‫د اولياوو اهلل کرامت‬

‫ليکوال ‪:‬‬
‫شيخ جعفر سبحاني‬
‫ژباړن ‪:‬‬
‫ولي اهلل کرامت‬

‫‪2‬‬

‫د اولياوو اهلل کرامت‬

‫د اولياوو اهلل کرامت‬

‫ليکوال ‪:‬‬
‫شيخ جعفر سبحاني‬
‫ژباړن ‪:‬‬
‫ولي اهلل کرامت‬

‫‪3‬‬

‫د اولياوو اهلل کرامت‬

‫بسم اهلل الرحمن الرحيم‬

‫د کتاب مشخصات ‪:‬‬

‫د کتاب نوم ‪ :‬د اولياوو اهلل کرامت‬
‫ليکوال ‪:‬شيخ جعفر سبحاني‬
‫ژباړن ‪:‬ولي اهلل کرامت‬
‫د چاپ کال ‪ ٩٨٣١:‬ل‬
‫شمېر ‪ ٩١١١:‬ټوکه‬

‫‪4‬‬

‫د اولياوو اهلل کرامت‬

‫د شيخ محمد بن عبدالوهاب‬
‫پېژندنه‬
‫شيخ محمد پر ‪ ٩٩٩١‬هجري قمري کال د عينيه په ښار کې‬
‫زېږيدلى‪،‬پالر يې د هغه ښار قاضي و‪ .‬شيخ له وړوکتوبه د‬
‫تفسير‪،‬حديث او عقايدو دکتابونو له مطالعې سره مينه‬
‫لرله‪،‬حنبلي فقه يې له پالر او نورو علماوو زده کړه‪.‬‬
‫شيخ له نجد نه بصرې ته تللى او هلته يې د خلکو له ډېرو‬
‫اعمالو سره مخالفت پيل کړ؛ خو بصريانو له ښاره وشاړه‪.‬‬
‫له بصرې ن ه د زبير د ښار په الره کې د لوږې‪ ،‬ګرمۍ او تندې‬
‫سره مخ شو او نژدې وو‪،‬چې ومري؛ خو د "زبير" يو‬
‫هستوګن يې مرسته وکړه او به يې پرې وڅښلې او له ځان‬
‫سره سپور کړ او زبير ته يې ورساوه‪ ،‬له دې ښاره "احساء"‬
‫ته او بيا "حريمله" ته والړ‪.‬‬
‫دا مهال ‪ ٩٩٨١‬کال و او پالر يې مرحوم عبدالوهاب له عينيه‬
‫نه حريمله ته راغلى و‪،‬شيخ محمد له پالره سره د کتابونو په‬
‫لوستو پيل وکړ او د نجد د خلکو پر عقايدو يې نقد پيل‬
‫کړ‪،‬چې د ده او پالر ترمنځ يې شخړه ونښته او څو کاله يې‬
‫دوام لره تر هغې چې پالر يې په ‪ ٩٩١٨‬کال کې وفات شو‪.‬‬

‫‪1‬‬

‫شيخ محمد د پالر تر مړينې وروسته د خپلو عقايدو په‬
‫خپرولو او د خلکو د مذهبي اعمالو د يوې برخې په انتقاد‬
‫الس پورې کړ او د حريمله يو شمېر خلکو يې مالتړ وکړ او‬
‫‪ 1‬د آلوسى د نجد تاريخ ‪ ٩٩٨ -٩٩٩‬مخونه‬

‫د اولياوو اهلل کرامت‬

‫‪5‬‬

‫دعوت يې مشهور شو‪ .‬نومړى له دې ښاره عينيه ته والړ‪ .‬په‬
‫هغه وخت کې د عينيه امير عثمان بن حمد و‪.‬‬
‫عثمان شيخ په خورا احترام ومانه او په پام کې يې وه‪ ،‬چې‬
‫ورسره همکاري وکړي‪ .‬په مقابل کې شيخ محمد هم ورته‬
‫وويل چې ټول نجد به د عثمان بن حمد اطاعت ته راوبولي‪.‬‬
‫د شيخ محمد د دعوت خبر د احساء امير ته ورسېد‪ ،‬امير‬
‫عثمان ته ليک ولېږه او نتيجه يې دا شوه‪ ،‬چې عثمان بن‬
‫حمد شيخ محمد ځان ته راوغوښت او بخښنه يې ترې‬
‫وغوښته؛ خو شيخ د هغه په ځواب کې وويل ‪ :‬که زما‬
‫السنيوى وکړي‪،‬د ټول نجد خاوند به شي؛ خو عثمان دا‬
‫خبره ونه منله او شيخ يې له عينيه وشاړه‪.‬‬
‫شيخ محمد په ‪ ٩٩١١‬کاله تر عينيه نه وروسته "درعيه" ته‬
‫(چې د نجد مشهور ښار و) والړ‪ ،‬په هغه وخت کې د‬
‫"درعيه" امير محمد بن سعود ( د سعوديانو نېکه) و‪ .‬هغه د‬
‫شيخ ليدو ته ورغى او د عزت او نېکۍ زيرى ورکړ‪ .‬په‬
‫مقابل کې شيخ محمد هم د نجد پر ټولو ښارونو د غلبې‬
‫زيرى ورکړ او په دې توګه د شيخ محمد او محمد بن سعود‬
‫اړيکې پيل شوې‪.‬‬
‫شيخ په دعوت پيل وکړ او چاچې به يې دعوت نه مانه؛نو د‬
‫کفر او شرک فتوى په يې پرې لګولې او د جنګي کافر په‬
‫حيث به يې ورسره چلن کاوه‪ ،‬د دوى مال يې غنيمت ګاڼه او‬
‫ښځو يې ورته د مينځو حيثيت درلود‪ .‬په نجد‪ ،‬يمن‪ ،‬حجاز‬
‫او د عراق او سوريې په شاوخوا کې يې ډېرې جګړې وکړې‬

‫‪6‬‬

‫د اولياوو اهلل کرامت‬

‫او ډېر مسلمانان يې شهيدان کړل‪،‬د هغوى مالونه يې په‬
‫غنيمت ونيول او ډېره شتمني په الس ورغله‪.‬‬
‫شيخ محمد په ‪ ٩٠١١‬کال وفات شو ( د شيخ د پيدايښت او‬
‫وفات په کلونو کې له ‪ ٩٩٩١‬او ‪ ٩٠١١‬څخه پرته نور اقوال هم‬
‫شته) او پيروانو يې الرې ته دوام ورکړ‪.‬‬
‫د شيخ محمد د فعاليتونو له ام له په مسلمانانو کې يوه نوې‬
‫فرقه پيدا شوه‪،‬چې له ځان پرته نورو ټولو مسلمانانو ته يې‬
‫مشرکان ويل او د انګلستان او نورو قدرتونو سره يې الس‬
‫يو کړ‪ .‬د مسلمانانو مرکزيت د ( عثماني خالفت) يې له منځ‬
‫يووړ او عربي هېوادونه يې د وخت د سترو طاقتونو ترمنځ‬
‫وويشل او چې کله پر مکه او مدينه باندې برالسي شول؛نو‬
‫‪2‬‬

‫ټول اسالمي اثار يې له منځه يووړل‪.‬‬

‫‪2‬‬

‫‪ – ٩‬د حضرت رسول اکرم د پيدايښت ځاى‬
‫‪ _ ٠‬د حضرت خديجى کور‪.‬‬
‫‪ _ ٨‬د مکې د حجر په کوڅه کې د حضرت فاطمى د زېږېدلو ځاى‬
‫‪ _ ٤‬د مکى په مسفله کې دحضرت حمزه (رض) کور او په احد کې يې قبر‬
‫‪ _ ١‬د صفا غره تر څنګه د ارقم د کور ورانول ( په دې کور کې د لومړى ځل لپاره د‬
‫اسالمي نهضت بنياد کېښودل شوى و‬
‫‪ _ ١‬د بدر د شهداوو قبرونه‬
‫‪ _ ٧‬د احد د شهداوو قبرونه‬
‫‪ _ ٣‬د پېغمبر اکرم د پالر عبداهلل قبر‬
‫‪ _ ١‬د امام حسن او امام حسين د زېږدلو ځايونه‬
‫‪ _ ٩١‬د ټول اصحابو د قبرونو روانول‪.‬‬
‫‪ _ ٩٩‬د حضرت پېغمبر اکرم د مور او ښځو قبرونه‬

‫د اولياوو اهلل کرامت‬

‫‪7‬‬

‫د شيخ محمد افکار د شيخ ابن تيميه له عقايدو سرچينه‬
‫نيولې‪ .‬ابوالعباس احمد بن عبدالحليم په ابن تيميه‬
‫مشهور‪ ،‬د اسالمي عمومي فرقو پر خالف نظريات او‬
‫عقايد لرل‪،‬چې په هماغه وخت کې د علماوو له سخت‬
‫مخالفت سره مخ شو‪،‬چې د هغه عقايد په الندې کتابونو کې‬
‫نقد شوي دي‪.‬‬
‫‪ _ ٩‬شفاء السقام فى زيارة قبر خير االنام د تقى الدين سبکي‬
‫لکينه‬
‫‪ _ ٠‬الذرة المضية فى الرد على ابن تيميه د پورته مولف‬
‫‪ _ ٨‬المقالة الموضية د تقى الدين ابى عبداهلل احنايي‬
‫مالکي ليکنه‬
‫‪ _ ٤‬نجم المعندى ورجم المقتدى د فخر بن معلم قرشي‬
‫ليکنه‬
‫‪ _ ١‬دفع الشبهة د تقى الدين الحصنى ليکنه‬
‫‪ _ ١‬التحفة المختارة فى الرد على منکر الزيارة د تاج الدين‬
‫ليکنه‬
‫او پردې سربېره د وخت مراجعو د هغه بدعتونه په ګوته‬
‫کړي او پر مخالفت يې فتواوې ورکړې‪.‬‬
‫‪ _ ٩٠‬د امام حسن‪ ،‬امام زين العابدين‪ ،‬امام باقر‪ ،‬امام جعفر صادق او اما مالک د‬
‫قبرونو ورانول‪.‬‬
‫‪ _ ٩٨‬په مکه مکرمه او مدينه ممنوره کې يې اسالمي کتابخانې وسوځولې‪ ،‬په دې‬
‫کتابخانو کې تر اسالمه د مخکې او وروستيو دورو کتابونو موجود وو‪ .‬يوازې د‬
‫مکې په کتابخانه کې له ‪ ١١‬زرو ټوکو تاريخي او علمي کتابونو ځني ‪ ٤١‬زره خطى وو‪.‬‬

‫د اولياوو اهلل کرامت‬

‫‪8‬‬

‫شيخ ابن تيميه پر ‪ ٧٠٣‬کال د شام په يو زندان کې وفات شو‬
‫او د فعاليتونو زور يې کېناست‪،‬ترهغه وروسته د هغو‬
‫مشهور شاګرد ابن القيم د خپل استاد د افکارو د ترويج‬
‫لپاره فعاليت کاوه؛خو له هغه نه په راوروسته زمانو کې د‬
‫شيخ ابن تيميه د عقايدو په باب څه خبره نه وه؛خو چې کله‬
‫شيخ مح مد د هغه د افکارو تر تاثير الندې راغلى؛نو آل‬
‫سعود د نجد په سيمه کې د خپل امارت د تينګښت لپاره له‬
‫هغه سره الس يو کړ او يو ځل بيا يې د توحيد په نامه يو لړ‬
‫وچ کلک تعصبات د ځينو خلکو په اذهانو کې راوټوکول‪.‬‬
‫د شيخ محمد افکار د اسالمي فرقو د علماوو له خوا تر نقد‬
‫الندې نيول شوي‪،‬چې يو شمېر يې دادي‪:‬‬
‫‪ _ ٩‬د شيخ محمد‪ ،‬پالر عبدالوهاب او ورور يې شيخ‬
‫سليمان به عبدالوهاب چې دواړه حنبلي علماء وو‪ ،‬د شيخ‬
‫محمد عقايد يې تر نقد الندې نيولي او ورور يې د‬
‫الصواعق االلهيه فى الرد على الوهابيه او فصل الخطاب‬
‫فى الرد على محمد بن عبدالوهاب په نومونو دوه کتابونه‬
‫ليکلي‪ ،‬چې ورپسې بيا د مصر‪ ،‬نجد‪ ،‬هند‪ ،‬شام او عراق‬
‫علماوو د شيخ محمد د عقايدو په نقد شروع وکړه‪.‬‬
‫‪ _ ٠‬د شي خ محمد استاد محمد بن سليمان کردي شافعي د‬
‫يو ليک په ترڅ کې په درې سوو پاڼو کې د هغه افکارو نقد‬
‫کړى دى‪.‬‬

‫د اولياوو اهلل کرامت‬

‫‪9‬‬

‫‪ _ ٨‬د شيخ محمد استاد عبداهلل بن عبدالطيف شافعي په‬
‫تجرين سيف الجهاد لمدعى االجتهاد کتاب کې د هغه‬
‫عقايد نقد کړي دي‪.‬‬
‫‪_ ٤‬عفيف الدين بن داود حنبلي په الصواعق والرعود‬
‫کتاب کې د شيخ محمد عقايد نقد کړي او عالمه علوي بن‬
‫احمد حداد وايي چې دا کتاب د بصرې‪ ،‬بغداد‪ ،‬حلب او‬
‫احساء علماوو تاييد کړي او تقريظونه يې هم پرې ليکلي‪،‬د‬
‫عمان د راس الخيممه قاضي محمد بن بشير دا کتاب‬
‫خالصه کړى هم دى‪.‬‬

‫‪ _ ١‬عالمه محمد بن عبدالرحمن بن عفالق حنبلي په تهکم‬
‫المقلد بن بمن ادعى تجديد الدين کتاب کې د شيخ محمد‬
‫عقايد نقد کړي دي ‪.‬‬
‫‪ _ ١‬عالمه احمد بن علي قباني بصري شافعي په لسو برخو‬
‫کې يوه رساله ليکلې او د ابن عبدالوهاب عقايد يې نقد‬
‫کړي دي‪.‬‬
‫‪ _ ٧‬عالمه برکات شافعى ‪ ،‬احمد او مکي د هغه عقايد‬
‫نقد کړي دي ‪.‬‬
‫‪ _ ٣‬شيخ عطايي مکي په الصارم الهندي فى عنق النجدي‬
‫کتاب کې د هغه افکار نقد کړي دي‪.‬‬

‫د اولياوو اهلل کرامت‬

‫‪01‬‬

‫‪ _ ١‬شيخ عبداهلل بن عيسى موسى د هغه عقايد نقد کړي‬
‫دي‪.‬‬
‫‪ _ ٩١‬شيخ احمد مصري احسايي د هغه عقايد نقد کړي‪.‬‬
‫‪ _ ٩٩‬د بيت المقدس علماوو په السيوف الصفال فى اعناق‬
‫من انکر على االوليا بعداالنتقال کتاب کې د شيخ ابن‬
‫عبدالوهاب عقايد نقد کړي دي‪.‬‬
‫‪ _ ٩٠‬د سيد علوي بن احمد حداد د السيف الباتر لعنع‬
‫المنکر على االکابر کتاب‪.‬‬
‫‪ _ ٩٨‬شيخ محمد بن عبدالطيف احسايي د هغه افکار نقد‬
‫کړي دي‪.‬‬
‫‪ _ ٩٤‬د طايف اوسېدونکى عالمه عبداهلل بن ابراهيم‬
‫ميرغني د تحريض االغنياء على االستغاثه باالنبياء و‬
‫االولياء کتاب ‪.‬‬
‫‪ _ ٩١‬سيد علوي بن احمد حداد وايي‪ :‬په مسجد الحرام کې‬
‫مې مقام ابراهيم ته مخامخ د شيخ محمد صالح زمزمي‬
‫شافعي سره مالقات وکړ او د ‪ ٠١‬جزوو په حددو کې يې د‬
‫ابن عبدالوهاب افکار نقد کړي وو‪.‬‬
‫‪ _ ٩١‬بيا همدا سړى وايي‪ :‬طايف ته والړم او د عالمه طاهر‬
‫سنبل حنفي سره مې مالقات وکړ او االنتصار لالولياء‬
‫االءبرار په نامه کتاب کې يې د ابن عبدالوهاب عقايد نقد‬
‫کړي وو‪.‬‬
‫‪ _ ٩٧‬چې کله ابن عبدالوهاب په دې پلمه يوه ډله خلک‬
‫شهيدان کړ ل‪،‬چې سرونه يې نه وو خرولي؛نو عالمه سيد‬

‫د اولياوو اهلل کرامت‬

‫‪00‬‬

‫منعمي د هغه په نقد کې داسې قصيده وويله‪ :‬افى حلق‬
‫راسى بالسکاوالحد – حديث صحيح باالسانيد عن جدي‬
‫يعنې ته مې له نېکه نه مستند حديث لرې‪ ،‬چې سر مې په‬
‫چاقو او توره وخروې؟‬

‫‪ _ ٩١‬د احساء ستر عالم سيد عبدالرحمن په ‪ ١٧‬بيتونو کې‬
‫د ابن عبدا لوهاب د عقايدو پر نقد قصيده ويلې‪:‬‬
‫بدت فتـنـة کالليـــــل قـــد عـــطت االفقــــــا‬
‫و شـــاعت فکادت تــبلغ الغرب والشرقا‬
‫يعنې‪ :‬د تورې شپې غوندې فتنه را پيدا شوې او افق يې‬
‫نيولى او ژر دى‪،‬چې ټول شرق او غرب هم ونيسي‪.‬‬
‫‪ _ ٠١‬د عالمه سيد علوي بن حداد د مصباض االنام وجال‬
‫الظالم فى رد شبه البدعى النجدى التى اضل بها العوام‬
‫کتاب‪.‬‬
‫‪ _ ٠٩‬د تونس شيخ االسالم اسماعيل تميمى مالکي‪ ،‬چې پر‬
‫‪ ٩٠٤٣‬ه ق وفات شوى‪،‬د ابن عبدالوهاب د افکارو په نقد‬
‫يې رساله ليکلې‪.‬‬
‫‪ _ ٠٠‬د تونس د شيخ صالح کواش د سعادة الدارين فى الرد‬
‫على الفرقتين کتاب‪.‬‬
‫‪ _ ٠٨‬عالمه داود بغداد حنفي د هغه افکار نقد کړي دي‪.‬‬
‫‪ _ ٠٤‬صنعاني د ابن عبدالوهاب په وصف کې يوه قصيده‬
‫ويلي وه‪ ،‬چې د ليبيا شيخ ابن غلبون د هغه پر ضد ‪ ٤١‬بيته‬

‫د اولياوو اهلل کرامت‬

‫‪02‬‬

‫قصيده ويله‪ ،‬چې دا قصيده د شيخ صالح کواش په سعادة‬
‫الدارين کتاب کې هم چاپ شوې او مطلع يې داده‪:‬‬
‫سالمي علــى اهل االصابه والرشد‬
‫و ليس علـى نجد ومن حل فى نجد‪.‬‬
‫يعنى‪ :‬د اهل حق او اهل هدايت پر کسانو دې زما سالم وي؛‬
‫نه پر نجد او اوسېدونکيو يې‪.‬‬
‫‪ _ ٠١‬سيد طبا طبايي بصري د صنعاني د قصيدې پر نقد‬
‫قصيده وويله ‪،‬چې ددې قصيدې د اغيزې له امله د صنعاني‬
‫فکر له ابن عبدالوهاب ځنې وگرځېد او دا قصيده يې‬
‫وويله‪ ،‬چې د بيت اوله مصرع يې داده‪ :‬رجعت عن القول‬
‫الذى قلت فى النجدى‬
‫يعنې‪ :‬کومه خبره مې‪،‬چې د نجدي په باب کړې وه‪ ،‬ترې‬
‫وګرځېدم‪.‬‬
‫دا خبره د تجديد کشف االرتياب په ‪ ٩١‬مخ ليکل شوې‪.‬‬
‫‪ _ ٠١‬د عالمه شيخ ابراهيم سمنودي منصوري د سعادة‬
‫الدارين في الرد على الفرقتين الوهابية و مقلدة الظاهرية‬
‫کتاب‪.‬‬
‫‪ _ ٠٧‬د شيخ مشرفي مالکي جزائري د اظهار العقوقو ممن‬
‫منع التوسل بالنبى والوالى الصدوق کتاب‪.‬‬
‫‪ _ ٠٣‬د المغرب د فاس مفتي مرحوم عالمه شيخ مهدي‬
‫وا زتاني د توسل په جواز رساله ليکلې او د شيخ محمد‬
‫افکار يې نقد کړي دي‪.‬‬

‫د اولياوو اهلل کرامت‬

‫‪03‬‬

‫‪ _ ٠١‬د مصري عالم شيخ مصطفى حمامي د غوث العباد‬
‫ببيان الرشاد کتاب‪.‬‬
‫‪ _ ٨١‬د شيخ ابراهيم ق ادري اسکندري د جالل الحق في‬
‫کشف احوال اشرار الخلق کتاب‪.‬‬
‫‪ _ ٨٩‬د عال مه شيخ سالمه عزامي د البراهين الساطعة‬
‫کتاب‪.‬‬
‫‪ _ ٨٠‬شيخ حسن شذي حنبلي دمشقي د صوفيه مذهب په‬
‫تاييد او د معترضينو په نقد رساله ليکلې ده‪.‬‬
‫‪ _ ٨٨‬انبياوو او اولياوو ته د توسل د جواز په باب د شيخ‬
‫محمد حنين رساله‪.‬‬
‫‪ _ ٨٤‬د شيخ حسن خزبک د المقاالت الوفية فى الرد على‬
‫الوهابية کتاب‪.‬‬
‫‪ _ ٨١‬د شيخ عطا الکسم دمشقي د االقوال المرضية فى‬
‫الرد على الوهابية کتاب‪.‬‬
‫‪ _ ٨١‬د عالمه شيخ جميل صدقي زهاوي د الفجر الصادق‬
‫فى الرد على منکرى التوسل والکرامات ولخوارق کتاب‪.‬‬
‫‪ _ ٨٧‬د عبدالمحسن اشيقري حنبلي د الرد علي الوهابيه‬
‫کتاب‪.‬‬
‫‪ _ ٨٣‬د شيخ خالد بغدادي په االيمان واالسالم کتاب کې‬
‫وهابيت نقد شوى دى‪.‬‬
‫‪ _ ٨١‬د شيخ احمد سعيد بن ابي سعيد صفي القدر بن عزيز‬
‫القدر سرهندى د الحق المبين فى الرد على الوهابيين‬
‫کتاب‪.‬‬

