ........ , ....•....... , .. . . ........ , ........ .
• ••••••••••••••• , •• • •

Eiastiena svojstva tijda. Hukov ...akon ., lV10dei 111elmnickog oscitawra.............. Hiollmonijsk" oscilaciit ....... Energija hannonij"kw; oscitatora ... ,.' Aial(~rnati(:k.() klutno. . . .. " . . . . . . . .Fizicko klamu ...•......... lunnonij{;kih oscilacija oscilacije. 5.10_ oH:iiacijc 5.1 L Ka[l1ll~ki p,itujeri
> .. •

PREDGOVOR
Ovaj udzbenik napisan je, prethodno, kao skripta iz OpSce jizikc £ to tako do, prati program predmeta FIZIKA 1 koit' se slusa na ElektroleJmii.-~kom fakulrcltl U Sarajevu u prvom semestru. FIZIKA 1 kao predmct zajednickih o.snova na ETF-u:, a u saglasrwsti sa karakterom procesa kofe is,crazuje, ima dpoSlruk,: eiij .. j)tVO, da objasni stlslillu prirodnih pojava i ni£hove zakone i drugo, da naucno za.mltJe i ooiasni mogucl1osri da se u praksi iskorisce prouceni prirodni zako11i. Da bi Sf oSl/IJarili pomenuti ciljevi~ u okviru programa .F1.2'1KE J predajE se <] strukcuri malerije, 0 objektivnom karakuru prirodnih zakona i fomwtn,l. hreranja time se potvrduju osnovne poslavke materijalisrieke dijaleklike, razraJt~iu mcduwbni odnosi oblika kretcmja mate'rije sa slanovisca savremenog shvatanja 0 jcdinsc'l-'fHosr,' zakona 0 odrzanju maLCrije i energije. Pr£ izucavaniu osno'lmih f/zihalnih koriste Se i f£zikalno tumace neke ad osnovnih postavki dtfercnclJalnog £ in[cgi'J.lno!.? raeuna, razraduiu pojmov£ interakdje tijela koji su himi' za razunuj"C'iJalIj,! jWhi,wlcr;·" talnih :zakona iz elektrotehnt'ke (pojam elekcricnog i magnernog .polja) !wo i principi konverzije energijc koji se detaljno t"zucavaju na spccijalistickim dlj'el<r.;ima swdija na ETF-u, Dakle, osnovna namjera ovog kursa oPSte Jizike jeste da studentima elektrocehnik.: ih' tehnike uapste, razJasni osnovne principe koji su sadrzani u fizici, njiliovf posljcdice i ogranicenja. Takode cemo, u izlozenoj materiji, nastojau' da se shvati, objasni i dokaze da je, na primjer, isti f£zikalni uzrok prisutan kod nastanka munjc i kod ))slvaranja') slike na ekranu televizora, £/i, pak) da je "sda" koja drlii Zemlju U orbiri oko Sunca odgovorna i za to da se kamen, baeen uvis, vraca na do. Ne pretendujuCi da kazemo bilo Sta novo iz oblasti opste Jizikc, S obzirom da se neIlO novo U OVO) oblasti, kaja je najveiim dijelom stara nekoliko seorina godina) i ne moze reCi} pokusalz' smo da to t'skazemo na neSto malo drugaC£ji 11.aC£n, da poglcwlja iz opsce j£zike 'treriramo koncizniJe £ da ih obogatt'mo nekolicinom dcwljno uraJmih raczmskih primjera kako bt: studenti efikasnije savladal£ prograinom studiJa pn:dvidena gradivo. Radeii ovaj udibem'k, korislil£ smo Czlav niz udzbenika iz opste fiz£7u) a t(l,tJll1 shi pr£mjeri predstavljaju najveeim dijelom zadatke koje su studenti ElchrY(ucJmi{/.;'iJg fakulceta u Sarajevu radt'li na pismenim ispitima iz FIZIKE 1 u posljednjih 5 goaina.
o

...•. , ......•.. . .•....•..
• •

.t. ... .

121
If)

.............. . . , ................ .

129 131

l3.5
157 159
160.

6. L FruniroJ.njc wi<;.sa

\1

6.L B[zinn

6.3. BI.o[na GA. l';ttu,,;U i"·[;WCHlli 6.S Enelgij'J. l,j(:ll.aLl~:kog talasa

elasllcl1uj sredini hmgittHlinaloog talasa U ","vrslOj siplei trum;\,crzalnog tulut;a u zut.egnutoj tici .

162

164
165 167 162 170

6.6. 6.7. 6.8. 6.9, [dO.

SUP'.!l:PO;cl(;(ja -u\l:.\~a. Intcrferendja Rdkksija tala,;\> Stojc(-; la1a5i . Grupn,,t i fazna br.lina ... Dopkrv' efeklH {,;, I I .. .R((Cun;;ki primjeri

171
173 176 178 178 180 182 184 187 188

70 ELEtvlENTI lU"\LATI\"ISTICKE MEHA1"'l:fKE
7. L 7.2. 7.3. "] A. 7.5. 7.6. Bi<:in:t ~;v'jellusli i zakon sabiranja brzina Osm,'d'J.i postuhni :;p<o:cijalnc teorije re1ativnosti Kdali~'i;;tlC:kl zakon ;,abiranja brzina ..
LorCW:.'LlVC u:mst"ormacije .•.••...

f'oslitdt{:c Lorencovih transformacija Ekmcm,; rclativisticke dinamike 7.7. VCZ~{ I1Jlkdu rdati\'isti~ke i klasicne mehanike .... 7.g. Ra{;unskj pr:m.jeri

8. HIDROMEl-J.,\.NIKA 8.1. Uvod, S ,2. Hidro:mnika .. 8_2.1.. Spccificni .priti~ak. 82.2. f.'rili::;ak l i rnirnoj teCnosti. ;;:.2,1 Hjdm~;t,.\lii::ki poti~;ak (Arhimedu\' z<lkon). 8,2.'1. t.'ljkc'()v( jdnaCine za mimi flui.d .'Lt Hicl.roJinamika .. $.3.1. Uvod .. 8.3,2, Jt::jna2in;.' k.ontinuiteta 8.3.3. UernuEJcva jednacina 83."1. Primjcna Bernulijeve jetinaCine ,. 8.3.5. Viskozt\ust
< ••••••• ,.,

191 192

1.92
194 196 197 199 199 200 201 204 210 212 216

Auton'

X.3.6. I,amlnarth) i turbulcntno krclanjc [juiJa, Otpor sreJine. Stoksov zako{l 8.4. Racun' ki primjeri

4

5

UVOD
Rijec jizika je nastala od grckog izraza fysis koji znaci priroda, pa bi,
dosljedno tome, fizika trebala da bude nauka koja istrazuie sve prirodne fenomene. Sve do 19. stoljeca fizika je prihvatana U ovom sifokom smislu i nazivana "prirodna fiiozofija", Medutim, od 19, stoljeca, fizika se koncentrisala na izuCavanje ogranicenog hroja fenomena definisanih kao proCl~.<;i II kojima se priroda supstanci, koje ucestvuju u njima, ne niijenja, Vremenom je i ova definicija fizike napustena i prihvacen je sid j fundamentalniji koncept, u skladu s kojim kazemo da je fizika l1auka koja istrazuje komponente marcrije i njihove interakcije. Preciznije, predmet fizike jeste tumacenje fenomena, proccsa i dogadaja od svijeta najsitnijih dijcIova matedie do svijeta kosmickih dimenzija, ali tako da se to tumacenie zasniw na reiarivno malom broju osnovnih principa koji obuhvataju mnostvo fen omena, iskazujuCi sve to matematickim jezikom. Klasicne grane fizike Radoznaiost U odnosu na prirodu koja ga okruzuje je hila prvi poticaj Covjeku da pacne da shvata svijet oko sebe, da istrazuje uzroke pojava, da uOCava zakonitosti, da prilagodava okofinu sebi i sebe sviletu koji ga okruzuje. Dugo su jedini izvor informacija 0 tom svijctu bila jedino covjekova cula. Zbog toga su i fenomeni, koje su ljudi istrazivali r bili klasifikovani prem,a tUinoj registraciji pojava. Rako je direktnom opazanju kretanje najcdCi i najlakse liocljiv fenomen, najprije se razviIa mehanika kao nauka 0 kretanju. Ostale nauke, opredijeljene drugim cuIima (akustika -sluhom, optika -- vidom, kalorika j- termodinamika-opipom)) razvijale su sc kao samostalne nauke. Elektromagnetizam, koji se direktno nije mogao podvesti nj pod jedno culno opaz.anje, nije se ni pojavio kao organizovana grana nauke sve do 19. stoljeea. Medutim. krajem 19. i pocetkom 20. stoljeca, u fizici se desava velika "revolucija" koja je modifikovala i nacin giedanja i metode kojima su se istraiivali fizikalni fenomeni. Niz istih fenomena, koji su uoceni i u klasicnim granama fizike, u elektromagnetizmu i u novim granama fizike, stvorili s1.1 i novi tip razmisljan;a koji tretira fizikaine zakonitosti i pojavc na unificiran nacin. A10derne grane fizike Fizika je u 20, vijek usia sa mnogo novosti: Majkeisonovi (Michaelson) eksperimenti su doveli do speczj'alne tcor£je relativrwsci, Ajnstajn (Einstein) stvara OPSlU relativnosf kao novu sliku graviracije, a Plank (Planck) postavlja

7

temelje kvantne mehanike, Ajnstajnova specijaina i opsta relativnost su vee na svom pocetku skoro potpuno zaokrufene1 i dal;ni rad u ovoj oblasti vdi se, uglavnom, na njihovoj eksperimentalno; potvrdi. Kvantna mehanika se razvija tokom prvih tridesetak godina ovog stoljeca i poprima potpuno zaokruzenu sliku na nerelativistickom nivou. Medutim, logicki potpuno ob!ikovana relativisticka teorija mikroskopskih fenomena nije ni do danas napravljena, pa su to osnovni spoznajni prostori fizike danas. Ove tri osnovne grane, razvijene tokom o\'og stoljeea, testo se naziYaju modema jizika. Dakle, moderna fizika izucava osnovne fenomene u mikrosyijetu, te pro-storno-vremensku i strukturnu \'em sa gravitacionirn i drugim medudjelovanjima. Unificirana prezentacija fizike zahtijey;), preispitivanje fizike Sa stanoviSta novih saznanja m?derne fizike, a podjela fizike na klasicnu i modernu, U osnovi, nerna opravdan)a. Uvijek ce bid moderne fizike u smislu savremene fizike ko;a se razvija i ona ce u s\'akom momentu zahtijcyati reviziju ranijih ideja i principa. SlijedeCi klasicnu podje1u fizike U O\'Orn udzbeniku) koliko je to n~ophodno radi pedagoskog pristupa, mi cerno i ovdjc tretirati fiziku kao ejelinu i r~lzmJ.tmti je na logiC-an i konzistentan nacin nagiasavajuci zakone odrZanja, kono..:ept polja, talasa, interakcije i atomsku strukturu matcrije. Veza Jizike sa drugim naukama

sa fizikom da su postale neodvojive od nje. Nove gramcne nauke .locirane su na spojnici, nekoliko drugib nauka, a zasnovane su na fiZici. Takve SU, na primjer, kibernetika, robotika, radio-asttonomija, bionika, biofizika i druge. Veza fizike sa ostalim oblastima moderne nauke piikazanz je na s1. 1.
1) Geologija 2) Geofizika 3) Geohemija

4) Hemijska fizika
S) Hemija 6) Biohemija 7) Biofizika 8) Biologija mora 9) Okeanografija 10) Egzobiologija 11) Svemirske nauke

Zidmo u vremenu ubrzanog tehnoloskog raz\·oja. Skoro syaki asr~kt iivo(;J, u savremenom svijetu je pod uticajem nase tehnoloske okoline, KtllllUnika(i!c, transport, zanatstvo, rudarstvo, razlicite industrijskc granc) meJidna, pt)iio.pri~ vreda ~ syima njiniu dominiraju metode, aparature i masine koje su raul!;.!t tdl.noloskog napretka. OSnO\',l tehnologije je nauka. Bas·kao sto jc ncnpht;Jn!J iZUC;lYo1ti istoriju da bi Se shvatilo kJ.ko je s\'ijet dosuo do svog saciasnjcg stanji\, taRn Ie YCnm~l vazno da se nauee oSlllwni principi u nauci cia hi se sh\'utilu uhlga tdmnloV;ijc u modcrnom drustvu. Centralno mjesto meL1u prirodnim naukama ima fizika. To vel: slijeJi i iz kratkog opisa njenog predmcta istruzivanj;l jer smo rckli da fizika izui;;ava I,IS!lm'ne komponente materijc i njiho\'c mcuusohnc intcrakcije. M.oJcrna inzcnicrska praksa i istraziyanja bi bili ncmoguCi bcz razumijevanja funJamcl1\alnih idda prin)Jnih nauka, a naroCito fizike. Ne sarno sto obczhjcduje osno\'ni idcjni i tcorctski okvir na kojcm ~t~ n-;nivaju druge prirodne nauke ncgo iizika iSlO tako ima vrio veliki znataj s prakticne t,ld..'! gledista jer obezbjcdujc lchnike kojc mogu da sc koriste u skorn svim ol'\La:olilua nauke: astronomi trebaju optickc, spcktroskopske i radio-tchnike, gcol()zi Koristl.! gravimetrijske, akusticke, nuklcJrnc i m.chanicke mctode u svojim islra/.ivanjima. Isto moze da se kaze za okcanografe, clcktroniearc, metcorologc, sciZmtl\O!!;t.! i druge. Ukratko, bilo koja grana istraziyanju, ukljucujuci i takve oblasti kao~ S(O su arheologija iIi istorija umjetnosti, ne moze da postoji bez koristcnja mlllicrnii\ fizikalnih tehnika. Prema tome, ulogu vodece prirodnc nauke fizika je obezbijcdila zail\'Jljujuci sirini i raznolikosti ideja i metoda koje saudi i fundamentainom 2nacaiu ovih ideja i tehnika u razvoju kako ostalih nauka tako i razvoju tehnike i tchnologije uopste. Mnogc granc moderne tehnike, kao .?ito su clcktronika (poluprovod.nicka i kvantna), nuktearna tehnika, raketna tchnika i radio-tehnika, tako usko granii;;e

12) Astrofizika 13) Astronomija 14) Meteorologija 15) Racunar.ske nauke 16) InzenjerSctvo 17) Tehnologija 18) Bioloske nauke

Stika 1,

Incernacionalnt" sislem jedinica

Godine 1960, Jedanaesta generalna konferencija za tezine i mjerl' usvojila je imernacionalni sistem jedinica (S1). Taj sistem je od tada usvojell 11 veCini Zemalja, a od 1. 1. 1981. godine u Jugoslaviji je zakonom regulisana njegova primjena. Osnovne i dodatne jedinice koje se koriste U ovom sistemu SIl date u 'Tabd.i 1:

9

OSNOVNE JED(NICE

IZVEDENE JEDINICE
Njllln

U Tabeli 2. i di;agramu veza S1 ;edinica (ko;i sIi;edi iza Tabele 2), dato ;e 19 iZ\"ectenih ;edinica ko;e su dobijerie mnoien;em iIi di;eljen;em devet osnovnih i dodatnih jedinica, bez numeric!:kih faktora.
Tabela 2. Sl IZVEDENE JEDINICE
51 jedinica jedinica I Sinibol ]. Frebend;a Here (Hertz) I Hz __~2~.=SI~.,a~~______________~I~N~jU=~~CN~~~=n~)__I ~N~____r__~k~gm<~_-~'_____ I __
drugih ~~~---;:-c---::-----+~--;:;:-..,.-:-----'r--=--~f-----I
8-.1.

kilogram

k, MASA

Veliona

lmc

5imbol u funkciji

lnetar
m

3. Ptitiliak

Paakal (Paaca1) Vat (Watt)

Pa W

Nm- i

4. Energija. rad. kolitina toplote
5. Snaga, Flu.ks J;'adijacije

illul Goule)

J

,

Nm
Js
t

PUZINA

:l I
'"""j.
HctC~
ftcX(j'l

6. EJelttricm naboj, kolicina elektticiteta 7. ElektriCni potencijal. Razlika potencijala

Kulan (Coulomb)

C

A8

--I
II

5-

1

sekunda

__~_~E='~e~kt~t~o=m=o~to~no~-~'~'=i='a~______-1_~v~o='t~(V~O'=ta~)~~__
1_..::8~.~K~a=p~a=",=·o~~~vn=o='=t, ____________+~F~a=ta=d~(Faraday) 9. Elektrieni otpor Om (Ohm)

II _ _

-cV~ _______ ,-__ --~,c:A~-~'------li
F

LV"'

I
I

n

CV-1 VA 1
l<apacllN

10. Elektricna provod_cnc"'-'-'t____o-1_sciCmc'cnc'-=(s~'c·'-mc'~n-.c)-I---:s=_____ ,--~--A::cv--~~'-----I 11. Magnetni fluks Veber (Weber) Wb Vs I 12. Gustina magnetnog fluksa !--:r;la-(T~a-)---- ---~T~------I---=~=-b~~-=~-·-·j Lumen (Lumen) 1--"-'':'5.'--:O:':,,",=~=je-tl"j'-en'--oC'=t="---------I-:L'--uks (Lux)
16. Celzijusova temperatura Celzijus (Celsius)
1

I
W,-I

1_,,,3::.-:r=-;;-::d::uk:::ti~vn::os::::-t:---:--_~________ I_.~enti (Henry)
14. Fluks osvjedJenja 17. Aktivnost radioaktivnog izvora
18. Apsorbavana doza jonizujuceg zracenja

,lm~ ---~Cdb,~~=-.-==II __ Jx .. ~ .. _--.!m ~~ I
~
III ___ ._____
1_ _ ·2C=-_ _

I

I____~K'-_____ JI'
5- 1

ELEKTRJ(N,\ STRUIA Kelvin

Beketel (Becquerel)
Gte; (Gray)

Bq Gy

I

Jkg- 1

-----II

r-:-:-1~'"

..

I

~
TEMPERA TlJRA
kandela

I

19. Ekviva.lcntna doza i I ____..:':"::n,,'::zu='::-::c2,~g_z=t~.:0:~cn=I::· ____....l_S:::civ='ct='~(=S.:.i'cv=',,-n=)__J _ _ =S_':::....... __.__._1_ _ _ _ u a~ Jkg~_,~----.J

l~mp"'ralu'a

I
TnlI!,lnelni fll,I\;s

UGAO

PROsrORNJ UCAO

10

KuCa miruje U odnosu aa zemlju. vrlo ce3to. O.lnom Z1 zemlju. Takvo tijelo. kao atom! i njihovi dijelovi."akvo krcranje se zove mJh:lnicko kreranje. treba nlgla<.1.ielo 11a tacku.emo opis krc_ tanja svodeei to ti. dok se kretanje planeta obicno posmurfa u sistemu referencije vezanom za suncc. Tako se. mozemo zanemariti njegove dimenzije} njegov oblik) te tako po. Neko tijelo krece se U odnosu ua drugi) tijelo ako se njegov p01ozaj. Daklc. MEHANICKO KRETANJE. Linija koju u datom koordinatnom sistemu opisuje tijelo koje .edan fizikalni problem ne moze ri. Pri tom-=. mijenja s vremenOrn. Kinematika j 13 .Jajjednnstavfliji oblik kreranja je.'lfujemo faktore koji nisu znacajni u datom s[ucaju. Ali.a tijeia. ali se krece U odnosu na Suncc. putnik u Vt1ZU maze da kaze da se stanica kr3ce U odnosu na voz. tijelo n:Lttivno miruje. S druge stranC ako se ovaj relativni poloza. Rjes. KINEMATlKA l. na primjer.esiti ap30lurno tacno i da se uvijek dobiju aproksimativha rjesenja. 0 obliku putan.arimo u uslovim'i probleml koji raZmltram0. l.se krece zove se putanja iIi rrajektonja. kretanje automobila obicno analizira u sistemu referencije veZ.ednostavlju. n'l primjer. kao sto su zvijezde i planete.c tijela zl1J. sarno u suprotnnm smjeru. DEFINIClJA KINEMATICKIH VELICINA Sva tUcla koja nas okru7. ista rako. U principu. kada YOZ prode pored staniee.azliCiti slstemi referencije. Opisati kretan. ali su u razHcitim slucajevim'l kretanja -uobicajeni . Preml tome. i kretanje i mirovanje Sil relativni pojmovi: to znaCi da oni zavlsc od uslova kretanja tijela U odnosu na ono drugo tijelo koje sluzi kao rclcrentl1o. ana velika. zlnem. mjeren u odnosu na to drugo tijelo.iti da se ni . ne.e u darom sistemu referencije. pa mozemo govoriti 0 obliku pmanje samo u reliltlvnom smislu.rc premjcitanje jednog tijela U odnosu na drugn. Oblik putanje zlvisi od iZlbranog koordinatnog sistema. nalaze se u -stanju stafnog kretanja.uju.avajuCi problem aproksimltivl1o. i ona siCusna. d'l bi p:)~mltrao krcranje. svako iijel0 moze da posluzi kao referentni sistem. tj. z'Jve se m:uerijalna latka. klzemo da se voz krece U odnosu na stanicu.:iiti polozaj tijela u prostoru i njegovu brzinu. pri razm ltranju kretan. Tako. mijenja s 'vremenom. p:nmltrac m'Jra da definiSe sistem rejcYe/1cijc U odnom nl koji se anllizira kretanje.Ci u sVJ.~om m')m!ntu ojre. tije dimenzije moiemo da Z'lnem.

tretira svako tijelo u kretanju kao materi. kretanje moze biti pravolinijsko. pa je: l' M dT ! (1.3) i (IA) slijedi da je v Z (lA) Posmatrajmo materijalnu tacku koja opisuje pri svom kretanju krivu liniju p kao na 81.3. L>t dt Kod krivolinijskog kreta~ja brzina se mijenja i po pravcu i po -veliCini (intenzitetu). Da bismo odredili trenutnu brzinu u momentu t kada se materijalna tacka nalazi u polotaju A.r. Srednja brzina na intervalu At ce preci u trenutnu brzinu u momentu t. Iako se materijalna tatka pomjerila duz dijela putanje 6. dio mehanike koji izucava kretanje tijeia. Srednja brzina je.k iz reiaci. <It-+O! Ar I S druge strane je intenzitet vektora bfzine iz relacije (L2) f}= lmI-v I =1I l' L>r J (Ll) zove se srednja brzina.t r:t1aterijalna tacka je nacinila' pomjeranje AP = P' . vu istom koordinatnom sistemu relacijom v = v.2." tervulu Ilt je definisano je:dnaeinom il=sr l>V At (1. kojom se materijalna -tacka krece.= T .r.u poloZajima" A i B.s (= luku AB). u vremenu At = t' .= . Slika 1.ine pd tom) oznacena je sa .entu tuka As. 1. je L>s . ... UBRZANJE • Slika 1. respektivno.ce se pribliZavati po veHCini elem. = At &-+0 dt.". po->mjeranjem zovemo vektor AB = A1'. pa.2).8) 15 .2.2). Promjena vektora br7.6) "'"'" L>t z A lis B 1.= 1. torom polozaja =-' . vektor paraielan sa pomjeranjem Ll. j .. J4 i predstavlja vektor paralelansa Av.. prikazana je brzina.tl + vJ + V. Po pravcu se opet brzina mijehja zato sto je pravac brzine tangenta na putanju. BRZINA U zavisnosti od oblika putanje.. dakle. kada At -+ 0. Ptema tome. lim .sko. u trenutku t i trenutku t l kada se materijalna tacka nalazi .3) 1.7) x. to se srednja brzina viSe primiee trenutIloj .3. a putanja se stalno savija kod krivolinijskog kretanja. I -I At-+<> At (15) tj. pustieemo da vremenski interval ~t tezi nuli (s1.2) '0= 1m .1.r = lim at. ttenutna je brzina prvi izvod vektora pomjeranja po vrernenu. 1.1.ti u trouglu na A slici" Srednje ubrzanje u vremenskom in.alnu tacku. Slika 1. krivolini.. .. dt dz r= ~A. tj.2) zove se derivacija iii izvod).. dt (1.a (1. Posto se vektor poloiaja T moZe izraziti preko svojih komponenti x. y i z u pravouglom Dekartovom koordinatnom sistemu reiacijom r=x'+Y]+Zk a brzma (1.MatematiCkom terminoiogijom -receno (limes u izrazu (1.3.6. Al-+O At I I= lim -M . to se vise srednja brzina razlikuje od treuU"l:ne. kruino iii) opeenito. . dt (/. Uop8te govoreci. TreUlimo ubrzanje se definise relacijom AHoO y li = lim li.je upravo ona. ->- U granicnom sl1.1. (1. dx dt' 'V~ =-. vrijedi'reiacija " = lim lu ~ d. Po ve1icini se brzina "mijenja zato sto materijalna taeka moze cia se ubrzava iii usporav<!.icaju. kada se vremenski interval At smanjuje i tezi ka nuli) pomjeranje . 8to je duzi vremenski interval At. Na 81. ali tako da zanemaruje uzroke kretanja i osobine tijela. I ohmuto) sto je kraci vremenski interval Ilt. U momentu t ncka se ona nalazi u tatki A koja je odredena vekU nekom kasnijem momentu t' tacka ce biti na mjestu ->B odredenom radijus vektorom f' = DB.6. Vektor vsr jednak kolicniku pomjeranja i odgovarajuceg vremena U kojem je pornjeranje izvrseno..

ovih komponenti ubrzanja ima jasno definisano znacenje: k~ja se materijalna tacka krcce.5. mozc da se mijenja intenzitet njene brzine i ova promjena T = ---/1-. nema normalnog ubrzanja.6..4.4).0.0 . materijalna tacka je na mjestu B sa brzinom v'. Tada je intenzitet tangencijalne komponente od 6.6 a1\ sr = . Posmatrajmo materi/alnu tacku koja se krece po krivoj liniji. Ubrzanje mazerna rastaviti na dvije medusobne upravne komponente: na tangencijalno ubrzanje aT u pravcu tangente AT. 1.enosti putanje u tacki A.v jednaka je vektoru DE.:0$ .t.8) sHjedi da su komponente ubrzanja duz osa x. ako se ne mijenja pravac bF.. + vy) + v:ll.t aN = hm ~----bot.6. Na primjer~ mo:temo jednu koordinatnu osu pravouglog Dekartovog koorwnatnog sistemB usmjeriti du. v' sin .cije (\.line.~.ponente srednjeg ubrzanja preiaze u' komponente tre.V je FE = v' sin 6.t ayJ + a~R. mozerno izmcunati limese u re1acijama (1.... Tada je (LlO) Svaka od.. Dobijena funkcija je iednacina krelania date materilalne tacke.1natu.. 0..l teZi nuli: aT -- .---' v' cos b. Prornjena brzine ~v = v' .. hnl -_. a it = a".. kod krivolinijskog kretanja mi.:"" D. U trenutku t neka je materi. aT "'.O ."./It-).c Ilt dt = '/) v' - V .:..t-?{) .an (R = pa je aN = 0. Ugao izmedu v i v' oznacili smo sa 60.6) sa brzinom v} a u trenutku t' = l + D..t.13) gdje je R radijus zakrivl. brzine po intetlzt'tetu karakterise tangencijalno ubrzanje. kada iit ~-'" 0 oada i llO ..HO D.t lim b.0 = I) a lim sin UO = 61-1-0 .9) . Kom. dt (1. ako intenziut brzine ostaje konstantan) onda je aT .{) D. 1..6. R (1. Ako je krctanje jednoliko... pa tada nema tangcncijalne komponente ubrzanja.. (0») A 1.O ll.~~ L!. Tada ce u svakom trenutku vremena materijalna tacka imati sasvim odredenu koord.4.40 = 'l. ubrzanJe )e uVl!ek USffiJereno u pnwcu udubljenosti (konkavnosti) krivulje i u opstem silica)u pravac ubrzanja oiie TIt tangenta niti normala na krivul.v DF = 1)' cos 6.18 (LIt) Medutim. Av dv (U2) = av • = .16 i limv' UzimajuCi ovo ".() lim v' bO = v lim dO D." Posto je V = v.t trajektorije .u (s1. ako je kretanjc pravolinijsko.. U obzir.ove materijalne tacke.. Stika 1.5).. /1.. p~ je tangencijalna komponenta srednjeg ubrzanja a psr -+ Dbrzanje je vektor koji ima isti pravac kao tre~utna pr0In:je~a br~ine. z date sa + . SIika 1. Y dt a Z = dv z .enja se i pravac brzine.alna tacka u A (s1. a intenzitet normalne komponente od Ll. tj.t Al-jo. na putanju u tacki A i normalno ubrzanje as u pravcu normale AN (51. PosIrultrajmo materijalnu tacku koja se krece po pravoj liuiji u nekom koordinatnom sistemu.. tj.11).. N =.··)-i} lim v' cos lie~=-"}I 6. To znaci da. tj. radijus krivine je beskonai. pa je lim .v. 1.je koordinata materijalne tacke koja se krcee funkdja vremena: x =f(t). Stika 1. .nutnng ubrzanja kada vremenski interval D.:-..1140 6._.l (. PRAVOLINIJ~KO KRETANJE Pravolinijsko kretanje je kretanje kod kojeg je trajektorija prava linija.v a odgovarajuca normalna kornponenta srednjeg ubrzanja v' sin . a = dv". 16 17 . S druge strane.2_ As = R At ~ dt R dt _'?~. iz rel.= hXD ~ -.t tlt. y. " z· dl a = dv y . pa promjena brzine po pravcu karakurise normalno ubrzanJe. Po~to se pravac brzine mijenja u smjeru savijanja trajektonje..

::.+ v f dr.. . Iz jednaCine (1. tn:= 0) izraz (1. slijedi gdje je -Xo vrijednost koordinate x u momentll to' I P081.17)" trcba shvatiti cia ami'.l9) d. Prema tome znak brzine kad pravolinijskog kretanja oznacava smjer kretanja. '. ' Na sliean naCin.= 0.if) u sukcc. te trenutne brzine i trenutnog ubrzanja. v 2dt 21 v. kaje su date u relacijama (1.17). ncma ubrzanja. .1).0 je x Jdx-=x-xo:. Da bi se r.n. marerijaina tacka krece jcdnolik(l pravoliniiski.+ 'V:tdts + .21) = !. dijelcCi vrcmc-n:.tdr ll ) .20' ) b) lednako ubnano pravolinijsko kretanje Kod ovakvng krctanja ubrazanje je konstantno pa je. to slijedi (1. X(j .sivnc male intervale dt 1 ) dt2. pa je dv a = d~.• vrijednosti brzina U odgovarajuCim vrcmenskim intervalima dt il dtl'l' dc a.umjelo n~~i\:alrw zna(. mo~emo izracunati hl'zinu integracijom . predstavljaju neku funkclju 'Vfe:mCfW PrimJeri razlicitih prat)olimfskih krnanJa Aka znamo kako sc brzina mijcHja sa vremenom. ifltegracijom.ki interval r.20) J vdt.0ora?:o uoCiti da pomjeranje dx moze bhi pozitivno iIi ncgativno. iz jednaCine (1. iii (!. iz relacijc (1. '~ naIazimo da !'ill odgovarajuca pomicranja v 1 d!\.") = o 'V~ ~ 19 . .V ' O slijedi cia .. ako je v konstantno.a i uhYnnje se mogu mijeDjati II Tnku rj. sr Ilv lit gdje je Vi) hrzina u momentu to. U najopstije:m siucaju i brzin. tj. njcna brzina je kon~ stantna. tj. " + aCt t.19)) V=Vo pomjeranjc = x 18 X tl + fadt=V6+aJdt 'V . Xo x = Xu + f vdt = 10 . rac-unawo vrijeme od pocetka kretanja.~ dt.}) .14) slijcdi da je dl'}::""O' 7Jdt pa inrcgrirnnje ove jcdnacine daje c--'O a) }ednaliko pravob'niJsko kretal1je Kada se. (1.Ie CLlo') (US) vremena~ a -_. poznajcm0 funkciju v (1) (t») mozemo odrediri l'o1o:taj x :matcrijalne tackc u hila kojem momeutu.. Tada~ u saglasnosti sa zna(cnjcm odredenog integrala slijedi da je 0 • (1._.-= 'V -.. C1.. ~ a ukupno pomjeranje izrncdu to i . jer je iz nje dv = ad!..ednaCine (1. = L 'VjdtJ = f vdt.k =~ fdv~fadt (U8) 0.I i df 1 + vllldt 2 . I 5). f dx f vdl 00 (U6) Takode. dolazimo do izraza za srednju b!"zinu i srednje ubrzanje te trenutne brzine i tre- numog ubrzanja kod pravoiinijskog kretanja: 'l)sr Ilx Ilt (U4') (U4) .2) i (1. . aka nam je poznato kako se ubrzanje mijenia sa vremenom.3)..OslanjajuCi se na uopstene dcfinicijc srednje brzine i srednjeg ubrzanja. sto daje poz!t1van lIt negativan znak za brzinu. Ie suma sviju njih.20) postajc x-oexo+Vl.. Tr-eba nagiasiti da su Vt~ '0 2' Va' •.cTl. Posta je J dv .. (U7) Ako pocetno vriieme oznadmo kao nullo vrijemc) tj.- dil" d?x j[~l v = Vfi -+ fad£. pa Je u v dx . 'udt predstavija pomjcranje materijalnc Tacke U kratkom vr-emenskom inter-valu dL Prema tome.jc jcdnacinc (1.

.0 ICJ<i~TIL. po pravcu i po intenzitetu. Zato v koje je dato izrazom (L23) nije kolincarno sa a~ ali se uvijek nalazi u ravni odredenoj vektorima vn i a.em momentu.'A Sloboda'ii pcd . .8) dobijemo .le izraz¢ i ubrz.22).t<))] dt = 00 . i a = '(1. rnogu mijc:njari i.nje sa konstantnim ubrzanjem odvija uvijek u jednoj ravni -.3. iii f d'ii~ f Ii d. to se~ 1:.- . 20 tacke u bUG kojem momentu kretan.24) kada tHelo bacamo vertikalno navise ..anjc. 'V o = (1. sila kojom Zemlja djeiuje na sva tijela u svojoj okolini. Tada je v- Uo = Ii (t .til) Hi (1. KRIVOLf.Ii SUp1'0lan) smjt. vOv cos ocl = 'I'){) sin ocj.NUSI<. to)] de = Xu + "Do J de + a f (t ' U specijalnom slucaju. = Ii f dl. Ovaj rezultat se moze uporediti sa izrazima (L21) i 0 odgovuraju izrazima kod pravolinijskog krctanja pri koustantnom ub17. tzv" kosi hitac. J cit + if f (t-£I}) de (1.· i Zi rn.kosi hitac Jedan od najinteresanrnijih primjera kretanja tijela sa konstantnim ubrzanjem jesre kretanje projekriiu.II' gt ~ ::. dobijamo tit unnemc d. null) tj.u.nsko kretanje. koji vaze za siu'cu. bilo kakvog ·krecanja.a imaju i~. Iz rdadje (1.25 ) Siika 1.r.aja u moment:u tij. X'I> = = 0.:.jtL Kod pravolinijskog kretan.21) i (1. integriranjem izraza (1. Kod ovakvog izbora koordinatnog () sistema. i J df = J {vo -r Odavde" je <.7. (1. karla se projektii ispaljuje u tacki 0 pocetnom brzinom vo.w je nwa.c () V =~ 1 1 . daje tijelima na koja djeluje. dobijemo rdaciju O~ + aCt - Ato je izraz za brzinu u bilo ko.to) dr. gdie jc fi gravitaciono ubrzanje koje. vee smo izvdi U pHt"agt. U opstijem s. Kako su brzina i ubrzanja vektori.7. .24) se vidi da je km.a su iednab.Uo. Medutim. gmvitadona sila.ia brzina i ubrzan. .24) daje radijusvektor iU vektor po. lzabraeeffio ravan XY za ravan ko)u odredu.17) siiiedi + J ['lilt + a (r . IQ ta (1. a (t . kada je ubrzanje a konstantan vektor~ rj.tozaj.1\[JE OpS. 81. 1. 1z jednacinc (1.ti.23) to)' 10 _ <0 = Va u:razft (1.!ucaju.cnu vektorom ro.dirna L20 i 1.900 takvi.jnja tacka vektora r uvijek u ravni koja je paralelna sa 'vo i a prolazi kroz tacku odred.u vektori i\.. je 'Va . t~ .ogu imati razlicite pravce.. koji ovdje dhkutujcJ..<: c·- g vI) "'".23) u izraz (1. Vo je brzina u momentu Zamjenom izraza (1.. tj. 2! . Trajektorija ovog kretanja opisana jednaCinom. Kretanje projekcila -.22) Aka dirnini§emo {r --1:1:.an. Na osnovu toga zakljl1cujerno da se kn:w.a.24) je parahola. ne mijenja se ni po pravcu ni po intenzitetu..if. Izraz (1. '0:1 = 2llS. U prvom slueaju je gdje je Pu vektor polo7. gt 15.. (i.2).

halisticka kriva. ( 1. 1.23) su (1..26) Vy :c:. 10). 1.jv: + v.32 ) PrimjcnjujuCi jcdnaC:inu (1.. ".8). gravitaciono ubrzanje se mijenja po intenzitetu. pa to opet ne bi bilo kretanje sa konstantnim ubrzanjem (putanja je dio elipse). tzv. 2) da je domet uvis malen pa se promjena gravitacije sa visinom moze zanemariti.---"--.30) Vrijemc potrcbno cia se projekt.29) Maksimalna v1sina h se dohije zamjenom ove vrijcqnosti za Yrijcme u drugu od jcdnaCina (L. onda trajektarija kretanja nije parahola ncgo tz\'..il vrati u prvobitni l1ivo u tackt B.9.ll.. Krubw knnatljc jc spccijaina vrsta krivolinijsKog krctanja Cija putanja je kruznica.26). 81. ' Ocit(i jc to vrijeme dvostruko vecc od vremena iz rcladje (1.~n c<. dobije se X=Voxt.24) primijeni To to =' 0. 3) da je pocetna brzina dovoljno malena pa se otpor vazduha moze zanemariti.31») za vriieme preieta.eri se u radijanima u sekundi ili samo-. 0 i r I Slika 1._- dt =R~ cit VeliCina dO de (1. Ako nije ispunjen uslov 2). ~/ . Da bi se dobio izraz za vrijeme potrebno da projcktil dosegne naj\'isu tacku trajcktorije A.I).28).33) Rezultati kojc smo ovdje dooiH za kretanje projektila vrijede pod izvjesnim uslovima. pa je ( 1. jer jc tada hrzina projektila horizomalna..Skalame komponente jednacine (1. = 0. a to su: 1) da je domet udal) dovoljno malen pa se iakrivijenost Zemlje moze zanemariti. 22 'v ds 0---'" . ~"' g 'flO sin g 7. ubrzanja u njenom pravcu. 1<' =c XII . Isto tako~ kada se na skalarne komponente jednaCine (1. Pravac brzine '\ kao rangcma na putanju..- PARABOLICNA PUTANJA ''\~ \ VAKUUMU \ \ . "'= 2vg s~-. I 23 .= v{). M.31 ) Domer R = OB je horizomalno rastojanje koje prede projektil i dobije se uvrstavanjem izraza (1.. koji se uvrsti u drugu od ~ednaCilla (1. je okomit na radijus kruznice R ~ CA (sl.8. Intenzitet brzine u bilo kojem momentu se racuna po formuli v = . (1. Kada mjcrimo rastojanja duz lub kru. imamo da je s = R6. .. onda gravitaciona sila mijenja pra~' vae pa to vise nije kretanje sa k.~g).34) se zove ugaona brzina..9. VOy - gl iz kojih se vidi da horizomalna komponenta brzine v ostaje konsrantna posto nema (1.:>. u prvu od jednaCina (1.28): Slika l. . Dahija sc t =.) g.28 ) \ \ \ a ovo su koordinate projektiia u funkciji vremena.=-CO~_ g = v5 sin 20: g . ..-+-+----"f--*-_+_~ STVARNA PUTANJA U Vt\ZDUHU \ X (1... tj. vrijeme prc1cta sc mozc dobiti iz uslova). dobijamo (1.29). g ( 1.pnstantnim ubrzanjem (s1. 1.6)..~'~.. (.:~ Ako nije ispunjen prvi od gornjih uslova..---- Slika J .. koristi se uslov Vy = 0 u jednacini (1.27) c:--=:. Ako nije ispunjcl1 usiov .znice od m<":ke 0... uzimajuCi da j(~ R konstantno.

)ruZ<U1)C J edlll1Ca za ugaono ut · ·. 60 = 0 dobije se . period T je T = a.39 ) Sa' slike 1. onda se takvo krufno kretanje zove uniformno iii jednoliko kruzno kretan. '.> onda definisemo ugaono d 26 _'c~--O~--~ • ==. dt 2 --~-. I Hz.ij1 jO' pravac okornit na ravan krctanja u smjeru koji se odreduje pFavilom "desne ruke" (sL 1.. .11). a=~=(ij x.-~.· . moze izraziti kao vektor ('. Gt dt = 0: f dc. onda je dimenzija za frckvenciju S~l} to je jedinica koja se zove here.je konstantan. pa se normaJno uhrzan.43 ) . ZarnjenjujuCi relaciju (L39} u definicionu formulu za ugaonu brzinu (! .36) Kada se period izrazava u sekundama. ziti Jinearna brzina i !inearno ubrzanje kod kruznog kretania.42) sa j~dn2cinom 0.35) Ugaona brzina se.alasa. Sa s1.37) a=~.+ "--oct 2 2 (1.a:1no prema centru. n t e= I wot. vidimo da je vektor w x v usmjeren prema centru C kruga} pa se moze red da je kod jednolikog kruznog kretanja ubrzan. a frekvencija u n . medut.a) to ovdje postoji ubrzanje i to normalno ubrzanje. prerna njemackom fizicaru Berell (Hertz). (1. to) dt to o ~ 00 + "'0 (t . izraz koji daje ugaoni poloza.. tj.e. $' (U8) S~·.3).tet vektorskog proizvoda v = w x r.) U jednostavnijem slueaju. ili kombinirajuCi relaciju (1.) f = M . Tako.l. ugannu br:t:ina ubrzanje C( relacijom 'X wt. posto se pravac brzine stalno Jllijen.0 mijE:nja u \'r~nll. (lAO} Ako se uzme da je to = 0.45) 24 25 . tako da je ugaona brzina konstantan vektor. ( 1."I 3.. viditno da je R = r sin y. 0. Ubrzanje cerno izracunati iz relaci.e C( rad ~ 1 '1' samo . 8m predstavlja intenzi.Prema tome je i ponovnim integriranjem nalazimo v = Rw. takode. PovezujuCi ova dva izrazn.. ako u vremenu t taeka napravi n ophoda. koji je prvi eksperimentalno dokazao egzistenciju elektromagnetnih r. Ali. dt d.--.-. normalno ubrzanje aN 0 kojem smo govorili U odjeljku (1. onda integriranjel1l izraza (l. 1.::m.42) c R dv dt Ako uzmemo da je no ~. . Tacke u bilo kojem trenutku."" 0 i to "''' 0. pa mozemo"da pisemo umjesto v = wR izraz 'lJ = 6)f sin y. • iii (1. u stvari.!:=w x V dt dt dii d- (1..44) f d(. '. To je.34) dobijamo e J 00 128 f '0 (Jj d! {'} f cit) '0 .to) + ~ '" (t 2 to)'. Period T je vrijeme potrehno da tacka prede cijelu putanju (jedan ophod).se mogu izra. iIi aN = .:. dobijemo ~~ = dt Wo + oc (t - to) R Treba naglasiti d:l kod jednolikog kruinog kretanja intenzitet brzine ost. Intenzitet od co x v u ovom slueaju (posto su OJ i v okomiti) je wv.e (1.12.37) se pojednost. ubrzanje se moze izraziti jednacinom o y w X Slika U2..43) Kada je ugaono ubrzanje konstantno.' (1. ..38) se dobije 0 jednako ubrzanom kru:l:- a ~ iil x (iil x'r).1vljuje i po~'taje o~ Ako sc. a frekvencija u je broj punih ophoda u jedinici vremena. Ukoliko je ugaona brzina w konstantna.34).41) dohijemo da je T (1. rr:::Lacija (1.e moze izraziti relacijom gdje je Wo vrijednost ugaone brzine u momcntu l(~. kada je kruzno kretanje jednoliko.im. J dO ~ f CUo dt + " f (t to . ako se fadi nom kremnju.-. Ako je w konstama. To je periodicno kreranje a materijalna tacka prolazi svaku tacku putanje u regularnim vremenskim intervalima. PogIedajmo sada kako .e okomito na brzinu i usmjereno radi. imegracijorn relacije (1.

6. to}C--= .em jednae-ine (1.emo.14. (1. Pokazacemo kasnije u poglavlju veza izmedri relativisticke i klasicne mehanike. prema kojoj je aT da je v = --=. 1.. 0 i 0' podudaraju.= - dt dl (1. vezu izmeau brzina nekog objekta ko. pretpo5tavlja da je'tok vremena id~ntiCan u svim sistemima referencije.5. tj. Dobijamo. Ta'kvi sistemi referencije.1.edan o posmatrac stoji na peronu zeljeznicke stanice. a drugi sjedi u vozu koji se krece jednoliko po pravoj liniji. ( 1.-.Vol. dobi.13. odgovaraju tri skalarne jednaCine (1. Ako diferenciramo jednaCine (1.e mjerc dYa p::nm'ltraca sto se nalazc u medusobnom jednolikom pravolinijskom kreranju. obzir da je 'Do paralelno sa x osom.. Posto razliCiti posmatraei koriste razliCite sisteme referencije. dok 0' vidi da se 0 krece brzinom . tj. GALILEJEVE TRANSFORMACUE Kretal1je se uvijek odnosi na odredeni sistem referencije koji izabirc posmatrae.47) PJ vremenu. -+ -+ -+ T' = T . (1. zovu se inerci.50 ) Vektorska jednacin'1 (1.. ta dva posmatraca krecu jedan u odnosu na drugog konstantnom brzinom i'o' dakle. dE Ukupno ubrzanje U ovom sluca.51) kate da o!:>a p03mnraca i 0 i 0' mjere ism ubrzanic objekta> ubrzanje objekta je isto za sve pcnrnatrace .00' tj.14. Uzmimo. tj.2. ' Grupa jednacina (1. Pretp03tavi-cemo da se u pocetku kr~tanja.49) pred~ stavlja G. OO'=vot .48) prejstavlja Galilejeve cransJormacije koordinac4.e.12). a druge dvije Y i Y' i Z i Z' su medusobno paralelne tako ostaju j tokom kretanja. Zelimo da uporedimo njihova opazanja vezana za ne~ lei obickt ko.u je a = aN prikazano je na slid 1.pr3\"Cll U opstem slucaju nejednolikog kruznog kretanja kada se brzina mijenja i po i po intenzitetu. i 2.'1 .4._n_ Vo. brzine i ubrzanja ovog aviona? Kako se vidi sa slike 1. dva sistema referencije (s1.e aT' Iz relacije (1.= --. Posmatrajmo sada nw objekat koji se u momentu c naSao u tacId A. dakle za t = 0. ~ dv . kruznog kretanja c dw a:r=R-=Ror.14).13. PRINCIP RELATIVNOSTl. doduse bez ikakvog dokaza. vazno je da se zna u kakvoj su v-ezi opazanja nekog krcranja u razlicitim sistemima refcrenci.47) dobijamo tri skalarne jednacine u kojirna smo uzeli u (. U kakvom su odnosu njihova opazanja polotaja. uniformnim pravolinijskim kretaY' njem. ko.2!ilejeve cr::msform:lcije brzin~. izabrali Slika 1.50) kojo.alni siostemi referencije i fit Jemo 0 njima jos govoriti u poglavljima 2. da su prya i posljednja od reladja (1. promjena brzine po intenzitetu daje i tungencijatno ubrzan. diferenciran.50) p::> vremenu. dx' dt dx dE " v". smo koordinatne sisteme vezane za posmatrace 0 i 0' tako da im se jedna osa (X i XI) podudaraju.48) po vremenu. poznate kao klaosicni z'lkon sabiranja brzina.48) SIika 1.46 ) y' =Y z' = z. Oba posmatraju avion koji leri iznad njih. Sa slike se vidi da je 0'. Neka se ta dva sistema referencijc.v.(refer~ntne sisteme) koje se medusobno kreeu jednoliko pravolinijski. Ako dalje diferenciram0 jejnacinu (1. naci cerna vezU izmedu hrzina posmatranog objekta u tacki A u jednom i drugom sistemu referencije: -. = 0. . 27 . 26 -+ Relacija (1. "'0« c.47) dE 1 znajuCi Iz jednaCine (1. li (1. dvo 0 a posto je Vo = const. dobicemo a: = ..lena u poredenju sabrzinom svje~losti c u vakuumu.JR. U centru svakog od njih nalazi se po jedan posmatrae. na primjer. Tako posmatrac 0 vidi da $e posmatrae 0' krece brzinom ii. = 'V'" - 'Do dy de dy dE dz (1.. dobije se: _.48) tacne samo pod pretpostavkoin da je relativna brzina Vo m<l. ili vektorski.49) --=-- dz dE dt dr' df _ Vo. za sluca.i se medusobno !creeu jednoliko pravolinijski. 1. pa je nakon n~kog vrem~na c Ovim jednacinama dodajemo i jednacinu c' = t jer se u klasicnoj fizici. 0 i 0'.5 J ) dt t.i se kreee: na primjer.

{rei dut obale brzinom U~. a rastojanje AC ~'-' s. Istinu govoreCi) ubrzanje takvog sistema je veoma malo pa se u nizu slucajeva (ali He i uvijek) i on mozp razmatrati kao inercijulni. Prctpostavhno da covjek slijedi neku rutu ADE. U tack! C covjek &rece autobuso 13gao izmedu pravca prem3 autobusu i pravca u koiem hi covjek trebao da trei.. Svako krivolinijsko kretanje~ sa svoje strane.x.inu Zemlje se krece ubrzanjem U odnosu na heliocentricni sistem referencije i zato ni. Ie "L . a ose su mu usmjerene prema pogodno izabranim zvijezdama stajacicama iz udaljenih gaiaksi. neprumijenjena u svim incn:ijalnim referentnim sistemima) tj. 4 m/s. relativna brzina sistema referencije znatno manja od brzine svjetlosti. 'dosl0 je do niza komradikcija koje su eliminisane uvodenjem teorije relatiynosti. a covjek u tacki B. x~ =----=X2 -~ ~)()t1. Pitanje ie zasto nije izabrana Zeml.:ke A dl) B Hi cia trCi 12\'je5no rastojauje dui obale da pliva do ta(ke B? za na ~ Covjek Koji'te i onda h troughl. Rastojanje oJ ta{ke n do obale je BC = d. i b = 400 m od autohUS3. obale.Postoji beskonacno mnogo inerci..j l' = x~ ~. posw so pocctak i kl'aj duzine 1 mjel'eni iSlOvremetw.6. Istovremeno. (V~ -- v. Xl + ViJlt ~""-" Xl: ~ Xi -" Va (t2 ~ t 1) = 1 Autobus vozi du:I autoputa brzinom Vi '''' 16 rn/fL Covjek. jedna(:ine (1. sc naiazi na udaljenosti a = 60 m od autopm<l.. I odakle je x =----. Taj sistem se naziva heliocentricni sistem referencije (helios grcki znaCi Sunce) i kao inerci.. covjek treba odmah da pliva do tacke B dut AB..espektivno stizu u tacku C.=.. Zbog tQga sistem referencije vezan uz povrs. Vrijeme kretan. ~--- x~)2 (s .alnih sistema referendje koji se mugu formirati shodno zakljuccima iz poglavlja 1. ABC se vidi. koja je veta ad 1}J. cov.eme biti minimalno. slijedi da bilo koje rastojanje iii duzina 1 X2.Xl ostaje. r = (d 2 + .a. U kojem pravcu treba covjek da uti du bi stigao u bilo Ito)u tacku auto-puta u isto vrijem~ kad i autobus iii prije njega? Govjek mnit da trei brzinom v~ 'co.x) + ___ 'IJ! Po~1:O je i l :> tz> onda je sin a >- av~ bv..' Minimalno ~'rijeme tmin se odreduie jz uslova de. Treba primijetitl da je za rutu mininudnog vremena: till {} = / Arl/' / / / / I / I'I "I j.a covjeka dui o\"e rUle je. .. znacenje ovog izvodenja cc biti jasnije nakon poglavlja 705.! koje ce yd. Tvrdnja _ je ubrzanje nekog objekta isto u svim mercijalnim referentniin da sistemima poznatJ. -. koje vrijede za sve inercijalne referentne sisteme. ta'.stojanja u razliCitim referentnim sistemima) vaze sv~ dotlt~ dok je.a -< 143"15'0 28 29 . Ovaj rezultat izgleda take oCigiedan da 'sc na pry! pogled cirri nepotrebnim i dokazivati gao Medutim.a kao ishodiSte jednog takvog sistema? Zemlja se krece 'u odnosu na Sunce i zvijezde duz krivolinijske putanje (trajektorije). . _. jer je t'l .-0. :0:::. I i 1-. je ugao Rje§enjz: Autobus je u tacki A. Galilejeve transforma.6 pa je Vl 36"45' ". sligne u tacku B n3 jezetu kra¢e moguce wijeme. = 0. a onda da pliva do B. je uvijek vezano uz odredeno ubrzanje. DaJ:je je CI gdje su " itt vremena za koje autobus i covjek. Kao posljedica Galilejevih transformacija koordinata.i U odnosu na heliocentricni si'stem referencije. . ruta AB nece obavezuo uzeti najmanje vtemenu. 1.e inercijalni.7. Medutim) 'kada su Be ove transformacije pokusale primijeniti na fenomene vezane sa prostiranjern svjetlosti. t 1. On hoc_e de. put cia koristi: iIi cia plisu raVll(> 00. aa je gdje jcOdavde je sin fl = BC' " Rjesenjc: Polito je brzina C:ovjekrt U \'odi manja od brzine kojom moze da u-(i cluj. Ina-ce.cije i njihove posljedice (klasieni zakon 0 sabiranju brzina. Odredimo rastojauje x z<. RACUNSKI PRllVlJERI Zadatak :tl Ncki c{)vj(~k stoji na obali jezera u tacki 'A. dx v..a tI~)2 Ako je s < x. moze da pliva u vodi brzino!li v!) a rnoi!': do. Eksperimentalno je urvrdeno da je inercijalni sistem referencije i sistem eiji je centar Sunce. Kao sto smo ranije istaldi.alni ce se pojaviti svi oni sistemi referencije koji se krecu uniformno po pravoj Hni.49) i (L50)~ i nepromjenljivost f"d.elt treba prvo da trei dut obale na rastojanju AD = s .t je u fizici kao Galilejev princip relativnostt'. Zemlja i rotira oko svoje ose. je prvi iz~'od Vremena po rauojanju x jednak _ti d.

