İmalat Sanayi ve Ana Sektörlerinin Performans, Yapısal ve Mekânsal Özellikleri Açısından Değerlendirilmesi

Oktay KÜÇÜKKİREMİTÇİ Ekonomik ve Sosyal Araştırmalar Müdürü

imalat sanayi ve ana sektörlerinin performans, yapısal ve mekânsal özellikleri açısından değerlendirilmesi

İmalat Sanayine İlişkin Özet Bilgiler
2005 İşyeri Sayısı (Adet) Toplam Çalışan Sayısı (Kişi) — Kadın — Erkek Ücretli Çalışan Sayısı (Kişi) — Kadın — Erkek Üretim Değeri (Milyon TL) (***) Katma Değer (Milyon TL) (***) Katma Değer Oranı (%) Ücretli Çalışan Başına Üretim Değeri (***) Ücretli Çalışan Başına Katma Değer (***) Üretim Endeksi (2005=100) (ortalama) Kapasite Kullanım Oranı (ortalama) (%) İhracat (2010) (Milyon USD) İthalat (2010) (Milyon USD) İhracat/GSYİH (%) İthalat/GSYİH (%) Dış Ticaret Dengesi (Milyon USD) İhracatın İthalatı Karşılama Oranı (%) Açıklanmış Karşılaştırmalı Üstünlük (RCA) İstihdam Endeksi (2005=100) (ortalama) Çalışılan Saat Endeksi (2005=100) (ortalama) Çalışan Başına Üretim Endeksi (2005=100) (ortalama) Çalışılan Saat Başına Üretim Endeksi (2005=100) (ort.) ÜFE Yıllık Değişim (%) ÜFE Dönemsel Değişim (2004/12–2010/12) (%) (*): 2003 yılı verisi (**): 2008 yılı verisi (***): 2008 yılı fiyatları 236,275(*) 2,181,718
(*)

2010 321,652(**) 2,858,485
(**)

Değişim (%) 36 31 22 34 34 21 38 57 23 -22 18 -8 14 -10 54 57 0 0 -2 15 17 -

464,901(*) 1,716,817(*) 1,897,521(*) 446,485
(*)

565,102(**) 2,293,383(**) 2,538,318(**) 538,506
(**)

1,451,036(*) 303,458(*) 76,251(*) 25.1
(*)

1,999,812(**) 477,137(**) 93,804(**) 19.7
(**)

159,923(*) 40,185(*) 100 80.3 68,879 97,383 14 20 -28,504 71 12 100 100 100 100 3.1 -

187,974(**) 36,955(**) 114.4 72.5 105,858 152,556 14 21 -46,698 69 12 99.9 98.1 114.5 116.6 6.6 44.1

3

imalat sanayi ve ana sektörlerinin performans, yapısal ve mekânsal özellikleri açısından değerlendirilmesi

İmalat Sanayi Performansındaki Gelişime Genel Bir Bakış (*)
2005=100 İmalat Sanayi (2010)

100

0

Grafikten de görüleceği gibi; 2010 yılında 2005 yılına göre imalat sanayi istihdamı yüzde 1.5’luk, üretim endeksi yüzde 17.3’lük bir artış göstermiş ve buna bağlı olarak da verimlilik endeksinde yüzde 13.3’lük bir artış gerçekleşmiştir. Üretim endeksindeki artışa karşın, imalat sanayi kapasite kullanım oranında 5.7 puanlık bir azalma görülmüştür (yüzde 80.7’den yüzde 75.0’a). Dönem içinde imalat sanayi üretici fiyat endeksinde yüzde 39.7’lik bir artış olmuş, ihracatın ithalatı karşılama oranı ise yaklaşık yüzde 2’lik bir azalma göstermiştir.

(*): Değerlendirme için seçilen kriterler; Kapasite Kullanım Oranı (KKO), Üretim Endeksi değeri (Üretim), Üretici Fiyat Endeksi Değişimi (ÜFE), İstihdam Endeksi (İstihdam), İhracatın İthalatı Karşılama Oranı (X/M) ve Çalışılan Saat Başına Üretim Endeksi (Verimlilik)’dir. Grafik hazırlanırken imalat sanayinin 2005 yılı kriter değerleri=100 kabul edilerek, 2010 yılı değerleri buna göre endeks olarak bulunmuştur. Grafikte imalat sanayinin 2005 yılı için kriter değerleri lacivert kesikli çizgi ile (ve hep 100 değerini alarak) ifade edilmiştir. Yeşil rakamların (çizgilerin) karşılaştırılması ile, dönem başı (2005) ve dönem sonu (2010) olarak, imalat sanayinin kriter bazındaki performans gelişimi görülmektedir. 2005 ve 2010 yılları için, Üretim Endeksi, KKO, ÜFE değerleri Aralık ayları, İstihdam ve Verimlilik değerleri dördüncü çeyrek, X/M değerleri ise yıllık veriler kullanılarak hesaplanmıştır.

4

• Sektörlerin 2005-2010 dönemindeki performansları kriterler bazında değerlendirildiğinde. üretim değeri aynı dönemde (2008 sabit fiyatları ile) yüzde 57 artmıştır. İstihdam artışında Elektrikli Makine ve Cihazlar. • Ücretli çalışan kişi sayısı 2003-2008 döneminde yüzde 34’lük bir artış göstermişken. yapısal ve mekânsal özellikleri açısından değerlendirilmesi İMALAT SANAYİİ VE ALT SEKTÖRLERİNİN GENEL DEĞERLENDİRMESİ 1. Bu iki sektör 22 sektör içinde en yüksek teknoloji düzeyine sahip olanlardır. Cihazlar sektörü ile sondan ikinci sırada yer alan Büro. jeneratörler. Kapasite Kullanım Oranı artışında Tütün. imalat sanayi dönem içinde daha düşük katma değerli üretim gerçekleştirmiştir. çalışan başına katma değer yüzde 8 azalmıştır. • Cari USD değerleriyle 2005-2010 döneminde ihracat yüzde 54. 5 . • 2005-2010 dönemi için yapılan performans değerlendirmesine göre. Zira aynı dönemde istihdam endeksi yaklaşık aynı kalırken. Fiyat artışında Petrol Ürünleri sektörleri ilk sırayı almışlardır. Bunun bir sonucu olarak 2003-2008 döneminde imalat sanayi katma değer oranı yüzde 22 (5. TV vb. Bu sektörü Ağaç ve Mantar Ürünleri sektörü izlemiştir. • 2003-2008 döneminde ücretli çalışan başına üretim değeri yüzde 18’lik artış gösterirken. tel ve kablolar ile elektrik ampulleri ve aydınlatma cihazları alt sektörlerinden oluşan Elektrikli Makine ve Cihazlar sektörü olmuştur. imalat sanayinin ihracatının ithalatı karşılama oranı 2 puan gerileme göstermiştir ve imalat sanayi dış ticaret açığı 28. elektrik dağıtım ve kontrol cihazları. en yüksek performansı gösteren sektör elektrik motorları. Katma değer oranındaki düşüşle birlikte düşünüldüğünde. • 2005-2010 döneminde üretim endeksi yüzde 14’lük bir artış gösterirken bu artış önemli ölçüde çalışan başına verimlilik artışından kaynaklanmıştır. ithalat ise yüzde 57 artış göstererek. çalışan başına üretim endeksi yüzde 15 artmıştır. Muhasebe ve Bilgi İşlem Makineleri sektörleri olmuştur.5 milyar USD’den. 46. İmalat Sanayiinin Genel Değerlendirmesi İncelenen dönem için imalat sanayiinin genel görünümüne bakıldığında. • 2005-2010 döneminde en düşük performansı gösteren sektörler ise son sırada yer alan Radyo. İhracat artışında Kâğıt ve Kâğıt Ürünleri.7 milyar USD’ye yükselmiştir.4 puan) gerilemiştir.imalat sanayi ve ana sektörlerinin performans. Üretim Endeksi artışında Ağaç ve Mantar Ürünleri. Dış Ticarette Rekabet Gücü’nde Konfeksiyon. Verimlilik artışında Ağaç ve Mantar Ürünleri. Katma değer artışı ise yüzde 23’de kalmıştır.

• Görece daha az gelişmiş bölgelerde. Kapasite Kullanım Oranı artışında Mobilya vb. • Görece daha az gelişmiş yörelerde potansiyel küme olarak yoğunlaşma özelliği gösteren sektörler. Cihazlar. Mineral Ürünler ve Metal Eşya sektörleridir. • 2002 verilerine göre üretimi içinde en fazla ithal girdi kullanan sektör Petrol Ürünleri iken. 7 bölgede olgun küme özelliği gösterirken. Cihazlar ve tüm sektörlerin nihai ürününe talep bir birim arttığında üretimi en fazla artan sektör ise Ana Metal Sanayi olmaktadır.imalat sanayi ve ana sektörlerinin performans. TV vb. Ürünler. önemli sayıda sektörde de Türkiye ortalamasının üzerinde bir uzmanlaşmaya ve sektörel ağırlığa sahiptir. yapısal ve mekânsal özellikleri açısından değerlendirilmesi • Aynı dönemde kriterler bazında son sırayı alan sektörler ise. İhracat artışında Radyo. Düzce. Üretim Endeksi artışında Radyo. hemen hiç bir sektörün Türkiye çapında önemli bir büyüklüğe ulaşamadığı. Fiyat artışında Diğer Ulaşım Araçları Sektörü olmuştur. • 2002 yılı verilerine göre. TV vb. Dış Ticarette Rekabet Gücü’nde Büro. Sakarya. Cihazlar. üretimi içinde diğer sektörlerden en yüksek oranda girdi kullanan sektör Petrol Ürünleri. 6 . 5 bölgede olgun küme niteliği gösteren Tekstil Sektörü izlemektedir. Gıda ve İçecek Sektörüdür. Cihazlar. Yalova) alt bölgesidir. onu. Bolu. • Kümelenme yaklaşımı çerçevesinde İmalat Sanayi alt sektörlerinin Düzey 2 (NUTS 2) bölgeleri bazında mekânsal dağılımına bakıldığında. Plastik ve Kauçuk Ürünler. TV vb. genellikle bölgesel düzeyde ön plana çıktığı anlaşılmaktadır. • Türkiye’de en fazla olgun küme özelliği gösteren sektör. Gıda ve İçecek. en düşük ithal girdi payına sahip olan sektör ise Gıda ve İçecek Sanayi’dir. en fazla sayıda “olgun küme”ye sahip olan bölge TR42 (Kocaeli. sektör ürününe bir birim nihai talep artışı neticesinde toplam üretimi en fazla oranda artıran sektör Radyo. Bu bölgeyi TR31 (İzmir) bölgesi izlemektedir. TV vb. • Gelişmiş bölgeler. İstihdam artışında Konfeksiyon. üretimi diğer sektörler tarafından en fazla oranda girdi olarak kullanılan sektör Kâğıt ve Kâğıt Ürünleri. Muhasebe ve Bilgi İşlem Makineleri. Bu sektör. çok sayıda sektörde olgun kümeye sahip olmanın yanı sıra. Verimlilik artışında Radyo.

0 101.5 108.4 72.1 101.9 2009 100.1 16.4 - - 7.0 102.383 114.7 81.0 68.6 2005 100.557 -46.4 68.388 74.138 152.0 105.4 98.4 5.0 80.716 194.7 55.9 125.407 100.6 53.242 129.8 83.630 225.3 2010 114.0 2006 107. imalat sanayi ve ana sektörlerinin performans.1 105.0 101.5 93.Tablo 1: Yıllar İtibariyle İmalat Sanayiinin Genel Performans Göstergeleri Yıllar Üretim Endeksi X/M (%) KKO (%) Çalışanlar Endeksi Çalışılan Saat Endeksi Çalışanlar Verimlilik Endeksi İthalat (Milyon USD) X-M (Milyon USD) -28.8 106.4 72.1 106.528 240.6 107.5 114.2 6.7 78.879 İhracat (Milyon USD) 100.858 107.6 96.4 - -0.9 106. yapısal ve mekânsal özellikleri açısından değerlendirilmesi 7 .4 97.5 105.504 -33.718 258.2 2007 114.597 166.3 4.4 105.077 -33.5 99.118 115.9 95.7 56.319 105.8 80.707 210.396 159.415 -19.580 106.5 14.9 14.7 78.0 69.410 108.2 12.8 106.6(*) Kaynak: TÜİK verilerinden kendi hesaplamalarımız (*): Yıllık ortalama değişimi göstermektedir (Ln Yıllık Ortalama Artış Hızı = Ln [(FiyatEndeksi2006 / Fiyat Endeksi1997) / Dönem Sayısı]).3 2008 112.5 116.6 105.2 - 2005-2010 Değişim (%) -1.9 2005-2010 Ortalama 100.8 81.1 Çalışılan Saat Verimlilik Endeksi Dış Ticaret X+M (Milyon USD) Fiyat Değişimi (%) 3.3 100.873 -33.3 77.784 -38.191 139.5 95.556 284.3 108.7 70.262 100.698 70.3 6.

9 11 25 4.2 3.7 2 16.5 14 23 0.2 11 1.122 56.4 13 16 3 21 0.8 1 8.8 15 0.0 6.1 2 14.4 2.1 14 17.6 13.4 8.3 1.578 35.268 336.2 12 3.058 11 7 19 22 21 15 10 16 1 4 13 9 2 18 14 3 8 6 17 5 12 20 Sıra % Pay Sıra Ür.7 18 1.1 22 11 18 21 4 13 12 5 8.7 1.8 0.7 11 5.4 3.8 22 0.8 1.8 20 20.929 18.0 19. 2008 TÜİK Genel Sanayi İşyeri sayımı sonuçlarından yararlanılarak hazırlanmıştır.217 20 1.2 4 30 0.6 6.9 15 23.0 22 31 1.0 18 1.2 13 4.2 13 15.8 12 32 0.4 7 27 0.6 10 28 15.5 3.2 10 21.9 10 6.507 38.069 47. %si Sıra TL Sıra Katma Değer Katma Değer Oranı Çalışan Başına Katma Değer Tablo 2: İmalat Sanayi Alt Sektörlerinin Seçilmiş Karakteristik Değerleri (2008 Yılı) Sektör/Sıra İşyeri Sayısı İstihdam % Pay Sıra % Pay Sıra 15 10.6 16 18.9 31.1 14 2.9 2 55.1 2 18 15.4 1.7 19 33 0.8 9.0 5 10 5.8 8 5.1 19 0.0 21 0.3 1.098 83.8 9 imalat sanayi ve ana sektörlerinin performans. Değer.004 26.1 19 31.8 16 20 8.7 8.4 17 20.3 6 14 1.0 19.7 3 21. İmalat Sanayi içinde 37 kod numaralı Yeniden Değerlendirme sektörü hariçtir.5 17.7 20 17 7.3 9 23.0 4.7 32.5 22 7 10 4 19 11 5 21 8 16 1 15 3 18 15 1.8 5. Sektörlerin yüzde payları İmalat Sanayi=100 kabul edilerek hesaplanmıştır.0 0.8 12 2.1 6 6.8 23.1 8 26 3.7 17 3.890 4 8.491 30.0 8 20.2 9 2. .1 22.2 21 24 1.3 12 19 0.960 8 6.4 17.705 37.2 20.1 20 0.0 1 19 2.421 32.8 4 11.704 43.5 13 21 0.2 9 2 12.8 6 27.9 6.7 6 Açıklamalar: Tablo.758 112.5 6 13.8 Üretim Değeri % Pay 14.7 4.7 17 17 1.2 7 2.7 7 22.0 22 0.9 5 2.387 28.6 3 6. yapısal ve mekânsal özellikleri açısından değerlendirilmesi 35 0.4 17 22 4.2 15 36 12.9 7 8.2 0.7 16 2.696 36.1 5 29 6.7 8.0 5.0 1 9 7.5 3 16 0.628 1 11.671 59.9 18 34 1.6 0.5 20 38.629 78.3 14 7.