‫د اولياوو اهلل کرامت‬

‫‪04‬‬

‫‪ _ ٤١‬عالمه فقيه عطاءاهلل بن ابراهيم بن ياسين کسم حنفي د‬
‫االقوال المرضيه فى الرد على الوهابية کتاب‪.‬‬
‫‪ _ ٤٩‬د احمد بن علي بصري‪،‬چې په قباني مشهور دى‪ ،‬د‬
‫فصل الخطاب في رد ضالالت ابن عبدالوهاب اعنى رييس‬
‫الوهابيه کتاب‪.‬‬
‫‪ _ ٤٠‬د شيخ حمداهلل د اجوي حنفي هندي د البصائر لمنکري‬
‫التوسل باهل المقاير کتاب‪.‬‬
‫‪ _ ٤٨‬د عيسى بن محمد صنعاني يمني د السيف الهندي‬
‫فى ابانة طريقة الشيخ النجدي کتاب‪.‬‬
‫‪ _ ٤٤‬د االيمان و االسالم کتاب د عالمه شرف الدين احمد‬
‫بن يحيي منيري‪.‬‬
‫‪ _ ٤١‬د قاضي عبدا لرحمن قوتي د سبيل النجاة عن بدعة‬
‫اهل الزيع والضاللة کتاب‪.‬‬
‫‪ _ ٤١‬د محمد حبيب محق قاضي برملي د مقياس القياس‬
‫فى اثبات القياس کتاب‪.‬‬
‫‪ _ ٤٧‬د اسماعيل تميمي تونسى ابوالفداء د عقد نفيس‬
‫کتاب‪.‬‬
‫‪ _ ٤٣‬د استاد حسين حلمي بن سعيد استانبولي د علماء‬
‫المسلمين والوهابيون کتاب‪.‬‬
‫‪ _ ٤١‬د شيخ مصطفى بن احمد بن حسن شذي حنبلي د‬
‫النقول الشرعية فى الرد على الوهابية کتاب‪.‬‬

‫د اولياوو اهلل کرامت‬

‫‪05‬‬

‫‪ _ ١١‬د شيخ علي زين العابدين سوداني د البراةمن االختالق‬
‫فى الرد على اهل الشقاق والنفقاق في الرد على الفرقة‬
‫الوهابيع الضالة کتاب‪.‬‬
‫نوموړى عالم پر ‪ ٩١٣١‬کال په سودان کې له وهابيانو سره‬
‫تلويزيوني مناظره کړې او سخته ماته يې ورکړې وه‪.‬‬
‫‪ _ ١٩‬د شيخ محمد انور شاه کشميري ديوبندي د فيض‬
‫الباري على صحيح البخاري کتاب‪.‬‬
‫‪ _ ١٠‬د عالمه سيد علوي بن احمد بن حسن بن قطب سيد‬
‫عبداهلل حداد د جالء الظالم فى الرد على النجدي الذى‬
‫اضل العوام کتاب‪.‬‬
‫‪ _ ١٨‬د شيخ ذاهر سنبل حنفي ابن عالمه شيخ محمد سنبل‬
‫شافعي د االنتصار لالولياء واالبرار کتاب‪.‬‬
‫‪ _ ١٤‬د شيخ عيد ابن الحاج وصيف بن الحاج محمد‬
‫عبدالرحمن شافعي د نوراليقين فى مبحث التقلين کتاب په‬
‫سريزه کې د شيخ محمد افکار نقد شوي دي‪.‬‬
‫‪ _ ١١‬د تبصرة المؤمن ين فى استحباب التلقين کتاب چې‬
‫عالمه شيخ محمد ب ن محمد نور الجمالي السياحي ليکلى‪.‬‬
‫‪ _ ١١‬د صفحه عن آل سعود الوهابيت کتاب د عالمه سيد‬
‫مرتضى رضوي ليکنه‪.‬‬
‫‪ _ ١٧‬د خواجه حافظ محمد بن حسن حنفي د العقايد‬
‫الصحيحة فى ترديد الوهابية النجدية کتاب‪.‬‬

‫د اولياوو اهلل کرامت‬

‫‪06‬‬

‫‪ _ ١٣‬د محمد عطاء اهلل بن محمد شرف بن ابي اسحاق‬
‫رومي ( په عطا مشهور) د الرسالة الردية على الطائفة‬
‫الوهابية کتاب ‪.‬‬
‫‪ _ ١١‬د شيخ ابراهيم راوي د االوراق البغدادية کتاب‪.‬‬
‫‪ _ ١١‬د شيخ داود بن سليمان بغدادي د المنحة الوهابية فى‬
‫رد الوهابية کتاب‪.‬‬
‫‪ _ ١٩‬د عالمه شيخ مالک بن شيخ داود د الحقايق االسالمية‬
‫فى الرد على المزاعم الوهابية بادلة الکتاب النبوية کتاب‪.‬‬
‫‪ _ ١٠‬تاريخ نجد و ججاز د مفتي محمد عبدالقيوم قادري‬
‫ليکنه‬
‫***‬
‫د کفر نړۍ د مسلمانانو له يووالي وېريږي؛نو له همدې امله‬
‫يې په مذهب جوړولو پيل کړى دى‪،‬چې مسلمانان په خپلو‬
‫منځونوکې په اخ و ډپ اخته وي؛نو ځکه هغه څه چې د‬
‫وهابيت تر عنوان الندې مطرح دي‪ ،‬د هماغې طرحې يوه‬
‫برخه ده‪،‬مونږ په دې کتاب کې د قرآن او سنتو په رڼا کې د‬
‫شيخ محمد افکار او عقايد څېړلي دي او دا مو په ډاګه‬
‫کړې چې د ټولو اسالمي فرقو عقايد له قرآن مجيد او سنت‬
‫رسول اکرم نه سرچينه نيوله او د دوى ټول اعمال او‬
‫حرکتونه له فطرت‪ ،‬قرآن او سنتو سره سمون نه خوري‪.‬‬

‫د اولياوو اهلل کرامت‬

‫‪07‬‬

‫د خداى د اولياوود قبرونو ودانول‬
‫د شيخ محمد بن عبدالوهاب ډله د پېغمبرانو او الهي‬
‫اولياوو د قبرونو له ودانولو سره سخت حساسيت لري ‪ .‬دا‬
‫مساله لومړى وار شيخ ابن تيميه او د هغه مشهور شاګرد‬
‫ابن القيم راوالړه کړ ه او د قبرونو د ودانولو د حرمت او د‬
‫قبرونو د ړنګولو فتوى يې ورکړه‪.‬‬
‫ابن القيم په خپل کتاب کې زاد المعاد فى هدى خير‬
‫العباد(زاد المعاد‪ ١١٩ ،‬مخ‪ ،‬د کشف االتياب ‪ ٨١٣‬مخ) کې‬
‫وايي‪ :‬پر قبرونو د جوړو شويو ودانيو ړنګول واجب دي او‬
‫پر ړنګولو يې تر برالسي وروسته يو ورځ يې هم پرېښوول‬
‫جايز نه دي‪.‬‬
‫پر ‪ ٩٨٤٤‬ه ق کال‪ ،‬چې سعوديان پر مکې‪،‬مدينې او شاوخوا‬
‫سيمو برالسي شول؛نو په دې فکر شول‪،‬چې د بقيع د نښو‬
‫نښانو او د نبوي کورنۍ او صحابه وو د اثارو د له منځه وړو‬
‫لپاره يو السوند او سند تر السه کړي او د مدينې له علماوو‬
‫نه يې په فتوى سره ړنګولو ته الر سازه کړي او د حجاز‬
‫خلک‪ ،‬چې له دې کار سره موافق نه وو‪ ،‬دې کار ته يې تيار‬
‫کړي وو؛ نو د نجد قاضي القضات سليمان بن بلهيد يې‬
‫مدينې ته واستاوه‪،‬چې د مطلوبو په باب د هغه ځاى له‬
‫علماوو نه استفاده وکړي‪،‬هغه پوښتنې داسې جوړې‬
‫کړې‪،‬چې ځوابونه يې په خپ له د شيخ محمد بن عبدالوهاب‬
‫د ډل ې له خوښې سره سم په کې ځاى شوي وو او په دې توګه‬
‫يې مفتيانو ته اورول‪،‬چې هماغه څه به ځوابوي‪ ،‬چې په‬

‫د اولياوو اهلل کرامت‬

‫‪08‬‬

‫پوښتنو کې نغښتې دي‪،‬که نه نو مشرکان به يې‪،‬چې که‬
‫توبه ونه باسي؛نو وبه وژل شي‪.‬‬
‫پوښتنې او ځوابونه د مکې د ام القرى نومې جريدې د‬
‫‪ ٩٨٤٤‬ه ق د شوال مياشتي په ګڼه کې خپاره شول (وګورئ‪ :‬د‬
‫کشف االرتياب ‪ ١١ – ١١‬مخونه)‪ ،‬چې په خپرېدو سره يې په‬
‫مسلم انانو کې غاو او فرياد راوالړ شو؛ځکه هغوى‬
‫پوهېدل‪ ،‬چې د فتوى تر ورکولو وروسته به ( که څه هم په‬
‫زور او ګواښ وي) د اسالم د مخکښانو د قبرونو نړول پيل‬
‫شي‪،‬عجيبه دا چې د مدينې له پنځلسو عالمانو د فتوى تر‬
‫اخست و او په جاز کې يې تر خپرولو وروسته د هماغه کال د‬
‫شوال پر اتمه د بقيع د نښو نښانو بې کرکې نړل او ړنګول‬
‫پيل شول او د پېغمبر اکرم د اصحابو او اهل بيتو ټول اثار‬
‫له منځه و الړل او د بقيع د صحابه وو قبرونه له ځمکې سره‬
‫داسې ځمکه شول‪ ،‬چې سړى يې په ليد وبوږنېږي‪.‬‬
‫موږ دلته يو لړ پوښتنې را اخلو چې ترې څرګنده شي‪ ،‬چې‬
‫پوښتنوکى په کې د پوښتنو ځوابونه څنګه ځاى کړى دي؟‬
‫يعنې هدف نه يوازې پوښتنه او استفتاء نه وه؛بلکې خبره د‬
‫رسالت د اثراو د ړنګوولو لپاره د عوامو پر وړاندې د يوه‬
‫السوند او سند تر السه کول وو‪ .‬که هدف په رښتيا په‬
‫واقعيت پوهېده واى‪،‬په پوښتنه کې د نن د ځواب نغښتل‬
‫څه مع نى؟ بلکې له نښو نښانو څخه ښکاري‪،‬چې پوښتنې‬
‫او ځوابونه له مخکې نه په يوه پاڼه کې ليکل شوي او خالي‬
‫د السليک لپاره د مديني علماوو ته وړاندې شوي وو؛‬

‫د اولياوو اهلل کرامت‬

‫‪09‬‬

‫ځکه دا څنګه کېد اى شوه‪ ،‬چې د مدينې مخور علماء دې (‬
‫سره له دې‪ ،‬چې کلونه کلونه په خپله او نېکونه يې د نبوي‬
‫اثارو ساتندويان او زايران وو) ناڅاپه يو بل فکر غوره کړي‬
‫او د هغو اثارو د ودانولو د تحريم او ړنګولو فتوى ورکړي؟‬
‫هغه په خپله پوښتنه کې وايي‪:‬‬
‫د مدينې علماء ( خداى دې يې علم او پوهه زياته لري) په‬
‫دې لړ کې څه وايي؟ پر قبرونو او جوماتونو د ودانيو د‬
‫جوړولو په باب‪،‬چې ايا جايز دي که ناجايز او که جايز نه دي‬
‫او په اسالم کې سخت منع وي ايا ړنګول او نړول يې او‬
‫څنګ ته يې لمونځ واجب دى که نه؟ که د بقيع په شان يوه‬
‫ځمکه کې چې د کومبزې او قبرونو ودانې يې ( د ځمکې) له‬
‫ځينو برخونه د استفادې مخنيوى کوي‪ ،‬د موقوفاتو ( وقف‬
‫شويو) غصبول نه دي‪،‬چې بايد له منځه لري شي‪ ،‬چې په دې‬
‫توګه پر مستحق باندې شوى ظلم له منځه والړ شي؟‬
‫د مدينې علما په ګواښنه او ارعاب اميزه محيط کې د شيخ‬
‫دې پوښتنې ته داسې ځواب وايي‪ :‬پر قبرونو ودانۍ جوړول‬
‫په اتفاق سره منع دي‪ ،‬دا د هغو احاديثو په شهادت سره‪،‬‬
‫چې د هغه په ممنوعيت داللت کوي؛نو ځکه يې يوې ډلې د‬
‫ړنګولو او نړولو فتوى ورکړې ده او په دې لړ کې پر هغه‬
‫حديث استناد کوي‪،‬چې ابي الهياج له على کرم اهلل وجهه نه‬
‫رانقل کړى دى‪ ،‬حضرت علي هغه ته وويل‪ :‬تا داسې يو کار‬
‫ته لېږم‪،‬چې زه ورته رسول اکرم هڅولى يم‪ ،‬چېرته چې‬
‫تصوير او قبر وينې؛نو له يوې مخې يې لرې او هوار کړه‪.‬‬

‫د اولياوو اهلل کرامت‬

‫‪21‬‬

‫شيخ نجدي په هغ مقاله کې‪،‬چې د ام القرى جريدې د ‪٩٨١٤‬‬
‫ق د جمادي الثانيه په ګڼه کې يې خپره کړې وايي‪ :‬د ګومبزو‬
‫او د قبرونو ودانول له پنځمې هجرې پېړۍ راهيسې دود‬
‫شوي دي‪.‬‬
‫دا د قبرونو د ودانې په باب د شيخ محمد بن عبدالوهاب د‬
‫ډلې د وينا وو يوه بېلګه ده او دوى په خپلو لکينو کې‬
‫زياتره پردوو دليلونو اړخ لګوي‪:‬‬
‫‪ _ ٩‬د ( قبرونو د ودانولو) د تحريم په باب د اسالم د علماوو‬
‫اتفاق‪.‬‬
‫‪ _ ٠‬له على (رضى اهلل عنه) نه د ابي الهياج حديث او ځينې‬
‫همداسې نور‪.‬‬
‫د موضوع د رڼا لپاره به پر دريو برخو خبرې او څېړنه وکړو‪:‬‬
‫‪ _ ٩‬د قرآن نظر په دې باب څه دى؟ ايا له قرآنه په دې باب‬
‫حکم تر السه کېداى شي؟‬
‫‪ _ ٠‬ايا اسالمي امت رښتيا د تحريم په برخه کې يوه خوله‬
‫دي او که نه په ټول اسالمي بهير کې خبره پر عکس وه او ايا‬
‫په خپله د پېغمبر اکرم او صحابه وو په وخت کې د قبرونو‬
‫ودانولو او ورباندې داالن جوړول وو که نه؟‬
‫‪ _ ٨‬د ابي الهياج او همدا شان نورو هغو حديثونو مطلب څه‬
‫دى‪ ،‬چې د شيخ محمد بن عبدالوهاب ډله ترې کار اخلي؟‬

‫د اولياوو اهلل کرامت‬

‫‪20‬‬

‫شلمه برخه‬
‫الف ‪ :‬د قبرونو ودانولو په باب د قرآن نظر‬
‫قرآن په ځانګړې توګه د دې موضوع له حکم سره ټکر نه دى‬
‫کړى؛خو ورسره د موضوع حکم په هغو کلياتو کې لټول‬
‫کېداى شي‪،‬چې په قرآن کې راغلي دي‪،‬دادى د دې برخې‬
‫څرګندونه‪:‬‬
‫‪ _ ٩‬قرآن کريم الهي شعاير د زړونو د تقوى او پر زړونو د‬

‫پرهيزګارۍ د واکمنۍ نښه ګڼي او فرمايي‪((:‬ذَلِکَ وَمَن‬
‫يُعَظِمْ شَعَائِرَ اللَهِ فَإِنَهَا مِن تَقْوَى الْقُلُوبِ = دا (د حج کړنې‬
‫دي) او څوک چې د الهي شعايرو درناوى وکړي؛نو په واقع‬
‫کې دا (کار) يې د زړوڼو د پرهېزګارۍ نښه ده)) [حج ‪٨٠‬‬
‫آيت ]‬
‫د الهي شعايرو درناوى څه دى؟ "شعاير" د شعيره ( نښه‪،‬‬
‫عالمه) جمع ده‪ ،‬د آيت هدف د خداى تعالى د وجود نښې نه‬
‫دي؛ځکه هسې خو ټوله نړۍ د هغې ( خداى تعالى) د وجود‬
‫نښه ده او دا هيچا هم نه دي ويلي‪،‬چې د عالم هستي درناوى‬
‫د تقوى نښه ده؛بلکې هدف د هغه (خداى تعالى) د دين‬
‫نښې دي؛ ځکه نو مفسرين آيت داسې تفسيروي‪ :‬شعائر اهلل‬
‫يعنې معالم دين اهلل (وګورئ‪ :‬مجمع البيات ‪ ٣٨/٤‬ط‬
‫صيدا) ( د خداى د دين نښې)‪.‬‬

‫په قرآن کې که صفا او مروه [إِنَ الصَفَا وَالْمَرْوَةَ مِن شَعَآئِرِ‬
‫اللهِ فَمَنْ حَجَ الْبَيْتَ أَوِ اعْتَمَرَ فَالَ جُنَاحَ عَلَيْهِ أَن يَطَوَفَ‬

‫د اولياوو اهلل کرامت‬

‫‪22‬‬

‫بِهِمَا وَمَن تَطَوَعَ خَيْرًا فَإِنَ اللهَ شَاکِرٌ عَلِيمٌ=په رښتيا ((‬
‫صفا)) او (( مروه )) د خداى له شعايرو( او نښو) دي‪،‬چا‬
‫چې د بيت اهلل حج يا عمره وکړه؛ نوڅه باک نه لري‪،‬چې که د‬
‫دواړو ترمنځ سعى ( = تګ راتګ) وکړي ( او د مشرکانو بې‬
‫رويه کړنې د صفا او مروه د سپېڅليو ځايو مقام نشي‬
‫راټېټوالى‪،‬چې د صفا او مروه پر غونډيو به يې بوتان‬
‫کېښوول ) او څوک چې د نېکو چارو په تر سره کولو کې د‬
‫خداى حکم ومني؛ نو په حقيقت کې خداى يې (د عمل پر‬
‫وړاندې) شاکر(او په کړنو يې) پوه دى ‪ ( ].‬بقره ‪٩١٣‬آيت) او‬
‫په منى کې حالليدونکى اوښ الهي شعيار ګنل شوي‬

‫[ وَالْبُدْنَ جَعَلْنَاهَا لَکُم مِن شَعَائِرِ اللَهِ لَکُمْ فِيهَا خَيْرٌ‬
‫فَاذْکُرُوا اسْمَ اللَهِ عَلَيْهَا صَوَافَ فَإِذَا وَجَبَتْ جُنُوبُهَا‬
‫فَکُلُوا مِنْهَا وَأَطْعِمُوا الْقَانِعَ وَالْمُعْتَرَ کَذَلِکَ سَخَرْنَاهَا‬
‫لَکُمْ لَعَلَکُمْ تَشْکُرُونَ = [او تاسې ته مو (د حج په مراسمو‬
‫کې) چاغ اوښان په الهي شعايروکې شمېرلي دي‪،‬په هغو‬
‫کې درته خير او برکت دى (قربانۍ ته) چې پر ليکه والړ‬
‫دي؛ نو د خداى نوم پرې ياد کړئ او(د ساه تر وتلو ورو سته‬
‫يې) چې اړخونه پر ځمکه ولګېدل؛نو له هغو يې پخپله هم‬
‫وخورئ او پر قانعو نشتمنو او فقيرانو يې هم وخورئ او په‬
‫دې توګه مو دغه څاروي تاسې ته اېل کړي دي‪،‬چې د خداى‬
‫شکر پر ځاى کړئ ‪ (] .‬حج ‪ ٨١‬آيت) له دې امله دي‪،‬چې دا د‬
‫حنيف دين او ابراهيمي ايين نښې دي‪،‬که مزدلفې ته مشعر‬
‫وايي؛نو له دې امله دي‪،‬چې دا د الهي دين نښه ده او دغلته‬

‫د اولياوو اهلل کرامت‬

‫‪23‬‬

‫تمېدل د خداى پر دين د عمل او اطاعت نښه ده‪،‬که د حج‬
‫ټولو مناسکو ته شعار وايي؛نو له دې امله دي‪،‬چې دا د‬
‫توحيد د دين او حنيف دين چارې دي‪.‬‬

‫لنډه دا چې هر څه چې د الهي دين‪ ،‬شعاير او نښې وي‪ ،‬د‬
‫ه غو نمانځنه او درناوي الهي دربار ته د نژدېوالي زېرمه ده‪،‬‬
‫څرګنده ده‪،‬چې انبياء اواوليا د الهي دين سترې نښې دي‪،‬‬
‫چې په خلکو کې ددين د ابالغ او پراخيتا وسيلي دي‪ ،‬هېڅ‬
‫يو من صف سړى له دې نه منکرېداى نه شي‪،‬چې د پېغمبر‬
‫اکرم او اهل بيتو او اصحابو کرا مو وجود د اسالم له داليلو‬
‫او د دغه مقدس دين نښې دي اود هغوى د درناوي يوه الره‬
‫هم له ړنګې دو نه د هغوى د قبرونو اوثارو ساتنه او ژغورنه‬
‫ده‪.‬‬
‫هر څنګه چې دي؛ خو له دواړو وجهو د الهي اولياوو د‬
‫قبرونو درناوى څرګند دى‪.‬‬
‫الف‪ :‬الهي اوليا په تېره هغه کسان‪،‬چې د دين د خپرلو په الر‬
‫کې يې سرښندنې کړي‪،‬الهي شعاير او د خداى تعالى د دين‬
‫نښې دې‪.‬‬
‫ب‪ :‬د دوى تر وفات وروسته د درناوي يوه الر هماغه د دوى‬
‫د قبرونو ساتنه او ودانونه ده؛ځکه خو ټول ولسونه ستر‬
‫سياسي او ديني شخصيتونه په داسې ځايونوکې خاورو ته‬
‫سپاري‪،‬چې ( قبرونه يې د مکتب او الرې نښه ده) د تل‬
‫لپاره خوندي پاتې شي؛ لکه له نړېدو او ړنګېدو‪،‬چې د‬

‫د اولياوو اهلل کرامت‬

‫‪24‬‬

‫هغوى د قبرونو ساتنه د هغوى د وجود ساتنه او د هغوى‬
‫دمکتپ د نښو ساتنه وي‪.‬‬
‫‪ _ ٠‬قرآن کريم په ډاګه موږته حکم کوي‪،‬چې د پېغمبر اکرم له‬

‫خپلو خپلوانو سره مينه وکړئ فرمايي‪[ :‬قُل لَا أَسْأَلُکُمْ عَلَيْهِ‬
‫أَجْرًا إِلَا الْمَوَدَةَ فِي الْقُرْبَى= زه له تاسې په دې چار‬
‫(رسالت) هېڅ بدله نه غواړم؛خو (زما) له خپلوانو (= اهل‬
‫بيتو) سره مينه (هرومرو غواړم ] شورى ‪ ٠٨‬آيت‪:‬‬
‫ايا د نړيوالو ( چې د دې آيت خطاب ورته شوى) له نظره له‬
‫نبوي کورنۍ سره د مينې د څرګندونې يوه الر هم د هغوى د‬
‫قبرو ساتنه او ودانونه نه ده؟‬
‫سره له دې چې دا دود د نړۍ په ګردو ولسونو کې ژوندى دى‬
‫او ټول دا کار د قبر له خاوند سره يو ډول د مينې څرګندونه‬
‫ګڼي؛ځکه خو ستر سياسي او علمي شخصيتونه په‬
‫کليساوو او مشهرو هديرو کې ښخوي او شاخوا يې ګلونه‬
‫او ونې بوټي کري‪.‬‬
‫‪ _ ٨‬د قرآن له آيتونو دا راوالړېږي‪،‬چې د باايمانه خلکو د‬
‫قبرونو درناوى له اسالم نه په پخوانيو ولسونو کې يو‬
‫دوديز او رايج کار و؛ لکه د اصحاب کهف په باب وايي‪ :‬چې‬
‫کله خلک له اصح اب کهف نه خبر شول؛نو د غار خولې ته‬
‫ورغلل او د هغوى د قبرونو په باب يې دوه نظره څرګند کړل‪:‬‬
‫‪ _ ٩‬ابنواعليهم بنيانا ( پر هغوى يا د هغوى پر قبرونو يې‬
‫ودانۍ جوړې کړې؟)‬