-.53s" Predeni put u lKlsljednjoj sekundi je Vrijeme prclaska prvog melra (h 1 Tn g(i SpOIl. ~ AB. intenzitet vektora srednie brzine I. Prema tome je nijeme prelaska posijednjeg metra puta t pQs • = I . = h tl -2 0... intenzitet vektora srednjeg ubrzanja aka se taeka krece konstantnim tangencijalnim ubrzanjem.- 2vo (v l Vl -+--2vo VI +v + V~ + 2v" 2) Zadatak 1. 31 30 . '--'-:::--'- g(2. 1)2 =40m. 8T I. h g (t - k 1)2 l)~ --. sto znaci da coyjek treba da ttli u pravcu okomitom nn prvobitnu liuiju.4 Tacka prede polovinu nekog rastojanja brzinom V".l)t...7 U posljedn}oj sekundi svog slobodnog pada tijelo prede polovinu ukupne visine padanja." I .4 m/s. Bilo koju tacku oa auto-putu izmedu D i' E doseCi ee on prije autobusa. = 1 m). 2 gtt 4~ g(~ 2 2 (2) -At ! ilr j ~ ~ 320cm 10 S ~ em 32"~ 8 t 2 =_2tt _4t+2 t ll -4t+2=0 I~ 14.414s t 10 . Trc-eei u pra\'cima BD iIi BE COl. treeoj i po&Jjednjo. RjeIenje: !u R~ a) V~F = ./2:= 0.: ~ 50.J'2 = 3./2 2 If! = 2 - ..'jek ce dod do auto~puta u isto nijeme kad i autobus. - I) 2 2 Odavde je: -sa Vrijeme padanja tije1a je = 28 = 24.6 Odrediti rut koji prede tijeio prj slobodnom padu sa visine cd 100m u pnoj.S8578. b) visinu h s koje tijeio pada.14 em em. Rjeienje: gt' 0) h ~2 + V2 Zadatak 1. Zadatak 1.= '" t ~ Za t.1""0'.448. = je tD& "'"' ( 2·99 9. RjeSanje: Vrijeme padanja prvih 99 f}s!" t~(g) ~4. izmedu njega i autobusa.. .2R --- 160· 3. hI = S1 = -:2 gt~ = 4. Preostali dio puta prede brzinom 'V 1 za polovinu vremena i brzinom 'Vi za drugu polavinu vremcns. 2R1t = -. 2h "2 OVdje ie a = 90°.t (tl + tJ 6..9 m.24 -. 4~5 s = O~03 s.---~t>-. Naci: a) trajanje pada. Za koje je vrijeme tijeJo prdlo prvi j posljednji metar puta? RjeSetlje: Zadatak 1. onda je htl h tl _1 = - g"' -'2-' Put koji - predc tijclo u n-toj sekundi je gn 2 av.= 2 Il = 2 +. v 2 = .3 minimalnom btzinom neba Covjek da trN (vidi prethodni zadatak) da hi susreo autobus i u kojem praveu? RjeJmje: Minimalna brxina maze da se odredj iz uslova: odakle je Kojo~ Za t1 = 1 s. =' Ako tijelo pada t = 11 sekundi.53 s_ - +v 2 V6r = -. sekundi parlanja. " em 4 ± 2'".. b 2 5 8 (n .7.e oblasti ugla DBE.. NaCi srednju brzinu taCke usrednjenu na djelom \'remenu kre~ja..5m. (t ~ 1) s tijelo prede put '2.Pravci u kojima se cO\'jek moi~ kretati su u granicama unutrasn.= 2.8) 2 s = t = !u = - b.-t99 = odakle je 4. Zadatak 1.5 Tacka prede pola kruinice radijusa R = 160 em za vrijeme t = lOs. Izracunati slijedece (I) = velicine usrednjene na tom vremenu: 8rednju brzinu Va. t! = ---VI '" 4~5 s.

= h = + H 37.g. b = --.. priblitavajuCi ae stanici.je se jednacina iz koje se izracunava Zadatak 1. Zan=7je Dalde~ tileta 8e.27 VOl = get .. Zadatak 1.(vo + gt) T -+ gT' --. a drugi :ta vrijeme od S aekundi.. jedan nakan drugcg. koji u trenutku polaska vou stoji pored njegovog I)rednjeg kraja.n:::T. s istim pocetnim brzinama 1.Rjeienje I a = 0.10 Covjek~ koji stoji na vrhu neke zgrade~ bad loptu vertikalno navi§e' po(!etnom brzinom 12 m/s. Koliko dugo ce se pored njega kretati 'l-ti C7-mi) vagon? Kretanje voza smatrati jednako ubrzanim..lzrai:'::unati: b) koju maksimalnu visinu u adnosu na zemiJu koji stoji ns platou stanice. nakon vremena· T.34 m v' Zg t'O-gtl = 0 gli • t( = 1..: = 7.h 2 = = 30.U Posmatrac.. pa se i rastojan. Poslije ovoga..37m./'1- O.. SmatrajuCi da je kretanje vom jednako ubrmno.5857 s ocito nema fizikalnog smisla jet daje vrijeme manje ad I s za koje tijelo prede polovinu svoga puts. = .. prednji k./6). Rastojanje izmedu tijela S = Xl - r.10 sa visokog tornja. .-.tt) .raj yom zaustavio se na taStojanju 7S m od posm&ttadl.eme pad.[n _ v'..egovo ubrzanje. kretu . konstatovao je da je prvi vagen prosao pored njega za vrijeme t = 4 s..~ Xs = lvot . Zadatak 1. mijenja proporcionalno s vremenom. RjeIenje: Neka je b duzina jednog vagona. Odrediti brzine tijela jednog U odnosu na drugo i rastojanje izmedu njih u trenutku t.e medu tijelima r. Loptapadne na zemlju nakon 4 s.8 Izraronati visinu s koje je tijelo puheno da slobodno pada aka je posijednjih 15 m puta preMo za 0.4 s. Posma~J 32 33 . gtl hl 11 2 Prema tome je visina 'Sa koje je djeto slobodno pU§teno h = T gr' = 79.(v'. - 1) ~ .adnosno t~ tl .- 2 = tlet - T" 'Vt gr' nb=2 2 = Vo - at' g (t - 'f).a..ednoliko. odrediti n.22 s gt~ . ..12 4(.tijeio je postiglo brzinu Uvrstavanjem posljednjeg izraza za VOl u izraz za vri.. (Smjer prema gore se smatra pozitivnim). dosegnelopta. Zadatak 1. jedno U odnosu na drugo. proiao pored njep :til vrijeme od 4 sdmnde. Rjelenje: h ht = 2 gr' - H-th=Z ukupan predeni rut u vremenu t.=-+-=4. = 2 (~) 2(.! odakle je 2 at~_l III 2b = . H= .t}). Prvo tijelo je baeeno venikalno navi~e a drugo vertikalno nanize. c) koUka j~ brzina kaju ima lopta neposredno prije udara a zemliu? h) h "'" Ct' 2" Rjdenje: = 56.mja tijela t: 'Vo~ hlO padajuCi u vremenu (t .9 Dva tijela su bacena.64m.91 m m prederu put za vrijeme t1 pod uslovom da na pocetku tog pUla tic) jelo ima poeetnu brzinu VOl' v = glz 27.. 2b = (-) (~) a Rjelmje: x.a) koliko je visaka zgrada.:. :Bruna prvog tijeJa u odnosu na drug() je I U = 'VI - Vs = 2vo je~ gT i ne mijenja se s vremenom. dobi.57 m = VUl l + -2 - gri b) h mn. Ako ozna~o koordinatu i brzinu prvog tijeia u odnosu motemo napisati slijedece jednaCine: Xl OR torani sa Xl i Vl> a drugog sa (n-l)b = . a) h :.. i 'Vt.. Uzeti U obzir da se radi 0 motomom vozu tiji je pry! vagon ujedno i lokomotiva yoza. "fada je: at! Zautak t.02s. primijetio jt da je prvi vagoR elektrifuog V'Q7.

Rje1enje: i Tijelo koje se krece ad A do B ueini to za t .- 2 (2).' -"2 Zadatak 1. Ako je tiielo stalno u dodiru sa ravni.w V OII Vo sin 6 x 2AC "2' ( .15 2 .. at: Cd je duzina jednog vagona). Ako je ubrnoje ravoi 2:' at' . x = XD = 100m. 0= Vu - a (t ...9) = ~ a = (3). Na rastojan.'ot. domet 100m.w I = (-g--) 2ABT sekunde. stiei na kraje\'c diska (Galilejev problem). .(3) 'je' (t -" 9) 49 -. Istovremeno tijeia pocinju da se krccu (klizu) iz taCke A po odgovarajuCim zljebovima. Zadatak 1.13 Na disku. .ecI preko prepreke? Rje§enje: y Zadatak 1... nalaze se ~!jebovi koji medusobno zatvaraju ugaoO.2 a" Za y = ~ 1 m = H.el0 ce se kretati dalje od strrne ravni (nece odrlati kontakt s njom). u h~rizontalnom pravcu vece od g etg 9. Iz slike je AC =.let pod uglom ad 45" prema vodoravnom poloiaju sa takvom poc-etnom brzinom da )oJ. U toku istog Y = x tg 6 .9)2' 9) -. s 49 1 a _.9). rho znaCi da gcosO .Z 5 Vo (t - a (t .l~ honzomaln. .AB cos 6.2tJ ' o gx' """== 9 COS-~ vremena ravan Ce se pomjetiti za rsstojanje s.) sekundi.elo A slobodno padalo vertikalno? V 0 8in 6 o cos 6 Rje1enje: Pri slobodnom padu tijdo A Ce preti vertikalno rastojanje 51 = g~ za vtijeme t. koji je postavljen vcrtikalno.c i otpor v8zduha. Da It ce lopt2 p. Za koje ce .n~!avlja .. ti.'0 - all (I) 1.= 1z relaci. Koje ubrzanje treba da ima strma ravu~ u horizontainom pravcu da bi ti. (4) Uvrstavanjem reiacija (4) i ('I) u (2) dobije se.. g X1 2' vS~16· H= XDtgB - • 34 35 .RjeIenje: d = f. = A 'VUII: = = 'V O cos I} a tijelo koje se krece po putanji AC utrosi vrijeme od t. ~ Y='V ovt g.u od 80m postavljena je prepreka visoka 10m. 8 Golf hapom je udarena lopta na vis-ini od J m iznad povrsinc zcmlje i . -- je ~ = ctg O~ 5to se "idi sa slike.vrijeme tijeia. 2 t'.14 • --~tgO 'V Tijelo A je smjesterio ns stonoj ravni ciji je ugao nagiba prema horizontu O. Prema tome je 'ubrzanje a = g ctg O. = 1.'ot 1 = at 2 at~ a i={vo-:-all)t~-"2 pa jev Q =49. onda... je tAB = tACo Na isti nac!n se pokazuje da sva tijela stignu istovremeno na ivicu diska bez obzira kojom se putanjom krceu. ako se zanemare tren..a (I) i . = .. (t .

i~cosO = 3 $. kmnena 11:. Odrediti radijus krivine R njegove putanje: a) u najvisoj tacln pUtan.-~-­ lOOm+lm lOOOOOm1 'v= (vi cost I) +" v: sinl ().. Na koju na.l = 4SO Najprijc je vdo jednostavno provjeriti da v.. ----.t m) V = (1).. tj.Ko1ikom.- v.anju s = 42 m od mjesta bacanja mierenog duz horizontalc.---. y "---"" x tg« -" .= 3 m .= .17 Pob:tna brzina' batenog kamena je 10 m/s.Uvritavanjem. y t = u ---~-..om hieu poSta je 'U. .- 1m tg4S a I -- 100m ... sin t 6 hmu. pao je nt.. U odnosu na postavljeni kootdinatnf sisrem.l8 Kanien je baCen potemom brzinom tin = 20 m/a pod ~lglom ~ ~ 60" :prema ho~ontu.H y=xtg\} -x~~--:. v: 2g Kamen baceu L'<l.gt tif> o=tI•• ine-gt~t= . koliko vremena je letio i do koje: se maksimalne visine popeo? Rjefer. u jednacinu trajektorije. tj.: x= xj:I= 80m i.tu gdje j1. .gornjeg izraza za t u izraz za y dobije !I. + v1)2 (100 m)li YJ! .. g 8in 0 37 36 .6400 m~ --...gt .."f..00' 80 m -. dobije se: Zadablk 1.H)oos'" 2 cost e ext Xntg(l".2gt'll~ sin {) + g·t'll)2 I'osto je na mje!tu xp vi.. zeroJiu D. Poslije pola sekunde brzina kamena je 7 m!s. znaCi da.05 ro...(. Kamen Ce postiti maksimalan domet uvis 0.. Y Itomponenu. vislnc h 00' 2. ~"" ~!- 'l..y - gt H= Yp = Sit m tg-4:'F .e) b) u momentu pada na zenUju.je " Zadablk t. v~ = gt = v@ilin e .9. 51! ne radi 0 hicu uvis. 10 . Vtijeme leu. = Aka se mtrsti VII VI) je ~mall' = h -rose gx t XD J. -2 (XD tg6 . Rje1enje: " = Za tatku A u jednadni trsjektorije temo lzrilcunati vrijednost y.e hlJUix h: prethudne jednatinc po&tn~ brzina v..... .cos{} 2v:cmt 6 OdavU(" je: tg: e)"2 = I 19~86 m/s.81 . > gx' y=h+xtgO-..vceu visinu Ce se popeti kamen baten nll ovaj nllcin? . 0.sina pr-epreke 9 m ce iorta preti preko prepreke.. iznad povdine· zemlje pod uglom e = 4S e prema horizonlU..\~.1 m.5 :F 1.(8(> m)~ _ . je brzinom bl1cen kamen.---.a rasto.'" = VON Vo cos 6 = Vo sin 0 VII =V.. vee 0 kO!.. -'-''-''- 2(XD tge .If)' v: sini " + ~~=-~ 2e = 10. (Iliff - bt'~ine v&' = y = h _ :l:» "'ll' "'" 0..-. t" na mjl.

) fl cost a + sin! a . .19 R". Jh6 2 =0.u ·od.Rje1enje: y R"~-.Jg+2 Jg+ Jih fiJi.2a) sin 2a = 2.~ gs c. B Zadata Iz podnozja rayni nagnute pod uglom fl~ ispaljen je projektil sa pocetnom brzinom Vo i ele\'acionim uglom 60 (slika).20) = cos 2a = cos 2 a = a -cos f3 = cos (90" .._ -L. PretpostavljajuCi da je sudar kuglice i strme ravni_ potpuno elastiam. = sin (90~ . cos a • --. votcos[:. = 0' --'- geos 6 = 82m.sin a gs cos 2 a R8ina=tg60·Rcosa s = 2v: . 1. 4 sin 2 a cost fl 8' 2eh sinl a 9 g 2 COS2 a IX ( .os t a 2v~ ]ednacina putanje cos! /3 sin~ sin 13. -sina=cosa (1) sin 13 co. a) Koliki je domet R mjeren dut ravni? b) Pokazati da se izraz za R pod a) svodi na izraz za domet u dalj kada· je a = O.tSf:\gsa fXJs t 2'V~ ot (3) = R cos (! cos· (:l YA = Rsina._0 2v' g cos 6 0 sin 60 = 8h sin a cos a Zadatak. odrediti: a) nB kom../fiii (I) 13=90-2« x = (2) r ... 38 39 . RjeSenje: 'V o = .605s.ssiuot = seas or. sin 2sin a s .. } _ t ~ " \ A(x/. b)zaaooooO = f1: 2ii ts = ---'-VQ cos (j ". sin .8in a cos a = cos~ a _ sin~ a ..J. t1+t:""" g=. 2vO' sin a cos a R = _..lJliesta_prvog udara kuglica po drugi put udariti 0 strmU ravan?_ b) ukupno vrijeme leta kugUce od momenta njenog ispuStanja ua visini h do momenta drugog udarca 0 stnnu--ravan.te rasto.. '" x - aN Po zakonu aN ~'" geos 0 odrzanju energije je 'VB = Vo.an.--c---2sinacosa Tacks A svojim koordinatama zadovoljava jednaCinu (1). 2sin a h) t = tl R~ + t2 t1 = 8hsina = 96cm. e 1..20 Kuglica pada na stnnu ravan nagibnog ugla 37" sa visille h = 20 em. Y y = votSIn~ X'B g~2 SC05a y=xtg~- - ex' _ __ :3 (3) 2v~ cos~ \\ a) XA = )( Ys= --ssina . .

Prema tome je T 'Vu!! = -y. linearna bn.25 rad. disk ce pokriti ra8tojanje jednako svom obimu>. 3) Kaje latke na disku iroaju istu apsolutnu brzinu kao i centar disk¥..lOa rotacije rataitll on obodu diska U odnosu na centat je tllln = " 21'1: wr> g d Ie Je fH.006 mIll. provede u letu izmedu sudara./S'} 30 mIst RjeIenje: na njll.'u jednaCina Jedan homoge.. s = 2rlt.Zadatalt 1. j = (u)2 t cti cos f. i : 2: 3 ! .o. Brzina topte kod drugog sudara ae formira na osno.= ugaona brzina.e tacke na obodu diska u odnosu na njego'l.= l1> odakle dijedi da je $1 = t6h sin 6."'" 'L:rlt' Vir_ Jedan totak poluprecnika R = 30 ern pocinje da rotira oko svoje ose simetti. Usvojimo koordinatni sistem tako da je X asa paralelna sa kosinom ravni.24 = 2".. + aIv) 2" = 30. Ubrzanje koje ima lopta all "= aN = R= =}a"~ (ai. ako se svi sudari izmedu lopte j strme ravni smatraju elasticnim. centat 0. -1'. Va tl SID 6 + --2- gt~ sin6 od~ RjeItnje: ! gdje je t 1 tra.-a ukupna brzina 41 . E. tj. RjeIenje: Nakon sudara brzine ~u Rastojanje izmedu drugog i treceg sudara je sada 52 ~-"" 3vu ti sinO + --2-- gti sin 6 gdje je til vrijeme koje loptll. ay asa normaina u adnosu oa ove dvije ase je a~ = gz ~ g sin f) i I = - Zadatak 1. Ukupna brzina lotke Ace biti 2v. a po~to je po£etna brzina did y' ose ina kao za prvi sudar to je 1 ~ . St-:lga je brzina transladje bilo koie tatke na njegovom obodu Vtv' = = 24h sin fl. t1 = ~ O.i disk se kotdja bez Idiunja po horizontalnoj ravni konstantnom brzinom I) Dokazati daje iinearna brzina totaci)e bilo ko.je: (U = at = tI 2 radfs2 . dobije 1>(:' S druge strant:. Rjd". pocinje da se krece po kru!noj putanji sa 'konstantnim ugaonim ubrzanjem a:o= 0. fllst0janje izmedu ueceg i cetvnog sudara dato relacijom $1 I) U !Oku vremena T potrebnog za pun obrt. jednaka btzini tnmslacije diska.23 gy g cos 0.u = 3m!s I aT ~ :~ ~ 0. U trenutku prvog udara brzina lopte je Va = (2gh)"£. Zadatak 1. --.I 2 Dakle. Po anaiogiji So::: Jobija da j. Naci odnosC" rastojanja izmedu tacaka na kojima odskace lopta od same ravni.anje leta izmedu sudan~ reduje se iz re1acije za y. U odnosu na nepokremog posmatraca? tI. PosJije kojeg _vremena ce ojeno radijalno ubrzanje biti jednako taogencijalnom? = . a ta ista brzina je i kod odb-ijanja samo sada pod uglom O.a? 40 2) Brzina ta{:aka na obadu diska U odnosu na nepokretnog posmamaea ce biti sum. C i 1) na obodu diska u odnosu na nepokretnog posntatta(':a..= 2" v. tj.21 Lopta slobodno pada s visine h oa goro. koja ./2:.e u poeetku mirovala.6 m.!l)!. Ako se uOpSti.CI velitinu i pravac brzina tataka A.i dio strme ravni nagibnog ugia O. ta<::aka BiD: v. -5 s = 10 rad/s ="Rt. 2vo g a $1 ' = Shem 6. ubrzanjem n = 2 rad/s t . rotacije. Koliko nnose linearna brzina i linearno ubrzanje ta&e na periferiji tocka 5 sekundi poslije pocetka kretan.a ttans-latorne i rotacione brzine. 2) Nll. Rastojanje izmedu prvog i drugog udara je $1 Materijalna lacka.e sa ugaonim.

a suprotnog su smjera. svakog su~ara ~u~lice sa iidoni ostaje ista.1 oba . jer su njene brzine transJaciie i rotacjje jednake po apsolutnoj vrijednosti.::!::::t:. ato = 2.. / -' i ! IX I I t" 2v 1t._ f"" I I I I II I = 2h 1 H = d 2 = = 'V o l' =? t' = d I 'Cjj l I -5 h 6 = 72 km =0 ~= )2. n= Zadatak 1. u prvom 1 drugom silica.rotirajucl referenuii sistem) i periferne brzine ~ ta&e platforme iz koje je izbacena lopta (bl'zina u od~ noon na nepokI"etni referentni sisten:).a ce za vrijeme t.:. horizontalna komp0':lenta brzine kod. Rezultujuca brzina . sto je u ~uprotn{)sti !~a U drugom slucaju rezultuJuca br~in~ !opte (brzina U odnosu na nepokretni refel'entm .slstem) mora biti usrrijerena kll_"osi rotacije gdje s(. j t wR v./ . -a t' vrijeme jtmedu dva sudara.. Prvo vozilo putuje polovinu rastojanja AB brzinom VI = 30 km/h.f" 1:'0').'takode..~.= 0. brzlnlI Iopte u UdJ1DSll n. .. je: at~ U prvom slueaju laptu trebll baciti pod takvim uglom ((I) da stignc n ism tacku istovremen~ kada i meta.eb . oba su preslu isto rastojanje pa stoga treba da.~::i.ia jec\naka vektorskom zbiru brzine 6 <.d -=! ! /~ ~El.Jeoe mlestll. 2 h.. .'" " ... Rjelenje: Posto su sudari sa zidovima proc.. h (vozila simultano stizu u tacku B) i I ~ 1 -hstone zadovoljavia 2 6 uslov t > -h. Sa'slike se vidi da -jr.£. da bi pogodila mem? Pocetn:>. Vo !.! .!~<. 1 I / I [ .$~?:il~:M::::::-~ ~...= 1 !fl.= Kuglica se kotr1.u U lstlm vremenskim intervalima..u. To znaCi d.e zanemariti. a meta je na rastojanju 10 mod njega. je ta.2'1 J s = ~-J~!f = 90. RjeIenje: 45 km/h = 36 km/h 2 • t" "'* t" = 5 -h. a drugu polovinu brzi_ nom V 2 = 45 km/h. 12 jednaCine (2) je I 2. vozila se nece preticati oa putu AB.i. ''''t::':~~--t· t=nt' .:::.slucaja i iznosi 60 m/s.c~ 2 Brzina drugog vozila u proizvo nom momentu t je v nom prvog voz11a u dV3 momenta [' i t".0 5 Prema tome. t' = (.25 Dva motorna vozila napuste taCku A istoviemeno i stignu u tacku B za vrijeme to = 2 sata.H . )\ ( -~ Iz jcdnabne (t) je { u~l()\'om I =0 (vozila simultano krccu iz A) = -~- h. 5 30 kmlh =.: I 5 = R Odavde je -e. at.. U drugom slucaju covjek I met~~ lZn1.~~:t. pa je (I) 2 za l< 6 -h 5 za 6 . kojom je lzbacena-iopta (brzina u odno:\IU us. ~o­ liko puta kuglica udari 0 zidove pro(!jepa prije negO padne na dno? Sudar kughce sa ZtdoVJrTla sl11at!ati savrieno elastitnim. 42 43 . Drugo vozilo prelazi ukuImo rastojanje AB konstantnim ubrzanjem. On baca loptu na mem kOja se. istu ukupnu hrzinu U odnOSll na nepokretnog posmatraca.:.~ naiazl meta.e podlogu. - 5 h.i. nalazi na plutform. 4 U momentu kad jedno vozilo pretice drugo. pluti0rmn 15ta je 1.I. ~to znaci da se uzastopni.tocke C u odnosu nR nepokretnog posmatraea ce biti nula.. za kale meta iZVJ:"Si ugaono pomjeranje $1> lQpta pre6 rastojanje R...~~:*:. Takode je g~2 vjr-- G .30 kfn/h· a =.. 36 km/h2 .5 mo'.. Sll brzj.~entru plat.. U ko..a po horiz:ontalnoj ravni brzinom 10 m/s i upada u tli.h .h.iil:.~\12<:i se covjek. 3) Ttenutne brzine taeaka oa dijametru AC rastu proporcionalno rastojanju taCke C.:1!~:1:. v. Ta bI"Zitla se izjed. forme. Stoga ce sve racke ria disku sa istim ras[ojanjem od C :u datom trenutku imati.. Na· horizontalnoj platformi kojs ae obrce ugaoncirn brzinorrt 3 radjs f1. Pod kolikim uglom U odnosu na..... ---~. Prema tome je ukupno vrijeme ~ padanja kugliee od vrha do dna proejepa (aka se za~_~'" nemarj vrijeme sudara) .1:L..e n. Gsa kroz ovu tacku okomita na ravan diska zove se trenutna osa.('" Rjdenje: AB = s to gdje je n ukupan btoj sudara kuglice sa zidovima pro(:jepa.koj:!g cine dva paralelna zida.epa savdeno elasticni j posto nema sile koja djeiuje na Zadatak 1.. t' .em trenutku su brzine oba'vozila iste? Hoee Ii jedan od njih da pretekne drugog na pUtu AS? kuglicu -u hodzonta. na medusobnom rastojanju d = 5 em.om ako tacke gdje disk dodiru. . Zadatak 1~ ~o .p I.nai:... Tren. udarci lopuee 0 zidave proqepa de§ava.. U prvom aJucaju ~ov)ek .lnom praveu. Prcmu tome. brzinu v imaju sve tacke na rastojanju r do C.. -J' . = . Stoga se kreranje diska u datom trenutltu maze smatrati rotaci. Dubina tog procjepa je .pravac covjek-meta treba badti Iopru po plauorfll1.

.:. odakle je a . kon- = 4a -.Perifema brzina tip je Zadatak 1.o:m 2 stantnim usporenjem . --.l. Il' = g (sin a .11 run a = 0)3643. kamen prc:de put s za vrijeme sin 41~ = 0 •. Tacka A pocinje da se kreee vertikalno navise konstantnom brzinom v.. AO·= AB -t.l. = 8 mIst. s tim ito mu je btzina ntl: kraju pUla s nula.. A BE' =""Y BO = x.8rnfr/' CC'~~· 2 AB =--' n' Be "'".-.. U pocetnom trenutku tri tacke A.= -~ = ~. 'tj. 2 . RjeIenje: Kada ide prema gore. posto . ooda ie jednatina kretanja AA' = vt a' t: A' a predeni put s je ma' = me sin a ~ !Arng cos a. r. tj.a: E. = 'I Vp = Rw. y (l Iz prethodnih iednaCiml dohijarno + x) =.sve dok ne dostigne visi.ednakim rast~ ianjima. .=l.. 2 ~ . Kako treba da se krece tacka B vertikaIno da bi sve tri tacke stalno bile na jedno.7~"H (l -.~:J VII JoE E (V" AA' AD . R~ = -.7% od prvobitne energije na saviadavanje site treni$. se kamen vrati u podnot.)lcosa) = 1. B i C Ide na horizontalnoj pravoj liniji na . sin a + )lmg <:osa.I v. . BB' EO CC' CO Hi. BB'O i (2) ceo je slijedi proporcionainost odgovarajuCih stranic. fj.7767 iii 11.nu Ymall. Jednacina kretanja O\'og kamenA na pUN ptema gore Je rna = mg . Za koje vrijeme t. ~ tl po zakonu . = 0.t' '0 O=vo-at p Iz (1) i (2) je a = ~ -. pa je sin 41. i) = at' 2' (l + x) vtx..=J-E.e ravni? Koliki je koeficijent trenja izmedu ravoi i kamena? Koliki procenat 8voje prvobitne energije izgubi kamen nuon povratka u pOCetnu tatku i na Ito se ona potro§i? . gcosa Rjdenje': (I) Kada se kamen klite nadolje. • • ·c C' lz slicnosti trouglova AA'O. 77.2. Zadatak 1. pra\'oj liniji? Tacke pocinju da lie krecu istovremeno. jf). nuon fega se kli2e prema dolje. a tacka C vertikaino naniie bez pocetne bnine i s konstanmim ubrzanjem 0. 45 . EO co = BC __ BO' = at t = 16 m/s uz kori!\renje oznaka (1) iz uslova (2) dcbijemo dvije jednacine V! - AE E..28 '6 rad.5. BB' =Y I ="2 ( fJt - at'\ 21 I t! S ito znaci da se tatka B krece vertikalno navi!\e jednako 'usporeno poeetnom brzi. t. karla krece prema dolje. Kamen ie izgubi. (1) (2) t = vol l _.29 Kamen je gurnut uz strmu ravan nagiba 3O~ i prelazi rastojanje od 16 m za vrijeme = 25 .

Svaka promjena sranja kretanja" tj.nih svo.o sada zasto. ke interakcijc 'l'n pritisak na zemlJu 1 SVd u)ela na n)oJ~)a .si ' . !a. sto znaci da mu .' .eea pokazala primjenljivo:n n. 1. dakle.e miruje U odnosu na zemlju. Iz ovoga zakljuclljerno. Dakle.lptl no-.ena fizlke }:n~m~esvodi10 stoljecu isl" toliko daleko da se objaSnJ~nJe bUo _~~Je~ fi~?g uke <>tkriveni na mehanicki proces za koji vrijede N. Gravitacione interakcije izmedu tijela usl. Za pokretanje je potrebno djeJovanjc nekog drugog tijeJa koje ce ga izvesti iz stanja mirovanja. . S ~onstantt:ll~ ubrzanjcm? _~asto se atom p .to lC . se mateflJa na ta k a re~e . To znaci da razvojem nauke nisu negirani rezultati klasicne mehanike.osnovne jedinice). lstraZi'oanjem odnosa.) Cije objasnj'enje nije bilo moguce na osnovu zakona klasiene mehanike.gra. fotoelektricitet.avaju atomsko jezgro. Ti fenomeni su bili objasnjeni novim tcorijama .j interakcije zbog ko. 1 t 's'kO C . pomaknut ce se tim voz zakoCi iIi ubrza iako na nju pri tome ne djelujc nikakvo drugo tijelo. RazliCira tijda to vrSe razlicito. protona t ne~trona. istovremeno. 'JSlabe...' tanji zaSto ti. Njutn(}1J zakon. J~ J. brzina ko. na drugi jcdnoliko pravolinijski. daldc. zasto opruga oscIlu)e kada Je lstegnemo) It . Jednostavnim cksperimentima se mote pokazati slijedece: a) Kad god tijelo mijcnja brzinu po intehziteru -iii praycu iIi sarno. "1 . u razlog ZU:.e brzina promijenila :'J-mjer. d' d' lu'u jedna na druga na nekl na1z iskustva znarno aa $va ttle a U pflfO 1. poznat kao drug.. NJUTNOVI ZAKONI MEHANIKE . ustanovicemo da ge ono nikada nece pokrenuti sarno od sebe. mehanika bazirana na Njutnovim zakonima je mehanika tijeJa Cije mase su veIike U odnosu na masu aroma. Ako.~pecija1nom teorijom relativnosti i kvanrnom. g b 'a do og mulisao Isak Njutn (Newton) na osnovu ge~erahzacl.ed univerzalne graVltaCl. radioaktivnost. Prvi NjutDOv zakon vrijedi samo u inercijalnim sistemima referencije (vidi poglavlle: i .e koji se kreeu jedan U odnosl:i. dva stol./ Sila lee. izrazava vezu izmed~ sHe i promjene brzinc tijela koje medusobno djeluju._ • . pu • i ovezu'u blizu Zemljine povdiil1c padajl. S druge strane. po jednom od njih.2. . trctlralmo reranJe. mehanikom. a osobinu tijela da se opiru pokusajima promjene stanja kretanja smo nazvali inercijom.u relativnosti formulisao je 1·905. u mo1ekulu.3 ~ ~enom. Ako dato tijeio mj'e u interakciji sa okolnim l1Jelima njegova brzina se ne m£jenja niti po pravcu niti po iruenziutu. intenziteta iii pravca brzine tije1a nastaje zbog djelovanja okolnih tijela. na primjer. . 'k k' . U onim sistcmima referenci. . Ovo dje!ovanje drugih tije1a smo nazvali sijom. koja je. ~ • k" razbiti atomsko jezgro. a osobin-a svih tijela da nastoje da zadrze stanje svoga kretanja zove se inercija. azvoJem na: u: Sil novi fenomeni (linijski spektri atoma.C..v. Nlutnov~..taiCO e izmedu dijelova atomskog jCT!. i jedno od osnov. 'h 4. a to znae-i kad god se krece ubrzano u odnosu na neki inercijalni sistem referencije~ onda na njega djeluje sila.1.utnOVl ~oru. . tiicla u veZ[ sa uzrokom tog rctanla. na ovaj Hi onaj naCin. 1'3 mjcra otpora kojom se suprotstavlja tijelo promjeni. ~ .ela Upitajrno se zasto se Zemlja krde oko S~nca po e. Iz te tevizije je nastala mehanika ve1ikih brzina iii re1ativisticka rnehanika. Tijda se. ij. na primjer) kuglica ko. brzine jcstc: masa.stava tijela . r "c . Iz iskustva znamo da interakcije niedu tijeJima mijenjaju stanje i prirodu njihovog kretanja. lspitajm. 47 46 .. " S ke a n. Vazduh iz atmosfere vr.. tj. Mode-rna fizika razlikuJe cenr1 vrste lntera ~1)3: o. 2.a miruje na stolu u vozu koli se krece jednoliko po pravcu.' k . On je uveo u fiziku novi koncept prostora i vremena. Specijalnu teori. 1687 odine for'Osnovu klasicne mehanike Cini tri zakona dinan~ e . DINAMIKA MATERIJALNE TACKE U kinematid smo c}pisaJi kako Sf. ~'zmedu kretanja Hjela i fJzroka kretanja bavi se dinan:ik!l' .tijcla krecu u r~zliCitim usl~.mom Sf e. rj. ~. godine Albert Ajnstajn (Einstein).ole Je . vee su samo odredene granice njene primjene. E lektromaITnetne interakcije izmedu 'naelektrisanih cestiea.ma n~kyo~ec~ ~ medutim mcuna c> uzroku kretanja. Fundarnentalni zakon dinamike..e ogr?mn u ::I!edeea tada poznatih eksperimentalnih cinjenica.. itd. a da nu njega ne djeIuju okolna tijela. tije10 koje pada stigne do podloge) ono ce se iIi zaustaviti ili ce odskociti odakle je i doslo. koja nije rezultiraJa negacijom Njutnove mehanike vee su jednacine Njumove rnehanike transformirane jednacine re1ativisticke mehanike za sluCa.5 ' .2. posmatramo li tijelo ko. Fizicka veliCina koja kvantitativno karakterise vrijednost inercije je masa tijela i da bismo odredili ffiaSU bilo kojeg tijda) mi moramo uporediti njegovu masu sa masom standarda (vidjeti poglavlje: Internacionalni sistem jedinica . da rezimiramo..6). 2 . akcije tijela iIi cestica ad kajih se tt)ela sastoJe. radi inercije opiru prornjeni stanja svoga kretanja. Ova tvrdnja je poznata kao prvi Njutnov zakon iIi zakon inercije. Tako.ih dolazi do raspada izvjcsnih elementarm v • j) ccstica. mjera interlnterakr:#e sc kvantitan'vno izra~flva}u pOJ. me?amk~ seda Iu 19. prema zakonu inercije tijeio ne moze promijeniti svoju brzinu sarno od sebe.e su mnogo manje u odnosu na brzinu svjetlosti. To znaCi da U ovom slue-aju zakon inerciJc ne vazi jer sistem kojj se krece nejcdnoliko nije incrcijalan vee neinercijaini sistem referencije. b 'h k saeliii nuklearne interakdje izmedu eiementarm eestlca oJe 3. a brzine kretanja male u odnosu na brzinu svjetiosti.

ti...3. a F2 srednja sila kojom tijelo A djeluje na tijelo B. a u slucaju brzina kaje su znatno manje od brzine svjetlosti maze da se pise i u formi (2. + p. Kao rezultat njihove interakcije. Matem'uicki izrazen on glasi P = Pi + P2 p' = p~ = m/v + mt v 1 2• (2. njihove brz. At = - '" -7t-' I1p-" odnosno p. rt{ PJ APJ Pz ii. a suprotne po smJeru iii uzaJamna djeist1. Ukupna koliciml kretanja (impuls) sistema u momentu t je Relacija (2.e. (2. ij. nikada ne moze javiti sarna vee uvijci: u sadicistvu sa drugom silom koja je jednaka po veliCini.h) SUa daje tijelu ubrzanje koje je proporcionalno toj sib i ima pravac sileo Iednake sile daju . Jednake sile daju raz!icitirn maMma ubrzanja koja su obrnuto proporcionaina tim masama.5) U kasnijem mome. zakljucak da se dinamicke jednaCine nea mijenjati pri prebsku iz jednog u drugi inercijaini sistem referencije. 0"" - F2 iii I1p.a. F.7) kaZe da je ukupna promjena koliCine ktetanja £zo[ovanog sistema tijela jednaka nuli iIi kolilina krecanja izolovanog sistema tijela ostaje konstancna~ 49 .2) F ~ d(m v) dt Relacija (2.ednaka promjeni koliCine kretanja u vremenu. nnda i OYO drugo tijdo istom H)likom silo:n djciu. <:l sup rotan smjer. tj. 4.'a u}e/a su medusobno jednaka po vehc':ni I' suprotno usmjerena. Iz prethodnog slijedi da je 2. p.4 ) Pokazano je.a. .edi Euklidava geometrija.ihove putanje sU opcenito zakrivljene (s1.1 ) (2. vrijednost mase m nece zavisiti od pravca kretan. Za prostor vri. ima isti pravac. Ova tV"rdnja je poznar.1) iii U obliku F =m-dt di) (2.a vrijednosti m i F.iu u vremcnu. Slika 2. (U jednaCini 2.6) Aleo je F1 srednja sila u intervaiu Ilt = r:' .ednakim masama isto. onda je~ po III Njutnovol1J. sila je . Njutnovi zakoni kretanja vrijede u inercijalnim sistemima. jednu u ounosu n3 drugu" i sa ubrzanjem tj. Eksperimentalno je utvrdeno da zakoni klasicne mehanike vrijede sarno ako su ispunjeni slijedeCi preduslovi: 1. Ta djejstva su uyijck uzajamna. a n.2) biti. tj. (2. 2.-p.= p.2).3) Posmatrajmo .ntu x' ukupna koHCina kretanja sistema je + p~ = miv~ + m)!v. Prema drugorri Njumovom zakonu. ZAKON ODRZANJA KOLICINE KRETANJA Stanje kretanja nekog tijela iir~iava se proizvodom mase tog tijela i njegove trenutne brzine. . jer U ojO} ne postoji nezavisan naNn odredivan. u fizici kao treCi Njucnov zakon. Tada kaicroo da ova tijela Cine izolovan siscem. -p.. Prostor je izotropan.ine se mijenja. F iii = rna dt (2.2) treba biti shvaccna keo generalizacija niza eksperimentalnih cinjeoica i posmatran.7) + p.2) koja ih pavczuje. Akcija i reakcija su U'lJljek jednake po veliCini.1.5J). 3. 2. relacija (1. sto znaci) da bismo odredili jednu od njih (m iii F) svejedno) mi koristimo rctaciju (2.a).t kojom tijdo B djdujc na "tije1o A.2. ako jedno tiido dielujc nekom si10rn na drugo tijelo. 48 V ·'p. 1z ovoga zlkljucujemo cia su svi inercijalni sistemi referencije apsolumo ekvivalentni i da se svi mehanicki procesi u razHCitim inercijalnim sistemima.je na prvo i:. iste) sto nas navodi nll. Svugdje i za sva tijela ispunjen je Njutnov zakon gravitacije (vidjeri poglavlie 4.. tj. To znaci da ce i sile koje djeluju na tijeia u aba sistema referencije (shodno jednacini 2.~ubrzanje. m· v. bite invarijantne U odnosu m\ transformacijc koordinata kOje odgovaraju prelazu iz jednog u drugi inercija!ni si:m::m.magnetna iIi eIe!-<tricna)~ tako da zanemarimo interakciju ovih tijela sa drugim tijelima. sila medu njima: elasticna. fizicke osobine tog prostora su iste bez obzira na pravac kretan. odvijaju identicno.2) je opstija i poznata ie kao jednaCina krctanja tijcia. takade. Ova veliCina se zove kolilina kretanja(impuls)tijela. (j5.ijclo. -t (2. sila je raziog zasto dolazi do promjene stanja kretanja nekog tijela. da je ubrzanje isto u aba izabrana inercijalna sistema referenci. dakIe.1). SiJa se. _ d _ ·F~-(mv). Opste je poznata Cinjenica da sc si!a uvijck javlJa k:v) medusobno djeistvo dva tijda.) iii const..ednostavan slucaj interakdje dva tijela (nezavisno kakva je interakdja} tj. = Relacija (2. defmisanje bila kaje od ve!iCina ne maze bili nezlvisno od dmge. zakonu.

el~le :. Svemirski brad koji kruzi oko Zemlie s iskljucenim masinama.) =' 0 (2. Iz jednaCine (2.14) sIijedi da velicina tezine Q moze bid iIi veca ili manja od sile gravitacije (}.12) Sila Q.Q a silu gttdvitacije G sa mg dobijerno (2. bestezinsko stanje. + Fb (2.8) (2. Treba upam- o t. g i a intenziteti odgovarajuCih vektora.F'H za $vako £ l~' l. 50 gdje su Q. Znak plus odgovara ubrzanju a usmjerenom prema gore.4.4. tijela u njemu su u bestezinskom stanju. Ako okvir slobodno pada ubrzanjern a = g. tijelo djeluje na oprugu sHorn . Ako se tijdo objesi na elasticnu oprugu i krece se skupa sa okvirom ubrzanjem u. Prema III Njutnov. tj. Ako tijelo miruje u odnosu na Zemljinu povrslnu. jednacina kretanja djeJa ce imati obiik i"'. £=1 (2. sila G je uravnotezena reakcijom podloge iT koja sprecava da tijelo ne padnc (F O' = .14 ) +- m". sHorn (2.. To znaci da u sistemu referencije vezanom: za Zemlju. pa 1~\birajucl svih n jednacina (2.v.1.la n. .ecern primjeru. d Q ~ m (g ± a) (2. Ako projiciramo jednaCinu (2. a znak minus za a llsmjereno prema dole. ZamjenjujuCi sHu Fr sa . Sila gravitacije .9) odakle siijedi da je L H1.cma HI 1"Tjutrtovorn zakonul je FfJ = -. se zove rezina lijela.~ + P. Nastaje tzv. njihova tezina Q neec biti jednaka m{j. pa sa PII> oznacimo sHu kojom n-to tlJe~o d. OVO dolazi otuda sto u sIuCaju podloge koja miruje. njem ii. sile i Q se podudaraju i po veHeini i po praveu (objesu jednake mg).1 0) Veklorski zbir kolit£ne kretanja tijela u izoiovanotn sistemu u toku kretanja ostaje konslantan.2).sinu. Ona vazi za podl?gtt iii uze bilo koje vrste.4).lm zakonu.. pale.a svako od ovih tijeJa posebno jednaka zblru sVlh stla kOJom okolna tlJela djcluJu na njega~ tj.~~o iz~lov~nj si~tem s. Kao rezultat toga.8).G). 2. Pretposravimo da se tijelo i uze krecu u vertikainom pravcu (s1. Qna ne vrSe nikakav pritisak na tijela s kojima su u dodiru. 51 . dohijemo G+F. koja se zove sila gravitacije.5.fir) koja je po definiciji tezina tije1a Q U ovim uslovima. tijdo u tom slucaju djeluje na podlogu sHorn Q koja ie iednaka . oni kreeu nekim ubrza. =ma gdje je F reakcija u opruzi.. sila Q kojom tijelo djeiuje na oprugu iscezava. 2. tj.un.. bice Slika 23. PRIMJERI RAZLICITIH SILA KOJE SE IZUCAVAJU U MEHANICI 2.. kojom til do dieluje na podlogu (Hi na uze na kojem je objeseno). Ovo se moze objasniti na slijed. s ubrzanjem g. .i tezina Zemlja privlaCi sva tijela sHorn zbog koje padaju istlffi ubrzanjem iJ U odnosu na Zemljinu povr.l n <tijc1a (s!. Ako se.F!".adrz. =0 cons:1.13 ) Ova formula odreduje tezinu tijela U opstem slucaju. tj.a '1-t(> onda Je UR~rna sl. 2.1i. Prema III Niut.13) na pravac kretanja. putuje kao okvir koji slobodno pacta. Treba istaCi da se sila gravitacije G cesto brka sa silorn tijela Q.11) r" + . sila kojom opruga djeluje na tijelo. bilo koje tijeio mase m se nalazi pod uticajem site Fl '= d (m! i\) '-"'--~i7---- ~ -== F12 + ~ F 13 -+.. novom zakonu. Ova sila je jednaka mg sarno kad tijelo i njcgova podloga CUi uze na kojem visi) miruju u odnosu na Zemlju.

Razliku. .asticne sHe ~~la. :m. a u posebnom slueaju bestezinskog stania potptlno iscezava. moze da se ukratko rastumaci na slijedeCi naein: povrSina evrstog tijela. U s~anj. sila G je uvijek jednaka mg bez obzira da Ii se tijdo krcce iIi miruje. govorimo 0 dinantickom iIi kinetickom erenju. ~oJe . ~ F. Pod unca)crn oVlh s. proporcionalna 8ili normalnog priSliJu..titi. Prema t()m. ). Jednostavni eksperimenti pokazuju da je sila trenja.uJ:~nc kOjcVC ~s~9jivsi ~'t s~ sile Pi i F2. onda ce se njihove mikroneravnine "uklopiti" jednc.~onstama propordonalnosti k se Zove konstanta opruge. iii bilo koja druga sUa normalna na kontaktnu povrsinu tijela. Dinamicko trenje dalje moze biti trenje pri klizanju i trenje pri kotrljanju.I. koja se protivi re1ativnom kretanju dodirnih tijela. " S~'ako n~~lno yjel~ se deform~~e} tj. 2.': na podlogu iii uzc.e (tefine) iIi njena normalna komponcota (ako tijelo lefi na nagnutoj. mahh o.1?ga QJ~luJlL Akc: se ~lJclo vrati u prvobitno stanje. tj. da ove sile djeluju na razliCita tijela: G djeluje na sarno tijelo. 2.lasticne deformacije 5e uocavaju kada. Kada takve dvije povrsine dodu u dodir. Vanjsko rren. zavisi od vrste i uglacanosti dodirnih povrsina i razlicit je u slucaju statickog i dinamickog trenja i uvijek je koeficijent dinarnickog trenja manji od koeficijenta statickog trenja (J1.> Cak i kada je ono veorna uglaeano. Cesto je ta povrSina pokrivena oksidirria} adhezionim slojevima gas)J. a obrimto proporcionalna radijusu cilindra. onda se takve deforma-cIJe~ zov~ elasttcne 4. tiska N na podlob-'U.no istrazena i razyijena.emo van.15 ) .5. . Eksperimenti pokazuju d. ne prelazl odredenu granictl knja se zove granica elasticnO:>ii. Ovdje je !J-I: koeficijcm trenja kotrljanja) i ima dimenziju duzine.e na dodirhoj povrSini dva tijela i sprecava nJlh~vo :eiat1~~o kreta~je . Dok je trenje u nekim okolnostima korisno i bk neophodno) za samo odvijanje procesa kod veCine masina koje imaju pokretne dijelove. Karla dodirne povrSine tijela mirujll jedna u' odnosu na drugu.e ~ikroneravnina fla kontaktnim povrSinama.sko i unutrasnje tre-nje. ravnoteze spoljne sile PI i F2 ce biti uravnotezene elasticnim'silama . Eksperimentalno je lako dokazati cia je sila tren. a dinamicko trcnje klizanja se desava kao rezultat plasticne deformacije neravnina i njihove djelimicne destrukcije.lb. poprimi prvoU. mC(lutim. koji se zove koeJicijent trenja. Ova razlika lezi u Cinjenici da je staticko trenje posljedica elastic-ne deformaci.2. 2. govorimo 0 starickom rrenju.e Je interakcija' izmedu povrsina dva kruta tijeia u kontaktu.~ez:Utat Iliene detormacije. opruga ce da se istegne za neku duzinu U . toCka iii kugle koja se kotrlja. (2.Cije.opruzi kao . a sup/J. (2J7) rOtIlog su sr~lJera.4.! ~ F (gel)e !e F.sila moze biti sila gravitaci. 2. U7:mim~'e1asti6~u oprugu duzine 10 u nedeformisanom StclpjU i djelujmo silama ~~J~ se Ja:~J~Ju F ~ MI. kosoj ravni). jednake po intenzitetu. i tecnosti i stranim ukljuecima. E.kon 8tO sile prestanu da djeluju.stetno pa se na razlicite naCine nastoji da smanji.5. 52 53 .cform1.aclJ<l} lstezanJe opruge At proporcionalno sili istezanja: h.eform. lma pravac duz dodirhe povrsine) a smjer suprotan relatlvnoJ brzlm kretanJa ~Jela. grubo uzevsi.u. dok Q djeluj!.U11 obhk 1 dl?1enZljC na.~ F2 >na.. Ova . sila koja prblzvodt JdormaCljU. ono je . < p. Ona moze biti Hi veca iii manja od mg.a kotrijanja proporcionalna normalnom pritisku na podlogu.4~3. ogranicavajuci slobodno kretanje tijela u polju zemljine"gravlt3cione sileo OSiffi toga. a kada se relativno krecu jedna U odnosu na drugu. -jos uvijek ima ~a scbi mikr08kopske neravnine i neregularnosti.nise kao sila koja nastaj. Tvrdnja da je deformaC1Ja proporclOnalna elasticnoj sili predstavija Hukov (Hooke'ov) zakon.i6) Eksperimenti pokazuju da koeficijent ~.l.c. Unurramie trenje iii viskoznost je interakcija izmedu slojeva tecnosti iii gasa koji se pomjeraju jedan U odnosu na drugi. tj. nakon cega se uspostavi ravnoteia. s1. ~ F).I~a.: JC U sluc~)u.-n. dok sila tezine Q zavisi od ubrzanja kojim se krecu_ podloga i tijelo.u druge i sprecavati relativno kretanje dodimih tijela. ali. Cesto se to postize tako sto se trenje klizanja prevodi u trenje kotrljanja koje je znatno manje. Ovdje nema statickog trenja. mijenja dimenzije i oblik pod uticajem Teorija vanjskog trenja jos uvijek nije dovol. (2. Slika 2. Sila trenja Sua t1~~nja se defi. ela::lticna sila je proporcionalna elongaciji opruge F1.4.

nego sarno poseban naziv za svaku od s11a kOJu uzrokuje kruino kretanje. Ako se.au)' (2.koja djeluje na tijelo.ntna sistema 0 i 0' .2.1 prema "efektu ko.l 1 uVIJck ie usmJcrena prema centru zakriyIjenosti trajektorije. mltu. 2.1iko. sHu. lift ubrzava' prem3 gore ubrzanjem ao.J autohusu i 81.' = ma = F. prividu¥l tet~a je manja i iztlosi Q' = -mg . (InercIJalm Slsteml referenCIJe su Oro kO}l se medusobno krecu jednoliko pravolinijski. Kad se lift 'ubrzal:lO spuiha m (ao ima smier prema dolje) dinamometal' pokazuje_ manji intenzitet te"' Zine. Kad vozilo ubrzava} osjeeamo inercijalnu silu prema nf.7). krcranje je pruvoltmj1. Drugi Njutnov zakon u ndnerci. !eiline kaa i u -mirnom iiftu.23) U 'nasem primjeru pri ·u1.eca oko Zeml. je tangencijalna sila iednaka nuli ooda nc~ ill:" tangenc~Jah:og ubrzanj~ i kretanjc je jcdnoiiko..ima isti oblik (2. Kao primier djeiovanja iner ~ dtalnih si\a razmoirimo sj~te~ vezan za lift koji se krece s. liftu) OSlm vanjske sile.a.rezultujuca sila bid pod. dinamome-rar pokazuje veci intenxitet tefine nego kae! lift miruje.7.l~a sila. onda a~tor.4.ad.- ~a = m (g ..-= _. li.brzanom. F + -1'.6. Ako .a sila.6. Drugi Njumov zakon u sistemu 0 glasi F ~ rna. U sluc-aju kretanja Mjes.lz. iii.) KadQ . pa Je kretao}c pravolinijsko.20) F' = ma. zo. prema naprijed.bl nastalo krivolinijsko kretanje. Imar~ 1St! obl~k u. Ako je ecn. su neiner- cijlrJni sistenii referencije i u njima ne vrijede Njutnovi zakoni.1 okomitu na hrzinu koja cc od~ovarati promjeni brzinc po pruycu.a nacina.Prema tome.?i:zavanru Iifta prema gort::. . na primjer. U spccljalnom slucaju kruznog kretanja gdje je 'V '_=. m<o}2R (2 .lifi -ri1iru. kruzm) kretanje.' cak i u slucaju eta je rezultanta vanjskih sila jednaka nuli.)2R iii Fq ." Kada...~vim inercijalnim sistemima referencije. tada je to naperost u uzetu.24) Poznat~.ko. Ako to trenje ~ije dovoljno (mokn aSfalt. D? . odredenim ubrzan.ma.se lift:.--.. Ru). ~ilu mozemo o~ara.alnu sUu najbolje oswcamo U VOZU. Centripeta. 'Neka se. 2. 2. To. . mote izraziti relacijom < . 2.alnom sistemu. (2. prema' "izvoru" koji uzroku)~ d. un'lom prema brzlDl) tako da ubrzanjc ima kompOnCntl. Neka. . SHe kod krivolinijskog kretanja pod. namometar pokazuje isti irttenzitet tijeio. . dieluje. FT + F. moze bid razliCite prirode ovisoo 0 tome sta uzrokuje kretanJe po ~ruzmcL Kaoa se automobil krece u horizontalnom zavoju tada centripetaln~ s11u "srvara.ma{!. mercijalna sila je "?ila us~jere~ p!.?. (2.. koji su uhrzani U odnosu na inercijalni sistem."---" .-. h ' rZIlle po s?:Jeru. Kod ~ret.u:Zfokovana djelovanjern drugog tijeia vee je posljedlCa ubrzanja samog referentnog sisremao InercijaII'. sl.l. centnpetalna ~da je gravitaciona sila privlacenja Mjeseca i ZemIJc.ra atoma cenrripetalnu silu dajc Kulonovo (Cou:~:b) pnvlacen)c. Ona prouzrokuje promjenu praYl~a br- zmc.SUo Nj~. 1. -dinarnometar pokazuje_ teZinu utega. onda .' di~ 5.1 X) Iz gornje re1acije slijedi da hj se u ovum siste.milo..ijom F' = ma'=·m (it - iio) = ma .22) !. pOiedlca)..k~eri~~ti na jedan od ~..cma dolje i povecavru. Fc.4.21) F =. Qna ruje pro.i ona prouzrokuje. silu mozemo razloziti na tangencijalnu i normalnu komponentu.. Sistemi referencije.tnovi zakoni invarijantni U odnosu na Galilejeve t:~ns~or~aCIJ~} tJ. R Fi = -_. U ubrzanom sistemu 0' taj zakon i:udav~ S"e 'r~lac.. . • FN :.5. nije neka nova vrsta sile.e. Medutim. .-Tor~aJn~ sila ~e jos ZO\'C ccncrz'peialna sdl. jednoliko ~iio gore bilo doije.a je tezinu utcgu} pa je dinarnometar pokaZlvao tezmU ~ 12'= Q + F. koja se razlikuje od vanjske "prave" sile F.eh spomenucemo cCnlnpcwlnu silu. 19' ) .a se ona P?javljuJc.oc. pak. skalamo Q' = mg + mao- (2. inercijaine sUe (2. sistem 0' 'krece s konstantnim ubrzanjem au U odnosu na inercijalni sistcm O.~nJ~ clektrona ?ko Jczg. mora. tj. takode i ~rtetci~alna sib F\ . rIa . centripetalna siia se jos. \~ slucaju kocen..25) 54 55 . a tangencijalna intenziteta brzinc. ima isti pravac kao i brzina. Jednaka ' . Ako sila.v FT = mat dv =m-.m(. tijelo kretalo ubrzano kao da na njega djeluje sila.n0bil izleti iz zavoja.em. dakie. ubrzano spus.u·' sHu izrazavamn re1acijom I S/ilw F\I =- nta" 1'11-.4. nal? }e ~a . tnpetalna slla. U inercij"alnoffi sistemu (L1.visi '!lteg na dinamometru (s1.mu referencije.ver:t0 inercijaln.p . dr 'lJ~ I I J 1 1 (2.ta. ak'O se lift: krec_e .. nema normalnog ubrzill11·o 'I· ne rna prOffi)enC nul!. dak:le~ glasi na Centripet~lna s~la. U Oyoj druaoi TakQ II Njutnov zakon u dva inercijalna refen:." nenje izmedu tockova i Ceste. . Inerci. kada vrtlmo nekl predmet na uietu.Plafonu lifta .

duz koje se eestica kreee. U vrlo ~:a. ~ dA-'. SNAGA I ENERGIJA 2. moramo mati P i r u funkciji vremena iii neke druge varijable.29). sHe dI.alne sile se pojavljuju zbog osobina referentnog sIstema u kOJcm se datI mehamckl renomen razmatra.a~ tj. dakle. je (2. . F (51. jednaka nuli.9). obliku.12. tj. momma mati iii F u funkci. Centrifugalna sila nije jedina inercijalna sila koja se javlja u sistemu koji . JO~ 1 ~nerCl}~~nU Sll~ I'e!> tzv.5. Ako bi on htio da napiSe II Njutnov zakon ~ ~~o~ .' B " A d.n~incr~ijalnon: sist. Mehanicki rad Posmatrajmo cesticu A koja se krece duz krive C pod uticajem.26) f Ii· df ~ f A A B B F.8). 1) ovom neinercijalnom sistemu referenCIJe JaviJa se 1 tzv. Ukoliko je silo okomita na pomjeranje (6 = 90°). gravitacione sile i sile tren.ds.) .b~ se vrt~o zaj~dno sa plocom. 56 57 .U' = FCI = ""-- Fcp = mw2r'. gdje je ds imenzitet od dr. kOJl lZVrSl sIla F u toku pOfUJeranja.5.A = F cis cos tI. Siika 2. + . Primjer inercijalne sile je cencrifugalna sila koja se javlja kod kretanja tijela po krugu. ovo je slueaj sa centripetalnom s~lom pri ~uZno~ kretanju iii sa sHorn gravitacije mg kada se ti. Dalje je F T = F cos 6 komponenta sile u p!avcu pomjeranja./0. U tom smislu ih onda mozemo nazvati fiktivnim silama. jer tijelo u_tom sistemu miruje tj. '" 2. p.11 = + F. .' df. kOla dJelu)c na tlJelo U Slsremu 0'.· dr. Xcka se skupa sa diskom obrce opruga pricvrscena za ceritar na Cijem se slobodnom kraju nalazi tijelo y' 0' .29) Da bisrno izracunali integral (2. opeemto. RAD.. ds.istaknemo da s:. ine:cij. referentni sistem 0'. SIb krere od A do A' tako da"je = df. Treba posebno naglasiti da su inercijaine sile nesto drugo U odnosu na elasticne..na druga. Ukupan rad koji.centripetalnom silom . Iii.. tako da je rezultantna sila. konstatovao bi da predmet lllirUJe U llJcgovom sistem.em inerdjalnih sila moguee je kretanje tije1a i u neinerci. na i'.1. ... r' Risali umjf~sto . df (2. dA =' F .Jer.a) vidi da se X' pred~et krece po kruznici jer ga opruga vuce .izvrSenih tokom sukcesivnih malih infinitezimalnih pomjer.tk0Z:: v~em~nu dt cestica. definiSe se skalarnim proizvodom I AA £~"'''I. 2. To znaci da je r:ad jednak pmnosku pomjeranja j::oje proizvodi sila i komponente . Jednacina (2.site u pravcu pomjeranja: ' . .. . da bUde disk koji se okrece u odnosu na nj~ga upravnu osu .11. UoCimo. (2.da.. Takav rotirajuCi sistein rez' ferencije moze.e su uzrokovane djelovanjem j:dnih tijela .--""~---+mase m. iii d.. .u rcierenCl)c.lcrcijatni sistem referenci.elo krece po horlzontalnoJ podloZl.aInim sistemima referencije opisati preko Njutnovih zakona u istom.edn.28) dA =F. morao bi sili opruge Fep pribroJ!tl. gdl e S~? . A= F. r . centrifugalna sila FC! pOJavlJuJe U slstemu 0 .em. a 6 ugao izmedu pravca sile F i pomjeranja dr. Rad. 1 FT Slilw 2. centrifugalnu situ. se izvdi na cestici kada se krece od A do B je suma svih radova .u referencije (0'). I. koji' rotira ugaonom brzinom w u odnosu na inercijalni sistem O. one sile ko. Na primjer.27) daje rad na infinitezimalnom pomjeranju. ill jednaanu putanje. rad koji viii sila je jednak nuli. ~osm~trac koji . iii . Fcp + Prj = 0. na primjer.anja.· dr. £ brzinom w (s1.27) Slika 2.ohko rotira u ~?n?slt... Koriolisova sila koju mi ovdje' necemo detaljno obrazlagati.Uvoden.e. F. 2. gdJe Je polozaJ tlJela odreden radiJus-vektorom f'. + F.i od f.. .. (2. Posmatrac iz inercijalnog sistema 0 (laboratori.