Bölge de. 1 Sanayi Üretim Endeksi 2005=100 bazlı olduğundan bu kriterin yer aldığı karşılaştırmalar 2006 ve 2010 yılları için. imalat sanayinin değerleri referans olarak kabul edilerek. en düşük KKO’nun Tütün Ürünleri sektöründe. II. hem SÜE hem de KKO olarak imalat sanayinin altında yer alan sektörlerin (Grafikteki I. sektörün her iki kritere göre imalat sanayinin üzerinde performans gösterdiğini. yapısal ve mekânsal özellikleri açısından değerlendirilmesi 2. en yüksek KKO’nun ise Petrol Ürünleri sektöründe olduğu gözlenmektedir. 2006 yılı için hazırlanan Grafik 1 incelendiğinde. Bölge) Tekstil. 2010 yılında her iki kritere göre de en yüksek değerler Ağaç Ürünleri sektörüne aittir (IV. yatay eksene göre ise imalat sanayinin altında performans gösterdiğini ifade etmektedir. Petrol Ürünleri (2006’da III. bu kez en düşük SÜE ve KKO değerlerine sahip sektörlerin Bilgi İşlem Makineleri (2006 yılının en yüksek SÜE değerine ve en yüksek KKO’lardan birisine sahip olan sektörü). IV. İki döneme genel olarak bakıldığında ise. İlk karşılaştırma. sektörel üretim gelişmesi ve etkinlik göstergeleri olarak düşünülen Sanayi Üretim Endeksi (SÜE) ve Kapasite Kullanım Oranları (KKO) için yapılmıştır (Grafik 1 ve Grafik 2). Aynı kriterlere göre 2010 yılı verileri kullanılarak hazırlanan Grafik 2’ye bakıldığında da. Bölgede) ve Metal Eşya (2006’da II. Bölgededir). Sektörel bazdaki değerlendirmeler. Ücretli Çalışan Başına Üretim Değeri. 2010 yılında ise imalat sanayi KKO’suna yakındır. Bu noktada. Bölgede) sektörleri olduğu görülmektedir. bu bölümde yalnızca dönem başı ve dönem sonu1 değerleri üzerinden ve grafiksel olarak sektörler incelenecektir. bölgelerde yoğunlaştıkları. I. Bölge) sektörlerin ise Bilgi İşlem Makineleri ve Ağaç Ürünleri sektörleri olduğu görülmektedir. izleyen alt sektör raporlarında detaylı olarak verildiğinden. 9 . Motorlu Kara Taşıtları (2006’da IV.imalat sanayi ve ana sektörlerinin performans. bu iki kriter bazında da diğer sektörlere göre en yüksek değerlere sahip (Grafikteki IV. seçilen kriterler bazındaki durumları imalat sanayi değerleri baz alınarak birbirleri ile karşılaştırmalı olarak incelenecektir. Kapasite Kullanım Oranının yaklaşık 10 puan azaldığı da unutulmamalıdır. 2006 yılına göre 2010 yılında imalat sanayi Üretim Endeksinin yaklaşık yüzde 6 artmasına rağmen. sektörün her iki kritere göre de imalat sanayi altında performans gösterdiğini. bu kriterlerin yer aldığı karşılaştırmalar 2005 ve 2009 yılları için yapılmıştır. dikey eksendeki kritere göre imalat sanayi genelinin altında kaldığını ve son olarak III. Tıbbi Aletler ve Gıda sektörleri olduğu. Grafiklerden de anlaşılacağı üzere. İmalat Sanayii Alt Sektörlerinin Seçilmiş Göstergeler Bazında Değerlendirilmesi Çalışmamızın ilk bölümünde imalat sanayinin 22 alt sektörü. Ücretli Çalışan Kişi Başına Katma Değer ve Sektörel Katma Değer Oranları için de son yayınlanan veri 2009 yılına ait olduğundan. 2006 yılında yoğunlaşma imalat sanayi Üretim Endeksine yakın. Bölge sektör performansının yatay eksendeki kritere göre imalat sanayi performansının üzerinde iken. ve IV. benzer şekilde. sektörün dikey eksende yer alan kritere göre imalat sanayinin üzerinde. Bölge). Bölge. Bölge. Sektörlerin genel olarak Grafiğin II.

.

En düşük kişi başına katma değer ve kişi başına üretim değerine sahip sektörler ise Giyim Eşyası ve Deri ve Deri Mamulleri sektörleridir. Bölgede hiçbir sektörün yer almaması dikkat çekmektedir. Bölgede bulunmaktadır. Yine II. yapısal ve mekânsal özellikleri açısından değerlendirilmesi Sektörlerin Ücretli Çalışan Kişi Başına Üretim Değerleri ile Ücretli Çalışan Kişi Başına Katma Değerlerinin karşılaştırmaları 2005 ve 2009 yılları için Grafik 3 ve Grafik 4’de verilmektedir2. verimlilik açısından sıralamalarını ifade edecektir. Genel olarak sektörler 2005 yılında bulundukları bölgelerde bulunmakta. diğer bir deyişle. 2010 yılı verilerinin yer aldığı Grafik 4’e bakıldığında. sektörlerin grafikteki dağlımları. tüm sektörlerin çok üstünde bir değere sahiptir (IV. Deri ve Deri Ürünleri. Bu iki sektör dışında Ana Metal Sanayi IV. 2005 yılındaki yapı ile genel olarak benzeştiği görülmektedir. ancak. Bölgenin kuzeydoğu köşesinin ilerisinde yer alması gerekmektedir). 2005 yılı için hazırlanan Grafik 3’den kişi başına en yüksek en yüksek üretim değeri ve katma değere Petrol Ürünleri. Bilgi İşlem Makineleri sektörü ise 2005 yılına nazaran önemli ölçüde düşme gösteren kişi başına katma değere rağmen yine IV. Sektörlerin yoğunlaşmalarının I. Radyo TV Cihazları. Bölgede yer alan bir sektör bulunmamaktadır. ama Petrol Ürünleri sektörünün gerisinde). bulunması gereken yerler temsili olarak gösterilmiştir. Petrol Ürünleri sektörü hem Ücretli Çalışan Kişi Başına Üretim Değeri. Bölgede yer almakta. Bilgi İşlem Makineleri sektörü de 2005 ve 2009 yılları için. imalat sanayi sektörlerin genel olarak ya düşük üretim değeri ve katma değere ya da yüksek üretim değeri ve katma değere sahip oldukları anlaşılmaktadır. Mobilya ve Tekstil sektörleri I. 2 2005 ve 2009 yılları için. bu iki değer açısından Petrol Ürünleri sektörünün altında. Bilgi İşlem Makineleri. imalat sanayinde kişi başına yüksek katma değere sahip sektörlerin aynı zamanda kişi başına yüksek üretim değerine de sahip olduğu. Buradan hareketle (imalat sanayi ortalamasına göre). yine imalat sanayi ortalamasına göre.imalat sanayi ve ana sektörlerinin performans. ve IV. Petrol Ürünleri sektörü tüm sektörlerin üzerinde değerlerle IV. yüksek kişi başına üretim değerine sahip sektörler içinde düşük kişi başına katma değerli bir sektörün yer almadığı görülmektedir. Motorlu Kara Taşıtları ve Kimyasal Maddeler sektörlerinin sahip olduğu görülmektedir. 11 . Bölgenin kuzeydoğu köşesinin ilerisinde. hem de Ücretli Çalışan Kişi Başına Katma Değer açısından. Bu anlamda. Giyim Eşyası. Ana Metal. Bu iki sektör verileri grafik verilerine dahil edilmemiş. Her iki kriter de genel olarak verimlilik göstergesi olarak düşünülebileceğinden. kişi başına katma değer açısından dönemsel bir gerileme sergilemektedir. Bölgede olmasından. Bölgedeki yerini korumasına karşın. II. Bölgede ve grafiğin güneybatı köşesinde yer almaktadırlar. ama tüm diğer sektörlerin üzerinde değerlere sahiptir (IV.

.

Bölgelerde herhangi bir sektör yer almamaktadır. grafikteki bölgeler anlamında bir değişim görülmemekle birlikte. Başka bir ifadeyle. Bu sayede. ve III. sektörlerin üretim değeri ve katma değer toplamından elde edilen imalat sanayi basit aritmetik ortalamasına göre oluşturulmuştur. Tıbbi Aletler ve Tütün Ürünleri sektörleridir. Bölgenin güneybatı köşesine en yakın olarak en düşük katma değer ve üretim değerine sahip olan sektörler ise Bilgi İşlem Makineleri. en büyük üretim değerine sahip ve en fazla katma değer yaratan sektör olduğu görülmektedir. Bölge sınırında olan Plastik ve Metal Eşya sektörlerinin IV. Bölgede yer alan Petrol Ürünleri sektörü haricinde. Tekstil sektörünün ise üçüncü sıraya gerilediği görülmektedir. ve III. Tekstil ve Motorlu Kara Taşıtları sektörleri izlemektedir. II. Bu sektörü. Bölgeye yükseldiği. sırasıyla. I. Buradan. katma değeri imalat sanayisin üstünde olan sektörlerin hiçbirisinin üretim değerinin imalat sanayi ortalaması altında kalmadığı söylenebilir. III. Mobilya ve Petrol Ürünleri sektörlerinin göreli konumlarındaki kötüleşme gibi). imalat sanayinde yer alan “büyük” sektörlerin katma değeri de “büyük” tür.imalat sanayi ve ana sektörlerinin performans. Bölgelerde hiçbir sektörün yer almamasıdır. IV. II. aynı bölge içindeki göreli konumlarında küçük bazı değişimler görülebilmektedir (Elektrikli Makineler ve Diğer Ulaşım Araçları sektörlerinin katma değerinin artışı nedeniyle göreli konumlarındaki iyileşme. üretim değeri açısından Ana Metal sektörünün ikinci sıraya yükseldiği. Grafikler. Bölgenin kuzeydoğu köşesine en yakın olan Gıda sektörünün. Gıda sektörünün üstünlüğünü devam ettirdiği. II. imalat sanayi içinde sektörlerin hem katma değer hem de üretim değeri açısından göreli önemleri de görülebilmektedir. 2009 yılı verilerine göre hazırlanan Grafik 6’da 2005 yılında olduğu gibi. imalat sanayinde üretim değeri ortalamanın üzerinde kalan sektörlerin hiçbirisinin katma değerinin imalat sanayi ortalaması altında olmadığı. Bölgede yer alan sektörler 2005 yılına göre değerlendirildiğinde. 13 . yapısal ve mekânsal özellikleri açısından değerlendirilmesi 2005 ve 2009 yılları için Grafik 3 ve Grafik 4’de ücretli çalışan kişi başına verilen sektörlerin katma değer ve üretim değerlerinin mutlak büyüklüklerine dayalı olarak değerlendirmesini yapabilmek için. 2005 yılına göre bakıldığında. 2005 yılı verilerine göre hazırlanan Grafik 5’ de ilk dikkati çeken nokta. Grafik 5 ve Grafik 6 hazırlanmıştır. 2009 yılında I.

.

sektörel bazda imalat sanayi geneline göre sektörlerin birim istihdam başına yarattığı katma değer ve katma değer oranları görülmektedir. En yüksek katma değer oranı ve (kişi başı) değerine sahip olan sektör Metalik Olmayan Mineral Ürünler (Taş Toprak Ürünleri). Bölgede yer alan Mobilya ve Giyim sektörlerinin değişmediği görülmektedir. I. İki dönem içinde imalat sanayinin katma değer oranı önemli bir farklılık göstermemesine karşın. Bölgede yer almışlardır. Sektörler. Kimyasal Ürünler. Bölgede yer alarak hem kişi başına hem de oran olarak katma değerini yükselten sektörler ise Radyo TV Cihazları. imalat sanayi ortalaması civarında olan Kâğıt. 15 . Bilgi İşlem Makineleri ve Motorlu Kara Taşıtları sektörleri. 2010 yılı için IV. Bu sektörlerin yalnızca yer aldıkları grafik bölgesi olarak konumlarından dolayı değil. kişi başına katma değer değer açısından ise çok daha geniş bir aralıkta dağılım göstermektedir. Diğer Ulaşım Araçları sektörleridir. Bölgede yer alan Giyim ve Mobilya sektörlerinin en düşük katma değerli ve kişi başına da en düşük katma değer yaratılan sektörler olduğu görülmektedir. bu sektörlerin katma değer oranları daha yüksek değerlere karşı gelmektedir. 2010 yılı verilerinin yer aldığı Grafik 8 incelendiğinde. Motorlu Kara Taşıtları sektörlerinin de katma değer oranlarının 2005 yılına göre önemli bir değişim göstermediği anlaşılmaktadır. III. Bu iki sektör yanında. 2005 yılında I. Grafik 7’nin yatay ekseninden de anlaşılacağı gibi. aynı zamanda 2005 yılına kıyasla daha yüksek katma değer oranlarına sahip olarak da bu gelişmeyi gösterdiğine dikkat edilmelidir. Tütün Ürünleri ve Basım Yayım sektörleridir. katma değer oranları açısından genellikle yüzde 15 ile yüzde 25 arasında yoğunlaşmakta. katma değer oranı açısından imalat sanayi ortalamasının altında kalarak II. 2005 yılı verilerinin yer aldığı Grafik 7 incelendiğinde. Ağaç Ürünleri. Ana Metal. yapısal ve mekânsal özellikleri açısından değerlendirilmesi Sektörlerin katma değer oranları ve kişi başına katma değerlerini gösteren Grafik 7 ve Grafik 8’de. Bölgede yer alan ve katma değer oranı imalat sanayi ortalamasının altında olan Gıda. III. Kişi başına katma değer açısından en üst sırada yer alan Petrol Ürünleri. Bilgi İşlem sektörleri ile.imalat sanayi ve ana sektörlerinin performans. Bölgede yer alan ve kişi başına katma değer açısından en yüksek değere sahip olan Petrol Ürünleri sektörünün katma değer oranı ise iki dönem arasında çok önemli bir düşüş sergilemiştir. Tütün Ürünleri.

.