‫د اولياوو اهلل کرامت‬

‫‪_ ٠‬‬

‫‪25‬‬

‫(( و قال الذين غلبوا على امرهم لنت خذن عليهم‬

‫مسجدا ))‬
‫يوې بلې ډلې‪،‬چې پردې کار بريالي شوي وو‪ ،‬وويل‪ :‬د دوى‬
‫مدفن به جومات کړو‪.‬‬
‫قرآن کريم دا دواړه نظره را اخلي بې له دې‪ ،‬چې نيوکه پرې‬
‫وکړي؛ځکه نو سړى ويالى شي‪،‬چې که دا دواړه نظره (د‬
‫قرآن له مخې) مخالفت واى؛نو قرآن به پرې ضرور ټکونه‬
‫کړي واى او يا به يې د هغوى دا کار په سپوره ژبه را اخستى‬
‫واى‪.‬‬
‫په هر حال د اولياوو او نيېانو د نمانځنې او درناوي يوه الر‬
‫هم د هغوى د قبرونو ساتنه ده‪.‬‬
‫د د غو آيتونو په پام کې نيوو سره څوک د الهي اولياوو او‬
‫نېکانو د قبرانو ودانول يو ناروا کار نه شي ګڼالى؛ بلکې د‬
‫الهي شعاريرو يو ډول درناوى او ورسره د نژديوالى لپاره د‬
‫مينې څرګندونه او د هغوى نمانځنه او تعظيم ګڼل کېداى‬
‫شي‪.‬‬

‫ب‪ :‬د قبرونو په ودانولو کې د اسالمي امت‬
‫نظر‬
‫اسالم چې په ټاپووزمه کې خپور شو او وړانګې يې لرې لرې‬
‫پر منځني ختځ هم خپرې شوې؛نو هغه وخت د‬

‫هغو‬

‫پېغمبرانو قبرونه‪،‬چې پېژندل شوي وو‪ ،‬داالنونه او‬

‫د اولياوو اهلل کرامت‬

‫‪26‬‬

‫ګومبزې يې درلودې او ځينو قبرونه اوس هم په هماغه زړه‬
‫بڼه پاتې دي‪،‬په خپله مکه کې هم د حضرت اسماعيل عليه‬
‫السالم او د هغه د مور (هاجرې بي بي) قبر هم په کوټه کې‬
‫دى ‪ .‬د دانيال عليه السالم قبر د ايران په شوشتر کې او د‬
‫حضرت هود‪ ،‬حضرت صالح‪ ،‬حضرت يونس او حضرت‬
‫ذوالکفل (عليه السالم) قبرونه په عراق کې دي‪ ،‬د حضرت‬
‫ابراهيم او د هغه د زامنو حضرت اسحق‪ ،‬حضرت يعقوب او‬
‫حضرت يوسف غون دې پېغمبرانو قبرونه‪،‬چې حضرت‬
‫موسى له مصر نه بيت المقدس ته راوړل په‪ ،‬نيول شوي‬
‫فلسطين کې ټول نښې نښانې او ودانۍ لرې؛خو په جده کې‬
‫د حوا عليه السالم د قبر اثر د سعوديانو تر واکمنۍ‬
‫وروسته له منځه والړل‪.‬‬
‫مسلمانانو‪ ،‬چې دغه هېوادونه فتح کول‪،‬د دغو اثارو په‬
‫ليدو نا ارامه نه شول او نه يې د هغه د ړنګولو امر وکړ‪.‬‬
‫که رښتيا هم د اسال م له نظره د قبرونو ودانول او په پوښليو‬
‫قبرونو کې د مړيو ښخول منع واى؛نو د هغه وخت پر‬
‫مسلمانانو به يو لومړنى کار دا الزم و‪،‬چې په فلسطين او‬
‫عراق کې پراته ټول قبرونه يې وړان کړي واى او د بيا لپاره‬
‫يې د هغو د ودانولو سخت مخنيوى کړى واى‪ .‬حال داچې نه‬
‫يوازې وران يې نه کړل؛بلکې څوارلس پېړۍ يې د خپلو‬
‫مخکينې پېغمبرانو د اثارو ودانولو او ساتنې هڅه کړې ده‪.‬‬

‫د اولياوو اهلل کرامت‬

‫‪27‬‬

‫هغوى د عقل له مخې د پېغمبرانو د اثارو ساتنه هغوى ته‬
‫يو ډول درناوى ګاڼه او ځانونه يې په دې کار نېکان او د اجر‬
‫خاوندان ګڼل‪.‬‬
‫شيخ ابن تيميه په الصراط المستقيم کې وايي‪ :‬د بيت‬
‫المقدس د فتحې په وخت کې د پېغمبرانو قبرونو ودانې‬
‫درلودې؛خو ورونه يې تر ‪ ٤١١‬هجري پورې بند وو ( وګورئ‪:‬‬
‫کشف االرتياب ‪ ٨٣٤‬مخ)‬
‫که رښتي ا هم پر قبرونو د ودانيو جوړول حرام کار وي؛نو‬
‫ړنګول به يې واجب واى او بنديدلو به يې د پايښت جواز نه‬
‫پيدا کاوه او په کا ر ده‪،‬چې ژر تر ژره يې چت او ودانۍ په‬
‫ميتيو او بلډوزرنو ونړول شي‪.‬‬
‫لنډه دا چې په دې دومره موده کې د دغو ودانيو او ګومبزو‬
‫شتوالى په خپله د علماوو او د اسالم د مشرانو له نظره په‬
‫اسالمي قانون کې د جواز يوه څرګنده نښه ده‪.‬‬
‫****‬

‫اسالمي اثار د دين د اصالت نښه ده‬
‫د نبوت د اثارو په تېره د رسول اکرم د اثرو لکه د هغوى‬
‫مدفن‪ ،‬بيبيانو‪ ،‬بچيو‪ ،‬صحابه وو ‪،‬هستوګنځيو او د هغو‬
‫جوماتونو‪،‬چې لمونځ يې په کې ادا کړى دى‪ ،‬په ياد او‬
‫ساتنه کې سترې ګټې دي‪،‬چې داسې يې يادوو‪:‬‬
‫نن د حضرت عيسى پر ميالد ‪ ،‬د مسيح د وجود د هغه پر‬
‫مور مريمې‪،‬انجيل او د هغه پر حواريونواو يارانو شل‬
‫پېړۍاوښتي‪ ،‬چې په لويديځ کې دا هر څه په تاريخي افسانه‬

‫د اولياوو اهلل کرامت‬

‫‪28‬‬

‫داسې بدل شوي دي‪،‬چې يوې ډلې ختيځ پوهانو د مسيح په‬
‫نامه د اسماني انسان ( چې مور يې مريمه او کتاب يې‬
‫انجيل دى) په وجود او شته والي کې شک کړى دى او د‬
‫مجنون عامري او د هغه معشوقې ليلى په خير يې يوه‬
‫داسې افسانه ګني ‪ ،‬چې خيالونه او مغزو زيږولې ده‪ .‬دا‬
‫ولى؟ دا ځکه چ ې د مسيح د خپل الس کومه پاتې نښه يې په‬
‫الس کې نه شته‪ .‬مثال کومه ځانګړې سيمه او ځاى چې هغه‬
‫په کې زيږ ېدلى‪،‬هغه کور چې په کې اوسېدلى او هغه ځاى‬
‫چې د نصاروو په عقيده په کې ښخ شوى‪،‬څرګنده نه دى‪،‬په‬
‫اسماني کتاب کې يې السوهنه شوې او د غه څلورګونې‬
‫انجيلونه‪،‬چې د هر يوه په پاې کې د حضرت عيسى د وژلو‬
‫او ښخېدو کيسې راغلي‪،‬په منلې توګه په هغه پورې اړه نه‬
‫لري او په ډاګه راښيي‪،‬چې ترمرګه يې وروسته راغونډ‬
‫شوي دي؛ځکه نو زياتره څېړونېکو د دويمې ميالدي پېړۍ‬
‫ادبي اثار ګڼلي دي؛خو که د دې تر څنګ د يوه پېغمبر او‬
‫الرښود ټولې ځانګړتياوي خوندي پاتي شي؛نو ښکاره ده‪،‬‬
‫چې د هغه پر اصالت شاهدي ورکوي او بيا نو دغسې‬
‫خيالبافو او شکمنو ته د دغه شان سوچونو فرصت نه پاتې‬
‫کېږي‪.‬‬
‫مسلمانان په ډاګه نړيوالو ته وايي خلکو! څوارلس سوه‬
‫کاله د مخه د حجاز پر سيمه يو سړى د بشري ټولنې د‬
‫الرښوونې لپاره وګومارل شو او په دې الر کې يې ستر‬
‫بريا ليتوبونه ترالسه کړل‪ .‬او د ژوندانه ټولې ځانګړتياوې‪،‬‬

‫د اولياوو اهلل کرامت‬

‫‪29‬‬

‫بې له دې‪ ،‬چې يوه ذره ابهام او تياره خوا په کې پاتې وي‬
‫؛خو ندي حتى دا هر څه څرګند دي‪ ،‬چې دا يې زېږنځى دى ‪،‬‬
‫دا پرې د وحې د نزول ځاى ( حرا غار) دى‪ ،‬دا يې هغه‬
‫جومات دى‪ ،‬چې لمونځ يې په کې کړى او دا يې هغه کور‬
‫دى‪ ،‬چې په کې خاورو ته سپارل شوى دى او دا يې د بچيو‪،‬‬
‫بيبيانو او خپلوانو کورونه دي او دا يې د اوالد‪،‬خپلوانو‪،‬‬
‫خلفاوو او بيبيانو قبرونه دي‪.‬‬
‫او س که دغه ټول اثار له منځه يوسو‪،‬طبيعي ده ‪،‬چې د هغه‬
‫وجود او صالت نښې مو له منځه وړي دي؛نو د رسالت‬
‫اصحاب کرامو او اهل بيتو د اثارو ړنګول پر سپکاوي او‬
‫بې احترامۍ سربې ره د اسالم او پېغمبر د رسالت د اصالت‬
‫له نښو سره مبارزه ده‪.‬‬
‫اسالم يو همېشنى او تلپاتې قانون دى او تر قيامته به د بشر‬
‫قانون پاتې وي‪ ،‬زرونه کاله وروسته راتلونکى نسلونه يې‬
‫بايد پر اصالت مؤمن او متفق وي؛نو د دغه هدف لپاره بايد‬
‫د رسالت د څښتن ټولې نښې نښانې خوندي وساتو‪ ،‬او په‬
‫دې توګه د راتلونېک و زمانو لپاره د دين د بقا په الر کې يو‬
‫ګام واخلو او داسې عمل ونه کړو‪،‬چې خداى مه کړه د‬
‫پېغمبر اکرم نبوت د حضرت عيسى په سرنوشت اخته شي‪.‬‬
‫مسلمانانو د پېغمبر اکرم د اثارو په خوندي ساتنه کې‬
‫دومره پام کړى دى‪ ،‬چې د رسالت د دوران د ژوندانه ټولې‬
‫ځانګړتياوې يې په دفت سره راغونډې کړې دي ان چې په‬
‫دغو خصوصياتو کې يې ګوته‪،‬پڼې‪ ،‬مسواک‪ ،‬توره‪ ،‬زغره‪،‬‬

‫د اولياوو اهلل کرامت‬

‫‪31‬‬

‫نېزه‪ ،‬اس ‪،‬اوښ ‪ ،‬مريي او هغه څاه ګانې ‪ ،‬چې رسول اکرم‬
‫ترې اوبه څښلي او هغه ځمکې‪ ،‬چې وقف کړې يې دي‪ ،‬د‬
‫مزله او خوراک څرنګوالي ورته ګران خواړه‪،‬د ږيرې او‬
‫خصابو خصوصيات يې ثبت او يادداشت کړي دي‪( .‬وګورئ‪:‬‬
‫طبقات ابن سعد ‪ ١١٨-٨١١ /٩‬مخونه‪ ،‬په دغو مخونه کې د‬
‫رسول اکرم ډېرې ځانګړتېاوي اود ژوندانه څرنګوالى‬
‫راغلى دى‪.‬‬
‫د مسلمانانو د تاريخ په لوستو او په پراخو اسالمي هېوادو‬
‫کې ګرځېدو سره دا خبره څرګندېږي ‪،‬چې د قبرونوجوړول او‬
‫له نړېدو نه يې ژغورل په هر ځاې کې د مسلمانانو له‬
‫مراسمو او دودونو ځنې يو دود دى او همدا اوس هم په ټولو‬
‫اسالمي هېوادو کې د مزارونو په بڼه د پېغمبرانو‪،‬اولياوو‪،‬‬
‫نېکانو او صالحانو قبرونه موجود دي‪ ،‬او د اثارو او قبرونو‬
‫د ساتنې لپاره يې ( چې زياتره اسالمي لرغونې اثار دي)‬
‫اوقاف موجود دي‪ ،‬چې عوايد يې پر همدغو اثارو لګېږي‪.‬‬
‫په نجد کې د شيخ محمد بن عبدالوهاب ډلې تر رامنځ ته‬
‫کېدو او پر حرمينو او شواخو او سيمو يې تر واکمنۍ نه‬
‫مخکې په ټول حجاز کې د خداى د اولياوو قبرونه ودان او د‬
‫خلکو د پام وړ وو‪ .‬او د اسالم يوه عالم پرې هم نيوکه نه کوله‬
‫دا يوازې افغانستان نه دى‪،‬چې د اولياوو او نېکانو قبرونه‬
‫په کې د مزار په بڼه ودان دي‪.‬‬
‫بلکې په ګردو اسالمي هېوادنو‪ ،‬په تېره مصر‪ ،‬سوريې‪،‬‬
‫عراق‪ ،‬المغرب پاکستان‪ ،‬ايران او تونس کې د اسالم‬

‫د اولياوو اهلل کرامت‬

‫‪30‬‬

‫علماوو او لويانو قبرونه ودان دي او مسلمانان يې ډلې ډلې‬
‫زيار تونو او فاتحې لوستوته ورځي او دغه ټول ځانته‬
‫خادمان او ساتندويان لري‪.‬‬
‫په اسالمي هېوادو کې د اسالم پردې دومره خپرېدو او‬
‫پراختيا سربېره‪ ،‬د قبرونو ودانول څنګه يو حرام کار ګڼل‬
‫کېداى شي؟‬
‫سره له دې‪،‬چې دا دود د اسالم له صدر راهيسې راراوان‬
‫دى‪ ،‬چې پوهان ورته سيرة المسلمين وايي‪ ،‬د دغه شان‬
‫سيرت شته والى بې له دې‪،‬چې نيوکه پرې وشي‪ ،‬د هغې د‬
‫جواز او ګرانښت نښه ده‪.‬‬
‫دا کار اړتيا د له مخې دومره دى‪،‬چې يو ( د شيخ محمد بن‬
‫عبدالوهاب پلوى) ليکوال پرې نېوکه کوي وايي‪:‬‬
‫دې کار ټول ختيځ اولو يديځ هېوادونه نيولي دياو حتى په‬
‫اسالمي هېوادو کې داسې يو ځاى او سيمه نه شته‪ ،‬چې قبر‬
‫او يوه نښه په کې نه وي ‪ ،‬ان چې د مسلمانانو جوماتونه ترې‬
‫هم خالص نه دي اوعقل يې نه مني‪،‬چې دا به ګنې حرام کار‬
‫وي‪ ،‬اسالمي علماء دې په برخه کې غلي اوسي‪ ( .‬وګورئ‪:‬‬
‫تطهير االعتقاد د مصر چاپ ‪٩٧‬مخ‪ ،‬د کشف االرتياب په‬
‫حواله)‬
‫خو له دې اعتراف سره سره يې له ځير او لجاجت نه الس وانه‬
‫خېست او وايي ‪ :‬د يوه کاررواج او ورباندې د علماوو‬
‫چو پتيا د هغه د جواز دليل کېداى نه شي او که بيا هم يوه‬

‫د اولياوو اهلل کرامت‬

‫‪32‬‬

‫ډله ځينې وخت د مصلحتونو له امله پر خوله الس کېږدي؛‬
‫نو بله ډله‪ ،‬چې بېل نظر لري‪ ،‬ضرور حقيقت په ډاګه کوي‪.‬‬
‫د مدينې د علماوو په ځواب سړى حيران شي‪ ،‬چې وايي‪ :‬په‬
‫دې برخه کې د صحيحو احاديثو له امله د قبرونو ودانول د‬
‫علماوو په اتفاق سره منع دي؛نو ځکه زيات شمېر علماوو‬
‫يې د ړنګولو فتوى ورکړې ده‪.‬‬
‫په يوه اتفاق پر قبرونو د ودانيو د مخنيوي د فتوى ادعا‬
‫څنګه کېداى شي‪ ،‬حال دا چې مسلمانانو رسول اکرم په هغه‬
‫کوټه کې دفن کړ‪،‬چې عايشي بي بي په کې ژوند کاوه‪.‬‬
‫ورپسې د تبرک له وجهې د آنحضرت تر څنګ حضرت‬
‫ابوبکر او حضرت عمرو دفن کړاى شول ‪ .‬د عايشې بي بي‬
‫کوټه يې په منځ دوه برخې کړه‪ ،‬په يوه کې عايشه بي بي‬
‫اوسېده او بله د رسول اکرم او شيخينو د قبرونو له پاره‬
‫شوه‪ .‬دېوال ټيټ و؛خو د عبداهلل بن زبير په وخت کې لوړ‬
‫کړاى شول‪ .‬ورو سته بيا د هر عصر د معمارۍ له مخې د‬
‫پېغمبر اکرم د قبر برخه کوټه ودانېده‪،‬چې د امويانو او‬
‫عباسيانو په وخت کې ورته زيات پام وشو او په هر عصر‬
‫کې په ځانګړې معمارۍ ودانېده‪،‬د قبر وروستۍ‬
‫ودانۍ‪،‬چې همدا اوس هم پاتې ده‪ ،‬د سلطان عبدالحميد د‬
‫وخت ده‪ ،‬چې پر ‪ ٩٠٧١‬ق پيل شوه او په څلورو کالو کې‬
‫بشپړه شوه‪.‬‬

‫د اولياوو اهلل کرامت‬

‫‪33‬‬

‫تاسې کوالى شئ‪،‬د تاريخ په بهر او د سمهودي تر عصره په‬
‫اسالمي دورو کې د پېغمبر اکرم د روضې د ودانۍ مفصل‬
‫تاريخ د سمهودي په وفاء الوفاء کې ولولئ‪.‬‬
‫(وګورئ‪ :‬وفاء الوفاء ‪ ٨١١-٨٣٨‬مخونه)‬

‫ج ‪ :‬ابي الهياج حديث‬
‫اوس د شيخ محمد بن عبدالوهاب د پلوي علماوو مطلوب‬
‫حديث څېړو‪ ،‬دا حدي ث له صحيح مسلم نه په يو مسند سره‬
‫را اخلو‪:‬‬
‫حدثنا يحيى بن يحيى و ابوبکر بن ابى شيبه وزهير بن حرب‬
‫قال‪ :‬يحيى اخبرنا و قال االخزان‪ ،‬حدثناوکيع عن سفيان عن‬
‫حبيب بن ابى ثابت عن ابى وائل عن ابى الهياج االسدى قال‬
‫لى على بن ابيطالب‪ :‬اال ابعثک على ما بعثنى عليه رسول‬
‫اهلل ان ال تدع تمثاال اال طمسته و ال قبرا االسويته (وګورئ‪:‬‬
‫صحيح مسلم ‪ ٨‬جلد کتاب الجنائز ‪ ١٩‬مخ‪ ،‬د سنن د ترمذي‬
‫‪ ، ٠١١/٠‬باب ماجاء فى تسويه القبر‪ ،‬سنن نسائى ‪ ٤‬جلد‪،‬‬
‫باب تسويه القبر ‪ ٣٣‬مخ‪.‬‬
‫ژباړه‪ :‬د صحيح مولف له يحيى بن يحيى ‪ ،‬ابوبکر بن ابى‬
‫شيبه او زهير بن حرب څخه رانق لوي‪ ،‬چې وکيع د سفيان ‪،‬‬
‫حبيب‪ ،‬ابي وايل او ابي الهياج له خولې وايي‪ ،‬چې علي‬
‫راته وويل‪ :‬چې يو داسې کار ته دې ګومارم‪،‬چې زه ورته‬
‫پېغمبر وهڅولم‪ ،‬يو تصوير هم بې ورانولو پرې نه ږدي او نه‬
‫کوم قبر داسې پرېږدې‪،‬چې له (خاورو) سره يې برابر نه کړې‪.‬‬

‫‪34‬‬

‫د اولياوو اهلل کرامت‬

‫د دې حديث په باب زمونږ نظر‬
‫که پر يوه حديث د الهي احک امو په رڼا کې استدالل کول‬
‫غواړو؛نو په کار ده‪ ،‬چې حديث دوه شرطه ولري‪.‬‬
‫‪ _ ٩‬سند يې صحيح وي؛يعنې د حديث راويان دې له هغې‬
‫ډلې وګړيو ځڼې وي‪ ،‬چې پر وينا يې باور کېداى شي‪.‬‬
‫‪ _ ٠‬پر مقصود او مطلوب د حديث داللت روښانه وي؛ يعنې‬
‫د حديث الفاظ او جملې زمونږ پر مقصود ښه داللت وکړي‪.‬‬
‫داسې چې که حديث د هغې له ژبې او ځانګړتياوو سره بلد‬
‫سړى ته ورکړو؛نو هماغه څه ترې وپوهېږي؛لکه موږ ‪ ،‬چې‬
‫ترې پوهېږو ‪ .‬متاسفانه دا حديث له دواړو خواوو جنجالي‬
‫دى‪ ،‬په تېره بيا د داللت له پلوه؛خو زمونږ له مقصود سره‬
‫هېڅ اړخ نه لګوي‪.‬‬
‫د سند له پلوه د دغو کسانو وثوق او رښتينوالى‪ ،‬چې‬
‫حديث يې روايت کړى‪،‬د‬

‫حديث پوهانو د باور وړ نه‬

‫دى؛ځکه په سند کې يې د‬
‫‪ – ٩‬وکيع ‪ _ ٠‬سفيان الثوري ‪ _ ٨‬حبيب بن ابي ثابت ‪_ ٤‬‬
‫الوائل االسدي نومونه تر سترګو کېږي‪،‬حال داچې د حافظ‬
‫بن حجر عسقالني په څېر حديثپوه په خپل کتاب؛ تهذيب‬
‫التهذيب کې پر دغسې کسانو داسې نيوکې کړي دي‪ ،‬چې‬
‫سړى د دغى حديث او د دوى ډلې د نورو احاديثو په صحت‬
‫په شک او ترديدوي؛ لکه د وکيع په باب له امام احمد بن‬
‫حنبل نه نقلوي چې‪:‬‬