30) lz gornje relacije proizlazi da je rad A izvrien had nekim' tijelom na Ptltu AB jednak razlici velie-ine 2. i J (fa . dok je ukupari rad izvrsen.mg]. pa je Slika 2.36) p= dA (2. Prema tome. da (2. pocencijalna energija i to gra· I vitaciona potendjalna energ~ja i e1asI tiena potencijalna energija. =nwdv =d (""')' _ dE (2. takode.2.a ./4. i. tijel~. y te mogu prilikom usporavanja iii zaustavljanja da izvrSe rad. dv dA = F.. (2.o onda je A = . 2 komponente : 11 m·ds d. Srednja snaga u toku vremenskog intervala r se definise kao kolicnik ukupnog rada·A i vremenskog intervala l. jedinica za rad je 1 Nm..5. --. Interesantan.Y .vB)' pa je A ~ mgh = E •.:0 de ~~. takode.34) Ukupan rad na nekom interV'alu puta od A do B je tada A = A J F ds = A F A r ds B r F'l'ds = f mvdv =~mV~t A· A B B 2· t 2 mv~.K ada se dielo krece. . poseban.5. poznata kao 1 diul (Joule). I Pored kineticJ<e u mehanid postoji i tzv./3. na guru od A do B jednak povrsini figura A'A B B'. A~· J Fdf ~mii(rB - rA)' (2. tj. pa 2 je A = EK . kalne linije od tacaka A i B i s-osa... da se oa I " putu izmedu ta dva nivoa savlada gra· I • vitaciona sila. (2.em sila teze. f A F dr. ~. A (2. ds dt = F jednak proizvodu . Ova v~liCina· se zove kinelicka energija Prema tome.12. snaga je veoma znacajna veliCina. verti.zove se 1 W = 1 vat.emo.5. mgy.e1ovan.:.... Ako je dA e1ementarni rad izvrsen u vremenskom intervalu dt} tada je trenutna snaga ~ mv" na krajLl i na poi::etku puta.En. 2.(mgy. koju zaklapa kriva F T . 1 s): II je jedinica za snagu· i.38) 58 59 . (2. koji je usavrsio pamu masinu. ••• tj. (2. Sa inzenjerske tacke gledista.35) = F s.31 ) d. Kineticku energiju posjetiuju tijela koja se krecu nekom brzinom v. Koristenjem jednaCine (2. jer kada inienjer dizajnira maSinu.-.a i pomjeranja.fA) = Ya . 2.zava radom koji treba izvrsiti da se tijeto sa ~--------nek. mozemo. Jedinice za rad i snagu Jedinica za rad je rad kojeg izvrSi jediniCna sila ( F= 1 N) na jedinicnoj duzini (s = 1 m).· Gravita· I I dona potencij4lna energija se izra. 8: tijelo se krece po pravoj liniji u smjeru sileo Tada je FT = F. dA = FTds. Rad sile teze na putu od A do B je: '8 T Slika 2.) ~ mg(YA . komponenra FT se mijenja. reCi da. Snaga U prakticnim primjenama vaZno je znati brzinu kojom se vrsi rad.27) i uzimajuCi da je pisemo v :0.ds=m. slucaj je onaj u kojem je sila konstantna po velie-ini i praveu. .. . prema engleskom inzenjeru POSto je F = mg = .32) pa se snags moze da definise i kao skalarni proizvod sile i brzine. tj. ovako nazvana prema engleskom naucniku Dzulu (Joule).ednak srafiranom dijelu ne 51. = ~ mf)'l. tj. B E".33 ) PH = - .37) s Vatu (Watt). Zamislimo materijalnu tacku mase m koja se krece pod d. je energija sposobnost tijela da izvrsi rad) a rad je mjera za proces kojim se energija prenosi sa jednog tijela na drugo. Mo .og referentnog nivoa podigne na YAI ~ T niva na kojem se nalazi. Energija sHe u pravcu Pokazali smo da je u op"tern slueaju rad sile pomj~. vaznija je brzina kojom masina vrsi rad od ukupnog iznosa rada koji mas"ina moze da iZVfSi.4. 2. Trenmna snaga se definise kao rad izvrsen u jedinid vremena.3. Jedinica za snagu je jedinicni rad (A = 1 J) izvrsen u jedinici vremena (c = = Rad! izvrien na nekom tijeiu je'dnak je promjeni njegove kineticke energije.. Elementarni rad je numericki .

acija. Ta sposob-. ali dobijajuci na brzini. Kad di:!emo kamen. pomak iz raVl1oteZDog polozaja. (2. PretpostavUno da vanjskom sUom F pomicemo ujelo uz strmu ravan u polju sile teZe. jer je rad jednak proizvodu sile i dostignute visine. mlinska kola. On fe pronasao da je pri njihanju klatna kvadrat brzipe proporcionalan visini sa koje klatno pada. uveo Hajgens ~Huygens) konstruisuci sat na bazi klatna 1613. gubeci pri tom potencijalnu energiju. rad je veti. godine Daniel Bernuli (Bernoulli) je U okvim mehanike postavio princip energije. 'gube brzinu pa time i kineticku energiju.39) RaJ sile trenja. Ove sHe jos Zovemo disipativne sileo Rad svake konzervativne siIe mozemo izraziti preko potenci. naprotiv. rad sHe teze ne zavisi od puta vee sarno od pocetnog i konacnog polo7. Sto je yeti kanien i 8to ga vise podignemo. Vjetar iii voda~ okreeuci krita vjetrenjaca iii mlinska kola. tj.ogucuje . Potencijalna i kineticka energija su povezane. Vjetar i~i voda mogu pokretati vjetrenjace iii. padajuCi prema zemlji vrsi neld rad. Smatraeemo najprijecia supovriine glatke i cia. ~ 2 1 2 ks~. nekonzef"'vativna sila.~ silo 2 ~ ks~ 2 - s. tj. godine.energijc jednaCinom 2. nije samo potencijalna e~ergija ta.se krece. ne poio±aja zove se potendjalnom ehergijolll:. prema tome. odnosu na nivo zemlji~ta.43 ) $C Slicno 'kao kod gravitacione sire.i poteticijalne Zakon 0 odrianju energije energije~ J 'PH df~. (2. uncia jc rad koji treba izvrsiti za rastczanjc (sabijanje) opruge od poc-erne elongacije Sl do konacne elongaciie 52 dot jednaCinom A ~ r F ds -' s. uzmemo elasticnu oprugu. proizlazi iz raz!icitih polozaja tijela prema zeinlji. 1 (2. ZnaCi. Tako je Hajgens prvi spojio velicine tm:1$ i proizvod tezine i visine~ §to nije nista drugo do izrazi za kineticku. Vllee uvis neld teret. sto mu je biln olakSano jer je skoro vijek prije toga Njutn postavio zakone kretanja. 'B - {EI' erR) - E. Ta kineticka energija om. taua je potcncijalna energija opruge h~ = - I 2 ks z - (2.koja ima sposobnost da vrsi rad. je promijenio potencijalnu energiiu iste. Sila trenja je. to cemo izy vrsiti veei rad. Tek 173S. . Iednacrus kremnja ovog tiiela ee oncia iinati oblik P' ~ me sin oc = mao j 60 61 .Prema tome.0)..) P ~ EP (s.} (fA)}' (2.ong. i ti. Rad konzervattvne slle po zatvorenom putu je onda jednak nuli.. gdje je ustanovio da brzina tije1a pri udaru 0 tio ne zavisi od nt'j.x.44 ) Dogovorimo Ii se da jc potencijaina energija jednaka null u poloiaju ravnotde (S =c. nema trenja. U F ~ ks ~ ~ k!l.alne .enog polotaja kuglica pada prema polofaj~ ravnoteze. Cak bez obzira i na oblik zdjclc) tj.e1a u pokretu imaju sPQsobnost da vde rad i ta sposobnost se naziva kinetickom energijom tijda. Do teo spoznaje jt: pry! dosao Galilej ispitujuci padanje tijeIa po kosini. Kad je pomakao kuglicu sa dna posude. p ccc E (s. Sila koja ima svoj~tvo'd~ joj rad ne zavisi o~ puta. nost tijela da vrsi tad zbog promjeSlika :US. Novi po!oiaj osposobljuje kamen cia. potencijalna energija elasticne sile opruge definise izrazom A. zavisi od puta:'sto je duzi put.vee samo od krajniih polozaja zove se konzervattvna stla. Kvantitativno je princip enetgije pm.om vu~etno kamen prema gore.alnu energiju. vdimo rad~· jer istom.kuglici da se . Ali. kao tijelo koje se deformise. sHoni k6.40) Razmotrimo princip e'nergije u konstantnom gravitacionom polju na primjeru podizanja kamena na neku visinu razlic~tu od nivoa zemljista. ~ f ks ds ~ -.. k (s.5~5& Veza izme4u kineticke .0 ~ ks. puta':lie po kojoj. uopsteno govoreCi.42) " '" H"l{l silc opruge je iednEk radu vanjske siie.45) gdjc je s el. tetina vuce kamen prema dolje. koja. odnosno potenci.4! ) Ako.) ~ . Galile. tj. da je promena sarno u poloiaju kamena j C grankama clastit'':nosti cvrsta tijela se opiru deforrnaciji sHom koja je proporcionalna deformaciji i suprotnog je smjera od smjera sile koju izaziva deformaciju.popne do iste visine sa koje je krenula na suprotnoj strani zdjele. (2. Ispravnost tog stava je Galiiej pONrillo i na primjeru kretanja kuglice U ovainoj posudi. Iz povis. 2 (2.1 ks. s negativrtim predznakom pu je Aop "'. :Ako se zapitamo 8ta se promijenilo time sto sino kamen podigli na neku visinu vidjecemo da se sam kamen nije ·promijenio~ vee.giba ~osine} vee' sarno od visine sa koje kuglica pada.aja tijela.

Ako je spoljasnja sila Odsutn3.+_"y= 2 . Takvi su zakoni odr:ianja energije. = . jednacina kretanja postaje F' ... momenta impulsa. Primjer 2.' - 2 + mgy ~'mg f dy + m Jv 1 1 2 2 dv = mlf (y..zbog toga nije po!Tebno ni postavljati jednaCine kretanja) a kamoli rjehvati ponekad veoma kom-'c' plikovane oblike njihovih diferenci.slO«-2 _: (. 2. tj..16~ " Siika 2..17. '0.. vrijednosti za vrijerne kretanja testiea ili sistema cestiea. Te funkcije se nazivaju integralima kretanja. Kosi hitac x = EA=~A+mgy 'VOxt mv' 2 y = v~ 'Yay.". Zakon 0 odrZanju energije se teme1ji na unlformnosti vremena. Zakoni odcianja su pogodni za rjesavanje niza problema kako u ·fizici. Slik.46 prelazi u rdaciju (2.gtStn"+-. + E.. tako i u razliCitim granama tehnike. Hi.anicke osobine :posmatranog sistema se nece promijeniti ako se zamijeni trenutak vremena t2 sa trenutkom vremena ( 1 ) jer ne dolazi do promjena koordinata pozicija i brzina cestica. i g (2.:J. Zak. . t . ukupna meharucka energija tijela jednaka je radu spoljas.nje nekonzervativne sile.' 2 mtI' J F' dl = J (mg sin" + m d~1 I dV) Eo = ds = f mg sin" d.mg sin 0: - mv T""T+mgy E. ij.48 ) Opcenito zakljucujemo da u zatvorenom (izolovanom) sistemu tl kojem nema disipativnih sila (sile trenja) mehanicka energija je konstantna. ~ mgZz2 =T-mg . onda ukuprta mehanicka energija ostaje konstantna. na ekvivalenciji svm trenutaka vremena. Zakoni odrZanja su funkcij~ koordinata i brzina testiea koje fonniraju sistem i koje ostaju konstantne. impulsa.. jer oni sruni ne zavise od obHka trajektorije kojom se kreee tijeio. broja barjona (protona) neutrorta i drllgih elementarnih cestica) i drllgih veliCina.. koliCine naelektrisanja.Rad vanj.y. niti od karaktera 5ila koje na tije10 djejstvu.<mi oddanja u prirodi Stl posljedica svojstava simetrije U 5vemiru.) m + -(V~ .a ovaj poseban slucaj. = v~ "".u . vri. + J mv d" = 1 I 2 2 • Polo~J A : EA = EOA .vD v= flo - gt. Meh. =EA " F tr = rna' (2. izvedena 7.alnih jednaCina.'V t = _ _ _" 2 = y = vot mv~ -"2. Razrnotrimo nekoliko primjera. U sluCaju da je na strmoj ravni prisutna i sila trenja koja je nekonzervativna.46) Ova relacija. Po)o~j 0 : uvU E..edi i opcenito. V(lsinoc - gt v~ = v: COS Ot EA~ mv: cos2 'oc '2 + mtJ: sin' 2 + 'V: sinfl Ot IX 2vc gt sin IX • + glt" -mtl.47) reiacija 2.t - gt 2 -- = v!".ske sile A = 2 F' na 2: putU od t~cke I do tacke 2 je Primjer I.- • gt2 2 VAll' = 2 VOy _. mv' gt') +rngy=-' 2 62 63 . gt' . + v~u ge = 2 = Vo SIn IX.v! = 2gy '00 .

53) i (2. dobicemo vi> a ako pomnozimo (2. rna =.53) dok se jednacina (2.··y) vil=2as=2'---. Ii.sin (X. + mg y = m1v.55) sa nil i dodamo rezultat na (2.0=:.) ii1~1 (2. trenjc -uzcto U obzir. m 1v10 + m2v20 = m i vi + m2v 13 1 ) (VIO \U (2.18. Sudar dva tijela Prohl'em sudara dva tijeh tretirace:no ovdje kao primier za primknu zakona o ocuvanju koliCine kretanja i ZJkona 0 oCuvJ.54) sHied..Primjer 3. Centra1ni sudai dvije kugle nastajc: 1) ako se kugle krecu jedna prema drugoj. mg cos oc. i ii.50) ml + m2 = mgh .elimicno u p3tencijalnu energiju elasticne deforrnacije.o + m2v2(I = . m.edno od drugog) pri cemu se i potencijalna energija e1asticne deformacije ponovo pretvara u kineticku energiju i tijela se odbijaju brzinama ciji su intenziteti i pravci odredeni sa dva uslova: oCuvanjem energije i ocuvanjem ukupne koliCine kretanja sistem~ tijela. ~ f-L mg cos 0: a ~ bE gsin(J.54).54). gdie su v. 2) ako sustifu jedna drugu.. mg sin rx.a su tada~ respektivno (2.mehanicke i unutrasnje. 2. a ! Slika 2. tj.ela se iIi kreeu istom brzinom iii miruju.m2~ a brzine prije·sudara odrianju kolicine kretanja je -gd. Senna l'avan !l. Nakon toga. Poslije sudara ti.io (2.. 0- --~ h-y sin 'Y.51) sin + mg)' :=0 :t .= 0. Kod saVTseno elascicnog sudara mehanicka energija tijela se ne transformise u nemehanicke vrste energije. FIr's.e je da ie Vl0 i Vto' Prema.VI) = {z(2.51) m t (v iO - - 6' ~ (iJ . .edi -zakon o odrtan.proiazi kroz njihove centre. Uzmemo Ii da je a' mozemo napisati jedna~inu (2. Razmotrimo najprije potpuno nee1astiean sudar dvije taCkaste mase koje' Gine zatvoren sistem. Kineticka energija tijela potpuno iii djelirnicno prelazi u unutrasnju energijU. dobiCemo V2 V.6) (a + b) -i--=- Vt) = m 2 (.centralni sameno elastiean sudar dvije homogene kugle. vanjskih tijela zanemarijiv. To je takav sudar gdje su se kugle prije sudara kretaie po prvoj liniji koja. da ie ViO m2 (Vll - iJ 20). = E/t.6. - h .52) Ovdje se dio energiie potrosio na savladavanje sile rrenja nl rum s.-11 .mg)' - 2g (sin 0'. Kod potpuno neelastilnog sudara nema nastanka potencijaine energije deformacije. brune kuglinakon sudara. gornje relacije. trenje zanemareno A En = ~ v1 m + mg y 2 Kod l'0tpuno neelastienog sudara vrijedi sarno ·zakon 0 oddanju kolicine kretanja dok zakon 0 odrZanju mehaniCke energije ne Vrijedi. (2.49) v ista brzina koju iniaju obje mase poslije sudara.52) more prevesti u jednacinu m 1 (vio . _.19..56) _ Va = 2m 1V 1o + (m2 - ml) V20 "'1 +ma 65 64 . da je utica. 20 m. a(l.s· Fu = Slika 2. Razlikujemo dva eksrremna slucaja sudara dva tijeh: savrseno cia'itican i potpuno neelastican sudar. tijela poprimaju svoj prvobitni oblik odbivsi se -. [L»lg (h ~ y) ctg tX- + mgy mgh -. Ovdje se kineticka energija pretvara potpuno ili d.0. JednaCine za oCuvanje energije i koliCine kretan. . - I m 2 = mgh -.m 1v + m. Zakljucujemo da je u izolovanom sistemu bez disipativnih sib ukupna cnergija ocuvana. zakonu 0 sm IX It 1 Iy I I a I = g sin J.sli. !-L c:f:.54) + V1 = V2 + Vw (2.edi V m 1v10 + mtv OO (2.m'V + (m. + m.nju energije. prisutnll nckonzervativna sila F = f1. ~ 2.V fL cos x) --~ -- Ako razmotrimo'" savrieno e1astiean sudar. •. Pretpostavicemo da kugle ne rotiraju i da cine izolovan sistern.55) pomnoZimo sa m. doei cerno do slijedeceg zakljucka: Prvo moramo istaCi da cerno razmotriti.'jedino vri.5..____~___ Neka su im mase m 1 i .u ukupne energije.55) Ako iednacinu (2. tj. razlicitih vrsta .~tLgcoStX =. Eo = - 2 111 • 20. i oduzmemo rezultat od (2.mgy + mgy "'"-":: mgh =0 E A .0 2 - V20) (V z -+ V20) (2.

koeficijent RjeIenje: a) ako je 2. ~ sin26 .eme spustanJ~ tljela pn 0 I . onda ce se i intenzitet brzine kugle mijenjati i to ce f'lOrasti za 2V~M 21)~f)...73 = O~27 0 " ~ 0... sin p. t" k' fjclo skhztlc sa vrha 0 dna strme rnvnt ~~~i~:jkt~e u~i!'~1~era~hj~rk~..5t b) Koliko iznosi trenja vri.-ll.j m :r. 0) d COSCcoo. 0 = 45° za J.. Si:' klizc Koeficijent !renjn izmedu 1ijda j ravn\ kllzanja tijda ni:z.. kao na sJ~ci. 2b 2b coo 60" b) -g-(-'-in-6~O=O=~-"'jJ.. 0). biti v 1 =.iaej:~~a~1~u~i i ~~da o~.45 1 Oz IstO. kada zid miruje (v~. do ~ (-.() a = g (sin 6 -.lcos 6) = f(6) = cos e(sm. Zadatak 2.~") ~ 1.i smier kretanja. ravan najKfatC 7' \'1"h>1 SfL"Y' -OJ '1 ix-nosi to ~"'.. cos « sin sin~ Ci fi - ") = (} !L = 1!J.. cos 0) I.a){WiCfi jcdl1Dkn d. bite tg241 = - (2.~) " == 49" J tmin = [('in49~~' 490)J ~ 1 " L/l / o~:p: a1<.-------"-- g fj (si!1 U . Ako s(' pak krece (i\H} ~.2 Nekoliko stnnih ravni imaju zajednicku osnovu. . e = 52°..p.ic"""'" \Jp.cOs45":.. 0).56») slijedi da ce one nakon sudara zamijeniti brzine. iz izraza (2.i C... ali promijer. ~arctg(.S=--- 2b t! = coso: cos -~---. cos'" sin Iii -it sil1" a cos j] + cos l n -+ = . = 0.J3 -" ~ 2(1 p.-.ii t .l od SfCfC.cos~e a = 0 = (s. tj. tj. kada kugle imaju ism masu. f-t COli a) g di(S) = ~./3= 2 ~ 1. za l-'.:n'ni )c vrijemc .2-.~ g(sin d I' cos. kugla zadrzi ism brzinu po pravcu i intenzitetu..!-I.U specijalnom slucaju.. a) Pri kodjO j vrijednosti u~l~ .jJ.o se zid krccc prema kugli.I-' cos 0) $= Malo tijdo A pOClnje df).I. .in n: ~ . 2eos 26 dA 2 tg20 ~ + 112 cOS 6 sin - " d.25.. ako druga od kugli mimjc prije .i~je~t~:. i~~~S.). a opasti za ako se zid udaljav!.':ludara. 66 67 .57) Na' primjer. . ex') 1Z izraza (2.\O of-:.= 0.l finrru:- o.6 {J.=.I.27."'7) l. koja ce se opet nakon sudara zaustavitL Kod sudara kugic sa stacionarnim ili pokremllU zldom dju masu mozemo uzeti za besko:aacno veliku (m2 .6 RACUNSKt PIUNIJER1 Zadatak ~u <..56) slijedi da ce.-.' 2 b i I I Yrijnnc? Rjefenje: f1 = _~ cos e _ _ _ "____ /j - 2'-~ b .(_~2 .sin2a + cos" a + cos 20 = 0 2 -. onda ce nakon sudara ona krenuti brzinom koju je imala prva.!..cOjl:600) ~ -g(si~45" .

\). a brojnik H minimalan.-m trenja izmedu mase i podloge je p.inu tijela u mOn1entu (co) odvajanja od ravni cerna izracunati na osnovu izraza za kamponentu sile u pravcu x asc..teos n mgsin U cosj) + \-4mg cos 0 f-tsinf3 pran:J y ose ce dje1o\''ati dvijc l>ile Fy i mg.aia odq~. . sila at sin 0 -" mg.F sin [3). • RjeIenje: Posmatrajmo ertd.·" canst. je I ve.~} 2 Va ". tj.at ".sin j3 + fl"cbs {3 0.o. a -'0 0 iii gdje je az Ubl:::. Dobijamo rlJa = Fens r~ mg sin H :.janja od Ia\'ni. tj...mg = 0 = 0 adakle je . u granicnom slueajll je atGsin G ~. = maz = at cos a H ce za odtedenu geometriju strme ravni biu minimalno aka je ma v.3 Homogcna puna lopta poluprecnika R = 0. a cos n tt k mg R pa je k = aR g O.t.pa je brzina u momentu odvajanja tijela od podloge Zadatak 2.5 Tijelo masc 1J/ se vuce pnmo(. Koefi<.0 sila F ~~" IJt pocinjc da djeluje 11a malo tijelo mase m koje stolt na glatkoj horizontalnoj podlozi (a je kOtlSlUmfl).a. Koliici je koeficijent ttenia izmedu lopte i podIoge? Koliko obrta napravi lopta u toku krctanja? RjeSer/je: a) 5 m 2a sin! 2 = t'nr .-. asin6 J-J = ma + mg (sin 0 + fL cos 6) = Br.atezanja u konopcu. = Feas fJ 'il 11 = J.l (mg cos Q .-. sin 13 bude maksimalan. I' mgt cos 6 0= e JednaCina krclal\ja glasi rna pa je put I. Naei ugao f1 za koji je sila zatezanja minima!na kao i \Tijedno:<l te minimalne sile 7.:::je u pravcu x ase. = - t~ t.u konnpca uz strmu !"avan nagibnog ugla fl. . Potreban uslov je dG d~ ~::" _ _. Pravac djelovanja sHe je stalan i zaklapa ugao 0 prema horizontu. cos Ii I.004m.fJ.. pa je 0.. a dato je relacijom a". Naei: a) brzinu tijela 1.::ij.=---t a cos 6 m 69 68 . Postavimu jednaCinu kretanja za oyaj sistem. ij.i tijel" predc do odyajanja od podloge = Fit> gdje.a~~-­ ls.. Posto slla F raste po intcozirctu u vremcnu. to CC njcna projekcija na osu x biti: odakle !>c za sHu P dobije izraz ilia F.2 m bad se po(:etnom brzinom Vu po horizon- v = fax dt o v= talnoj ra'>'ni. to znae! ua je kOlTlponenta Fy \·cca iIi jcdnaka mg. Dobijamo. Rjeieuje: Zadatak 204 U ttenutku t -~. :2R" Zadatak 2. a cos 6m tI t~ = m~Et 6a~ cos e () sin l b) 1l2Rr: "-'" S odaLit jc n-= II obrt. + Izraz za F cc biti minimalan kada nazivnik G = . no 2 o 0 ma.d. b) rastojanje od pocemog polozaja do polo:i.Jl___________ = 0 Aka pretpostavimo da sc tijelo odvaja od podioge. F". pa je trcoutak Oth-ajanja mg Ie "'"" It = tg f3.)dl ~ J--' .1 UlOUlCntU od\"ajallja od ravni. Lopta pri tome predc put s 10 m za vrijeme t = 10 s i zaustavi se.

dale ma = Fir =.e kli:amia tilda po kmznoj sini od tacke A do tack\': B? (j - Vgnl. b) 1 pa je cos {3 + cos~ ~ IL sin {3 cos {3 (I ~os~~ cos f3 = ------ I m'IJ~ = mv: _ 2F ~.!-Il1111 cos 0 +F (1) (2) m~ = b) Ko-liki je rad izvriiila sila trenja za vrijf:w. Tada jc II + m~g sin emin tg jJ'lmjg cos Groin tJ.8 J- -+ :'~2 m.. moze odn:diti iz kona 0 odrianjv energije. oroce? Kolli! se segment..1 m uz ravao.+t. a koefici.7 m ad B i tu se zaustavi. staje i klizi nazad do svog pocetnog poloiaja. b) Oda\de jc mv1 2 = + mv1- . Rjdenj" . dobijt'. u tacki A SE.·l\111 se do b"" 5R = -" 2 Brx.1 Tijdo te:line 44.s h + + [J.enti trenja izmedu strme ravni i tiiela Sll lL! i !..g cos 0 -. Ono se penje 6. koja se dodir-uju. moze simetricno odsjeCi od omce pa da tijeio dostigne (a. RjeJenJe: 0) ---~---mgsm6 naP .kon ~ 0 odrzanju energije. rayno~ b) Minimalna vrijednost ugla. Malo tijeio-kiizi bel.5 N gurne se uz ravan nagnutu pod uglom od 30~ prema horizontu brzinom '9.""- vJ. 0 odredu. uVrSt~no 11 (2).(1) je Rjdenje: [A) a g sin U ~ cos U -I- F 2as pE je a .~------ [J..l R mgh -.- m. IJC h Ie d fl3. mgn s mv~ 2~ .. 5mgR __ ~ mv~ -.I. zz.e najrnanje yisine se maze pustiti tlldo pa da Sf!" ono fie odvoji 00.lm\ [Llm t -. Sa ko.JT+7. = + In! +m~ tack.tlm B nakon letu kw'l vazduh") Rjeienje: Uzmimo da segment nije isjecen.. .+ mgR(l 2 2 + cos 0). :. F "'_ m~g cos 0 \~"2~_-:::. Tijdo kliz! niz sinu i stiie u tacku B briinom od 3-. dobije se Ftr = 13. Zadatak 2.Akc se hadrira i lijeva i desna strana posljednje jednacine.tm~g COS 6min = 0.. Tijelo tdko 8. 70 71 .I> gdje je 1£1 veti ad 111' Nati 2) silu interakdje izmedu tijeia u procesu kretanja: b) minimalnu vrijednost ugJa I} pri kojem tijela pocin}u da se kliiu._.2 m.9 -m • 't' = ( vi .n .--m .sinf3 S)1" = 4..8 I . 2 2 4Ftr ' tr .' 0 ()drza~ nju energiw .2)~ I mgr --2- 4.- iMlIff odll. takode. sto..Premn zakom.' C mt = Zadatak 2. tg 13) = cos {3 (l + ""t) sto sa prethodnom iednaCinom daje coS~.44 N . b) brzinu koju tijelo ima karla se vrati u tacku gdie je gurnuto. Od taike B tijelo klizi po raviloj povdlnl do tach C udaljene '/".ina tiza~ jei:.8 m/s.kk je fA . em. rrenja po pHUJ U obliku ornce.. !.se Iz 'h nYI '.. a) Koliki je koeficijent trenja klizanja po ravnoj povrlini? ~ Zadatak 2. pa je mIg sin ilm. postav!jena su na strmu ravan nagibnog ugla 0.245. Mase tijela su 1n j i m 2 .' a) mja = mIg sin 0 m. NaCi: a) silu trenta koja djeluje ua tije1o.6 mIs.9 N pusti se iz tacke A na jednoj sini koja 6ni jedan kvadram kruga poluprecnika 1..6 Dva tijela.g-sin ...I. sa uglom €i.l.e se iz uslova da su sve sHe duz strme ravni u tezl. hnamo." 0.F h jednaCine.

. 2 0\0 se dobije nil QS110VU • reia(.IlIJetcso d Oitl"d ajecosO=---.{=--o cos (I Aka ~e • (M - M+m pnslieJnji rezultat uHsti u jednaCinu za odredivanje VA' dobija' se ZnaC1.1i kb' '= jag (a" + b) sin & + Flf Ca' + b) pa je a' = 3.-M"':::+::'.. m T=(M+m)g(4sirit~+1).' 2. sabije ie za b = 20 em.= + 1 _. a zatim se p~ti. dato jednacinom AB = v~sin 20 g til i 'V! KOnaene btzine tamaca.1.. Ako-se uvrsti Yrijednost za u tada je Oda\"de je k N 7500 .. Koli!~i je ugao A koji sa vertikalom gradi pt1lvac konca u trenutku . LI' + tmli" = (M -I.' •.7 m pritvrscen je jesinim svojim krajem u tal:ki Ai doir. = + "m)Vl (M + m) v.mo't.. T Mv~ + Mg (a + hjsin (j = = F tr (a + b) -- T' kb~ gdje je T lila zatezanja. Od polotala 2 do pololaja.~ + = + m) L (! .Mvo v~ = + rntI.kada je. moterno pisati slijeJecc iednaCine za prvi camae Mvo Konac dutme 2. Zadata.i. ce prelet. """2 Zadatak 2.75 m.cos 0) g i JilV = (M + m)u. Jladijalna komponenta rezultante rih sila saopbava kug- me "" < 1 72 73 . kaje izlijece pod ugJom (} prema horizontu iz omce. duzinu utela L. om(~..M (M m) u t ___ "__ .a dnlje krece? Vzeti g = 10 mis 2 • . Dobijamo~ til = 'lis =...i na tad sile ttenja na putu (I. zaustavi se i ponovo odbije uz strmu l'aYao" CZlmajuci da !la tiielo na Sltmoj ravni djdujc konstantna sHa ttenja FIT = 8 N. ptelazi u potencijalnu energiju tijda. a ostatak. m)vo Rg v. Na osnoYu zakona zan. Prl tome na nju djeluju lila tete i sila zatezanja konca . (M . Rjdcllje: u = 2 sin ~-. U ~a¢ki B. Zadatak 2. I I L.' do koie se tiido popne poslije odbijanja (g = 10 nl!s2).e sile trenia i na sabiianje opruge za b. Zato je 2 U trenutku udara Ztnl} u klatno raV'l.a konca jednaka nuH (poloi. Kada se vreee zarnjene istovremeno.Qvdie su Tijeio. ~_~". a brzine camaca v o. ~i!jf: A Pocetna energija tijeta trOSI se na sadadavanj.'!.. Kad se sretnu. u u:letu balistickog kla1na kada ga pogodi zrno koje led horizontalnO" ie manje 00. masa vreee m.° = (M Mu. _sila zatezan. prebaci sc vteca iz jednog camca u drugi. ~ja je od ta&e A udaljena 1.ll 1 tit. ).. tj. odrediti konstantu e!asticnosti k opruge i \ isinu (I.a sila je (M m) u'l ~-~-T-.m)t'~ za drugi camae P.1 te vrijednosti tijelo ce izictjeti van 4 brzinom 'V. Rjelenje: Balisticko klatno iroa masu 11. I~una.12"" ok b" " (3 ± I) " " Od a\"C. se krecu jedan prerna drugom istom brzinom duz bliskih paralelnih pravaea.stoda)eOl=O'"j 0 2=6D.ija . AkOJe i j>60 d tijdo CC pasti unutar Office.. / I I / I . Dva Camell. je za drugi kra.eti horjzontalno rastojanje AB. a ako Odrediti silu zatezanja.b. Iz dvije posijednje jednacine je .aj 3) ! ko_ -lib je brzina kuglice u tom trenutku? Kaha je putania po kojoj se kuglic.13 U momentu odbijanja energija opruge $C pOlro'..u energije ugao otklona i brzimt su dati relacij(·m 0 odr- Zadatak 2. stiCi cc u polozaj 2 mgsina kreCuC:i Ie po krugu polupretnika 1. \.. dobije se t mtfo S Jrugc strane je AB = 2R sin O..35 nt. Rjelenje: Kada se kuglica pusti iz polozaja 1. a wasa zrna je 'nt. 3 kuslica Cc se krewi po" krugu polupreenika L/2. + m)g. U kojem ce siucaju brzine camaea biti veee? Rjdenje: Aku us\"ojimo da je masa camaca M.rg.lote'.: okQcena jedna kugliCil. brzine camaca su vece u pn"Orn slucaju. nalazl se kim na kOJl na~~'S$"~S:$'~":::::: ilazi konac pd dolasku u pOloiaj (2). . . Konac sa kuglicom dovede se u horizontalni polotaj (l).2m. a zatim se ista vreea iz drugog vrati u ptvi camac" Drugi PUt to se uradi isto\"remeno.m Tljclo mase Ni '-~ 5 kg gutnuio je pocetnom brzinom 'V o = 4 m/s niz strmu ravan iz pozicije A" PaJaJu~1 na daHie-nu oprugu.

Uhrzan. dodirom.:..J njegov radijus vektor Qni S!)l ver~ kiizi dofe. .lAkonu. a kuglica ima pocetnu brzinu koja dje~ Po§to j!': h = R (I formad!<l. putan. v~ 3 bite ko:> hita.l.-h.1 '.a kuglice ce biti par::..N Iz rd_ad]il (2). tada je mvC r . ubrzanje usmjereno vertj!~alno navis.- 3 mis. l.5 . koja jc objesena 0 tanki neistegljivi konac zanemarljive mase.alna komponenta sHe teze mg sin a sman. (3) i (4) dobije sc. . >< Zadatak 2. te je na osnovu II Njutnovog za- Ako se obje jednaCine uvrste u prvu.R0k? p~'d'Q_#. PremaII Njutnovom zakonu proizvod mase i centripetalnog ubrzan. krugu.k: ~.-.ije iz zakona odri:anju energije primijcn.e 0 (2) Brzina Vi' moie da se dot. poSto na nju djduje samo sHa zemljine td..t~ $i1e te:'l~... kuglice u odnosu na tacku B u poioiajll 3.- kona bila koji polofaj kuglice mv' r _. mv~ h = T mg cos 0. Radijaina komponeota mg COS Q 5e poveeava te F t mora da se smanjuje da bi jedn~ina (I). Laganim.~. It ~.. kad je (3). Nadimo ugao 0. jusa rotadje..~fJ~'.. Z!lt. ~ fi[ '3 .a je jednak sumi projekcija !lila na pmvac radi- Ri~~: 1l(". (0 i (2) j< ""~ r Sa slike je vidljivo da ie T = mg "~os 0-' g.. Ubrzanje je usmjereno prema dolje karla je lopta \1 svojim krajnjim tackama A i E.1.lO Go.lid centripetalno uhrzanje potreboo za kretanje po tom. iz u.. tl" Po dn'lgmr" N}HtD9VO!n 7.ri j]. < . za neki ugao ao i brzinu tlo sUa zatezanja konea ·.· SUe Po III Njumovom :z.e koju lopta nakon toga opisvje.kt::~jft l1J i $omponew.e je usmjereno prema gore kada se lopta nalazi \I najnizoj tacki trajektorije C. F.!tww. PO(h0ii'-~ Y:wni"~ Pravac ubr. .. Kretanje kugiice od poloi'a. Nati sHu pritiska dlska na sfern u un CljU ~ • • tikalom.*-k niH t't·akdl<1.a po krugu. U kOjim je tackam. nlJ_JVlSOJ ta I Sf e~ J gin i<o.cos~6 Tangenci..enog oe. ~gft S-1: uz strml...1 . bila zadovoljena. poslije sredivanja_.'w i: "'.t. = F: + mgcosa. kuglicu ponovo ne pocHe da R . . Yrijel.'l. ra '-')'j '~O' i "l'daT' r. tj..sa horizomom zakl~pa ugi. horizomalno.0i11. kwn('n~-' . (5) Zam}enom luaza (5) u )cdnacll1u (21 doblJC se v« =- .mkom.». a hori. .[lola sve dok luje. .[l':ljc l)d H. tk' £ radfusa R._ cesS me eos e (I) 2 cost 6 = J .'.ezultantne sile.e. Of! Prema tome.1 Lopt!.X'~ mv' +--l Rjdr.-:e­ visinl). dovede 5e u horizontalan polozaj i pusti.~-.: po v~h~m. rn z.. 1/ v .wntaian prBvac ima ubrzanie !opte u tackama BiD. prema tome.mgr cos 6 . = mg. tj.kona 0 odrzallju energije je 75 74 .i ie. sH~ zatezanja F~.' i:'~l'\f'n ~T~.. polotaje i 3.~~ F~ . disk po5nle da Mali disk mase In ie:b u.:. .n trajektori. L ) mgL=mg ( 2+ xo gdje je .= mg cos all iii poSta .e1wu nu prwm« okomhQ n» vcltto't F t = mg cO$.::.:nje b~'!ijt:n~(' 1.(.an."j( : = "2 '::01> L ((0 (4) kOlt' d. pltlUSU dlS ~:r~~:t:~ :ev.Fe bite jednaka Duli.' Gale disk gnbi kontakt sa sferom? ZmnemanU tren)e. dobije se 2. kala predstavlja uslov kretan.a 51!' poklapa sa pravcem ~tki1~nt t't©flljl".> lH' _KJunJm ~e _O~f.. vertikulno naniic..uje brzinu kuglice.

t su brzine kuglica neposredno riakon . n u. + (m} . n-. na masu m su zat za . Napisimo jedttaQne kretanja tijela i plate projektovane na x i y ose...g sin I'l + 1£1N1 -.3: Odredal ubrzanja plo~e i tijeia P . Nt-mlgcosa=O m. tj. T = mgcus. ' n oJo. T= Na strm '".1£1 COS a) = 3. .~l 0.. Odrediti mjesto na kojem Ce se kuglice sudariti.e retan?' ..rzine SU. Dobijamo s = a't: odakle je 2 tt = J~ = 4.lina.a =. Sa pomenutih vis ina kuglice se istovremeno puste.an.8-. ti. dObijc se .e".N l Oda"de je: miECCS (I Ta¢kasta masa m "isi na ko' c K u funkciji ug1a 6.e ~uglice ce u ravnotezni polofa. ". sudar ce se: desiti u rsvnoteznotn polozaju.eg sIstema .eni se zakon 0 odri.i da je na§a ptetpostavka bila [Sin a (mt ta~a.m.~~~ ~ gd.1 - 2m. '" energije pnml. leao apsolutno elastican i ako se smatra da se kuglice krecu kan maternaticka klatna Ciie Sll amplitude veorna male. visine do kojih ce se kuglice podic! ako se sudar tretira. 0) .1.t't = m1Ui + m t "2 i v-~ imaju suprotne smjerove pa je zato Vt uzets sa znakom minus.8 -. PIOCa se neee kretati ako je T-F _mv2 '--. B.~an sudar pored zakona 0 odrfanju ko1i6ne kretanja \"ati i :takon 0 odrlanju mehanicke energljC. Kugliee se izvedu iz ravnotd. sto znat.2s.co. .e pa-je hll .18 k oneu.19 mV.Cos I'l) a pre-dew put s se raWna prema 'obt:ascu = J. a ako pretpostavimo da tijelo klizi niz plocu. 0 kg.--<o + tn. onae se Otkloni za ugao 60 i puni.5. ravni.ontalnu ravan.1 i . rzmu...(ml . 10 mls!. a lzmedu ploee i strme P ne.t =.2 m. Zadatak 2. ~"2 meno Jer su. a druga oa visini 5 m u odnosu na horil. In Q' -= g(sina !J.I i v-: brzine kuglica neposredno prije sudara.. stiti istowe<~1. mg (3 cos e . Z'amjenom u izraz za za. 7 m 51 ) U praYeu normalnom 'na b ' 'I .1Nl = Iltmlgco:. 6 + ~ (hG _ .44. cije su mase 1111 i nl2 = 3m!> objeiene su 0 konce jednakih dui:ina koji su pricvdceni u istoj taCki.e-. Za apsolutno elas~ h. Zadmtak 2. ug13 a• = • 30'.2ees 0u). RjeScnja gorn. s' SUa ttenja koja djeluje na"tijelo je FI = tJ.. tnt cOS. ~nclJent trenJa lzmedu pl~ i ti'ela 'e = e "'.1. a na njoj loo.. Pri racunu uzcti da je g "".Kada 5e kamen kljfe nadol.v~ . ·0 .t + 1:'-1 C~~)~ a] + tnt) cos a = 0.-. • S m Rjcienje je dalo a K > at.. Medutiin Da hi 5e naUa br.17 Nt --. k J. prema formuli za matematitko klatno~ £1 njiho\'i periodi jednaki PoSto su jednake duzine ko---'---------"--~aca 0 kojima kuglice vise. ije kuglice. da je at > at.. 2.' f" k.h = I (cos ti'_ eos 0) U ho=10 -COSOtt)J h ~ 1(1 .e m!'V 1 - m. pa je ml ~. :lade.anju mg"/) = mgh +--2-' ps je II).ednacina su: suda~a. onda je PI = 1£aNt. Znaci.J . Ako ploea klizi po strmo.mt)tt~ m 77 . ~. 1£~ t - = mtO. 51 e kO}e dJeluju tdine F ~ = mg ~s onJe u kon~ T i ko~ponenta sile p konu je ' rema rugom NJutno"om ZIA- as = g ( sin a + 1:'-1 tnl COS a tnt m¥ - fflt iJ.nog polo1aja. onda je iednatina kretanja ma' = mg sin a lUfJg COS RjeIenje: a.oal--· se fa\'na plota mas 0 = Sk ~I 1 ravoi 'e ~~ g. Horizontalna ravan prolazi kroz raVnoteini polozaj kuglica. = O. vnJednostl kmficijtnta trenja -IL: Se . ·· nagibnog Ii 1 mase m OJ ravOl 'IT _~ ". a .·. tako da se prva nalaz~ na yisini 3. .0. NaCi zatezanje u koncu R/£1enje: at """' g (sin a .)va 1 76 "t 2m 1f)1 = + m.