Tütün. Elektrikli Makine. Motorlu Kara Taşıtı. Bilgi İşlem Grafik 6 Sektörel Üretim Değeri ve Katma Değer (2009) Mobilya. Basım Yayın. Ana Metal. Taş Toprak. Makine Teçhizat. 7 ve 8‘de çeşitli kriterlere göre değerlendirilen sektörlerin. Elektrikli Makine. Giyim. Plastik . Tıbbi Aletler. Makine Teçhizat. Mobilya. Motorlu Kara Taşıtı. Motorlu Kara Taşıtı. Radyo TV. Tıbbi Aletler. Bilgi İşlem. Kimyasal Madde. Bölge Sektörleri Grafik 1 SÜE ve KKO (2006) Gıda. Tıbbi Aletler.Grafik 1. Kimyasal Madde. Basım Yayın. Ağaç Ana Metal. Metal Eşya. Kimyasal Madde. Diğer Ulaşım Araçları Grafik 5 Sektörel Üretim Değeri ve Katma Değer (2005) Petrol Ürünleri Metal Eşya. Tıbbi Aletler. Basım Yayın. Bölge Sektörleri IV. Elektrikli Makine. Mobilya Basım Yayın. Motorlu Kara Taşıtı. Metal Eşya. Ana Metal. Giyim. Kâğıt. Giyim Ağaç. Radyo TV. Giyim. Kâğıt. Tıbbi Aletler Giyim. tüm kriterler bazında hangi bölgelerde yer aldığı ise toplu olarak Tablo 3’de verilmektedir. Tütün. Plastik. Bilgi İşlem. Bilgi İşlem Ana Metal. 4. Petrol Ürünleri. Ana Metal. Deri. yapısal ve mekânsal özellikleri açısından değerlendirilmesi Grafik 8 Kişi Başına Katma Değer ve Katma Değer Oranı (2009) Mobilya. Gıda. Kimyasal Madde. Kâğıt Ağaç. Tekstil. Motorlu Kara Taşıtı. 2. Bölge Sektörleri Tütün. Kâğıt imalat sanayi ve ana sektörlerinin performans. Tıbbi Aletler. Radyo TV. Bilgi İşlem. Elektrikli Makine. Taş Toprak Plastik. 3. Diğer Ulaşım Araçları. Deri. Makine Teçhizat. Bölge Sektörleri Bilgi İşlem. Tıbbi Aletler 17 Makine Teçhizat. Gıda Petrol Ürünleri. Ana Metal. Motorlu Kara Taşıtı. Mobilya. Gıda. Elektrikli Makine. Deri. Motorlu Kara Taşıtı. Tekstil. Kimyasal Madde. Radyo TV. Plastik. Tekstil. Deri Grafik 3 Kişi Başına Üretim Değeri ve Verimlilik (2005) Metal Eşya. Radyo TV. Deri. Taş Toprak. Metal Eşya. Ağaç. Kâğıt Grafik 7 Kişi Başına Katma Değer ve Katma Değer Oranı (2005) Giyim. Kâğıt. Giyim. Bilgi İşlem Tekstil. Petrol Ürünleri. Motorlu Kara Taşıtı Taş Toprak. Radyo TV. Kâğıt. Tütün. Basım Yayın. Makine Teçhizat. Makine Teçhizat. Petrol Ürünleri Tekstil. Tıbbi Aletler. Tütün. Tütün. Diğer Ulaşım Araçları. Tütün. Taş Toprak. Kimyasal Madde. Makine Teçhizat III. Diğer Ulaşım Araçları. Kimyasal Madde. Kimyasal Madde. Mobilya. Plastik. Bilgi İşlem. Deri Basım Yayın. Ağaç. Tablo 3: Kriterler Bazında Sektörlerin Bölgelere Göre Dağılımı II. Plastik. Deri. Diğer Ulaşım Araçları. Tekstil. Ana Metal. Basım Yayın. Mobilya. Petrol Ürünleri. Taş Toprak. Elektrikli Makine. Deri. Ağaç Taş Toprak. Gıda Metal Eşya. Diğer Ulaşım Araçları. Giyim. Elektrikli Makine. 5. Elektrikli Makine. Metal Eşya. Diğer Ulaşım Araçları. 6. Plastik. Taş Toprak Gıda. Gıda Grafik 4 Kişi Başına Üretim Değeri ve Verimlilik (2009) Metal Eşya. Ağaç. Tekstil. Gıda. Tütün. Basım Yayın. Radyo TV. Kâğıt Kriterler I. Radyo TV. Plastik Grafik 2 SÜE ve KKO (2010) Petrol Ürünleri. Petrol Ürünleri Tekstil. Ana Metal. Mobilya. Makine Teçhizat. Ağaç. Diğer Ulaşım Araçları.

düşük “skor” ise o sektörün genellikle üst sıralarda yer aldığının göstergesi olacaktır. yapısal ve mekânsal özellikleri açısından değerlendirilmesi 3. yüzde değişme yerine. İzleyen tablolarda 2005-2010 dönemi için sektörlerin hesaplanan sıra değerleri verilmektedir. en kötü skor ise 154 olacaktır (7 kriterde de 22. Skor değerleri değişime göre hesaplandığı için başlangıç yılı 2006 olmuştur. 3 Kapasite kullanım oranı için yıllık değişimler. Sektörlerin kriterlere göre aldıkları bu skorlar yatay olarak toplanarak. en küçük skora sahip sektörden başlayarak ilgili yıl için sektörler en fazla skora sahip olana doğru sıralamaya tabi tutulmuştur. aşağıda belirtilen kriterler seçilmiştir. sırada yer aldığı için 7*22 =154). sektörler 7 kriter bazında düzey değerlerine ve bir önceki yıla göre hesaplanan yüzde değişimler itibariyle3 (en yüksek değer ya da en yüksek yüzde değişim gösteren sektör ilk sırada olacak şekilde) sıralanmıştır. İmalat sanayi alt sektörlerinin seçilen kriterlere ilişkin dönemsel değerleri hem düzey veriler hem de yüzde değişimler olarak hesaplanmıştır. Yüksek skor sektörün kriterlerin çoğunda alt sıralarda kaldığını göstereceği için o sektörün zayıf performans gösterdiğinin. Kriterler(*) Üretim Endeksi Kapasite Kullanım Oranı İhracat Dış Ticarette Rekabet Gücü Üretimde Çalışanlar Endeksi Üretimde Çalışan Kişi Başına Kısmi Verimlilik Endeksi Üretici Fiyat Endeksi (ÜFE) Ölçü Birimi Endeks (2005=100) Yüzde Milyon USD RCA Skorları Endeks (2005=100) Endeks (2005=100) Yüzde Değişim (2003=100) (*): RCA skorları tarafımızca hesaplanmış olup diğer veriler TÜİK’den elde edilmiştir Çalışmamızda. 7*1=7). inceleme dönemi olarak 2005-2010 dönemi seçilmiş ve yıllık veriler kullanılmıştır. İmalat Sanayii Alt Sektörlerinin Performans Değerlendirmesi İmalat sanayinin 22 alt sektörünün performansının birbirleri ile karşılaştırmalı olarak ve birden fazla kriteri dikkate alarak belirlenebilmesini teminen. Bu analiz her yıl için ayrı ayrı yapılarak. fark olarak hesaplanmıştır. Bu anlamda bir yıl için elde edilebilecek en iyi skor 7 iken (7 kriterin tamamında da birinci sırada yer almak anlamında. Bu sıra değeri sektörün o kriterden aldığı “skor” olarak düşünülmüştür. kriterlerin her birine göre sektörlerin sıra değerleri elde edilmiştir (Her bir kritere göre sektörler 1 ile 22 arasında sıralanmıştır).imalat sanayi ve ana sektörlerinin performans. 18 . Sonrasında.

yapısal ve mekânsal özellikleri açısından değerlendirilmesi 36 9 9 5 20 19 Not: “Düzey”. ilgili kriterin düzey değerine göre sektörün 22 sektör içindeki sırasını. .Tablo 4: 2006 Yılı Sektörlerin Kriter Bazında Sıra Değerleri İhracat Düzey 6 20 4 2 18 17 16 22 8 7 11 13 3 9 5 21 12 10 19 1 14 15 17 7 9 9 10 6 11 21 21 12 12 21 9 10 6 1 13 13 6 22 22 12 16 16 9 15 4 17 12 10 3 7 8 7 7 2 3 14 14 13 13 2 9 15 4 17 12 10 3 7 18 4 4 6 6 13 8 8 5 5 10 20 20 16 16 7 21 18 8 16 9 1 12 22 14 17 5 15 4 15 15 18 18 10 22 18 18 21 21 4 4 10 7 21 18 8 16 9 1 12 22 14 17 5 15 15 19 19 14 14 11 11 5 11 11 1 1 3 3 14 17 17 8 8 6 6 6 18 2 17 5 12 8 15 1 10 11 19 4 20 9 14 21 3 19 1 1 20 20 20 20 16 16 2 2 19 19 13 13 7 7 16 6 18 2 17 5 12 8 15 1 10 11 19 4 20 9 14 21 3 2 3 3 22 22 2 2 13 13 20 5 5 11 11 19 19 22 22 Değer Düzey Değer Düzey Değer Düzey Değer Düzey Değer Düzey 100 95 76 90 80 54 86 115 76 89 83 76 50 70 72 86 66 107 100 69 71 60 RCA İstihdam Endeksi KBKVE ÜFE Toplam Skor Değer 110 56 94 111 64 44 98 114 84 81 92 87 52 58 66 86 43 124 90 79 61 77 Sektör/Sıra Üretim Endeksi KKO Düzey Değer Düzey Değer 15 17 17 20 16 16 13 13 22 1 17 20 20 11 17 18 21 21 10 14 19 4 4 21 9 20 2 2 2 4 21 16 16 8 21 22 14 14 19 18 23 19 19 1 13 24 10 10 17 6 25 18 18 12 19 26 11 11 9 15 27 5 5 6 8 28 8 8 18 7 29 6 6 16 3 30 1 1 7 22 31 7 7 14 2 32 22 22 4 10 33 12 12 13 11 34 15 15 3 5 35 3 3 15 12 imalat sanayi ve ana sektörlerinin performans. “Değer” ise ilgili kriterdeki yüzde değişime göre sektörün 22 sektör içindeki sırasını göstermektedir.

yapısal ve mekânsal özellikleri açısından değerlendirilmesi 34 11 7 2 4 35 1 1 3 1 36 5 3 13 21 Not: “Düzey”.Tablo 5: 2007 Yılı Sektörlerin Kriter Bazında Sıra Değerleri İhracat Düzey 6 20 4 3 18 17 16 22 7 9 11 12 2 10 5 21 8 14 19 1 15 13 7 7 12 9 8 10 6 21 21 10 9 7 22 14 14 2 12 12 1 21 8 7 6 13 1 22 22 14 9 15 15 9 15 6 6 5 10 7 8 1 22 3 4 11 13 10 17 17 4 2 16 2 2 11 15 18 8 13 10 4 9 22 12 15 1 7 11 8 8 3 5 20 19 20 20 16 17 5 3 13 13 18 19 16 17 6 12 16 14 8 15 22 7 21 10 11 1 2 13 18 18 19 12 6 13 5 19 19 15 16 11 9 19 4 1 10 11 8 17 5 12 21 16 20 18 13 22 14 4 11 11 2 18 3 4 7 14 16 16 12 9 19 20 6 20 1 1 20 20 14 5 3 3 6 7 19 4 1 10 11 8 17 5 12 21 16 20 18 13 22 14 18 4 4 17 14 17 19 15 15 21 3 3 22 21 2 3 9 9 17 5 5 10 6 21 18 2 2 83 93 88 70 109 46 99 100 75 86 79 76 59 62 77 104 58 120 99 59 57 72 Değer Düzey Değer Düzey Değer Düzey Değer Düzey Değer Düzey RCA İstihdam Endeksi KBKVE ÜFE Değer 71 78 97 71 99 65 86 83 91 93 69 90 71 58 90 117 43 139 79 57 57 67 Toplam Skor 20 Sektör/Sıra Üretim Endeksi KKO Düzey Değer Düzey Değer 15 18 15 21 8 16 17 19 20 2 17 20 17 11 10 18 21 11 8 11 19 16 20 22 14 20 2 6 4 15 21 13 12 6 6 22 12 14 19 9 23 19 18 1 20 24 10 8 16 13 25 14 10 12 12 26 15 16 10 17 27 6 4 5 7 28 8 9 15 5 29 9 13 17 19 30 4 21 18 22 31 3 2 9 3 32 22 22 7 18 33 7 5 14 16 imalat sanayi ve ana sektörlerinin performans. . ilgili kriterin düzey değerine göre sektörün 22 sektör içindeki sırasını. “Değer” ise ilgili kriterdeki yüzde değişime göre sektörün 22 sektör içindeki sırasını göstermektedir.

ilgili kriterin düzey değerine göre sektörün 22 sektör içindeki sırasını. .Tablo 6: 2008 Yılı Sektörlerin Kriter Bazında Sıra Değerleri İhracat Düzey 7 20 4 3 18 17 16 22 6 9 11 12 1 8 5 21 10 15 19 2 13 14 15 10 16 9 10 7 14 21 22 17 17 21 9 10 7 12 12 12 20 22 22 11 14 14 6 20 1 21 8 2 3 11 4 6 6 9 1 13 13 5 8 11 5 22 4 20 9 2 3 15 5 2 2 12 17 13 8 8 4 10 21 13 10 16 14 4 12 22 7 11 1 5 8 20 20 16 13 6 2 15 15 13 1 20 17 18 18 17 7 9 16 19 9 17 7 15 18 20 2 14 22 5 11 10 4 6 19 19 14 12 8 6 9 11 11 15 19 3 1 14 8 10 22 12 9 11 16 2 4 3 6 1 15 19 21 7 18 16 16 10 14 19 13 17 21 1 1 18 16 18 21 18 19 4 4 19 18 15 12 5 5 18 17 14 8 10 22 12 9 11 16 2 4 3 6 1 15 19 21 7 3 3 3 22 21 2 3 20 20 7 5 5 7 6 17 8 13 13 Değer Düzey Değer Düzey Değer Düzey Değer Düzey Değer Düzey 83 92 82 88 119 65 82 108 96 89 80 77 58 72 73 95 54 104 80 62 51 61 RCA İstihdam Endeksi KBKVE ÜFE Toplam Skor Değer 53 56 98 112 107 59 77 93 84 82 78 72 83 75 84 96 65 112 67 84 64 70 Sektör/Sıra Üretim Endeksi KKO Düzey Değer Düzey Değer 15 14 8 20 6 16 11 4 14 2 17 20 20 15 20 18 21 21 9 14 19 18 18 21 11 20 2 1 3 4 21 10 9 7 17 22 13 13 19 12 23 19 15 1 10 24 9 11 17 9 25 17 16 10 5 26 16 12 11 18 27 8 14 5 16 28 15 19 16 15 29 12 17 18 13 30 3 5 22 22 31 5 10 8 7 32 22 22 6 8 33 6 2 4 1 34 7 6 12 21 35 1 7 2 3 imalat sanayi ve ana sektörlerinin performans. yapısal ve mekânsal özellikleri açısından değerlendirilmesi 36 4 3 13 19 21 Not: “Düzey”. “Değer” ise ilgili kriterdeki yüzde değişime göre sektörün 22 sektör içindeki sırasını göstermektedir.

yapısal ve mekânsal özellikleri açısından değerlendirilmesi 34 18 22 21 21 35 1 20 3 10 36 3 8 18 19 Not: “Düzey”. . “Değer” ise ilgili kriterdeki yüzde değişime göre sektörün 22 sektör içindeki sırasını göstermektedir. ilgili kriterin düzey değerine göre sektörün 22 sektör içindeki sırasını.Tablo 7: 2009 Yılı Sektörlerin Kriter Bazında Sıra Değerleri İhracat Düzey 6 20 3 4 18 17 16 21 12 8 10 11 1 7 5 22 9 15 19 2 14 13 16 7 18 12 21 9 5 21 21 9 12 7 10 16 16 14 14 14 2 22 3 12 9 14 17 22 22 21 13 13 13 7 11 6 6 6 7 12 21 11 16 3 22 19 14 20 10 10 5 9 6 2 2 16 15 12 14 20 15 3 10 22 9 19 2 5 8 8 8 4 8 18 7 20 20 11 5 6 22 19 19 8 4 21 22 5 12 10 17 19 11 15 9 16 13 21 18 3 1 17 17 13 6 8 7 3 18 18 15 13 7 2 15 5 1 18 11 14 8 17 19 10 13 20 2 6 7 22 19 11 11 17 20 1 1 21 15 15 15 10 10 16 8 16 12 1 1 19 17 13 6 12 12 16 21 15 5 1 18 11 14 8 17 19 10 13 20 2 6 7 22 9 4 4 20 18 11 4 9 9 2 3 3 18 1 4 20 3 3 60 76 76 110 74 84 81 101 78 77 84 61 90 88 111 68 118 60 87 48 82 4 5 5 1 2 17 14 4 4 57 Değer Düzey Değer Düzey Değer Düzey Değer Düzey Değer Düzey Değer 37 36 64 68 81 89 68 41 111 62 74 78 98 95 94 118 91 96 55 122 104 89 RCA İstihdam Endeksi KBKVE ÜFE Toplam Skor 22 Sektör/Sıra Üretim Endeksi KKO Düzey Değer Düzey Değer 15 10 3 14 5 16 8 5 4 2 17 19 13 10 7 18 20 11 7 9 19 15 9 20 8 20 2 4 5 13 21 7 6 6 11 22 9 2 8 3 23 21 21 19 22 24 6 1 9 6 25 14 12 12 15 26 16 15 13 16 27 12 16 11 18 28 17 18 17 17 29 13 14 16 12 30 11 19 22 14 31 5 10 15 20 32 22 17 1 1 33 4 7 2 4 imalat sanayi ve ana sektörlerinin performans.