‫د اولياوو اهلل کرامت‬

‫‪35‬‬

‫انه اخطافي خمسمائه حديث‪.‬‬
‫(وګورئ‪ :‬تهذيب التهذيب ‪)٩٠١/٩٩‬‬
‫دى په پنځه سوو حديثو کې تېروتى دى ‪.‬‬
‫اود محمد بن نصر مروزي له خولې وايي چې‪ :‬کان يحدث‬
‫بالمعنى و لم يکن من اهل اللسان ‪.‬‬
‫(پورتنۍ سرچينه ‪ ٩٨‬مخ‪).‬‬
‫حديث سفيان بحديث فجئة و هو يدلسه فما رآنې استحبي ‪.‬‬
‫(وګوري‪ :‬پورتنۍ سرچينه ‪)٩٩١/٤‬‬
‫يعنې سفيان حديث وايه‪ ،‬زه پرې ناڅاپه راغلم‪ ،‬چې کاته‬
‫مې تېر ايستنه يې کوله‪،‬زه يې‪ ،‬چې وليدم؛خولې پرې‬
‫راماتې شوې‪.‬‬
‫تدليس او تېر ايستنه ‪،‬چې هر راز تفسر شي؛خو راښيي‪،‬‬
‫چې په دغه سړي کې د عدالت‪ ،‬رښتينولۍ او واقعيت‬
‫ليدنې جوهر نه شته‪ ،‬چې غير واقعيت ته يې د واقعيت بڼه‬
‫ورکوله‪.‬‬
‫د يحيى ا لقطان په ترجمه کې له هغه نقلوي‪،‬چې سفيان هڅه‬
‫کوله‪ ،‬چې يو بې باوره وښيي؛خو و يې نه کړاى شول‬
‫(پورتنۍ سرچينه ‪)٠٩٣ /٩٩‬‬
‫د حبيب بن ابي ثابت په باب له ابي حبان رانقلوي چې‪ :‬کان‬
‫مدلسا‬
‫په حديث کې يې تېر ايستنه او غولول کول‪.‬‬
‫او د عطا له خولې ليکي‪ :‬د هغه روايت کړى حديث د منلو نه‬
‫دى‪،‬د هغه احاديث پاخه نه دي‪.‬‬

‫د اولياوو اهلل کرامت‬

‫‪36‬‬

‫(وګورئ‪ :‬پورتنۍ سرچينه ‪)٩١١/٨‬‬
‫د وائل په باب وايي‪ :‬هغه د اميرالمؤمنين (حضرت علي کرم‬
‫اهلل وجهه)له سرغړوونکيو ځنې و ( شرح حديدي ‪)٠٠٨ /٩٠‬‬
‫که د حديث سند له دومره کړکې چ سره مخ وي‪ ،‬چې يو فقيه‬
‫هم په هغه حديث سره فتوى ورنه کړاى شي ‪،‬‬
‫د حديث داللت له سند نه کم (ارزښت) نه لري؛ځکه په حديث‬
‫کې دا الندې جمله د استشهاد او شهادت غوښتنې لپاره ده‪.‬‬
‫و ال قبرا مشرفا االسويته‬
‫اوس بايد د دغو دوو ټکيو معنى ته ځير شو‪.‬‬
‫الف‪ :‬مشرفا‬
‫ب‪ :‬سويته‬
‫الف‪ :‬مشرف کلمه په لغت کې د لوړ او ستر په معنى راغلې‬
‫ده‪ ،‬وايي‪:‬‬
‫د المشرف من اال ما کن العالى والمطل على غيره ‪(.‬وګورئ‪:‬‬
‫المنجد‪ ،‬د شرف ماده‪).‬‬
‫يعنې‪ :‬مشرف لوړې او پر نورو برې ودانۍ ته وايي‪ ،‬د‬
‫قاموس خاوند‪ ،‬چې د کلمو د معنى په تنظيمولو کې ډېر د‬
‫ډاډ وړ دى وايي‪:‬‬
‫الشف محرکة ‪ :‬العلوو من البعير سنامه‪.‬‬
‫شرف ( د رى په زور) لوړ او د اوښ ګوپان ته وايي‪.‬‬
‫نو مشرف کلمه مطلق لوړ والي په تېره هغه لوړوالي ته‬
‫وايي‪ ،‬چې د اوښ د ګوپان غوندې وي‪.‬د قراينو له مخې بايد‬
‫وليدل شي‪،‬چې له څه ډول لوړوالي مراد دى‪.‬؟‬

‫د اولياوو اهلل کرامت‬

‫‪37‬‬

‫سويته کلمه په لغت کې برابرول‪،‬مساوي کول او کار سمول‬
‫دي‪.‬‬
‫سوى الشيئ‪ ،‬سم يې کړ‪ ،‬عرب وايي‪ :‬کور مې سماوه؛خو‬
‫سم نه شو او بې عيبه صنعت ته هم وايي‪:‬‬
‫او په قرآن کې فرمايي‪[ :‬الذى خلق فسوى؛يعنې هغه خداى‬
‫شته کړ او بشپړ يې کړ](اعلى ‪ ٠‬آيت)‬
‫نو د معناوو په مفرداتو تر پوهېدو وروسته دا ليدل په کار‬
‫دي‪ ،‬چې له دې حديث نه مراد څه دى؟‬
‫په دغه حديث کې دوه احتماله دي‪ ،‬د مفرداتو د معنى او‬
‫نورو قرايينو له مخې يې بايد يو غوره کړو‪.‬‬
‫‪ _ ٩‬مراد دادى‪،‬چې حضرت علي ابوالهياج ته امر کړى‪ ،‬چې‬
‫لوړ قب رونه ړنګ کړئ او له ځمکې سره يې هوار کړئ‪.‬‬
‫دا احتمال چې د شيخ محمد بن عبدالوهاب پلويان ورپورې‬
‫نښتي‪،‬له څو خواوو د منلو وړ نه دى‪:‬‬
‫لومړى‪ :‬د تسوية کلمه د نړولو او ړنګولو په معنى نه ده‬
‫راغلې او که مطلب دا هم وي؛نو بايد داسې ووايي‪ :‬و ال قبرا‬
‫مشرفا االسويته باالرض‬
‫يعنې داسې قبر پرې نه ږدي‪،‬چې له ځمکې سره يې برابر نه‬
‫کړې‪،‬حال داچې په حديث کې داسې کوم ټکى نه شته‪.‬‬
‫دويم‪ :‬که مطلب همدا وي‪ ،‬ولې له اسالمي علماوو ځنې يوه‬
‫هم پرې فتوى نه ده ورکړې؟ ځکه نو قبرونه له ځمکې سره‬
‫برابرول د اسالمي سنتو پر خالف دي او اسالمي سنت‬
‫دادى‪،‬چې قبر دې لږ لوړ وي او ټولو اسالمي فقهاوو له‬

‫د اولياوو اهلل کرامت‬

‫‪38‬‬

‫ځمکې نه يوه لو يشت د قبرونو لوړولو پر مستحبوالي‬
‫فتوى ورکړې ده‪.‬‬
‫په فقه على المذاهب االربعه نومې کتاب کې‪ ،‬چې د څلورو‬
‫سترو امامانو له فتواوو سره سم دى لولو‪ :‬و يندب ارتفاع‬
‫التراب فوق القبر بقدر شبر ( الفقه على المذاهب االربعه ‪/٩‬‬
‫‪)٤٠١‬‬
‫لويشتې په هومره له ځمکې نه د قبر د خاورې لوړول‬
‫مستحب دي‪.‬‬
‫د دې تکيو په پام کې نيوو له مخې بايد حديث يو بل ډول‬
‫داسې هم تفسير کړو؛لکه چې و مو کړ‪.‬‬
‫‪ _ ٠‬له قبر برابر کړه نه مراد دادى‪،‬چې د قبر سطح سمه او‬
‫هواره او يو الس کوه او له هغو قبرونو نه يې‪،‬چې د ماهي د‬
‫مال او اوښ د ګوپان په شان دى ( رابيل کړه)‬
‫په دې صورت کې حديث ښيي‪ ،‬چې د قبر مخ سم او يو الس‬
‫او ه واروي نه د ماهي د مال يا د اوښ دګوپان غوندې؛ لکه‬
‫په اهل سنتو هېواد و کې ‪،‬چې دود دى او د اهل تسنن په‬
‫څلورو واړو مشهور امامانو کې له شافعي پرته ټولو د قبر د‬
‫تسنيم پر مستحبوالي فتوى ورکړې ده‪.‬‬
‫(وګورئ‪ :‬الفقه على المذاهب االربعه ‪)٤٠١/٩ ،‬‬
‫په دې صورت کې دا حديث د يو شمېر علماوو ددې فتوى‬
‫مالتړ کوي‪،‬چې قبر دې د ځمکې نه پر لوړوالي سربېره‬
‫مسطح او هواروي‪.‬‬

‫د اولياوو اهلل کرامت‬

‫‪39‬‬

‫په خپله امام مسلم د صحيح مولف دا او يو بل حديث‪ ،‬اوس‬
‫يې رانقلوو‪ ،‬د باب االمريتسوية القبر تر نامه الندې او همدا‬
‫شان امام ترمذي او امام نسايي په خپلو سننو کې دا حديث‬
‫تر همدې عنوان الندې راوړى دى او له دې عنوان نه دا مراد‬
‫دى‪،‬چې د قبر سطح دى هواره او يو الس وي او که مطلب‬
‫ترې دا وي‪،‬چې لوړ قبرونه له ځمکې سره هوار کړي؛نو په‬
‫کار ده‪،‬چې د باب عنوان يې بدل کړى واى او ويلي يې واى‪،‬‬
‫چې باب االمر بتخريب القبور و هدمها‪.‬‬
‫په عربي ژبه کې تسويه د (قبر په څېر) له څه شي سره منسوبه‬
‫شي؛نو مراد دادى‪،‬چې په خپله هوار او برابر دى؛ نه دا چې‬
‫له بل څه (لکه ځمکې) سره دې برابر شي‪.‬‬
‫دا دى يو بل حديث را اخل و‪،‬چې امام مسلم په خپل صحيح‬
‫کې راخ ستى او مضمون يې همداسې دې؛ لکه مونږ چې يې‬
‫مالتړ وکړ‪.‬‬
‫(راوي وايي) ‪ :‬له فضاله پن عبيد سره په روم کې وو‪ ،‬زمونږ‬
‫يو ملګرې مړ شو‪ ،‬فضاله امر وکړ‪ ،‬چې قبر يې هوار کړئ او‬
‫ويې ويل ‪ :‬له رسول اکرم نه مې اورېدلي‪ ،‬چې امر يې کاوه ‪:‬‬
‫قبرونه مسطح کړئ‪.‬‬
‫(وګورئ‪ :‬صحيح مسلم ‪٨‬ج‪ ،‬کتاب الجنائز – ‪ ١٩‬مخ)‬
‫اوس دا ليدل په کار دي‪،‬چې په دې وينا کې د قبر له تسويي‬
‫نه څه مراد دى‪،‬ايا دادى‪ ،‬چې پر قبر والړه ودانۍ ونړوئ؟‬
‫فرضوو‪ ،‬چ ې د ښخولو په وخت کې پر قبر ودانۍ نه وي يا دا‬
‫چې مراد دادى‪،‬چې قبر له ځمکې سره هوار کړاى شي‪ ،‬داخو‬

‫د اولياوو اهلل کرامت‬

‫‪41‬‬

‫له هغو څرګندو سنتو سره مخالفت دى‪،‬چې وايي ‪ :‬قبر دې له‬
‫ځمکې نه يوه لوېشت لوړ وي‪.‬‬
‫له دې پرته بله الر نه لرو‪،‬چې ووايو‪ ،‬مراد دادى‪ ،‬چې قبرونه‬
‫مسطح او نا هواري کړئ او د ماهي د مال او د اوښ له‬
‫ګوپان نه يې رابېل کړئ‪.‬‬
‫اوس ګورو‪ ،‬چې د صحيح مسلم مشهور شارح امام‬
‫نووى‪،‬حديث څنګه تفسيروي‪.‬‬
‫"سنت دادى‪ ،‬چې قبر له ځم کې ډېر لوړ او ګوپان ډوله نه‬
‫وي؛بلکې يو لويشت لوړ او مسطح وي"‬
‫(وګورئ‪ :‬ارشاد الساري ‪)٤١٣ /٠‬‬

‫دا جمله يې راښيي‪ ،‬چې د صحيح مسلم شارح له سويته نه‬
‫هماغه معنى را اخستې؛ لکه چې پورته څرګنده شوه‪ ،‬يعنې‬
‫حضرت علي توصيه او سپارښت وکړ‪ ،‬چې قبرونه د ماهي‬
‫پشت کولو په ځاى هوار او صاف کړئ؛ نه داچې له ځمکې‬
‫سره يې هوار کړي‪.‬‬
‫ابن حجر عسقالني هم په ارشاد الساري فى شرح صحيح‬
‫البخاري کې دا حديث هم داسې تفسر کړى دى او وايي‪ :‬په‬
‫قبر جوړولو کې سنت دادى‪،‬چې مسطح کړاى شي؛نو مونږ‬
‫بايد سنت له دې امله ترک نه کړو‪،‬چې تسطيح هوارول د‬
‫روافضو شعار دى‪،‬داچې وايو‪ ،‬د قبر هوارول سنت دى‪ ،‬د‬
‫ابن الهياج له حديث سره منافات نه لري‪ ،‬ولى؟‬

‫د اولياوو اهلل کرامت‬

‫‪40‬‬

‫" ال نه لم يرد تسويته باالرض و انما اراد تسطيحه جمعا بين‬
‫االخبار"‬
‫ځکه مراد له ځمکې سره برابرول نه دي؛بلکې مطلب‬
‫دادى‪،‬چې له ځمکې نه هماغه ټاکلى لوړوالى (ارتفاع) دې‬
‫هوار او صاف کړاى شي ‪.‬‬
‫(وګورئ‪ :‬شرح صحيح مسلم د "نووي" ليکنه)‬
‫پردې سربېره که د توصيې غرض دا واى‪،‬چې د قبر والړې‬
‫ګومبزې او ودانۍ ړنګې کړئ؛نو بيا حضرت علي ولې د‬
‫خپل خالفت په وخت کې د پېغمبرانو پر قبرونو والړې‬
‫ګومبزې ړنګې نه کړې؟ سره له دې‪،‬چې د اسالمي خاورې يو‬
‫بشپړواکى واکمن و او په فلسطين‪ ،‬سوريه‪ ،‬مصر‪ ،‬عراق‪،‬‬
‫ايران او يمن کې پر قبرونو والړې ګومبزې او ودانې يې د‬
‫سترګو پر وړاندې وې‪.‬‬
‫مونږ له دې ټولو خبرو تېرېږو او ګڼو چې حضرت علي‪ ،‬ابى‬
‫الهياج ته امر کړى دى‪ ،‬چې ټول لوړ قبرونه له ځمکې سره‬
‫هوار کړئ؛خو حديث هېڅک له پر قبرونو د والړو ودانيو‬
‫نړولو پر لزوم داللت نه کوي؛ځکه پېغمبر فرمايلي دي‪ (( :‬و‬
‫ال قبرا االسويته‪)).‬‬
‫يعنې (قبرونه بې له هوارولو مه پرېږدئ) دا يې نه دي ويلي‪،‬‬
‫چې "والبناء والقبة االسويته" حال داچې زمونږ خبره په قبر‬
‫پورې نه؛ بلکې پر قبرونو جوړو شوو ودانيو په باب ده او‬
‫خل ک يې سيورې ته په تالوت‪،‬دعا اولمانځه مشغول دي‪،‬‬
‫د دې خبرې کوم ځاى راښيي‪،‬چې د قبرونو والړې هغه‬

‫د اولياوو اهلل کرامت‬

‫‪42‬‬

‫ودانۍ ړنګې کړي‪ ،‬چې زيارت کوونکي ته د عبادت او د‬
‫قرآن د تالوت فرصت ورپه الس کوي او خلک له تودو سړو‬
‫ژغوري‪.‬‬
‫په پاې کې د دې ټکي له يادونې ناچار يو‪،‬چې دا او دې ته‬
‫ورته احاديث د ځينو نورو تېرو ولسونو د قبرونو په باب‬
‫وي‪ ،‬چې د صالحا نو او اولياوو قبرونه يې قبله کړې وي او د‬
‫دې پر ځاى‪،‬چې اصلي قبلې ته لمونځ وکړي‪،‬قبر او قبر ته‬
‫ايښو تصوريونو ته لمونځ کوي او هغې رښتينې قبلې ته‪،‬‬
‫چې خداى تعالى غوره کړې ده‪ ،‬له لمانځه نه ډډه کوي‪ ،‬په‬
‫دې صورت کې حديث په هغو قبرونو پورې هېڅ اړه نه لري‪،‬‬
‫چې مسلمانانو ورته هېڅ وخت سجده او لمونځ نه دى کړى؛‬
‫بلکې د هغې تر څنګ الهي قبلې (کعبه) ته لمونځ او د قرآن‬
‫تالوت کوي‪.‬‬
‫که څوک د نېکانو د زيارت پر لور ورمات وي او د سپيڅليو‬
‫جسدونو او د سپيڅليو قبرونو ترڅنګ د خداى عبادت‬
‫کوي‪ ،‬دا د هغې درناوي له مخه دى‪،‬چې دغو سپېڅليو‬
‫ځايونو‪ ،‬د دغو جسدونو د ښخېدو په برکت پيدا کړي دي‪.‬‬

‫قرآن کريم فرمايي‪ [:‬وَإِذْ جَعَلْنَا الْبَيْتَ مَثَابَةً لِلنَاسِ وَأَمْناً‬
‫وَاتَخِذُواْ مِن مَقَامِ إِبْرَاهِيمَ مُصَلًّى وَعَهِدْنَا إِلَى إِبْرَاهِيمَ‬
‫وَإِسْمَاعِيلَ أَن طَهِرَا بَيْتِيَ لِلطَائِفِينَ وَالْعَاکِفِينَ وَالرُکَعِ‬
‫السُجُودِ = او( درياد کړئ) چې کله موږ د کعبې خونه خلکو‬
‫ته د راغونډېدو مرکز او د امن وامان ځاى وګرځاوه او (د‬
‫خاطرو د رايادولو لپاره مو وويل ‪ ):‬د ابراهيم له مقامه‬

‫د اولياوو اهلل کرامت‬

‫‪43‬‬

‫لمانځه ځى جوړ کړئ او موږ ابراهيم او اسماعيل ته امر وکړ‬
‫‪ (( :‬زما کور طواف کوونکيو او څېله کېدونکيو او رکوع او‬
‫سجده کوونکيو ته پاک او سوتره کړئ ‪( ])) .‬بقره‪)٩٠١/‬‬
‫که د "ابراهيم مقام" د ابراهيم عليه السالم له برکته د‬
‫درناوي څښتن شوى او له همدې امله هم شوى و‪ ،‬چې هلته‬
‫لمونځ وکړو؛نو په دې کې بيا څه خبره ده‪،‬چې د ابراهيم عليه‬
‫السالم په څېر د حق د الرې د نورو اولياوو او‬
‫سرښندويو‪،‬چې خپل هر څه يې د خداى د دين د ټينګښت‬
‫لپاره له السه ورکړي دي‪ ،‬قبرونه دې‪ ،‬يې د درناوي وړ شي‪،‬‬
‫چې په پوره حفاظت او شرايطو دې هلته لمونځ او عبادت‬
‫زيات ثواب ولري؟؛لک ه چې اسالمي روايات هم همداسې‬
‫دي‪.‬‬
‫دلته د قبرونو د ودانيو په باب د څلور ګونو مذهبونو د‬
‫علماوو فتواګانې را اخلو‪ " :‬يکره ان يبنى على القبر بيت او‬
‫قبه او مدرسه او مسجد"‬
‫" پر قبر باندې کور (کوټه)‪ ،‬ګومبزه‪ ،‬مدرسه او جومات‬
‫جوړول مکروه دي"‬
‫(وګورئ‪ :‬الفقه على المذاهب االربعه ‪)٤٠٩/٩‬‬
‫پر مکروهوالي باندې د څلور واړو امامانو له اتفاق سره‬
‫سره د نجد قاضي بيا څنګه پر قبرونو د والړو ودانيو پر‬
‫حراموالي تينګار کوي‪.‬‬
‫****‬

‫د اولياوو اهلل کرامت‬

‫‪44‬‬

‫د واقعيت پر ځاى دليل جوړونه‬
‫د شيخ محمد بن عبدالوهاب پلويان په بقيع کې د ښخو‬
‫امامانو اواصحاب کرامو د قبرونو د ګومبزو د نړولو لپاره‬
‫داليل جوړ کړي او په اصطالح يوه بله پلمه يې ترالسه کړې‬
‫چې د بقيع ځمکه وقفي ده او له دې نه بايد تر وسې وسې د‬
‫همدغه راز (وقفې) مقاصدو لپاره کار واخستل شي او په‬
‫استفاده کې يې هر راز خنډونه له منځه وړل په کار دي‪ ،‬چې‬
‫د نب وي کورنۍ او اصحابو کرامو پر قبرونو جوړې ودانۍ د‬
‫بقيع د ځمکې له يوې برخې نه د استفادې مخنيوى کوي؛نو‬
‫که فرض کړو‪ ،‬چې په غولي او حرم کې ښخېده ممکن‬
‫وي؛خو د دېوالونو ترڅنګ او شاوخواته نه شي کېداى؛نو‬
‫په کار ده‪،‬چې داسې ودانۍ ( چې د دفن ځاى تنګوي ژباړن)‬
‫ونړول شي‪،‬چې د بقيع له ټولې ځمکې نه وقفي مقاصد تر‬
‫السه شي‪.‬‬
‫ځواب‪ :‬په دې کې شک نه شته‪ ،‬چې دغه شان استدالل له‬
‫مخکې قضاوته پرته نور څه نه دي‪،‬د شيخ محمد بن‬
‫عبدالوهاب پلوي قاضي غواړي هر څنګه‪،‬چې کېږي‪ ،‬د‬
‫نبوي کورنۍ او اصح اب کرامو نښې نښانې له منځه يوسي‬
‫او که دليل ورسره پيدا نه شو؛نو د مټ په زور دغه ودانۍ‬
‫ړنګى کړي او د دغسې يوې زړې ارادې لپاره يې په دالليل‬
‫جوړولو الس پورې کړي او د بقيع د ځمکې د وقفوالي ربړه‬
‫يې رامنځته کړې ده‪.‬‬
‫حال داچې د بقعې د وقف هسې تشه اندېښنه ده؛ ځکه‪:‬‬

‫د اولياوو اهلل کرامت‬

‫‪45‬‬

‫لومړى‪ :‬د تاريخ يا حديثو په هېڅ يوه کتاب کې هم د بقيع‬
‫وقف نه دى راغلى‪ ،‬چې تکيه پرې وکړو؛ بلکې کېداى‬
‫شي‪ ،‬چې بقيع له پيله شاړه او بې خاونده ځمکه وه‪،‬چې‬
‫خلکو په کې خپل مړي ښخول‪،‬چې دغه شان ځمکه به‬
‫(لومړنى مباحات) وه‪ ،‬چې د چا په کې د تصرف حق نه وي‪.‬‬
‫په پخوا زمانو کې‪ ،‬چې خلکو د شړو ځمکو د خپلولو شوق‬
‫ډير نه کاوه او چا د ځمکو د ابادولو وسه نه درلوده‪ ،‬ښارونو‬
‫ته د کليوالو بهير ورمات شوى نه و او د ځمکې په نامه‬
‫کومه مساله يا د حاصل خورو په نامه وګړي نه وو رامنځته‬
‫شوي‪ ،‬ډېرو ځمکو خاوند نه لره او لکه چې وې‪ ،‬هماغسې‬
‫وړيا او مباحې پرتې وې او د چا خبره په بې خاونده ځمکې‬
‫کې شمېرېدلې‪ ،‬هغه وخت د ښار او کلي خلکو د ځمکې يوه‬
‫ټوټه د هديرې لپاره بيلوله‪ ،‬يا که به چا د خپل مړي په‬
‫ښخولو کې تر نورو مخکې ځمکه بېله کړه؛نو نور به يې هم‬
‫پر پله تلل او هغه ځمکه به هديره شوه‪،‬بې له دې‪ ،‬چې کوم‬
‫کس يې خپله کړي‪.‬‬
‫د بقيع ځمکه هم په همدې لړ کې راتله‪ ،‬په حجاز او مدينه‬
‫کې ځمکو څه ارزښت نه لره د مدينې په شاوخوا کې د شاړو‬
‫ځمک و په شتوالي او موجوديت کې څوک لېوني وو‪ ،‬چې‬
‫سمسوره ځمکه هديرې ته وقف کاندي‪.‬‬
‫چېرته ‪ ،‬چې شاړې ځمکې ډېرې او سمسورې کمې وي؛‬
‫هلته خلک ضرور ( د هديرې لپاره) له شړو ځمکو نه کار‬
‫اخلي‪.‬‬