8 m 2.~ato ce se tijelo B popeti za jos h' koje dabl)a IZ rclac1lc j v ~ (2eh')' Rjd(mie: Sna.~ krh-. ()\'aj SHlllCal" H' zauslavin ml.Smjenom m 2 = hn dobiju se uprosteni izrazi za U j U j i U~: g ) radovl su atl J na .. podatakH 0 kretanju smucar:a niz brdo.k_.tR. 100 m 80 kg 9. DaJje krctanje iijela 11 jc venikalni hitac .ina tome.l!U kDju na osnOV\l lH'a:z. je: H= h+Jl iii Koeficijcnt trenja r mozl:' se izracun1!ti 17. v~ = (2gh t )2.5 '" -: ""'IIV p=-$ s- s Izraiavll.F. Dobija tie 78 79 . 9i1 t + h. zakona prinlijenjenog na sistem ktece sistem nalazl se 11: drugog NJutDovog kao cjelinu.'van_ Kocfi. .. utroska sopstvcne ~nage sa h. (h 4 h 1 )-2 4 1 jC]'. If(:~i riG bi g...da visokGg IOQ Hi.i} .{'mc oobiti (2. tllko dn je rezultu/uca si·ia koja na njeg.1. 17..gh') 2.)tnnJ11 hn:irwTfl. h' ~ -h.lOama " d "ed " 0V-1 = "" "I· d'e je' Al rad sUe trenja na strMotn dlJelu puta.2(1Kdiku snagu Ho!\'i smIH":ar.'l i horizontalnorn diielu puta 51) kdnaki tenzitet. .alna visina 11.8. do koje se popne tildo . nakon a.iCkC encrgije dobijamo brzinc kuglica neposrcdno prije sudara: 1 V1 = Sa $like se vidi da je N = mg cos a.:iieDli trcnja nit S1tmdt. mOTH biti iednaka siH He-oj.antnom.. rllsloianju 2 km vd pmjekcije "rill> brda nft horizontalnu ra. Gil. Prema iswm zakonu visint: do kojih Lc St~ kuglice popet: nakon sudara megu se izrazitj reiacijamli: j posta je 1 cos a +x = . g • Paste !lC S111UCar krecc uniforrnnn. Sada moierno napisati mgh = mg(lcos (1 (2gh~)'2 + x) [i. mn7.! inng.. pti krel~nju po snijcgu rIa h(]rizont~Jn()rn pUIU akn $(" krc(~c kons.\O znllb dil im jc· smjer suptOlan :>mjeru hrzine 'lit premB..a 80 kg.r~ dobije se da je "" = h s pa je (Zen. 0 odrianju t'. -+ (. hr"iw'l1l od () krn/h'? Pri ~PlJHanJu hcz.05 lT1 Ix izraza La bflinc u~ j H~ sc vicii 0" onc imilju nc-gatinm predznr.@ da jc P = T·v.ne:rgiie dobicemo Ubrzanje: a kojim SI. koju on ran·ij2.s11j'U mr:iUl. zakona (} OOr7.\Ier Slia tre~Ja kao i sila zatezanja konca djeiuju samo dok h. Maks:im.a na horizontalnom Jije1u put3¥ A~ 2 = rungx-. I '. knoa.psoiumo clasticnog SUdflill: kuglicc I:e sc podic! na 5trarm rmmje Zndanik 2. kojoj smo pretposta\ijah smjcrove brl. ~- UJ. Cija je: rna".jlld sve br:tine prcko vis!)"\<! dob!je sc: ---iOoom·~'-~· p 2 (2gh ~ 98W. s torn razlikorn sto je brzina tiieia B USm!eI'en~ naviS~..> dicj5tvuje jednaka nulL P IJmgv.do A udan u podlogu) sa pocetnom ~~zi~om vo .. a At rad SJ e tren.lo knn::.': . Prim. fl']OI(! snmeH d::.jenorn <_. to se odatk dobij.

c dvije tacke tijela pomjera se paraieino iz jedllog po-Iotaja u drugi prilikom kretanja tijela. ob1l1./ / 2 Iz ovih jednaCina. pa je \ / / "\ . 2· 2G R O. 3.. Kad na ne:ko rijeb sHe S fazllc>i.1..II cos a) I ". .~tanje jedne tackc tijela.. J R.narerijainc s. + G g R UVrStavanjem Ovog izraza u H = h (1 -l~ .e suciara se odreduju iz relacija nll .lm. Dcformacija tijela mijenja u izvjcsnoj mjeri uslove sih.5G B 3. i dimen7.r-.0.2g (II .. / / \ I'Gsto u momenru lludara kugiica n<: Jkiuje nikakva vanjska sila u horizontalnom pravell.c<lvali 5tnCi krc:tanje tijela tako da smo iii zanemarili uzroke ktctanja ili o$c:.. to vaz! zakon 0 oddanju kolicine kreta·· nja. onda one deformiSu to tijc-1o~ tj..e susrecc II tne-hanici po):.iela i Slijt::deb pojam njegovo kreumje: je sk<Ienij(: U ocin·usu n<l au sada posmatrana kretanja. poslije sudara 1')2 kughca m l odska~e unazad.11 \ I Zakon 0 Ol~r:ianju energije daje U pogiavijilUa L i ~2.+ Inl)l! + m~Y A 5'lika 3. ) dobija se T H= h 2G A - GA UVrStavanjem poznatih velicina dobije se + GR - H = 60 em iIi.1. tj.].. 2mill 1----l~-(ml Dobija se Tmnslawrno kfctanje rij<:Ja je takvo kretanje: pd kojern svc tacke tijela imaju podudarne: putanjc~ tj" prava linija koja povezuje bilo ko.:Hi a = jerjem= G g GJ! .. so 8! .\ ___ __ . H Zadatak 2. Sudar smatrati savdeno elaslicnim. a mase kuglica Sil 111). . dobijemo Vi '" M. Odrediti maksimalni Gtkton kug-lica U odnosu na vernkalu nakon sudara.___ ./ 'i'! '. onda je kod ovog kretanja dovoljno specificirati krt. (ml . Xugh~ mase m l se otkloni za ugao a = 60° i puni. obnno kretanje (s1.~= h J • UgI{)vi -' VZ 2g cos al = J --~-+--- hI 11 1 2 2m 1m:...T G ..ealizovano tijdo kojc: se nimalo ne deformisc pod Utlcajcm sila. S!l'vrSeno krurog ti. penje se na vision hi = . a druga kuglica otklona kuglica posh. 2g visinu -. t. kada site nisu vdikog intcnzircu.. 'r.. Kod c>vrslih tijda vdikc otpornosti. Drugim tijeCima.2.ijcb kOIC sc kn:(:c. DfNAM!KA KRUTOG TIJELA 2G B 70 em.iese1/je: Brzinu Vo kuglice mase /1/ 1 neposredno prije sudara mozt-l:f[U nac! iz reiacije t:':z"W: / ~.o' ). = 8 g i mil = 20g.22 = ~----.V O' m m1 + m~ v~ = nil < mi' to je pravac brzine Vi suprotan ad pravca v(/. + OlJ 3. Posta je • m2 1tI 1 t ..OR .< izu. S obzirom da se sve tacke tijela kod translacije kre:cu na idemican nacin. konacno. '-. Jei()f1Tlacije tijc:ht mogu da sc zanernarc./' / ! / «2\\ .!o' = 'lgft .. UVOD p~ije elastitn~ ku~li~e vjse na tanki~ nitirua jedna uz drugu taka lia sc nataze na istoj yi8in i dO~lruJU sc.. Vi ----_.tim napaJnim tal':kama.ije. Svako krumg tijeJ:l Se m02(: razloiiti na dva osnovna dpa krctanja: tralls1atorno kn~tanje i rotaciono. DU:bne ntt! su II = JOcm 11~ = 6 em. tretir aii smo svako tijelo u krctanju kao mah':riialuu tacku ill srno posmatraE kretanje tijcla u vezi sa uz:rokor!1 tog kretanja l.bine l. pa se uvodi poiam kyutog t~ida" Knrto tiido id.

a cesm i nemog:u(' pOSa(L Zato se dd'inise posebna zamiStjen'.-.----. Centri svih tih kruznica le~e fia istoj pravoJ liniji koju zovemo osa roradjc.Cinn (3. centar masa) i rotacije okn osc koja prolazi kroz tu tacku. l\-ioze se pokazati da !ie.i"tacka tzv. kako smo ranije vldjeli gdje se. prije "vega. KRETANJE CENTRA . mase su u Dekart()vom si.2) i=l SUIna na lijevoj strani se moze sada predstaviti kao proizvod ukupne mase tijeia i ubrzanja centra mase (centra inercije) ii CM ' Centar mase sistema se defini§e kao tacka (eM) cije su koordinate odredene pozicijom vektora r Ci\f') koji se odreduje na slijedeCi naCin: n =~_.:: sistema kao cjeline.5) 3.c=..'1S.. Pri tome. r.. j = (l.--" .vodi fIB. nekog tijda. tack<"l sile dalja od ose rotadje. predstaviti kao slstcm tackastih rrt.1) sumira za sve elcmentarne mase~ tada ce biti djeiuje ukupna vanjska sila FtJ.stica :.4 ) m dva pma dife'fcncira i i2v1'si smjcna r~{ ~ ill i (3...ie je takvo kretanje kod kojeg sve Tacke tijela opisuju krugove koji leze u paraJe1nirn ravnima. kretanje krutog tHeia mote sastaviti od translacije toga tijela brzinom kojom se krece neka njegova tacka 0 (na primjer. tj.:=. radijus-vektor koji odreduje polozaJ (.6) ma gdjc ic c •yo = L r. = 0 (3. Osirn toga... ugaono ubrzanje je ve6!. pa cemo dobi" L &H. + tim".\rnp i = I 2. l~ahtijcvaiu uvodcnje nekih ilm'ih pojm(wa: ccntra masc... Ako neko tijdQ podijeHmo u elemcntarnc.c. = -. sve t3ckc tijela nernaiu istu brzinu} niti ubrzanic s pa sc uvode pojmovi ugao1U: brzinc i ugaonog ubrzanJa koji su isti za sve tacke tijcla koje rotira oko neke fiksnc osc.utn(1. a dT! elernenat zapremine krutog tijela. dok ugaona brzina fotadjc ne zavisi oct izabrane tacke.stemn jednake projekcijama rc"w oa )z(lordinatc osc. n suma svih vanjskih sila. j=J n n (3. Koordinate centra dohiju se prosirenjcm jcdnaCine (3. Ckoliko jeo napacing.mase . U sillcaju velikog broja cestica.+_. am! + tlm2 + .ll. rnale mase Om. Rotaciono kreran.t n. '. To zgvisi od uciaijenosli napadne tacke sile od Ose rotacije i od rasporcda ma."Z J. odrede:'lo tij(!lo pod djclovan.. = L i=l i=1 .uJ2~wn(1 ubrzanje ce bid tim \-ecc St0 je: masa tijela rasporedena blize OS! fOl:01cije.-:::c: --~-- :s Arntz! m (3. Kod transl~cije.5) sa jednaCinorn. 2: L1m.azvati ugaono ubrzanjc.!. a Fi rezultanta svih vanjskih sila koje djcluju na posmatranu elementarnu masu. Kada na sistem fie djeiuju nikakve vanjske site iii kada je njihova rezultanta fluia~ ouda je maCM = F. Dobijamo ilmJij = + F.. (3." I n m (3.7) Jdm gdj(~ je 0 gustina. = L F. i=! i=1 2: A:rll.. tj: X. .1 ) j jedoJ... 'pa je relm If_'lV J pdV (3.. Ako se jednatina (3.. prem. kod rotacije. (3. Ako sib djclu)e u OS! rotaciic:) ne":'c 17. momenta fnnmenta koliCine kretanja. 3.\!ASE .""i.2.qe tijeb ok-a osc fOradje.2)~ ocig!cdno je da ie (3..YCM :=0-= ZeAl :::. CENTAR ~lASE SISTEMA MATERllALNlH TACAKA. Time se proh1efYl r:nIwgo c('. Zato sc dinamika rocacije tretira izdvojcno." = . i na koju gdje: je]1 rezuhanta svih unutrasnjih. problcrn krc:ranja kdnc ccstice. je:dnacinn (3. koje sc ovdje javljaju..em iSie sik ne dohile 1S1O ugaono ubrzanjc. nL tada se tn tijdo moze.C uvijek ostaju ncpromijcnjenc. I'd istim okoinosrima djdovanja sik.. na nju mogtl da djeluju unmrasnje sile zbog medudjelm"anja sa drugim elemcntarnim masama.6) tvrdi cia se: ce:ntar mase sistema krece kao da je u njemu koncemrisana ukupna masa sistema i kao da sve vaniske sUe djeluju u toj tacki.1m. i. 3. NapiSimo Je-dnaCinu krctanja (I f Ni.teu Dekartovom Bistemu.. m masa tileia. 2. kretanje opisuje preko Njuttlo\'ih zakona (F -= mil)) odredena masa pod djejstvom iste sHe dobije uviick ism ubrzanje< Kod rotacije. to bi bio 5101:co.l Cijc mcdusobnc \"C7.3) na beskonacno mnogo infin. Osun to£!3.3 ) gdje su· rnaS2 iotc cestice. CCfHar mase sisteflUl} pomo(:u koje mnzemo lakse j jedl10stavnije opisati krctanjr. I)aldc. l(oordinf1te centra. Okolnosll. biD i vanjske sile< Kretanjc tijela mogJi hismn sada proucavati posmatranjem krctunja s\'ake pojedine cestice tog sistema.8) 83 82 .v zakon) za svaku dememarnu maSH l. momenta sile.'. I II Njutnovom zakonu. . poseban slucal sistema velikog broja cestica. brzina translacije za\isi 0 izboru tacke 0. Bilo koja ad tih eiememarnih masa je saGa ohjck<n istrazivanja. Centar mase sistema se kreee kao materi-jalna tacka mase m = 1. opcenito... + Am. U = I.

gdje je IX ugaono ubrzanje.13) II! VdiCinu r tl datu jednacinom Q. +. rotira oko nepokretne ose koja prolazi kroz taCku 0 (sl.a. Nairne. ouda je (3. Ill~ke je zahtjev da suma svm Prema tome) kada je rezultanta svih vanjskih sila jednaka n uti. Kada obje strane druge od jednacina (3. Posmatrajmo jednu od proizvoljno izabranih elementamih masa tijela l:i mf.alne sila kojena nju djeluju bude jednaka nuli. F + 1.. sin <1>. Obicno se uzima ona lacka koj. Cen tar mase kod topa prije eksplozije je mirovao. Tako.3. djeluju na.. = Slika 3.14) Kada sile F.11) RazloZimo sHe i ubrzanje na radi.18) predatavlja moment spoljasnje sile.4.a kretanje matetijalne taCke po krugu koji le:!i u !aVID nonnalnoj na osu i ima svoj centar na osi. radioaktivnom raspadu i stieno.18) Slika 3.2). predstavl. vih dimenzija Ill&.f.sile.4).12) jc imenzitet vektorskog pr~iz\'oda yektora poloza. Kad bomba udari 0 zemlju i eksplodira. Smjer momenta M odredujemo po pravilu desnc ruke: uko prste desne ruke usmjcrimo prema smjeru U kome sila F obrl:c tijdo~ palac te ruke ce pokazl\·ati smjer momenta sile F (51. koji predstavlja uslov za ravnoteru za translaciju.10) Posto je ro = rsin < (r. posto momenti sila teze da izazovu romciju.kruto tijeto. Kako se momenti unutrasnjih sila medusobno uravno-' tetavaju. sin 0. predalllvija rezultantu svih silo kojima druge eestice lijela djeluju na posmatranu masu. dObieemo (3. Na Dju djeluje spoljoSnja sila F i unutrasn.) oc. 3. ovdje pored uslova (3.F) (3.alnu komponentu Izraz (3. centar mase tijela (sistema) ostaje u isto. MOMENT SILE Uticaj sile pod Cijim djelovanjem se tijdo pomjera (translatorno i rotaciono) na rotaciju opisuje sc momentom sileo Proizvod intenziteta sile F i normalnog rastojanja tacke 0 (kroz koju proiazi osa rot3cije okomito na ravan crteia) od pra\·ca site. Kad materijaine tackc nismo uzimali U obzir mogucnost rotacije zhog zanemarlji84 Prvom od ovih jednaCina se necemo dalje baviti jer radijaina komponenta sila obezbjedu. ii.alnu i tangenci. 3. L F.e. koji ide od racke 0 do napadne tacke A sile.pala na mnosNo koma. kada sumiramo sve ovakve jednacine za elementarne mase dieta Ami. (3. Posmatrajmo kruto tijelo koje moze d.i njen centar mase ostaje na tom mjestu iako se bomba rac.16) (3.a r. Ako na neko tiido djeluje vise sila u razliCitim nieg:ovim ta~kama.15) Mt uzimaju 3. = O.je razmotriti ravnotezu i u odnosu na translaciju i u odnosu na rOlllciju.f). te i nakon eksplozije on ostaje u istoj tacki iako su se i top i dule pomjeriIi. Am.14).10). od ose 0 (posto prethodno uvrstimo izraz za tangencijalno ubrzanje date elementarne mase)~ dobicemo Fr. Uslov raVDOteZe materi. + f. Kretanje svake od elementarnih masa. na koje se moze razloziti tije1o. na primjer. (3. sin <1>( = dm. neophodno~. + 85 . dok je drugi clan moment unutraAnje. dt VaM = const. koj.r.iIi dV CM = 0. (3.19) M 0 = (S Am. tatki ako je tijelo mirovalo prije procesa eksplozi.t' ).e centripetalno ubrzanje i ne utice na ugaono ubrzanje. normalno na ravan crteZa. PremaII Njumovom zakonu je (3. onda tijdo moie da vrsi sarno translaciiu iii sarno rotaciju iii bilo kakvo drugo kretanie koje moie da se predstavi preko translaciie i rotacije.3).a si1a ]. zove se moment sileo Ako sila F i tatka o lete u ravni eneia (sl.11 ) ob~ U\Tsta\·ajuCi dobijeni izraz u definicioni razac za moment (3. 3. postoji i dodatni uslov ravnoteze za rotaciju L M. (3. .. je prema datim okolnostima najzgodnija.17) M = r x F.17) pomnozimo sa rastojanjem r~ e1ementame mase ~m. dobiiamo M ~ F r sin < (r. cos tV f = dm{aw F sin 6.rioc (3. raspada i s1.3. = llm. Prl tome se momenti u odnosu na ma koju tacku tijela. =0. pri ekspioziji. i sile F i pise se F cos Sf + /. i I) ZO\'C010 krah stie F. Prvi clan jednaCine (3.)1 diea.T. centar ma'5a 'Ii ili miruje iii se krece konstantnom brzinom (jednoliko) po pravcu..

'-~dx V _/ I..mL~< osa rotaClje se podudara sa.l [..\lomt'"nt irierdje iij::LJ U odno$u na ncku osu se definisc rehcijoln tj.+ . za supal.32) H. iw:"gra\ W).. Nadimo. : i dV = 2rnd. .28) Imegralimo jednacinu (3. m x3 £-l m - L 3 -I L = - {(L . njavanjem elementarnih zapn~mitla !l Vi i ele:mem. L--. Vi elementarna zaprernina dementarne mase 1= h F' .i bez obzira na romci.24) su aproksixl1ativnC" i njihova filc'nost raste: $<'.iiu Kt). (3. cilindar izraz za moment inerci. dm = m <Ix..30) (3.. I dm = 2nrHpd r R.= U J_.20) Al = Iii f .na~inu u dinumid rotacije ·u obliku: (3. osom simet'nje " [.33) Pri tome su gornji integraH uzeti t-·~i--- i . 2 + Rl) = m (Rl 2 + Ri).. s>. na primjer. m L-l fA = . ita. yclicina posta. ouda je 1 = 0 i JA = -~ ml.. se napi.0$4 rotadj....2.o smo dobili osnoynu jed.::ijom U specijalnim slucajevima ako je osa na lijevom kraju stapa.. a u skladu sa slikom (3.31) (3.-I m L (3. ~lcdutim. a u skladu sa slikom (3..29) fA ~ J. m 3 (L' .19) se zove moment inerdjc tijeta oko ose 0 i ozuaeav<l.ant.. napiSimo: <1m ~ pdV (3..:a sumco Dobije se p::.RD SJika 3.."lgna ~I Njutnoyom zakonu kod trunsladie (F = mil). takode. OYJ.t "I preko ukupne zapremine tijela.::ij~ i dido je posjeduje bez obzira da 1i miruje iIi se kree. mL2.34) = potHeR.gradi ·na desrwj strani jednacine (3.5) je fA = Tak.1. Hp r radr = R.nsla. (3.3. i II I Jednacine (3. """ Ako je rijdo homogeno~ mda je njegoya gustina konsr. wrmalna 114 duri"" Premo jedna~ini (3.l L -------1 SUka 3 . .- 12 2) Supalj £Ii pun dlindar - = .27) 304 . L (3.5. OSU fA Lt onda je moment inercije stapa 2! odnosu na m gdje je . i -rnnze Po analogiji sa prethodnim primjerom.3Ll + 31' - !':.6..) pI)jarn momenta inercije 1 u proslom odjc:l.6).'dm = J ..m1. kao primjcr" momente iner~ dje nekoliko pravilnih homogenih tijeia.. v Jp r' d V.35) 87 . m fL' L 3 = (3. + !') ~.:: [ ) moze da se predstJyi lJreko gustine tijela reL:i. konacno.j fOracije J:. ako 3 3 • je osa na desnom kraju stapa (l L)~ dobije sc. pa je.23) i (3. Prema tome~ definicija momenta inercije se svod~ na. J.s. Dekartovih koordinata x. Ri .26). jer je (3..26) Koja je anait. (3. IA .it~ l=fr dm v 2 - R.I)' '_I 3L + I'} 3LI . J dr = 21..31').ju knLl trJ. .Rl) (R. J 1= J r" dm ~~.u i prcdstuvlja ffileru Z3 inc:r(.) H = (3.H .!.e ispred znnJ.25).JS kao sto masa predstavlia mjeru za incrci.Izraz u za.ku bu\'eci sc rotadjom krutog tikb. Aka je osa na sreruni stapa (I = . a veHcine p i r su funkdje poiozaja. I) Hornegeni tanki Itap .. x' dx = L -i f Dobijamo.\\0. m = p V = p (Ri n: _.\\10::"'''' lXERClJE rydi sm.e I = p1tH (Rg .arnih mflSm !J"m t im varaju. y i z.

EMA .· tor L je usmjeren prema gore i ima inte:nzitet mv.- ~_c 0S" o Vektor -r se mora obrnuti za ugao (}) lia hi postao paralelan vektoru Prema tome.:"i cla~ des-ne strur:~ r. &. 3.:. Nairne.'.)'zn <enG j..O!l. .~' Cj~.05'1rna dak vezu iznlC'l.0. a oko paralelne ose keo:: P (3..7 pn.-"SC- dl (3.J..roz centar maose kroz tack'll P.a . pa se izraz (3.43 ) Stika 3.O! . 2 to je Jx dm = 0. Moment inercije ciIindra oko ose koja se podudara sa njegovom osoril simetrJ/c ne zavisi ou njcgovc "isine VI~C sarno od radijalne raspodjele.38) 1°~ Potrazimo prvi izvod vektora L po vrem{!nu.':'It. vek.8. .:..rnase.X (ar \elt m'U _) ! -+.= 0 po je ~Lxdm Jdm 88 dL d. + md' (3. U odnos-u na tacku predstavlja moment koliCine kretanh.36) pa posto je kod nas xc.e ose mo~e dobiti kao zbir momenta inercije oko paralelne ose koja prolazi kroz centar masa i proizvoda mase djela sa kvadratom udaljenosti medu paralelnim osama. (3.5."tania.lieno krmo tijelo .t :rt~Cl. CdS am.a £lUlU 1$. jednaCini (3.. (3.'iF" j (jkl) t. izmz cil:..8). r = const. ·IT.41) slijedi da je moment inercije oko ose kroz centar masa manji od momenta inercije oko roa koje druge paralelne ose.lu. (3.lrugi Clan je jednak dZm y gdje je m .vi.6. ..in~~UU tl:.0 d. pa I Ie moment !nercije punog cilindra (3. Rastojanje jJ.: }J:t xu. Luj:..--asJ-..a.\! = 0 1= -mR't. k()IZ~ l:_I<\?.7) dt (3._tl mase dm od pa(is. .\\A..I..44) Brzina promjene koliCine kretanja U odnl)su na stalnu osu jednak3 je ukupnom momentu spoljasnjih sila koje djeiuju na masu m oka staine ose. 3.37) L-= mrvsin<i).42) :<eb je I1a sL 3. MOMENT KOLlCINE KRETANJA Definisimo najprije moment koliCine krctanja (moment impulsa) materijalne tacke U odnosu na neku OSll tzv.45) 89 .or./. a R i r 511 Cklnel1l.e sa d.~t~eg}lraza }e 10 .'Feorema 0 p~ra<k'lnim . --~ 2d£.. Vektorski proizvod vektora poioiaja r mase m i njene kohC:in'c' kretania tnT.l. Iz-obrasca (3. . . 3.40) _ PI'. Dobijamo.:: cb.XtC." on. !.. ~ R. ZI'lamO ua jt:..~l\b) inercije Tog tijela oko ose koja je paralelna s prv01n osom.OS Q) = X --- kOOf\hnat-Ut mi. clan JC -fiuh posto U 5cbi sadrZi x koordinatu centra masa u si$temu kojem Ie u c-efinu rna. ~_ (f >( mv) _ = ~ ~. medusobno pa./\ OSll koordiSiSTL"J_U. ct:ntar mast:' i I-J-uz to).'. STAJKEROV l\. a. -'.39) odnosno d. Ako je ovaj rezultantni moment sHa jednak nuii.E!vlA 0 PARALELKIM OSA. Dakle. aksijalni moment koliCiDe krf. tacku 0 normalno nu ravan koju 6ni vekiOf f i mv (Z-osa na 51.'a. i-iKod(>..~ am ukupna m<tsa ti}da_ ..~u _f) . (3. 8to predsravlja Stajnerov (Steiner) obrazac za motnent inercije oko paralelnih OS3) koji kaie da se moment inercije tije1a oko rna ko.Za pun cilindar Je Rl 0. TEO!l.dsta.41) .le!f. j.. L = r x mi[. mOmenta inercije nekog krutog tl)cla oko rna KOjC ose 1 Inun1t.{_ r \ gdje je R I.. = (if (3. onda je moment koliCine kretanja U odnosu na tu OSll konstantan) tj. prem..£!.-"" R:? + j'.L materijalne tatke oko ose koja prolazi kro:r.a se Enijom tacleu P i .40) svodi nu I = I. rOlir? ok(} ose lr.

vezano za moment kolicine kretanja.0\'1) jt: sustin• z. relaciju (3. (359) -:" .a tijela je je.tO Je .e snaga p = MdO = Mw. C .5!) 1[1. sto smo pokazali u .47) mozerno pisati U ohliku [." :~': ..).. zajednicka za sve mase 6.a. .m/. SNAGA I ENERGIJA KOD ROTAC!JE Na slid 3. je prikazano kruto ti. ____ dt (3. im:} svoju kincticku energiju (3. konacnih elementarmh . ! .fi ~-. Ako kruto tij~lo ponovo posma:tramo kao skupinu. ':. fa(i \~OJt 12".~. (3.ti cia i""'"raz _1 __ J {.. (3.9. dA = MdO..elo koje rotira oko stalne ose koja prolazi kroz tacku 0 normalno na ravaIlctijagrama.t. Y.00) oada ce.=l"rv. SiteDi' tM. (3. 01.n. PiC) ::. pnmlJeni na kruta tijelo. ". Iz defimCl)e snage. pa je elerncntarni tad (3.d kO~ll'h svaka ... . (3.111.53) pisemo u ~T obliku . Posto' vehor ugaone hrzine w ima istl smjer kao i vektor L.t od ase rotacije) i svoju linearnu brzinu vf koja je okomita na 1\0 Prema tome je intenzitet momenta kolicine kretanja svake elementarne mase tijela j.'" ezultanra moment't jednak je poveeanlu kineticke ener~ l)'lUC.ednaCini (3.. RAD.ih sila koje djeluju na kruto tijel0 iednak null. svaka ad tih masa Ami' ima svoj vektar poloZaja r.\kona 0 odr:ianju momenta kolicine kretan. Kada se tijelo obrne za mali ugao dO.<i". - d£ dt (357) ft.55) A = MdO.. rdE! i tad koji izvrSi sila F iznosi._.ko ie ukupni moment spoljas. F r moment site F za osu koja prolazl kroz 0.53) (3.: (3. .'1'" "teskfl .49) cvrsto tijdo koje rotira oko stalne ose vrijedi reIacija M=~=la.47) gdJe je I moment inercije tijeia aka date ose.. __ p = 'dt ' dA sIi- jedi da je kod rotaci. \ po\.3.m l jednak (3.)2 predstavlja kineticku energiju tijela koje rorim.L = cons!.54 ) Za konacno ugaono pomjeranjc od pozicije OJ do O2 bite e.t Ako se gornje razmatranje.dnak sumi svih momenata Ln tj. " f gdje je w ugaona brzina kOJom tijelo ratira.48) Posto je za cvrsto tijdo I konstantno.(1 •• z. priIikom rotacije krutog tijela ako stalne ase. . Tacka P je napadna tatka spoljasnje sile F koja djeluje nn tijeio. ma5U . tatka P se pomjeri za ds =.MS) po vremenu daje e. Ukupni moment koli6ne kretan. _. . pa je .. m]e ' ~ i-'" .. (3. relaciju (3.. diferenciranje jednaCine (3. hUlme.5 I a~ di (3.V151 r· " <>.7.I oko stalne ose.~ I ~ ~ d(. koje mozemo smatrati skupinom malih masa am" onda.58) Ai 'i· = () = <l_~ dE = 0. (najkraea udaijenos..1da vdjedi zakon () odrtanju ukupnoIT momenta koliCine kretanja krutog did. cmi 0 radu i energiji za linearno kretanje. pd rotaciii tijela ugaonom brzmom (>.61) 91 90 .46) Pos.56) dL dt Prema rome. " ..1 W.. ukupna kineticka energija tijela pri rotaciji bid (3.21).52) 3.

lh ·"-rsi nikakav rad.og uzorka jc wI!· --2-. Ubrzanja razlicitih ta?:aka u.u kr:.!.nJu A Brzina kugle u trenmku padll mt zemlju moze da se od.lbi(:i meh:ml.1 Niz ho\'.t:ak 3.JnstJ. ~ "' . (5) i en dobijc 5<': 1 m fl a i + mr~ (3063) CLupan fad koji na tijelu izvrse spoIjusnjc site jednak jc povecaStika 3.\'e gdje je I 2 mr~.ije hotUogene kugk..1 sila tn:. (:.elo kotrlja po ravni. tr(IJ2) ~ r.je U sll>k.jc K.?iozaj~ lJ \ ona se tokom daljeg krelanja ne ~nw~nl~. p._ 1 uzotka.10" sila N ne vrSi nikakav r:H.1 niz stnnu y. ugaonom brzinorn w )t () 1.g m krm-a.\. tj.acije. i napU. .. kada se l.0.redi it. 5 Zad$. onda se n.: trunsbturne i obrme kinetickc energije.Odavde je V= A / ~O---lWi 2gH+2gh--0 iii (2) E= Visina h se mCize izracunati iz reiacije h = sllin <1'.O je manja duzina u~or­ ka i-li uzorak je pOd dejstvorn elastlc:: e od sHane" i .. Natl naplaan. .zakona 0 oddanju mehamcke energlJI. L:lu IH s1. Pola~. jednaka jc ziliru kineticke I (V~ energ.:-__ mgh -l- +r. Posto se lugla kotrija pc. RjeJenje: gije: potencijalna t:nergija u pocetHom pukrl. kugla prede pu kron! J. Drugi clan je ki1:lctlcka energija rowcije tiida oko ose kroz (entar rnase h Ovdje jc (.. kIiz. Masa i~tog uzorka Je . 3. "I""" jednog.f. (1) 93 92 . zecj iz m.egova kineticka energija sastoji od 2 ciana. Ako rad Yrse sarno konzcrvadvne :. na uda jel10stl .ukupna konsrantna. 1 i slIe T. Prvi Clan je kineticka energija translacije 2 Ugaona brzina ~ mo2e da~. Na primjcr. sv0'b kraja. Podijelirno sipku u tI dije\{H"a is~e ?ufine i razmorrirrto jedan Icprezentatlvm UZ0cal:. -.. . kroYU bez kIizntl)a.i To..(~_-"..-.'" pn~!len:enog na pocemi poloiaj kugle (A) i poloz2J gdJc kugla napu~ta hoY (8).jnjo) uH~ki C pB.:renutku kadn pgdnv Ii.I. m01ncnt incrc.) Wi __ 00_'..iro\'anjil.2 t-Iornogt'na sip"a (Hun<:.10. to~ uzotku ce biti razlicita p0~tO su udalJcn)u oJ osc l:Or.acije razlicit"..mia. tako da je.ilcy :tbir potcncijalrw i ukupne kinettcke (:Hcrp:ijc.1. (1) . k Bile Ti+t od stTatle uzorka i In d (ri+t +. Ciji ie nagib pn:nUl hm:iwntu 30' kotrlja ~e. ugaona hrzina kug!e ::. Kolika je brzina kugle l. VI mala. Dobije se . 'Zakona 0 odrzaniu mehani(:ke enet(mgN + mgh. bez k!r?anjg" hOH!\}gena kugla.. ~. ubAko je razlika 'Vi+l r!+1: rzanjc i..I<l knn 113 "I iS1(\! 9 nl.* trans!acije \ ~-2'~ i rOlacije: ·-2."an. ono je tv l2cnije SI..).. i.-.mv! mgh = --- mv' 2 + I {0~ (4) 2 gdje je -tn ukupna masa tije1a a v brzina transl.ijelc) kotrlja bcz ldizanj.L Ako n('rno. h rdacije (4). pa st: moze napis:ll. 3.b: efKrgijr: &0 zHnemarlji\·i. 11. to j-C (5) gdje }e r potupr~cnik kugk:.ntan.. 'I~' - r -nag'" In '"\)h'".se o?r~?i "IZ . brzin<l centra mase tijela (ako tijdu fotlra OKO osc: kroz centar nw. Sila mg je konzervarivna.l . nju njcgo\"t. a + T. horizontalnoj r3\"ni oko d os-c rotadje • 3080 RACUNSKI PRL\\JERI Zadatal\.s~::).Kada se cvrsto ti.T~+~ = ~ (rlH .

Drugi kra. m(l)l . tj~ Til'>'} ~-'-. kalmm rllJelo\"Jroa kon<:a. 95 . . masa diska m i njegoy radijus R.T iii = . tijdo pada i prelazi fMstojanje od 115 em za 5 sekundi. Koliko .g .stem. koit je u dodiru sa povriinom. . iz (2) je Fi = m~(k + a). t:! obzir chljenicu da elasticna sila ne djduje nn. ~raj sir'ltc. Rjeknjc: m1. Kada Ie pusti.jt. = (1 ) (2) m~a F'il - m~g h roracije yuljb shied! [0 ~= M. en u= - odakk je Fle"~ ~ ~-~ Ja r F:R r (3) a=-~---- R Ocinor. (R -+ r) (4) . su: (I) PrVb. sila zaiTzllnjll tl \'en!. Osovina leii u nepokretnim glatkim le!i~tima..1mtufll zanemarijive mase ina njemu visi tijelo tdine Q. a njihov moment inercije I. 2m 1 + -2 1 m Tijelo mase m pricvrSceno je z&. ~l_. 94 -m 2 1 m. jEdnak je odnosu medn odgovl!llTijnCim 'breimtwl...e ubrzanje tereta Q U slutaju karla se va1jak kotrl.t = x. Poznale su mase Iijcia III j i m 2 . mcdv u\Jrzanjimll. --Cd' -r') 2d • Na valjku poluprecnika T.a bez klizanja? RjeJenje: Jednacine transiatornog pomjeranja bubnja i tereta Q. !iYe: jednai':ine.ciji ad 11'1 i 1'.F. lako uze uviieno oko osovine tol:klil. tj. j£:dllaCina mimi. 1z (1) jc: Fi = tn. uleta preba6:::n je preko malog . Dobijamo. a. NaCi moment inercije tolka j oaovine u funl.i. Poiupre~nik osodne je ~'.a). - T( = - mw' 2d (rf+l - rn· Zadatak 3.J a) t) = mIl! . U s. " F.u prikazancrn ria slid nat) ugaono ubrzanje diska i odne. Ak0 se smnii'z. (g .4 Napi~jmo jcdnacine kretanja za uzorke od k do n u5vojiv§i da je r'I+J = d) r. F. prievrScen je buhlllnj p()lupr-eenika R na kome je namotano uze. respektivno. nalazif[1Q. R\' QIi + -. .@:. da je' siia naprezanja u.if+:!. TeZina valjka i bubnja skupaje' G.

_-- 3mv' 38. .~ -~2d'''''~(~4':'M : 3m)2 Md1' md~ Preko kotura rmue lti" Roji se obrc<.!t. E' =--+mgd. je Eo = Ep ' ti. + . koje leti u horizontainom pravcu i udarivsl u hap zadrti se u njemu (neelastican sudar)..\:. "'t Ova energija se na kraju kre~anja sn.2857h~ 2g 2g h. su privezana dva lcga mas.~ . dodime pod i otpustirn. a . 36m zv 2 (F. oko hotu.Q ga." b) Ovdje z.ase m.i m i mase A1' ". (l Stap duZine . (il.O.t = Md' -)-' ma~ i=-4 -- at' 2 odakle je Tada je U (t)=-' Uvdt&vanjem ove vrijednosti za a. .. Zadatak ~. Kolika treba da bude brzine ZIna f. .u:. Ep ~ Mgd '2" + -2'- mgd Rjdel/jc: m2g-F. visini hi = h~ -:-.e popne na \'isinu t > h~ (tj. m obrazac za I dobijc se pocetna energija stapa i zrna u njemu je 6mv (4M+ 3m.2R t Fl O~ _ mlR 2 ai = I (-3 + -4~ + 3m)2 Md2 md 2 ) ~ gd(~ + m) I mIg tnta) 2d(4M 2 .28~ 7 ' h~ = tom = (I + .RjeIenje: 2m. (Md + 3md) U O\'om._ gdje je v~ 2'l/J.inn ce se podiCi teg mase: m A posliie udara tega mase m z 0 pod ako je visina [ega nU$~ m~ bila h* = )0 em. moment! .=-. slucaju je . objesen je tako da mozc da se njiSe oko horizontalne ose koja prolazi kroz njegov vrh.'u kolicine kretania glasi: tnV'd u momcntu udara mase m~ 0 pod) je VI = (2ah~):: hl'enu\"si brzinom masa nil ('e &e za'Ustaviti nu. x = . 3~ [~~M + 3m) (M + m) g~_12 = 485.'nere..= ~---". a = a T 2 g d. t.\ (l + i) w~ 3 4 I -~2-.urnaine os{)viue bcz (rcnja. • 96 97 . .I da bi stap dosao u horizontalan polota. = I . b) zmo udari u donji kraj §tapa? Eo= +n 2 Mgd 2 W'2 (Md~+ mJ'!)' w't 3 ~=--- 2 E~ = E~.. Na koju vis.38 ~.. i iznos~ l~ S dmge ". 1= 69m.=m~1 Ako nema gUOltaka energijc. U stap udari zrno mase m .= 15 g.on 0 oddan. s kada s.----_..) R ~ . Teg podizemo toliko da teg m..' "'" _cd ~ (.ane je put koji plede tiielo padajuti . Ii gomjih jednacina je jer je (l a) Prema zakonu 0 oddanju momenta kolicine kretanja 1e mud --=(1+1') hl. ako: a) zrno udari u sredinu slapa.57 em. prebacefJ' je konac za tije krajen. vori u potencijalnu energiju stapa ! zrna.") .M3~~' -4_ mtfl) w'" ' odakle je ro' = -.odakle je _ vBnina !toju ce imali nlasa 110.'e su I i ' j .'e stapa i zma1 respekthno.6 ED = 36 m'v' (-_. 2 kg.'. RjeIenje: Jedna6na kretanja za tijelo je mg ~ F~ = mao J~dnatin!l kretanja tocak je /a = F~T. cnds.: m! i m~ '-~' 2m .

F cos fl ± -N . Dobije se 0 oko o!>e 00'.F sin 0 .. ~.}f"p sin~' 0)2. r. . 3. . {\ =.N cos-6 t'(J"t:I>. T = m(w 1dsin l 6 +gcos 6) N """ m(g .+ md') ________ ..m'jcorw·n N oriJentiS'dD b0 D2. 99 98 .'ra ugaonom b Jfzmom w · ..j jc F < N in d< 1 .:.un fj [emir. ako je kocfici.energije se moze' izracunati ugaona br~l ± N co.63 .~ IlilG' -n.im(. od O.+ N l sin 0 = mg Ako se iz ove dvije jednacine odrede TiN. '. Horn o Rj£'.ent trCii)a lzme u ug e I t3cke 0 nu: kojem ce hiti ktlg!~ hO'f.. Zadatak 3.. d . 9m"'" ~ Md' ..dinamf" me W~ . COl> e . o· + a) sin 0 = T~ sin G + N~ cos l~ T'i. v Zadatak 3.>in 0 . d jC naClne ~. Zadatak 3. Projektujmo te sile na vertikalnu i horizontalnu osu i napi~imo Njutnove jednacine za njih. .N~ sin 0 = A-fg. za projekcije sija na ko". 2 3m ' m _Sipka hez mase moo.... _M(. sin J: (I) (I' em I) '.(..'VI cos {I me = Teo! 6 + Nsin6.~b sin 1] =.IP sipke f..• (-3-. -' "11 ~.T je p·. ~ I 1akO je odrediti kojom sHorn djduje sipka na loptu. S = err< + NZ)2 ..iO RjeJenje: . Na sipki se naJaze masJ m 1 i ma na ra~tojanjima r l i r. k .. Naci rastojanje d od . "'" ttl (g2 + (...)tdeos 6) sin 6. X1.\.)':.8 .l i &ko cijeli sistcm roma. Njurno\'c Sile knlc djduju 0:1 kuglu Sll: $l]a tn:''')1)<l <'j.6n<~.+ 2 I Mgd mgd~ odakle je F 245. RO)ll pro aZ) .>1n 7_· (\. . kretanjfi m(.. Sipka se otkloni 2a ugao 6 i pusti da osciluje bex poceme hrzinet Odrediti lir~earne iznose brzina masa ml j m 2 U trenutku prolaska sipke kroz ravnotezni pcloZaj~ Rjelenje: Iz zakona zina w.SC1~ic .. 'iJ%hi .e da rotira u venikalnoj ravni aka taCke O. Tl sin 0 . Dobije Sl!' 2d' (M + 3m)' -. ..9 Kruta savijena sipka rotira ugaonom brzinom (U aka ose 00'. . jednafine.sin(i . "l~ t<~in'" mg si\a reakcije N. = [cd(M-+ 2m)(M + 3m)]' = _. RazJo~irno sHu kojom sipka djeIuje n8 kugiu na dvije medusobno okotttite komponente TiN.dnd. oddanju . sada }e.. + m~rm2 .. i ' s' ka...'~ (b 1\ cos 0 .PI/! Prc(imak m: 1'. Dobijamo m61 t asin 6 = Tsin 6 .l it " . d k 1 . Kruta lHI\"l)cna SlPJ(g n~. dobijl> SE Linearne brzine su sada: Za ravnoldni ~lub.. Naci sHu kojom djeluje 8ipka oa kuglu mase m koja se nalazi na s8vijenom kraju sipke." RjeIenje:.In o· Zadatall.

Cilindar se skotrlja niz ravan bez klizanja.l.'an? (L = 1m.SUa trenja kotrljanja je Ako SC odavde izrarunaju T f' N l ' T t.eCi na \'thu zida. I _. c Kada se cilindar kliZe.' k'zanemantl) . gre:. Naci brzinu najniteg dijeI~ sipke u fuukcjji ug1lJ_ B~ + T cos 6) - Lkmgcos T a LkCOS 6 ) tl = RjeIerife: Koristeci zakon.--. ze zenemariti. 'er u odsU$tvU trenis.68. Mme Ii se trenje kottljanja zanemariti? Kolika hi rou bilM .lju fln:ni ako je koeficijent trenja kotrJjanja k.J3gL (cos 6 cos 0:5: I 12 m postavl)ena JC pored 1.0 i~ trenje dovoijno maleno. Nati brzinu centra masc cilindrn u pt. onda je Zamjenjujuci ave vrijcdnostl u jednaeinu (1).:lll. m .-- ooruianju ~ne:tgiJ{:: za tI=2. ! 2 1j. ert! " ..)3 + 0. " me ce greda past! na zemlJu. 5· lC-~ m). Puni cHindar sa bil. dobiju se sHjedeCe vrijednosti: k Ftr=-mg·cosa. Sipka je otklcnjena ~a ugao 6{1 i pusten. . I ticka energl)a Jan) vdifr hi se lrJiuQ... 2 2 100 . mI' V.7-.a. 6 = 30". gjj~ je Ep . . Moment inercije punog cilindra je I~ Prvo rjeSenje je tatno za bile loju brzinu rotacije. it ':"-.ia duzine = . k ott1· . s .. Moment inerdje sipke: oko Mt. 111<:. f V Tada je mg (L sill·j Zadatak 3. dobijemo mg (L sin e + r cos 0) = ~mv~ 2 pa je brzina kraja sipkc v = wL = . t.."'f : < " " rrenje se ne . mb 2 + M(a + b)' . g mb+M(a+b) .l!t!Lt OM z~mlju greda posjeduje kineticku energiju 21w~+ mc 1 I Z odrianju energije jf. .'XinO'. cilindar ae ne bi kotrlja. Sto. N.o. 'kalnog zida. moz e 1.Ftr-L J--. T = to em. Neophodau usIov " Ali. -LO 2 1 h~ -L(l-cosO)... IM)iu fH»io. brzina ako hi se cilindar klizao bez trenja niz t8.• ne bi mogla da sc uzme U ohZlr.jt: rti p. cos&-- w. rad sile trenja kotrJjanja se moze zanemariti u ra unu.~rincipu. • 3 mvS [fj}'i. U ovom s u<. Rjesenje: Prema zakonu 0 RjotJ'et._ dobijemo 0 J¥ -- (Lsin e + Teas e m .lo = T· IO! =--+-. tijdo.~'xitki primjer je r Lk l'5'lo--~ r tg () ~ +r =. .:!:i KtOJ: jedan njen kraj je 3" mO.12 Homogena sipka du:Hne L maze da rotira bez ttenja oko ose koja protaxi kroz njen gornji kraj. rad sile trenl a se mo ' Lk _ T <if Ltg 6 + r.u me . a diugo kada je mb [g mb3 +M + (a M(a + b) ]2 + b? 1 ugaOn3 brzina (0)=-.Zom radiiusli r je postavljen na \'rh strme aVID dufine L .A tr = Eft) ill mg(Lain fI-+ Teas 6) .i.}vjeL gUfW: gn::du pocetnom brzmom Vo = " _.i '\uigib~ ti111u O. Za ko}e vnJe c.p9.1 3 = 0. l)rvt. Sa slike je hD = I Za num.

se krecu po kruznim stazama. vjerovao u geocentricni sistCIJ1. Merkur. lake je bio veoma komplikovan. tada poznata. astronoma iz Aleksandrije koji je zivio u drugom vijeku nase ere. tzv. Ptolomejov geocentricni sistem se veoma dugo zadrZao kao jedini. 4. Njegova ideja nije bila lova. Covjekovo relativno usko znanje u pocetku ga je dovodilo do psihologije "samocentricnosti" pa su stari Grci. Sam Tiho de Brahe je. Pri tome. ukljucujuCi i Zemlju. 1 sve planete. Ostale planete.1. Kopernikova ideja je pomogla astronomu Kepleru (Kepler) da otkrijc zakone plalctarnog kretanja. Sunca i Mjeseca vrsi po komplikovanoj putanji epiciklidi. bila su rasporeciena po njihovoj srednjoj udaljenosti od Zemlje po slijedecem redu: Mjesec. 1\'13rs. Ugaona brzma l ugaoni otklon grede poslije 31~ I ! 4. Tako se rezulrujuce kretan. Nikola Kopernik (Copernicus) predlozio ie da se krctanje planeta posmatra tako da je u centru njihovog krctanja Sunce.e svake planete. Ptolomej je smatrao da je Zemlja mirna sfera smjestena u centar svemira. U vrijeme opsteg oslobadanja Ijudske misli. Nebeska tije1a. medutim.. to je vrijeme za koje ce . dok se centri epicikla istovremeno krecu po vecoj kruznoj orbiti oko Zemlje. t o b:zina vrha ~e~e u trenutku udara 0 zemlju. smjestili Zemlju u geometrijski centar svemira tako da se sva nebeska tijela krecu oko Zemlje. 102 Kcplerovi zakoni predstavljaju kinematicki opis planetarnog kretanja i tvrde lijedece. gredl) pmni nu zemlju " ada jos nije bio poznat) metodom kvadratnih sekstanata sa nevjerovatnom tacnosCu :do 5~ step~na) odredivao poloZaje zvijezda i planeta sa opserv¥ltorije u Kopen- lagenu. prvi ju je predlozio jos u trecem stoljecu prije nase ere astronom Aristarh. epicikle Merkura i Venere leze na pravo.-0 ~'"1t. Sunce. ep£ciklama oko nekog centra. JUT'\iter i Saturn.1). liniji koja spaja Zemlju i Sunce ~s1. posmatrajuCi covjeka kao centar svega. Sunce i Mjesec. 103 . Tek cetrnaest stoljeea kasnije. analizirajuci pazljivo astronomska mjerenja Tiho de Brahea 'Tycho de Brahe) koji je godinama. sc krecu oko njega. radeCi uglavnom notu) bez teleskopa (koji PnSto je 6 -0. Vee vise od 5000 godina covjek se bavi izuCavanjem kretanja nebeskih tijela u vasioni pokusavajuci da otkrije i ulogu Zemlje u tom kretanju. GRAVITACIJA 4. Vjerovatno je jedan od najinteresantnijih procesa u istoriji nauke bio razvoj covjekovog shvatanja kretanja planeta. UVOD Ljudi su se vrlo rano poteli interesovati za prirodu pojava koje su uoCavali. Venera. podesan za opis kretanja nebeskih tijela. kanonik Franenburske crkve u Poljskoj. Nujvise uspjeha imala je epiciklicna teorija Ptolomeja.Iz prve jedna~ine je f)? =--" V~ + 3el Vlemena.

36 x 10' s. T ~ 2.2 • Otuda ie: 4. a obrnmo proporciotluina k'fJatiratu rastojanja £zmedu n.72 X ist. / SUka 4.omm ubrzan)em g '--= 9..1.a gravnaClona 51 a m 0 ra da bude centralna i obrnuto. 60'..~a om . (Zemljina orbita oko Sunea je skore kruzna .: . Koriste6i .mase .. proporcionalna k ' kvadratu rastoianja medu masama da hi bili ispunjcni Keplero:tl . Drugo. . vrijeme. a zbog koga se ydi kretanje opisano u Keplerovim zakonima. kOJa Je pndru. kr2 r2 Slika 4.e krutnica gdje se iiZe podudaraju sa centrom kruga. ako p~etJ?osta~lm (sl . / . Prije svega drugi Keplerov zakon pokazuje da je sila ve~na uz . p. Njutn je do ovog zakona dosao koristeei Keplerove zakone za planetamo kretanje~ a zatim to uopstio i primijenio na sve rnase. 38~)' .i privlabunn cenm-petalnom silom koja je proporC£onaina masama tijela. .84 X 10' m. tj. d. '1 sto znaci d. oko Sunca clipse.V3 " centra Zemije.37 . U ovo~ .. Kvadran perioda obilaska planeta oko Sunca proporcionalni su tteeem stepenu srednjeg rastoJanja planeta od Sunca. bite . 10-.3. 3) ..retpostavke upor~duJuc! centnpetalno ubrzanjc Mjcseca sa gravitJC1.rakciju dva tijda} planeta Hi maHh cestica-.gr~\'1taClO~U interakciju cent~aina. Njutnov zakon wliverzalne gra'vilaci)c mozemo da formulisemo na slijedeCi nacin: GravicaC£ona interakcr:/a ~·zmedu dva rijela moze da S6 izra:. Tek Ce pedeset godina kasnijc. Orbite planeta oko Sunca su elipse u Cijoj jednoj ziti je Sunce.jih.II.1. ubrzanja su obrnuto proporcionalna kvad ratu ras t o)an}a tacaka od " Do Njutnovog zakona gravitacije moze se doCi i na slijedeci nactn.u kruzne orbite. Vektor poiozaja planete' U odnosn na Sunce opise jednaku povdinu za gdje je r ~" 3. r mv' 2'1< Posto je v = ---) b" tce T 47t'mr F=---· MJESE( T' Prema trecem Keplerovom zakonu u spe~ij~n~m sluca.. centripetalnu sHu u kruznom kretanju i posmatrajuci kremnje .80 m/s. Ucinio je: to nu slijedeC~ naan ~ Prvi Keplerov zakon tvrdi dasu orbite planet. kada je ~:ednje r~st?JanJe ~~­ medu masa m i m'· jednako radlJusu kruzruce r.1. 3. Specijalan slucaj elipse . 4 . " ' 51 da je gravitaciona mterakcIJa. a = 3 602 ~ 602 • Posto je radijus Zemlje R = 6.m u. a = (_!~)2 i \R Uokviru tatnosti naseg grubog proracuna.3 ms.'-)" = ( ( R 6. blce TZ :::-= k r3 po je 41t":<m 1 F:----=-. ' 104 105 . 10/1 ffi. je a = 2.razlika izrnedu maksimalnog i minimalnog rastojanja Zemlje od Sunca je svega oko 3%). uruverzaino svoJstvo matenle. sis:enlu :ferencije vezanom za masu m' (81.2. sveiedno.~-. sUa djeluje duz linije koja spaja dva tlJela kOla mtera~u)~ sluCaJ·u ta tije1a su planeta i Sunce. mozemo da izrazimo sdu kOla d}eluJe na m relacijom F=--. ZAKON GRAVITACIJE Kepler je u svojim zakonima precizno odredio kako se planete kreCu oko Sunen ne pokusavajuCi aa objasni i zaSto se one tako kreeu. 4. Sam Njutn je provjerio t~Cn?st svoje p.izraz' Prcma totne je E-. Centripetalno ubrzanje l\-ljescca jc 4""'r 2. Njutn formulisati zakon univerzalne gravitacije koji obja§njava inte.2). 1a F .

. .aCinu.. Pogodnim izborom jedin~ca za mil. trebalo je da svakom 106 r = OA = Ru. Torzioni momenat je proporcionalan uglu 6. k=inercijalna masa.'}. ' • Cl . Ako uzmemo lshodlste Koordmatno2.m~. "" It I'ustvom Stoga c"'mo l). '.:ako tijet0 1 odnos m m mJc ISH a s . still.2) 107 . s. Takode smo preq)ostavili da su zakoni kretanja \.1 pisali F=y--.: . '.5). INERCI]ALNA I GRAVITACIONA MASA Rani...t-e mat~:' U~:iemo . suprotnog sm. umjesto skalarne jednacme ~ 4.' njemca a sva tiJe I.ma~ati ret ostavimo da je gravitaci.aziva torziju zice OC. pa stoga odnos og::ra::v"i::ta::c"i::on=a_ma_s_a.4. Ako hi le umjesto gorn)eg lzraza da plsemo .e smo.. U ovom poglavlju diskutujemo 0 posebnoj interakciji zvanoj gravitacija. 1'2 '1M (Vidi zadatak 4."j. Da bism.1) a g je nezavisno. pred.era od vektora r. ' . dn ki 'dim·ci pa tako koristiti isti bro) za graVltaCIOnU t merclJalnu napraVltl JC a m J e .Henri Kevendis uspjeSno izmjerio ovu kon:stantu 1798. Koristio je veoma Slikg.U~ .:a. " " .1 7-3 u suprotnostl sa lSr-' . • jC < • 4. • c. r' ~--~i---. sto / .. kod malih rastojanja do laze do izraiaja neke druge interakcije koje Sll jace od gravitacione te maskiraju gravitacioni efekat.vrs~ d.4). 4. njihovirn odgoV'arajuCim masama ttl i m'. uveli pojam inercijalne mase i jednostavno je nazvali masa. Numericka vrijednost od y je odredcna mjerenjem sHe kojom se privlace :dva tijela paz. ~ D b oznata Ovo .?vaj ?dnos m . m et i ako ora bid isti za sva tijela. 4. Prvi je . ).-. m~iem. tj. Tako mozemo da napisemo F = mm'f(T). posto je privlacna. . ~toga . (4. . " "" . U okviru Njutnovih zakona..a univerzalna.U.. ma~u" d) I?. godine. gravitacionu iii inercijalnu maSH posto su one j~~d. g bil0 razlicho oct m~ tf'eba!o ~ c:r~ '1 ' " > gdje konstanta proporcionalnosti y zavisi od izbora jedinica za ostalc veliCine.•~ . sistema u masi m'.".zena interakciji.lvr:om.1) x:nozemo preciznije cia pi§emo vektorsku Jednacmu m ".r~'itoja?ja. pnml)etlCemo da' je ta sib F. z 'va tiJ'ela ubrzan)'c g hi. Ia blizu Zemlj'e pada)'u s istim ubrZan)enl le dokaz ClU)etnCe . ('\ a k' d'JeI Ule na m) ' T' -+ • Slika 4.ednak torzionom. mase tijeia. biJo raz.e im licimo i ucinjeno nasun lzborom kons~nte /. ali trazi veoma osjedjivu eksperimentalnu aparaturu posto je gravitaciona interakcija veoma slaba i gravitaciona sila veoma malena sve dok mase nisu veoma velike (kao dvije planete) iIi dok rastojanje r nije veoma maleno.' .. ~:~il~rag:avitacionu potencijalnu energiju. koji se mjeri otklonom zraka svjetlosti reflektovanog od ogledala na zid.. s~.. posto )"e .le) < i predsravlja sHu kojom se priv1ace dvije mase od po 1 kg na rastojan. mgmg . 4. nate mase na poznatom rastojanju. GRAVITAClONA POTENCIJALNA ENERGTJA Posto je grav'itaciona imerakcija centralna i zavisi sarno od . Dak... koia djeluje na masu m (s1. od. . tj. pod tom pretposrf. osobitl9: sv~._m. osjetljiv metod s torzionom' vagom (s1.y .3. Kada je masa m' postavljena blizu mase m.. avo je i ucinjeno. p~ stoga. -+ gdie je ur jedinicni ve~tor u J?ravcu OA.vtjek KonsOH tt.nake. a razmatramo.4. ' .67 ' 10-11 Nm'/kg' 1 ako . mora biti proporcionalna "kolicini materije" svakog od tijela. Medutirn.UCit.1.. njihovo gravitaciono privlacenje proizvodi momenat na horizontalnoi sipki koji u.' na raznim.TI1." .5. medu masa 111 i ". gravitacije g = "-"" I fer) -'--..~Q-l :rwze~o . pisemo gravitacic fiU sHu jednaCinom (4.o okaraktedsali njenu .Jai) ti.i:.u od 1 m.SI 'ola ' F = . . Ovu zavisnost smo mogli da odredimo eksperimenralno mjereci silu izSlika 4. rastojanjirna. 0 ro l. .uru. el. djelicu materije u obliku pridruzimo gravitacionu masu mil pa bismo jednacinu 4. . e konzervativnom silom datom relacijom 4. cia su isti za sve V'rste materije. Rezultati ovakvih mjerenja dozvoljavaju da se 7. Tacna vrijednost ody je '( ~ 6.c. 4. Malo je teii problem da se odredi zavisnost sUe F od rastojanja r koja je izrazem m na sa f (r). U0l7"aJIJe da su graVltaClOna 1 mer . vkoje pada.lna masa isre.akljuci cia je gravitadona interakcija privlacna i da je obromo proporcionalna kvadratu rastojanja izmeau dva tijela.o ~>.a je gravitaciona masa proporclOnalna mercIJalnoJ masi.1) mp- R' Stoga mozemo da.3. Ravnoteza se uspostavi kada je gravitacioni momenat .