. ilgili kriterin düzey değerine göre sektörün 22 sektör içindeki sırasını.Tablo 8: 2010 Yılı Sektörlerin Kriter Bazında Sıra Değerleri İhracat Düzey 6 20 3 4 17 18 16 22 11 7 9 12 2 8 5 21 10 14 19 1 15 13 4 22 8 9 19 7 14 21 19 16 16 21 9 19 7 7 11 11 1 22 22 13 12 12 5 22 1 20 4 10 17 14 15 6 6 6 21 13 13 7 16 7 5 22 3 11 17 8 20 13 18 3 3 15 12 6 8 8 3 2 2 20 20 11 15 7 18 13 17 19 11 3 8 22 6 14 2 5 9 18 18 9 18 21 20 15 15 12 14 10 21 6 17 7 9 14 5 4 18 2 16 3 1 22 12 5 17 17 13 6 9 19 11 10 10 16 1 1 8 3 14 14 8 4 16 10 4 7 5 11 2 9 10 8 1 14 15 22 17 16 19 12 20 18 16 1 1 19 19 15 13 13 10 4 4 18 10 12 11 3 3 13 4 7 5 11 2 9 10 8 1 14 15 22 17 16 19 12 20 18 17 2 2 21 21 4 15 21 21 12 5 5 2 9 20 20 6 6 Değer Düzey Değer Düzey Değer Düzey Değer Düzey Değer Düzey 61 87 62 79 91 54 74 95 101 63 68 74 57 87 71 133 61 119 83 74 95 82 RCA İstihdam Endeksi KBKVE ÜFE Toplam Skor Değer 83 113 52 94 49 51 84 119 76 86 51 62 83 65 62 109 50 113 99 41 145 84 Sektör/Sıra Üretim Endeksi KKO Düzey Değer Düzey Değer 15 9 18 13 13 16 17 21 2 16 17 18 10 4 4 18 19 17 8 15 19 14 8 18 6 20 1 6 1 8 21 8 15 6 17 22 11 19 14 19 23 20 11 20 12 24 6 16 3 7 25 10 7 10 11 26 16 9 7 3 27 12 13 5 5 28 15 4 19 14 29 7 3 16 10 30 21 22 22 2 31 2 1 12 9 32 22 14 9 21 33 3 5 11 20 34 13 2 15 1 35 5 20 17 22 imalat sanayi ve ana sektörlerinin performans. yapısal ve mekânsal özellikleri açısından değerlendirilmesi 36 4 12 21 18 23 Not: “Düzey”. “Değer” ise ilgili kriterdeki yüzde değişime göre sektörün 22 sektör içindeki sırasını göstermektedir.

bunun yanında rafine edilmiş petrol ihracatı nedeniyle de ihracatta üçüncü sırayı almasına karşın. 6. bu tabloların bir şekilde toplulaştırılması gerekmektedir. Ayrıca. Bu amaçla hazırlanan Tablo 9’da hem sektörlerin dönem genelinde kriter bazında aldıkları skorlara göre sıralaması. istihdam kriterinde son sırada yer almaktadır. Dönem içinde bazı yıllarda belirli kriterler açısından öne çıkan sektörler. Buradan da görüleceği gibi. ek bilgi olarak sektörlerin imalat sanayi içindeki önemi (katma değer payı açısından) ve OECD sınıflamasına göre sektörlerin teknoloji yoğunlukları da bu tabloda verilmiştir.imalat sanayi ve ana sektörlerinin performans. genel değerlendirmede 22 sektör arasında 18. dönemin geneli için sektörlerin tüm kriterler bazında değerlendirmesi neticesinde ortaya çıkan performans sıralaması Tablo 10’da verilmektedir. Bunun da ötesinde. başka kriterlerde geriye düşebilmektedir. yapısal ve mekânsal özellikleri açısından değerlendirilmesi Tablo 4. 5. 24 . her sektörün her yıl için kriterler bazındaki performansına göre belirlenen sıra değerleri (skor) toplamı. tek boyutlu (tek bir yıla ilişkin ya da tek kriter bazında) performans değerlendirmeleri yanıltıcı sonuçlar verebilmektedir. sektörlerin kriter bazındaki karakteristikleri çok farklılaşabilmektedir. Dönem geneli için tüm kriter ve sektörleri değerlendiren bir sıralama yapılması amacıyla. dönem geneli için de toplanarak elde edilen bu toplam skora göre sektörler sıralanmış ve sektörel performans sıralaması elde edilmiştir. dönem geneli için genel bir değerlendirme yapılması için. 17 kod numaralı Konfeksiyon sektörü dış ticaretteki rekabet gücünü gösteren RCA değeriyle ilk sırayı almışken. sırada yer alabilmiştir. Tablo 9’da her bir kriter bazında ilk sırada ve son sırada yer alan sektörler ayrıca gösterilmiştir. Bu nedenle. hem de tüm kriterlere göre gösterdikleri performanstan elde edilen toplam skorlar itibariyle sıralaması verilmektedir. Aynı sektör diğer kriterlerde de düşük bir performans gösterdiği için genel sıralamada 20. Benzer şekilde 23 kod numaralı Petrol Ürünleri sektörü (bilhassa ilgili dönemdeki petrol fiyatlarının da artışı nedeniyle) en yüksek oranda fiyat artırımı gerçekleştiren sektör iken. Yukarıda verilen ve daha da artırılabilecek örnekler nedeniyle. Ancak. tablolardan da görüleceği gibi. olabilmiştir. bilhassa üretim performansı ve verimlilik kriterlerindeki düşük performansından dolayı. 7 ve 8’den yıllar ve kriterler bazında imalat sanayi alt sektörlerinin performansı izlenebilmektedir. aynı sektörün aynı kriter için belirli bir yılda gösterdiği performans diğer yıllarda devam etmeyebilmektedir. Örneğin.

hassas ve optik aletler ve saat 34 Motorlu kara taşıtı. . yapısal ve mekânsal özellikleri açısından değerlendirilmesi 25 Not: Tablodaki değerler.Tablo 9: 2006-2010 Dönemi İçin Kriterler Bazında ve Genel Olarak Sektörlerin Performansı Üretim Endeksi 13 14 19 20 12 1 10 14 21 5 16 16 7 10 9 18 2 22 3 7 6 4 8 5 22 8 12 2 21 4 2 22 8 15 18 13 11 12 12 10 10 11 13 6 14 22 12 15 21 9 11 7 18 16 2 16 9 8 2 6 20 17 2 16 9 4 5 21 1 19 6 8 10 15 20 3 17 12 15 20 18 12 19 1 19 14 7 14 20 4 19 13 18 17 11 10 4 22 6 14 8 2 4 7 10 11 1 5 17 16 7 9 17 21 1 22 16 14 7 19 7 4 1 12 7 10 3 6 12 20 10 21 15 16 22 16 12 19 4 18 11 2 1 4 3 19 3 18 5 14 5 3 21 4 5 3 15 20 13 2 16 19 18 14 6 10 8 4 12 21 1 22 11 7 17 8 KKO İhracat RCA İstihdam Verimlilik ÜFE Toplam NACE Kod Sektör Adı 15 Gıda ve içecek 16 Tütün 17 Tekstil 18 Konfeksiyon ve kürk işleme 19 Deri mamulleri 20 Ağaç ve mantar ürünleri 21 Kâğıt ve kâğıt ürünleri 22 Basım ve yayım 23 Petrol ürünleri 24 Kimyasal madde ve ürünleri 25 Plastik ve kauçuk ürünler 26 Mineral ürünler 27 Ana metal 28 Metal eşya 29 Makine ve teçhizat 30 Büro. Dönem genelinde ilk sırada yer alan sektörler kare içine alınmıştır. sektörlerin ilgili kritere göre kaçıncı sırada yer aldığını göstermektedir. TV vb. muhasebe ve bilgi işlem makineleri 31 Elektrikli makine ve cihazlar 32 Radyo. römork vb. 35 Diğer ulaşım araçları 36 Mobilya ve diğer ürünler imalat sanayi ve ana sektörlerinin performans. cihazlar 33 Tıbbi.

9 6. sektörlerin ilgili kritere göre kaçıncı sırada yer aldığını göstermektedir.7 8.4 Düşük 1 5 14 3 1 3.0 2 16 22 1 7 8. römork vb.7 8. hassas ve optik aletler ve saat 29 Makine ve teçhizat 19 Deri mamulleri 24 Kimyasal madde ve ürünleri 17 Tekstil 21 Kâğıt ve kâğıt ürünleri 35 Diğer ulaşım araçları 23 Petrol ürünleri 22 Basım ve yayım 18 Konfeksiyon ve kürk işleme 30 Büro. TV vb. Not: Tablodaki değerler. yapısal ve mekânsal özellikleri açısından değerlendirilmesi 32 Radyo.8 Orta-yüksek 2007 2008 2009 2010 Dönem İmalat Sanayi İçindeki Payı (*) Teknoloji Yoğunluğu 26 NACE Kod Sektör 31 Elektrikli makine ve cihazlar 20 Ağaç ve mantar ürünleri 16 Tütün 28 Metal eşya 15 Gıda ve içecek 25 Plastik ve kauçuk ürünler 34 Motorlu kara taşıtı.Tablo 10: Sektörlerin Yıllar ve Dönem İtibariyle Genel Performans Sıraları 2006 1 2 4 5 19 16 10 3 9 14 15 8 7 11 17 18 6 12 21 20 13 22 22 22 21 18 9 21 7 21 17 13 17 3 17 14 20 3 4 19 22 10 21 16 18 20 14 10 8 13 19 19 6 6 15 16 17 18 19 20 21 22 18 12 5 15 14 20 20 11 2 13 16 15 15 8 12 12 6 4 17 11 15 8 10 7 10 7. 27 Ana metal 36 Mobilya ve diğer ürünler 26 Mineral ürünler 33 Tıbbi.6 2.0 0.4 2. muhasebe ve bilgi işlem makineleri imalat sanayi ve ana sektörlerinin performans.8 0.2 11 2 1 19 3 1. cihazlar (*): 2008 yılı TÜİK Genel Sanayi İşyeri Sayımı sonuçlarına göre.7 4 9 16 9 4 5.1 Düşük Orta-düşük Düşük Orta-düşük Orta-yüksek Orta-düşük Düşük Orta-düşük Orta-yüksek Orta-yüksek Düşük Orta-yüksek Düşük Düşük Orta-yüksek Orta-düşük Düşük Düşük Yüksek Yüksek 5 3 12 4 2 1.2 6 7 13 14 9 3.0 0.8 6.4 7 11 9 5 6 5.3 1. .2 8 1 2 11 5 11. İmalat Sanayi katma değeri içindeki sektör payları.0 10 13 18 12 8 12.1 1.7 1.

kriz esnasında bilhassa hane halkının tüketim kalıplarını dayanıklı tüketim mallarından temel tüketim mallarına kaydırması neticesinde. en düşük performans sergileyen sektörler olmuşlardır. olumlu bir gösterge sayılmalıdır. Krizin sektörler üzerindeki etkileri ve bu etkilerin hangi kanallardan geldiği aslında. Buna göre Gıda ve İçecek sektörü kriz öncesi yıllarda üretim endeksi olarak son sıralarda yer almakta iken. bilhassa inşaat ve mobilya sektörünün kullandığı kereste. küresel krizin İmalat Sanayiini en fazla etkilediği yıl olan 2009 yılı hariç bırakılarak da yapılmış. ilk sırayı 31 kod numaralı Elektrikli Makine ve Cihazlar sektörü almıştır. Bunlar içinde en belirgin olanları 30 kod numaralı Büro. Tablonun tamamını yorumlamak yerine dikkat çeken bazı sektörlere değinmek yerinde olacaktır. Tablodan dikkati çeken bir diğer husus da global krizin Türkiye’de etkisinin görüldüğü 2008’in ikinci yarısı ve 2009 yılları için. dünya ekonomisinde sağlıklı ve sürdürülebilir bir rekabetçi yapıya kavuşabilmesi için desteklenmesinin. Ayrıca. sektörün istihdam 4 Sıralama. sırada yer almasına karşın. Muhasebe ve Bilgi İşlem Makineleri üreten sektörle. kontrplak ve sunta gibi ürünlerin üretiminin yer aldığı bu sektör. 2008 yılı imalat sanayi katma değeri içindeki paylarına göre. ilk iki ve son iki sıradaki sektörlerin değişmediği. Sektörel fiyat artışlarında 22 sektör içinde 19. 7. Gıda ve İçecek sektörünün gösterdiği performanstır. genel sıralamada ikinci sırada yer almıştır. 27 . 6.8 payla 11. Bu iki sektör de hemen hemen her dönemde en alt sıralarda yer alarak. Dönem genelinde (küresel krizin en fazla yoğunlaştığı yıl olan 2009 ve kriz etkilerinin görülmeye başladığı 2008 yılı dışında) bu sektör ya ilk sırada ya da üst sırada yer almıştır4. sektörün imalat sanayi içinde orta sıralarda yer alması (yüzde 3. sırada). İkinci sırada yer alan 20 kod numaralı Ağaç ve Mantar Ürünleri sektörü üretim endeksi ve verimlilik kriterinde dönem genelinde ilk sırada bulunmaktadır. 5. sektör darboğazlarının ve sektörlerarası üretim ilişkilerinin irdelenmesinin gerektiğini göstermektedir.imalat sanayi ve ana sektörlerinin performans. Dönem genelinde orta sıralarda yer alan bu sektör. kriz yıllarında en iyi performans gösteren sektör olmuştur. sektör sıralamalarının da büyük bir değişim göstermediği saptanmıştır. örneğin ikinci sırada yer alan 20 kod numaralı Ağaç ve Mantar Ürünleri sektörü ile üçüncü sırada yer alan 16 kod numaralı Tütün Ürünleri sektörlerinin imalat sanayi içindeki çok daha düşük göreli önemleri düşünüldüğünde. Bu iki sektörün de yüksek teknoloji yoğunluğu grubunda yer alan yegane sektörler olması. bilhassa Tablo 4. 8’den izlenebilmektedir. krizin başlaması ile orta sıralara tırmanmış ve 2010 yılı itibariyle de orta sıralarda yer almaya başlamıştır. 32 kod numaralı Radyo TV ve Haberleşme Cihazları üreten sektördür. yapısal ve mekânsal özellikleri açısından değerlendirilmesi Dönemler ve dönem geneli için sektörlerin performans sırasını gösteren Tablo 10’dan da görüleceği gibi. Türk imalat sanayiinin gelecek döneminde teknoloji üreterek ve/veya teknolojik bağımlılığı azaltmayı hedefleyerek.