‫د اولياوو اهلل کرامت‬

‫‪46‬‬

‫همدا خبره سمهودي په وفاء الوفاء فى اخبار دار المصطفى‬
‫کې هم منلې ده‪ ،‬ليکي‪:‬‬
‫لومړنى سړى‪ ،‬چې په بقيع کې ښخ شو‪ ،‬د پېغمبر اکرم‬
‫صحابي عثمان بن مظعون و‪،‬ابراهيم(د پېغمبر اکرم زوى)‬
‫چې وفات شو‪ ،‬د هغه صلى اهلل عليه و اله وسلم په امر او‬
‫سپارښت د عثمان بن مظعون رضى اهلل عنه ترڅنګ ښخ شو‪.‬‬
‫له هما غې راهيسې خلکو ته به بقيع کې د خپلو مړيو د‬
‫ښخولو شوق پيدا شو او د ونو په پرېکولو د هرې قبېلې‬
‫برخه هديره بېله شوه‪.‬‬
‫بيا ليکي‪ :‬په بقيع کې عرقد نومې ونه والړه وه؛خو چې‬
‫عثمان بن مظعون ښخېده؛نو هغه ونه يې ووهله ‪.‬‬
‫(وګورئ‪ :‬وفاء الوفاء ‪)٣٤/٠‬‬
‫عرقد هماغه ونه ده‪،‬چې د مدينې په ډاګونو کې تر سترګو‬
‫کېږي او له دې عبارته پوهېداى شو‪،‬چې بقيع يوه مړه او‬
‫شاړه ځمکه وه‪،‬چې د يوه صحابي د ښخولو په وخت کې هر‬
‫چا د خپلې خپلې قبېلې لپاره بېله کړه؛ خو تاريخ د وقف‬
‫کېدو نوم نه اخلي؛بلکې تاريخ خو راښيي‪ ،‬چې په کوم ځاى‬
‫کې چې د بقيع امامان ښخ دي‪ ،‬هلته د عقيل بن ابي طالب‬
‫رضى اهلل عنه کور و او د دغو څلورو امامانو جسدونه‬
‫همدغلته ‪ ،‬چې د بني هاشم کور ګڼل کېږي‪ ،‬ښخ دى‪.‬‬
‫سمهودي ليکي‪ :‬عباس بن عبدالمطلب رضي اهلل عنه د‬
‫فاطمې بنت اسد تر څنګ د بني هاشم په هديره کې‪،‬چې د‬
‫عقيق کور و‪ ،‬ښخ دى ‪.‬‬

‫د اولياوو اهلل کرامت‬

‫‪47‬‬

‫(وګورئ‪ :‬وفاء الوفاء ‪)١١/٠‬‬
‫او بيا له سعيد بن جبير رضى اهلل عنه نه رانقلوي‪ ،‬چې هغه د‬
‫پېغمبر اکرم د زوى ابراهيم قبر په هغ کور کې ليدلى دى‪،‬‬
‫چې د محمد بن زيد بن علي رضى اهلل و بيا را اخلي‪ ،‬چې‬
‫پېغمبر اکرم د سعد بن معاذ رضى اهلل عنه جسد د ابن افلح‬
‫په کور کې د بقيع تر څنگ و او ګومبزه يې لرله‪ ،‬خاورو ته‬
‫وسپاره‪.‬‬
‫دا جملې ټولې راښيي‪ ،‬چې د بقيع ځمکه وقفي نه وه‪.‬‬
‫په دې صورت کې ايا دا مناسبه ده‪،‬چې له وقف سره د‬
‫مقاومت او مقابلې په نامه د نبوې کورنۍ او اصحابو‬
‫کرامو اثار له خاورو سره خاورې شي؟‬
‫فرض کړئ‪ ،‬چې د بقيع ځمکه هم وقفي وه‪ ،‬د هغې د وقفېدو‬
‫څه نښه او سند په الس کې شته؟ ښايي وقفوونکى د سترو‬
‫شخصيتونو لپاره پر خپلو قبرونو د ودانۍ د جوړولو اجازه‬
‫کړې وي؛نو چې پوه پرې نه يو؛بايد د مؤمن کار ته ښه‬
‫ووايو او تورن يې نه کړو‪.‬‬
‫په دې صورت کې به د دغو ګومبزو او کورونو نړول څرګند‬
‫(بين) حرام او د ځالنده شرعي پر خالف وي‪.‬‬
‫قاضي د "يلهد" زوى او د هغه همفکري ښه پوهېدل‪،‬چې د‬
‫وقفولو فکريو ډول دليل سازي او استدالل دى؛که داسې‬
‫دليل يې نه هم درلوداى او بيا يې هم نبوي اثار ړنګول؛ځکه‬
‫دا لومړى ځل نه دى‪،‬چې دې ډلې نبوي اثار ړنګ کړي؛بلکې‬
‫په ‪٩٠٠٩‬ه کې لومړى وار پر مدينې واکمن شول‪ ،‬نبوي اثار‬

‫د اولياوو اهلل کرامت‬

‫‪48‬‬

‫يې وران او ړنګ کړل‪،‬چې له حجاز نه يې تر شړلو وروسته د‬
‫عثماني خالفت قواوو ټول له سره بيا ودان کړل‪.‬‬

‫‪49‬‬

‫د اولياوو اهلل کرامت‬

‫د قبرونو زيارت‬
‫د کتاب او سنتو په رڼا کې‬
‫د قبرونو زيارت اخالقي ‪ ،‬تربيتي او سمالسي اثرات‬
‫لري‪،‬چې دلته ورته ځبېښلې اشاره کېږي‪ ،‬د دغې ارامې‬
‫بيديا‪ ،‬چې د ټولو شتمنو‪ ،‬نشتمنو او زورورو د ژوندانه‬
‫ډېوه په کې تتيدونکې ده او ټول وګړي په کې په دوو‬
‫څاد رګيو کې تر خاورو الندې پراته دي‪،‬کتنه يې زړه او روح‬
‫لړزوي او د انسان تمه او حرص سخت کموي او که انسان‬
‫عبرتورې سترګې ولري‪ ،‬له دې کوڅې نه د عبرت درس‬
‫اخلي‪ ،‬او له ځان سره سوچ کوي او وايي‪ :‬شپېته اويا کاله‬
‫موقت ژوند‪ ،‬چې اخر يې تر خرورونو خاورو الندې‬
‫وروستوالى او له منځه تلل دي‪ ،‬په دې نه ارزي‪ ،‬چې انسان‬
‫يې د مال او مقام په تر السه کولو پسې دومره هلې ځلې‬
‫وکړي او پر خپل او پردي زياتى او تېرى وکړي‪.‬‬
‫د غليو او خاموشو دغه بيديا‪ ،‬چې د تيږې په څېر زړونه‬
‫نرموي او کاڼه غوږونه بيداروي او په سترګو پټو ته هم رڼا‬
‫ورکوي‪،‬د دې سبب کېږي‪،‬چې انسان د خپل ژوندانه پر‬
‫پالن بيا کتنه وکړي او د خداى ‪ ،‬خلکو‪ ،‬فردي او اجتماعي‬
‫وظايفو پر وړاندې پ ر خپلو درندو مسووليتونو غور وکړي‬
‫او له خپلسرۍ نه الس واخلي‪.‬‬
‫رسول اکرم په يوه حديث کې دې ټکى ته داسې اشاره کوي‪:‬‬

‫د اولياوو اهلل کرامت‬

‫‪51‬‬

‫د قبرونو زيارت وکړئ‪ ،‬د هغوى زيارت اخرت دريادوي‪.‬‬
‫(وګورئ‪ :‬صحيح ابن ماجه ‪ ٩‬ج‪ ،‬باب ماجاء فى زيارة القبور‬
‫‪ ٩٩٨‬مخ)‬
‫له هغو احاديثو نه‪ ،‬چې د صحاح او سننو ليکونکيو را‬
‫اخستي دي‪ ،‬څرګنديږي‪ ،‬چې رسول اکرم د څه وخت لپاره د‬
‫قبرونو زيارت منع کړى و ؛ خو بيا يې اجازه وکړه‪،‬چې خلک‬
‫دې زيارتونو ته الړ شي‪.‬‬
‫ښايي د منع کولو وجه وه‪،‬چې د هغوى پخواني مړه زياتره‬
‫مشرک او بت پرستان وو او اسالم له مشرکې نړۍ سره د‬
‫هغوى اړيکى او پيوستون پرې کړى او دا هم کېداى شي‪،‬‬
‫چې څه بله وجه وه او هغه داچې نويو مسلمانانو د خپلو‬
‫مړيو پر خاورو باطلې ويرنې کولي او له اسالمي ادابو نه‬
‫وتلې خبرې يې له خولې ايستې؛خو د اسالم تر پراختيا او‬
‫د خلکو په زړونو کې د ا يمان نيالګي تر کرلو روسته دغه‬
‫منع لرې کړاى شوه او رسول اکرم د هغو تربيتي ګټو لپاره‪،‬‬
‫چې د قبر ونو په زيارت کې ده‪ ،‬اجازه وکړه‪،‬چې خلک دې د‬
‫قبرونو زيارت وکړي‪ .‬هغه ځاى ته‪،‬چې د سننو ليکونکى يې‬
‫داسې را اخلي‪:‬‬
‫"ما ت اسې د قبرونو له زيارت نه منع کړي وئ‪ ،‬تردې وروسته‬
‫زيارت وکړئ؛ ځکه د قبرونو زيارت تاسې له دنيا نه بې پروا‬
‫کوي او اخرت دريادوي"‬

‫د اولياوو اهلل کرامت‬

‫‪50‬‬

‫(وګورئ‪ :‬سنن ابن ماجه باب ماجاء فى زيارة القبور ‪.٩٩٤/٩‬‬
‫صحيح ترمذي‪ ،‬ابواب الجنائز ‪ ٠٧٤/٨‬د ابن العربي‬
‫المالکي له شرحې سره‪.‬‬

‫ترمذي له بريده نه تر را اخ ستي حديث وروسته وايي‪ :‬د‬
‫بريده حديث صحيح دى او اهل علم پرې عمل کوي او د‬
‫قبرونو د زيارت لپاره مانع نه وي‪.‬‬
‫دا د ابن المبارک شافعي‪ ،‬احمد‪ ،‬اسحق (رحمة اهلل عليهم)‬
‫په څېر ډلې نظريه ده‪.‬‬
‫پر پورتنيو مدارکو سربېره دې الندې مراجع هم وکتل شي‪:‬‬
‫صحيح مسلم‪٠‬ج‪ ،‬باب استئنذ ان النبى و به عزوجل فى‬
‫زيارة قبر امه‪١١ ،‬مخ‪.‬‬
‫صحيح ابوداود ‪٠‬ج‪ ،‬کتاب الجنائز‪ ،‬باب زيارة القبور‬
‫‪١١‬مخ‪.‬‬
‫له همدې امله ده‪،‬چې رسول اکرم د خپلې مور زيارت کاوه او‬
‫خلکو ته يې هم ويل‪،‬چې قبرونه ته الړ شئ؛ځکه زيارتونه د‬
‫اخرت د ياد سبب دي‪.‬‬
‫د نبوي حديث ژباړه‪" :‬پېغمبر اکرم د خپلې مور د قبر زيارت‬
‫وکړ او د قبر څنګ ته يې وژړل او ورنه راتاو خلک يې هم‬
‫وژړول او ويې ويل‪ :‬له خداى نه مې اجازه اخستې ده‪ ،‬چې د‬
‫مور د قبر زيارت وکړم‪ ،‬تاسې هم د قبرونو زيارت‬
‫وکړئ؛ ځکه د هغو زيارت د خداى د يادولو سبب دى"‬
‫(وګورئ‪ :‬صحيح ابن ماجه ‪)٩٩٤/٩‬‬

‫د اولياوو اهلل کرامت‬

‫‪52‬‬

‫حضرت عايشې بي بي به ويل‪ ،‬چې رسول اکرم د قبرونو‬
‫زيارت په ډاګه اعالن کړى دى‪.‬‬
‫رسول اکرم د قبرونو د زيارت اجازه ورکړه‪.‬‬
‫(وګورئ‪ :‬صحيح ابن ماجه‪٩٩٤ ،‬مخ‪).‬‬
‫" پروردګار مې دا حکم وکړ‪ ،‬چې بقيع ته الړ شم او هغوى ته‬
‫بخښنه وغواړم‪،‬عايشه بي بي وايي‪ :‬ما ويل‪ ،‬زه څه ووايم؟‬
‫ويې ويل‪ :‬د دې سيمې پر مؤمنانو‪ ،‬مسلمانانو‪ ،‬زمونږ تېرو‬
‫او راتلونکيو سالم ووايه‪ .‬خداى دې پرې ورحمېږي‪،‬مونږ‬
‫ډېر ژر له تاسې سره يوځاى کېږو‪".‬‬
‫(وګورئ‪ :‬سنن نسائي‪ .٧١/٨ ،‬صحيح مسلم‪ ٨‬ج‪ ،‬باب ما‬
‫يقال عند دخول القبور ‪١٤‬مخ‪).‬‬
‫په نورو راغليو احاديثو کې دي‪،‬چې پېغمبراکرم په کومو‬
‫جملو د قبرونو زيارت کاوه‪،‬هغه کليمې‪،‬چې حضرت‬
‫پېغمبر پرې د قبرونو زيارت کاوه‪.‬‬
‫"السالم عليکم دارقوم مؤمن ين و انا و باکم متواعدون غدا‬
‫و مواکلون و انا ان شاء اهلل بکم ال حقون‪ ،‬اللهم اغفرال هل‬
‫بقيع الغرقد‪.‬‬
‫( وګورئ‪ :‬سنن نسايي ‪)٧٧ -٧١ /٤‬‬
‫په يوه بل حديث کې د زيارت متن بل شان را اخستل شوى‬
‫دى‪:‬‬
‫السالم عليکم اهل الديار من المؤمنين والمسلمين و انا ان‬
‫ش اء اهلل بک ال حقون انتم انا فرط و نحن لکم تبع اسال اهلل‬
‫الغافيه لنا و لکم‪.‬‬

‫د اولياوو اهلل کرامت‬

‫‪53‬‬

‫(وګورئ‪ :‬سنن نسايي ‪)٧٧-٧١/٤‬‬
‫په درېم حديث کې بل ډول را اخستل شوى دى‪:‬‬
‫السالم عليکم دار قوم مؤمنين و انا ان شاء اهلل بکم ال حقون ‪.‬‬
‫( وګورئ‪ :‬سنن ابوداود ‪)٩١١/٨‬‬
‫د عايشې بي بي له حديث نه راوالړېږي‪،‬چې شپه به‪،‬چې‬
‫پخېده‪،‬پېغمبر اکرم به بقيع ته تله او ويل به يې ‪ :‬السالم‬
‫عليکم دارقوم مؤمنين واتاکم ما توعدون غدا موحلون و‬
‫انا ان شاء اهلل بکم ال حقوق اللهم اغفر ال هل بقيع الغرقد‬
‫(وګورئ‪ :‬صحيح مسلم ‪ ١٨/٨‬باب ما يقال عند دخول‬
‫القبور)‬
‫له يوه بل حديثه ښک اري‪ ،‬چې رسول اکرم به له ډلې سره د‬
‫قبرونو زيارت ته تله او هغوى ته به يې ښودنه کوله‪ ،‬چې د‬
‫قبرونو زيارت څنګه وکړي‪.‬‬
‫کان رسول اهلل يعلمهم اذا خرجوا الى المقابر فکان قائلهم‬
‫يقولون‪ :‬السالم على اهل الديارانا‪ ،‬السالم عليکم اهل‬
‫الديار من المؤمنين والمسلمين و انا ان شاء اللله بکم ال‬
‫حقوق اسال اهلل لنا و لکم العافيه ‪.‬‬
‫(وګورئ‪ :‬پورتنې سرچينه)‬

‫د اولياوو اهلل کرامت‬

‫‪54‬‬

‫ښځې او د قبرونو زيارت‬
‫د ښځو د زيارت مساله په ځينو رواياتو کې راغلې ده‪ ،‬چې‬
‫رس ول اکرم هغوى له زيارت نه منع کړي دي‪.‬‬
‫پېغمبر اکرم قبرونو ته پر زياتو تلونکيو ښځو لعنت ويلى‬
‫دى‪.‬‬
‫(وګورئ‪ :‬صحيح ابن ماجه کتاب الجنائز باب‪ ،‬ماجاء فى‬
‫النهى عن زيارة النساء القبور ‪)٤٧٣/٩‬‬
‫خو بايد وکتل شي‪ ،‬چې د دغو احاديثو په استدالل سره له‬
‫ځينو وجهو نه پر ښځو د زيارت بنديز سم نه دى‪.‬‬
‫ځکه لومړى خو زياتره علماء دا نهې کراهتي نهې بولي‪ ،‬او د‬
‫کراهت وجه يې هم هغه خاص شرايط وو‪ ،‬چې پرهغه عصر‬
‫حاکم وو‪ ،‬چې د حديثو يوه شارح ورته اشاره کړې ده‪ ،‬چې‬
‫مفتاح الحاجة مولف پر صحيح ابن ماجه په خپلې شرحې‬
‫کې وايي‪ :‬علما ء د پېغمبر اکرم د نهې په باب دوه ډلې‬
‫دي‪،‬چې ايا نهې تحريمي ده‪ ،‬که کراهتي؟ خو زياتره علماء‬
‫پردې معقتد دي‪،‬چې که ښځه له فتنې نه مطمئنه‬
‫وي‪،‬زيارت ته تالى شي‪.‬‬
‫( وګورئ‪ :‬حواشي ابن ماجه ‪)٩٩٤/٩‬‬
‫دويم داچې په تېرو احاديثو کې مو ولوستل‪،‬چې عايشې‬
‫بي بي له رسول اکرم نه نقل کړى و‪،‬چې پېغمبر اکرم د قبرونو‬
‫زيارت په ډاګه عالن کړ؛نو که ښځې له دې حکمه جال‬
‫واى‪،‬په کار ده‪ ،‬چې وويل شي‪،‬چې دا حکم يواځې د نارينه‬
‫وو لپاره دى‪ ،‬په تېره چې ويونکې هم ښځه ده او طبعا به‬

‫د اولياوو اهلل کرامت‬

‫‪55‬‬

‫ورسره په ناستو کې ښځه وه او هر مخاطب پوهېږي‪ ،‬چې‬
‫حکم او مکلفيت هماغې ته متوجه دى‪.‬‬
‫دويم داچې په ځينو احاديثو کې راغلي دي‪ ،‬چې پېغمبر‬
‫اکرم عايشى بي بي ته د زيارت دود وروښود او په خپله‬
‫حضرت عايشه د رسول اکرم وروسته زيارت ته تله‪.‬‬
‫څلورم داچې ترمذي نقل کوي‪ ،‬چې د حضرت عايشې ورور‬
‫عبدالرحمن بن ابى بکر رضى اهلل عنه‪ ،‬چې په حبشې‪ ،‬کې مړ‬
‫شو ‪ ،‬جنازه يې مکې ته يوړه او هلته يې ښخ کړ؛خور يې چې‬
‫له مدينې نه مکې ته راغله؛نو د ورور زيارت ته الړه او پر‬
‫قبر يې د وير دوه شعرونه وويل او يوه وينا يې وکړه‪.‬‬
‫(وګورئ‪ :‬صحيح ترمذي ‪ ٠٧١/٤‬کتاب الجنائز باب ماجاء‬
‫فى زيارة القبور)‬
‫د صحيح ترمذي شارح امام حافظ ابن العربي "‪"١٤٨-٤٨١‬‬
‫پر صحيح باندې په خپلو تقليقاتو کې ليکي‪ :‬صحي دا‬
‫دى‪ ،‬چې پېغمبر اکرم ښځو او نرو دواړو ته زيارت ته د تګ‬
‫اجازه ورکړې ده‪ ،‬که ځي نې خلک يې زيارت ته تګ مکروه‬
‫ګڼي ‪ ،‬هغه پر قبر باندې د تلوسې‪ ،‬بې صبرۍ او ياد پوره‬
‫ستر د نه شتوالي له امله دى‪.‬‬
‫پنځم‪ :‬امام بخاري د حضرت انس رضي اهلل عنه له خولې‬
‫راخلي چې‪ :‬پېغمبر اکرم يوه ښځه وليده‪،‬چې پر خپل خاوند‬
‫ژاړي‪،‬و يې فرمايل‪ :‬تقوى له السه مه ورکوه او صبر وکړه‪،‬‬
‫ښځې پېغمبر اکرم ونه پېژانده ويې ويل‪ :‬ما پرېږده‪ ،‬زه چې‬
‫په کوم غم اخته يم‪،‬ته پرې اخته شوى نه يې‪ ،‬چا ورته وويل‪:‬‬

‫‪56‬‬

‫د اولياوو اهلل کرامت‬

‫چې دا حضرت پېغمبر‬

‫دى‪ ،‬د خپل خواخوږي قبر يې‬

‫پرېښود او د پېغمب ر کور ته ورغله بخښنه يې وغوښته‪،‬چې‬
‫مانه يې پېژندلى‪ ،‬حضرت پېغمبر ورته وويل ‪ :‬صبر په‬
‫لومړني مصيبت کې په کار دى‪.‬‬
‫(وګورئ‪ :‬صحيح بخاري‪ ،‬کتاب الجنائز‪ ،‬باب زيارة القبور‬
‫‪٩١١‬مخ‪ .‬صحيح ابوداود ‪)٩٩٧١/٠‬‬
‫که د ښځو لپاره زيارت حرام واى‪،‬پېغمبر اکرم به هغه ښځه‬
‫له دې کاره منع کړې واى‪ .‬د دې پر ځاى يې ورته د صبر‬
‫سپارښت وکړ او د خبرو موضوع يې کور ته د ښځې تر‬
‫ورتګ وروسته په مصيبتونو کې صبر او استقامت و‪ ،‬نه د‬
‫قبرونو د زيارت مساله‪.‬‬
‫شپږم‪ :‬پردې سربېره د پېغمبر اکرم لور فاطمه بي بي به هره‬
‫جمعه د حمزه رضى اهلل عنه زيارت ته تله او له قبر سره يې‬
‫لمونځ کاوه او ژړل يې‪.‬‬
‫(وګورئ‪ :‬مستدرک حاکم ‪ ،٨٧٧/٩‬وفاء الوفا ‪ ٩٩٠‬مخ)‬
‫اووم‪ :‬قرطبي وايي‪ :‬پېغمبر اکرم پر هرې زيارت کوونکې‬
‫ښځې لعنت نه دى ويلي؛بلکې هغه ښځه يې ياده کړې ده چې‬
‫زياته زيارت ته ځي‪ ،‬داسې چې زوارات القبور او د زوار د‬
‫مبالغې صيغه ده‪.‬‬
‫(وګورئ‪ :‬ابوداوود په خپلو سننو ‪ ٩١١/٠‬زائرات نقل کړى‬
‫دى)‬
‫او ښايي د دې لعنت ويلو علت دا وي‪،‬چې بيا بيا زيارت د‬
‫مړي د حق د له منځه وړو‪،‬د خلکو لپاره د ډول سينګار او په‬