(....J.•. Orbita joj je otvorena'.1) imatno nase?1.\. 22 sve Cestice . ukupna energija je ~ E :z::udovol.enci. tako d. Ovo znaci da kineticka energija 1. interakcijama." od bl/erno p~ Ep = - y ~!':: r njilvY\~o.~~ 2 2 1 ':''h.5. Uil..a m pribliiava masi m' ) n. 1 mlruJ~ U . ENERGlJA KOD ORBITALNOG KRETANJl\ Posmatrajmo dvije mase m i m' od kojih je masa..alnoi euergij~ vrijcdrlOs~ 0 m1 vrlo veltklffi udal)enostlma (r = oo)~ dobijemo ' ~ Ep = ymm ' f'dr r' 00 1 mm' = --.". 109 ....5). Stoga je mv!l' .." K"iJ..!.O 1 2 mm' (4. ako stavimo r = ..L Fre:11.noj orbiti oko-mase m'. 'estl' l: ( masa.grad E.-.c rezuhat moze interpretirati na slijedeCi nacm: Pretpostavimo da fe Ha vrlo velikom rastojanju od m' i da je batena prema m' brzij101. jt. Slla (4..2) Jednaka Je negatlvnom gradijentu potencijalne energije. Tacia mozemo da' .m .ayiml) da . su POQ\T£Dute niihoyilH 'a ) 'oJe .asu ie UUlSa m kreee po kru1. potenci. 2 " . k .( rnnogo yec. Ako -se m. sIueaju. i cia jre: Ukupna energija sistema od dvije mase podvrgnute interakciji je tada E = E" + Ep = -~ mv 2 + ~-.zvanm:Yi.~" = 1 2 tt1V'" . taka da je ukupna energija odredena jednacinom rJuk se rnl).\s8 fl'S U 4. ulnJPtlli energija :!1egativna~ t"tzultat irs nmogo opstiji nego ho to na prvi pogled izgleda. energlJU SIstema relacijom lZt'JlZUU. tj.n031.a PV m '-. iii djeluje duz radijusa.a kineticka energija taste dok ne dostigne maksimalnu vrijednost u najbHieg prilaza koja zavisi od momenta kolicine kretanja djela.co .':stka pocinjc d. Za sistem od vis'c l.y --2 2 jJli r sc jednacina svodi na (4..om."fl 1. odakie je (4.. ali to je sada parabola. se .alna i zamjenjujuti PH s gravitacion.m"i. :!.~ ptema relaciji (4..ft u bilo knjoj tacki or-bite nije dovoljna da cesticu odvede u beskon<.a se privlaci.1shodlStu koordinatnog sistema (v' = 0). Pumnja je otvorena krivulja ..". ..0 ymm' lFttJ. (hiD je oNto S obzirom da u beskonacnosti drugi clan relacije (4.hiperbola.. J-C . po§to je sila centralna energlJa zaVJSl sarno od r i stoga je F ~ dE..rgija pozItivna (E > O)~ cestica moze da dokuci beskonacnost fn::t-'u-stane l1dtG kineticke energije.: 2 ~ . energija u beskonacnosti postaje 1::.~!. ako je z'::ae.a postize:: brzinu 'V"".' . Fizikalno to odgovara siruaciji u kojoj je masa m oslobodena daieko od tn' s poeernom brzinom koja cini njenu kineticku energiju jednaku njenoj potendjalnoj energiji.. Posebno je interesantaX1 slucaj kada je ukupna energija nula (E = 0) jer cestiC2. . Tada b. Iz reiacije (4.i::i ako je E negativno.:.7) u heskonacnosti miruje (voo = 0).-' pa je dE m m' . sHorn (4.7) frl:.ena potencijalna energija opada (postaje l1cimtivna)o .:od 0vih o:c'bh.iie. kada definiSemo potencijalnu <12 jednaku nuli u beskonacnosti.. "".6) Int~~rirajuCi _ gornJ~ E. sve elipticne U:kupnu energiju (E < 0).5) E= -mv -1---2 r 108 s. btzina prilaza.lne energije vezane liZ mas C va ~l 1 m.5) postaje n:nhi. u heskm:mcnosti oznaCimo sa V oo . AU. dr mm' r l. F ~ .1 ' = y __ dr 1'2 lzraz i pnplsuJuCl porencij.£\ N za gravitacionu potencijalnu enetgiju sistema sa.2) je F = -Y--.:.osr. sila koja djeluje na tu . gubi kineticku energiju i konacno na velikim rastojanjirn. "" prakt'cno pod u do ra sa centrom mase sistem. 0 ' 1a govo~ 0 post~JanJu g:avitacione pot...-~ Iz jednatine (4.

7).usmjereno prema masi koja ga proizvodi.9) Otuda gravitaciono polje G ima smjer suprotan smjeru jedinicnog vektora fl. Nakon sto dostigne maksimalnu 4. satelit dobije pocetnu brzinu v() u tacki A (s1. 4. Ukupna energija satelita u tacki A je tada E' = ! 10 !. moguCa slueaja sa naznacenom ukupnom energijom.8.~. 4. 0 tome mozemo sarno da nagadamo i u izvjesnoj mjeri je cak i nevazno S obzirom cia uoeavarno gravitaciono polje tek kada u rijega unesemo drugu masu_ Gravitaciono polje jaCine G koje pro-izvodi masa m u tacki P se definise kao sila koja djduje na jedinicnu masu postavljenu u P (sl. Iv1edutim. 4. GRAVITACIONO POLJE Pretpostavimo da imamo masu m i da postavimo na razna mjesta oko 111 Jrugu masu m' (sf. u G tn' r2 r- (4. a koje se ispoljava preko site kojom m djeluje na drugu masu~ takvu kao m' ~ koja sc unese u taj region. u svakom polozaju mase m'.6.2) Ur • r' m' HIPERROLA PARABOLA SIika 4.uca. S[ika 4.9) daje gravitaciono poije na r.7.8). U svim slucajevima centar Zemlje je u jednom fokusu putanje. eliptitka orbha ce presjeCi Zemlju i sateHt ce pasti nazad.6. Usljed njene gravitacione intcrakcije sa m.I A ).lStojanju f od mase m koja je smje§tena u o.9): -. masa m osjcca ism ali supromo uSffiJcrenu situ. 4. Si~~a prik~~ic Orbita ce biti elipsa. ex:erglJoffi. Drugim rijecima~ gravitaciono polje je uvijel::. zavisno od toga da Ii je E negativno.9.i Cerno nazvati graviraciono polie. Mozema tada zakljuciti da masa m u prosroru oko sebe proizvodi fizikalni fenomen ko. Tada mfJzento svakoj tacki prostom oko mase m pridruziri vektor (j dat relacijom (4. kmetickom energijom i tipom orbite za sve sluc3jeve~ 0VI sl. Slika 4. Ako nije tako.lev'1 Sil veon:a . Ako je energija premalena. nastavice da se krece po zatvorenoj orbiti iii ce "pobjeci" od Zemlje i njenog gravitacionog uticaja sto zavisi od vrijednosti Vo i h.zna~j~i kod ispaijivanja vjestackog satelita u orbitu. /?~f ' ~ Takode.~_~~_ym. parabola iIi hiperbola.6. mv~ _ 2 _ y_m_M_ R+h (4. tri. sada nas imeresuje sarno sta se deSava sa m'.8) tacke gdje se racuna polje. masa 11/' osjeb u svakom polozaju situ datu izrazom (4. koji ide od mase 5to proizvodi polje do ~~ . visinu h.p~ Slika 4. nula iii pozitivno. tpoten~lJ:llno:11.9)) tako da se gravitadona sila III . Da Ii nd:to postoji u slobodnom prostonl oko m cak i ako ne koristimo probnu masu m'-) da hismo isprobaii polje. lzraz (4. Prctpt)t:taVlTIlO cia se sateht lspa1JuJe sa Zemlje.

(zadatak 4. dobijemC' ..tojanje od centra Zerolje je zemljin radijus R. . njegavaukupna energija mora da bude nula iIi poziti\'na. l!3 ll2 .. gdje ie 3.e.. a penod Mjeseceyog ophooll.".SI~ ttl od centlll Zemlk. " se Dakle. M Prema tome je 'iJe masa Zerolje.' f Tft ']'I m 41etr t R' v' = 2R.-t . pn:-rpost$~'ili :u!to .t na Po\ t:>lm Zemlje g = 980 rn. Staga iz jednacine ". teiina tii"la ma' dono ubrzanje. posto ukupna energija mora da ostanc konstan:na (zanemariii smo trenie vazduha).ine Zcmlje itnace brzinu nula kad dostigne beskonat.4 masu Ze~. I I za silu kojom Zemlja u JC ' .13·1O$ms-~.mol da se Jacina ~ravitacionog polja mjeri uN. mg =0 Y1't111~ odakle ie g o=~ :.B.1).. d" Jduje na Mjt'Se(:. 1!:..e jednako d' 1ule na (ljdo mase m daje.M R ymM r . dobijemo i Mjeseca je F~ -tIlV! - 2 --~ ym..d.U 1.. 11'1. . Rje.trdena brzina. Zemljinog gravitacionog djelovanja) sa nckom preostalorn brzinom. _ Jeno rastoj<l." .nernan orpor Vazduha) " nJeg lzraza dobijemo • U rzan)em :.e .3 4..masa tijeJa ne Pojavljuje u ovom iztazuJ~ pre 0 mase I radtJUlia Zernlje.g(~ R . njegon brzina je v.. oko Zemhe T =--: :::'. Izjednatavanjem F i F~p dobijemo za masu Zemlje M izraz f = masa' G.5) za E = 0 dobijemo !z:~c~nari masu Zernlje ako su ozna. gravltaclOno ubrzanje .. . ' Znw.36.'>a em Je koncentrisana u njef!c<m centru.a ma._. U oVom prirnjem kurisliii sma rastoian'e ~ da }e sita na rn. a njegovo ra<.a tlJeJa treba da p. koristi za r1leunanje mase SUnea' uz koristenjl!' podataka za razli.(0 . (4 . lOG In. Kada dostigne povrsinu Ze-mlje. prcjektil ce stici u beskonacnost (u beskonacnost znaci van dom'i~ais. ad centra Zemlie pri udaru a-zem.--". SI!' M = ~n'r' y'P -=: 5. prema tOille (aka se l.e je v~ . Projektil koji je :zbaeen brzinam tJ e S po\'d. pa stoga th:3ra biti kdnak .• ljinu povr!inu.. 5-2: Iz d fi ' " 'di ' JC e Viva entna ubrzanJu. R' ' Ova) rezultat daje gravitaciono ubrz:m' k . kg-1"m m .' gravita\~ Treba primijetiti da je ova brzina (koja se jos 'love druga kosmicka brzina) nezavisna od mase tijela. " ·Iz:t'a:t.. = J¥.98 ' IOu kg.·· 1 _mv 2 ymM --- 2' R = 0 . pa je ooto'da ce minimalna brzina odgovarati ukupnoj energiji jednakoj nula..njen radijus.k 4. <. ~heba primijetiti s ."e u skladu sa IS k USt\'om.:~ Zadatak 4-.84 [0 tn..asu til ista kao lad je s . ~ Posmatrajrno neku masu III na pows'" z r N" _.le"je: Da bi tijdo dostiglo beskonacncst.98 • IOU kg. Ko rnasu emlJe ozna""unQ Sa •.m b . yM --~ mv"'. IIIg.. tj.~). POSto Ie g : = .- gd. 1.J r ---=1--. . govaraJUClffi na bii~ ~?ju m_asu postavlJ' cnu u t om reglonu d0 b" mnozenjem te mase sa od" Ije G~ tj.·u s i.7.ern je. pi! je 4n:!i mY' iii. dimenz~o~~C~Je Vkl .. ! g 'dtaclOna onstanta '( -c= 6. r.5). Zallat.t.-1 da.bi se beskonatnosti oslobodilo priv1al:nog gravitacionog djelovanja Zeml. !~ So Zeml1e i. Zadstak 4. da sC. ' ~'" ' pos IJe d' Rjelet:je: Potetna brzina tijela je nula pa je njegova ukupna encrgija pre.. Isti ovaj izraz moie da tite planete.rije od centr~ Zcmi. a IH masa Zemlje.67' 10--11 m'kg-1s-2. Je Zem!jmom po\uprccniku R A" Zlill .elo na Zemijinoj povrsini da. '. Njegova ukupna cnergija se tada moie napisati relacijom 1 Y1llM 2 r ~ J Izr~cu~ati masu !-ernJje aka je poZllato da ie raslojanic izmdu . ~ijesoca _rnv 2 _ -- R RjeIenie: Privtaenl! sila ilmedu Zemlje JzjednaeavajuCi obje nijednosti ad E.na relaciji (4. RJesIHlJ$ : \1 Izral:unati minimalnu brzinu kojri treba da ima nelco ti.4 lzratunati brzjnu koiu ima tijelo puheno ua rastojanju. <. veca od 'V~. u stvari. .31 . a R ..wI __ odakle je T' Ova sila mora biti jednaka centripeuunoJ' aHi F _ 'P l'.2 gdie jc III maSa tijela.M iz: . P fa}1 fl:)en rliikdilUS R -c= 6. . OVa sila je. (4. Alto je brzina..nost. E~--- M = ---y gil' ymM r = 5. RACUNSKI PRIMJERI Zadatak 4.

U prirodi nailazimo na mnoge primjere oscilatornih kretanja: atomi u cvrstim tijelima osciluju oko svog ravnoteznog polozaja.ela su elasticna do odtedene granice.OvPj izraz rno!e~ takode) da se koristi za' "Cu . ali mu je najcesd uzrok elasticnost tijeia.n. Zadata). HUKOV ZAKON Cvrsta ti. Ako. cestice vazduha osciiujuci prenosc_ zvuk.· om m. javlja se eif&sticna sila koja tei! da vrati tijelo u prvobitni. na primjer.e. prestane cia djeluje. UVOD Oscilatorno kreci. I) cr = . Kada sila. a zajednicka osobina im je kretanje oko ravnoteznog poloiaja pri cemu se naizmjenitno potencijalna energija pretvara u kinetiCku i obrnuto.r .e se medusobno razlikuju po fizikalnoj prirodi procesa koji se ponavlja.: 4.~ . Oscilatorno kre-tanje se moze javiti pod razlicitim okolnostima. ELASTICNA SVOJSTVA TIJELA. n Odavdc ir' < .elo deformise. r.-t zanemarJjivo u poredenju sa ~. procjenu brzine ko. Zato je F (5.2. na zieu presjeka S i duzine I} djelujemo silorn F. njena ce se prvobitna dufina uveeaii za al. da. 1 ~. Sila koja je izvdila ovo izduZenje uzeta na jedinicll povrsine zove se napon i obiljeZava se sa cr. ~. nedeformisani polozaj.. kada se elasticno ti.S 5.lOs-l st~ je: u saglasnosti sa rezultatom datiIT~ relaci"om (4 8) . '. na primjer. bad vertikalno brzinom v sa Zemljine nnvrJf . ponavlja po istoj putanji.l" . Goenji rezultat rent u an 0 povrlhnu Zcmlje. me. koja ih je deformisaia.u u ~lektriCnim kolima podvrgawjuci Se istim zakonitostima kao i mehanicki oscilatori. dobijerno 'lJDo = Y2Rg = J2Y~ =" 1. se tIle pustl sa vdo velike udal.!. Pod uticajem takve sile i zbog osobina inertnosti 'javlja se oscilatorno kretanje. Sve ove oscilaci. Ako se prekoraci ova granica kod deformacije~ tijelo trajno mijenja svoj oblik i ostaje deformlsano. Nairne.' d ~ drugu k~m.LZrAx:ava~~elorastoJ~Ja r koii dosd@"*'ijiliokadase .13·104. OSCILATORNO KRETANJE 5. tijelo objf'seno na elasticnu oprugu pomjereno iz ravnoteznog polozaja nastavlja da osciluje oko njegaj elcktricni naboji oscilu. ona' se vraeaju u prvobitni oblik 4'0d uslovom da nije prekoracena granica elasticnosti. (h + H + 2R. T 5. S 115 l!4 . nakon vremenskog intervala T (period).Jtku ~rzinu..enQSti taka da JC .e se periodiC-no.

2)) pa je t Juea S1 a ttl razhclta od nule F ~ mg . Prema tome. zovu se harmonijske (Jsci= ES F ~ ~-. sve dok ga ne sprijeci.'ednaka I· . vrativsi se u ravnoI'-rema tome )e lSI (5. mg . oDluga se .1 dee ili ~tapa .. . One su znacajne zato I stO su mnoge oscilacije u prirodi i tehnici veoma bliske harmonijskim i. --_ pa je % .F~l u suprotfiom sm. -F=---1S1~-kI11. opruga ponovo isteze. br:zinu.:f sve dok x ne bude jednako 0 kada i sila F postaje nula.7) dobijemo (5.o superpozicija nekoliko Elasticno ti.. MODEL MEHANICKOG OSCILATORA . d ata re' CIJom la Oscilacije koje nastaju pod uticajem sHe F = ~. produzuje m~vtenJ~l. jednaCina kretanja. HARMON[JSKE OSCILACIJE e Hannonijske oscilacije nastaju pod uticajem elasticne siie F = . Slika 5.4.2) i\ tetni poloZaj 2.. aoIle. Mehanicke oscilacije mozemo najiakse lzuCiti na modelu 'ed oscllatonL 1vlozemo ga preustaviti kao.8. ~ ~uZl~O~ zIce. a}e Je 1 5.ski. elastlcmh tlJela proporclOnalna naponu. Tijelo se.. on v)esan.3. H~kov (Hooke) zakon kaze da je relativna deformacija kod :~ se opruga i ponovo 'pojavljuje rezulmjuCa '? sila F = . masa m je stekla neku a ~ -_. fa: e 1m.alne tacke koja harmonijski osciluje kao i njeno ubrzanje a (r). JednaCina (5.eru . .a a na opruzl nema mase m) duzina opruge 'c I Nak '. ukupno. Teorija diferencijalnih jednacina kafe da postoje dva linearna nezavisna rie~ senja jednacine (5.lZVucemo iz ravnoteznog nu 1.4) lactje i predstavlj. tj.liniji. 0'1 ..a mase m ~ sila koja se javlja U opru.kx. .·stegne . 5.. U tom kretanju sabija ~n:pir~j. II Njutnov zakon za harmonijske oscilacije.<. ~Ja..~n·ta Ey.kx. Medutim. . Tako se 0\:0 kre" Ix Hukovog zakona sHiedi da je sila potStika 5.2. ~ 0 tj~ mg ~ kl1lo• (5. medutim. gdi je X e1ongacija. tzv. zato sto se perioditni procesi razlicitih vrsta mogu predstaviti k3.) d. istom t fk il ormaclJl o 1 om s om . 5.." aJ Je 0 ravnoteznog poioz .}. . ..a. dakle~ proporcionalna deforrnaci'i i .. + (5.' iIi dx k _. sin wl)t i cos wot i d. Ako s.tinu (5.. dobtce se izduzenje po jedinici duzine zice iIi tzv. (apsolutno) izduzenje !:ll podijeli sa prvobitnom ukupnom ~ F ~ .a je op~tt~ rj-esenje Hneanla kombinacija ova dva nezavisna rjesenja (5.. te zbog inercije produzuje da se I krece prema gore. zove se Jungov (Young)" modul ela~ da se krece dalje prema dolje. ove osdlacije nastajU.' " po istoj pravoj.. (5.8) ".(1110 + x) k F=mg-kx-M. J nog mehamckog oprugu ciju masu u poredcnl'u S masomlemO ma~e m kOle Je o~ceno na elasticnu I' d " mozemo zanemann .6) 0"a1 slstem.lo. harmonijskih oscilacija.. ..3) ne zaddava u tom polozaju jer je steklo neku brzinu pa zbog inercije.elo se opire OVOI' def! .111. poremeticemo ovu ravnotezu jer ce rezult'ra' -. na primjer. Iz nje mozerno izracunati e10ngaciju x (c) kao i brzinu v (x) materi.paJe 'v d'x (5..1.1)... ravnoteini polotaj.kx. CJ.-. 2 (5.vanjem jednaCine (5. rebna za vrsenje deformacil'c 6. ffiITUJC Jer je rezultirajuCa sila .1 tanje ponavlja svaki put na isti naein i .. je deformacija najveea tl' k~da JOe til'elo n ·clal· d' Ima naJvecu vTlJednost kada ~ I. d k JC nu 1 ada se tlJelo nalazi u ravnoteznom p o IozaJu pa . koja je karakteristicna za svaki zaddi stanje svoga kretanja. L. (5.>..9) je linearna diferencijalna jednacina drugog reda sa konstantnim koeficijentima.. . . nastojeCi da Konst. na a ~ . vrativsi tijelo u d . I ES (551 .m d u t " . deformaClJa nu1a.. 5. tj..~ kx. rclmivno '. t1' 1 . masu m pol ' . \\ Pod uticajem ove site.10) x (t) = a sin (Uot b cos wet. pri cernu se $tlcnost! (s1. k .to Uvr~t.ab~~mJe~~Jem.aju naHednoS1:3Vniji oblik oscilovanja tijela. 0' T ''''Zl11U rnase m mg U "N.i isregnuto.9) dt 2 m v • ) •. Al ~. . 4).' 'za ~l ravno~ezuJe U OVOID slueaju elasticna ~ uu. 117 li6 . ' Ako .<.6) u jedn. rastojanje od ravnoteznog polozaja a k konstanta (direkciona sila) koja zavisi od elasticnih svojstava sredine u kojo.8) m--=--kx Ova sila je. masa m ce se vraeati prema ravnoteznom polofaju 2 lzdtlz~'tIJe (relat1v~a deformacija) koja se oznacava sa o... tj. prema (81. se moze napisati kao jednacina (5..+ -~X =0.klSl.7) gdje su a b neke konstante. koje se protivi sabijanju.9).

i b = A cos <1>. 2n If (t + T) = J! t + 21<. kada se druga jednacina (:L is) podijeli sa prvom. Dobije se A2 = x~ -+- V' :\:1 • (5.. tj.9) cije je rjesenie e\ongacij. faza oscilovanja u trenutku t = O. Velicina (wot + $0) zove se /aza oscillYVanja~ a sarno <1>0 je poletna faia... 2 m. odakle je Pri osdlovanju kineticka e:nergija materijalne tackc) koja osciluje._. sm ("'. (5. ENERGlJA HARMONHSKOG OSCILATORA Jednacina (5. ne: zavisi od amplitUde oscilovanja sto .19) Elongacija X (.S. Velicina (Uo 211: = --. = A cos $0 v (0) = V. koji predsravlja nijeme u kOJem se argument kosinusa pove6a za. brzina " (t) = i su.9) dobieemo vri.alna.16) =~.15).t + <1>.12) po vremenu dobi..13) \ Amplitud'u A i poeetnu f ••u <!lo mo:!erno l. neprestano prelazi u porencijalnu i obrnuto. kada je elongadja maksimalna.).emo ubrzanje I harmonijskog oscilatora } -dt! = - 1 x (0) = x.13) u jednaCinu (5. (5.racunati iz jednacina (5. = . brzina materijalne tacke je nula.3.11) po vremenu. Kineticka energija harmonijs.12)\ Diferenciranjem izraza (5.). Uvrsmvanjem izraza (5. dx ubrzanJe a (I) .Aw.A sin (w o' + <1>0)]' = (5022) .18) prvo kvadriraju~ pa saberu. potencijalna energija je nub.20) Stika 5. = -. (5.15) ~jesenje x (t) je periodicna funkcija 5 periodom T. m • k (5. rje.).n:a %1\. tj.jfu- l fiA sin <1>.ednosti konstante 'Yo: 0 = .15) velicina A je amplituda (maksimalna elongacija). a kineticka maksim. Dobile se (5.. = . U n.11) i (5. Period.).kx' (t) = - J 1 2 2 kA' cos' (000' + $. 0 = -.kog oscilatora je: data izrazom E. d2x! a pocetm.e karakteristika svakog harmolllJskog osctlatornog kretanja.9) ima.17) ZOve se kruZna frekvenclj"a. pa fe njeno rjesenje tacno odredeno ako znamo dva potetna uslova: elongaciju i brzinu u vremenu t = 0.11)1 • Ako uvedemo :oz.~e a:=. ! ~ U izrazu (5.) pa jc (5. -:- ! Diferenciranjem izraza (5.enie x(t) = A cos (J~.3.aksimalna. pomak u Casu kada se cestica zaustavi i promijeni smjer osci1ovanja.14) 5. dt Ii" predstavljeni grafi~ki na slid 5. Ukupna energxja harmonijskog oscilatora sastoji se iz kineticke i potencijalne energije.23) 119 .). x (t) data jedoacinom (5. onda rjeSenje (5._. f:. rednaCina (5. ~m 2 (dx)' dt = 2 I m [w. sin <1>0- (5.. diferencijalna je jednacina II reda. (5.. a potencijalna energija m. tj.I + <1>.18) d'x Aw' cos ('"0 I 0 + <I>o· ) (5.= 4ttU T Potendjalna energija harmonijskog oscilatora jednaka je potencijalnoj energiji elasticne opruge.21) (5.' (t) = . Kada materijalna tacka proiazi kroz poioiaj ravnote:ze.:. + <1>.dobieemo brzinu harmonijskogl oscilatora s - dx dt = - .sem slueaju je (5.18) no sliiedeCi nacin: amplituda A se dobije kada se jednacine (5. Aw. 118 E.1O)! mozemo transformlsatt 1 naplSatl kao '-f Ii x x (t) = A cos (w.

e (S.alne ose.~ila moze oscilovati oko nepokretne horizonr. Ako retinu razlozimo na dvije komponente. ugla <I!. a s rastojanje izmedu objesista 0 -i teZi.28) I Rjesenje jednacine (5.24) d.27) " '-. dobicemo d'<l> _ E o~ E. Ako napisemo jednaCinu za dinamiku rotacije klatna uzimajuci U 5.). Nairne.5. d'<l> d.+ w.:z::::..26) sin<l> zamije- W.sm<l> = O.7.. (5.25) gdje. Cija \'clicina je mgt sinCD. Vri.o smatraO da teZina tlJe1a mjj djelu. 5.3}) M = _. (5.4. Za mali ugao <I> je sin <I> ~ <1>. g (5. 2 kA' [cos' (wo' + <1>0) + sin' (w o' + <1>0)1 ~~ 2 kA'. FIZICKO KLATNO Fizicko klatno je kruto tijelo rna kakvog oblika koje zbog ~Yitaci?nih .ko je <l> mali ugao).mgs sin <1>.e m masa klatna. onda samo komponenta F obrazuje moment koji . te se krctanje klatna moze smatrati proStim harmonijskim.= Wo 27tJT.. nije prosto harmonij-sko.~.6.ela C.ednost momenta je Krctanjc matcmarickog klatna se vrSi po krugu poluprecnika koji je jednak duzini klatna 1. + -. 0\"0 krctanje..ednacini (5.6)...sta kl:nna.Kineticka i potencijalna energija su graficki predstavljene na slid 5.4. Slika 5.27) ce onda imaSJika 5. pa je obzir da je ugaono ubrzanje klatna . dakle.33) 120 121 . stoga. Iz reiaci.28) dobi.' g.elo suprotno od smjera mjerenja ugla $. MATEMATICKO KLATNO ~\1atcmaticko klatno je tijelo malih dimenzija objeseno 0 lak i neistegijiv konae. gdje smo uveli oznaku w~= L (5. ako je ugao otklona $ malen. Dakle. za male oscilacije dife rencijalna jednacina matematickog klatna glasi d'<I> .:::::::::::::::::::=·:::: konstantna.26) I lIiIi samim uglom <I> Ca to je moguce . onda se luk s moze aproksimirati tctivom x. (5.3!) F = mg sin <1>.' a moment inercije klatna oko ose M = .e u centru mase (tezistu) ti.e se izraz za period T matematiCKog klatna.·raea tijelo u ranl0tezm polotaj.29) <I> ~ A cos (w o' + . + Ep ~ . p8 !e ukupna energija u 0 kao tackaste mase I = m12 . vee sarno od nje-gove duzine i gravitacionog ubrzan.. C~ sl~ Znak minus dolazi zbog ::ega sto moment M okrece ti.mgt sin<I>.26) imala ob Kada bi u .<l> = del!: 0 (5. Znak minus je zbog toga .. Alozem.mgs <1>. Osdlator je lzolovan sistem..7.6. 5. (5.to moment Ai ima suproran smler od Sffilera mlerenj. ti oblik (5. koji moze da osci\uje pod dejstvom gravitacione sileo 5. Iik duerencijalne jednaCine harmonijskog oscilatora. M = . (5. 1\1edurim. sIika 5.30) Iz ovog izraza se vidi da period matematickog klatna ne za\'lsi od njegove rnase. koji konac Cini sa vertikalnom os om (s1. Dobijamo 1'=2.5. ako izvedemo klatno iz ravnoteznog polozaja za neki ugao $. koji tcii da vrati klatno u ravnotezni polozaj.:::.a. onda bi jednacina (5. pojavice se moment M. pa je (5. Prema tome. nije pravoliniisko pa. 1~ r • Stika 5.:f.

0 (5. / -. tj.tl.ednacina 3. (..(. naroCitn nd.tvimo vektora u ravni.~e U obliku ~Io+ -----. pa cerno dobiti . Akn . J9) ms ima isti period oscilovanja kao i dnto fizicko klatno. dc' d'<I> (~. projekcija vrha vcktora na osu vrsite harmonijske osciladje s.ij"kog . sto smo i ieljeli dokrav. B. nn c.ed..'.36) = to 1 + --In (10 .a duzini vektof() u-.1 Xl frek·. ~g n~!: u .. period 0sciIov"3. Dobijamo. i~te T' = 21t. Tacka 0'> koja se dobijc kada se' duzina lr nanesc na fizicko kiatno oct ose obrtanja preko tezista.' pravC3.30) Ciia je duzina: 2~ J.42) 123 .-ni lin:'.. VeJicina lr iz ..:-n13 tGme) Redukovanc duzine za tacke 0 i 0' su oko datih t3caka.2.·cC/ira:-n.42). = 10 - d'<I> . 1\-1.1 i ozna6mn Ie '::<1 ){. ostaieistj) rj< z<} 0' kU0 tllcku vjesunja 0 if: centar os-dladi~< Neka jf': U odno. mon. I.ic}{og kbtrw.8).an.~)d ~ A do A.o sabinmje dvije harrn.s) '-···C--" iSle. 1z tabkr. ako nactnimo' njihov vchronhi di.d (5.I). j1<'\ se jednaCina fiziclwg klatna pi.45) Prema tome. Pomjeranje x oscilirajuceg rijeia {-x.ako m..43) uvrstimo to u jednaCinu (5.34) pa diferenci..• h/ mgd tj.1z..o vdq:or A koji sa osorn zakiapa ugao $() (s1.}scHatofa_ To znaci cia za male oscHacije..sesranost (J}g. (' 4(l) Rjesenje niza problems./ . (5.1 odnos.s) + msl!] = (544) Kocficijem uz iJ) u iZflJ.. cemu je (5.jeRti tZ 0 u 0'..ZU (536) predstavlja kndnu 1.(tcku ohrtanja (sL 5. je znatno olaksQj]o i jasnije .- Izrazimo moment inercije oko 0' preko'momenta inerdje okQ ta&e C (paraleine ose . H} (5.s md m(lo-s) [It _. £swg prm. ~ I~ I0 - dc' + mgs <I> = 10 ~. Koordinata ave pfojekcije njati s vremenom po zakonu ce Sf:: (5.. zove: se Cenwr oscilapJ"(! 1. (7'-- mentu..40 Posman-ajm. gaonom frekvencijom jf-::dm~kom brziDi vek!Ora i pocetnom btzinom jechmkorn uglu koji cine vektor i esa u poce:tno-m mn" A x SHiM 5. (5._.alna jednacina za fizicko klatno glasi 10 . ovdje je redukovana duzina I.5-u.-I. biti suma pomjeranja Xi i X2.35) + md 2 md I.onijsk.:noliram(\ vektor ugaonorn brzinom WO' tada ce se projc-kcija kraja vekron1 k:rcf. m (/0 -.nja klatna..u na t. 9). Uzmimo jednu 0&1.S druge strane je M = Iott.02e se iaka pnkazati da kad se tatka vjcSanja prem.. t?J-:ock. ml()§ I = d2~ mgs --. .41).: n7:icko klatno izvodi harmonilske oscila. (5.l. 5.!i: (5.46) l~ =!~ 122 =" At cos (<G)IJ{ + q\) m.-.cije opi<.!ca i vendje.<J) dr 2 0 .37) idc-m:icrJ>k je sa dIfen:. l~ = l~ + rnd'!.>? funkcijorn_ (5]8) Period fi:r. )~:> rn.pcijalnoni j. +d=------+lv..m~ plitudom koja je jedua. osdlO-vanja T = Uporedenjem rebena (5..(".~oEk(.em.9.ednaCinc (5AO) zove se reduk()'vana duz£na fizickog klatna.aCinorn nar.

om ~o.(<I>. . 5. tome:t frek"encija puisiranja amplitude. Prema naSoj pretpostavci je flw <::: w.53) su parametarske jednaci. amplituda rezultujuce oscilacije je jednaka sumi Al i A2< Ako je pak ta fazna razlika + 1t Hi .-x-1 X~~ tg <I> o + 2A. vektori At i A2 ce rotirati razlicitim brzinama.. Ali nacin koji smo mi koristiH je mnogo jednostavniji i jasniji. ~~ 2 u poredenju sa (o. S. sin<j). I . T"'Zr.47) // --.em sa promjenIjivom amplitudom. dobiti ·. JednaCine: oscilacija se tad'! mogu napinti U o::.10. (51.12. 5. Pr7~~.b).a .48) i (5.arna frekvencije w cija se ~mplituda mi!enja pre~a zako. Analiticki izraz za amphtudu.e b) Slag. Pokazacemo da se U ovom slucaju rezultujuce kretanje moze smatrati harmonijskim oscilovan.. bltno. Stoga je rezultujuce kretanje u ovom slueaju sloten osdlira.52) amplituda = 2A cos . On rotira istom ugaonom brzinom kao vektori if 1 i A2 tako da je rezulrujuce kretanje harmonijsko sa frekvencijom CUo. y = B COS (M + 8) (5. /J.mo jednaCinu (5. sin <1>.10).ama. U opstem slucaju. tzv. ' I I I I Prema tome. x.l / juca oscilaci.1zvJesno). Neka je (il frekvencija jedne oscilacije~ a (il + flw druge. dvosuukctg klatna. cos (<I>.abiranjem jednaCina (5. imaju malo razlicite frekvencije.Ako obje oscilaci. ohje osdlacije su u kontrafazi. Dakle. Jednaka razhct ).~reta?. u stvari.f X i duz .e Se sabiraju.liku + Xz = (2A cos ~w t) cos we.x.)).A. zakrivljenoj traJektoriji ciji obhk zaVlSl od faze razhke lzmedu dvije osciiacije. rada je amplituda rezultujuce oscilaciie .nu p:::iodicno~)'.. Rezultu... takode) da su amplitude obje oscHacije iste i jednake A..52) je periodicna funkcija sa .51) mogh smatratl harmontJsklm OSC1laci. isto tako.u (sl. suma projekcije vektora koji se sabira..--- ___ --. 'j.)] = Ai + Ai + <1>.<1>.a) Hi u slucaju kada je masa m pricvrScena za dviie medusobno okoffine opruge (s1. ne../ I I/ I .51) (u drugom faktoru smo zanemarili clan J24 gdje je 8 fazna razlika izmeju ove civije osciiacije./w __ .48) za amplitudu. f----. = Slika 5.. Primiere ovakvog kreranja imamo kod tzv.ce se kretatl.12. ~ A cos wI.49) Tako se predstavljenim harmonijskim oscilacijama preko vektora omogucuje svodenje sabiranja nekoliko oscilacija na operaciju sabiran. d~z koj~ se k~ece materijalna tacka koja ucestvuje U obje osciiacIJe.e nula. = A cos (w + li.e .u se mijenja po veHcini i rotira s promjenljivom brzinom.51) mij~ja se mno.a.49) se mogu. At cos <1>1 + A2 COS ¢'2 + A. (5.t 2 graficki je prikazan na slid 5. Ako su frekvencije osilaci.frekvencijom)ednakom dvostrukoj frekvenciji funkcije unutar znaka "apsolutno"} tJ: sa frekv~ncl.if U o\om sIuea. .---r / / / .11. Ima oblik 6. Jednacine (5..w) t. Mote se uocid iz konstrukcije da je Faktor u zagradi jednacine (5.~o ~~o:rije nego drugi fak~or. Od posebnog interesa je slucaj kada d\ije harmonijske oscilacije istog pravc3" ko.i I I tpl A' = Ai X + Ai - 2A. x = A cos wI.uCi proces a ne harmonijsko oscilovanje.:lnje medusobno okom!tih h1rm'Jnijskih oscilacija U nekim slucajevima tackasta ma')a ~oze ~a ~~ciluje du.f:.e predstavimo pomoCu vektora At i A2 .U ovoI? slucaju oscilacije opisane jednaCinom (5. . Zbog uslova ~w « (0) faktori u zagradi se.Al I. po .1.a pravilu paralelograma. Relacije (5.(1) (5.?·uJenJaJu svyreme~lOm u kOJem faktor (cos <ut) naCini nekoliko kompletmh osctlacIJ~.e xli x 2: ra:lliclte. Lako je uociti da je projekcija ovog vektora na osi X.50) Sumiranjem ovih izraza i koristenjem trigonometrijskih formula za sumu kosinusa dobijemo x = Xl Funkcija (5.zmedu frekvendja oscilacija koje se slazu. .S3) (5.~1 = 0. vektor A je rezultu· . Ako je fazna razlika izmedu oscilacija <1> 2: . lzaberimo pocetno vrijem~ tako da je pocetna faza prve oscilacije nula. Da se doblJe }ednacma traJek- 125 . ..46) i odgovarajuCim transformaci. cos [n - . onda Cerno rezultujuCi vektor konstruisati prem. To zn~cl da blS~O. A2 .a vektora. uzecemo da su pocctnc faze obje oscilaci.48) . Takve oscilacije se zovu udar£.om ~w.~e trajektori. S obzlrom da Je ona pOZltlVna vehcma. I cia pojednostavimo proracun. (5..a.uci vektor . A (5. frekvenclJa udara. Pretpostavicemo. amplitudom A i pocetnom fa7. (5.A.1t'~ tj. Ako uvedemo ob)c oscl1aclJ~) mas.Y os~ ~oje su medusobno okomite.--.). Analizira. x. A.

pravca Drovi"'·'t. ake se nadc: hrzina. u smjeru kazallke na satu CsL 5J4)./fiTBil COg (u. 'I't 2: 2 S{~' ra.63 ) rj.57) se moze naDisati u y A (5.1nom obUku . konvenciofw. 5.ko osciJovanje duz.e ~H~ ose podudaraju sa. (5.ia.hib:.59) Posto je ova brzina fH.54) --r I it.53).m:ni:a je .• treba eHnunisati parametar iz jednacina (5... b) Aka je fazna razlika 0: jednaka obliku ±.= 1:1 :i~ y KC"11pC. J 2 (5. 7[ . ovo rastol:mje je r x = A.pt1ive linije sa ranojanjem od koordinatnog pocetKa koje je jednako r : .edm:cina (5. Ii k('sinu~ u. ) odakle.. h.(x·j.L 126 (5.fi). nac-tn.'1Cka se k.AR Ov() je: dinatne Dse Xi}".+.~1. 1) ovoj t3.60) 7. slueajevima. Za neku drugu. chpsa se svodi fia kmzniCl.dliraju(~a B (5. i3.L NaK:on jcdnostavnih u:ansformaci.o i?razc 7.rect~ Guf .58) odakk (101)!1"''''( jOlln".59) sa frekvenci."" + yf! m uz vrijednosti iz jednaCine (5. A Os.::: -1tiJt ..1t jetinaCina (5.' ..-''itt nacin kau u slucaju nijsko 'GY>CHovllDje dnz pravc Iinijc Tl. B A = A' cns X 'i:' I) -- sin . Slib 5~i2.v"ijn" ori. jednaCina eiipse ti..iJikuju L1 Hn. os?m~.~m(l pfcrn. kOOl:dinatnin:i..cki je cm< ti1cke li tatld x ~c:.e napisati U obliku .je-rll krCtllfli" (5.mo da je --··x pa it: (5. fk }.--:: . prave linije (5. x i Y i za (} = 0.\ kn:.60) slijedi da je rezulmjuce kretanje h~:moni~~. krectlci se = <v/.55). ~-r:_ .56) . eo. s1n (Jt i CflS (M Y= d('. <'l jcdr~akc su odgovaraiucim ampHtudama oscilacija< lZada su amplitude AlB Jednake.cir". (5.57) proi:.a dolje~ tj. ra(~ku f.= ~-. Jz pl~ve od ovih jednaCina je COS (Ot = Ix jedfiacine (5. uhlir:.arn..ientisane u. ova brzina bi bila pozittvna" pa je to kret~mje po elipsi (5063} 2 u s:tnjeru obrrmtorrt od smjera kretanja kazilljke na s. od jedna6n.a. . odrwsu na koor(ilI:nenzl!c nje:nih po!uosa zavise~ na dosta razlike f).53) 2'2.Y "= ---'-:x.55) rZa. sa Y' osom.tonjc lj.a (. + 8m ·~t~ InL'Ze .irn.""~ .jA'l + B'i (s1.i.qn'riJ'lu)c.inusa zhira i iskofisr.lazi.54) i (5.. vrijednost 127 .:gadvna) ratka proiazi kroz prcrn. ova se jednaCina mOl.om w i ampHtudorn .3 pravilu 0 rastavljanju lz . -.

17) onda ima oblik (5. a w se moil. je prirodna jrekvenc'ija) tj.dut kOle se krete matenJalna ta&a DB :. 5.a 0 = . Ow silu mozerno izraziti relaci... : '"" = T 27. (5.9.70) Ovdje su Ao i <1> proizvolJne konstall(C..'h. A cos wat.14).15 •. oscilator kad ne hi bilo prigusujuce sileo Slih.61) ma=-kx----AV Hi ~ x' =. 5. Jednacina kretanja U ovom slucaju (s1.a poznatth kac LisaZuove d?x i od fazne razlike 3 i ima6e oblik (Lissajous) figure. Treba primijetiti da su moguCi i drugi tipovi prigusujuCih sila koje Sll proporcionaine visem stepenu od f} iii nekim drugim fizikalnim relacijama.."'V gdje je A konstanta a v brzina.anje smarrajuCi da sve oscilacije imaju istu amplitudu.16) . le.66) F ~ ..68) u slueaju malog prigusenja hn-a oblik x = Aoryt cos ((0. -u i DB drugu' Su_U.c 5-17. (5. amplituda postepeno opada. y ~ Beos(w. Medutim~ iz iskustva znamo da kod vibracije opruga ili kiama. to Ie os bliti jedinici.72) w. y = B cos (2(0)' + ~) VeliCina y zove se Jaktor pyigusenja.14. q»). naCi ako sc difcrenciru..ene oscirncije l ie nWl)U od kruine frekvencije Wo odgovarajuce oscilacije bez prigusenja.fazne razlike 0.utanj.1edutim~ frekvencija dva okomita harmonijska kretanja razliCira rako su jeanacme oscilovanja ' J. Da bi dinamicki objasnili priguSivanje pretpostavi<':emo cia uz elasticnu silu F = _ kx postoji druga sila proporcionalna brzini.69) za W1 . Frekvenciia Wo = J-. ona kOJu bi imao y -----f-~-=:-T I • X SIiIM 5.68). Ako ie pak.. na primjer.er. Na pnm. w 1 komphkO\~nth knvul. Rjesenje homogene diferencijalne jednaCine drugog reda sa konstantnim koeficijentima (5. To znaCi da je osci1a:torno kretanje pr£guseno.' trajektorija postaje 'otvorena kriwlja _.~ . to su LisaZuove figure komplikoVllDije. na slid 5. Jednacine oscilaeije imaju ovdje oblik !It: =A cos 6>t. trajektorija je. Ak~) ?.: 2 i 7. = 1 . Ol.64) rezultl:ju~ p.70) po vremenu~ najprije nadu njeni i drugi wod x' i x"..t + 8).a c~ zavisiti ~d odnosa (llt . takode. Ove operacije Z2 {0 dati vrijednost Prema tome~ krufna frekvencija (0} pcigus. Slika 5.om (5.16.. (5.. pa se zatim uvrste u jednacinu (5.:. U odnosu' na 5.. Qsciladja je oncla SIiIM 5.-' njem vrijednosti x iz izraza (5."1 ~ dt w~x =: 0 dt 2 gdje smo uveli oznaku (5. To je sila zbog viskoznostl sredine u kojoj se odvija oscilovanje. PRIGUSENE OSCILACIJE .~ /I = 0.ali njene ose rotiraju koordinatne ose (s1. 129 128 .)( +.15. e1ipsa . Ii odn' . • (sl. je jedna od jednostavnih trajektorija kola so dnbije (.)2 + 2y dx. Period priguscni.M:i smo do sada razmatrali harmonijsko krer. I : 2. "'~. 5.

.11 tj u.). v " _ 'Trch" irn.1).82) VeiiCina Q se . sUa o::. .cl Jvkd:mlru."!7) kojom se mijenja p. oznaeava funkciju A (t) gd.j~ siie} sto znati da (lscili:not tada v1"si 5102(':noNa slici 5.:.'!. tj.a n. mehanicki osdlator B (sisH~rn opruga + mas3:) DB oscilovanlc.cna. tj.fo... po. osdl. k .m}\] .112.ni.~:~::U.ie se ~.Siika 5.S0} 2m 131 .\ I'---'\~" ~ 111' i()"\I\' - f' k •. f~. se izrazava koHcnikom_ vrije:dnost: x u dva U.~.kGj!.. 1 _. .c"iictle sile J a f:t} knlina ir"k'. a. .S TV prijemnika da prinudne dcktrii:ne o_"c:iladjc. (5.· . predstavijeno ovom funkcijoffi) moze Sf! smatrati kao harmonijsko oscilovan.n.C' " . sce' ~!~. vilillSku 113 rezonator sib.·d.(ili· izrn-edu ovih rreDut.ie:nje 2yT frekvencije w sa amplitudom koja se mijen..'~~':. Zbog jednostavDosri .".clasticnoj . situacija k 1a pnstavullo aKU$t1cnU -'<l.".()~~:iJ.e sistema.l: iii tabs}) kale apsorhuje ..a isprekidatla krivulia na 81.ati no .:'1..1 ••.l tj.'n1a j ~ mozerno zanemruiti sve aanore vi§eg red.14} logarirarn o\n:)g izraza 5...nm:.t ".'.odi(. dOTed vrs! oscilacije :-:<} f~.70).)s_n. je (5. PRINUDNE OSCILAClJE one oscilaci.·· rn~:~nsld ta. kretan.:~i'~:"~~~:. (hm je y nn.e je Ao vrijednost amplitude u trenutku t = o.& i dobiti j - e-"'" + koja opisuje.e granie.-. (i zrak d3 iii . po zakonu A (I) = Ao exp Cy.r.: faze. . . .a Je E' = (5.:(\\ 7.$ (5.odicna n:i<:::raju kana se na podvrgnuto..i. PorrwcD v:mjskog o$cilaxora (t?tka .~ dobije se = I - 2'(7" (2y1)' . !?: n-n. (5.ka jt. ' ()sdbCl1C i un '\. tj. Posto amplituda prigusene oscUacije opada s vremenom~ energija ccstica takode opada. okruzulu pomjeranjc: .' irna y~:oi.am::1iticl-wp: trct~ mana -prctpostavimo da se spoljasnja periodi\~na) tzv< prtnudna sila. dicluju l1n cle'tnCnfJ Base.ovc. !nijenja po z-akonu E ntaksirt1ahw~ Et o-nd.r.cilator da S = In knji i.~.'. 1UJC Jw d a $C prcpuSH Sa1"'[IOrnC se. period T (5. Prema izrazu (5.-.19} pyt:....um.<:.73) ~ -~m T ~"23./1).nastale osdl. Gem.ove dekn~m~~nt< Kodsna veIitina za opisivanje~ brzine prigusenja jeste rclativno sma"' eneT~tijc: r"O j{. r"" = 2:y1'.18.lla sila kretanja nvak-vog osci1arora je (5..18. (5. (5.:18 sval0.ana '"'''rs .e pa je za maio prigu1.acijeo U jednaCini (5J~5) uvedene au oznake" A y=- 2'(7" = r'Y'.::r.78) x" + u HWJO red.. -" " "1) "". je ledan takav prlm'c1I".'X osdHrajuce cestice.faktoy dobrote oscilatora.cij2 sa Ol'lCh. dobi. Kojima kosinusni clan maksimaian (+.'.19.1]. Energerski guhiwk (~tice priguse:nog osciiatora apsorbuje medi.-.le koje !\/inogo vcci znacaj imaju prinudne peri. Crtkana linija prikazu. 5.:' (jsc:ihcije ccst(.83) gdje je ampW:ud. (5.~~\~. Za razliku od A o' potetno pomjeranje Xo cesrice takode zavisi od potetne.:inoj o~diaciji..~.f. " ().10.. (5.lh"·8-rarar.( cl"F"TOntlloncmi i IHtnudimo talasc.84) Kada se ona maiG uredi.. prikazuje grafikon funkcija (5. kojem s('..81) Uobicajeno je cia sc koristi reciptocna vrijednost gornjeg izraza.70).. Vn::.{}fH1. mo?:c mljenjati frekve-ncija pobuc1uje sc.

. sabirak. slid 5.85) 10 nehornogena Iinearna difereucijalna jednacina drugog recta sa konsWiUlim koefidknrima.ne konstante. . tj. Slika 5.like (5.":-: wA cos ~ (t!)[ ~ (j) + .. x ~ A cos (w.\. pardjalno rjeSenje jednaCine (5. ima -~' USPOST AVUANJE.---.). uspostavljanja oscilacija ..e (5.:?'A _--l'-1--:---i>."'')' + 4y'w'.§enja odgovarajuce homogene jednaCine i parcijalnog rjclenja nehomogene jednacine..93) Njegovim diferenciranjem se dobi.90) sIijedi d.)2)2 + 4y2(0)212 .a lijevoj stram jednacine. '1 (5. 2 U odnose.kvendjl. Zbir funkci.armonijskc funkcije n. tad. Ako prcch.21) .92) JednaCina (5.ednaka sumi tri h.)~A t. Opste rjesenje nehomogene diferencijalne jednafuIe je jednako sumi opsteg rje. S.(5. u pocetnom stepenu procesa.t.(t}!)tA2 + 4 y 26)2A2 = F.<1».20.89) u jednaCinu (5. . (5.a (5.ta. igra bitniju ulogu U ovom rje§enju samo .20.'A cos (M n) - <1» .vimo funkciju w~A cos (wt .8)...e sistema podvrgnutog prinudnim oscilacijama.afotiranim u smjeru suprotnom od kazaljke na satu za ugao -. (5.esenje hornogene jednaCine(5.) (5..) se vidi da .87). U toku t:zV.a b! funkci.smo uveli (. xC' ~ - . b.87) Dobijamo.~ (")ii w-)I\.)' za krui:nu frekvenciju priguscnih oscilacija jer smo oznaku (o} vee upotrijebili Za fr-e.20. takode. a Ao i <t. treba d.sila po jedinici mase.prirodna frekvencija osci1atora. ~()Vdj.85) ima oblik Sa slike (5.a. rnognce odreditivrijednost za ~ kola pokazuje zaostajanje u fazi prinudne oscilaci.a rdacija (5. Da hi bila zadovoljen.90) Iz jcd1la6ne. Kako vrijeme raste. (5.-~.e (6).1>9) Uvdmvanjem izraza (5.uje ponaSan. Premo tome..L12 rom du::>.::. ova. to su.aju takve vrijcdnosti da hannoni. m f~ (5.$ + n) ce biti predstavljena vektorom duzine (02 A zarotiranim za ugao n U odnosu na vektor w~A.85) ima oblik F.. Vee zoamo opste r. su proizvol.85) koja opi..86) i (5. No (.a kons. funkci.90). je (0' = '\/~'~5 _~-y3.. suma pomenura tri vektora mora biti jednaka vektom kojim je predstavljena funkcijafu cos wt.)l -..ine gdje nema proizvoljnih konstanti.87) iza prinudne sUe kOla Je prOlzvodi. sve manje uticaja te se nakon iz~ OSCllACUA:' I v. A = . (5.q) .1 cos ( wl - 2yw ) arctg -.ska funkcija 10 cos wl bude .a.lenraciio:rH oscHacija prcko rotirajucih vektorn (vidi odjeljak 5. Sa .a im.20) je.-. respektivno.66).68) iz odjeljka 5.85) dobije se w 2A cos ((.. (t»l - (5.(s1.e x' -.a (5. Sabirak (5.J("'to.t primHine 511(.94)." ..94) dale op§te rjesenje jednacine (5.88) i (5.) u slu~. To rjesenje je (5.esnog vremena moze zanemariti.}'A cos (Ull ~ <!J + .. Pomenuto sabiranje vektora izv'rSeno je na slid (5. rnedutim.20. i b.<1» vektorom duiine (o)~ kao il<. -+.91 ) f.luA sin (we . (. .uA /0 cos "'t.a 2y(uA cos (wt - <1> + ·i) biti predstavljena vekto- :. na velctor w~) a fuukcija w 2 A cos (cut . hartnonijske oscilacije koje imaju frekvenciju jednaku frekvenciji prinudne sileo 133 .85) (to je 000 koje ne sadrii proizvoljne konstante). = --- F.94) opisuje ustaljeno (stacionarno) stanje prinudnih oscilacija. zahvaljujuci faktoru e-yt .evima kada je WI> > 0) i Wo < (0..).. .9. Posluzicemo se u tom smislu pre'.86) gdjt.(i} - + 2y(. (5.~. cos (wt ..~_-'1te J"i i <i> koje treba odrediti.94) $) = [(w~ _ (. Najpl'ije cemo pretpostaviti cia parcijalno rjesenje jednaCine (5. m -. Preostajc nam da nademo parcijalno rjesenje jednacine (5.<l> + -i) + 6}~A cos m x = -. vektoru ciji je intenzitetfol a zaroman je za ugao ¢ U odnosu na vektor wEA.88) Prema tome. Kao sto se vidi. pa u rjesenju ostaje sarno dio (5.