Güncel Ekonomik Soru(n)lar Kongresi 2007 Bildiri Kitabı. Adnan Menderes Üniversitesi. kullanılan ara girdilerin toplam üretime oranlarının toplamından oluşmaktadır. yapısal ve mekânsal özellikleri açısından değerlendirilmesi endeksi de kriz öncesi yıllarda orta sıralarda yer almakta iken. sektörler arası etkileşim. 4.1. KÜÇÜKKİREMİTÇİ. 27. Güncel Ekonomik Soru(n)lar Kongresi 2007 Bildiri Kitabı. 4. doğrudan geri bağlantı. Nazilli İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi. sırada yer alarak koruduğu görülmektedir. Yayın No. I/O) tablolarından hareketle.imalat sanayi ve ana sektörlerinin performans. Girdi – Çıktı Analizi5 Girdi-Çıktı (Input-Output. üretimde kullandıkları girdiler. s.com. 27. İktisat Bölümü ve Avrupa Araştırmalar Merkezi. M. Oktay (2008). GA-08-03-03. Doğrudan Geri Bağlantı Herhangi bir sektörün üretimi içinde diğer sektörlerden kullandığı ara girdilerin toplamından hareketle hesaplanmaktadır. Bankamız araştırmacıları tarafından yukarıda belirtilen kongrede sunulan bildirilerin derlendiği bir çalışma için bkz. Adnan Menderes Üniversitesi. üretim girdilerinin ve katma değerin sektörlerin toplam maliyetleri içindeki payı. s. sektörlerin çoğaltan ve çarpan etkilerini gösteren bağlantı katsayıları yardımıyla incelenecektir. Nazilli İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi. bağlantı katsayılarının hesaplanması ve Türkiye ekonomisi hakkında bir uygulama için bkz. Bayram Ali. Türkiye Kalkınma Bankası.1.kalkinma. Türkiye’nin Dış Ticareti ve İmalat Sanayiinin Mekânsal ve Yapısal Durumuna İlişkin Değerlendirmeler. bunların hangi sektörlerden alındığı. Sektörün istihdam açısından ulaştığı düzeyi 2010 yılında da 2. Ekonomik ve Sosyal Araştırmalar Müdürlüğü. I/O tablosundan hareketle sektör için hesaplanacak katsayılar.tr/data/file/raporlar/ESA/GA/2008-GA/Turkiye’nin_Dis_Ticareti_ve_Imalat_ Sanayii1. sektörlerin yapısal özelliklerinin yanında performans durumunun da hatırlanması sağlanacaktır. “Teknoloji Matrisi (Girdi Katsayıları Matrisi)”nden hareketle hesaplanan doğrudan geri bağlantı katsayısı ise sektörün toplam üretim değeri “1” olarak kabul edildiğinde. KÜÇÜKKİREMİTÇİ. Çalışmada sektörlerin yapısal analizini en iyi şekilde vereceği düşünülen Girdi-Çıktı (Input-Output. İktisat Bölümü ve Avrupa Araştırmalar Merkezi. krizle birlikte yükselmeye başlamış ve 2009 yılında bu sektör düzey olarak imalat sanayi içinde birinciliğe ve değişim olarak da ikinciliğe yükselmiştir. Aydın Ayrıca. Ankara (http://www. KARACA. Doğrudan geri bağlantı katsayısının 5 6 Girdi Çıktı analizi için TÜİK tarafından yayınlanan 2002 yılına ait Girdi-Çıktı tabloları kullanılmıştır. I/O tabloları. Oktay (2008). 4. Emin (2008). EŞİYOK. Bu amaçla hesaplanan tüm tablolarda bir önceki bölümden elde edilen sektörlerin performans sıralamaları da verilerek. Ömür.1.125-148. I/O) Analizi yöntemi kullanılacaktır. toplam geri bağlantı ve toplam ileri bağlantı katsayılarıdır. Mehmet Emin. KARACA. doğrudan ileri bağlantı. Aydın. GENÇ. sektörün talep değişimlerine ve diğer sektörlerdeki üretim gelişmesine karşı verdiği tepkiler çeşitli bağlantı katsayıları yardımıyla hesaplanabilmektedir6. Yayın No. İmalat Sanayinin Yapısal Değerlendirmesi Bu bölümde imalat sanayinin alt sektörlerini oluşturan 22 adet sektör.pdf) 28 .149-174.

hassas ve optik aletler ile saat imalatı Motorlu kara taşıtı.7199 0.7505 6 17 9 11 8 7 12 20 1 15 10 18 4 16 19 21 14 2 13 3 22 5 Ağaç ve mantar ürünleri imalatı (mobilya hariç) Kâğıt ve kâğıt ürünleri imalatı Basım ve yayım.y.6219 0. römork ve yarı-römork imalatı Diğer ulaşım araçlarının imalatı Mobilya imalatı. kürkün işlenmesi ve boyanması Derinin tabaklanması.6670 0.7431 0. saraçlık.s.7218 0. el çantası. o sektörün üretimi ile ona girdi sağlayan diğer sektörlerin üretimi arasında kuvvetli bir bağlantı olduğunu göstermektedir. işlenmesi.7093 0.6125 0.8059 0. Bir başka ifade ile yüksek geri bağlantı katsayısı. kaset vb.6280 0. bavul.7285 0.7863 0.7573 0. makine ve teçhizat imalatı Büro. diğer imalat (*) : Sektör katsayı değerinin İmalat Sanayi içindeki büyüklük sırasını göstermektedir.7567 0.7267 0.5369 0. plak.y. televizyon. İmalat Sanayini oluşturan sektörlerin doğrudan geri bağlantı katsayıları Tablo 11’de verilmektedir. rafine edilmiş petrol ürünleri ve nükleer yakıt imalatı Kimyasal madde ve ürünlerin imalatı Plastik ve kauçuk ürünleri imalatı Metalik olmayan diğer mineral ürünlerin imalatı Ana metal sanayi Makine ve teçhizatı hariç.7060 0. yapısal ve mekânsal özellikleri açısından değerlendirilmesi yüksekliği.7407 0.s.s. metal eşya sanayi B.5612 0. Tablo 11: İmalat Sanayi Sektörleri Doğrudan Geri Bağlantı Katsayıları Doğrudan Geri Bağlantı Katsayıları Katsayı Sıra (*) NACE Kod 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 27 28 29 30 31 32 33 34 35 36 Sektörler Performans Sırası 5 3 15 20 13 2 16 19 18 14 6 10 8 4 12 21 1 22 11 7 17 8 Gıda ürünleri ve içecek imalatı Tütün ürünleri imalatı Tekstil ürünleri imalatı Giyim eşyası imalatı.y.6957 0. o sektörün üretim için diğer sektörlerin çıktılarını yüksek oranda kullanmak durumunda olduğunu (sektörün kendisini besleyen gerideki sektörlere yüksek oranda bağımlı olduğunu) ifade etmektedir. muhasebe ve bilgi işlem makineleri imalatı B. elektrikli makine ve cihazların imalatı Radyo. koşum takımı 0. haberleşme teçhizatı ve cihazları imalatı Tıbbi aletler. Kaynak: TÜİK ve kendi hesaplamalarımız.imalat sanayi ve ana sektörlerinin performans.7309 0. b. 29 .6937 0. kayıtlı medyanın çoğaltılması Kok kömürü.

Yüksek doğrudan ileri bağlantıya sahip olan sektörlerde asıl talep merciinin yine başka bir sektör (ya da işletme) olduğu açıktır. Buradan hareketle. 0. kira. En düşük doğrudan ileri bağlantı katsayısına sahip olan sektör ise 0. sektörün bir birim üretiminin yaklaşık yüzde 80’inin diğer sektörlerden aldığı girdilerden oluştuğu anlaşılmaktadır. sektörün toplam üretiminin ne kadarının diğer sektörler tarafından girdi olarak kullanıldığını (ya da sektör üretiminin ne kadarının nihai tüketime gittiğini) ifade etmektedir. Doğrudan İleri Bağlantı Belli bir sektör üretiminin diğer sektörler tarafından girdi olarak kullanılan kısmının (toplam ara tüketim) o sektörün ürünlerine olan toplam talebe=tüketime (ara tüketim + nihai tüketim) oranını göstermektedir. Doğrudan ileri bağlantı katsayısı. İmalat Sanayini oluşturan sektörlerin doğrudan ileri bağlantı katsayıları Tablo 12’de verilmektedir. En düşük geri bağlantı katsayısına sahip olan sektör ise 0. maaş. Bunun tam tersi durumda ise (örneğin. imalat sanayinde en yüksek doğrudan geri bağlantı katsayısı 0. doğrudan üretim girdileri dışındaki üretim faktörleri gelirlerinin (ücret. Bu durumda bu sektörlerin tutundurma. aynı zamanda sektörlerin ürettikleri ürünlerin talep yapısı hakkında da bilgi vermektedir. Bu anlamda. Sektör üretiminin ne kadarının diğer sektörler tarafından girdi olarak kullanıldığını gösteren doğrudan ileri bağlantı katsayısına göre. (1-Doğrudan Geri Bağlantı Katsayısı) olarak formüle edilebilecek katma değer payı. aynı zamanda bir birimlik sektör üretimi içindeki katma değer payının hesaplanmasına da olanak tanımaktadır. pazarlama ve satış-dağıtım gibi ürünün son tüketiciye ulaştırılmasını ve satış şansını belirleyecek politikaların muhatabının (hedef pazarın) hangi kesim olduğu belirlenmektedir. 4.8059 ile 23 kod numaralı Petrol Ürünleri sektörüne aittir.5369’luk katsayısı ile 35 kod numaralı Diğer Ulaşım Araçlarının İmalatı sektörüdür. Bu sektör ürünlerinin ağırlıklı olarak basım ve yayın sektörünün girdisi olarak kullanıldığı düşünüldüğünde. katsayının yüksek olması beklenen bir durumdur.2.9239 katsayısı ile 21 kod numaralı Kâğıt ve Kâğıt Ürünleridir. ikinci en düşük 30 . Doğrudan geri bağlantı katsayısı.imalat sanayi ve ana sektörlerinin performans.0658 katsayısı ile 16 kod numaralı Tütün Ürünleridir. kâr gibi) toplam maliyet içindeki payını göstermektedir.1. üretimi diğer sektörler tarafından hammadde ya da ara malı olarak kullanımının en yoğun olduğu sektör. yapısal ve mekânsal özellikleri açısından değerlendirilmesi Tablo 10’dan görüleceği gibi.

bavul.2723 0.1346 18 22 10 21 13 7 1 5 4 8 6 3 2 9 17 16 11 14 19 15 12 20 Ağaç ve mantar ürünleri imalatı (mobilya hariç) Kâğıt ve kâğıt ürünleri imalatı Basım ve yayım.4738 0.3037 0.5952 0. kaset vb.s. plak.y. o sektörün toplam geri bağlantı etkisini göstermektedir. yapısal ve mekânsal özellikleri açısından değerlendirilmesi doğrudan ileri bağlantı katsayısına sahip olan 18 kod numaralı Konfeksiyon sektöründe). metal eşya sanayi B.6975 0. elektrikli makine ve cihazların imalatı Radyo.imalat sanayi ve ana sektörlerinin performans.s. gibi) belirlenmek durumundadır.7994 0.3416 0.0658 0. televizyon. haberleşme teçhizatı ve cihazları imalatı Tıbbi aletler. hassas ve optik aletler ile saat imalatı Motorlu kara taşıtı.4913 0. Toplam Geri Bağlantı “Leontief Ters Matrisi”nden hesaplanmaktadır.s. rafine edilmiş petrol ürünleri ve nükleer yakıt imalatı Kimyasal madde ve ürünlerin imalatı Plastik ve kauçuk ürünleri imalatı Metalik olmayan diğer mineral ürünlerin imalatı Ana metal sanayi Makine ve teçhizatı hariç. Doğrudan geri bağlantıda yalnızca belli bir sektörün üretimindeki diğer sektör girdilerinin payları ifade edilirken. el çantası. işlenmesi. Burada da bu sektördeki işletmelerin hedef pazarı ve tüm satış politikaları nihai tüketiciye göre ve nihai tüketicinin talep fonksiyonunun duyarlılıklarına göre (moda.3742 0.4473 0. diğer imalat (*) : Sektör katsayı değerinin İmalat Sanayi içindeki büyüklük sırasını göstermektedir.7129 0.7311 0. kayıtlı medyanın çoğaltılması Kok kömürü. römork ve yarı-römork imalatı Diğer ulaşım araçlarının imalatı Mobilya imalatı. marka vb.9239 0.1.y. kürkün işlenmesi ve boyanması Derinin tabaklanması.2184 0.8516 0.0904 0. koşum takımı 0. Kaynak: TÜİK ve kendi hesaplamalarımız. toplam geri bağlantıda belli bir sektöre nihai 31 . b.7966 0.8358 0. muhasebe ve bilgi işlem makineleri imalatı B.7672 0. makine ve teçhizat imalatı Büro. fiyat. 4. kalite. nihai tüketici hane halkı olmaktadır.y.3. Belli bir sektördeki bir birimlik nihai talep artışının yol açtığı toplam üretim artışı. saraçlık. Tablo 12: İmalat Sanayi Sektörleri Doğrudan İleri Bağlantı Katsayıları Doğrudan İleri Bağlantı Katsayıları Katsayı Sıra (*) NACE Kod 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 27 28 29 30 31 32 33 34 35 36 Sektörler Performans Sırası 5 3 15 20 13 2 16 19 18 14 6 10 8 4 12 21 1 22 11 7 17 8 Gıda ürünleri ve içecek imalatı Tütün ürünleri imalatı Tekstil ürünleri imalatı Giyim eşyası imalatı.2605 0.