‫‪57‬‬

‫د اولياوو اهلل کرامت‬

‫کوکو کوکو د ژړا سبب شي؛خو که زيارت ته د ښځې په تګ‬
‫کې دا شان اندېښنې نه وي؛نو څه پروا نه کوي؛ځکه د مرګ‬
‫يادېدل داسې څه دي‪ ،‬چې ښځې او نر داوړه ورته يو شان اړ‬
‫دي‪.‬‬
‫اتم‪ :‬که د قبرونو ز يارت له دنيا نه د زائرو د ګوښه کېدو‪ ،‬د‬
‫حرص او اسرې د کمېدو او د اخ رت د ور يادېدو سبب‬
‫کېږي‪،‬هغه مړي ته چې تر خرورونو خاورو الندې پروت وي‬
‫او الس يې له هر څه نه لنډ وي‪،‬يوه بله ګټه دا لري‪،‬چې‬
‫اسالمي زيارتونو کې همېشه فاتحې لوستل کېږي او ثواب‬
‫اهداء کېږي او همدا په خاورو کې د يوه پروت خپل‬
‫خواخوږي لپاره د ژوندي له خوا ډېره غوره اهداء ده‪.‬‬
‫ابن ماجه په خپله صحيح کې نقلوي‪،‬چې پېغمبر اکرم‬
‫فرمايلي‪ :‬پر خپلو مړو سورت يس ولولئ‪.‬‬
‫(وګورئ‪ :‬صحيح ابن ماجه‪٩٤٤٣‬حديث‪ ،‬سنن ابي داود‬
‫‪ ،٤٣١/٨‬باب القرائة عند الميت)‬
‫په دې صورت کې د ښځې او نر توپير څه دى‪ ،‬چې يو دې‬
‫منع وي او بل نه ؟ خو ښځې دې هغه خاص شرايط ولري‪،‬‬
‫چې دمخه ورته اشاره وشوه‪.‬‬

‫د مذهبي شخصيتونو د قبرونو‬
‫د زيارت رغنده نښې‬
‫هغه قبرونه ‪،‬چې د نړۍ د خداى نمانځونکيو‪ ،‬په تېره د‬
‫مسلمانانو د پام وړ دي‪،‬زياتره د هغو کسانو قبرونه دي‪،‬‬

‫د اولياوو اهلل کرامت‬

‫‪58‬‬

‫چې په ټولنه کې يې يو رسالت او ژمنه درلوده او خپل‬
‫رسا لت يې په ښه توګه تر سره کړى دى‪،‬دغه ډله دا کسان‬
‫دي‪:‬‬
‫‪ _ ٩‬پېغمبران او مذهبي مخکښان‪ ،‬چې الهي رسالت يې پر‬
‫اوږو ايښى او د ځان او مال په ښندنه او د کړاوونو په زغم‬
‫سره يې د خلکو سمون ته مال تړلې وه‪.‬‬
‫‪ _ ٠‬علماء او ستر پوهان‪،‬چې د شمعې په څېر سوځي څو‬
‫خپله شاوخوا رڼا کړي او ارام يې پر ځان حرام کړى وي‪ ،‬د‬
‫مدر سو او علمي او تحقيقاتي مرکزونو په ګوټ کې ناست‬
‫او د قوت ال يموت په کتلو سره يې د علم او پوهنې په نامه‬
‫بشر ته سترې زېرمې ور په الس کړى دي او بشر يې له الهي‬
‫کتاب ‪ ،‬د طبيعت له کتاب او د خلقت له ژبې سره بلد کړى‬
‫دى او ديني‪،‬انساني او طبيعي علوم يې رامنځته کړي دي‪.‬‬
‫‪ _ ٨‬هغه ډله‪،‬چې د اجتماعي مظالمو‪ ،‬هر ورځ د‬
‫زياتېدونکيو حق پايمالېدنو او ناروا تبعيضونو له السه يې‬
‫د صبر جام پر مورګو اوښتي وي او د بشري حقوقو او‬
‫اجتماعي عدالت را ژوندي کولو لپاره د سر په بيه له‬
‫ستمګرو واکمنو سره په جګړه وو او په پخپلو وينو يې د‬
‫ظالم واکمن مظالم له ټولنې نه وينځلي وو‪ ،‬دا د اسالم د‬
‫الرې شهيدان دي‪.‬‬
‫په ټولنه کې به هېڅ انقالب او سمون بې بدله او بې بيه پاتې‬
‫نه شي او هغه مقدس انقالب‪ ،‬چې غواړي د ستمګرو ماڼۍ‬
‫نسکورې کړي او پړسېدلې مرۍ يې وځبېښي‪ ،‬بيه او بدله د‬

‫د اولياوو اهلل کرامت‬

‫‪59‬‬

‫جنګياليو د هغې ډلې مقدسه وينه ده‪ ،‬چې هېواد ته‬
‫خپلواکي او ازادي راستنول غواړي‪ .‬همدغه ډلې دي‪،‬چې‬
‫خلک يې زيارت ته ورځي او پر قبرونو يې د مينې اوښکې‬
‫توي وي او ارزښتناک خدمتونه او سپېڅلې سرښندنې يې‬
‫يادوي او د قرآن د يوه سورت په لوستو د هغو ښاغليو روح‬
‫نمانځي او د سرښن دنو‪ ،‬انساني فضايلو‪ ،‬اخالقي ملکاتو‬
‫په باب يې د شعرونو په ويلو سره ياد او فکر راژوند کوي او‬
‫پر ګنى يې د الرې ملګرتيا ته بولي‪.‬‬
‫د شخصيتونو د دې ډلې د قبرونو زيارت د هغوى د‬
‫سرښندنواو ځان تېر يدنو يو ډول درناوى‪ ،‬مننه او معاصر‬
‫نسل ته اخطار او ګواښ دى‪ ،‬چې د هغه چا چې د حق او‬
‫فضيلت الر غوره کړې او د عقيدي د دفاع او د خپلواکۍ د‬
‫پراختيا لپاره سر ځارى کړي‪،‬بدله او اجر دا دى‪،‬چې‬
‫هېڅ کله له زړونو نه وځي‪ ،‬د زماني تېرېدنه‪ ،‬چې هر څه‬
‫زړوي او هېر وي‪،‬د هغوى يادونه يواځې له منځه نه وړي؛‬
‫بلک ې په سپيڅليو زړونو کې د مينې خوږلن په سکروټو او‬
‫لمبو بدلوي؛ نو څومره به ښه وي‪ ،‬چې ننني او سباني نسلونه‬
‫هم د هغوى پر الر والړ شي؛ځکه دوى په خپلو سترګو د حق‬
‫د ميړنيو سرښندنو بدله وليده‪.‬‬
‫عبداهلل ابن ابى‪ ،‬د نفاق د ډلې مشر مړ شو‪ ،‬خداى پېغمبر ته‬
‫حکم وکړ‪ ،‬چې د دې ډلې جنازه ونه کړې او قبرونو ته يې د‬
‫قرآن د لو ستو او د بخښنې د غوښتو لپاره ‪ ،‬ورنه شي او‬

‫ويې فرمايل‪ [ :‬وَالَ تُصَلِ عَلَى أَحَدٍ مِنْهُم مَاتَ أَبَدًا وَالَ تَقُمْ‬

‫د اولياوو اهلل کرامت‬

‫‪61‬‬

‫عَلَىَ قَبْرِهِ إِنَهُمْ کَفَرُواْ بِاللهِ وَرَسُولِهِ وَمَاتُواْ وَهُمْ فَاسِقُونَ‬
‫= او بيخي پر يوه مړي يې هم (د جنازې) لمونځ مه کوه او مه‬
‫يې ( د دعا او بښنې لپاره ) پر قبر درېږه؛ ځکه هغوى پر‬
‫خداى او پېغمبر يې کافران شوي دي او په سرغړاندۍ کې‬
‫مړه شوي دي ‪( ].‬توبه ‪ ٣٤‬آيت)‬
‫په دې آ يت کې د منافق د شخصيت د نړولو او د دغه ګوند د‬
‫غړيو د غوږ تاوي لپاره پاک خداى پېغمبر ته حکم کوي‪:‬‬
‫‪ _ ٩‬د دوى د يوه جنازې لمونځ هم ونه کړې‪.‬‬
‫‪ _ ٠‬قبرونو ته يې ورنه شي او دا حقيقت يې په "و ال تقم على‬
‫قبره" جملې سره ادا کړى دى‪.‬‬
‫دا چې وايې له منافق سره دا دوه کاره مه کوه‪،‬معنا يې داده‪،‬‬
‫چې د غير منافق په باب دا کار غوره او وړ دى‪.‬‬
‫د يادونې وړ ټکى دادى‪،‬چې وګورو‪،‬له "و ال تقم على قبره"‬
‫ن ه غرض څه دى؟ ايا غرض يواځې د ښخېدو پر ځاى درېدل‬
‫دي؟ چې د منافق لپاره روانه دى او مؤمن لپاره غوره او وړ‬
‫دى؟ که نه مراد ترې د ښخېدو يا نور ځايونه دي‪.‬‬
‫ځينو مفسرينو دا آيت د ښخېدو په ځاى پورې ګڼلى؛خو‬
‫ځينې نورو؛لکه بيضاوي ورته په پراخه نظر کتلي او آيت‬
‫داسې تفسيروي‪:‬‬
‫تفسير بيضاوي‪ " :٧٧/٨ ،‬وال تقف على قبره للدفن او‬
‫لزياره"‬

‫د اولياوو اهلل کرامت‬

‫‪60‬‬

‫د آيت په مفهوم کې دقت راښيي‪،‬چې يوه پراخه معنا مراد‬
‫ده‪،‬د ښخېدو په ځاى کې درېدل وي او که تر ښخېدو‬
‫وروسته وي‪.‬‬

‫د اولياوو اهلل کرامت‬

‫‪62‬‬

‫د رسول اکرم د قبر زيارت‬
‫پورتنۍ څېړنې مونږ د سترو مذهبي شخصيتونو او د حق او‬
‫حقيقت د الرې د سرښندويو د لمانځنې په ارزښت پوه کړو‪.‬‬
‫ددې څرګندونې له مخې بايد همېشه د مرګ په خوب د دغو‬
‫ويدو خلکو په لمانځنه کې د ژوندونې په څېر د دوى په‬
‫نمانځنې کې هڅ ه وکړو او نښې او يادونه يې خوندي‬
‫وساتو‪،‬زوکړه يې ونمانځو او د وفات ورځ يې د وير ورځ‬
‫وگڼو او د سترو غونډو په جوړولو او ګټورو او اغيزمنو‬
‫ويناوو سره خلک پر دغه ورځ د هغوى د مکتب پېژندنې او‬
‫په راتلونکې کې خوندي کولو ته راوبولو‪ .‬قبر او خاوره يې‬
‫درنه وګڼو او له هر راز سپکاوي او اهانت نه يې ځان‬
‫وژغورو؛ځکه د هغوى د خاورې درناوى د هغوى د مکتب‬
‫او دعوت درناوى دى؛ لکه د قبرونو او يادونو سپکاوى‪،‬‬
‫چې يې د الرې او رسم سپکاوى ګنل کېږي‪.‬‬
‫دا وخت که څوک بقيع هديرې ته الړ شي او د اسالم د‬
‫مخکښانو او د پېغمبر اکرم د هغو اصحابو‪،‬چې د اسالم په‬
‫خپ رولو کې سرښندنې او مبارزې کړي دي‪،‬قبرونه وګورئ‪،‬‬
‫ټول خوار او بې ارزښته ښکاري‪،‬سړى سخت بوږنېږي او د‬
‫ابن عبدالوهاب د ډلې ( چې ځان د اسالم رواجوونکي ګڼي)‬
‫پر سخت زړي حيران شي؛ځکه له يو خوا خو پر منبرونو‬
‫باندې د دين د مخکښانو او صحابه وو نومونه په ډېر‬
‫درناوي اخلي؛خو چې قبرونو ته يې ورشي‪،‬هېڅ درناوى يې‬
‫نه کوي ان چې د قبرونو ترڅنګ د څارويو ناوتلتيا هم بده نه‬

‫‪63‬‬

‫د اولياوو اهلل کرامت‬

‫ګڼي او د شرک او مشرک کلمو په ويلو د اولياوو هر راز‬
‫درناوى او تعظيم د شرک په نامه غندي او انسان د اولياوو‬
‫په نمانځنه کې دومره محدودوي او فکر‪ ،‬ژبه غوږ او‬
‫سترګې په زنځيرونو داسې تړي‪،‬چې د اولياوو د خدمت په‬
‫خيال تش حرکت هم شرک او د مشرک عمل ګڼي‪ ،‬لکه د‬
‫خداى له اولياوو سره‪ ،‬چې يې داسې دښمنې وي‪ ،‬چې د‬
‫هغوى په درناوي نا ارامه کېږي ‪.‬‬
‫ا وس د پېغمبر اکرم د قبر د زيارت په باب اسالمي داليل‬
‫څېړو‪.‬‬

‫قرآني شهادت‬
‫قرآن کريم ګناهکارانو ته حکم کوي‪،‬چې د پېغمبر اکرم‬
‫حضور ته ورشي او ورنه وغواړي‪،‬چې د هغوى لپاره له‬
‫خدايه بخښنه وغواړي؛ځکه د هغوى په باب د پېغمبر اکرم‬

‫دعا قبلېږي؛لکه چې قرآن فرمايي‪ [:‬وَمَا أَرْسَلْنَا مِن رَسُولٍ‬
‫إِالَ لِيُطَاعَ بِإِذْنِ اللهِ وَلَوْ أَنَهُمْ إِذ ظَلَمُواْ أَنفُسَهُمْ جَآؤُوکَ‬
‫فَاسْتَغْفَرُواْ اللهَ وَاسْتَغْفَرَ لَهُمُ الرَسُولُ لَوَجَدُواْ اللهَ تَوَابًا‬
‫رَحِيمًا =موږ هېڅ يو استازى نه دى لېږلى؛خو د دې‬
‫لپاره‪،‬چې د خداى په اجازه الروي يې وشي او که دې‬
‫مخالفينو (داسې کړي واى )‪ ،‬چې تر ګناه ( او د الهي‬
‫قوانينو تر پښو الندې )کولو وروسته درته راغلي واى او له‬
‫خداى يې بښنه غوښتې واى او پېغمبر هم ورته بښنه‬
‫غوښتې واى ( ؛نو) هرومرو خداى يې توبه قبلوونکى (او)‬
‫مهربان مونده‪(] .‬نساء ‪ ١٤‬آيت)‬

‫د اولياوو اهلل کرامت‬

‫‪64‬‬

‫که مون ږ ته يواځې همدا يو آيت راغلى واى‪ ،‬ويالى به مو‬
‫چې دا آيت په هغې ورځې پورې اړه لري‪،‬چې پېغمبر اکرم د‬
‫خلکو ترمنځ وي؛خود ځينو وجوهاتو له مخې له دې آيت نه‬
‫د يوه داسې کلي حکم په توګه‪،‬چې د دنيوي ژوندانه په‬
‫زمانې پورې اړوند نه وي‪ ،‬استفاده کېداى شي؛ځکه‪:‬‬
‫لومړى‪ :‬د قرآن آيتونه د انبياوو‪ ،‬اولياوو او حتى ټولو ډلو‬
‫لپاره د يوه برزخ په ژوندانه قايل دى او په هغه دنيا کې يې‬
‫ليدونکى او اورېدونکى معرفي کوي‪ ،‬چې د آيتونو دا برخه‬
‫به د مقدسو ارواحو د وسيله کولو په بحث کې راشي‪.‬‬
‫دويم‪ :‬اسالمي حديثونه په ډاګه ښيي‪،‬چې پرښتې د خلکو‬
‫پيغامونه ورستني‪،‬پېغمبر حضرت محمد (ص) ته رسوي‬
‫او دا حديثونه په صحاحو کې راغلي دي‪.‬‬
‫ژباړه‪ :‬داسې هېڅوک نه شته‪ ،‬چې پر ما سالم "درود" ووايي‬
‫او خداى يې سالم زما روح ته ونه رسوي او زه يې ځواب ونه‬
‫وايم‪".‬‬
‫دا حديث په سنن ابي داود‪٩ ،‬ج‪ ،‬کتاب الحج باب زيارة‬
‫القبور‪ ٤٧٩-٤٧١ ،‬مخونه کې راغلى دى‪.‬‬
‫ژباړه‪ :‬پر ما درود ووايي؛ځکه ستاسې درود ما ته رارسي‪.‬‬
‫دا حديث په دې کتاب کې راغلى‪ :‬التاج الجامع لالصول فى‬
‫احاديث الرسول صلى اهلل عليه و اله وسلم د شيخ منصور‬
‫علي ناصف تاليف ‪.٩٣١/٠‬‬
‫درېم‪ :‬اسالمي ټولنه له هماغې لومړۍ ورځې له دې آيت نه‬
‫يوه پراخه او هر اړخيزه معنى ( چې د پېغمبر اکرم رحلت يې‬

‫د اولياوو اهلل کرامت‬

‫‪65‬‬

‫مانع نه دى) اخستې ده او عمل يې پرې کړى دى او د پېغمبر‬
‫تر رحلت وروسته يوه ډله عرب په سپېڅليو او له کالمي‬
‫مناقشو نه په پاکو ذهنونو د پېغمبر اکرم زيارت ته راتلل او‬
‫دغه آيت يې لوست ه اوله پېغمبر اکرم نه يې غوښتل‪،‬چې د‬
‫دوى لپاره د بخښنې غوښتنه وکړي‪.‬‬
‫تقي الدين سبکي په شفاء السقام او د سمهودي په وفا‬
‫الوفا کې ځينې بېلګې را اخستي دي‪ ،‬چې دلته يې څه برخه‬
‫را اخلو ‪:‬‬
‫سفيان بن عتبره چې له شافعي مشايخو ځنې دى‪ ،‬د عتبې‬
‫له خولې وايي‪ ،‬چې د پېغمبر اکرم له قبر سره ناست وم‪ ،‬چې‬
‫يو عرب راغى ويل‪ :‬السالم عليک يا رسول اهلل سمعت اهلل‬
‫يقول ولو انهم اذ ظلموا انفسهم جاوک فاستغفروا اهلل و‬
‫استفغر لهم الرسول لوجدوا اهلل توابا رحيما و قد جئتک‬
‫مستغفرا من ذنبي مستشفيعا بل الى ربي‪.‬‬
‫بيا يې وژړل‪ ،‬يو دوه بيته يې وويل او بخښنه يې وغوښتنه‬
‫اود پېغمبر اکرم له حرمه الړ‪ ،‬هغه دوه بيه دا وو‪:‬‬
‫يا خير من دفنت بالقاع اعظمـه‬
‫فطابال من طيبهن القاع واالکم‬
‫نفسي الداء بــقرآنــــت ساکنـــــــه‬
‫فيه العفاف و فيه الجود والکرم‬
‫دا بيتونه د وفا الوفا په ‪ ٩٨١٣ /٤‬مخ کې راغلى؛ سمهودي‬
‫په دې باب د حضرت علي کرم اهلل وجهه له خولې نه ليکي‬
‫چې ويې فرمايل‪ :‬د حضرت پېغمبر اکرم د رحلت درې ورځې‬

‫د اولياوو اهلل کرامت‬

‫‪66‬‬

‫تېرې شوې وې‪،‬يو عرب راغى او د پېغمبراکرم پر قبر‬
‫پرېووت او د قبر خاورې يې پر سر شيندلې او ويل‪ :‬د خداى‬
‫رسوله ! تا وويل او مونږ هم واورېدل‪ ،‬څه چې مونږ له تا‬
‫اخستي‪ ،‬هغه تا له خدايه اخستي‪ ،‬له هغې نه چې د خداى له‬
‫لورې نازل شوي دي‪ ،‬يو هم "و لوانهم اذا ظلموا‪ "....‬آيت‬
‫دى‪ ،‬ما پر ځان زياتې کړې‪،‬تا ته راغلم‪ ،‬چې زما لپاره‬
‫بخښنه وغواړې"‬
‫دا اعمال ګواهي ورکوي ‪،‬چې د دې آيت له مخې‪،‬چې‬
‫پېغمبر اکرم ته کوم مقام ورکړ شوى‪،‬هغه د هغه صلى اهلل‬
‫عليه واله وسلم په ژوندانه پورې تړلى نه دى او په برزخي‬
‫ژوندانه کې هم ورته دغه مقام ورپه برخه دى‪.‬‬
‫مسلمانان اصوال هغه آيتونه د پېغمبر اکرم په ژوندانه پورې‬
‫اړوند نه ګڼي‪،‬چې د هغه صل ى اهلل عليه واله وسلم د درناوي‬
‫په باب نازل ش وي دي‪،‬په دې شهادت سره‪،‬چې د حسن بن‬
‫علي رضى اهلل عنه د تدفين پر وخت پر قبر شور جوړ شو‪،‬‬
‫حسين بن علي رضى اهلل عنه د هغوى د غلي کولو لپاره دا‬

‫آيت ولوست‪ [ :‬يَا أَيُهَا الَذِينَ آمَنُوا لَا تَرْفَعُوا أَصْوَاتَکُمْ‬
‫فَوْقَ صَوْتِ النَبِيِ وَلَا تَجْهَرُوا لَهُ بِالْقَوْلِ کَجَهْرِ بَعْضِکُمْ‬
‫لِبَعْضٍ أَن تَحْبَطَ أَعْمَالُکُمْ وَأَنتُمْ لَا تَشْعُرُونَ = مؤمنانو!‬
‫خپل غږ د پېغمبر له غږه مه لوړوئ او لکه څنګه چې پخپلو‬
‫کې يو له بل سره خبرې کوئ‪،‬له هغه سره په لوړ غږ خبرې مه‬
‫کوئ‪ ،‬هسې نه چې په ناخبرۍ کې مو کړه وړه تويې والړ‬
‫شي](حجرات ‪ ٠‬آيت)‬

‫د اولياوو اهلل کرامت‬

‫‪67‬‬

‫هيچا ونه ويل‪ :‬چې دا آيت او درناوى د پېغمبر اکرم په‬
‫ژوندانه پورې خاص و‪ ،‬همدا اوس هم د شيخ محمد بن‬
‫عبدالوهاب ډلې د پېغمبر اکرم د قبر مخې ته دا آيت ليکلي‬
‫او پر دېوال يې ټکوهلي‪،‬غواړي ووايي‪ ،‬چې خپل اوازونه‬
‫ټيټ کړو او له عادي حالته په زوره ونه غږېږو‪.‬‬
‫له همدې امله نو له دې آيت نه يوه پراخه معنى پوهېداى شو‬
‫او هغه دا چې همدا اوس هم مسلمانان د پېغمبر اکرم حضور‬
‫ته رسې داى شي او له هغه نه غوښتالى شي‪،‬چې له خداى نه‬
‫ورته بخښنه وغواړي‪ ،‬د پېغمبر اکرم زيارت د دې او د دې‬
‫ته ورته آ يت له مفهوم نه پرته نور مفهوم نه لري‪.‬‬