0) am- biti beskonac·- za ''( sEjcdi d<-~ :':if: =. opada.skonacnost~ §ye krh'ulje asunptotski teze nuli. slije koHko vremena ce amplituda o8cilovllnj~ bit! jr.r..stantne sHe intenziteta Po.~enja~ (J}E(!~ ::::. u) te1i u bf:'. pndudar2 sa pri~ 'fo(1.. Dakle. Jer pri visokim irekvendjama sila ml}enja $Vo.5.e amplituda prinudnih osciiadja dostize maksimum. kao sto su akustika.3 em! Ova vrijccirlOst p.h.nosi jednaku Zadatak 5.to se odgovara. Zato se fenomen rezouandje nikada ne smije 'zanemariti kod.1 Kugla radijusa 5 em ob.l.i naci minimum potkorjenog izraza u nazivniku ove funkcije. 134 .atematickog klatna du2ine ] 5 em.'::~~:~~. N<» amplituda prinudne osciladJc ten u beskonacnost.o :. 1.'tia pod uticajcrn ko. (c. 0:1 rezo- 1+. Odrediti.. pravac takvom hranom A. konstrukcije razliCitih ma~ina gdje treha iz:bjegavati tin (Q i ('}c iInaju pribIizue vrijednosti. = <Utt/: (5. U uslovima malog prigu. 002 jf' jcdna.!ieno.o. Medutiffi} naCi maksimum funkcije A (I))) je isto dOl sto .a korisna.2 Pocetna amplituda oscilovanja nekog Rjdenje " kllun.11.dat-k.'ib'J]~. O.nom fr<.ouda: m - _211: [I.97) 5 :. telekomunikacijc~ i s. prinudne sHe i zavisi od frekvencije (}) prinudne sileo Pri izvjesnoj vrijednosti ove frek·> venci. Izraz za re..: vrije:dnosti y.eiena je 0 konac duiine iO em. a odgovarajuCa frekvendja .. Za (t) 5.96 ) TR Odgovarajuca amplituda pd rc"oxm.ij je.enja sHjed.ir~.>.:<\0 I._.onantnu frekvenci}u p()S!<tje imaginaran kod vdikog prignsenja (kada je 2r% > (J)()7). mgm (I++ ')'J-' + (I 1') IQ = ~ mr't . .Amplituda (5."" "''''' SHka 7:aV._ (1£06 ~ 2y 2)'2".ks~murn k na OyoJ slici (knic prigusenja "() vendje prinudnc sile._-J ria sistem ne stigne da se pnmjeri iz svog rnvnotemog stanja..22 imaju ism granicnu \Tijed. je ~ : :. 2 (5. gre§ku (u procentimn) koju Cinimo ako njen period r8eunamo kao· ked m. Ova pojava se zove rezonanctja.\ in { \.\Sfmst arnp]imde .u razlicidm vrijcdnostiu14 mjeren udeslJ.1..'icI1Cijorn ~~stern9.a man)\".). cia i:e u (\ -~.lne oscilacije je proporcionalna amplitudi F.1'ezonantna frefroenctja.dnaka Q.l.redstavlja iz ravnoreznog PQloZ:. (5.& je 3 em.95) Odavde je ~"'r"'5 co.!id ).-:. Pored okolnosti gdje je rexanandja stema p'ojava~ postoje oblasti gdje je ona veom. Poslije 1~ s. RACUNSKI PRIM]ERI Z. $& porastom frekvenciie~ Za (u = O~ sve krivulje nEt :..92) prinuc. sto znaci da U Hslovirna nema rezonandje i amplituda prinudnih oscilacija monotone. . 0scilacije 00 nck~ mi.

md' ) ..r8 .• ~ In Xl X. ako se 2.) ~ '" Xn (~) t y~-­ = xoe.wja plotice OM te Ole biti najmanji? KoUki.81 0.O. 4 (mo.tll~\. b.' + md(.5 .50{1 In Kohk1 Je pt'Hod n)~gQvQg oscilovanja aka se one' w'd:aL U ..83s.iedtutk.Q"'"" . S.. d =-.? $' m :.. tj._ Q.iu"'we I .Zadatak 5.ase rHi kh.!. je taj period? o"+. kojc.ta x ae-ll = Xe£-4l1 Xa = Xn = x. + e~··11 + . je period osdlovnnja ako se osa pokla.a x~ = x le-l' = xoe..f: .014.slOji od tcpl b')' Ie obJe~f'n 'J kO!}I!. su POSlRvijenc na krutom h~pu 2anem 1 J m od ObJe51stn (). 2 mgsin (} 3 dog = d d (d + ~~) 2 22.f. mdt -~ dfO d. sin ~\ .. 1 _ "'"-= F·d d..llVf'- E.) fl\ tOl' kretf' ~l1vnonj)ern(" h~ tl'lU. Jrrece horizontalno S:l uurz3. 13T .tlS + ...-l1jn:n a Rjdmje. :.orizontalnc use koja lell u njeuQ} ra>'mi" a llormalna je n& jednu oct nienih stranl! tijl!. "v at t = ._. Xl (x.- "2' mgdsin I} sin e~ 6 5<1 6 Tanka k."? d'S mnlo 6. a) Koliki.e-& (1 + r" + e..e=o T=21t J 5d 6g -=1. d'S la.' = 2.em ce: rastojanju 08e ad gOITlje strane plocke period oscilovr.:H' . je dU:lim..r:Jauo .) :ho s = + 4x~. m. amplituda od 5" nakon 5 minuta izoosi s.8 \ Y ~ 0.pa sa gotnjom 8tronom ploCice? b) Pri ko.8 m' ako njegova pocetns. \OUSRO] kabmJ.z% ~ II> '---I. Knliko iznosi period malih oscilacija b) F= Dsin $ M = 1AI7 s.arno.Hl ~Sfl.S · K<?li~a je uk~~n~ duZina puteva koie predc naprijed i naud tafta ):oj_ OIcilujc do potpun zaustavlJanJR ako JOJ Je pOCetna amplituda 1 nun) 8 logaritamski deitl'e:ment joe O~OO2? og Rjefenje: Koliki je logaritamski dekrement 08cilacija klatna dufine 0..5"? Rjdenje: In 8 C~ in (~) ~ in (~) ~ ... In iO (---J 9..vadratna plocica nlOze da osciluje oko h. DYiV:V')g """I'u'. Kiatno se sl:I.~le-II = XoC-1'i6 I s = 2x<) + 4x.' P-d= d~ m~=m~=m.

ne bi uilo uzrok.a v~i ~ petiod~ kad:o.i 8U polQzaji nazpabmi na slid.( I) Ie = IrSdm l/il = I r$lpru r~ = b I r!pdr .. mbt i -. (2) b4 mb' It:=pb-=p-=-jeT je m = «(0...1..1 ~LLj h.=-"- 12 (T' .. se mumjt U toku jedne periode tri put.) Disk polupre~nika R = 24 em osdluje oko O&it 01> 0 8 i Of koje 'Su normalne na ravan crteh.perlodi ako 3e <iva puw povee8 _) maaa disb~ iO poiupre¢nilt disb? us .r~)2 T phi 3 12 12 2" F" ..« lS.a koji iZaQ. a) Koliki au perlow 08cilovania QVog diska u odnosu OM ove ose? b) Koiiki su ovi . V "I . Amplitude amonizovanih o!lciiru::J. ..=0.'! biti rfl.n 2mX:>. . '2 tg w {..\: 2-211:ln3 .+ mX'} '1' = ... J:\) Z~ koliko }e pr>oct"~~tl:t perio~ Ol!cilovanj.IVlljU a!Uortixaciju? h) Za kop ce f2zm ugOO pOnl.'-'-"--=C"C"""- mgX · .mx~) = Q b 2' - Odavde je X = b 2' v3 pa je Y = r- ctv X = 0...21t" J w ~-~---- 21t ..211 b.{.y' 4.:y = --- 2n in r yIn. • mh' 1. dt " za 'V = V ma..:. ./ .!el:arlJt: bltl maksnnalno? c) Za koji te fazni ugao bni»!. b) "I J.) 2rr . .' )1' 'I V c ~" T 'lL=. ( ~ mb' .ojt ='~ 2r. dT za T = 1 olin moru blt1 dJ( = () dX ~ 0 liT ~ 2.abi~ malna? Rjefenje: . .

Koliko je QVQ ubt'zunje ako periodi osciiovanj:l klatnll pri spwtanju i pri penjanju Hfta stoje U odnosu T1 : T~ "'" 1".iu j<o' p[)sjedovalo ztno l\\.41 puts.) zllwUran.mase 4 kg se krcce duz )( o"e pod <. 4 ( ~.jZ..d ugaoXlom ~ ----s·-~ 16.~.~~..'jl. cos (w! onds je A~" + $).0321 : 1 '? 140 141 .F TI.tfi. tj..ydr. U krilj ?ti. pcriucii Se n~ p. normalno na ~tar. (---m (['--3-m-. Jttl 311 ': . 4 =0 zm t = 4 s.~ Kada :ie t = 2 s.8 pa je 4 Jednacina ovih oscilacija jc ouda I \4g") ~ '17R "2 3Z'. puta..ase: m "". objeieno je matemati~ko klatno.u brzinu kOju ce dobiti ~tap.:jst-.1-Ub\jn'D. a) Odcediti ug:aon.. ako se zmo zaustavi u njerruL b) KoEhl IG promjena njillOvt: ukupne kineticke encrgije pri. 1.1 . XC = 4 m/s Z. ( b) mg~F 1 )' 27l: ( \ 1. RjeSen-je. se obnati oko ose koja Pluia"ti ktoz njegovu sredinu.uprecnik diska poyc:ca on!. .ZOO mfs.: (m:~ +. 1 {)i)O g i dubne l = 40 em m(l-[c..(-) mg' 101 I T I I ~+-- 1z uslova (1) je tada O=Asln(i·2+1ll) paje 4 .polltedno prije udarn stapa hila ie Neposredno rinkOl:\' nudul!.! bninom «l = 29. tijelo prolazi kroz ranmteini poloz11j.13 i·a.pa brzluom v =. Ud:. = 2..){)!. _. :a YJlQr_ je ! = 4 s njegova brzma je b) Kinellcita energiju ko.4 + & " (no _31t) 4 ' . Drveni li.!.)" -'mgR. H) Ako se_!. Ejih0vu kiheticku cut:-rgija bice n Hl.tap m. pod a) ee sc pove- test jell.\ put<l.. t = 2.- 4=A-cos .lijenjaju.-R-in)i m!I. x = _____ 5111 (" t _ 8 + = 21:-0.oru t) Ako se maSR 'diska poyc~a dv<.)T = + mR' 9mR')" 2 16 __ _ 3mgR 271' = 21t 2n: \ mg4 ------. koji se dizc i spusta konstantnim ubizanjern a:. k()jc h::ti 001"'malno na osn s." polito $C Zf-no zacirzaio u stapu i (lui zajedw.+ 12 m1 2 mJIt 4 4 m/s.33 s.Rjeknje: I a) r-z...\i. u ~tap? m~?~_ ] lR "i R. period cati -. '" x (I) Ako pretpo8tayimo da ie x = A sin x' = eM + $:-./2 putlk.fdmje.nl zr.pa udara zeno mase m~ = 10 g. U kabini lifta.d/s. od :. Nati jednacinu ovih osdladja. mI~) mgR l 2 1.325 ~--' 13 I " Zadatak l'LH I lilt =-211: (I.

. 1.l:\I (~ xl 2 1 ! 1 -mP ----.lergije.. Jcdnacina kr{ounja iopte jl:: tadll: 1. mg • 3 2 premru V mll1': = ----. I ! FiziCko klatno koje fie sastoji od homogenog §tapa duiine I ima period oscilovan.- Poho je '0 = ~--- (I. a p.$8.JZgl (I cos a) ..11 s ~+ x)' m(c+ .~ ( 1 .3kon oddanjf.r 211: ( -~-) • g -r a 2 Odnos OVID pcrioda je T. ho~ poInzM) uvnotd.8 t. njena -. /Z.cne i hfumonijske. Otuda je .c.mt~ ! Sa malim oi:klonom od polozaja ravnotdc ampijtuda osdladje se moic natl ovnko...a T kadw nsciluje ORO osc kOjll je normalna na §tap i nalazi se ns jednom njegovom kraju. ugll. da ae izrafun8 iz Teianjc 142 143: ....mP + 2 '2 --_..j dt\ su joy oscilacije.neprigus. je wwl\ • _ .n ravnotefe.i penjanju lifta ~ 2. Gdje treba postaviti osu da hi period oscilovanja ostao isti aka ':Ie klatno nalazi u liftu koji se podiz.gdje je II visinn na koju je lopta podignuu. U sjucaju knda jc st&P u liftu. el.- v ~ .cos.--. polobj ravnotd'c Pro. - I x) J -r2 Lopt.. T.a)' 2 . llaa1)Cnast \ mgs \?' .14·Z'it" m 2. I' T = 271: I-m-c-:-'ii L ~ + g) \- .• ~ Ova brzina moie. oHao isti. takode..31 . otklonjcml.S 21('i rn cos . Pr~tposlnvlj'1ju. IT = 12 ---. JT = 2.mgn = Rje!enje: Period oscilovlmja itlntna pri spustan. gdje je ! dmlna niti. =~ 100. Odatle je v = -j2gh. onda je 2. pri prnll.------. koja visi nrr niti tlllgt)j 2 m. gd)c Jf' .u lifti!.)'1: x=Asin(y: $ko se vrijemc rac:una ad polo2a. Kadn iopta pmlazi hrzina je maksimalna. .31 m T. 11 h = 1 (l .e ubrzanjcm' g a:=~. RJdcnjc: Period oscilovanja lopte je lVl.(> ad 4".(-) g -.omcm inercije stap .< 2" \-----")' . II odnosu na tei."'--.- O.\ 1 moment inerdje oka age totacijc.0. I T~ = \ . nati njenu bninu."".M· 2n' 2.iStc je T= 2T. period fixlcKog klatna je T odakle je ..lzu U02. .2. OSU mommo pomaknuti za x" pa j~ period sada .. jc nr. Rje~enje ove jecinaCine je :x "'" sto znaCI cia osu rotacije tteba pomaknuti za 0.vjed rezultat nalazeCi ovu brzinu koristeci 7.

Raniji period. Ii) NaCi dutinu svake opruge kada se tijelo nalazi u svom novom rRv-noteznom polotaju poolijc kotenja opruge za klinove.a ovog sistema koji poCinje da osciluje ako se teg mase m 1 povu&.0 sin:U x~ 68ttt (:u + NaCi rezultujuCe krettt.= F 1 + F ~ "'-'. c) Aka dato tiielo osciluje SIl arnplirudom 5 em i u ttenutku ucla p-rolazi box svoj ravnotetnl pol.1 kg i na njemu se zadd.lJerirrw (2) dmge 25 eHl..." msR\:l: tj. Zane!llilXiJI. Odrediti period oscilovan..e 2 0 clh~ NekB..mlg (1) AXl = 20 - Idl = (m:!.. 0.1 iz ravnoteic. rO)J'.-..~iluje je saJ. pada kugla plastelina mase 0. c) Nova masa koja of..k t [!.k!6.l."-. !:u: 1 RJesenJe: U uslovima ravlloteze je m'2% + Ax! = 20 em L'lxz.4 Ii (nov) period osciiovanja).w:<\ oscilator-lt --1 (ui'illi\.c.. tijela ako se ono m'.a gomjcg izl'aza podru sa tredm 4~ N pa ostaic TIl.tibui.c Uk-upnu 5Ha u optuguma je F .x2.1. koji fill udaljeni 10 em od potetnih polo1aja opruga..'X 1 =" 15 l!.. U opruzi ! javi ae e1asticna sUa F~ = . -. b) Nakon izvodenja tije\:i. .]i". m~ .~ ~ ~ . poio.S1'I a k ~ = I N . nakon uspostavljanja . :mprotne stnme tijeilt nlJlSe ITt ~.i. 144 .: nanize i pustL Vrijednosti masa oznacenih na. koje se nalazi na ravnuj.C.&ja Xli.a!." • ~ " N.kl. X. llOVli..a? d) Da Ii hi odgovor bio isti aka hi plastelin plIO na tijelo u trenutku kada se ono nalazi na jednom kraju svoje putanje? RjeIenje: a) Fl = ..llo izvede iz svog novog ravnotdnog rm!o~aja i pusti. mila . . 'oJ T'= T • .>:: i d" u.. tt.ravnotct. di teKClOUUi . kada se opruga istegne dodatno za x.p. k a6.ln.Clne tilt. D VIJe O}lruge 'Kuda nitlu optc~-.".}. + (5) -j (4): Slikdi cia.::.llje.a mr.eCcn~> prikQOelle su ZIO... .:.. 100m + kM =. kfl ' o . F't k~&). je k = Period oscilovanja + k" ondu }'n~n'la relaciji (0 U'.Ft$)g F 1 = F t (ravnoteZa).Ve HI.' ptV1\. . glatkoj pov-l'Sini.t an = omnill hl1rrnonijska kretanja iste frekvencije:: - = 1.silo.e izdutena za I = 7 em u odnosu on nede'formisano stanje.100 g i ma = 100 g.o!aj fiR njega uspravno m m •. x" + ~-~--------- k -.l:estica je podvrgnum simultano pod pravca. tj. amplitud~ d) Da) odgovor bi bio 1sti.1 kg. kolilti su novi period i amplituda osci~ lovan.. Njihove jedna. kremnje sistema je opisano jeonscinama F'w - m~g - k (&l + x) =. cm~ (F t -. a u opn._ L' .x 1 F t = _.eo.kliua P l i p~. Suprotnim krajevima oprugc su prikacene :ton dv.. POi.:i.Pri ravnoteti sistema prikazanog na slid opruga .lz~ 2 di. T = 11f Period sa pla<:telinom: 211: T"~~ m\ + m~ + -2'- Wia '" Prema tome.1-/2 ) R = 1(" =~ Duzine orruge direkcione: site kl je 35 ern" (3) (4) su. pla:>tdinQ. slid su m l = 300 g.lije izvodcnjf.ava.h i'1x. SC clau.Ax. iZ ravnnteiuog..!. . b) Nati per-iod oscilovanja. (2) /:.

-' $-'~ I A i «> proi7.92 sin (2t Zadatak 5. sin 5.4486.c un pe.) su date re). Ai + A~ + 2A1A2C06 8 ill btojno A = _ 102 ( + 6~ + 2· 10·6 cos 5r. takode: 12.v~ 12.u = (~-- • )'lI) 2 I \S krn7.2.r. \i /IX x = A c. Hy-? 9.(1 $.~ene 08ciiacije.iod klatnn n 0vom primjeru.1D Period priguSeniu oscilacija je 4 s.56· 10-' s-'I. tT slucaju klatna Klatn() se sastoji od a\uminijske kugiice koja visi na koncu duzine 1 m.)2 = Ii.1 je: ".t sin ((.5 em za t = ~.796 12.: _ ). koja rczultujuce kretanje.00" A' = 5... JednaCina.el dole A'=Ar yt inA' Zed.tal< ll.< = InA - yt-t-"( = tin A~' ! A Pomjeranje taCke je 4. pocetna f323 jc nuia.= (Xl +-- 'iC~)t_\! = 0 + 6 sin ~ = ~-. . logaritamski deknment -yT je 1. 12.tdjru:Oiil : f~ J T= LTl ( faktor prigu.duha n~ t. iIi x = 12.92 sin (It + a) gdjc je (/ fazna raziika izmedu x i Xl" Xt_1l """ Du hisUlo nasH u.RjeI~it: Za date nurneticke podatke je .00" na 5.40°. Napisati jeuA1ftclnu kretanja ovih osdladja.A t A t cos(rr 1 8) x y = 6. vri~eme od 17 min njegova amplituda se smsllji od 6.1)-2 _ u~t8nost pdgu.92 sin Q I.na = ((. Fazna razilka je 8 = ii radijana.)t ~-d. pa je period RjeSenje: J e<1w1i:ina krctanja kod prigusenih' oscilacija je: U ovom pTimjen. 146 147 . = 5.92 sin Otuda ie q (x)(~!).790. izratD.ie jjU + 4\» uslova~ Ii "( y~ =- 4-.i: t = 21 min i = 1)62-108 8 A A~ = A~ = = 6. da viskoZf)Ost vaz.= 5r.). pn je Ai + Ai -.92. i (.::.~enja.ti?.lS + lA7u). mad" utice 11[( njegovu amplitudu" lunpIituda prigu§enih oscilacija .8.92 {l 0. je x = 12.40".. vjdimo da je za ~ = 0. Za1:1juCujelllo. Zn. Odrerli faktor prigllilenja y i vidi cia ii viskomost vazduha utice na period ovog klatna.vtlljne konstante Koje se odreduju iz poEetnih ~. lz nougbt GAtA je ptema kosinusnoj teorem.

tr(:uju JednaCinl.(" promijenio period o$dlov311ja kuglice u tecnosti? Napomena: Koristiti SlnkSQvu fonnulu xu u-enje izmedu feCnosti i kuglice koja vdjcdi :La male brziue: F~r =. 0btik k m x (1:) Ukupoa energij& Je U po6:tnorn tremltlii:v kl4cif( .aasem slucaju je =-l' Il1iti 2>c 2" w = l.+ (::~\ 'l '.2 1>. je [".voje vriiedno~ti za.icvticene..3 s s gdje i. za t = 81'.) Koliki je koeficijent viskoznosti te [e~no~ti? Zanemru:iti po tome viskozuost vazdwla. za krai elastiene oproge iznosi u vazduhu 00 = 1 Hz.049 s. A = (O}043' I t koeficijent prigmenjlO.tf ln2 = yl. 11: x = 4.26') )"lcm = = 0.Ie l = jJ j€O Otuda je: Po§to je sill '1..) = 3.jeict!je . iYJ.ednak je 4A.05 m.Hi0Va n 0.6 roo Frekvencija oscilovanja male zcljezne kuglc polupre~nika r =. silo.. .5 em Xii t = "A'.Cine imll. = Amplituda A se rn-oh: Dobij3m~.1.2 tad . U .101.261 + 0>53) m.i.4 1. 7 1 3.d 1. 225 . ~ + T C. Ii njen" ukupua 0. vrijeme t = 3 s. ('<-0£ 4'-1 > (1" sliit:di: dR j\'.693 149 . r r1' T ' 6 -~~= {M.a polovku l. b) DIl Ii 1. t Q 3. T Za vrijeme t = T ukupni predeni put .4 9. :> {1. .RjeIenje: Jednacinn prigullenih oodiacijs je (I) (r.99 cm~O.Q I. m. amplituda oocilacija lOe smanjuje .26-. P{y::~tt~1i iW. --38 0. ktetanjft it' ~ 6TC'W"J i sHu 12 elast.icne QPruge F= In: = 0.05 cos (1.r. gdjt jf' Rjdcnje.~ 6rn!~o F.' Itii U pocemom. ~= gT.l) u itltervuiu O~ 1~ frekvendj. je pr. 10..)Il'tentu ~om"'''''''l' ie 4 kg..6976 . 1 4.' -- m~ . taj put Ce biti 32.48. 4 kg ~ .l."'" 1. 4. \~! J Brojno je i. 11. 4 = 0. HP . y = In2 plll jt".5 em {p = 7~3 gfcm3 ) koj8. Jeduatin8 oscilacijl>. _= arc Giu 4) """ 30~6"" "l = 41n2 pr~·~· 9 .jaine jt:Cntl.< a= Rjeknjc ove difef'enci..lik_ Nu kretanje tijda uti?:". Kada kuglicu urooimo u tetoost.J. iUUi o\..

J ffiUffientU t = 4 s nakon "".2· 10-' N.~. em..:.kx. sin lO. koeficijentima) vanjlke periodicne sileo N 1 Fa """ 1 ---.Juti. Xl = Ae-Ttsin t. rom.. l.orno k:retanje) 151 150 . 3) j".-t em.e jednacina x = 5 sin (lOt . Hf'"kol': pr:Wc3" -koji Sl.• 75n~ Rjdcnjc .)' ~ 0.\1& oblik . . Tijelo tijl! je masll m -= 10 g izvc-di prigtlsem. gdje je A Jedmlcina nepTiglliknih . OVdje je "( = .~--.cc tahtsa 1. Velitina yT .-I i .in 0. tal. ria slici. <laje Fa!:::.)J podVTgnute djelovanju vanjske periodi~e sile F = Fosin wt."" 1 200 lfJ o.ti)yu ('sd. :\) Nat) jednaCinu talasa ako .z.NaCi 1) .jn:L Otuda je CUll = 2yw)2.. os.a prirodnih oscilacija.ib Jel (.e m Cije su oscil." Kadu 3('.edu prirorinih i plli.jc~ Tanje biin koje rucke lw)-. dekremmt.. a konstanta e1a$tialf: aile It k:ru2~ u~stan08t = N 2S in' a) Koi...·ft."'U. = l(m. je opigano jed-- Prema usio. <luJ.6 S-l pa u\'titavanjem u (2) dobijemo = 1O.23.25 kg. (1. JednaCina prigusenog oscilatornog kretanja ~ oblik x Rjelenjc: Aka osim elastiene sHe F = . n1.to sc tijelo ..'=' 30e 4 '.ednaCnu (s& nUlllCriWm koeticijentima) prirodnih 08cilacija.z:vodi IH-il1udne 08cilacije ~ija . «.zu irnnju razlicita pomjeranj<l II . venci. In :. U nasem sluCliju je (oJ.H) od izvora oScilacija. I pa jednaCina vanjske periodi.yZ) 2gdje je fIJ.l leZl nH \. ugaona frekw 2m .!aciia za tacku na rastojanju 600 m nqcilivfj" ~'.. P.!.0"" 4:1 pa j~ A -..J.' I n:X' 7. os("-ilacijc' talke cc biti prinudne~ a jednaCina njihovog kretania poprimice oblik x~ = A sin (r.75n) em. 0$cibciju za rastojanje x. nakon uvritavanja numeritkih podataka.1a.i:i.ii'Kii" \inc bD~in_. tada {irlgu§ene.Sltl.to.00135.om f~om jednakom utili i koeficijemom. Aka je materijalna la&a JIUltI.:.. fazni pomak izm.ijeni priguienia.acije oblika Posto je y = In2 = 0.cilacij'!: sa maksimalnom amplitudom od 7 c~.)t + (1:) ~= 33= Ovdje je A.\sna (hri.Q I:). U oymn slncaju. rocetn.S'It pa jednaCina prirodnih ocilacija Una oblik x = 7e-1.alj(~nc oel iT'Jon. = A~'(t sin «let.)c.y" ftC oscilacije sire hn:inorn ocl :.lIl)1I '+ 4y2 j2" f1J f 1. 1) Koc1 nl.tavi u oscilat.if'Q.lD j G5n:f - te j(~d1)atina i.~.hpisJl1: pocetka osdiovanjn. \ 0to"'! 0 Am [(t»~ - (. !'''' = 10 sin p. A .O.udnih oociiadjlll je tg 8 pa imamo n3CluoU1 A -.rt'.'H.)S ie- T .) ako ie faktor prigu§enja "t = 1 . Oc. j (' (w~ - (Ill? + 4y wf2 2 2 JcdnaCina Nadimo prirodnih oscilacija ima oblik x . numenc_ m' FIr = .¢ne sile postaje kad je t = const i ~ = f~ (x).. a 6)' = (fIJi. 2) jednaCinu (!ht kim. gdje Ie l' koeficijent trenja a w brzina oscilirajuee ta¢ke. t. '[.65"1. It y = 1. T= ¥J.umplitudr. " Nadimo maksimalnu vanjsku periodienu silu Fo. Z) Jedn3cina vanjske periodifue sile je F = F~sin {ilt. Neka je nwa tijeia.L . OS. proi. priguSenja 1.n ~ -. Q. . na materl. nepr'igt:L~e[l(. torH momenhl yremena.jtitc H\~k".j\il":<jUi'f V«'k..' Z0ve niz.e poznata no /cgaritamski priguIu. k(lje kit: WI. 0. »i...alnu ta&u mase m djeluje sUa trenjlJl te oscilacije ta&e biti = A ri~$in(flJt'+ <t» r gdje je y koefic..m 1.. Imamo.>t + 8). Na tijelo djeluje vanjska penodien2 ada kOJii.

: (0) Zadatak Ii-27 10 l 0.~..(lH ~'t un L<i em.take da mu se da pozitivno pomjeranje xl) =.84. Sa visine h = 20 em pusti se ti. du!inu opruga istegnuti? b) Kakvo ce kretanje izvoditi tanjuric 8 utegom.dnu-g 2..u energije: Odavde jt::: 'sin ID cos (1:) tg 'J' = ~. '-' 15 em....\) kada faktur r.r~1°ls.il.15 em i tijelo pusti. '<-'(I"-'=' 0 k~­ Mg h..cilacije: i.WH' pren.anjn energije: koii UtlI.. Xo =.:.'__.se m) iz x Pocetni uslovi Stl = Ac~-t sin (Ill! -+ W).)(i!p-_I~(:d>l }jlioudne ~ik 10 radi~._. nili. Rje?ienje .25·10 '( 25\2 Ui) + 0._ji:'t:.KoUki je logaritamski dekrement? Rje1enje: a) Na dastlenu oprugu objesi Be tmjmic za utege mue M = 100 g i ona se stoga izdufi za & em.95 =~ y Pri sudaru roase m i tanjurica saruvana )e koticml1 kfetm1j1h 1. T = WJvug. &ko onn izgubi 99% avoje enel'gije m 23 (If 152 . l'elBcije tj.._"'.-.? hl = Rjelenje: 8) Konstantu elastiCnosti opruge i. 25 1" ____ 12 +25101 J gdje fazll if! moze!tw dobi. 22. kako glad jednaCina kretanja? .26" (m + M) V._·~<. _'J ' ' .._~~.zratunavamo iz.oflV. 25 em. uslova rBvnoteze (prije pada nt1l!. koju tijelo dohije padajuti sa visine It.. .wkva :. nad: ampHtudu A stacionarne 10 s -..elo mase 20 g da padne na tanjuric.m':I':~mN!tilkQ(t ~ tije jr: dutin&. _ ).Ne:'te i!:. {lci lit s maksimalnom mnpiitudmll_ d = 1.~~\. Poslije sudara opmge tt" <.e hduiitJ Zak()fAU 0 odd.iAA r&YD.- b) Tanjuric s tijeimH i':e o3dlixati OIL(' smrog s periooom.~:_·:·'_·..It 0) 'uu'. 15 em..~ 11..9 em. h) kadu je -y -= 1. riobijerno iz zakona () odrian. oi.' j(~ ."'" w 9.47 rad InV = 11 arc tg 9}.l.."1.l5 .-1.tl i:1'_ I. x\>=Asino:!J=15 'V =-- dx dt Btzinu.adntlol d)eluie lzosiilUstla prinudna !lila ampli- ~ v j.. t = 0..'1~Ek-~' (J~::' l~:::tu_. _ " _.251 12 Koliki je logarit:amski dekrement prigulenili U!dlacljll. poln:1. a) Za koliku ce se. l! opruga ce SI! i:negrmti Z~.C1.l.

)J"]'1'D kil')er).C. tj.jdieaje sa znakom + do!::ui n o1.r: kn:t I'~il'!..ucao u stulu.' ·'1v-.~:~\:\~ (0 2 Bnina fJ 2 odakk <) jt~ A = u k o!l.og sudara. TakQ je.' R a: h. s" oscilovanja brzinom 8 mjs. chbi}t": dobije s(: se da je mg = kIf).o prikaza.em vez.bno izjedntl.~.-'anja.= kR -.axa oscil.esavanjem te .ednaCine po R = 10 +x iii x = R . VIii kt'utno kretanje linearnom btzinom v okolo eksera.e le Cij2. Masu opruge zanemariti i smatrati da je njeDa dutina proporcionalna opte~ ova) nedMtiCan auda-r.10 _jOMQ~[~~.ednacinu (.n-. a kruznfl frekvencija j(~ 120 $--~.rc:. prigujenja na period.'1'u.ki". r( ') lln§ ' OdnDS kvadrata amplitud(' srnzmjernn j~ g I ] Sto uvd:teno u reIadiu (2) daje kvadratnu jecinaci. svojim kra. . brojll£ vrijecinoot (s oh:.e je V brzina kug:le ("srarog" (lsrilarora) U U nvn01e:Znc..!)m .!) i r..k:onn odri»n."uge je z2m. 1. uvriteno u relaciju (1).) AXllpiimda oscilovanja je 0.atD.no . koje klizi po stolu hex ttenjfl..donOJu pOljn opH'I'et{ tljd.llJ kolifin. = Ym."a u tok.ka je kinctV':koj OM.' tj. ond. A A. jr: njihov.. nedagti6n. tI nll dru~ gum njenom kraju je uCvdceno tijelo B. m+M (2) 154 155 . dobi1C Rjdenje: Nepmlrecino PQ\'\li.:. Kolika je nl"Na amplinl.cilatOl:.an.~ .r:w po )?: Qdnosu energija o. mole se m. kada os nju okacimo tijelo B.anll za ekser 0 koji je uk.d. priIl-li:bm" nacin dobije zadovoljavaiubt.)-1II.. Cinjenicc da.nu:\l:'Ijiv~L U Napomena: Ako se tacun izvo:ii tako da se ne uzima se da je obzir utica. konacno iii 4 + If 00 kojih s.<.a se medwH. su rjdenja. kx: --=kx R pri cemu je mv' (I) gdje ..nl~' 2" KugJa vezana za elasticnu oprugu of>cijnje h8xiKwnHski ll.n ---.1 ill. prin':j~nj'~'10P: n:" Neka opruga je jednim. E" = ~-'--i-- (m -1.. radijus kruga po kojem se tijeHo kreCe na ova) n.at{:w ra:<p::)lTh:te . daje -_...J\1) u~ sto znaCi da se i na ov~j. nema energila "ftovog" Olleijatora II arnplirudi A je(Infl.m" ."" (2) o ~to.je suo. gaje je (m kugle:i 7.u oscilo.r..l'WAftlJ.ce centtifugalna sila mv~/R i elastii!:na sila U opruzi.eru kao zrno..J'((Irn '.lgk"( Mass." veea od mase kl.. dok apsolutnv + 1'\1) masa novog oscilatol. opl. zabija se u centar kug-k kada !)vB. hUi~:'~~:'~~~l~::~~.! --.) jf' "Ql. Dufina nedeformisane optuge je I... Tijelo.-:. se opruga l!. Nati.6 iz n..l:f.e if· Stoga je Zamjenom ovog izraza u . i:r ga.a ~'n iU'"'>C."ci10'l:.. euCi Sl!: u istom sm. proiszi h.: 0.. Takode je poznato da se duZina uproge udvO$tI'uti.Rjdenje: Amplituda amortizovanih oscilacija opada sa vremenom po jednatini: (1) Rje!enje: Kadll se tijelo B kreee po stolu kruino linearnom brzinom v.~ +.'.~cilovanja..:::.dvostru~i kada se u grAAvit1.d.. I. recenju.cirum tatnost podataka).:w'rg-ij.. Po:..

vee m~kom konacnorn.. period oocilovanja u tom s!ueaiu.)dn..neo P:I(~.Ce.od poloh. = t+ M 0.U PUHU taias prede odrederu put 1.l) Ako cesdca 11 i:z..o:'mv energije izvora talusB-.~~~~. >. Preilu tome !e (6. f<i..liie sredivanja '"" A.t SID..sko oscilovanje s arophtuuom A.>a. st.'.~. Ako nn rastojtllju -::. harmonijska funkcija.".} polovim: .<.mptlmd" '''''al..: 511 rnedusobno pmrezane elastlcrum sih_nlH te pornak jcdne.Zl talasa.). !-" 'I'&lasllfi je najbliiih tacaka koje osdluju U lst{)J tu_zL Tdasi _:::~'~ nrc (jure~bl!J..r~r:-::.ovemo talasna du..:.) SREDINI RjeImjO' " V I.' n~hwrn '{I k:toZ s:cedintL Ta bl'zina je kolicnik putt<.' sid prostorom.ui (lsdlovanja testica oko poiotaja ravnotete~ od. A = J'=---:::'::::::::. Ct:'j!. a nalazi se nil. hczhlOlT~~ uri tome fie putuju kroz sredinu.'iJeIYIC f _?-R tde O.. '~:~.-~vJ. i tako prenosi ene~gij.~._j. zamjenom QVog iUIlZR i izraza (2) u jednacini (1) dob.I.t~ S~.l.iJv'-0:t1 brzll.-... 0. jf: ~ l) slnusna. dakie.1 S . one p.l tala.t.coji 7.i..-30 . koji odl"edena filLi t<lla:Ja.lasa."Oi'l.i ls k_ojeff:l.2) . polozaja ravnoteze uzrokuje pomak njoj susjednih cesl.po§to je k = Mw:. ruvnoteinog utanja ne prenosi trenutno.L Zbog lnercijt.:... dolt se kroz .+--M@. opruzi koeficijcmll eiasticnosti k.U-u. Stt:d. < wi = stn -T t 156 1ST .) .<.rmtak talas jf! npisan sinusnom fl.':!~ttce.st:.zm~ i ozna('. koje.Kuglica mase m vri) harmoni.'X< polot:. C < d Ite VenCl)Om \) "''''' --.:'i. ta."ia ravH0t·:ZC< Pri sirenju.~..:~i~)C~:'~i~:'~~'!iidaSriCklJl sredini zove se talasno kJ:ilc. vet samo poremccaj~ trcba X'azlik..as.oe!..-UZ:}Ul < ' Z1V131 '0 JJ."lol. na tr:i1asa i Z:i to pntrebnog vrem~.{}Jll T . ce-sdca sa vrijedn()SCll koordinate x ~ Ot osciluj~ harmonijski po zakonu A A . Ova ~ bnduD If.'.\je tle~ po.15 m Zada"tak 5. k01iki ce biti njeD. ~J.:mkcijom koja kaZe koliki je potnak ~ c~~stict u zavisnosti cd njenog poloiaja x.:::: n pozitivnom srnjeru ose X.~ru u sre-dini koji se pDjavljuju ll: pray ~ .tl'~-. cestice oko polo1aja ravnoteze.'. Za odredeni. ~abcl'emo ishodiste koordinatnog sistema cije flU cse t i X.~!~.."f.. 'k" 1.. (6. Dok cestica u jzV'oru tai~sa napravt jtdIl.ja Hlvnotde postlJ-vimo A rnasiyuu \~dicllu ploc: ad koju :'.']" ::.lc. . TALASNO KRETANJE . kuglicn ocitijati lHwr5eno elastibw.'" A l' = 1: +- T --i- (Vrijcme aajanja suciara kuglk:' i ph2e 1:e :z. tre.mernnrujl.itl.ri.pi[~ 'j£. 2". brzi-ne sirenja taiasa.e li kojoj se talas rasprosnre.a!il i. ti 2\''''jeul1c Ce-3ti." . Svaka cesri~ eL}"cicne sredinc It:::toz klJju tfrlas Dsdluje po sinusnoj vremenskoj funkelJ! ex. r) opisuj.

. duZina ria intervalu 2rc.8) --='0.-:!t~ . (0' + kx). odnosno (6. Njcno opste rjesenje je i. Uvoc1en.I? tac~ kama sipke. t- -~) v (6. Nnrmalni napon cr se definise kao sila po jcdinid povrsine Roja djeluje normalno na ptesjek. ('M - kx) + j.1(1& Ce i osta1e cenice sredine osciiovati harmonijski istom frekvencijom ali S odredenim kasnjenje-m.2.·Hb. je fu~k­ dja od x. t) = j. se maZe napisati obliku: (6:6) ~ (x.5). sUka 62.ijemc t' "'~-= -::.rn.p3.eru X ose.t') = A sin ('I (' (i) ( .. u. Na svakotn presjeku postoje dvije site .og broja k jednoc. t) ~ A sin ('M .ce je doslo do pomjeranja cijeie slp~e duz njene ose. onda vidirno da se odredena vrijednost faze jed·· nnllko k.9) tj. Aka talas puruje s desna na lijevo. sin~l1ia pOI'c.kx). v J Nije tesko provjcriti cia funkcija (6.00nacina talasa ima oblik (6. taka d.5) i (6. Da hi se boljc razumjeli osnovni pdndpi talasnog kreranja.Ako je pomjeranje isto U SVl.aja v.'. . ox?.5) Izraz 2n so 7.a varira duf sipke.t. BRZINA PROSTlRANJA LONGITUI)lNALNOG TALASA U tVRSTO! SIl'KI Kod longim'tlinalnog talasa oscilovanje cestica srcdine ima isti pravac kao i pravac prostiranja talasa. .1) je brzina sirenjri faze.3) gdjC' je A 3Hmllnlih oscHovanja a t -_.. 6." ~-. mote se napisati 'kao superpozicija dva talasa koji se: sire u suprotnim smjerovima. . Posmatrajmo dva pres~e­ ka SiS' na rostojanju dx u nedis- r: 158 159 . koja opisuje talasno kretanje k?!e se sid brzinom v cluz pozitivnog smjera X osp. Pod uticajem ovih sila svaki ill? sipke trpi pomjeranje paralc:Ho O~i.6). Medutim~ nas zalllrna sluCaj kad ima deformacije.ece: s t)r~"':inorn. ~ \ faza talasa. U ~ e) = A sin ii> (t -.em talasp..'J r Nl Slilu~ 6.kx).ias presao put od Xo = 0 do neke proizvoljne vrijednosti x brzinom .3).siri u pozitivnomsm!eru X ose.) = A sin ('M + kx). (6. se prekn relacija I'D =~- F s I. to_ Ce talas do nje kasnije doCi j Taz1ika u fazi iunedu fl. nema deforrna('"11e.7) ~ (x. Stu je cestica dalje od imora. v. = /J.d:.• Osdlovanje cestice na mjestu x zaostajace za vrijeme 'J odnoslJ na osc:ilovanje cestice u izvoru talasa sa koordinatom x = Xu = Zato ce e1ong:adja (pQroak) cestice na mjestu x biti opisana formulom t' 'U o. +. i dat je jednacinom (f= Ii neku fazu (0 \ f t .ove udasni broj i daje broj talasnih. prodiskutovacemo neke vrste talasa koji Stl nam poznati iz svakodnevnog zivotu.3. tj. JednaCine (6. zadovoljava parcijalnu diferenCl}alnu jednacinu o'~ ._-. Da bi t01.o U ol:. SHl '['2('T n\ \I F' jji -~ (6. l"rema tome~ brzina Jiirenja tfuasa t1 (6. negativnoril sm. 6. s'l )Ii '"f~ 0 ~ .akom k i treba ga razHkovati od konstante kvazielasticne sHe (F = .(x.'mog) a druga abrnmo. (6.u kOle prolZvodi sila F duz njcne ose..'~ (6.2. tada .4) & . OznaA Cava se zn..3). X) = const.ednakog mtcn·· ziteta a suprotnt)g smjera' jedna je vucenje (trzaj) 113 lijevi dio sipke od de. at'}. ovaj izraz napi- *em. 1. 6..1).8) se zove talasna jedna(:'ina. tj. '/)[. porrebno !-(. v. . A T (6..1 'X =. ' Pomllatrajmo sipku poprecnog prcsjeka S podvrgnutu naprezan.(J. Jednacina (6. ax Stika.no (6.6) opisuju sinusni talas koji s..coast.ienog oscilovanja i oscilovanja cestice u izvoru bite veea (s1.

Zatezanje svakog kraja elem. dx' Izjcrullici. Pretpostavlja se. Stika 6. dl.~ rezui·.· tantna longitudinalna sila priblifno !ednaka nulL Rezultantna transverzalna sHa ie (F{ + promjena 6.3.L poduzna masa) tj. i ~ + Ll. slika 6. Deformacija S j.od. Mi cemo pretpos1:aviti da su transverzalna pomjeranj~ dovoljno malena tako da se zatezanje F ne rnijenja znatno i da je ugao koji fica zaklapa sa X osom uvijek mali.:=0 UP dx (6. a uglovi sa X osom na krajevima elementa su {} i e + L'l6. Aka je Ax maleno.turbovannj situucijL DJclovanjcm sile presj~k S je pomjeren za ~l a presjek S' za ~'~ slika 6.8) aaje.4.~~~~_ = £~.1.~Ia S' S' je: (6.5.a elementa ike Sil E..F~ se moze napisati rei.. da je tiea potpuno elasticna i zanernaruju se sile trenja i gravitacione sileo Neka. [8) Za e d~ maleno je sin pa je e= tg e -:.60 (6.aGijom F% + !iF". (6011) i :DobiiruIW~ (6019) (6.sverzalna pomjcranja na kraje:vim. jt.20) 161 .rnn v. a [.17) rut 1.enta rn0ze sc nxr.je (6.. takode. X use. = FsinO \ F.15) a Pr ~ F je~ je cos 0 ~ ].e. masa jedinice duzine.usa dijt. Deformacija stapa u tom dijelu je) dakle} dl.~" dxt E dt Z dR (6. vrlo blisko F pa -. Rastojanje izmt.Fe = &F~. . BRZINAPROSTIRANJA TRANSVERZALNOG TALASA U ZATEGNUTOJ ZIcr Pretpostavimo da je iiea zategnuta izmedu svoja dva kraja tako da je F sila zatezanja u zici.13) Stika 6.. Tran. 12. je brJ:ina prostiranja longitudinaIne Na desnom kraju je.u SiS u deformisanom stanju je dx + d~s gdje je d~ ~ ~'- 6.. !'.:loiiti na longimdinalnu i transverzalnu komponentu.. ~ F cos 0 j' (6.{.bd.ra.12) M. (6.3.~. F je ES (tdl) (6.16) 8m konacno na deformacije OSXlOVU re.14. Za lijevi ktuj PI'. zica u svom ravnoteznom polozaju leti dUl. takode.e defnrmadja po jedinici dufine duz ose i data je relacijom gaje je E' :awdul. prikazuje element ike u trenutku kada se pmnjera zbog prolaza jednog transverzalnog irnpulsa.

- 1 (1J..22) duzine .. h02. talasnu .A. Y"l hijarno (6. U (6..~rx~a Talasna jednatlua. - doc (6. 7. r. (6.:':. Talas koji se prostire u prolzvoijnom pravcu koji sa osama X.i.:. J?n prmnjene :>iI(' .it.4. t) = At) sin.. pomotu operatora »i:J. ~ i Y opisan je funkcijom (6.6).21) a smjenom U pa <IF..34) UVrStavanjem vrijednosti (6. (6.'n02e dllci..icrn sa relacijom \ 6.33) 1 pa je 0= t1-~x.a prorn]cna na w..' \ (Laplas) je 1 o"~ AI. onda se SInUS malog ugla mo:b. Y i Z zakiapa uglove IX. __~ ox~ +.1 5m je (6.2'1) (6.32) jed1'l3tini (6.35) Vi'Cnld.x. . dx dJeluju sHe zatezanja u ~~ckanlH .8)~ siijcdi da je brzina prostiranja transw. oyt I ailE :00". aproksimirati samim uglom (6. =.xJ rj.iri jedan trans.20) dobi.35) i (6. 6.).34) u izraz (631)~ dohijerno (6. ~..42) ~ (r.f.doc) ~ a.25) F dlli.36) dobijemo (6.1].: ~." _:.'. (6.' a skraceno zapisana.6.~teza.23) da cos'2 Za oc maleno cos IX Rj oX dx ~ o'~ iJx 2 (6.d.t:. Na rmdom lliC"l:a dl knle se tnoze aproksim. i.31) (6..e se O~ pa ako diferenciramo prethodni izraz po x.. uz dO-lita aproksimacije.36) (6:26) Izjednaeavanjem vrijednosti za prjra.. dx.~"iJl s.1'n (6.'. --_. ci<:tsli(Xh) .24) ax'}.Dife:renciraju5 jednaCinu (6.tervalu dx lznma jednaCina (6. (j{-. sUe iz izraza (6.ie IX mali ugao (lito se dclava za m.30). za talas koji se prostire u proizvoljnom prav(''1J prostoru gb~d (6AO) Uzrnj..verzaian taias (s1. poreden.~.irati sa.'t iJt% (6.~taj tran8vcrzah}.as<l l\m e!ementrt jc proizvod mase po jedinici duzine tJ..19) po x dobijemo (6. =0.28) . • {I a odavde (6.iednatinu.38) p. (6. Osirn toga je tg« ~ Fd~.22) do- Prema n Njutnovom 2. OZ2 v~ Ot Z (~4') 0. i. element.rzalnog tahsil 11 zatcgnutoj tici vl'. prostiranja transverzalnog taiasa 0 6.ale· amplitude). TALASNA Pok.27) Posto je brzipa.t~ri\(' kako sc' na h.>. postaje dF.akonu j e = (6.37) Odavde.'~' iY'''. dtll !" dx~ dmai.39) 1.:da-n Jeanostavan naCin. /J. dobijamo d'~ F --..nja dolazi sarno u vertikalnom ~ pravcu .ric.Ako prerpostllvimo da . = ___ ---~ . 'Ii (iJt -: r) 163 162 . dx' M. (6.38) postaje 1 ox2 'lit at'l.~.-----.29) sin (0:: ..

tnjet iErenja tarusa.50) pokazuje da se energija siri kroz sredinu kao i faza talasa sto se vicii po tipicHom argumentu (<'ul ~ kx).i~1. .. (6.:-.-. Nakon vremena l'1.illc jednak... t) Hieno rjeSen. u . (6. oscilovanja li toj 5!.-'\ronl. SIn znaci cia je 2a h.")' cos' (w' . .-~-. Ill-ace j(. INTERFERENCIJA flE "''' -~.\ (x.~ (x. ..-. i fazu u Dol< dQ<iu u tacku P (s1.tralmo dva taiasa koji iz i.:sric[.. Izraz (6. '. c) --+ cz~.a. i S]« Neka taistu ampiitu_du.-- --"--.54) 164 165 ..7.6.. V A...i vrijedi za sva mbsna kretanja i direktna je posljedica cinjenke chi jc talas!l<1 jednaCina (6. _ Energi. sc tab:.cos oc..t ""~ 5'lJe .gdje je Ii talasui _ve:ktor (6. e.sle HUin.l.iakifn prirna OH TALASA prenosi U J:ftduil sv(:'g taiasom pove~an }tc tuk ta-' /-. :In A.ao Stika 6. A = .-.edinicu poVYsine oI(JJ.mto rabsa> Zi)ve se gustoce energetskog wfox}' iii £men::itei wlasa i iknosl -i.ednaka jednoj polovini) to je srednja 1. Prema V.: f'i i te :.1rtj"ednost gusto&: energije po vremenu kx) (6. TALASA. c. njihuv 'broj pc.erl. --kx)) gustoCa energije mijenja prema zakonu 4 eX.iedin.47) pre&~tavljaJ u stvar!) sredniu vrijcdnost gustocc. koja il'''''Wjm. razlicita raznim tacy"axna prostor.Ll. Ukup'.44) • ~ pA' (2".! tulas prectc_ udaljeHost 'U~~-! ' wm. !1E A.C I ~ '~P (211:v)'A'v.-~ stEIl!. sa sl.':rH'8JranOm voiumenu L\ V Uimlma energija o-scilovanja u ckme:ntu zaprem.::ada je i bilo koja linearna kombinadja C 1'.~-.J (netgii.ogena.48) £\wrn.e 1 (ciAS) liE P --=---= vc Stll S (6.~.::~ .iJLlS_h cesrl. cos l' (6. tj.vih iz te :::aprerninc koje su pobudene na osdlDvllnjc.§vakoj U1cki :::recline. gustoca encrgije. ff'Ut ..More se pokazari cia se za harmonijski talas. 2 (6. . f. Doell!.('.-!) = 2n k.l na smjer sirenja talas:OL tafas u icdinid vremena kroz .c pobudi .50) 6. :..=--~- !lB 1'1V 1 2 (6.52) PretJiosuvimo da u trenm:ku l tufas naide na p-ovfsrnu S okumiru Us.= .kx). E elva iii vise talasu istovremeno u istu taf. pc. dar reiacijom A sin ((I)r._--".armonijski talas gustoca energije proporcionsIru'l kvadratu i kvadratu arn..1JovrSinu S koja }C okornit:. kroz .arna i hom.ja osdJil'i.lC:. t) rjde-nie talasuc jeana::ine. Izmz (6. slikdi da j{.'traci.c. Posto je srednja vrijednost kvadrata kosinusa .39) lin('. Ako SU~ naime~ t. racuna prema obrascu J~ .53) 6. su pY'ewl1Hi razlicite putev:.~--- (J{J SU_.mw 2 A2n6tV 1 1 'n kon.> u svakGIn trenutku. gustoca energije je razlicita u raznim tackama prostora i mijenja se s vremenom prcma zakonu kvadrata kosinusa.dlo\':mje :sve cestice: II po..0::..z..plitude. enek'~ :-.5.{j" Sv. e<l'Ofi:ij(.49) Prema tome.1 (x~ t) i J.6 .ia~ prt~l1esena talasnim kreranjima kroz povrsinu S i predata tesUc\h'"rut sredine u demcntu zapremine fi V u jedinici vn~mena. Orw se) preuw tome.l.ku prostora" rezultujuce osdU 1'01 t.-.43) a njegovc komponente irrwju (!blike -_.l.lH1C.-Ctll'nj ti.~' [uk = . si~j k!\Ji". r:NERGljA K_HdB.kI je. ~"-~-'::-:':7. mv~'gC!n~.1 (x. predstavlja snagu mlasa.)0 ~~. kcsti c.:\cki je vektorski zbir pojedinih osciiovanj::L To je princ£p mperpoz£L"tj"(' koj. kr.

ref1(':\ztovanog i propustenog talasa su: te su na tim miestima 00".:maCi da Dna zavlsi oel mjc~J:~ gdje '>C inl!ClCi!C"-. (.(O) = ~p (0) . daieko od izvora~ 8to maci cia je mozemo ap:roKSlmlratt dsin 6~r2 ~r)= Af'. --.. caju razl. REFLEKSIJA TALASA t.wiilr.a "-. -T.64) 1. t) = A.---_.Je ~~2~~:= tm.)~ i 'V 2 brzine prostiranja talasa kroz dvije sredine.)cijn nastaje tamo gdje je cos .----~-.---~ ""'!I:J.63) ~.56) · .60) Posmatrajmo refieksiju talasa na uz-etu na mje1.. od upadnog taIasa n&Sutje reflektovani i propuSteni talas. U tom slu~ se na rnjestima gaje k. a reflektovani ima istu amplitudu kao i upadni i pomaknut je u fazi za 7t' U odnosu na upadni talas. n k n = 0.l.8._"'..':fivabil'1.59) sto .57) 1'1 k = 2A cos --. d.~ A 2 [Sin (0) (t.. vF. 6.61 ) 0) (6. r~ektovani talas je pomaknut u fazi za 1t prema upadnom talasu. x). biti u svakoj tacki neprekidna.0) = ~ 2.a na cvr~'tcj zapreci.OUl gdje se brustob mijenja ~ na primjer na spoju dva uzeta razliCite debljinc.'.. Je-dna[jne npadnog. (6. . 166 ~ (1. sredini.) ~ '" Cr.l'd nglove 0" za kok je putna razlika I \ + -~2---) A.) M.g d. dok pri refleksiji na rjedoj sredini. a osmtak prelazi u drugu sredinu.':v~)] ~ (6. gd )e)e k ~ ~ (.ija posmatra i od medusobne udaljenosti izvora. • l\1aksirrmlno oscihvanjc s rrmksimainom amptimdom) desice fl .l (6..cos ---~.y Pretposta. dva InJ!il clt.ika u fazi Aq}. liZ us-lov da su amplitude oscilacija koje se superponiraju joonake.dG~~tnlk ad :ht. Poseban slucaj je refleksi.. . Elongacija t.-- kd sin () 2 " Zfl To ce se dC<.. v k (r..:. " (6. ~ ~ ~. Mo na mjestu spoja izabrana <iva uzeta r-azliCite dehljine. '" Lly = d sin (i. rezultu. .62) gdje su At.estruk -tivna interfcre:.-~~) + sin '" (t .acki x = 0 moraju da budu ispunjeni slijedeCi granieni uslovi: (6.[l(. Pri refleksiji na guSoo. a 'i. ye . = ~'=:::-'---:"~:~ = (. reflektovanog ] propustenog t. sravimo ishodiste koordinatnog sisterna (~.vl1aj~_Ci . ne6e uopste biti oscihwanja. kdsinG Sliko.uCe oscilovan. gdje je· -. Na tim mjestima.) dx . i r l A:> d.!i. 'I Z~C = a~. :mt rnjt':sm gdjc se gustoCa sredine mijenja. 2.$ ~ ~ 6." + E.nb u fazL Pozitivnu} tzv." (0) + ~. ond-a i u t._.e je Kada talas upada u granicu izmedu dvije sred~ne:> jedan dio energije talasa se reflektuje. PokaZimo to i kvantitativno.. talasm hro).. 0vdje nema propuStenog talasa..n. 11."" (6. \ oX x_I} 161 .+ ~.l?sa". .= 2 = f2n O~ tj. sin". prema pretpostavci Ai = Az = A.i1 funkcija udaljenosti x da hi zadovoljavala talasnu jedn_aCinu.!' At i Ap amplitude upadnog._ .. v A Posto je. je: Z"q") = k (7'<.Razlika u fazi ova dva oscilovanja je Li.cia if. konsuuktivnu intergdJe }e putna razlika ferenciju dohivamo U Sil1ier". nema pomaka u fazi. (658) 2A em: hddn 6 (6. laCRa 1-). 1. (Xl t) mora..: .7. (x.