4376 2. yapısal ve mekânsal özellikleri açısından değerlendirilmesi talep artışı (nihai tüketiciler tarafından yalnızca o sektör ürününe bir birimlik talep artışı) olması neticesinde. kayıtlı medyanın çoğaltılması Kok kömürü.1418 2. televizyon.3365 2. muhasebe ve bilgi işlem makineleri imalatı B. saraçlık. Bu anlamda toplam geri bağlantı katsayısı. makine ve teçhizat imalatı Büro.5672 2.imalat sanayi ve ana sektörlerinin performans. Kaynak: TÜİK ve kendi hesaplamalarımız. diğer imalat (*) : Sektör katsayı değerinin İmalat Sanayi içindeki büyüklük sırasını göstermektedir. hem bu talep artışını.7382 2. metal eşya sanayi B.y.5691 2. bavul. el çantası. 32 .9300 16 19 8 5 6 13 12 17 18 15 11 20 3 7 14 21 9 1 10 2 22 4 Ağaç ve mantar ürünleri imalatı (mobilya hariç) Kâğıt ve kâğıt ürünleri imalatı Basım ve yayım.s.6880 2. kürkün işlenmesi ve boyanması Derinin tabaklanması.2945 2. Tablo 13: İmalat Sanayi Sektörleri Toplam Geri Bağlantı Katsayıları Toplam Geri Bağlantı Katsayıları Katsayı Sıra (*) NACE Kod 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 27 28 29 30 31 32 33 34 35 36 Sektörler Performans Sırası 5 3 15 20 13 2 16 19 18 14 6 10 8 4 12 21 1 22 11 7 17 8 Gıda ürünleri ve içecek imalatı Tütün ürünleri imalatı Tekstil ürünleri imalatı Giyim eşyası imalatı. o sektör ürününe olan talep değişiminin tetiklediği ekonomideki toplam üretim artışını ifade etmektedir.3985 2. hem de bu talep artışını karşılamak için gerçekleşen üretim artışı nedeniyle diğer sektörlerden tedarik edilen girdi artışı neticesinde ilgili (bağlantılı) tüm sektörlerde ortaya çıkan toplam üretim artışı ifade edilmektedir.8425 2.s. b.3591 2.y.7943 2.7554 2. kaset vb. römork ve yarı-römork imalatı Diğer ulaşım araçlarının imalatı Mobilya imalatı.6147 2.s.4152 2. koşum takımı 2.y. hassas ve optik aletler ile saat imalatı Motorlu kara taşıtı. elektrikli makine ve cihazların imalatı Radyo. plak.9597 2.7823 2. rafine edilmiş petrol ürünleri ve nükleer yakıt imalatı Kimyasal madde ve ürünlerin imalatı Plastik ve kauçuk ürünleri imalatı Metalik olmayan diğer mineral ürünlerin imalatı Ana metal sanayi Makine ve teçhizatı hariç. işlenmesi.8285 2.9942 2.4504 2.7718 3. haberleşme teçhizatı ve cihazları imalatı Tıbbi aletler. İmalat Sanayini oluşturan sektörlerin toplam geri bağlantı katsayıları Tablo 13’de verilmektedir.

toplam geri bağlantı katsayısı her zaman 1’den büyük olacaktır (nihai talepte bir birim artış olduğunda sektör üretimi öncelikle bir birim artarak bu talebi karşılayacaktır).. Toplam ileri bağlantıda.4. 33 . bu sektörün performans sıralamasında en sonda yer alması.1418’lik katsayısı ile 32 kod numaralı Radyo TV vb. Toplam İleri Bağlantı “Leontief Ters Matrisi”nden hesaplanmaktadır. 7 Burada kastedilen. o sektörün toplam ileri bağlantı etkisi olarak tanımlanmaktadır. Cihazlar Üretimi olduğu görülmektedir.. genelde yüksek toplam geri bağlantı katsayılarına sahip sektörlerin 2005-2010 dönemi için gerçekleştirilen performans analizi sonuçlarına göre.. toplam geri bağlantı katsayılarının bir anlamda. bu sektöre girdi sağlayan sektörlerin de zincirleme olarak kötü performanstan etkilenmiş olmaları gerektiğini ortaya çıkarmaktadır. İmalat Sanayini oluşturan sektörlerin toplam ileri bağlantı katsayıları Tablo 14’de verilmektedir.. → .1.. Toplam geri bağlantı etkisinin daha net anlaşılabilmesi için. Ancak. her bir sektörün üretiminin ne kadar arttığı görülmektedir. 4. Tüm sektörlerdeki birer birimlik nihai talep artışlarının belli bir sektörün üretiminde yol açtığı artış. zincirleme üretim tetiklemesi nedeniyle yaratılacak katma değerdir. ekonomideki tüm sektörlerin nihai ürünlerine birer birimlik bir talep artışı olduğundan hareketle. genelde üst sıralarda yer almasının bu dönem için imalat sanayiindeki büyümenin ana kaynağını oluşturduğu düşünülmektedir. Bu anlamda. yaratılacak katma değerin büyüklüğünü gösterdiği ima edilmemektedir. Tablo 13’den en yüksek toplam geri bağlantı katsayısına sahip olan sektörün 3. “katma değer yaratma zinciri” olarak adlandırılabileceğini ve sektörlerin (diğer sektörleri de tetikleyerek) yaratacağı toplam katma değer (ya da üretim) zincirini ifade ettiğini söylemek mümkündür7.. Bunun yanı sıra. Performansa göre sıralandığında ilk 10 sırada yer alan sektörlerin imalat sanayi katma değerinin yaklaşık yüzde 60’ını oluşturması da bu kanıyı güçlendirmektedir. yapısal ve mekânsal özellikleri açısından değerlendirilmesi Tanımı gereği.. Toplam geri bağlantı katsayısının. ilişkiler şu sıralama ile düşünülebilir: İlgili sektörün nihai ürününe talep 1 birim arttı → talebi karşılamak için ilgili sektör üretimi 1 birim arttı → ilgili sektörün diğer sektörlerden girdi kullanımı arttı → doğrudan geri bağlantılı diğer tüm sektörlerin üretimi arttı → diğer sektörlerin kendi üretimleri için kullandıkları ilgili sektör ürünlerine girdi talebi arttı → ilgili sektörün bu dolaylı talep artışını karşılamak için üretimi arttı → ilgili sektörün diğer sektörlerden girdi kullanımı arttı → .imalat sanayi ve ana sektörlerinin performans.

5926 2.s.2962 1. işlenmesi.y. yapısal ve mekânsal özellikleri açısından değerlendirilmesi Tablo 14: İmalat Sanayi Sektörleri Toplam İleri Bağlantı Katsayıları Toplam İleri Bağlantı Katsayıları Katsayı Sıra (*) NACE Kod 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 27 28 29 30 31 32 33 34 35 36 Sektörler Performans Sırası 5 3 15 20 13 2 16 19 18 14 6 10 8 4 12 21 1 22 11 7 17 8 Gıda ürünleri ve içecek imalatı Tütün ürünleri imalatı Tekstil ürünleri imalatı Giyim eşyası imalatı.2800 1.y.2020 10 22 4 19 16 15 3 14 5 2 6 9 1 11 8 20 12 7 17 13 18 21 Ağaç ve mantar ürünleri imalatı (mobilya hariç) Kâğıt ve kâğıt ürünleri imalatı Basım ve yayım.3207 2.5465 1.9259 1.0725 3.imalat sanayi ve ana sektörlerinin performans. muhasebe ve bilgi işlem makineleri imalatı B. römork ve yarı-römork imalatı Diğer ulaşım araçlarının imalatı Mobilya imalatı. her zaman 1’den büyük bir değer alacaktır (tüm sektör ürünlerine karşı nihai talepte bir birim artış gerçekleştiği için. bir birimlik üretim artışı bu talebi karşılamak için gerçekleşecektir). kayıtlı medyanın çoğaltılması Kok kömürü. b. koşum takımı 2.1442 2. bavul.5537 2.y.5008 1. televizyon.2535 1. haberleşme teçhizatı ve cihazları imalatı Tıbbi aletler. plak. kaset vb. hassas ve optik aletler ile saat imalatı Motorlu kara taşıtı. kürkün işlenmesi ve boyanması Derinin tabaklanması.1488 1.s.2274 2. Kaynak: TÜİK ve kendi hesaplamalarımız. ilişkilerin sıralaması şu şekilde düşünülebilir: 34 . Toplam ileri bağlantı katsayısının nasıl hesaplandığı ve neyi ifade ettiğinin daha iyi anlaşılabilmesi için.3124 2.6855 6. el çantası. diğer imalat (*) : Sektör katsayı değerinin İmalat Sanayi içindeki büyüklük sırasını göstermektedir.3084 1.3210 1.0026 2. Toplam ileri bağlantı katsayısı (toplam geri bağlantı katsayısında olduğu gibi). metal eşya sanayi B. rafine edilmiş petrol ürünleri ve nükleer yakıt imalatı Kimyasal madde ve ürünlerin imalatı Plastik ve kauçuk ürünleri imalatı Metalik olmayan diğer mineral ürünlerin imalatı Ana metal sanayi Makine ve teçhizatı hariç.5355 3. elektrikli makine ve cihazların imalatı Radyo.3064 7. saraçlık.s. makine ve teçhizat imalatı Büro.5400 1.

diğer sektörlerdeki üretim artışından da kaynaklanan ve bu sektörden sağlanan girdi ihtiyacını (ilgili sektör nihai mamulü. Ürünleri hemen tüm sektörler tarafından girdi olarak kullanılan ve bu anlamda da diğer sektörlerin en önemli girdi tedarikçisi sektör konumunda bulunan Ana Metal Sanayi (bu açıdan çok benzer özelliklere sahip olduğu için 6.. kendisine girdi sağlayan diğer sektör üretimleri arttı → diğer sektörlerin uyarılmış bu üretim artışı nedeniyle ilgili sektöre ara talepleri arttı → ilgili sektör üretimi..5.imalat sanayi ve ana sektörlerinin performans. Üretimdeki İthal Girdi Payı Teknoloji Matrisi ve İthalat Matrisinden hesaplanmaktadır. İmalat Sanayini oluşturan sektörlerin üretimdeki ithal girdi payları Tablo 15’de verilmektedir. İthal girdi oranları. en büyük çarpan etkisi yaratan sektör olmaktadır. İthalat Matrisindeki sektörlerin ithal girdi tutarlarının sektörlerin toplam üretimlerine bölünmesi ile (ya da Teknoloji Matrisiyle.2124’lük katsayı ile ikinci sırada bulunan Kimyasal Ürünler Sanayi ile birlikte). yapısal ve mekânsal özellikleri açısından değerlendirilmesi Tüm sektörlere talep 1 birim arttı → Tüm sektörler bu talebin karşılanması için öncelikle üretimlerini 1 birim arttırdılar → ilgili sektör bu kez sadece kendi sektörünün nihai talep artışından dolayı gerekli olan üretim artışı için değil. 4. artan bu ara talep ihtiyacını karşılamak için arttı → . Ana Metal Sanayinin üretim artışı yaklaşık 7 birim olmaktadır.3207 katsayısı ile 27 kod numaralı Ana Metal Sanayi olduğu görülmektedir. Gelir artışı neticesinde tüm sektörlere yönelecek bir birimlik talep artışı durumunda. →. 35 .. Tablo 14’den en yüksek toplam ileri bağlantı etkisine sahip olan sektörün 7. Bir birim üretim gerçekleştirebilmek için gerekli olan (direkt üretim girdileri içindeki) ithal girdilerin oranını göstermektedir. şeklindeki bir döngü neticesinde sektörün toplam ileri bağlantı katsayısının ne olduğu belirlenmektedir.1. diğer sektörlerin üretimi için aynı zamanda bir ara girdidir) karşılamak için de gerekli miktarda (oranda) üretimini arttırdı → ilgili sektörün artan üretimi nedeniyle girdi ihtiyacı arttığından... Yurtiçi Üretim I/O matrisi katsayılarının farkı alınarak) hesaplanabilmektedir.

3 13. Yüksek düzeyde dışa bağımlılık sergileyen sektörlerde.5 9.0 24.3 37. metal eşya sanayi B.1 22. doğrudan geri bağlantı katsayısına bölünmesi ile elde edilmiştir.5 13.7 15.0 22.6 31. el çantası Ağaç ve mantar ürünleri imalatı (mobilya hariç) Kâğıt ve kâğıt ürünleri imalatı Basım ve yayım. hassas ve optik aletler ile saat imalatı Motorlu kara taşıtı.9 18.2 36. muhasebe ve bilgi işlem makineleri imalatı B.5 16.8 17.3 5.2 25. Bilhassa toplam geri bağlantı etkisinde değinilen yurtiçi katma değer zincirinin en önemli bileşenlerinden birisi bu katsayının değeri iken. makine ve teçhizat imalatı Büro.8 19.imalat sanayi ve ana sektörlerinin performans. römork ve yarı-römork imalatı Diğer ulaşım araçlarının imalatı Mobilya imalatı.3 38.s.4 26.8 22.9 30. plak.5 62.9 12.8 20.y.6 24.4 26.7 22.9 31. bilhassa orta-yüksek ve yüksek teknolojili ürünleri içeren 29 ila 34.5 18. bavul. haberleşme teçhizatı ve cih. bunun kadar önemli olan bir diğer konu da üretimde kullanılan temel girdilerin nereden (yurtiçi ya da yurtdışı) temin edildiğidir.9 17.3 12.8 22 17 16 20 5 13 12 19 1 9 7 21 6 15 14 8 11 2 4 10 18 3 5 3 15 20 13 2 16 19 18 14 6 10 8 4 12 21 1 22 11 7 17 8 (*): Toplam üretim girdileri içindeki ithal girdi payı (İthal girdi tutarının toplam üretim değerine bölünmesi ile elde edilmiştir. elektrikli makine ve cihazların imalatı Radyo. Tablo 10’da verildiği gibi. kaset vb.3 18. yapısal ve mekânsal özellikleri açısından değerlendirilmesi Tablo 15: İmalat Sanayi Sektörleri İthal Girdi Oranları NACE Kod Üretimdeki İthal Girdi Payı Sektörler Oran (%) (*) Oran (%) (**) Sıra (***) Performans Sırası 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 27 28 29 30 31 32 33 34 35 36 Gıda ürünleri ve içecek imalatı Tütün ürünleri imalatı Tekstil ürünleri imalatı Giyim eşyası imalatı. işlenmesi.0 13. Tablo 15’de bir anlamda doğal olarak dışa bağımlılığı yüksek olan petrol ürünleri sektörü bir yana bırakılırsa.3 20. b.8 46.y. kürkün işlenmesi ve boyanması Derinin tabaklanması.0 41. ve nükleer yakıt Kimyasal madde ve ürünlerin imalatı Plastik ve kauçuk ürünleri imalatı Metalik olmayan diğer mineral ürünlerin imalatı Ana metal sanayi Makine ve teçhizatı hariç.s.1 8. televizyon.4 26.) (**): Direkt üretim girdileri içindeki ithal girdi payı (İthal girdi katsayısının. katma değer zincirinin önemli bir kesimi (hammadde ve ara malları nedeniyle) yurtdışında kalmaktadır. çoğaltılması Kok kömürü.s. İmalatı Tıbbi aletler. sektörler arasında kalan grupta üretimde ithal girdi oranlarının yüksekliği 36 .9 30. Kaynak: TÜİK ve kendi hesaplamalarımız. diğer imalat 4.y.) (***): Sektörün kullandığı ithal girdi oranına göre İmalat Sanayi içindeki sırasını göstermektedir (en yüksek ithal girdi payına sahip olan sektör birinci sırada).9 18.4 24. rafine edilmiş petrol ür.5 50.6 12.1 24.