‫دا آيت پر دوو خبرو داللت کوي‪:‬‬
‫‪ _ ٩‬د پېغمبر اکرم تر رحلت وروسته د هغه حضور ته‬
‫رسېداى او له خداى نه ترې د بخښنې لپاره غوښتنه کېداى‬
‫شي‪.‬‬
‫( پردې به د اولياء اهلل وسيله کولو تر عنوان الندې خبرې‬
‫وکړو)‬
‫‪ _ ٠‬دا آ يت د پېغمبر اکرم د زيارت پر مشروعيت ګواهي‬
‫ورکوي ؛ځکه د زيارت حقيقت زيارت کېدونکى (مزور) ته‬
‫د زيارت کوونکي له ورتګ نه پرته نور څه نه دى‪ ،‬که د‬
‫پېغمبر د قبر څنګ ته درېدل او ورنه دا غوښتنه‪،‬چې له‬
‫خداى نه راته بخښنه وغواړه‪،‬جايز دى‪ ،‬په حقيقت کې مو‬
‫دوه کاره ادا کړي دي‪ ،‬چې ‪:‬‬

‫‪68‬‬

‫د اولياوو اهلل کرامت‬

‫‪ _ ٩‬له هغه صلى اهلل عليه و اله وسلم نه غوښتل‪،‬چې زمونږ‬
‫په حق کې له خداى تعالى نه بخښنه وغواړه‪.‬‬
‫‪ _ ٠‬هغه ته په ورتګ کې مو ورسره خبرې وکړې او زيارت له‬
‫دې پرته بل حقيقت نه لري او د پېغمبر اکرم د زيارت‬
‫مضامين له همدغه شان مسايلو نه جوړ دي‪.‬‬
‫ځکه نو دغه آيت پر دواړو خبروګواه دى‪.‬‬

‫بل شهادت‬
‫پر يوه نه يو حکم په هر عصر کې د مسلمانانو اتفاق او‬
‫اجماع په خپله ( د هغه حکم) د رښتينولۍ او ټينګښت‬
‫څرګند شاهد دى‪ ،‬له ښه مرغه د پېغمبر اکرم د قبر زيارت د‬
‫دغې قاعدې يو روښانه تصديق دى ‪ .‬د حديث‪ ،‬فقهې‪،‬‬
‫اخالقو او تاريخ په تېره د حج په مناسکو په باب پورې له‬
‫مربوطو کتابونو نه د دې خبرې حقيقت ښه روښانه کېږي‪.‬‬
‫ارواښاد عالمه اميني له دوه څلوېښتو اسالمي منابعو نه د‬
‫پېغمبر اکرم د زيارت مستحبوالى رانقل کړى دى‪ ،‬دوى د‬
‫الغدير نومي کتاب د پنځم ټوک په ‪ ٩٠٩ – ٩١١‬مخونو کې‬
‫ددغو منابعو نصوص او الفاظ په پوره دقت را اخستي دي‬
‫او هغه کتابونه‪،‬چې مونږ کتلي دادي‪:‬‬
‫‪ _ ٩‬شفاء السقام فى زيارة خيره االنام د تقي الدين سبکي‬
‫شافعي(د ‪ ٧١١‬مړ) ليکنه‪ ،‬چې ددې کتاب په يوه برخه کې‬
‫يې د علماوو متنونه او عبارتونه را اخستي دي‪.‬‬

‫د اولياوو اهلل کرامت‬

‫‪69‬‬

‫‪ _ ٠‬وفاالوفا د سهمودي ( ‪١٩٩‬ق) مړ ليکنه‪ .‬په دې کتاب کې‬
‫يې د علموو هغ وينا او متنونه رااخستي‪،‬چې د زيارت د‬
‫استحباب ټينګتيا کوي‪.‬‬
‫‪ _ ٨‬الفقه على المذاهب االربعه‪ ،‬چې د څلور ګونو مذهبونو‬
‫د څلورو علماوو په قلم ليکل شوى او د اهل سنت د څلورو‬
‫امامانو د افکارو څرګندوى دى‪ ،‬چې ټول يې د افکارو او‬
‫رايو پلوي کوي‪ ،‬هغوى وايي‪:‬‬
‫الفقه على المذاهب االربعه‪١١١ /٩ ،‬‬
‫زيارة قبر النبي افضل المندويات و رد فيها احاديث‬
‫اوس ددې وخت دى ‪ ،‬چې دهغو احاديثو يوه برخه دلته‬
‫رابرسېره کړو‪ ،‬چې اسالمي محدثانو رانقل کړي دي‪.‬‬

‫‪71‬‬

‫د اولياوو اهلل کرامت‬

‫د پېغمبر اکرم د زيارت په باب‬
‫اسالمي احاديث‬
‫د رسول اکرم د زيارت په باب د اهل سنتو محدثانو له خوا‬
‫دومره اسالمي احاديث دي‪،‬چې په اسنادو يې په خپلو‬
‫کتابونو کې را اخستي دي او داسې چې د پېغمبر اکرم د قبر‬
‫زيارت د هغوى مسلمات او په زړه پورې عمل دى‪ ،‬له اصلي‬
‫اسالمي اسنادو نه د دغو ټولو احديثو رانقلول‪ ،‬خبره ډېره‬
‫اوږدوي؛خو يو څو به يې را اخلو‪.‬‬

‫لومړې حديث‪:‬‬
‫د عبداهلل بن عمر رضى اهلل عنه روايت دى‪ ،‬چې‪:‬‬
‫هر چا چې زما زيارت وکړ‪ ،‬پر مايې شفاعت الزم شو‪.‬‬
‫دا حديث‪ ،‬چې د الفقه على المذاهب االربعه ‪ ١١١/٩‬کې‬
‫راغلى‪ ،‬د اهل سنتو د څلورو ګونو علماوو يوې ډلې د‬
‫همدې له مخې فتوا ورکړې ده‪ .‬منابع او مدارک يې په‬
‫وفاالوفا ‪ ٩٨٨١/٤‬کې وګورئ‪.‬‬
‫رښتيا ده‪،‬چې دغسې يو حديث‪ ،‬چې علماو واو حافظانو د‬
‫دويمې پېړۍ له نيمايي راهيسې تر ننه په خپلو کتابونو کې‬
‫خوندي کړى‪،‬هېڅکله بې اساسه کېداى نه شي‪.‬‬
‫د خبرې د بشپړتيا لپاره د شفا السقام مولف تقي الدين على‬
‫بن عبدالکافي سبکى (‪٧١١‬مړ) د احاد يثو د ډولونو په باب‬

‫د اولياوو اهلل کرامت‬

‫‪70‬‬

‫په ‪ ٩٩-٨‬مخونو کې څېړنه کړې او د حديث د الرو چارو د‬
‫ډولونو سمون او پخپلى يې ثابت کړى دى‪.‬‬
‫يادونه‪ :‬شفاالسقام يو غوره کتاب دى‪ ،‬چې د اهل تسنن‬
‫ليکوالو د پېغمبر اکرم د قبر د زيارت لپاره د سفر د منع په‬
‫باب د شيخ ابن تيميه د فتوى په ځواب کې ليکلى دى‪.‬‬

‫دويم حديث‪:‬‬
‫((څ وک چې ماته د زيارت په نيت راغى‪،‬پر مايې حق شو‪،‬‬
‫چې د قيامت پر ورځ يې شفاعت وکړم‪)).‬‬
‫دا حديث شپاړسو حافظانو او محدثانو په خپلوکتابونو‬
‫کې راوړى دى‪.‬‬
‫او تقي الدين سبکي شفاالسقام‪ ٩٨-٩/‬مخ هم وګورئ‪.‬‬

‫درېم حديث‪:‬‬
‫څوک چې حج وکړي او بيا زما زيارت وکړي؛لکه په‬
‫ژوندوني‪،‬چې يې زما زيارت کړى وي‪.‬‬
‫دا حديث پينځه ويشتو مخورو محدثانو او حافظانو په‬
‫خپلو کتابونو کې رااخستى دى او تقي الدين سبکي پرې په‬
‫شفاالسقام کې په ‪ ٩١-٩٠‬مخو نو کې د حديث د سند په توګه‬
‫پراخې خبرې کړې دي‪ .‬د وفاالوفا ‪ ٩٨٤ /٤‬مخ هم وګورئ‪.‬‬

‫څلورم حديث‪:‬‬
‫((چا چې حج وکړ او زما زيارت يې ونه کړ‪ ،‬له ما سره يې جفا‬
‫وکړه‪)).‬‬
‫دا حديث د حديثو ‪ ١‬مشايخو او حافظانو رانقل کړى دى‪ ،‬د‬
‫وفاالوفا ‪ ٩٨٤٠/٤‬مخ هم وګورئ‪.‬‬

‫د اولياوو اهلل کرامت‬

‫‪72‬‬

‫پنځم حديث‪:‬‬
‫((چا چې زما د قبر زيارت وکړ‪،‬زه يې شفيع شوم‪)).‬‬
‫دا حديث د يوولسو حافظانو او محدثانو لخوا چې ځينې‬
‫يې په درېمه اسالمي پېړۍ کې تېر شوي‪،‬نقل شوى دى‪.‬‬
‫وفاالوفا ‪ ٩٨٤٨/٤‬هم وګورئ‪.‬‬

‫شپږم حديث‪:‬‬
‫((چاچې زما تر مرګ وروسته زما زيارت وکړ؛لکه په‬
‫ژوندوني‪ ،‬چې يې زما زيارت وکړ‪)).‬‬
‫دا حديث ديارلسو محدثانو او حافظانو رانقل کړى دى‪.‬‬
‫وفاالوفا ‪ ٩٨٤٧/٤‬هم وګورئ‪.‬‬
‫دا د پېغمبر اکرم د پرېمانه احاديثو هغه بېلګې دي‪،‬چې‬
‫خلک يې په کې خپل زيارت ته بللي دي او د الغدير د‬
‫څېړنې له مخې يې شمېر ‪ ٠٠‬ته رسي‪.‬‬
‫سهمودي په وفاالوفا ‪٩٨٤٣-٩٨٨١/٤‬مخونو کې ‪٩٧‬‬
‫راغونډ کړي او په وثوق کې يې پوره څېړنه او خبرې کړې‬
‫دي‪.‬‬
‫که پېغمبر اکرم خلک د خپل قبر زيارت ته بللي دي؛نو د يو‬
‫لړ مادي او معنوي ګټې لپاره او دا ځکه چې په زيارتونو کې‬
‫اسالمي شخصيتونه پراته دي‪،‬خلک د پېغمبر اکرم د قبر د‬
‫زيارت په رڼا کې د اسالم د خپرونې له مرکز سره بلدېږي او‬
‫له هغو پېښو نه خبرېږي‪،‬چې هلته پېښېږي‪،‬علوم او صحي‬
‫احاديث بيا مومي او د نړۍ په هر ګوټ کې يې خپروي‪.‬‬

‫‪73‬‬

‫د اولياوو اهلل کرامت‬

‫د قبرونو د زيارت لپاره د تګ د نص په‬
‫تحر يم کې د شيخ محمد بن عبدالوهاب د‬
‫ډلې داليل‬
‫دوى د پېغمبر اکرم د زيارت اصل مني؛خو قبرونو ته ورتګ‬
‫روا نه ګڼي؛ محمد بن عبدالوهاب د الهديد اسنيه رسالو په‬
‫دويمه رساله کې ليکي‪:‬‬
‫((د پېغمبر اکرم زيارت مستحب دى؛خو د جومات له زيارت‬
‫او هلته له لماناځه پرته نور څه جايز نه دي‪)).‬‬
‫د زيارت د تحريم په باب د هغوى مهم دليل دا حديث دى‪،‬‬
‫چې په صحاح سته کې راغلى اوراوي يې هم حضرت‬
‫ابوهريره (رض) دى‪ ،‬چې وايي ‪ :‬پېغمبر اکرم فرمايلي دي‪:‬‬
‫((د سفر پېټى بې له دريو جو ماتونو نورو ته نه تړل کېږي‪:‬‬
‫زما خپل جومات (مسجد نبوي) مسجدالحرام او مسجد‬
‫اقصى‪)).‬‬
‫د دې حديث متن داسې هم نقل شوى د ى‪:‬‬
‫((تشد الرجال الى ثالثه مساجد‪))......‬‬
‫دا درې واڼه متنه‪ ،‬مسلم د خپل صحيح په ‪ ٤‬جلد کې دکتاب‬
‫حج په ال تشدالرحال باب کې په ‪ ٩٠١‬مخ کې نقل کړى دى ‪.‬‬
‫سنن ابي داوود‬

‫‪ ٠١٣/٩‬کتاب الحج‪ ،‬د سنن نسائي‬

‫دسيوطي په شرح ‪ ٨٣-٨٧/٠‬کې هم راوړى دى‪.‬‬
‫په دغو احاديثو کې ‪،‬چې په صحاحو کې راغلي دي‪،‬څه‬
‫خبره نه شته؛خو خبره د حديث د مفهوم دپوهېدو ده‪.‬‬

‫د اولياوو اهلل کرامت‬

‫‪74‬‬

‫فرضوو‪،‬چې د حديث متن داسې دى ‪" :‬ال تشدد الرجال اال‬
‫الى ثالثه مساجد‪ "....‬منللې خبره ده‪ ،‬چې د "اال" لفظ‬
‫استثناء ده او "مستثنى منه" غواړي او "مستنثى منه" يې‬
‫بايد پيدا شي؛نو چې نه شته‪ ،‬بايد مقدره (نغښتې) يې‬
‫وګڼ‪ ،‬او قرآئنو ته له مراجعې نه مخکې "مستثنى منه" په‬
‫دوه ډوله مقدروالى شو‪.‬‬
‫‪ _ ٩‬ال تشد الى مسجد من المساد اال الى ثالثه مساجد‪.....‬‬
‫‪ _ ٠‬ال تشد الى مکان ممن اال مکنه اال الى ثالله مساجد‪....‬‬
‫د حديث د مفهوم درک په دې پورې دى‪ ،‬چې له دې دوو‬
‫مقدرونه يو وټاکو که د حديث مفهوم لومړنى فرض ټاکنه‬
‫وي؛ نو مفهوم يې ادا کېږي‪،‬چې هېڅ يوه جومات ته د سفر‬
‫(ورتگ) پېټى نه تړل کېږي‪ ،‬بې له دې دريو جوماتو څخه ‪،‬‬
‫نه دا چې (شد رحال) (د سفر تابيا) هېڅ ځاى ته که جومات‬
‫هم نه وي‪،‬جايز نه دى‪.‬‬
‫اوس نو که څوک د پېغمرانو‪،‬امامانو او صالحانو د زيارت‬
‫لپاره څوک د سفر موزى پر پښو کوي‪،‬هېڅکله دحديث په‬
‫نهې کې نه راځي؛ځکه د بحث موضوع جوماتونو ته دسفر د‬
‫عزم ده او دا درې جوماته له ټولو جوماتونو استثنى شوي‬
‫دي‪ ،‬څو د "مشاهده زياره" لپاره د سفر عزم‪ ،‬چې د بحث له‬
‫موضوع نه وتلى دى‪ ،‬په نهې کې نه راځي‪.‬‬
‫که د حديث مفهوم دويمه فرضيه وي‪ ،‬په دې صورت کې به‬
‫له دې دريو ځايونو پرته ټول معنوي سفرونه ممنوع وي‪ ،‬د‬
‫جومات د زيارت لپاره سفر وي او بيا که د نورو ځايونو؛خو‬

‫د اولياوو اهلل کرامت‬

‫‪75‬‬

‫د قطعي او پرېک نده قرائنو له مخې به دا روښانه شي‪،‬چې د‬
‫سند د صحت په فرضولو کې د حديث هماغه لومړنى دى‪.‬‬
‫لومړى‪ :‬مستثنى درې ګوني جوماتونه دي ‪ .‬څرنګه چې‬
‫استثناء "متصل استثنا" ده‪،‬ښکاره ده‪ ،‬چې "مسثتنى منه"‬
‫د مساجد کلمه ده‪ ،‬که څوک ووايي‪(( :‬ماجاء نى االزيد))‬
‫بايد وويل شي‪ :‬مستثنى منه د انسان لفظ او يا هغه ته ورته‬
‫مشابه؛لکه قوم او نور دى‪،‬نه شى او موجود‪ .‬انسان وي يا‬
‫غير انسان په وسيع او جامعه معنى‪.‬‬
‫دويم‪ :‬که هدف ټول معنوي سفرونه منع کول وي؛نو‬
‫محدودول به سم نه وي؛ځکه د حج په مناسکو کې انسان‬
‫عرفات‪ ،‬مشعر او منى ته د "شدالرحال" کوي او د سفر‬
‫موزې پښو کوي‪ .‬که مذهبي سفر له دې درېو ځايونو پرته‬
‫جايز نه وي؛نو بيا دې درېو ته ولې جايز شوى دى؟‬
‫درېم‪ :‬د خداى په الر کې د جهاد لپاره مسافرت ‪ ،‬د علم د زده‬
‫کړې او د صله رحم او د مورو پالر د زيارت لپاره سفر له‬
‫هغو سفرونو ځنې دي‪،‬چې په آيتونو او روآيتونو کې يې‬
‫تصريح شوې ده‪.‬‬

‫لکه چې فرمايي‪ [ :‬وَمَا کَانَ الْمُؤْمِنُونَ لِيَنفِرُواْ کَآفَةً فَلَوْالَ‬
‫نَفَرَ مِن کُلِ فِرْقَةٍ مِنْهُمْ طَآئِفَةٌ لِيَتَفَقَهُواْ فِي الدِينِ‬
‫وَلِيُنذِرُواْ قَوْمَهُمْ إِذَا رَجَعُواْ إِلَيْهِمْ لَعَلَهُمْ يَحْذَرُونَ = او دا‬
‫نه ښايي‪،‬چې مؤمنان ټول يومخې (د جهاد ډګر ته)‬
‫ووځي‪،‬ولې د هغوى د وګړيو له هرې برخې يو شمېر نه وځي‬
‫(او نور دې په مدينه کې پاتې شي) چې د دين (او اسالمي‬

‫د اولياوو اهلل کرامت‬

‫‪76‬‬

‫پوهنو او احکامو په باب) پوهه تر السه کړي او چې راستانه‬
‫شي (؛نو) خپل قوم خبر کړي‪ ،‬ښايي (د پالونکي د فرمان له‬
‫مخالفته) ډډه وکړي !](توبه ‪ ٩٠٠‬آيت)‬
‫له همدې امله سترو څېړنکيو حديث داسې تفسير کړى؛‬
‫لکه چې ومو ويل‪ :‬غزالي په خپل کتاب احياءالعلوم کې‬
‫وايي‪ (( :‬دويم ډول مسافرت دادى‪ ،‬چې د عبادت لپاره وي؛‬
‫لکه د جهاد‪،‬حج د پېغمبرانو ‪ ،‬صحابه وو‪ ،‬تابعانو او‬
‫اولياوو د قبرونو زيارت لپاره مسافرت او د چا چې زيارت‬
‫په ژوندوني متبرک وي‪،‬په مړيني يې هم بختور وي او‬
‫شدالرحال د دغو اهدافو لپاره څه خبره نه ده او له هغه‬
‫حديث سره څه ټکر نه خوري‪،‬چې شدالرحال بې له درېو‬
‫جوماتونو جايز نه ګڼي؛ ځکه په هغو کې د موضوع مساجد‬
‫دي او څرنګه چې ټول مساجد د فضيلت له پلوه سره يو شان‬
‫دي‪ ،‬ويل شو ي دي‪ ،‬چې مسافرت ورته جايز نه دى او که له‬
‫جوماتونو نه تېر شو‪،‬د انبي اوو او اولياوو زيارت فضيلت‬
‫لري‪ ،‬که څه په درجه او مرتبه کې بيل بيل دي‪.‬‬
‫( وګورئ‪ :‬احياء العلوم‪ ،‬کتاب آداب السفر ‪ .٠٤٧/٠‬د فتاوى‬
‫الکبرى ‪ ٠٤/٠‬هم ولولئ‪).‬‬
‫نو هغه څه چې د نهې وړ دى‪ ،‬له درې ګونو جوماتونو پرته‬
‫مسجد ته شدالرحال دى‪ ،‬نه د زيارت او نورو معنوي چارو‬
‫لپاره (شدالرحال)‬
‫دلته د يوه ټکي يادونه ضروري ده‪ ،‬چې که پېغمبر فرمايي‪،‬‬
‫بې له دې درېو مساجدو نورو ته د سفر پېټى نه تړل کېږي‪،‬‬

‫د اولياوو اهلل کرامت‬

‫‪77‬‬

‫هدف دا نه دى‪،‬چې "شدالرحال" له دريو نه پرته حرام دى؛‬
‫بلکې ع رض دادى‪ ،‬چې هغه نور د دې وړنه دي‪ ،‬چې سړى‬
‫ورته د سفر تابيا (شدالرحال) وکړي او کړاو وګالي او‬
‫زيارت ته يې الړ شي؛ځکه له دې درېو جوماتونو پرته د‬
‫فضيلت له مخې څه د پام وړ توپير سره نه لري؛ځکه د نړۍ‬
‫جامع جوماتونه د کلي او ولس له جوماتونو سره په ثواب‬
‫کې سره يو دي؛نو ضرور نه ده‪،‬چې جامع جومات نژدې وي‬
‫او سړى د يوه بل ځاى جامع جومات ته د سفر پېټى او توښه‬
‫واخلي‪ .‬داسې نه‪ ،‬چې که دا کار يې وکړ؛نو حرام يې وکړ او‬
‫سفر يې ګناه ده‪.‬‬
‫د دې خبرې شاهد دادى‪ ،‬چې د صحاحو او سننو ليکونکيو‬
‫نقل کړى دى‪،‬چې پېغمبر اکرم او صحابه به د شنبې په ورځو‬
‫مسجد قباء ته لمانځه لپاره تلل‪،‬د صحيح بخاري متن‬
‫دادى‪" :‬ان النبي کان ياتى مسجد قبا کل سبت ما شيئا و‬
‫راکبا و ان ابن عمر کان يفعل کذالک"‬
‫(وګوري‪ :‬صحيح بخاري ‪ ،٧١ /٠‬صحيح مسلم الشرح‬
‫النووى ‪ ، ٩٧٩- ٩١١ /١‬سنن سنايي بشرح سيوطي ‪٨٧/٠‬‬
‫نبي اکرم هره شنبه د مسجد قبا د زيارت لپاره پلي او سپور‬
‫راته او د عمر (رض) زوى هم همداسې کول‪.‬‬
‫اصال د خداى لپاره د لمانځه په نيت د خداى کور (مسجد)‬
‫ته له ريا پرته ور تګ څنګه حرام او منع کېداى شي؟‬
‫هغه هم په داسې حال کې‪،‬چې په جومات کې لمونځ کول‬
‫مستحب دي؛نو د لمانځه مقدمه به هم همداسې وي‪.‬‬