e amplitude i faze.~~.·:.it:: kre{:c upadni talus (6. +AT=Ap (6. uCvr~i~c"t!onl. upadni i refkl:. medutim.~ ~W~. d?k drugt usio\' zahtijeva da u graruc'TIoj tacki nagib oba dijda uZeta mora bltl Isn.P..· u guscu. gdje je oscilovanje maksimalno. (6. . n:[. \:.-) slika 6. ali je u feu. A sin (Wi ~ kx). = ± 1.1. se nazad t superpomra sa upadnim talasom.-. 1.00 kx n:) = -_.o\'.flektovanog talasa imati suprotan predznak od.r Sl£ka 609. Posmatr~Jmo jeGan takav tabs na lki koja h. za koje je cos wt = 0.eli na reflektovani i propus~e~ll.ega nema putovanja faze prostorom: vrijeme t i polozaj x pojavljuju se u dva razlicita faktora. obliku potcncijaine deformacije. stojeci. .~ uc:vrscena u tacki x = O. Z. Na mjes~ma Xn za koje je SIn . A Oni BU od ucvrscenog kraja zice smjesteni na udaljenosti n .ew.ine) koji DR is torn pravcu putuju jedan :p~ema ct:'~Wll.65) A 0 ::::? x . <.t\t(}vam talas je iste amplitude k..8. kaua Hi. (6.hl~aju.01e ~obiti tab~ cia ~e _up~dni talas rcflektuje na Mjesta stojeceg talasa.COo.j t = -.. =c A {sin (cut .rasa S1:O 2na.(n=O. 1.. r ~ ~:.. rj> kacia je 11-1 < !-L2 (a to znaci V 2)) onda n:.71 ) 0) reflekt:ovati mijcnjujuCi pri tome kao rcflek1:ovani talas .. I)' h rel. 2.mj(:[U oSe: frekvcnCljC (pa. i l. Rezultantnu ehmgaciju ilce dcoljcmo SfhHnm)em upaanog 1·· talasa..\1"T'J. talas se ne krece i ne pn~nosi nikakvu energiju.L.:lice utvrscen za masivni ziJ) n'1 "1 .w sin {fJ[ = 0. zovu sc !t'busi i nastaju na m. x . '. = me =n-. k XII = A .m) 1:.70) ~~-(!~=~!! V1 V1 V2 ?davde se amplitude reflekt:wanog i propustenog talasa mogu izraziti preko amphtude upadnog mtasa rdacijom nema oscilovanja . 0 (6... de U prvom slul::aju} sva energija s. u drugom slucaju. kraj lJ.z > v 1).da'?. tj. prt:~ll.i ·cdinlL .:'-J~\ yes<lva na slobodnom kraju (!-l2 = 0" V.66) Kada tah". jednake Jcdnom haju ~KC ~(]J: je tlCV) S!. c..c:i da reflektovani !alas trpi skok u fazi zu r.. vrail.9... 2. VI > J) " 6. 1 ! ". Stoj~ci tahsi n'lstaj~J. 168 169 . = (2n A + 1) 4.k'Y>. 1] 2. kod n.1.:]l.estima x . Pri ref1ek~ siji talasa na rjcdoj sredini. =" 2A sin kx cos wi:. sva energija u.. To se desava za -~.. [.2 :::"-'" OC-). Llmc. dva talasa jednake amplitude."~nja lazU \!-l2 < !-Ll ~ V . sve tacke na iid imaju elongaciju jednaku nuli..'j.69) !.67) On ce se us. ) 2 i njihov medusobni razroak je!:.~.cos ~ ~" -1-- t. 0:-. kvh: ':>c. kada je kraj .ala. dd: propdtcnog talasa nema.:-vi ?d ovih usl?va kazc da se na mjestu x = 0 talas di.ne d.. k 2 n = 0.lI:1S H1U)U lst.. Ovo vise nije progresivni ta1as. STOJECI TALi'. dok je..1 use .68) reflektovanog tj. U nekim trenucima.sin ((!Jl - kx)} (6. nastavlia cia se krece bez u 1 :('l)J. Primjena gornjih granicnih uslova daje. sve tal::ke zice miruju. . . < + Za razliku od progresivnog talasa. U specijulnmH shtC:aju.toje6eg talasa je U obliku kineticke energije.."' ) n = 0.. za koja je sinkx.kx)·. iiea fazu za 7t i vrmiti nazad u :.~t ta!~s. Ima trenutaka u kojima je: brzina svih tacaka na ±ici Hula ~ (.ove tacke na zici trajno miruju i zovu se cvorovi stojeeeg talasa.PrQPuheni dio. inI:~rferencijon1. 2 (6.~(:' 0.L~:) n~ :ruJ..'lO i upadni.l 7(:.u:f. S desna (prema ncgatl"vnom smjef....

tj. .-:. Brzina v pojedinih sinusnih talasa zove se njihovornjaznom brzt'nom.75) postaje Y!.:.(k' .75) predstavl. . Medutim.ti u sp-.er sJucaj gd.nice se krece brzinom vI! koja se zove grupna brzina. dakle.73) predstavlja sinusni talas Cija se amplituda modulira prerna zakonu 2 A cos ~!.!J'. a takode i k' i k." tj. mcdutim.a bliske tako da je dw . t) = A sin c. Dalde t[lla:~ s-vukog oblika se moze smatrati superpozicijom izvjesnog broja sinusnih (iii kosinusnih) talasa razliCitih amplituda i talasnih duzina. B.-na brzioo. Sa kretanjem talasa mijenja se i struktura grupe. odgovara talasnom kretanju koje se sid brzinom w' . vidimo da se odredena vrijc:dnost faze jedriako krece s brzinom sircnja poremecaja v. od k). GRUPNA I FAZNA BRZINA Sumarni talas se tada moze napisati relacijom I. pri cemu zraci razliCitc talasne duzine izlaze u razliCitim Dravdma ro~to .(ll: veoma maleno.d:lc.) . Obvojnica grllpe. 170 6.">perzivna. MoZe veoma dobro cia se uoci kod zvubUh talasa.e brzina sirenja faze i zato se zove jrn.(k' .(h' -k)x1) sin("" - kx). prizma razlaze paralelni snop bijde s"ljCtkx.k) Xl) sin ( ~ [(w' + w). Kada talas pre1azi iz jednc sredine u drugu ill se prostire kroz nehomngenu sredinu. vee i od talasne eluiinc $ignab Kada se racuna brzina prostiranja talasa u kanaiu.+ const.~ nom v. krecu u istom pravcu kao i talasi. Prema tome.:) predstavlja"jazu talasa. ~to se desava uvijek kada fazna brzina zavisi od frekvencije. Francuski matematicar Furije (rourier) ie prvi pokazw::-.9.!<x) + A sin (w'.72) postaje ~ = 2A cos (~ [(0)' .e se talasno kretanje moze razloziti na 2 sinusna talasa frekvencija w i w r koje su veom. (t. mijenja se i talasni obJik.om se prenosi energija kroz sredinu moze biti razlicita ad faz:ne brz-ine. F . dv dk ~ 0. - k'x) = (k' U izrazu .= C))r . (6. ' . talasni oblik vremenom ne mijenja oblik i svaka tacka na njemu se: krece brzinom v.[(w' 2 .cnosti i gustine) sredinc hoz koju sc talas siri. ~". 171 ..'?:ina ko.73) Izraz (6. DOPLEROV EFEKAT Doplerov (Doppler) efekat ie pojava promjene frekvencije talasa ako postoji l"elativno kretanje izmedu izvora talasa i prijemnika talasa. takode. U takvOln slucaju kazc se ctn. gdje je v 2 od I"~ =". Na primjer.c sanw od osobina sredine vee i od talasne duzine. koji predstavlja zakon prema kojem se = 2A cos (~ [(00' .kt<..10. - + k)X1) (6.a iste. dv (6.76) Ako je fazna brzina v nezavisna od ). u nedisperzivnoj sredini nema razlike izmedu grupne i fazne brzine. takode. brzina i talasna duzina mu se mijenjaju dok frekvendja nstaje ista. Uzmimo kao prim. brzina sirenja tala'>u . riC SJ. pa izraz (6. (6. brzina kojom se kreee amplitudni talas (obvo.--~-. Takode cemo pretpostaviti da su amplitude ovih talao:.6. j d". brzinu sirenja energije zovemo grupna brzina. disperzivna sredina za svjetlosne talase.nica).:) = const krece u prostoru.a grupnu brzinu. Brzina talasa zavisi od osobina (e1asti. d ~ -dk = dk (vk) = v + k dk .w) t . izraz Posto su cu' i cu. vrlo pribli:ine vrijednosti.w dw (6. ako je sredina nedi. Talasi se slafu i formiraju niz grupa koje se.. = A sin (M . verzalnih talasa u jednoj idealnoj zategnutoj :lici. '0 ne zavisi Dakle. (cu' + 2 Napisemo Ii raj izraz U obliku x = vt .w).76) slijedi da je v. w mijenja stanje oscilovan. izraz (6.HlO oel osobina sredine (e1asticnost i gustina). Dopierov efekat se javlja kod svakog talasnog kretanja. mozemo J. ako je sredina disperzivna.27). svi sinusni ta1a51 se ne KreCH istom brzinom i prostiranjem talasa. Za fl171iku od f3ZIl_C brzine.k) xl. Ako se svi ovi tokovi krecu istmn brzi.w)t.) (t . Postoje sredine u kojima br7.Ie ~)t!. Posto je w = kv. Ovo je siuca.'~i n.u (E . jc :::redin:J disperzivna.ina prostiranja talasa u njirna zavi~.75) v =----. Pogledajrno kako se odredena konstantna faza (t . ako sredina nije disperzivna kafY na primjer kocl trans· J + w) aproksimirati sa w. To je. k' _ok dk Brzina (6. a -'2 (k' + k) sa k. da se gotovo svaka periodicna funkcija moze prcdstaviti sa zeijenim stcp"enorn pribliznosti romocu beskonacnog reda koji se sastoji od funkcija sinusa j kosirmsa. zadrzava svoj oblik i bilo koja tacka obvo. Prema tome.a neke tacke u sredini kroz koju se siri neki talas. jednacina (6. vidi se da ona zav. ex. u disperzivnoj srewni brzina signala je grupna brzina. pa iz izraza (6.72) (.74) Ova modulirana amplituda.

I: ~oze s~. Stoga u jednoj sekundi prijcmnik ce naiCi nn bregove i d'Oline na duzinu.·_o. brijeg talasa prve osciiacije preCi put 'V U sredini (v je brzina prostiranja ta1asa U odnosu na sredinu).. bJ Grupna br:zina talusa je: 172 173 .Pretpostavimo da se izvor i prijemnik talasa krecu dui prave..I. efekat ~zme u <:~JZl. Poasono\' koeficijetl. RACUNSKI PRIMJERI Zadatak 8.JIJ." (6.la tasto. granicnu vrijednost grupne brzlll(" u sluealu kada Je R mnogo man) ad A. brijeg prve oscilacije Ce biti na rastojanju v .77) u jednacinu v +. Ism pretpostavku naCinicemo· i 7a bn. koju registruje prijernnik.-o cos (kx . 2. = . bregovi i doline smjeSteni na duzini v ce proci za jednu sekundu.1 Jedan kraj gumene cHevi je utvr$ten.1 mls 3 (6. a negf tivna ako se udaljava od prijemnika. sekundi ce pokriti duzinu v.onda ce u mOmentu kad izvor 7. (sL 6.wi.edne sekunde on pokupiti dolinu kOJa je na pocetku vremenskog intervala bila na rastojanju v od njegovog sadasnjeg polozaja.075 kg{m.IO.IV I·t = /=~!~ N-·.avrsi svo.VI sadrfavati Uo bregova i dolina talasa pa ce im tarasna duzina biti 6. Pretpostavict.po~~~~ da je fazna brzina harmOUl)sklb longltudmal.orn j E. Ako se prijemnik krece brzinom vI' tada ce na kraju vremenskog intervala od . """ ~osin{kx -.b) Cija je frekvencija v+v \J =...u uo-tu oscilaciju.' > pa JC 2n .9. dut sipk~ i izr~iti je preko izr~ za faznu brzinu.81 N = 19.a l~tetalni napon. 0.ansverzaina hrzin<l. ko}!: se §tre u cdindnc j ~ipki radijusa R data relad. Prodisicutovati promjenu ~Jff i Rjefenje: vJ kao funkciju od A R J. = - m = --_.. 8m a) Brzina prostitanj.2 Iz izraza (6. Masa C1JeVl lzmedu utvdeenog kraJIi 1 kotura 'c . tramvcrzalnog talasa je /?~ .78 ) f.. u momentu kad izvor zavrsi svoju uo-tu oscilaciju. ce biti veea.79) slijedi da ako se izvor i prijemnik krecu tako da se njihovo rastojanje smanjuje.L NaCi gmpnu brzinu taltlS.a u sipki zanemarili sm. T.78)~ dobijemo !6 -. da je brzina izvora 'Vf pozitivna ako se krece prema.:: . Vf = _ ktO. takode. Prema tome.77) Pored prijernnika.11. Produzna masa djevi je [.mh talasa talasne dufme ). L = Q.n. takode.D..a).(tl') ZamjenjujuCi A iz jednaCine (6.:m. aJ Sliko.600 "': a) Kolika je brzina transverzalnog talasa male amplitude vu ~~ev~? b) ~retpo8tavimo da sc 81?USI.e maksirnalna transverzalna brzina jedne tatke cijevi? Rjdenje: SUa zatezanja je jednaka tezini tereta F = mg = lTIaJ!e 2 kg.1O. I'd izvodenju brzine longitudinalnih tals&.79) 1'.Rli") . Naci. i ova. tj. _I! p \ _ '" gdje je -:i tzv.62 N.U talas amplitude 10 em i tah1sne duiine 3 m kreee duz C1JeVi s hJeva n" desno. (6.u 8 ~ od u!!vdcenog kraja i nosi teret mue 2 kg. frekvencija u. Prema tome ce duzina -v -. 'Up "0--v-v. Uo "bregova" i "dolina" talasa koje proizvodi izvor u jedno.075 kg!ttl 16 m.prijemniku. 6. Ka~a se: me-?-utim. je -./s.mo.linije koja ih povezuje.= ty 0. jednakoj v + v". Dru~i ~r~j pte1azi preko kotut~ l.V f od izvora (s1.ad&tak 8. Ako se izvor krece U odnosu na sredinu brzinom VI) tada.wt). b) t.inu prijemnika vpAko izvor talasa miruje i os:iluje frekvencijom uo• .6 kg (6. koji miruje..~oj~ postoj! uz longitudinalni n~po. 6. KoUka .

drugi clan u zagradi se mofe zanemariti pa .. mnpl.e .h: n" bx ~ .l koeficijent priguscnja talasa •. ". pa jc Za R ~ J. 1..oge:Do. .In (I _./s = 340 3 1. (2) = 0) Cija su rjeScnja: ito'! -. t. J~dna vilju§ka se "ll:?-aljava od posmatraca dok mu se druga primite iSlom bninom.l..ic jt.l! ohlik (1) Ftekvencija udara je jednaka razlici frekvencija IJz: cdie jt'. ~nsin VI - 2 P JE J~ (1 + 2vI = 3vf 2 JE -. Rjefenje: u~ = '0' f. Zadatak 6.. 8). Y 2n· 1 f} = '""2' 340 m.\Onl. 2r.. tlg = = ~~sin wt =. .Jurmi hrol.= i) .. an ~<fl - ~: = 1 _ e-Y!. Pos~atrac Cule udare frekvenclJe 3 Hz. li tlickt B vaii re1acija Vg = _ 3~::~R) . se amplitude oscilo\'ania cestic:a F-ied'ine razlikuju z" R = 1 %? 1-=--.'R' -_ p 2 RjcIenjc: Za tacku A mozemo postaviti jednacinu oscilovanja 1. Hedini pwstire se I"avanski hantwnijski talas talasne duiine A = 1 m~ cija e jcctnJ>Cin& gd.+." fj. v je x = . 1:\. ug = ( JE p k"'R') 1. T "\ Za e)ongacih.-~ C. talasll" r . .t. / / \\ I I jet je u cT it.1 = aflt>!~-"r:l'~ cos (0) (t - .6.. za 4 rom... U1 RJciim/e. Odrediti amplitudu tog talasa ako je poznata njegovil talasna dutina (30cm) i freJevendja (lOOOOHz). Ta i!estiQl bivn pogodena talasom poslije vremena t = 0.. NaCi brzinu akusticnih "iljuSki pretpostavljajuci da je brzma zvuka u vazduhu 340 m/s.<l' = k· A. KoHb.~ sin ~ (t =~ 7) y·s = ~Q ~n 2n (ut ... je fazna rlizlika talaS3 u tackama u kojima.x = - A 2-:-:21t8 -In(l"""""' g)~--.co .001 s od momenta njegovog polaska iz izvora i pri tome ':Ie uda1ji od ravnotefnog poio:laje. yJ.. 1.. 174 175 .x = . D~ij~ akuslicne viiju§ke cije su vlastite frekvencije 340 Hz krecu se u odnosu na posmatroca kO}l mlfule.gdje je Jedna Cestica (8) clastitne sredine udaijena je od izvora talasnog kretanja za r = I m. = O~13I"ad.t~). ~ kruzna ftekvenc:ija i k l. .4.' gdje ".a sredine koje su Dobijemo kvadratnu jednal:inu UX S us ra2toji"wju Xl" Anlalogno j{..I.a~ = 1% = t. na rasiojanju x~ talasna. u od jzvora taiasa do Cestk.. O~5 rn. Na rllstojanju x. od iXV(lra taIasa jednacina kretanja cestics·sredine (pod dejstvom izvoora talasa) i:r>'l. jcdnatina " + ZuoX - 1".6mm. vl"ijeme za koje se oscilacije prene.5 m/s.h...-k 4 JE - .hlJd.:....3 .-' odnos brzine izvora i hrzine zvuka.

uansform.ama.ima rdere:ncil c cine i pravca njihove relativne brzine) ista. 176 "177 .r:e za prostiranjc svjetlosti. godine. si5tem~ re. 7.3: .ist~. drugi naucnici godinama.uq. 106 m/so I naraVfWjo tada se posta-vito pitank na koji sistem referencije se odnosi ta bizina svjetlosti~ jer uopste je besmisleno govoriti 0 brzini. sa Gah.roim.1.ent u drugi sistem referencije ko. Zar. vell- x. Slitne ekspcnmente lzveH sU 1 lZVodili .pitivanje klasicnog poimanja prostom i vremena. oblast prirnjene. 2s9979250 ± 0.u slucaju na 81. ali je rezultat uvijek biD z:lct.t:eren<:ij:: koj~ kreee izveo je Majkelson 1881. dak1e. Zatim" ako stavimo ovaj instrurn.':Z2. a cia se ne specificira sistem. dolazimo do zaltljucka da brzina svjetlosti treba da je razlicita u raznim sistemima referencije. 7. 7.kon baziran na.. y~// :~A-A:_L .u ove transformacije. 1. On.o. 7.0000010 . Y Z brzinom 'lJ duZ X ose.1 u svim inetcijal~~_ s. Galilejevim. zoaCi da i onc: imaju ogranicenu.e V!.na irna ogranieet.a referencije eksperimentalna Cinjcnica koja nije u sagla8n~sti.i se krece u odnosu na sistem SW~a 73.2.etlosti. Prcma tOme} data vrijednost brzine svjedosti vaZi sarno u jednom sistemu refcreilcije~ na pritnjer) onom koji sadrli izvor sv. prema klasilinom zakonu 0 sabiranju brzina.+. ! 7 ELEMENTI RELATIVISTICKE MEHANIKE y Slika 7.islimo slijedcCi ogled: Neka neki instrillneiit~ koji sluzi za dovoljno tacno mjerenje brzine sv.2: c' = C - 'Vi Ovaj rezultat Je pokazao da klasicni zakon sab~:~m!a bl'zi. 19~ stoljcc4j bile sa vee razvijene dosta tacne metode za mjerenje hrzine svjetlostL Nadeno je da je c = 3 .". instrument trebao da registruje da je brzina svjetlosti: j u slueaju na 81.etIosti koji je smjesten u ishodistu koordinatnog -sistema XYZ.potpuno prci:. Ta revlZ1Ja zahuJevam 1(.~ &vi eksperiment za mjerenje brzine svjet10sti U.jet + 'D.4: em = + v. rniruje U odnosu na izvor sv.3 iii krecuci se okomito 'na pravac prostiranja svjetlosti kao na s1. BRZINA SVJETLOSTI I ZAKON SABIRANJA BRZINA Oko tte:dine. . Instrument ce registrovati brzinu svjetlosti jednaku c. uviick je ispadakl . 7.~eJevun ~fo~­ macijama.etlosti.u oblast primjene. 1.ldcJu n& kC:J~ 00 ~ntval.4. iii pribliiavajuCi mu se leao na s1. IOf! m!s u vakuumu iii tacnije c = "". A kako je taj z::J..1: -/"/'c"'/ Sliko. referencijco SlijedcCi klasicni zakon sabiranja brzina~ koji slijedi -iz Galilejevih transformacija. .Lciujuci:. Ovo je ucin. udaijavajuti se od njega kao 5tO je prikazano na 81.ljcm na fe:nomcn.1. 7.se. pojavila se potreba za kriticl10m revizijmn. godme.:1 Ajmtajn 1905. od.2./' = c u slueaju na 81. tJ. stika 7. ne vrijcdi ako ~e priru.. cia je brzina svietlosti u svim inercijalnim sistem. Po§to }e invarijantnoS! brzine svletlo5t.4} onda bi.

edi sarno _za tzv. ista u svim sistemima referencije. transformacija nelineat!U! (51.3) gdje su A . y~ Z (na prim.A. "da je duzina neke ike. brzine svjetlosti. zamijeniti Galilejeve transformacije nekim drugim jednacinama> koje L"e ostaviti brzmu svjetlosti nepromijenjenom< < x h.an za zemlju ~.6.irnajuCi U ohzir da je odnosu na pokretni sistem (icljeznicki vagon) u' $ ccstice (7.t' Posto je brzina iednaka kolicniku rastojanja i vremena.). dijelu AIm je. .eljezniCki vagon)."tj.6 a. 1.~iml Dijeljcnjc.5. neke :lice bi zavisila od toga u kojem. ~ A (x. vremenski interval izmedu dva dogadaja ne: mora biti isti za posmatrace u relativnom kretanju.elat£vnosti: svi inercijallli sistema referendje su jednako valjani -.2. 7. Ovi postulati su zaista potvrdeni eksperimentom.:::el y roksimacija koja vri. su transfonnaciie koordinata linearne funkcije (s!. 1.. PrinC£p r.. RELATIVISTICKI ZAKON SABlRA. Uz Dve pJetpostavke Galilejeve transformacije.druge dvije: ( Y i Y' i Z i Z') se pomjerajuparaleloo jed!U! U odnosu na drugu. kada govorimo 0 fenomenima vezanim za svjetiost. na primjer.rencije X.mo opet dva koordinama sistema refe. onda treba npodesitin i vrijeme tako da brzina svjetlasti ostane uvijek ista za posmatrace u relativnom kretanju. interval izrne. Naravno) ism to vrijedi i za vrijeme. A!l. U stvari.ozemo cia piSemo I. je vidljivo da u tom sluQju duZina neKe linije ill rastojanje: De zav:ise od toga u kojem regionu prostora su smjeiteni.x. klasi~nu Njuttiovu inehaniku u kojoj su Y'jft brzine znatno manje od brzine svjetlosti. takode. B.6.' ako je it = IS) tacia je i::d !::"t' odnosu na nepokI'etni slstem vc. MiN konstante cije vrijednosti treba da odredimo. medutim. Princt'p invarijantnasti. Zasnovana je na dva prindpa koji su postulirani.x. i b.1t' =~ lkfltx (7.' (1-.'I~' x. OSNOVNI POSTULATI SPECIJALNE TEORlJE RELATIVNOSTI Specija)na teorija re1ativnosti je osnov re1ativisticke mehanike. da je tok vremena isti u svim inercijalnim referentnim 'sistemima. =c (7.. One se sastoje u slijedecem: a) pretpostavljalo se cia je istovremenost dva dogadaja apsolutan pojam. t~emo potraziti nove:. b) pretpostavljalo se. To znaCi da.x + BAt. + Nat. ne sarno mehanicki vee ~ svi drugi fenomeni u prirod j teku mi Isti nacm u svim incrcijalnim sisternima referencije. vee _su prya ap- = l-s. tj.) 7. (7. dufina. tada so vidi da je [. Zato transformacije U obiiku linearnih funkdja... Kretanje aui ose apscise u vagonu moze se izraziti jednacinom fu. Brzina svjetlosd u vakuumu je ism i jednaka c u svim inercijalnim sistemima referendje.3.nsta. a. na primjer. Z' (sistem vezan za 7.jer. tj. pokazalo se da ove propozicije nisu univerzalne. ovdjc ne vaiL Naroeito nije taena CetvTta od jednacina (l A8)) t =... kao Ito 8U bile U + B Ct. . relativisticke x' ~Ax +Bt t' = lHx + Nt. -::F l~) tj.:]u dVi1 dc'sacllrja tr). 7. Sa -sIike 7. klasicni zakon 0 sabiranju brzina."UA BRZINA Posmatra.5). Drugim rijeCima. Ovo nije u saglasnosti sa hornogenoscll prostora.5 ) hr. prostora je locirana.m jednaCinc: (7. Ponov(} .b. Ukratko) moramo.6) i \l pocetku kretanja (s1. a brzina iste eestice U r1 Slobodni prostor je homogen i izotropan.r.aberim9 ove sistem~ tako da Un se jedna osa (X i X') podudaraju.4) Slicno za vremenski. 7.4) S<l (7<5) i u7.iz. l§. sistem vezan za zemlju) i X') Y".e pokazao da su pri uvodenju GaIilejevih ttansformaclja uVedene dvije propozicije koje su izgledale tako ocigledne da niko niie mislio da ih ie po_trebno obrazlagati.7) 178 . .a. a I.iff$! = [. Slika 7. z / Az' ) . 2. 2' = 11" e:.n .).

. U konacnom obliku y' =y.14) t'=A t-~ . zamijenicemo vrijecinosti konsrami B.-.!6) tj. ill z =.ugog.a. su u rmgl1!i. iW i N u jedn..8)~ dobijemo u~ = -::-:c"'c-.. Da hismo ih izveti. iz . Transformacije koordinata ce tada imati oblik x = A ex' + 'lit') .-:" A B (108) Prema_ principu relativnosti dva referentna sistema su jednako vazna. vee vrijerne zavisi od kordinata prostora i~ takode) od relativne brzine referentnih sistema.iujenom u jcdnacinu (7. l'c:. Kol'isncemo pri tome slijede6e spedjalne sluCajc:ve" a) Pretpostavitemo cia meterijalna 'ta(:.e prostora zavisne od vremena (sto je bila karakteristika i Galilejevih transforrnacija).= A (x .'Ox.acinu (7. "lagon.4.8) i korislcnjem.iedxla6nu (I.a teorije reiativnosti. nJPhlati. = t>. Ne saUlO da su koordinat. prvi je imeo Lorenc.abiranja br2:ina (duz X ose).tll" koj{. OSllovna posrulat.11) Za.e.--~. dobijernn u~ Jlll"')")""l'" (7.mltata (7.r. (7.'lCije koordi:cll!.3) i dobiti :r.9) i. t= A ( t ~ -+di) } (7.dobijemo iztaz za zakon sabiranja brzina (duz X osa) MU".arnijenimo u relaciji (7 .!.ednacina (7.10) (7._-- Ai'J+B Alv '1.14).ka miruje: U odnosu na. Kada 3(: V'rijednosti~ dobil~ne za konstante B~ MiN uvtste u jerinacinu (/. moZemo pretpostIiviti da sistem ve:zan uz vagon miruje~ tada Ce se sistem vezan uz zemlju krerati U odnosu na vagon brzinom v' = .--_.e rungo.z' c' 7.8) i kurt.hanid pwsto!' i vrijeme se posmatraju kao pojmovi nezavism jed"" od d.en.e pOKazuju blisku vezu izmer. .8). LOREN COVE TratlSform. Tada je . Lorencove u·.iu koot'dinata prostora i vrem.. Tada je = 0) a U:.18) Afe +A odakle se dobiia I y =y'.! 9) ( <IX) } U kllisirooj m. dobijemo odalle je b) Pferpostavl!l:w da ~ '!tin a u~ ='" O. Ako ovn .1v (7.15) u jodo. A'll I (7.iu.9) ZamjenjujuCi jodnacine (7.15) lJ = -_.Vi:) (7.Cine (7.11) Sad se Lon~nc0ve transfonnad. u.s1l1Jsti sa dv2. = tG tl t&tku 1:Tdruk \-"1 odnmm na zeiln1. 180 181 .. 'Yx' t' T'di' 1 t (7.8)J dobije se rdativisticki zakon s.9)~ (7.ansfonnad.v (reciprocnost Lorencovih transformacija).!w::ti jedlillcinu (1.+N Odredkemo sada konstante.:' . (70 C = Ac .

eri njegovu duzinu.1 J<:..24) Duzina nckog objekta mo7.' cIa bis.iina Ln1. KoristeCi Lorencove transformacije (7. gdje se deSavaju dogadaji. koji hoee da' izm. U si. .e se definisati kao rastQjanje izm. .. Te ce.-- c' odnosno..elo koje ispitujem.e nije bitna jer posmatrac 0' m. gdje bivaju registrovani.nmutku t· da bi dobio L x 2 . da je X 2 = Xv dobijemo .18) i uslov da se dogadaji deSa vaju u istQj taeki A~ tj.edu dvije krajnje tacke tog objekta.)C~ . Medutim. 18J ... slijedi da ce duzlna nekog objekta mjerena. Pod uticajem..eren istovremeno. poloza. i x. Ddw). taj objekat krece nckom brzinom 'V biti !~.temu reierencije.1.ni Zivi oka 10-a s..2:\..::?u TIn iz sistema. dogodi nesto u trenutku [1) a drugi Q. njegov zivot traje 10-6 s.7.eri duzinu stapa koji miruJC: za njega.e potrebno da produ kroz' atmosferu i dodu do Zem1jine povrSine. lJsporavanje vremena u pokremom referentnom sistemu omogueuje nam da objasnimo jedan interesantan fenomen. b) DilataCl:/a ~rrennna Vremenski interval mote se de6nisati kao vrijern.20) Pisali 81110 isto t n. koji je u poeetku izgledao kontradiktoran.5..! da je neophodno eksperimentalno potvrditi ove re1ativisticke efekte. - '1' (7. . Tada je vremenski interval izmedu ova dva dogadaja T..1'aZ 1~.1'2:. krajnjih taCaka mora .p'o obe. (7.eme koje im treba da bi pro~m kroz atmosferu je oko 10-3 s. Pretpostavimo da se u tacki A slsteina. Vrijeme so! stoga usporava U ovom sistemu i ~on . Dogadaj je spedfkan tin koii se deS3va na odredenoj tacki prostora U odredenom moment"U. g ' v' J.25) (7.o.biti m. Nadeno je da je prosjceni Zivot wona sarno lO.x~ = Lo (i Zove 'se vlastita duzina).ekat :u kretanju U odnosu na posmatraea. tj.. Zato se OVO vrijeme T 0 ~ove v/astito vrijeme.e vezanom za ti.ogadaj se desi u momentu t2 (na prirnjer. ~ t. Ako oznacimo njegove krajnje' taeke indeksima 1 i 2. 0. od 1.25) slijedi da vremenski interval izmedu dva dogadaja ima najmanju vrijednost (je najkrati) u sistemu referencije u kojem tacka A. kao stO se i ·ocekuje. Posmatrajmo stap koji miruje U odnosu na sistem 0' (voz).. POSLJEDICE LORENCOVIH TRANSFORMACIjA a) KontrakezJa duzim klamo koje smo ispustili iz ruke u mornentu t l' dosegne najnifu ta6ku' u momentu t2J. kosmickih zraka na granici atmosfere proizvode se ces!ice poznate no mioni. Nadimo vremenski interval izmedu ista dva dogadaja u sistemu referencije 0' koji se kreee brzinom '0 (duZ X ose) U odnosu na sistem O. Kako je to onda moguce da stignu do Zemlje ako se mnogo ranije raspadnu? Ovaj fenomen.e s. 182 lz l'e1acije (7. brz1 svjetlosti..23) Posto je 17..~. .~ i c}] duzine k01U on ima U odnosu na koordin.e koje protekne izmedu dva dogadaja knje mjeT'i posmatmc. tijelo koje posmatramo..tice se tada detektuju ns povdini Zem1je.a se raspadaju spontano. Ideje kontrakcije duzine i dilatacije vremena (skradvan.21 ) (1. Medutim. 1'= x' . Ova. Istovremenost mjerenja koord.. a postavljen je parale1no 0' X' osi. vremenski interval je rn.inata i x~ ovd.e duzine i usporavanje vremena) su tako razlicite od naSeg intuitivnog poimanja duiine i vremena. vezanom za mion.zhijediJi istovremenost (7. 8tO je oka hiljadu puta duZe vrijeme nego u sistemu vezanom za nuon.. Tada je:: 1. Ali sistem referencije vezan za Zemlju krece se U odnosu na mion brzinom blisko. jedna hiljadnina vremena koje im. Ali eksperimenti pokazuju da su IDiom nestabilne cestice i d. neld procesi traju duze vrijeme aKO se dogadaju U tije1u koje se relativno krece U odnosu na posmatraca nego u tijelu koje miruje U odnosu na posmatraea. gdjc je locirano.to c2 1. obiasniava se na slijedeci mcin. posmatrac 0 koji vidi stap u kretanju~ mora da mjeri njegove koordinate Xi i X 2 11 isrom l.Xi' Prema Lorcncovim tran~fGrmadja'ma je 0:. onda je njegova duzina koju mjeri 0' : LI . oha mjcrenja. ako je ob. Cak ako se mioni kreeu brzinom bliskoj brzini ivjetlosti) vri.::::."ltni sisrerr\ > ' dl1. miruje.7. • Drugim rijecima. Atmosfera je debela oko 300 km.. rekrencije proizvod faktorB IVI~ u kojem miruje koji se.22) c' (7.jeren U sistemu referenci.

neophodno je u klasienom izrazu (7. Jm o r 1) f . (m. v) = at p moramo uzeti rele(7.ehanika same aproksimacija relativistiCke mehanike Jmja vri. krece brzinom v U odnosu na Ako je v maleno u poteden." i njegove.ju $~.31) " g (7.29) (7. zovcmo masa m£rovanja «::esm se oznacava i sa mo)... de'! ~ rVU l. sIijedicemo isru proceduru bo i kod' klasicllog postuplq1. stantna) vee 7. Prema tome.30) FreIn. -p.~~.30). nacin smo ponovo potvrdili da je Njutnova (klasiena) m. drugi i ostali l:ianovi zancmarljivi akc je 'V « c. 3 (7.)f VrSt ci pvrcijalnu integraciju i kOrlsteCi reiarivistlcki izraz (731) za masH.(.. V (7.'.r:sricka masa 7.a razHku od invarijantne mase m koju.28) Redukujud prva dva Clana Hi (7.n. vl."t':Stice u sistemu referencije u kojem jt int~~rv!Jl vremena d-r odreden na saID koji r-~-.i:rllH k Ht:zavislla od brzine --. Otuda je relativisucki izraz za koliCinu kretanja (7.'. ali nisu invarijamni U odnosu na Lorenc()ve trausformacije.) 1<U L.P dr (7. " --. ni zakon (} odr:r.. d.{:1Xl!L Jed".26) zamijeniti vriieme r sa vlastitim vremenom l:estice. dobijemo E~ = mr'l/t -- '\I i r -"' shJedt da ie ..._Lr~t.1.!..34) '.leranje (..oua je...J<:_ P sto vrijedi i u teonji relativnosti s tim stO za koHCinu kretanja tivisticki izraz (7 .lmlH<\ "eIi.}.MasH m 'll gnrnjiJ:Tl lfT.'a? +. .Jlvlsi od b 'Z1JH:.36 ) .:J!lmn u forrrmino istom obliku MO i kIasicni lZrnZ sto predstavlja posmatraea.pa ie d _ d mli F = -.32)· p=mfJ=m-'C. masu mirovanja.t c.33 ) (J-..37) (7. ffio_zeU10 razviti nazlvnik iuaza (736) u Dobijamo" da vcliCllm m omaClmO Tada je (1.I.a _krcumju pfoilm..mr'u). po ZIJko. kirH~ti<:ku en~'~rgijLl cestice koja st. E k =: I ~T dS '" = f -d (tn/I)' us = . s::-_ Hll.27) rri tDIXtC je Or u . su Ovu masu zovemo reiatit.~~il jt:: ko1iC:inl1 krGlHfI.a iz klasicne mehanike. Na ova.edi za male brzine ill energije i k(}risti za masu.'''' 7)p"m.7.. .'.axna poznata kineti(':ka energij. d- (7. ~"'.{:hw i'·'.26) Njutnovi Z'akoni su invarijantni u odnosu na Galilejeve rransfonnacije.29 i rn ):1>.•. ELEMENT! RELATIVISTICKE DINAMIKE Klasieni izraz za koliGinu kreumja )e Prema drug. d.38) Prv-i clan gornjeg izraza je .nu mehanid~ rnofemo reCi da je koli~ina :g tim sto sada masa tijela nije kon- sto zamjenom u (736) daje EN. Da bi on to hio.om Njutnovom zakonu sila on eesticu je (7. 184 185 . kako smo to i ranije vldje-ll.~ ~) Da bismo izracunali i kineticku energiju ccstice koristeCi ovu definiciju koliCine krernnja.avanju koliCine kretanja nije invarijanUtn U odnosu na ~rencove tn:msformadje.

tako da je: E~cp ---t I ) . Na izyjesnom nivou nauke rnozemo utvrditi da stara teorija ne moze vise da ob· jasni novomkrivene fenomene.restlC8 pndrufena elektromagnetnom zracenju.. U obliku (7. m:a em J~~~ praktl'cno I'ednak )'edinici za veliku veCinu brzina (s1.31). a ve1iCina mc2 zove energija mirofJanja posto e 'to vr!!e~nos~ za E kad~.'"' + ti'.0 Ovaj izraz vrijedi samo pri vrlo veiikim energijama.40). Ona ukljucuje rezultate stare teo· rije kao granicni siuca. nastavili smo da izraeumvamo kretanje nebeskih tijela. Zato je kolicv ~. a kolicnici -. ~~ze se prosiriti tako da se hilo kojo. l\1edutim.7. sadrzt ~tn. a Cini se. za domen fenomena koje je prethodno dobro opisivala. Pokazali smo da je: ova pretpostavka u biti netaena.!n0m sistemu.8.ariti me u poredenju sa p u jednaeini (7.43) s(' svodi na E = cp prt SVlm energtJatna. p~ika. da ovo vaZi i za neutrino. Tada se razvija nova teorija. .ju iz jednaCine (7.irovati u inercija.l izrnedu energije. sta vise.31). V 0. Razvoj teorije relativnosti u odnosu na kiasicnu mehaniku predstavlja tipican primjer kako se nauka inace razvija.et1Cku enerfP-!u 1 ener!pJu mrrovanja.I. . Njutnova mehanika. p(')stavija se pitanje: kako je mogla ova teoTija da se uspjesno primjenjuje u praksi nekoliko stoljeca i davala "korektne" odgovore. Je. 7.energije moze tretirati kao pri'rasta. mo'emo jednaCinu (7.nje od brzine svjetlosti u vakuumu.alnu energiju.35) je ekvivalentna izrazu E ~l~ka e-~-I ~e oj".40) ~e1acija (7. svemirskih brodova. slui5a. To znaCi da je koeficijent A --I -se ~~e cotalna energij~.'V = O'. Kombinu. 186 187 .42) slijedi cia je z:a cesticu sa nultom masom ~ovan. Cak..a jednaku nuH ~= 0).43). (7. Naravno. tj. Brzina svjetlosti c je vrlo velika u porcdenju sa velikom veeinom brzina koje uzimamo U obzir na Zemlji. Zar nema neke kontradikcije ovdjc? Ipak.e svode na Galilejeve.ela krecu brzinam'l koje su mnogo m3.7. svakoj energiji E odgovara masa mr = !!.a v = c.36).8).skoj i nuklearnoj fizici. .da ne. da se ovakva cestica moze kretati sarno brzinom svjetlosti i nw.e se namece jedan vrlo znaeajan zakljucak: teorija relativnosti ukljuc:uje Njutnovu mehaniku kao granicni slucaj mehanike za fenomene Cija je brzina znatno manja od brzine svjetlosti u vakuumu. U tom slucaju se relativisticke jednacine automatski svode na Njutnove sa taenOsell koja je dovoljna za sve prakticne svrne.36) pisati Ex = (mr .39) Je mteresantan Jer sugeriSe da svakoj maSl mr moZeino pridru:liti energiju E = m rc2 se c' Koristeci jednacinu (7.1 ~. ka~e da s~ prir~staj kineticke . itd.m) c2 • i obrnuto. 7. na bazi Njutnove mehanike koristeCi Galilejeve transformacije i dobivali smo izvanredne rezultat('.2 me' 7. 1.' 1-. a to opet znaCi da se za veliku vecinu problema s kojima se susrecemo J Lorencove transformaci. automobila. mase nastao uslJed zaVlsnOStl mase od brzme prema jednaCini (7.). ali.zuje graficki relacij1.VeliCina -J~~"=' = m. su bazirane na pretpostavci da je tok vremena identiem u svhn sistemima referencije.!'0U:na energij~ Ces!ice~ kako je ovdje definisana. Ali. kontradikcije nem'. C c 2 c2 takode. dobijerno izraz za hrzinu izrazenu preko kolicine kretanja i energije U obliku V=- . Izraz {7.7.4 0. ne i potenci. promjeni mase 6. karla cestica ~su miro~an. U tom.39) Klasicna.41 ) Ova reladja je znacajna i mi cerna susretati testo u atorn.m pridruzl promJcna energlje /::iE prema izrazu: AE = I1mc2 • (7.42) Hi zanem.Zakljucci stare teorije se sUkobljavaju sa novim 6-· njcnicama.43 ) 3 2 Slika 7. U daljnjem napretku nauke ukljucujemo sve vise i vise ra~tegljiY domen fenomena. v nik ~ veoma mali broj. VEZA IZMEDU RELATIVISTICKE I KLASICNE MEHANIKE (7.e c' p E 5 (7. O~:a interl?retacija. koheme kretal1ja I rnase.29) i (7. a narocito Galilejeve transformacije.44) I o SHka 7. brodova. m.cesto fla bazi potpuno novih principa. U isto vrijeme stalno raste tacnost nasih mjerenja. Ovo je sIuCaj sa fotonom koji je . Stvar je u tome da se gore pomenuta ti. .uCi jednaCine (7.6 1 (7. Ovd.42) Jecinacina (7. Kod vrlo velikih brzina: mOZemo zamijeniti 'V sa c'u jednacini (7. . Bilo koja naucna teorija opisuje izvjestan domen fenomena sa odredenim stevenom tacnosti koji zavisi od nivoa razvoja nauke i mjernih tehnika. nova teorija ne odbacuje staru kao potpuno pogreSnu. jednacina (7.oze m. cestice.

(1 "fn = v' 3 " 11 Zadatait 1.brzina kojom se stap kteee..vnu brzinu itapa aja -je izmjerena dulina jednaka 1 Zadatak 7.)2 v V R t' .8.26 0..3.yrijeme !ivota nelltrona~ koJi mirujl:: = -··~·~·c = 5 ". .99 . 3 -'-TOu· .98058 c = 0. brzina svjetlosti..99·3' 1(.---~- (1 _~. Kolika je prosjetna minimalna brzina kojom ne no mora da napu!)ti Sunee da hi stigao do Zetnlie prije ne-go se raspadne? u n RjeIenj~: Astronaut treba da ide do zvijczdc na udaljenosti 5 svjetiosnih godina.' T = 5. On se &pontano deztntegnra u elektron~ proton j neutrino. 2. c =:3 -lOSmjs.5 6. RACUNSKI PRIM)'ERI Zadatak 7.. Zadatak 7. O.3· 1O-~ s.vrijeme : ivota neutrona pri kretanju nom !!~ hrzi- T~""~---" T v v =- 5 ----. jednako iedna godina. -~- " du!ina stapa u kretanju. a vlastito vrijeme iiivota -r 2 njegove dutineI Koiiko je rastojanje koje prede pion (pi~mezon) prije S\'og raspada ako mu je brzina = 2.6' l "'. .0' lOs.99c. v= O.7. ( "'C' + I)" lRa f) v 0. Rje1enje: 3> lOr. . Odrediti relati.2 = 4 Zadatak '1. a) Izracunati brzinu njegove.dtdina stapa u mirovanju. Koliki hi bio taj put ako nema relativistii""'<: dilatacije vremena? Rastojanje se mjeri u laboratorijskom sistemu referenciie. L' . Nab sopstveno vtijcme zivota ccstice aka je njena brzina u vakuumu ispod brzine svjetlosti 0. v-:: iO-~ =- m _~)2 L ~ (1 V') . 2. a rastojanjc koje putujc prije raspada je oka 300 km.998 . b) Koliko bi bila potrebno vrijeme za ovu misiju karla se mjeri casovnikorn na Zemlji? Rjdcnje: yo r' . 0.98058 c 1"v v = . :sre~je vrijeme fivota neutrona kao slobodne &atice u miru je 15 nUn.598 ·l06~. a mjereno nje.. c '_. Rjelenje: Rje!enje: 0. gOYim sopstvenim casovnikom.866c~2.------.099 god = 5.6' IO-ij = 7. da miruje..7 m.2%.6' 10-'s. v .8.rakete U odnosu na Zemlju taka da je vrijeme koje mu je za to potrebno.1 god 188 189 .4 " 10 '= 'V'fo = 0. .4856 c. T~" ~----god 5.

-----..istema referencije. akumulacijska jezcra.I-.v'= . na eksp(>riment. Zato se oni zajcdnicki prouCavaju pod imenomfluidi." ~ + T" .. teenosti i gasove mozcmo zajednicki tretirati kao fluide sve dok je promjena gustoce zanemarljiva.sarno su primjer takvih ma~ina. uglavnom. koji S1.----71" (l_. koja se u svom istrafivanju oslanja. kompresori> motod s unutrasnjim sagorijevanjem . 190 191 .a). Specijalna grana hidrodinamike. gasne: i parneturbine.a se· deiava.05%). + Til) SI Y Zadatak 1. tecnosti su gotovo nestisljivc (gustoca im sc. Prema tome.eliea. hidraulikom. zbog dodira susjednih siojeva sa razliCitim brzinama. koja prouCava fluide u miru. Klasicna hidromehanika. ko. Rjelenje: t~ t1 = O.6 = XI! 8. naziva se aerodinamika. = t: + .. ( . izaziva. x. izucava reaIne teenosti.stava vode i zakona njenog kretanja. nauka 0 fluidima. vrlo malo mijcnja: kod vode. Pokrel1jivost djeliCa tecnosti pri njenom kretanju. Proracun vodovodnih i kanalizacijskih postrojenja zasniva se na proucavanju kretanja vode u cijcvima. de§avaju Ie dva dogadaja simultlJ.e.f) - '1 .• . unutrasnje trenje. Cesto kazemo da je trenje ona.referentnog sistema koje su udaijene za rastojanje 1 = Xl dui ose X.te velika pokretljivost njihovih d. koja za objekat istrazivanja ima iskljuCivo idealnu teenost) proS-Irena je. nasipi. U proizvoljnom inercijalnom sistemu referencije je 8.e.a ih razlikuje od cvrstih tijela. Naci yremenski interval izmedu doga- daja u proizvoljrio.m inercijainom sistemu referencije. pare i1i gasova. U gradevinskoj tchnici razni objckti. nazivnju se idealn£ fluidi.)Z C~(1-_'~)Z gdje je v brzina novog sistema referericije. dok se rcalni fluidi nazivaju viskoznim fluidima. Znak vremenskog intervala zaviai od znaka brzine tj. prelivi. UVOD -.1. vode za navodnjavanje. HlDROMEHANlKA U dvije ia&e nekog inercijalnog . dok su gasovi lako stisijivi (gustoCa im se lako mijcn. silom potreba prakse.e oba dogada. tcenosti i gasovi se medusobno razlikuju. jet u datom sistemu refercnci.. Idealnoj tecnosti dajemo jos i svojstvo potpune nestisljivosti..Do.7 XlV Iv . = t. -" Crotovn da nema grane tehnike gdje se ne koriste rezultati dobiveni proueavanjem kretanja tccnosfi iii gasova. Glavna osobina tecnosti i gasova. Medutim. HidrauIicne pumpe i rurbine. tj. . pri poveeanju pritiska.• 'it' = . kao sto SD piovni kanali. porastu pritiska za 105 Pa odgovara smanjenje zapremine za 0. i h£drodinamiku~ koja se havi fluidima u kretan. Fluidi.u simuitano.1 takvi iii koji se nalaze pod takvim okolnostima -da im se viskoznost moze zanemariti. Ova osobina fluida naziva se viskoznosL Svi reaini fluidi pokazuju u vetoj iii manjoj mjeri viskoznost i ona :?:avisi od prirode fluida i veliCine njegove deformaci. l"ucka postrojenja ~ sve to ne hi moglo hiti izgradeno bez poznavanja fizickih svo. dijeli se na hidrosratiku.. otpor koji tckuCina pruza promjeni oblika u vidu tangencijalnih sila na nekoj plohi.. Hidromehanika.t. pravca kretanja s. koja posebno prollCava proticanje gasova i vazduha. tce-nosri u sirem smislu rijeCi. na primjer. tj.u. . brane. U masinstvu postoji Citav niz' masina kojekoriste snagu vode.'-- =.

j) Ako je siia.jerne su zaprcmini fl.8.mcmariti.fi{.' .1 dF lisak. Prvo svojstvO je oCigledno.x • dy. Ako se huz rntku M (s1.pravcu normale i nu komponentu u tangentnoj ravni.a normaE na povrSinu. Zapreminske sile (le:hna) ne ulazc u racufl jet' Sli zanemarijiv(.> 5(1 i S'j> jesu projekcije stram:: Sid na odgovaraju(.ramoj iii -zamisljenoj povrnuu u fluidu.ii prifisak. (norlnaino na povrsinu . dF} koja dje1uje na element dS povrsine S~ vektor jednak pritisku p pomnozenim s usmjererum elementom dS povrsine S i sa (.= .ti 115lovi 7. y) S. 192 193 .S~' O.e koordinatnc ravni.. Specificni pritisak. U -ovom sluCaju povrSinama d. P" (. '- (8. po smjeru (s1.3) Pritisak postoji u fiuidu bUo da fluid nuruje bilo da se krecc. 1z uslova da zbir projekcija na svakoj koordinatnoj osi bude jednak nuli. u protivnom.joj je ista u jednom mjestu bez obzira kako je povrsina orijen- tisana. proizvodu dx .raeuar M. kako je to prikazano nasTici 8.<4BG. HlDROSTATIKA 8~2. e P.:::: Su cos (u~ x) ~ Su cos (u.> izraz (8.:.:: i P". ~ . uzajamno djeiuju silama jednakim po veli(-ini~ a suprotnim.edini njeni dijelovi ne pomjeraju. y~ Z i lUi ulima sc uoce: neizmlerno mali odsjei. jer kada bi sila statickog pritiska stajala pod nekim uglom prem...a njegoYu ravnoteiu pod.r .ke do tacke i stoji okomiro na demeum povrSine u datleno} tacki.7) Sila izazvana statickim pritiskom ima dva vaZna svoistva: a) uvijek je normalna n.. uvijek bi se mogla rast~~viti na ko~?ntu u . (8. On mimjc:..1) odreduje stedr.:. pa je Sx ~.Be).ie veli· Cine dl'ugog retia.2.pdS.:J. male vc1iCinc. bite ----.S jer bi. 8. povdinama.uida 1.6) .e jasno da dijelovi tecnosti) ko." povrsinu !'is':. Dokaz Cerna izvesti ako dokazemo da staticld pritisak ostaje isti u pravcu normale svake oti. (8. Pod pritiskom p -u nekoj tacki M tluida podrazumijeva.tree-eg reda i Z3tO se vclicinama drugog reda mogu z.. iIi.5) Sx S. koji n<lzlvamo 'p"d. s kojom tecnost djduje fl. nego matcmati':::ki pojam U slnisiu gornje definicije. Sila AF~ uZeta l1a jedinicu povrsine~ naziva se pritisak u teenosti pa je komponenta koja pritiskuje fluid ne kvared ravnoteiu. x). se skalarna vdiCina Cija vrijednost odgovara povrsinskoj sill normalnoj u !OJ tatki na povdini. cos (u. Zapreminske sile) medutim. Pritisak u jeanoj tacki. se odmah mog:n H:1pi~8. tangencijalna komponema dove1a cestice tecnosti u kretanje i ravnoteza bi bila naruscna (s1. Ako u mislirna i:Zdvojimo neki kvantum teenosti) onda .dz pa se njihovi ksajevi spojc izJvojicc se u nui· du neizmjerno lnaIi ter. te je zato (8. dy . ~ Su cos (u.A.:L b) vrijednost . (8. prva jednaCina podijeli povrSinom S". napr()sto~ pritisak.1) jet su smjer sHe pritiska i usmjerenog elemt!ma piwrSine suprotni. cos (u. dobiju se jednacine ax. strane BMC tetra- edra. tih povriiina. Spccificni pritisak nije sila u fizikalnorn smisiu (sUa u jednoj tacki povrSine S jednaka je nuli)...3) povuku koordimnne OSe X.. 8. One su. .ni pyitisak.U. Drugo svojstvo pritiska treba tek dokazati. y). .a svakoj sr-. Xl. Prit1sak pri mixovanju fhilda zove: se staucki pri- s.OS. Zato. iLl). (8. U srvari) pov:rSinske sile su srazmjcrne ocigovarajucim. dz . r-aspore-dena po njo} nemvnomjerno. pu. kako smo vee ranije istakliJ maze postojati sarno normalna Specificni pritisak Razmotrimo tccnost koja se nalazi u ravnotezi~ a to-maci da se po.2). tako i U odnosu na tijela koja s njima granite. dz.2. Te sile moraju biti okomite na !:. mijenja se od ta. dakle.-= - P". dakle. Zato treba praviti razliku izmedu ova dva slucaja. prcma siluma pritiska u tacki. Ova druga komponenta bi izazvala klizanje fluidnih djelica i ravnoteia bi se poremetila . nobije-rna nakon granicnog prelaza kad D. p . dejsrvmn normalnih sila P!i~ P. srazHl. Poznato jeo cia kroz jednu tacku moze prolaziti bezbroj raznih povriiina i pod razliCiti!n uglovima. S.4) Ako St~) na pl'irnjer. z) '\ ..r = Pu. Zam je elementama sila pritisku. l. dy . kako uzajamno.~~i dx) dy~ . Svc su to D1. dz.i ga dodiruju po granicnoj povrSini.