burada. bölge toplam istihdamına oranı. Location Quotitent (LQ) katsayısı olarak farklı alanlarda (coğrafi uzmanlaşma. bu sektörlerin sadece talep cephesine yönelik teşviklerle özendirilmesi ya da doğrudan/dolaylı yöntemlerle üretim hacminin arttırılmasına yönelik çabalar neticesinde.eu Buradaki katsayı. Avrupa Komisyonu’nca finanse edilen European Cluster Observatory8 platformu tarafından geliştirilen bir tekniktir. Üç yıldız tekniğinde hemen tüm uygulamalarda sektörel istihdamlar (kısıtlı sayıdaki bazı çalışmalarda işyeri sayısı) temel olarak alınmaktadır. üretim bileşenlerinin yerli/ithal oranlarında bir değişme olmaksızın bu sektörlerin rekabet gücünün ya da üretimlerinin artması neticesinde ithalat gereksinimi daha da artacak ve katma değer zincirinin önemli bir kesimi yurtdışında kaldığı için. Uzmanlaşma (Specialization) [(eij/enj) / (Ei/En)]9 : Sektörün bölgedeki istihdam payının. sektörün toplam (Türkiye) istihdamına oranı. Tekniğin temelinde “istihdamın göreli oranlarının değerlendirilmesi” yer almaktadır. ekonomi genişlemesine karşın istihdam yaratamayacak ve sektörlere girdi tedarik eden sektörler gelişemeyecektir 5. bu sektörlerin gelişmesiyle ortaya çıkacak üretimin çarpan etkisi. yapısal ve mekânsal özellikleri açısından değerlendirilmesi dikkati çekmektedir. 8 9 www. Büyüklük (Size) (eij/Ei) : Bölgedeki sektör istihdamının.) da kullanılmaktadır. İmalat Sanayinin Mekânsal Analizi İmalat sanayinin mekânsal analizinde temel olarak kümelenme ve kümelenme çalışmalarında sıklıkla kullanılan “Üç Yıldız Analizi” tekniği kullanılacaktır. Daha genel bir ifade ile belirtilirse. Baskınlık (Dominance) (eij/enj) : Bölgedeki sektör istihdamının. sektörün ülkedeki toplam istihdam payına oranını göstermektedir.imalat sanayi ve ana sektörlerinin performans. bu sektörlerin gelişmesi ekonomide istenilen çoğaltan etkisini yaratmayacaktır.clusterobservatory. Bu kriterleri ifade etmek gerekirse. Dolayısıyla. Üç yıldız analizi. yurtdışında bu sektörlere yönelik hammadde ve ara malı üreten sektörler için daha etkili olacaktır. 37 . Üç yıldız analizinde üç temel kriter seçilmekte ve her sektör (bölge) için bu kriterlerin değerleri hesaplanmaktadır. ihracat uzmanlaşması vb. Bunun yanında. yaratılacak katma değerin önemli bir bölümü kullanılan girdiler nedeniyle yurtdışına transfer edilmek durumda kalınacağından. Bu sektörlerin yüksek geri bağlantı katsayılarına sahip olduğu da Tablo 13’den görülmektedir.

imalat sanayi ve hizmetler sektörünü de kapsayacak şekilde hesaplanmış olup çalışmamız imalat sanayi ile ilgili olduğundan bu bölümde imalat sanayi alt sektörlerinin kümelenme çalışmaları incelenecektir. herhangi iki kriterin eşik değerini aşan sektör iki yıldız. • Veri gizliliği nedeniyle bölgeler bazında verileri sektör kırılımında verilmeyen. üç kriterde de eşik değerini aşan sektör üç yıldız almaktadır. ama toplam içinde yer alan sektörler için hesaplama yapılamamış. ilgili sektör bu kriterden bir yıldız almaktadır. Bölgeler bazında analiz edilen sektörler eşik değeri aştığı her kriter bazında bir yıldız aldığından.1. 2008 verileri kullanılarak yapılmıştır. ifade etmektedir. 38 . mekânsal dağılımda da Düzey 2 bölgeleri ve ikili sektör kodlamaları kullanılmıştır. İş İstatistikleri. Üç yıldız analizinde temel sorun. enj : j bölgesinin toplam istihdamını. Üç yıldız alan sektörün o bölgede “kümelenme” gösterdiği kabul edilmektedir. herhangi bir kriterin eşik değerini aşan sektör bir yıldız. 10 Kümelenme analizi madencilik. eşik değerin belirlenmesidir. bu sektörün istihdamı imalat sanayi istihdamından düşülmüştür. ilk iki kriter için seçilecek değerin teorik ya da tematik bir değeri bulunmadığından. ikili kırılım düzeyinde açıklandığından. Üç yıldız analizinde. Bizim çalışmamızda ise imalat sanayinin mekânsal dağılımında ve eşik değerin belirlenmesinde daha objektif ve daha rasyonel bir değer tespit edilmesi için şu yöntem izlenmiştir: • Çalışmamız burada yer alacağı şekliyle imalat sanayi için yapılacağından10 toplam istihdam rakamları için imalat sanayi istihdamı dikkate alınmıştır. 1. ancak bu sektörlerin istihdam değerleri toplam istihdam içinde yer almıştır. her bir kriter (büyüklük. baskınlık ve uzmanlaşma) için bir eşik değer belirlenmekte ve kriterin hesaplanan değeri bu eşik değerini aşarsa.imalat sanayi ve ana sektörlerinin performans. Ei : i sektörünün Türkiye toplam istihdamını. • İmalat sanayi çalışmanın diğer bölümlerinde de 22 alt sektör bazında analiz edildiğinden ve sektör istihdamı çok küçük olduğundan. 11 Hesaplamalar TÜİK. En : Türkiye toplam istihdamını. Bu cümleden olmak üzere. TÜİK verileri11 Düzey 2 (NUTS 2) bölgeleri (26 bölge) bazında ve NACE Rev. 37 kod numaralı yeniden değerlendirme sektörü analiz dışı tutulmuş. Yıllık Sanayi ve Hizmet İstatistikleri. uzmanlaşma katsayısı için genellikle 1 olarak alınmaktadır. farklı çalışmalarda farklı eşik değerler kullanıldığı görülmektedir. Burada bilhassa. yapısal ve mekânsal özellikleri açısından değerlendirilmesi eij : j bölgesindeki i sektörü istihdamını. Eşik değerin uygulanmasında genelde ilk iki kriter için (büyüklük ve başatlık) eşik değer yüzde 7 olarak alınırken.

kolaylıkla (eşik değerlerini dikkate almaksızın) istihdam açısından imalat sanayi alt sektörlerinin bölgeler itibariyle yüzde dağılımı şekline de sokulabilir. Düzey 2 bölgelerine göre kümelenme özelliği gösteren imalat sanayi alt sektörleri. Sektörlerin aldıkları yıldızlara göre kümelenme karakteristiklerinin isimlendirilmesinde. istihdam açısından her bir sektörün imalat sanayi içindeki beklenen değeri (1/22 = 0. yalnızca eşik değerlerini aşan sektörlerin dikkate alındığı bir kez daha vurgulanmalıdır14. Örneğin bir sektör büyüklük ve uzmanlaşma kriterinden. 2. 39 . üç yıldız alan sektörler için “olgun kümeler”. Büyüklük (Size) (eij/Ei) > 0. Uzmanlık katsayısı için de benzer şekilde beklenen değer 1 olacağından (sektörün bölgedeki istihdam payının sektörün ülkedeki payına oranının eşit olması bekleneceğinden). sektörde sınırlı sayıda özel girişim bulunması halinde. büyüklük ve baskınlık kriterinden ya da baskınlık ve uzmanlaşma kriterinden iki yıldız alabilmektedir. ikincisi de sektör sabit mekân değişken olarak özetlenebilecek bu iki yaklaşıma göre sonuçlar Tablo 16 ve Tablo 17’de verilmektedir. İmalat sanayi alt sektörlerinin Düzey 2 bazında kümelendiği bölgeler. kümelenme olarak görünmeyen ancak fiilen kümelenme olduğu bilinen bazı sektörlerin sonuçlarda yer almamasının nedeninin veri gizliliğinden kaynakladığını hatırlatmak gerekmektedir12. Dolayısıyla üç yıldız analizinde sektörlerin yıldızlarının belirlenmesinde. Birincisi mekân sabit (Düzey 2 bölgeleri) sektörler değişken. iki yıldız alan sektörler için “potansiyel kümeler” ve tek yıldız alan sektörler için de “aday kümeler” ifadeleri kullanılacaktır. • Sonuç olarak. Baskınlık (Dominance) (eij/enj) > 0. Ancak. 12 5429 sayılı kanun gereği TÜİK. ya da bu girişimlerin verilerinin çapraz kontrolle elde edilmesinin mümkün olduğu durumlarda verileri gizlemektedir. yapısal ve mekânsal özellikleri açısından değerlendirilmesi hesaplanan tüm değerlerin verileri yayınlanan sektörler için olduğunun.045455 ise sektör bir yıldız (daha) Uzmanlaşma (Specialization) [(eij/enj) / (Ei/En)] > 1 ise sektör bir yıldız (daha) almaktadır. Sektörlerin mekânsal dağılımını kümelenme (üç yıldız analizi) yaklaşımı ile iki boyutta incelemek mümkündür: 1.imalat sanayi ve ana sektörlerinin performans. bizim çalışmamızda imalat sanayinin mekânsal dağılımının kümelenme mantığı çerçevesinde incelenmesi tercih edilmiştir. eşik değer olarak 1 alınmıştır.045455) olacağından. Çalışmamızda kullanılan ve imalat sanayinin mekânsal dağılımını yoğunlaşmayı da içerecek şekilde verecek olan üç yıldız analizinde. 14 Çalışma.045455 ise sektör bir yıldız (daha)13. bu değer hem büyüklük hem de baskınlık için eşik değer olarak alınmıştır. 13 Buradaki “daha” ifadesi sektörlerin yıldız almasında bunları hangi kriterden aldığının önemli olmadığını göstermek için kullanılmaktadır. eşik değerin belirlenmesinde.

29. Nevşehir. Siirt) † : 1.17.26 24 19. Çorum. Karaman) TR61 (Antalya.27. 2.27 15.28. Aksaray.26.21.18.28 31 19 25 20 15 26.24.31.25.31. Niğde. Eskişehir.36 15.20.26.27.22. Hakkari) TRC1 (Gaziantep.27.28 15.20 36 27. Muş. Adıyaman. Tokat.24. .20. Ardahan) TRB1 (Malatya.33.25.34 17.32 17.28 15. Bingöl.29.18. Bitlis.20.18.26. Yozgat) TR81 (Zonguldak.36 15. Bartın) TR82 (Kastamonu. Kilis) TRC2 (Şanlıurfa.33. kriter baskınlığı (eij/enj). Iğdır.29. Burdur) TR62 (Adana. Bayburt) TRA2 (Ağrı.18.26 15.36 18. kriter büyüklüğü (eij/Ei).23.29 18 18 18 18.28 19. Amasya) TR90 (Trabzon.29.25. Giresun.31.28 28.29 18.34 26 24 17. Çankırı.21.18 15.18.18.17.32.23.36 15.36 26 15.26.22 33 20 20. Muğla) TR33 (Manisa.33 22 33 33 20 20.30 28 17.28.22. Sivas.34 17.31.34 22.22.33 25.36 19.28. Kırklareli) TR22 (Balıkesir.36 15.29.28 17.26.36 16.25.35 15. Kahramanmaraş.29. Yalova) TR51 (Ankara) TR52 (Konya.18 17.35 18.26 28. Elazığ. Gümüşhane) TRA1 (Erzurum.29 40 ** (Sadece 2 Yıldız Alan Sektörler) 3 1 ve 2 1 ve 3 2 ve 3 Hepsi Yıldız Sayıları → 2 *** Bölge Yıldız Aldığı Kriter(†) TR10 (İstanbul) TR21 (Tekirdağ.27 18 17.26 19.35 18 29 20.21 22.18.30. Bolu.29 18. Uşak) TR41 (Bursa.36 18.25. Erzincan. Düzce.31.26 20.27. Kırşehir ) TR72 (Kayseri.26. Isparta.28 18 19 20 20 20. Batman.25.20.34.25 15.26 15.35 26 24. Denizli. yapısal ve mekânsal özellikleri açısından değerlendirilmesi TRB2 (Van.26. Kütahya. Edirne. Karabük. Ordu.28.29 15.30.26.24.23.36 15.29. Sinop) TR83 (Samsun.20 15.36 17.25.25.17. Osmaniye) TR71 (Kırıkkale. Çanakkale) TR31 (İzmir) TR32 (Aydın. 3.28.20.33 19. Sakarya. Kars. Afyon.29 15.34. Diyarbakır) TRC3 (Mardin.34 28 15.18.26 15.27 18 15.28. Rize.24.21.26.26 15. Mersin) TR63 (Hatay. Şırnak.Tablo 16: Düzey 2 Bölgelerine Göre Sektörlerin Kümelenmesi * (Sadece Tek Yıldız Alan Sektörler) 1 20.29. kriter ise uzmanlaşmayı [(eij/enj) / (Ei/En)] göstermektedir.29.32 25.28 20.28.20.21 17.26.21.25.36 15. Bilecik) TR42 (Kocaeli.28. Tunceli) imalat sanayi ve ana sektörlerinin performans.28 17 15 15.34 15. Artvin.

Yalova) ve TR 51 (Ankara) bölgelerinin en fazla sayıda üç yıldız alan “olgun küme”lere sahip olduğu görülmektedir. çok sayıda sektörde olgun kümeye sahip olmasının yanı sıra. TR 31 (İzmir).Kâğıt ve Kâğıt Ürünleri sektörleridir. Eskişehir. Kırklareli) bölgesini seçerek açıklamayı yaparsak. 26 ve 24) diğer kriterlerde eşik değerleri geçemediği için tek yıldızda kalmışlardır. TR21 bölgesinde sadece tek yıldız alarak kümelenme gösteren sektörler 15. Düzce.imalat sanayi ve ana sektörlerinin performans. ve 3. daha az gelişmiş bölgelerin ise uzmanlaşma kriteri yanı sıra baskınlık kriteri neticesinde bu kategoriye girdiği görülmektedir. TR 42 (Kocaeli. Tablo 15’den. daha sonrasında da bu tablo bulguları değerlendirilecektir. kriterleri (büyüklük ve uzmanlaşma) aynı anda sağladığı için iki yıldız almışlardır. Bu sektörlerin üç kriter (büyüklük. hemen hiç bir sektörün Türkiye çapında önemli bir büyüklüğe ulaşamadığı. Dolayısıyla.Kimyasal Maddeler ve Ürünleri sektörleridir. Bu iki sektör de 1. 24 nolu sektör ise 3 nolu kriterden (uzmanlaşma [(eij/ enj) / (Ei/En)]) eşik değer olan 1’i geçtiği için tek yıldız almıştır.Mineral Ürünler ve 24. ve 3. Dolayısıyla. sektörlerin her birinin (15 ve 16 nolu sektörler) bölgenin (TR21 bölgesi) toplam istihdamı içindeki payının eşik değerden (0. baskınlık ve uzmanlaşma) için de eşik değerleri aştığı ve bölgede kümelendiği anlaşılmaktadır. bu sektörlerin yıldız aldıkları kritere göre bölgede bir göreli önem taşıdığı ama tüm ya da birden fazla kriteri aynı anda sağlayamadıkları için tek yıldızda kaldıkları görülmektedir. Bu sektörler (15. Bolu. Edirne. TR21 bölgesinde iki yıldız alan sektörler 19. 26. genellikle bölgesel düzeyde ön plana çıktığı anlaşılmaktadır. Bu dört gelişmiş bölge. Bunlardan 15 ve 26 nolu sektörler 2 nolu kriterden (baskınlık (eij/enj)) dolayı kümelenme özelliği göstermektedir. Bilecik). Örnek olarak. Yukarıdaki beş bölgeden TR42 dışında kalanların iki yıldız aldığı kategorilerin ağırlıklı olarak 1. TR 41 (Bursa. kategoriler (büyüklük ve uzmanlık) olması da dikkat çekmektedir. tabloyu iyi temsil ettiği düşünülen TR21 (Tekirdağ. önemli sayıda sektörde de Türkiye ortalamasının üzerinde bir uzmanlaşmaya ve sektörel ağırlığa sahiptir.Deri Mamulleri ve 21. 26 bölge içinde daha fazla gelişmişlik düzeyine sahip olan TR10 (İstanbul). Sakarya. Bu bölgelerdeki.Gıda ve İçecek. Bu bölgelerde kümelenme ağırlığının genellikle aday küme 41 . yapısal ve mekânsal özellikleri açısından değerlendirilmesi Sektörlerin Düzey 2 bölgelerindeki kümelenme derecelerini gösteren Tablo 16’nın nasıl okunacağına ilişkin bir örnek vererek. Bu anlamda da genellikle daha gelişmiş bölgelerin.045455) daha yüksek olduğu için tek yıldız aldığı anlaşılmaktadır. 17 nolu Tekstil ve 18 nolu Konfeksiyon ve Kürk İşleme sektörleri TR21 bölgesinde “olgun küme” özelliğini gösteren sektörler olarak ön plana çıkmışlardır. “potansiyel küme” niteliğini taşıyan sektörlerin bu özelliği uzmanlaşma ve büyüklük kriterlerinden aldığı.

yapısal ve mekânsal özellikleri açısından değerlendirilmesi ya da potansiyel küme olmasının yanı sıra. genel olarak. 18 kod numaralı Konfeksiyon ve 28 kod numaralı Metal Eşya sektörü ile 17 kod numaralı Tekstil sektörünün bölge istihdamı içinde önemli bir yere sahip olduğu görülmektedir. bu kategorinin “baskınlık” kategorisi olduğu görülmektedir. 42 . daha az gelişmişlik gösteren bölgelerde yerel istihdamın önemli yükünü çektiği için ya “aday küme” ya da “potansiyel küme” olarak gözlemlenmektedir.imalat sanayi ve ana sektörlerinin performans. Yine bu bölgelerin tek yıldız aldığı kategoriye bakılınca. Tablo 9’dan “düşük” ve “orta-düşük” teknolojiye sahip olduğu hatırlanacak olan bu sektörler. bunu sağlayan kriterlerin de baskınlık ve/ veya uzmanlık kriterleri olması da dikkati çeken bir diğer husustur. Baskınlık kriteri ile uzmanlaşma kriterinin hesaplanmasındaki benzerliğin (baskınlık kriteri uzmanlık kriterinin payını oluşturmaktadır) de bu bölgelerde uzmanlaşma kriterini ön plana çıkardığı düşünülmektedir. Tek yıldızı baskınlık kategorisinde alan bölgelerde.

Ağaç ve mantar ürünleri TR10.TR62.TRA2 TR10.TR41 TR31.TR83.TR42 TR21 TR31.TR71. römork vb.TRA2.TRB2.TR21.TRB2 TR10.TR52.TR62.TR51 TR32.TR83.TR31.TRC1.Tütün TR10 TR41 TR52.Büro.TR61.TRC1 TR62.TR41. yapısal ve mekânsal özellikleri açısından değerlendirilmesi 36.TRA1.Tıbbi.TR72.TR41.TR42.TRB1.TRB1 TR31.TR83 TR52.TR42.TR62.TR90.TR72 32.TR72 TR62.TRA2.TRA1.TR31.TR31.TRA2.TRC2 29.TR33.TRC1. TRA1. kriter ise uzmanlaşmayı [(eij/enj) / (Ei/En)] göstermektedir.TR42.TR42 TR31 TR61.Plastik ve kauçuk ürünler TR90 26.TRB1.TR82.TR71.TR33.TR61.TR81.TR51 TR10.TRA2.TRC2.Metal eşya TR22. TRC2.TR62 TR10.TR51 28.TRB1.TR 52.TR41.TR82.TR63.TRA1.Deri mamulleri 20.TR42 TR10.TR72.TR51.TRA1.TRB1.TR82 TR72.TR62.TR90 43 † : 1.TR42 TR10. muhasebe ve bilgi işlem makineleri TR31 31.TR83.TR51 TR61.Petrol ürünleri TR10 24. TRB2 TR81.TRC3 19.TR81 TR31. TR82. kriter büyüklüğü (eij/Ei).TRC2 TRC3 TR62 TR61.TR71.TR71.TR33.TR71. TR71. cihazlar 33.TR62. TRC3 TR52.TR51.TR72.TR63.TR71.TR42.TRC2. TRB1.TR83.TRA2 30.Ana metal TR10.TR52. TRA1.TRB1.Mineral ürünler TR52 TR10.TR32. 3.TR41. TV vb.TR62.TR31.TR33.TR42 25.TR83.Tekstil TR33.Motorlu kara taşıtı.Kimyasal madde ve ürünleri TR51 TR31.Makine ve teçhizat TR63.TRC2.TRB2.TRC2 TR31 TR21.TR61.Diğer ulaşım araçları TR41 imalat sanayi ve ana sektörlerinin performans.Mobilya ve diğer ürünler TR10 TR22.TR33.TR31.TR42 TR10 TR31.TR41.Elektrikli makine ve cihazlar TR42 TR33 TR51 TR31.TR32.Konfeksiyon ve kürk işleme TR42. TR81.Tablo 17: Sektörlerin Kümelendiği Düzey 2 Bölgeleri * (Sadece Tek Yıldız Aldığı Bölgeler) 2 3 1 ve 2 1 ve 3 2 ve 3 Hepsi **(Sadece 2 Yıldız Aldığı Bölgeler) *** Yıldız Sayıları → Sektör TR10.TR63.TR61.TR63.TR41.TR83.TR61 TR42.TR21. TR10 35.TR90. TR51 TR32.TRC3 TR31 TR10.TR31.TR82.TR31.TR82 18.TR41.TRA1.TR82.TR52 TR81 TR41.TR62. hassas ve optik aletler ve saat TR10 34. 2.TR62.TR51 TR10.TR81. .TRC3 Yıldız Aldığı Kriter(†) 1 15.TR51 27.TR32 17.TR51 TR61.TR63.TR33.TR51 TRA1 TR10.Radyo.TR81 TR22.TR21.Basım ve yayım TR31 23.TRB2.TR63.TR90 16.Kağıt ve kağıt ürünleri TR41 22.TR71. TRC1 TR10.TR41 TR22.TR90 TRB1 TR51 21.TR72.TRC3 TR32. kriter baskınlığı (eij/enj).TR61.TR42 TR21 TR41 TR10 TR61 TR22.TR72.TR82.TR71.TR71.TRC1 TR22.Gıda ve içecek TR21.TR71.TR63.

Bingöl. 15 kod numaralı Gıda ve İçecek sektörüdür. Elazığ. Adıyaman. Niğde. yapısal ve mekânsal özellikleri açısından değerlendirilmesi Tablo 17’de sektörlerin kümelenme özellikleri ve bunların hangi bölgelerde ne düzeyde gerçekleştiği görülmektedir. Bu konuda. Buna karşın. Kahramanmaraş. tek yıldız kategorisinde de 2. Tunceli). Kütahya. Karaman). ve 3. Bu sektör. Bilecik). Kırklareli). bu sektörün sadece uzmanlaşma kriteri nedeniyle kümelenme özelliği gösterdiği bir bölge de bulunmamaktadır. Aksaray. Osmaniye) ve TRC1 (Gaziantep. ve 3. TRC1 (Gaziantep. Adıyaman. 25 kod numaralı Plastik ve Kauçuk Ürünler. Denizli. Tablo 17’den de açıkça görülmektedir. Bayburt). TR63 (Hatay. Sivas. kriterlerde. Bunun yanı sıra TR72 (Kayseri. Tekstil sektörü TR33 (Manisa. kriterlerden aldıkları yıldızlarla) yoğunlaşan sektörler. Diyarbakır) ve TRC3 (Mardin. Gümüşhane). Mersin). Sivas. TR72 (Kayseri. TRB1 (Malatya. Burdur). Tokat. Kilis). Eskişehir. 44 . Erzincan. Siirt) bölgeleri olmak üzere toplam 16 bölgede baskınlık (sektör istihdamının bölge istihdamı içindeki payı) kriteri nedeniyle tek yıldız almıştır. TRB1 (Malatya. bölgelerde (bilhassa görece daha az gelişmiş bölgeler için) genelde yoğunlaşmanın baskınlık ve uzmanlaşma kriterinde olduğu. TR21 (Tekirdağ. Amasya). Tablo 16’da değinilen. Osmaniye). Isparta. TR32 (Aydın. Çorum. Hakkari). sadece sektördeki göreli payının yüksekliği nedeniyle hiç bir bölgenin ön plana çıkmadığı söylenebilir. Artvin. TR41 (Bursa. Şırnak. TR83 (Samsun. Giresun. Türkiye’de en fazla olgun küme özelliği gösteren sektör. Bitlis. TR90 (Trabzon. Muş. TR62 (Adana. Elazığ. Yozgat). Kilis) bölgeleri konfeksiyon sektörünün olgun küme özelliği gösterdiği bölgelerdir. Afyon. Gıda ve İçecek sektörünü 5 bölgede olgun küme özelliği gösteren 17 kod numaralı Tekstil sektörü izlemektedir. Bingöl. Rize. Muğla). kriterde yoğunlaştığı görülmektedir. 7 bölgede üç yıldız almıştır. Kırşehir ). 15 kod numaralı Gıda ve İçecek. Benzer şekilde. Tunceli) ve TRC2 (Şanlıurfa. Nevşehir. TRC2 (Şanlıurfa. TR61 (Antalya. 26 kod numaralı Mineral Ürünler ve 28 kod numaralı Metal Eşya sektörleridir. hem büyüklük hem de uzmanlık kriterini aynı anda sağladığı bir bölge bulunmamaktadır.imalat sanayi ve ana sektörlerinin performans. Kahramanmaraş. Yozgat). TR51 (Ankara). Batman. Konfeksiyon sektöründe büyüklük kriterine göre tek yıldız alan bir bölge bulunmamaktadır. Bilhassa sektörlerin aldıkları yıldızların iki yıldız kategorisinde 2. TR63 (Hatay. TR71 (Kırıkkale. TR52 (Konya. TRA1 (Erzurum. Edirne. Buradan. Konfeksiyon sektörünün 26 bölgenin 16’sında toplam bölge istihdamı içinde önemli bir paya sahip olduğu anlaşılmaktadır. 2 yıldız kategorisinde (2. Tablo 17 verilerinin de bir örnek için yorumlanmasına örnek olarak 18 nolu Konfeksiyon sektörünü verirsek. Diyarbakır) bölgelerinde bu sektör hem baskınlık hem de uzmanlık kriterlerini sağladığı için iki yıldız almıştır. Uşak). Ordu. TRB2 (Van. Konfeksiyon sektörü TR10 (İstanbul) bölgesinde büyüklük ve baskınlık kriteri sayesinde 2 yıldız almışken.

New York. (1990). s. özellikle kümelenme özelliği ve/veya potansiyeli gösteren sektörlerin bu potansiyelinin. altyapı yeterliliği. faktör temini. Bu sektörün de 10 tane Düzey 2 bölgesinde ve yine 2. Burada da 18 nolu Konfeksiyon sektörü 17 tane Düzey 2 bölgesinde. 15 PORTER.imalat sanayi ve ana sektörlerinin performans. tersine sınırlı teknolojik yoğunlukta ve sınırlı bir pazara sınırlı üretim düzeyi ile hitap edecek sektörlerin aynı bölgede yoğunlaşması ile bu işletmelerin birbirlerinin (ve sonuçta sektördeki firmaların tamamının) rekabet gücünü düşüreceği açıktır.. Bu anlamda. The Competitive Advantage of Nations. kriter dolayısıyla yoğunlaşma gösterdiği görülmektedir. pazarlama olanakları. daha önce de belirtildiği gibi ağırlıklı olarak baskınlık kriterinde (2. AR-GE merkezleri gibi üretimin kalitesini. Sadece yöredeki doğal kaynaklar ve/veya hammaddenin erişim kolaylığı. kümelenme yaklaşımını yalnızca bir “kuruluş yeri seçimi” kriteri olarak düşünmemek. 72 45 . sadece istihdam verilerinden hareketle bölgedeki sektörel üretim ve bölgelerin Türkiye üretimi içindeki payları için bir genelleme yapmak zor olsa da. ülke ölçeğinde önem taşıyabilecek bir potansiyel sergileyemediği düşünülmektedir. The Free Press. bu bölgelerde istihdam içindeki payı nedeniyle. Kümelenme yaklaşımında. başka etkenlerle de birleştirilebilmesi durumunda rekabetçilik avantajına dönüşebileceği göz ardı edilmemelidir. Porter’ın ülkelerin (firmaların) rekabeti için önerdiği “Elmas Modeli” bileşenleri Şekil 1’de verilmektedir15. Ancak. Michael E. Ülke/sektör/firma rekabetçiliği ve kümelenme konusunun bir arada irdelendiği çalışmaları ile tanınan Michael E. bölgelerin sektörün temsilinde ağırlık taşımasını sağlayamadığı. Tek yıldız kategorisinde yoğunlaşmanın gözlemlendiği diğer bir sektör de 28 kod numaralı Metal Eşya sektörüdür. ön plana çıkmaktadır. firmaların bir araya gelmeleri neticesinde talep merkezleri. bu bölgelerde istihdam için önem taşıyan bu sektörün. maliyetini ve miktarını belirleyebilecek tüm faktörlerin sağlandığı bir kavram olarak dikkate almak gerekmektedir. kriter) olduğu görülmektedir. sektörlerdeki ortalama sabit yatırım tutarının düşüklüğü gibi nedenlerle belirli bölgelerdeki yoğunlaşmaların rekabetçilik avantajı sağlamayacağı. yapısal ve mekânsal özellikleri açısından değerlendirilmesi Tek yıldız kategorisindeki yoğunlaşmanın. istihdamın kalifiyelik özellikleri.

Sektörlerin rekabetçilik yapısındaki gelişim ise sektörlerin performans analizinde ele alınan kriterler yardımıyla ve mümkün olduğunca çok sayıda değişken kullanılarak gerçekleştirilmiştir. ileri ve geri bağlantılarla incelenmiştir. firmanın üretim konusu ve kuruluş yeri ile yakından ilişkili olduğundan. Yapısı ve Rekabetçilik Girdi Koşulları Talep Koşulları İlgili ve Destekleyici Sektörler Şekil 1 de verilen rekabetçiliğin bileşenleri. Girdi koşulları (daha genel anlamıyla üretim faktörlerinin temini) ise açıktır ki. yapısal ve mekânsal özellikleri açısından değerlendirilmesi Şekil 1: Porter’ın Elmas Modeli Firma Stratejisi. gerekse de sektörlerin tek tek analiz edildiği ilerleyen bölümlerinde. Çalışmamızda. bir ülkenin diğer ülkeler karşısında herhangi bir sektörde rekabetçi olabilmesi için gerekli unsurları içermektedir. Çalışmamızın gerek imalat sanayinin genelini inceleyen bu bölümünde. Üretim Endeksi. Buna karşın. 46 .imalat sanayi ve ana sektörlerinin performans. Sektör Ürünleri Fiyat Artışları ile dış talep göstergesi olan İhracat potansiyeli ve Dış Ticarette Rekabet Gücü (RCA) Katsayıları yardımıyla belirtilmeye çalışılmıştır. kümelenme analizi bazında yapılan sektörlerin bölgeler itibariyle yoğunlaşması değerlendirmelerinin de genel bir fikir vereceği düşünülmektedir. İlgili ve destekleyici sektörler ise Girdi-Çıktı Analizi kullanılarak. talep koşulları. sektör üretiminin diğer sektörlere olan bağımlılığı ile üretimin dışa bağımlılığı konusunda yapılan değerlendirmelerin yanı sıra. genel olarak talep göstergesi sayılabilecek Kapasite Kullanım Oranları. Ancak. bizim çalışmamızın detayının çok daha üzerinde bir kırılımda incelenmesi gereklidir. sektörel rekabetçiliği ve sektörün durumunu en kapsamlı şekilde ele alabilecek bir yaklaşım seçilmiştir. Girdi-Çıktı analizi yardımıyla. rekabetçi olmak isteyen bir firmanın da bu koşulları ve karşılıklı etkileşimlerini dikkate alması gerektiği açıktır.

Sign up to vote on this title
UsefulNot useful