Zaista. Stika 8.i.i~>J.. -::=. isldju :_\\T' od visine stnba tecnosiL kac na slid Ako sc izvjestun broj 51JdoV3 ra7.i'z nse valjka. U ovom slueaju ce d1.<.> aka u tecnosti izdV'ojimo malu cilindricnu zapreminn visine l\l i osnove AS (51. Kakav je FdSpored pritiska pri postojanju zapreminskih sila? U teenosti ponovo izdvojimo zapreminu oblika horizontalno postavljenog valjka presjeka AS" Posto je zaprenllIlska ·sila usmjerena po vertika1i. ova pojava je izglcdala cudno i l1aZY...10) tvrdi cia pritisak zavisi sumo od dubine ispod.S.e Ide na istom nivou (tj. PI + pgh. = Pu~ odnosno uopste je (8. p 1 !l. pritisak razlilmje 'Z<l At.5. N Jedinaca.i)'..i se nalazi izmedu tih nivoa s povrsinom presjeka jednakoj jedinicL r I A .. Iz uslova ravnoteze proizlaziPl=P2 8to nas navodi na zakljuCak da u svim tackam.'. ~ecnosd.S tj.4. p. Jednacma (8. na dWi r8zna nivna~ razlikuju za veHCinu. tada hi uslov ravnotezc bila konstantnost pritiska u citavoj zapreminl sto je sadrZina Paskalovog zakona.. ko.10) zakljucujemo da se pritisci (P.ma je "hidrostatrcki paraaolzs" Q ~ mg ~ ~ pVg = p!.crsKom la..u zbog Cinjenice da je pritis. ostm sila pritiska fla osnove. 0 cemu je bilo rijeci na pocetku ovog pogiavlja.a hi bila narusena. horizontalnoj ravni) pritisak ima istu velieinu." Iz relacije (8. Ivl('. (8. duz ose. 8A) i pretposmvirno da se u taCkama na odstojanju 1:::'/.. Na prvi pogled izglcda da na fino snelu C neba cia djejsr. ". pri odsustvu zapreminskih sila) u stanju ravnoteze~ u svakoj tacki teenosti je p = const.H f·L2.S jednaka tezini valjka jer je Primijdimo jos cia noEk . lika suda. tC(x\(y:-r u "))iO. Prij0 nego Sin su zakoni hidrostatike bill potpuno shvaceni.~ nc. .ak: u tackama na istom nivou jednak. 1 sistem je~ prema tomes u ravnotezi..k n~:g() na dno suda B i da hi tee-nost iz C trebala da preIa4'.za pritisak je ~ Pa (Paska!).Wl. tada bi. Sada se uslov ·ravnoteze izrazava reladjom p. i P2).e statiCki pritisak u nckoj tacki jednak u svim pravcima koji kroz tacku prolaze..liCitih o'blika fi1Cdusobno fL8.I-)rit.Shg." I .6).i.: kalna (sL 8. u isto.a njcna -osa bude vertr.Ako se potraZe granicne vrijednosti smanjivanjem na nulu strana tetraedra.Pu ' SHeno tome izlazi da je P y = Pu i PI. ~ovrSine. = pgh Prema tome. duZ ose valjka c_e .2~ Prltisai: u mirnoj tecnosti Ako u recnosti (iIi gasu) ne hi bilo zapr-eminskih sila.!. pntlsak na ano Ie t:5'O.S i p". od. is).Il. Izdvojimo sada cilindricnu zapreminu tecnosti tak0 d.l. O?~..S P2 = + pghiJ.'· jednak e"'11'sf. izlazi da je P.i. r h\" na fd {L7..a teenosti koJ.i u B.ud<) lie Uiice n" pritisak i cia pritisak .10) Sile pritiska po bocnim plohflID3 se medusobno uravnotezu. 194 195 .ku B n~ vrhu gdje tisb izmedu live civije wda P .chmm. djelovati samo dvije sile.8) To dokazuje da .S ta('. teen-ost koja se sir a u njih imacc isti nivo u s\'ukorn sudH.n nivou i nc:ka jc '><'i..jJ" SIika 8. dje10vati zapreminska sila pghA.9..!.)f:ki Slik({ ftJL )13.rujc "\n(.. Posto je dnbina tecnostj u svakom sudu Ista.cilindra djelovala sila tlpAS koja hi pokTcnula tct:nost i ravnote7.'. koja je brojno jednaka tefjni vcqikalnog s:tnha tecnosd. (8.S.

a uspostavljeni. dP oduosno ~ dF" . . vladace sile pritiska u smjeru ose cilindra date jednacinom gdje je V zaprernina tijela J odnosno zapremina istisnute tecoos~i. Sile dE ix i dr'?.mo~n. Hid:rostatiNd potisak (Arhimedov zakon) Vidjeli smo da hidrostaticki pritisak zavisi iskljutivo od qubine na kojoj ga mjerimo) tj.8~2~3.e p= pgJdV= pgV 196 (8.YY 11 tacki kuja nas lHcka A). Rezultantu tih sila nazivamo. . SHa P mora prolaziti kroz tefiste istisnute zapremme. sila potlsk:J ymca brml t!. 8. U tijelu.rnog cilindta bice. Prema tome~ u horizontalnom smjel'u nece die10vati na tijelo nik:akva sila. na stranice tijela uronjenog u teenost djelovace razlicite site pritiska po!.u od onib. Vidi::no "_~ak:e." nu"d:. na gornju plohu. ko~irnu Ie i2l .wiiCn. Prema tome) rezultujuCa sila . dok jc uronjeno i prepusteno samo sebi) :-::uzeti stabilnu poziciju) prema vertikali tako da< tCZiS~C tijela T.16) Neka je V zapremina prolzvoljne fluidue rnase.~::. na primjer. Ako je G ~ P tijeio. spreg. medutim) . .lste tijda.10).­ premine (s1. .15) gdje j.) dS.12). da je potisak jednak tezini teenosti koju je tijelo ~stisnulo svoJom zaprcn. da je taj pritisaK razlieit na raznim nivoima. iii isplivati na povrsinu.)'/lka 8.to su stran~ce na razlit.!3 ) dFllJl . potrebno je da zbir svih o. tj. plohom tijela.hidrostaticki pritisak .= PCh'ldS".~ g".~¢. vee <ia ~:liO\:i us: pravno u stabilnoj ravnotcii i bez preirnaflj3.14) (8. koji nDC .. hOrlzontalni cilindar koji presijeca tijeio (s1. koje su isjeeene izvodnicama cilindra:.9."-. To ce st.n te .-itim dubinama. SL1blllH Stika 8..4. ostane ako pravac uejsrva sile P presijeca pravac .os cilindra.'e jednacine ZHI Ini:rni fluid lc:!.r' vis. a . ce prepusteno sarnO seb. OjicI'(P. koje smo uronili u reenost) zamisiimo I1:a. Ua bi fluid mirovao.11.h. Na vanjskim piohama.:le uronjeno tijdo u pravcu svog djelovanja. 8.> dP = pgdV.enutih ploha u ravninu okomitu na .9). projekcija spom.i. (8. potisak i ona Ce nastojati da pomak. Pri H!me cc djelo.w jednak nuli. tonmi. de-sili samo onda ako te-l.dF" = pg (h." _ Zbog toga Enija djelovanja sile potiska trcba cia pf(~~aZ1 k:'oz ~d:ina i sib teziste broda i d. Ovo je upravo saddina Arhimedovog zakona koji kate da tijelo potopljeno u teenos: olaks~ prividno za tezinu niime istisnute teenost!. (8.r bude ispod tezista isusnute zapremme te~·: nosti (istisnine) T i • Tako. To Je razumljivo. su jednakog intenziteta a suprotnog smiera te je njihova rezultanta jednaka null. 8. lebdjetJ. Kod vcrtikalno postavljenog elementa.. U brodogr~d. Upravo zbog toga. jer sila 'potiska djeluje nasuprot tezini tiiela G ~~ mg (s1.nll nije neophodno sarno cia brad plovi. gdje: je dS". ~t2.\ fl' unacemo razliku sila pritiska i rezultamna sila dP ce djelovati prema gore jer su sile pritiska rut donju plohu vc.prije neki elementami.) tt'::hh.ib.e d V zapremina clementarnog ciHndra ogranicena gornjom i donjom.~li~:i:~ch'-a j nagnutog brodu. Neb je jos P rezultanta zaprerninskih sila po pritisak po jedinici povrsine.

<l koje dje" IUJ"3 na.22) preinaCuje u F=grad <I> (P).u1d u. ~ . p .i~la V proizvoljna. u pocetku razmatrati tz\1.:l VC:ktGfskom o. o}' p Of?: (8. prItlska (lh konstantna)~ moze se uvesti nova funkdja ¢ (b) defi• <!>(P)=f~~ .sojosti. vet po. prema tome. Ovo je Ojlerov metod. Mi c-emo. pritisaka. tada izraz u zagradi mora biti jcdnak nUl! Ie na taj rtacm lZiaZl da Je F ~" - 1 grad 1'. (8. Vazi i obratan stay: ako zapremin. fiuida uza- a time se jednacina (8. kretanje tecnosti mozemo opisati i na drugi naCin ne prateCi Cestier: tccnosti.~. 83. onu teellost Imja je nestiSljiva i kod koje nema unutraSnjeg trenja iii viskoznosti. na osnovu slike.13). Za SV'dKU tacku prostora ow·ediU bismn vektor hrzine kao funkciju vremena. v (8. polje vektora brzine.ati na slijedeCi !lacin: u tecnosti. Ih bismo opisali kretanje tecnosti. 8.24) Zbog lake medusobne pokretljivosti pojedinih elemenata tecnosti. onda je ravnoteia fiuida moguCa pod uslovom da je gustina konstantn. (?:J~nj~ j~dna7ifk'1.i1-()lU s~mo I~nkcl}. One tada imaju potencijal i mogu se napisati u obliku F = grad U. p -.loj zn. uopste. medutim. Ojlerova )e~nac~na dopuSta ~a se i?Wede vrlo vatan zakljucak 0 pdrodi siia ~oje ~ogu ~zatl !1. konstfuisimo takve linije da se njihova tangenta u svakoi mcki podudara po pravcu sa vektonull v (s1. vee i veiiCinu vektora u raznim tackama prosrora: 199 .O._-pd5'J a svc !'ovriinske sile u unutra.v. Na osnovu Gausnve tcureme bi ce Ip dS ~ vf gradp dV ' p..lhh." se zahtijcva cia bude v JpFdV.27) . Svcukupnost vektom v z<''ldanih za sve taCke: prostora.a usIaV' z:ot ravnoteiu :~ada posta. idealnu teenost (fluid). karla je gustina konstantna ili je funkcija sarno pritiska.edine racke prostora. !-~to preostaju jedino sile pritisl. koja se moze prika:r. Takav naein opisivanja razradio je Lagranz (Lagrange). Od~tle sHjedi da zapreminske sUe moraju biti konzervatiwe.13.e v JCpF - gradp) dV C~ 0. brzina svih ima.min! N~ ?jevlit ~premine d V djeluje zapreminska sila pFdV a na fluid u dje.dS i pd~ lste po pravcu i veIicni~ ali suprotnog sm)era.pre<.Slika 8. Tada mozemo. p ox :F.26) Jamno se ponistavaju jer na svaki element dS d~e pO~rSine dviju e1ementarrtih susjed~ nih ~prenuna) djelu.t!. Gesthm strujnih linija karakterizuje odnos hl'oja liuija llN i povrsine IlS kroz koju stru.:. HIDRODINAMlKA Ova ce 'Ie jednaCina znatno uprostiti akC! sc povl"sinsJd zapn':minski..mena za svaku eesticu teenosti. na razlicitim mjestima tekueeg medija. obra%uje tz. prcd~~avlja Ojler~vu )ednacinu za i1uid datu i.21 ) Kak. razliCiru velicinu i smjer.ito prolaze.23 ) nlsana . No. demente dS granic-ne pnvrsine oko fIUJdne mase. tim prije 8to He kod mnogJh tecnosti takve tangencijalne sile mogu zanemariti u poredenju sa gxnv!tacionim silama koje pOllen od razlike. Dogovorimo se cia strujne limje konstruiramo tako da njihova gustina bude proporcionaina velicini brzine.ednaCl. koja se krece. tj. rn:zmatrati ne: samo smjer.JpdS~. data jednaci'nom U = <!> (p) == dp f.SpdS l8) Dakle. Ako )e fluid barotropan i" prema tome.a iii funkcija sarno pritiska. jedlno sile koje imaju potendjal mogu odrZavati ravnotezu fluidnih masu.'>ke sHe imaju -potencijal.u sile pritiska r.17) grad <!> (p) = <1>' (I') grad p = - 1 p gradp (8. Svaka od e1cmentarnih sila pdtiska iznosi . Te krivulje se zovu strujne [i''Jijt.8. UsIo\' za ravnoteZll Hoc'cue fbidik rna. glL'l-tina dp p 198 (8. r fOJektoVitHlem sua na koordmatne OSe dobiju se tIi skalamc jedl1aCine: 1 op =--. p (8. Funkciia U bice. ~avnote.o !C ~ap~e:rl.r. ne Hnije okom.25) Jp FdV. bilo hi potrebno zadati putanju i brzmu kao funl(ciju vre..Slut eiji ie izvod <1>' (p) Gradijent od <I> (p) je =~..

.id~(\ i !l. rj.apremine 2 + pAVgh. . krer.j. ostajc konstaman.. 8.naka koliCini.!} kroz S 1 28. tackama svake od srdh.30) za drugu elementarnu zaprerniml 11 V 2~ IdrH~tick'i1.U)" iI' nesdsijiva. mora zapremina tecnostl ::1 Vv leo. okomitim na strujne linije.j \. 0 U Teorema 8.0J. ZbDg stacionarnosti strujauja se nakon vrcrnena t nalazib u bib kojoj od tacalm strihirane zapn~miH'. Pretposravimo da su prcsjek struinc djevi i odresci 6-.aulO S·viv ~. Izdvojirno ~u idealnoj nestisljivoj tecnosti. koja teee stadonarno.. to se i sli. virna strujne cijevi i presjecima Sl i .L Za ::.! u svakom pres.E c1tuve razmatrane z?lpremine moze izracunati kao razlika energije strihiranih malih :wpn> . 11:m 1gh 1 = pAV UJh~.jck S ce proci sve c-estice Cije je rastojanje od . (r T pLlVgh.: L\V. Slika strujnih linija sc pr-i staclonarnom pnnicanju ne mijenja. Cat i na gasove kontinuitetu stru.' bLi:i. l'j. Bernulijeva jednacina " Kvantitativni odnos izmedu hidrostatickog pririska i brzine stacionarnog stru"" janja tecnosti utvrdio je svicarski fiziear Daniel Bernuli (Bernoulli). od 'l!":"\l. _ Poste se veliCina i smjer vektora V u svakoj tacki opcenito mijenjaju s vremenOffi.(':a strujne liniJ(. 8. guswb. ifnu .J5. ixnala cestica bJja ~. "'-'" pi:'!. zanremina :mozemo dati ism vriiccl"xlOSt pritiska p i v"is1ne h.JX izraz tC01'cma () kominuitetu stfujanja S2) SV) == i potencija. ! (8.cest.i.~hi.m.. ce biti gusce i.16). Medutim.. onda je strujanje stac-ionarno i svaka cestica tecHosti prulazeCi kroz G.14).-.~. Ll'l.36) 201 .= S'u tecnOStL PoLlt . 1( ':il. if.ice iz zaprt~mine Sv!1.3. energije u polju SilK td. .. S Energij-3 s'. Zbog toga se prirast energije /}.V" i /J"V 1 • . sIfujne cijcvi. isk k luLlnt:.. prema tome. Razmorrimo zapreminu tcenosti koja je ogranicena zido . AVv~ 2 SHfw 8. vrijeme ill. obrnuto~ gdje je brzina mania stfujne.at'Ll tacku prostora ima ttl istu brzinu v. ako vektor brzine u svakoj tacki . ""e'gii' sa pAt.aj 5:. K_illeticka eI1i:rgija koju lxna dememarmi' :mprem_t:"-1 l:d> nOSh 6" Vi je ~ p .l!> a presjek S2 se premjdta u polo7.2.:zina \T(.'.' J.28) (8."-0..mj/.: Y. sto znaCi d.' (8.e nabziL1 u toj rucki u po(etllom mcn'nentu VIemcna.T 52 (s1.) .take cestlce tecnosti slol.. bitt jed:o.anja moze se primijemu na °realne teeno:. prema wme~ i kineticf.ra. (8.5:.V 1 h~\) <). :'. koji je okomit na smjer brzine (s1.Il()Sl 1-:. 8. s dovoljnim stepenom tacnosti oni mogu smatrati n~ stiSliivim. _.h.:savsi. slijedi da pri smanjenju presjeka cijevi.linije ce bid rjede.ki p. pd..ti pa onom sIucaju kada se njihova stisljivost moze zanemaritL OdgovarajuCi proracun pokazuje da se. ude kroz presjek Sv biti jeJ. . Za vrijenk !it ta zapremina ce se pomjeriti duz strujne cijevi pri cemu se presjek S 1 pomjl!ra u po}oiaj S:) prosavsi put fl.5).iz cjelv::_ kinc. 'tackarna tog '''WiU'_' . pa se srrujne linije u tom.i :\:.1.U. Dio tecnosti. syt.-u~mj{.pI"OS1:Or3.cC.Vgh1.----.. brzina proobnruro.ijenju...29) primjen. '-L~ :'_~nc"::.ui.a teenost pri svom kretanju ne moze ziduvc slfujnc ciievi.latp = "..... (e h'(iZ u\'<tj presjek ZilfJ1Unina ------"'-.nim linijama naziva Vekwr brzine ii rang~ndjalan je na srrujne linije pa. koji je ogranicen stru.! toliko cia svim v.::J LruL pre.: stnijnc cijcyi. slucaju podti-:.'.u cnergiju) koJu je.:. = l1V z :c.ka slfujnih linija neprestano mijenja. Zbog kominuiranosti strujania.Ina en~.::..anja ccstica tecnosti jednaka U Syill.t'. 1..LarLlju s pvr::lnjarna (:estica.. if' 2 element-arne zapremine je En S't'V...y:.xnatrane 7. pf'.!'giJa pa Be moze napisati const.t joj se ne rn.ku ueprf)mjenijiva.3.t<lmo Je b. < OnU3 j~!..mim~ 6. t) nestisljive te(.C:..D-j brzinu (pa.aka zapremini Ll V' 2> kola zu to vrijeJ:ng kroz 3" 'l!J.nosti velicina S1.at{ rn.ena je...let"..c. stfujnu cije" malog presjeka (s1.pri kretanju tecnosti i gasova brzinama Roje su manjc od brzine zvuka.-rast energije citave fUy.1W.

u dru&u. vr~i 1'<1c1. koja izra7JiVa teufenlG napissti Z'R na1 siu.e sHe pritts-ka.. is."I.:ellW L:. sHa kOj2 na n.rt.i su izvrSil. rj.-.1-'.utrati kan da se (. (8. cnnst~ . Za rastojan.38) drugi clan . na objc-' strane elementa djejstvuju sUe ka unutrasnjosti (oZltacene streliCll!1lll). nad izdvojenom zapreminom.. U ldf.t". tlBhw J 4 . n B-ila knja djejst'tt.. smatrati konstantnim. f pSdl ..:r.k.(". b f t f +f f .'.lcJxtacirn.~~ + PEn 2 + p ~•.'.iegovu stmnU J Wevu SUaf'J.S/JJ.caj U obHku = S.." KEela ]Z.u'Ti.ljr.a su.a boCnu povrsinu okomite su U 5vakoj tacki fia smjer pomjeranja restica na koje djeluje. = LI V kC1UtlII(J..!il. kix\c!)_ck~ i element.{.4 I~ J J Ako rdaciju 7)'" J f 1'8<11 f pSdl.z1ikg iZrr\ectu ovih d'vi}u vdicina" jednak srrw m. i S~ (s1. RazliCit od nule je sarno tad..T. Tacta je f pSdl ~ p. sila trenja pa prira. Po§'o se teenost nalazi pod pritiskom u svim tal:kama.aln.lZJ11..m.'df + j v' p ~.J d (8.punjen jf. i 81») te S. ~-:: A~ -- .t energije mora birl jcdnak radu ko. md je .?\ i'.trln}t\ c.'lklc.rL f<. ukupan.. d All = P1S1 " <) mo~~e No} zhog reladje (8. d:u..k:' e17 c..'·')..kpY'~t ~1. J(lbi<. Djegov1~ kako vdH "r' c:td ill f8.i".n. zbog cega one ne vrSc rad.e od a do b i 0<1 c do d arno rekU d..~' . hxhlC< t<Jck(:'.(. p8di .31).~.r.liru\ povrsine du7. rm.):? c:.TJ idealnoj tecnosti !lema..r .39) 2 + + p cons'C " 202 203 .(~ Pd '~.17). P.. Sile prltiska n.S'o~t. sUa kojc djeluju na presjeke S.:.-. niih mogu. d.dnu.H)-i'n dcm. " A.y ~.e rajn P03f:1' & d.nf tecn.. 8.

predstavljil. eJ:),ergiju teenosti koja nastaje zbog razlike hidrostati~kih p pritisaka na presjecima 51 i 8 2 Clan gh predstavlja potencijalnu en.e'rgiju (po jedinici mase) tecnosti zbog t:lan

2
Navedena. jednaCina vrijedi strogo sarno
2:3

(8A9)

!ok)~ ali ako uzrnemu da jt: brzina konstantn.a u svakom presjeku cijevi, rnoiemo

je.dnu strujnu cijev (elementarni

visinske razlilte
?'->

U

odnosu na referentni nivo.

2 Prcrna tom,c;, Benmiijeva ,ednaCina data U obliku (8Ao) kate da je ukupna vrij'.,::dnost t'nergije idealne teenost!' po icdinid mase' (specificna energija), pri sta-· (:iunar:nom kretanju na svim r.njestito..a 1.1 teenosti konstalltna.. U specijalnom slucaju" ako je brzina tecnosti svuda .lcdiwka .nuH~ rj. ako {ecnost ITlJXUle, onda .Bernulijeva jednatina pr-elz.zi u poznatu jednaCinu hid,rostatike

'.,.Jan ~ Je kineticka, energija tecnosti zbog brzme koju posjeduje.

'!J 2

Jednacinu upotrijebiti i Za tok konacnih dimenziia, Iz jednaCiut':- kominuiteta je koiiCiria tecnosti ko;a pr()tekne u jednuj sckundi (8,50)

odakle s!liedi

Kada (8,51) UVY'st.11no o.
P

f

PH
(IUO), $1.1, liIlije t-(lka horizontahH~:. (l'l.:pada 'vistnsld i Dna, za (iVU) speciialni slucaj" p-ostaje
pv~
ll-

(8047)

2

L

Bernulijevoj

2

T"

111

=

(SAg)

2.
zimka para. ubacujc se u tiska proizvedenog 'iJ Mpirator;:;v,,;a se tjeni uviaCi u mosferu.
b)
n'ii.H:or. ,,,-

un

ll(JSX ;w.-'

a) VenturiJC'l,.)a cijcv
U pr,ethodnom paragrafu smo vidjcli da kod horizonmine dievi sa r&diCiti.rn. brzina proticanja tecnosti je veta kod manjeg presjcka stot'uostalom~ ::;lijedi iz iednaCine kontinuiteta. Horizontalna djev sa suzenjem (s1. iLlS) Z011e se Vellwrijeva. djev. Za presjeke 81, i 5'}, vati slijedeca Berllulijeva jednaGina~ shodno jednacini (g.4g)~ tjo
prc-sj{~cinta

Pi+

pvi P'V~ -~=p,;;+-, 2 2

Prii::njenit)Jo liemulik:vu jcdrm,i>i.nu :lti nja tecl:wsti i7. matzIti. otvonl U otvoi,nJ0i (sL nO). Bernulheva od. n,eke Ulcke, u ticanja"

is

P , -I. c -.-.,,~ '." " 2

_._......._---.,..._--,_._-~-"~-----.,~------,

Ako je sud veliki.h di",,;rt;'vij;(, njegov kvadrat muie z?l.nenU)xhi~

204

Kada ove dvije aproksim.acije primijenimo na Bernulij{.vu jednacinu.,
P.

dobia~mo

c) Isr£canje kroz velike otvore
Kod velikih otvora treba uzeti U obzir da ce pojedine stru;nice mla;z,a Imati bitno razliciru udal;enost (po vertikali) od gornjeg nivoa, pa ce i hrzina u pojedinim tackama pres;eka mlaza biti bitno razlicita sto smo kod malog otvora zanemarivali (sl. 8.21)

+ pgh, + pgh"
hi

(8SI)

Prem. slid (8.20) je

+ hA -

h'i, = H

(8.58)

pa je brzina isticanja

" =J2gfl

(8.59)

S{iJ;;a 8.20,

Formula (8.59) se zove ToriceHjevB croricdH) formula i prema njoj brzina isticanja tccnosti iz malog otvora. koji se nalazi ntl. d1.Jbini H il:, ... pod otvorene povrsine suda., iedmlka it kmf" njoJ brzini koju bi imalo ne-ko tijdo a.ko sIn· hodno pa.da sa visine H. T:rcha filJpon:wrn1.t'i da jednaCina (8.59) vrijedi za s.tacionarni 81u", caL tj. ako gornji nivo u sudn odr;::;nv:rrtlO na konstalltlloj visini, odnosno ale!) on:)HkD tecnosti ko1iko iSiioCc nll otve,ru< Ak:o je presjek mlaza S", tad.rI )(~ koja istiCe u sekundi
Q = S,v = S, .j2gh.

Ako naplsemo Bernuli ievu jednaCinu za ,-;0. A do 2' J od B do 2" uz aproksimaciju da je V,j ::::! 'l)Jj :::::::' 0 1 da u 2 lTllaz3; koll ;dohodno i::;t1ce, vlada atmosferski pritisak PM tada kao u prethodnom odjdjku dob.i.jruUi)
v' = .j2gh'

Presjek mlaza Sf- zbog njegove. kontrakcije manji je od prcsjeka ot'lora S, Odnos

1>
=

'ii'

>

v'

ier ie hie > h'.

(fL67)

,

w=§~
. S
zovemo kocficijent kontrakcije, pa
jl~,

(fL6!)

KoliCinu tecnosti mozcmo izracunati imeemc;iic,m 1'0 presje-ku 2l aU posto nam granicnc kote presjeb mlaza nisu pozna!':.:;, iIltegrirarno po samom MVOru korigujuCi ovu pogreSku kocficijentom p,:

smjenom u (8.60)

dQ =

p.v

0

dh . ../2ghh,

(1\.68)

(8.62)
Kod realnih tecnosti mo:ramo uzetl u: obzir trenje u tecuosti r pa Je hrzina D.dte rwmja~ te je korigujemo koeficijentom trenja W, pa je
<l) ~

Q~

fdQ
h,

(8.69)

gdje je b sirina pravougaonog otvora} pa

JC

konac:l}(>;(2.

0,97,
(8.64) (8.65)
d) Isticanje pod vadorn

Q ~ <I'o/S .j2gH.

2 f.<b 3

$0/ =

p.

zovernQ koeficijent isticaflja) te dobiiamo da je kod realm: tecnosti

Aleo prema slid 8.22. kod isticanja pod vodom uzmemo

z;a

re.fe-..re:1Y1JJi

Q = ",S.J2gH.
od poiozaja otvora na zidu posude) itd.

(8.66)

nivo nizeg suda, BernuliJeva jednacina
Pi

7..a

stru;nicu od
v~

j

do "2 ce giasiti
(::L71 )

K'oeficijent !l se odreduje eksperimentalno i zavisi od vrste tecnosti;o oblika otvora"

+P

-i +
V'

pght

= p,.,

+ p.-' + pgn,. 2

206

207

Buduci da element tecnosti- na izlazu kroz otvor struji pravoliniiski (a ne parabolieno kao kod isticanja u slobodnu atmosferu) jer je njegova tetina. uravnotezena siiorn potiska, vrijedice 7.3. P't zakon hidrostatickog pritiska~ tj. bite

p, ~ Po
Ako je jos
Vj

+ pgh"

(8.72) (8.73)

U prirodi se dcsava d-a vodotok nagio promijeni reiirn, te tete dalje sa poviscnim (t x1 ) iii snizenim (t"'2) nivoom, BuduCi cia koa povisenog nivoa"isti kvantum tecnosti mora teCi manjom brzinom) i ohmuto, sadriaj energije zlista moze i kod prom;enljivog nivoa ostati isti jer se t i t$ mijenjaju U obrnutom. srnis1u. Naci Cerno novi t,o koji je s energetskog stanoviSta m:>guc. Sadriaj energije u starom i novorn reiimu mora ostati isti, tj. mora biti
~

~O

PI ~Po

+ pgtl
P.

pV2

2

+ pgt

pv2 = --"

2

+ pgt•.

(8. 79) (8.80)

uvrstavajuCi to u formulu
Po.

8.7l~

imamo
~

Iz jednaCine kontinuiteta

+ pg', + pgh,

+ pgh, + ~ 2

pv~

~

pglt,.

s1ij~di
V'"

Posto je
(8.75)

= v-t.

t

(8.81 )

pa je, dakle,

biee
'V:l!

=

(8,76)

v' P ----2

+ pgt

= P-

V2(t)' + -2 \ tx

pgt~

(8.82)

za svaku. strujnku_

Siika 8.22.

ZnaCi" isdc.anie pod vnd(jlr~ vf~i S{; brzinom koja je jednaka br'( tni kojom bi neko tije-io sa visine koja je jednakll vlsinilkoj faZ"' lid izmedu ni.voa. u ova dv.a soda,

pgt~ -

v' (.p -v' + gl ) t; + p-;- t 2 = 2 _
l,'(1)

O.

(8,83)

Trivijalno rjesenje ovc jednacine je pg (t x -- l) imarno

=, t, pa ciijeljenjem jednaCine

s

(8,84 ) odakle
)C

e) Razne moguCnosti slrujanja tl ot'iJorenom kanalu

U 'produzenju karlaIU iz pretbodnog slueaja idealna teenost ce~ prema pfin~ cipu inercije, nastaviti da 5e krece jednolikom brzinom 1'J (= Vi<) U kanalu sa horizontalnim dnom. Sadrlaj energije bilo kojeg elem.enta teenosti imosice
E ~ p,

(8,85)
(Negativni predznak pred korijenom, daje negativni t x , rjesenje koje ne dolazi u
obzir).

+ ~ + hpg = 2

pv2

Po

+ P'1K -I-

~

pv' 2

+ h,pg

gdje smo kal.) referentni nivo uzeli duo kafiala (s1. 8.23).

Rijeslcemo jos pod kojim uslovima je swga prethodnu jcdnacinu (8.85) sa t. Dobijame

[I

vece, manje iii ;ednako

l.

PDdijdimo

-,- = 4gt
Ako izvrsimo smjenu v ll
=

'.

v'

+

J(V')2-~
4g'

+ 2gt

(8,86)

kgl, tada je
~ k
~~~4---

+ -/k'i + 8k
t

(8,87)
l.

za k ~ 1 tj. v ~

--1i£; ~-~

(8,88)

je konstantno po cijelom presjeku. Kod prnvokutnog 2 presjeka kanala, sirine b, koliCina fluida koja protiee u sektindi iznOSl Q = f}S =

E = Po

+ p"" + pgt

"'b.

(8.78)

Uz neixmijenjen tok (kao trivijaino rjesenje) moguce je, dakle, da se povisi nivo ako je v > ·iii ida se snizi ako je 'V < .Jgr; kod brzine toka v = -Jii, koju zovemo graniC-nom brzinom strujanja, nisu moguce promjene nivoa (s1. 8.24). Prvi naCin stfujanja (v > ·,lii) naziva se u hidrotehnici "sibanjem", te u prirodi odgovara "brzacima". Strujanje sa v < .Jgt, kod kojeg je, dakle, moguce spustanje nivoa, naziva se mirnim strulan;em te u prirodi odgovara uglavnom)

208

209

~w.to pokrctna plota nema ubrzania.~ta. (S dd' je povrsina ploce) djeluje. Ovakav naCin kretanja fluida ml. tada. Zato se od 210 kada zHipremina fluida ima oblik abc' d'..\. a to nije ilista dru. Slika 8.j. s brzinom napredovanja valova 11n p(YvT~ini pa sc 1) ·vczl s tim. tj.thL 2'. Ek.jcka) k:uuh. a viskoznosti Tluida (bez obzira da Ii su ga50vi iii teenosti u pitanju) zavise od temperature pri cemu 2l! .25. "·~r'-·--~~-·-'.. l)(. da plote medusobno djeluju jedna na drugu tako da se djelovanje prenosi od jedn.r1C \c8':"".ja jHw)'.. kroz tecnost.\ i ima brzinu VIP :::1.7iv:l . r.ili vdj.25.mosti ne znaci samo odredivanje sUe trenja koja djeluje na place v. !!.f S i brzine promjene tangenci. jer svaki lmD osobinu viskoz'nosti iii unutrasnjeg trenja.-. jednostavnije~ viskoznost definisana je kao kohtnik gw.' '-T''-J. vidimo da brzina deformacije iznosi iZTI9d te ravnj djduje na 'dio teenosti ispod te ravni sHorn F'n> a cia dio teenosti ispod ravni cijeluje ua dio teenosti. . Po!. ~juCujemo da dio teCnost~ l •• i I =:{f rl -.t kohl dodiruje povrsinukoja se krece ima ism br7:. ~$:i.. Donja ploea je pricYrScena dok se gomja n 0cin(l. viskoznost gasova je znatno manja od viskoznosti teenosti.. sa PtrDalde.'.~$!*§?:::liU>.).gendjainog napona ij.. Ta sila nastoji da povuce za sobom nadesno kako teenost tako i donju ploeu...'lrc-d. 8.:1!-.---- .f) no:..-n.krcrne place.mora dje10vati istom sHorn nalijevo da bi ona ostala u stanju rnirovanja. 'fj. razmotrirno sljedeCi r..! sc s\U(. 8. (glava 5.ivno mali' za datu brzinu promj!ne tangenCijalne deformacije.-/"""--------o.aine defonnadje) (8. mogu ohje vrste strujanja prepoznati jeT jc kod W'. ). Sf': '13. '0 ~4~w.. Posto je ad = I konstantno._--. pmmjcna nagiba kanala.pcrin1cntCllnCJ m\'rd:nl~" d3 Teeno:'. a ne samoj tangencijalnoj deformacijL ..s10.go do brzina pokretne ploce vI)' Ko. .2)) kod fluida bi tangencijalna dcformacija neograniceno rasla sve dok napon tdcilina jC' 1'('.ei:: takcde i odredivanje sila koje djeluju izmedu dije10va tecnosti koje su u ne-posft:dnom kontaktu< Po analogiji sa elasticnom deformacijom Cvl'stog tilels. ali u suprotnom smjeru i oznacena jt! na s1. a da tecl10st uz neI)okretnu povrsinu r\DCC miru]c Firzinc o-staJ..>. kao 5m ie to dat-o na s1._. Da hi se ovakvo krctanje odrzaio. na osnovu izlozenog. i:zboCine dna (pragovi) i slicno..i D primdi zbog promjena okolnosti koje utibl n:1 Sl:'"rnjanjc kw. Da bi se gom)a ploea hujon-JT) m..11namim (lamina oznacava tanki sioD.rrnjanja dnla:r. n. iz pojave ovih spregova sila.og ua drugi .89) Za tcenosd koje iako teku (kao 5to je voda) tangencijalni napon jc relat.iIe koju izaziva viskoznost. Viskozstn Kretanjc finiaa postepeno ne.(:nos1:. 8.!\ko posmatramo nasu sHku.t tJ kojoj ne postoji trenje..c:ina zTc~\iast(l glatka (ukoeeua) zbog nerno--0- gucnosti valnva dn Sf' kn:f:i} llz'/odnn.0 (v. to je od brzina prnmjene tangencijalne deformacije proporcienaina sa dd'... Rastojanje izmedu ploea I dh ploCa..v. 8. djelujc u istom pravcu. pa je mala i vrijednost viskoznostL Za uija je potreban znatno veti tangencijaini napon za istu brzinu promjene tangendjalne deformaciie pa ie i viskoznost veca.:~u "1). D"cjjc ic znatrH~ te(':no.¥. Ako na bilo kojem rastojanju izmedu ploes.J Slika 8. na donju pIoc1. Uopsteno govoreCi.25. kako ccmo vidjeti.je kada se odStrani D<I b1s.~. toku djd~e.z:.t.. Zato se kod fluida uzima d~ je napon properS cion alan brzini promjene tangencijalne deformacije.. apstrakcija. ... OCigledno je. pod dcjstvom sile F dio tecnosti koji je u nekom trenutku imao oblik abc d u sijedeccm trenutku poprima oblik abc' d' i postaje deformisan. uocimo ravan parale1nu sa obje ploce (iscrtkana linija na 51.".. .:-b'lu [.h('. njE Jjelovati sHom P Ciji je intenzitet konstantan..aj.e su p:)topijene u tecnost..'?.. .sc iall.25. siojevi teenosti klize jcdni preko drugih.3 pftr?1jer.. to znaCi da je deistvo sile kPja uzrokuje krctanie uravnoteieno silom koja ima intenzitet iste vrijednosti. Do prmnjene rczirrw c.ot8... potrebno je cia na gornju plocu stalno djeluje sila nadesno.ficijerlt viskoznosti fluida iii. Bn:ina in sc... promjena profila (prec. w</ii . OTJ.24.iznad ravni sHorn Pt~' To ujedno znaCi da odredivanjc sile visko:.25).i_nL~ kan i P0VfS'!n.\h mokk111a tecnosti ravnomjemo ra~tu ako se molekuH nalaze bU}:e p:::mliCnoj pinci.

0 u mlaza I. stvarno b' .. 1. anunarnogU..miiesrulje 5tXUjruCl1.skozno~t. "..t2..'liu.:u. .---. slit'd['[~i 0-bl'l" . br:'r. . .(J (L pr '[DUd 1 ida ztwisi od vrijednost. kao 1 nJegove gustme e. " -i-HOStd hl'IH)ll" . za to Je vaz usnt tune u.ovog brom _.. kanah~j onr{l-. ).no na.<.(Osborm: r~cynolds) 1842 1912) lOt' D'~\'\ ." . ' re'a1 m'h Slstema ' sto se koriste Pl'Opol'c:ioxl'll 010) se mcw'u ISp"!HVatt pona" " sanJa taKO to.1 vfJ. ~ rzma protlcanJu u modelu dva puta veta.nrlcinll diferenciraH po z~ tada bismci dobili da ie d:v d:(... a istovremeno .I} bisnv) san}(..~r. .jn iste brzine kao i plo(~c A. az.epravilne i Bl~. ~1_ " l' " f ) ' v I modasu dinamlCl'"l S lent. ali graniCna vrijednost rnlmz~.• • . jednog be'ldlXllCllZlOIWl!log LtL\Ol<t v/ izveucn 1. a SIstema dinrumcki slicno tecenlu fluida u stvarnost. Re:jnoldsov brol>' popnma =-. se sarno na osnov'll iskustva mogu priblizno odre~ti.l na bile l.ist:. luk krila avo .1t c tlammarno ' 3. 1" " < no UtIldnjem Hi') 'l'r" 1" .' jednu di"" dimeuzijl'::. tj.c.'::..je pri ba.:.f:ru-i . zavi~i i od viskoznosti .a to je tolr-..J~'_."1\1m". Z . Zna se da turbulem. Ul a znatno povecava pri prelafoku iz "'~" . Ie 1 'Jredmct:).-". sloZena 1 zbog toga se pribjegava empirijskim zakonitost. Ako je vrijedn ..toja. -.ece.· gih usl~va: ~ama analiza turbulentnog kretanja je u teotet"k . t vee sarno ZL\'Jjuc.' 3 (lOll'· • ' toga tucia Je kretanJe fluida turbulentno.de povrSwe tog k::mallI i niza drubrzine zav'isi 212 dat a. To odrazava ra:zlike u rnehu.renm)t. *'to ma{i da ne poswji viSe krenmie mii'e"mju i'ormimjuti n. SjUfIJ. l)" :.Q \/i .'S'.tYl.. 'llSi<Yvh'l~~' ce mrbull"il""" kretanJe.. '1..opada 'za tecnosti.'lku I'"-.P mllnJe oct r<.:1 :r. i uzim8.l'i iarninamo krctanje.n!.26. .t R .lt~.s..~Irn.'je." . .. . ~~. e u. k""I. kao 8to tijela. taka au.1 \'tse od do 3 000) tecenle je nestabilrw i moie prelazili $ Icdn' os ~ -'u mtervalu od 2 000 ' .~C 51_ e na mod I osnovu toga zak jUt.-\vnu "djt:d.<..(1.'d " ) ' " d 2 .t moleKule. g :tuiji.89) bila je izvedena za specijaln. odomacene 1\.a 00tflit:' .ceb.. '.u<JJ je .ogledu veoma • ' trenJcf .L::_~iL:C: i dobiti Rcjnol(l<. g 0 lekta ako je b <" 0< 213 .k. rniHon putlt dinamika fluida u okviru pos(~bno(7.nost £i!!. 1 ~an: prel os~m _ d brzrr~e.\ ~.u modelu Cijc: su ditnenzijelona. ' d ' . 'v.((. . Jednal:ina (8.dna IHolekuia se U ovom veoma siozene slucajJ.!atneg .a Je · · . ROJCm se my::re aerodinarnick' "I'. primjese stranih a) Moiekuii tecnosti koji s:t! u dircktnom komaktu sa plocruna ima.da.i slucaj kada se brzina ravnomjemopovceavala sa povetunjem rasmjanja oct donje pioce. l'i_kn bbmo to posmat~ bi.im.. V _"" ' " "'-' ~J • " 1 ] ' '-.. Ostali faktori koji uticu na tecno~tl 'l'j.Hnnj11 fiui.~ iJk bn~i z.eJlloldsov Drol" ~-.::-:--'-·-""'-. L nm)cr .t .e su nepravilnosti u kanalU.:: l ' .oci. . . fd:uosii 1'1f:Pti vc(.en."I' '--~ H'- odnos)} =~ kinematicka vl. ' og na urllg' " R e)IloiClSO\' bn.:. manJa 0 " 00·0 . a l~ ?m P.inama.Hlunja ..'t~eclnSt 'k <' onu 10 koit: l.m li [\ 1.viskoznost taste za gasove sa pono{anjem temperature..l.L fl. .dln. jer j. Sltu.~r hI :~~n(...lYll jerl.. k retanJe.kvo~nostvl '/ . e vi r3.osti.utraSnjeg: trenia u funkdji temperature kod gas-ova i tecn. flyl a.lJ precisUlv)'Ja u stvan osnovu na k .. .<' .:t2.e dz -~~~S-·-"lika ~ ...:lz. : .:. obrad3.je( !lOSt \ {. .-.' oko .1i u su sL \}Lyn11~{w_ d\'~. gu~nne" e ~ V1S. ...i:n0..SlStema kate pa se no.a -. ..l m. oblik mlaza koj" t t~rbulen<. zidova. "I l. k.' 'd ' " .90) :aule..ojem 111jes...nJ 'ii staloo i hnolitno i obojena !eenost se ce pO-!.nizrnu uIJ.k " tome da Mnostvo ekspedmcnai3 ie pokazalo da ukoliko k vrii. ':.ko bismo pr.:) u:. . loceno Ie d a.:HlOl.!:~ ::.Cllcma I moze bltl U osnovi bile koja dimenzija sistema. <'(1"( dese:: I)U1..lir~. r:o~~i. npr. nae! d 'Ie tecen. . Hi d:~ za reiativlw niie F struj- o~:~j~1:~.t :lp.e 0 stvarnun vmednostimu Za u\U .' (8._" 1". se Uotlt' l 'd rasnJe 1 'ai' ' ..ie U ola ' . ·z" eb'U SlSn.

taje ~mm.. U idealnom fluidu (viskoznost jednalw.Q p0vr oko njega povlaCi sljedeCi sIo. a. . U dijelu fluida BDG. Pc~ Od::nle slijedi da je pritisak p". a TO mo:I:C1TIO jer gradijem hrzinc.a nekom ra~1:ojanju oc!. 1819-1903) ustan. brodova iii automobila ima. To ujedno znaCi da je rezultanta sila pritiska na povrsinu tijda jednal. hoz tecnost iii gas mote se razloziti na dyije komponente. dio BAG. Ta re1acija (8.e fluida. n.jt~la fluid prestaje hiti poremecen ~bog ukrstanja tijela iii fluida ako'tijeifl.2l:Lc) da bi se smanjio otpor pritiska. Jedna od njih Q:sL 827. sl. LJtvr-' dena je da otpor pritiska zavisi od ohlik3 tiie-la (otpor forme») pa se biraju.ju . bitl gdje ic p pritisak u samom fluidu dakkn od tijda. otpor sredine kojim.1j A (12. strani tijela."Ll~pn_>tnom i postepeno nestaju zbog trenja. tijela aerodinamicke imije (ohlik kisne kapJjicc. usmjerena je u :O.se fluid suprotstavlja kretanju.'rcnjc kre<. nekog tijela kroz njega. pritis<:Ik isprcd ti.sc. vi~k'_)zn()st zancrn.n sila ceoDog otpora. Ako na ova..u ne-smetana] struii fluida. Za male vrijednosti R" dominant-an je otpor trcnja.!c. fluida koji je nepomican pnstoji sarno na ceono. ~to ima za posljedicu izostajanje si1e ceonog otpora.Ispitivanja na modelima aerodin:imickih Hnija aviona. Pritis3k u podruc.28. Ovaj povla_Ci naredni sloj i uci.b.ida vcCi ncgo pritisal. 8. Sio. sl. To je takozvani "slobodni" fluid u kojem postoje vrtlozi. brzine kretanja tijela kroz fiuid 1) i karakteristicne dimenzije tijela r (radijus metalne kuglice) za lagano kretanje kuglice kroz fluid takQ da se U okolni..n<l sila Za tHdn su ninietr. tj. jer je brzina neste mania).'1 nuJi" jc Vne!> ~=: Pc = p.28. koji sc otkidaju od tijela slubj primijcnimo Be. P-ll~PC tj. tanj.ariv<I. -----1-" -- ------------------a) ~:::::::=--= -_.~oiini tacaka BiD je takode isti i nesto veti od pritiska u neSmCtal10j st:mji fiuida. . I za odredivanje odnosa izmedu Olpora trc-nja i otpora pritiska moze nam poslu-ziti Rejnoldso\. sIika 8. gdie jc brzin_3 jednak.>. kahn u udnosu na pravu koja prolazi kroz Tacke A i C ~ako i U odnosu 118 pravu kojH kr-oz Tacke BiD. tj. rj. TfUlki sId Ouida se tijela i krece se zajedno sa tjidom. Siika fC!8.:: pritisnk iZ a riid" za iZl1os. (Zarnislite trag carnca ua mir"' nom moru.27. Krecud sc rijdn i sloj Vidimo cia je ceoni otpor sasT<1_vljen O(l. s1.28. jer je brziun ncstn vcca. Pritisak. ti. viskoznosti fluida r.. otpora lrenja i otpora pritiska. a djdo se krece. kOl1acno.:----=--... Proracuni pokuzuju 18: jdcaIarl fluid opstrujava povrsinu tijela.· tijela se vrsi bez cconog otpora. jer pri kretanju tije10 povlaCi za soborn slojeve fluida pa sila trenja predstavlja rezultat kako kretanja tijela tako i kretanja slojeva fluida oko njega.ie. u blizini tacaka A~i C j~ isti (ndto "\leti ncgo. -a tijelo miruje sa simacijom kad fluid miruje.fluid ima srednju brzinu nuia.na u odnosu na pravac kretanja Huida potisna sila l.ezava pa 0<.'L pos!ojanje skja fluida uz samu povrsinu tijela koje se krece kroz fluid onemogucava potpuno QP_ strujavan.--~ c) Slika 8. pa se iza tijela javljaju vrtlozi.:a rmli. a druga P je nonnalna na taj n::zuhantnc sile R se zato i zovu ceoni otpor (Q) i poti~.94) je poznata pod imenom Stoksovog zakona.. h<_.lljuvanjc:m eel ttjela bt'zhn 510jeva postaje sve manja i. broj. dok sa povecanjem R~ povecava sc i velicina otpora pritiska taka da za vdike vrijednosti R" preovladavaju sile otpora pritiska. javljuju se sile trenja kaje djeiuju na tijelo i dovode do nastajanja ceonog O1." tj. SHa otpora sredine nije rezultat sarno Cinjenice da postoji trenje izmed1. 215 214 . nuH) u kome ne postojl . 8.ovio vezu izmedu sile trenja. i845. I potpuno je ista situacija ako se fluid krece. 8.rh slojevima ne javija turbulenfno kretan.2.[nulijcvu jcdnaC~jnll._. Sila R koja djeluje na tijelo pri kretatiju.za cilj da se smanje~ sHe trenja.~ tako da su struine linjje simctrib_1c. od kretanja tijela.) Posto postoji gradijcnt brzim:: pdHkom kretanja sIojeva fluida.sbbodncgP fluida.pon. Pritisak u ol.. godine je Stoks (Sir George Stokes. pritisak u U tOlll podruclu n1.1 povrsine tijela i okolnog fluida. ~jnu Za realne fluide situacija je nesto drugucija.

) = 'YOVI + y~Vt.C ove jednatine podijele sa V t. dobil:emo y A 5. RjeJenje.66.687 N/m2 pliva na vodi u nekoj posudL Zatun se i7.vl i od ulja F2 = YAV2' U rnvnotefnom slueaju je G = F 1 + F. U ulju dio blob zapremine V 11" Na blok djeluje sita njegove tefine G = r' V = r (VI + V~).: Rjdenje: Stap ce se spontano potopiti do dubine It pri cemu se izjednaci sila potiska Fp = sa tdinOffi_lhapa G = ylS. tefine G = 39. i zaprem. tj< mor~ bili ispunjen usiov Peewit tome. Odavde je r~11S ~tapa. a S je presjek Dahle. (lY Pod OYlm uslovima raz1ika nivoa zive u aba kraka cijevi bice hl --l. RACUNSKI PRIMJERI Zadatak 8. pri ovom d3ljeUl." st..981 N/ms specificna [eiina vode. cjeiog.1 U :venikalnoj . Za koliko te se povisiti nivo zive u sirem dijeiu cijevi ako se u uii dio nalije voda do vrha.4. mora preCi u drugi.' isti. specificne tefine y = 9.e. potrebno je sUorn PI savladati poiisak (2) KakG ova si111 U toku potapfil1!. + Yt _ .2 Drven.a je G Sl pI>.a je u vodi.24 N izmjeri se dubina jezera. ~iri krak ciievi.povr~ina u~utrasnieg poprecnog presjeka jednog kraka je S l ' a drugog 3S 1 U cijev je nasuta tiva i njen nivo Sc nalazi na I === 30':::m nize od vrha dievi.blob.aporn duZine I = '5 m.250 m?/s. Sipanjem vode nivo tive se u jednom kraku spustio za hl em. i. 'r(V~ • Spedhcna teziua drvel. Zbog loga je Karla. .I -:.U" cijevi .stapu lincarno taste sa duhinom. Nivo ii. stapom dJxiirne dno jezera.nosila h = 3)Sm? Koefici. 7.. tiji je protok Q = 0. naCi ocinos zapremine drveta koja je u uljll.i rad.. (3) Posto su za siucaj ravnotefe hidrostatil:ki priti&ci U oba ktakR Gijev.3 8.• V l Odavcle je krOL U hazen se uliva pawl!:.. ·216 217 . pOlapanje stapa do dubine [1 nije potrebno ulofid nikakav rad..75 ffi. se obje strnn. Zbog sipanja vode u uzi krak "U" cijevl nivo five te se u !litem kraku penjatj sve dade 'dok se ne uspostavi ravnoteia' hidrostatickih pritisaka stubova vode i iive.h2 em. 11 = 1 ~ • y./lad vode nalije ulje sve do vrha bloka> tako da se gornja strana bloka nalazi u visini nivoa uija.ent kontrakcije je k = 0. sila.yc je prvobitno bio I em ispod vrha . Koliki se fad pri ovome izvdio ako se srap potapao venikalno? Specifitna tdina drveta je y = 0. Zbog ncstis·" Ijivos-ti tee-noHi ista ollolika zapreminu zive. to je Pllg (l + hi) = PucK (h l PlIg (h~ Po (l Odavde je + 3h 2) = + h~) + 3hjl)' y~S 2 Y(I\ (H .Zadatak 8. Aka je specific-na tezina ulja 1'1 = 0. tj.588 N/m%. to je izvrsen. U trenutku kad.i blok.U" cije .736 N/m~.2.e. Na dnu ba.l> 11. pomp-auju SU1-f)!k.> < Homogenim drvenim §r. je s =-11 G + V.ine ko. kao i dvije sile potiska: od vode F t = Y!l. Rje. Koliki treba da je precnik otvora da hi dubina vode u bazenu bila stalnn 1 i. a u drugom popeo za h2 ~ln.1" (4) t Zadatak 8. gdje je V zapremin~. kolika se potisnc iz uieg kraka cl)evi. gdje je Yo = 0.2 J. H = 4.fcnje: Neka :e u vodi nalazi dio bloka zapremine V. vee to tid gravitacioua.) V ~ l = Yo V. (t + V.ena Sf: nalazi krufni otvo~ koji voda is-ticc.

zakonu. pririsak u Mjuiioj tach nate:ge je p = p. odozdo navise dc:jiltVtlje kroz neuo:.. povr~llla otvora Zit isticanjc. . h) ~~ 46303 Njm't. Najvisa taCka nategc je h = 1.. Njm 2 u nifl. Prema tome. isticanja iz bazena v ~ k ..8 m i:. on'-oren re7. gdje je 'V brzina isticanja tel:nosti kroz otvor.PI = = p" - y (H +.: Da hi dubina vode u bazenu ostala sta1n~. 11 =-"-.o Q' slijedi: 17.zervoara pretate se krivom nategom t(Ccn03t speciiicne teiine y = LOll.t pdtisak jednak atrnosfenkom pritlsku nDumjenom sarno' za hidrostatiCki pritisak: tecno~ti visine h = EA. Prema Toricelijevoj teoremi brzina isticanja tecnosti je f) = pa {..u-..racllnati: u) pritisak u najniioj tacki -natege.~nj.. opel:. b) prorok tccnosti. dok je donji kraj naregc_.. 0) Ko-i D. mora kolitina istekle vode iz bazena U JediOlCl vreroena biti jcdnaka onoj koliCini vode koja u jedinici vremena utice u hazen jz potoka.mad nivan tecnosti gomjeg rezervoara. KoHc:ina_ vode koja istekne iz bazena za vrijeme jedne sekunde je onda gdje )'1: .77· 10---3 ro' -.Rjd.aj pn i kod C La hjdrostatiBci pritisak tccnog stuba visine AC i zbog toga tecnost protitc lao?: nategu u pt'avcu DC pokret81{ sHom loja je jednaka ldini smba tec:nosti visine H = AC~ Protok lecnosti je Q = S'lJ. c= 98100Njm t . onda je brzina. 3 m ispod istng nivoa. Preron Toricelijevom . Ir.·o u bazenu na visini h.Jigh. Smam. dejstvuje pritisak koji jc jl:dnak utmosferSkom prltisku nmfHljeIlom za hidrostaticki pritisak stuba tetnoEd \'isine H + n.kg' re. a ga. " 218 . Ovaj pdtisak kod D je veti nego an. rj. takva koja nc_ pokazuje unutrasnje trenje.e je D tntz.cni prccnik.Jiih 0. kro:? koF istice te:Cl)O~t.ervo.. Ridcnie: U nategi djejstvuju dVfi suproma pritiska razliCitih vrijednosti~ Kod C od()zdo navjsc.:e protok hili .ti da ie teCl)OSL idea\na.. ako je povrsina unutrasnjeg popt~cn()g presjeka cijevl natege S ~= 1 cm 2• Atmosferski pritinak iznosi pq.:. aka je n:i-. otvorenog} vi. h Q ~--..C.

Sign up to vote on this title
UsefulNot useful