‫د اولياوو اهلل کرامت‬

‫‪78‬‬

‫د اولياوو له قبرونو سره لمونځ او دعا‬
‫د شيخ محمد بن عبدالوهاب د ډلې په کتابونو کې د‬
‫اولياوو له قبرونو سره لمونځ او دعا او ورته د ډېوې پر‬
‫لګولو بحث شوى دى‪.‬‬
‫د دې طريقې بنسټ ايښودونکى په زيارة القبور په ‪ ٩١١‬او‬
‫‪ ٩١١‬مخونو کې ليکي‪:‬‬
‫((لم يذکر احد من ائم ه السلف ان الصالع عند القبور و فى‬
‫مشاهدها مستحبه و الن ان الصالة والدعا‪ ،‬هناک افضل بل‬
‫اتفقوا کلهم ع لى ان الصالة فى المساجد والبيوت افضل‬
‫منها عند قبور االولياء والصالحين))‬
‫مخکنيو يوه هم نه دي ويلي‪ ،‬چې د قبرونو او د اولياوو له‬
‫مشاهدو س ره لمونځ مسحب دى او نه تر نور ځايونو هلته‬
‫لمونځ او دعا غوره ده؛بلکې ټولو دا منلې ده‪،‬چې لمونځ له‬
‫هغه ځايه په کورونو او جوماتونو کې غوره دى‪.‬‬
‫د مدينې علماوو ته په منسوب ځواب کې لولو‪:‬‬
‫((اما التوجه الى حجره النبى صلى اهلل عليه وسلم عند‬
‫الدعاء فاال ولى منعه کم هو معروف من معتبرات کتب‬
‫المذهب و الن افضل الجهات‪ ،‬جهه القبله‪)).‬‬
‫د دعا په و خت کې پېغمبر اکرم قبرته توجه غوره ده‪،‬چې منع‬
‫دى او په معتبرو کتابونو کې د هغه ممنوعيت مشهور شوى‬
‫او پردې سربېره د قبلې لورى غوره لورى دى‪.‬‬

‫د اولياوو اهلل کرامت‬

‫‪79‬‬

‫دا مساله يې د"ممنوعيه" له پړاوه د "شرک" مرحلې ته‬
‫رسولى او په هغوى کې چې څوک دا عمل کوي؛نو مشرک‬
‫به وي‪.‬‬
‫بايد ووايو چې څوک له قبرونو سره د قبر خاوند ته لمونځ‬
‫وکړي او و يې لمانځي او يا يې قبله ومني؛نو بې شکه‬
‫مشرک به وي؛خو د ځمکې پر مخ يو مسلمان هم د‬
‫پېغمبرانو او ا ولياوو د قبرونو ترڅنګه داسې عمل نه‬
‫ک وي‪ ،‬نه د قبر د خاوند عبادت کوي او نه يې په قبله مني؛نو‬
‫دې ته د شرک په بڼه کتل يوه خيالي او وهمي مساله ده‪.‬‬
‫مسلمانان د اولياوو د قبرونو ترڅنګه لمونځ او دعا په دې‬
‫نيت کوي‪ ،‬چې دوى د خداى پاک صالح او غوره بندګان وو‪،‬‬
‫چې دلته ښخ شوي او دا ځاى د خاص شرافت نه برخمن دى‬
‫او د تبرک په سترګه ورته ګوري؛ نو ځکه دلته به لمونځ او‬
‫دعا ډېر ثواب ولري‪.‬‬
‫اوس په دې بحث کوو‪ :‬صالحان او نېکان ‪،‬چې په کوم ځاى‬
‫کې ښخ شي‪،‬هغه ځاى ځانګړى شرافت مومي که نه؟‬
‫که دغسې يو حکم له قرآن او سنتو ځنې ثابت شو؛ نو طبعا‬
‫دلته به لمونځ او دعا فضيلت ولري او که داسې ونه شو؛ بيا‬
‫هم د هغه ممنوعيت او حراموالى نه شو اعالنوالى؛ بلکې د‬
‫نورو ځايونو په څېر هلته لمونځ او دعا روا ده که څه هم‬
‫فضيلت نه لري‪.‬‬
‫اوس مساله د قرآن او سنتو په رڼا کې څېړو‪.‬‬

‫د اولياوو اهلل کرامت‬

‫‪81‬‬

‫موحدينو د اصحاب کهف د مدفن په باب وويل‪[ :‬وَکَذَلِکَ‬
‫أَعْثَرْنَا عَلَيْهِمْ لِيَعْلَمُوا أَنَ وَعْدَ اللَهِ حَقٌ وَأَنَ السَاعَةَ لَا‬
‫رَيْبَ فِيهَا إِذْ يَتَنَازَعُونَ بَيْنَهُمْ أَمْرَهُمْ فَقَالُوا ابْنُوا عَلَيْهِم‬
‫بُنْيَانًا رَبُهُمْ أَعْلَمُ بِهِمْ قَالَ الَذِينَ غَلَبُوا عَلَى أَمْرِهِمْ‬
‫لَنَتَخِذَنَ عَلَيْهِم مَسْجِدًا‬
‫=او دغسې موږ (د هغې سيمې خلک) د هغوى له حاله خبر‬
‫کړل‪ ،‬چې پوه شي (د قيامت په باب) د خداى وعده رښتوني‬
‫ده او د قيامت (په راتلو کې) هيڅ شک نشته‪،‬هغه‬
‫مهال‪،‬چې هغوى په خپلو منځونو کې (په دې خبره) شخړه‬
‫کوله‪،‬چې له ((اصحاب کهف)) سره څه وکړو؟‪،‬ځينو وويل‬
‫‪((:‬يوه ودانۍ پرې جوړه کړئ ( چې تل له سترګو پټ شي او‬
‫په باب يې خبرې مه کوئ‪،‬چې ) پالونکى يې ترې ښه خبردى‬
‫))؛خو هغوى چې د(( اصحاب کهف)) له رازه خبر شول (او‬
‫هغه يې د دويم ځل راپاڅېدو يو دليل وليد؛نو) ويې وويل ‪:‬‬
‫(( پر(غار) يې جومات جوړوو (چې خاطره يې هېره نشي ‪).‬‬
‫))] (کهف ‪ ٠٩‬آيت)‬
‫پر مدفن باندې له جومات جوړولو مطلب له دې پرته بل نه‬
‫و‪ ،‬چې هلته به يې خپل فرايض ادا کول او په اصطالح هلته‬
‫به يې خپل لمونځونه او دعاګانې کولې (وګورئ‪ :‬زمخشري‬
‫په "کشاف" تفسير کې د دې آيت په تفسير کې داسې وايي‪:‬‬
‫يصلى فيه المسلمون و يتبرکون يمکانهم‪).‬‬

‫د اولياوو اهلل کرامت‬

‫‪80‬‬

‫هغوى داسې انګېرله‪،‬چې دلته د خداى منلي بندګان ښخ‬
‫شوي چې دا ځاى د خاص فضيلت نه برخمن دى او تبرک په‬
‫کې ولټوو‪،‬چې زيات ثواب مو وشي‪).‬‬
‫قرآن دا مط لب له يوې ډلې موحدينو ځنې رانقلوي او د هغه‬
‫پر وړاندې چوپ کېږي او که دا يو خالف عمل واى او يا بې‬
‫هدفه او بې جهته واى نو طبعا قرآن د هغه په باب چوپتيا‬
‫غوره کوله او په يو ډول يې د هغه ځواب وايه اوچوپتيا د‬
‫قرآن رضايت ښيي‪.‬‬
‫قرآن مجيد د بيت اهلل زيارت کوونکيو ته وايي‪،‬چې په مقام‬

‫ابراهيم کې لمونځ وکړئ‪[ : .‬وَإِذْ جَعَلْنَا الْبَيْتَ مَثَابَةً‬
‫لِلنَاسِ وَأَمْناً وَاتَخِذُواْ مِن مَقَامِ إِبْرَاهِيمَ مُصَلًّى‬
‫وَعَهِدْنَا إِلَى إِبْرَاهِيمَ وَإِسْمَاعِيلَ أَن طَهِرَا بَيْتِيَ‬
‫لِلطَائِفِينَ وَالْعَاکِفِينَ وَالرُکَعِ السُجُودِ = او( درياد‬
‫کړئ) چې کله موږ د کعبې خونه خلکو ته د راغونډېدو‬
‫مرکز او د امن وامان ځاى وګرځاوه او (د خاطرو د رايادولو‬
‫لپاره مو وويل ‪ ):‬د ابراهيم له مقامه لمانځه ځى جوړ کړئ او‬
‫موږ ابراهيم او اسماعيل ته امر وکړ ‪ (( :‬زما کور طواف‬
‫کوونکيو او څېله کېدونکيو او رکوع او سجده کوونکيو‬
‫ته پاک او سوتره کړئ ‪(])) .‬بقره‪)٩٠١ /‬‬
‫حضرت ابراهيم چې په کوم ځاى کې والړ و او ښايي هلته يې‬
‫د خداى تعالى عبادت کاوه؛نو له همدې امله هغه ځاى‬
‫شرافت او فضيلت ومونده او بيا قرآن دستور ورکړ‪،‬چې‬

‫د اولياوو اهلل کرامت‬

‫‪82‬‬

‫مسلمانان دې دلته لمونځونه وکړي او تبرک دې په کې‬
‫ولټوي‪.‬‬
‫نو چې کله په يوه ځاى کې د ابراهيم عليه السالم درېدل د‬
‫شرافت او تبرک سبب ګرځي؛نو د حق الرې د شهيدانو او‬
‫صالحينو د ښخېد و ځاى به فضيلت او تبرک ونه لري؟ او‬
‫طبعا تر نورو ځايونو به هلته لموهنځ فضيتلت ولري او دعا‬
‫به ښه قبلېږي‪.‬‬
‫دا سمه ده‪،‬چې آيت يوازې د ابراهيم په باب نازل شوى؛خو‬
‫ايا له هغې نه کلي حکم نه شو راايستالى؟‬
‫په مسجد النبي کې منصور دوانيقي له امام مالک رحمة‬
‫الل عليه نه پوښتنه وکړه‪ ،‬چې د دعا په وخت کې قبلې ته مخ‬
‫کړم او که د رسول اهلل قبر ته؟ امام ورته وويل‪ :‬ولې له پېغمبر‬
‫کرم ځنې اړخ اړوې په داسې حال کې چې هغه مبارک ستا او‬
‫ستا د پالر (آدم عليه السالم) وسيله دى‪ ،‬د رسول اکرم قبر‬
‫ته مخه کړه او له هغه نه وغواړه‪،‬چې ستا په حق کې شفاعت‬
‫وکړي‪.‬‬
‫(وګورئ‪ :‬وفاالوفا فى اخبار دارالمصطفى ‪)٩٨٧١ /٤‬‬
‫له دې خ برو نه پوهېداى شو‪ ،‬چې د پېغمبراکرم د قبر تر‬
‫څنګ دعا منع نه ده او د پېغمبر قبر ته په مخ کولو او يا قبلې‬
‫ته په مخ اړولو کې د يو بل د برترۍ بحث دى او مام مالک‬
‫په دې نظر دى‪ ،‬چې د پېغمبر قبر ته مخه؛لکه قبلې ته مخه‬
‫ده‪.‬‬

‫‪83‬‬

‫د اولياوو اهلل کرامت‬

‫‪ _ ٨‬د معراج په باب په روآيتونو کې راغلي دي‪،‬چې حضرت‬
‫محمد د طيبه‪ ،‬طورسينا او بيت اللحم په څېرځايونو کې‬
‫لمونځ کړى دى ‪ .‬جبرائيل ورته وويل‪ :‬اى رسول اهلل! پوهېږې‬
‫چې په کوم ځاى کې دې لمونځ وکړ؟ تا د عيسى د زيږېدو په‬
‫ځاى کې لمونځ وکړ‪.‬‬
‫(وګورئ‪ :‬الخصائص الکبرى د عبدالرحمن‬

‫السيوطي‬

‫تاليف)‬
‫له دې حديثه پوهېداى شو‪،‬له کوم ځاى سره‪،‬چې د پېغمبر‬
‫اکرم بدن لګېدلى وي؛ نو هلت ه لمونځ کول فضيلت لري او د‬
‫دغه ځاى تبرک د حضرت عيسى له زوکړې پرته بل څه نه و‪.‬‬
‫‪ _ ٤‬بي بي حاجري او اسماعيل عليه السالم‪،‬چې د اهلل پاک‬
‫په الره کې يې زغم او غربت وګاله؛نو خداى تعالى هم د‬
‫هغوى د پلونو نښې د عبادت ځاى وټاکه؛يعنې د صفا او‬
‫مروه منځ ‪.‬‬
‫(وګورئ‪ :‬جالء االفهام فى الصالة والسالم على خيراالنام و‬
‫ابن القيم تاليف ‪ ٠٠٣‬مخ)‬
‫دا د شيخ ابن تيمه د مشهور شاګرد ابن القيم وينا ده‪.‬‬
‫نو په رښتيا چې د خداى تعالى په الر کې د دوى زغم ‪ ،‬صبر‬
‫او اخستي ګامون ه دومره مبارک گرځي‪،‬چې د مسلمانانو د‬
‫عبادي مراسمو يوه برخه ګرځي؛نو د پېغمبراکرم ( چې د‬
‫ټولنې د اصلح او سمون لپاره ستر صبر ګاللي) قبر خو به‬
‫هرومرو متبرک وي او هلته به لمونځ او دعا له ځانګړې‬
‫فضيلت نه برخمنه وي‪.‬‬

‫د اولياوو اهلل کرامت‬

‫‪84‬‬

‫‪ _ ١‬که په رښتيا د قبر ترڅنګه لمونځ روا نه واى؛نو بيا ولې‬
‫ام المؤمنين حضرت عايشي بي بي په خپله کوټه کې د‬
‫حضرت پېغمبر اکرم د قبر تر څنګه لمونځونه کول؟‬
‫که ددې حديث ( خداى يهود او نصارى لعن کول؛ځکه د‬
‫پېغمبرانو له قبرونو يې جوماتونه جوړ کړي وو) معنى‬
‫همداسې وي؛ لکه د شيخ ابن عبدالوهاب ډله يې چې‬
‫وايي؛نو بيا ولې د همدې حديث راوي؛حضرت عايشه‬
‫(رض) نژدې پنځوس کاله په هماغه کوټه کې لمونځ کاوه او‬
‫د خداى په عبادت بوخته وه‪.‬‬
‫او له بلې خوا يهودو او نصاراوو خو د خپلو پېغمبرانو‬
‫قبرونه قبلې کړي وو او هغوى يې لمانځل حال داچې‬
‫مسلمانان داسې نه کوي؛نو ځکه حضرت پېغمبر اکرم ويلي‪:‬‬
‫اللهم ال تجعل قبري و ثنايعيد؛ خدايه زما قبر د بت غوندې‬
‫نه کړې‪،‬چې راته عبادت وکړي‪.‬‬
‫(وګورئ‪ :‬مسند احمد حنبل ‪)٠٤٣ /٨‬‬
‫‪ _ ١‬که د حضرت پېغمبر اکرم مدفن او د ښخېدو ځاى له‬
‫ځانګړي شرافته برخمن نه واى؛نو شيخينو ولې ټينګار‬
‫کاوه‪ ،‬چې د هغه مبارک د قبر ترڅنګه دې ښخ کړاى شي؟‬
‫پر دې داليلو سربېره دمسلمينو له سيرته هم معلومېږي‪،‬چې‬
‫هغوى د حق د الرې د شهيدانو له قبر سره لمونځونه ادا او‬
‫دعا ګانې کړې دي‪.‬‬

‫‪85‬‬

‫د اولياوو اهلل کرامت‬

‫پر قبرونو د ډېوې بلول‬
‫د سنن نسايي ‪ :٧٧/٨‬لعن رسول اهلل زائرات القبور‬
‫والمتخذين عليها المساجد والسراج‬
‫له ابن عباس رضى اهلل عنه روايت دى‪،‬چې رسول اهلل قبرونو‬
‫ته زيارت کوونکې ښځې او هغه کسان‪،‬چې له قبرونو يې‬
‫جو ماتونه جوړ کړي وي او پر قبرونو ډيوې بلوي لعنت کړي‬
‫دي‪.‬‬
‫له دې ځايه پوهېداى شو‪،‬که د ډيوو بلول د مال له ضايع‬
‫کېدو او له نور ملتونو سره د تشبيه لپاره وي؛ نو په دې‬
‫صورت کې ناروا دي او که چېرې د چراغ بلول د قرآن د‬
‫لوستو‪ ،‬لمانځه او نور مشروعو ګټو لپاره وي؛نو په دې‬
‫صورت کې روا دي او د "تعاونوا على البر والتقوى" د‬
‫مبارک آيت روانه مصداق دى‪.‬‬
‫د حديث د شارحانو يوې ډلې د حديث په حاشيه کې لېکلي‬
‫دي‪:‬‬
‫والنهى عنه ال نه نضييع مال بال نفع ‪.‬‬
‫( وګورئ‪ :‬سنن نسائي ‪ ،٧٧/٨‬شرح الجامع الصغير ‪)٩١٣/٠‬‬
‫د څراغ بلول ځکه منع دي‪،‬چې مال ضايع کېږي‪.‬‬

‫‪86‬‬

‫د اولياوو اهلل کرامت‬

‫د اولياوو وسيله کول‬
‫د خداى د دربار د دوستانو سيله کول د نړۍ په مسلمانانو‬
‫کې ډېر زيات دود دى او له هغې ورځې نه‪،‬چې اسالمي‬
‫شريعت د پېغمبر اکرم لخوا ابالغ شو‪،‬د احاديثو له الري‬
‫يې مشروعيت هم په ډاګه شو‪.‬‬
‫يواځې په اتمه هجري پېړۍ کې د شيخ ابن تيميه له خوا ترې‬
‫انکار وشو او تر هغه دوه پېړۍ وروسته يې د شيخ محمد بن‬
‫عبدالوهاب لخوا ښه زور واخست او د خداى د اولياوو‬
‫و سيله کېدل ناروا او بدعت وګڼل شو او کله هم ورته د‬
‫اولياوو عبادت وويل شول او په دې کې شک نه شته‪ ،‬چې‬
‫بې له خدايه د بل عبادت شرک او حرام دى‪.‬‬
‫موږ به د عبادت په باب ځانله بحث وکړو او څرګنده به کړو‪،‬‬
‫چې د هغې (وسيله کولو) يو صورت "عبادت" او شرک‬
‫ګنل شوي او بله بڼه يې مطلوب دى او د عبادت يوې قدر يې‬
‫ترې هم نه راځي‪ ،‬دلته پرې څه نه وايو‪ ،‬همدومره وايو‪ ،‬چې د‬
‫اولياوو وسيله کول دوه ډوله کېږي‪.‬‬
‫‪ _ ٩‬د هغوى په ذات توسل؛ لکه چې ووايو‪:‬‬
‫" اللهم اني اتوسل اليک نبييک محمد صلى اهلل عليه و اله‬
‫وسلم ان تقضى حاجتى؛خدايه ! زه درته ستا پېغمبر وسيله‬
‫کوم‪ ،‬چې زما اړتيا ترسره کړې‪.‬‬
‫‪ _ ٠‬د هغوى د مقام او په الهي دربار کې نژديکت او د هغوى‬
‫حقوق وسيله کول‪،‬چې ووايي‪ :‬اهلل اني اتوسل اليک بجاه‬
‫محمد صلى اهلل عليه واله وسلم و حرمته وحقهان تقضى‬

‫د اولياوو اهلل کرامت‬

‫‪87‬‬

‫حاجتى ؛ خدايه! زه د محمد صلى اهلل عليه و اله وسلم هغه‬
‫مقام‪،‬چې له تاسره يې لري‪ ،‬وسيله کوم چې زما اړتيا ترسره‬
‫کړې‪.‬‬
‫د شيخ ابن عبدالوهاب ډلې دغه دواړه حالته ممنوع کړي‬
‫دي‪،‬حال دا چې په ا سالمي احاديثو او د مسلمانانو په‬
‫سيرتونو کې د شيخ محمد بن عبدالوهاب د ډلې له نظر يې‬
‫پرخالف روا ګڼل شوى دى او د اولياوو وسيله کول په‬
‫دواړو صورتونو کې مني‪.‬‬
‫دا دى لومړى اسالمي احاديث پرله پسې را اخلم‪ ،‬بيا د‬
‫مسلمانانو د سيرتونو په څرګندونه پيل کوو‪ ،‬چې د همدغو‬
‫د وو دليلونو په څېړنې سره د بدعت او نارواتوب مساله په‬
‫خپله له منځه ځي‪ ،‬دا مساله به‪ ،‬چې د اوليا اهلل وسيله کول‬
‫د هغوى عبادت او لمانځنه ده‪،‬د عبادت معنى په برخه کې‬
‫څرګنده شي او هغ برخه د دغو بحثونو له ډېرو حساسو ټکيو‬
‫ګنل کېږي‪.‬‬

‫‪88‬‬

‫د اولياوو اهلل کرامت‬

‫د احاديثو برخه‬
‫په حديثي او تاريخي کتابونو کې ډېر زيات داسې احاديث‬
‫دي‪ ،‬چې د رجال‪ ،‬مقاماتو او د خداى د نازوليو د وسيله‬
‫کولو پر پياوړتيا او رښتينولۍ ګواهي ورکوي‪ ،‬چې مونږ‬
‫يې يوه کوچنۍ برخه دلته را اخلو‪.‬‬

‫لومړى حديث د عثمان بن حنيف حديث‬
‫هغه ړوند‪ ،‬چې د رسول اکرم په وسيله کولو يې سترګې‬
‫وغړېدې‪.‬‬
‫" ان رجال ضريرا اتى الى النبى فقال ادع اهلل ان يعافينى‪،‬‬
‫فقال ان شئت دعوت و ان شئت صبرت و هو خير قال فادعه‪،‬‬
‫فامره ان يتوضا فبحسن وضوه و يصلى رکعتين و يدعو‬
‫بهذا الدعا‪.‬‬
‫اللهم ان اسالک واتوجه اليک بنبيک محمد نبى الرحمه يا‬
‫محمداني اتوجه بک الى ربى فى حاجتى لتقضى‪ ،‬اللهم‬
‫شفعه فى قال ابن حنيف فواهلل ما تغرقنا و طال بن الحديث‬
‫حتى دخل علينا کان لم يکن به ضر‪.‬‬
‫يو ړ وند د پېغمبر اکرم حضور ته راغى‪،‬ويې ويل ‪ :‬له خداى‬
‫نه وغواړه‪ ،‬چې ما روغ کړي‪ ،‬پېغمبر وفرمايل‪ :‬که غواړې نو‬
‫(همدا اوس) دعا کوم او که نه صبر وکړه‪ ،‬چې همدا (صبر)‬
‫غوره دى‪ .‬ړانده وويل‪ :‬دعا وکړئ‪ .‬پېغمبر ورته وويل‪ :‬په‬
‫دقت اودس وکړه‪ ،‬دوه رکعته لمونځ وکړه او دا دعا ووايه‪:‬‬

‫د اولياوو اهلل کرامت‬

‫‪89‬‬

‫پروردګاره! زه درنه غواړم او ستا د پېغمبر محمد د رحمت‬
‫د پېغمبر په وسيله تاته مخامخ کېږم‪،‬چې خداى مې حاجت‬
‫ترسره کړي‪ .‬خدايه زما په باب د هغه صلى اهلل عليه و اله‬
‫وسلم شفاعت ومنه‪.‬‬

‫د دې حديث د سند په باب خبره‬
‫د حديث د سند ا و صحت په باب څه خبره نه شته‪ ،‬ان چې‬
‫شيخ ابن تيميه يې هم سند صحيح ګڼالى او ويلې يې دي ‪ :‬له‬
‫ابوجعفر نه‪ ،‬چې د حديث په سند کې دى‪ ،‬مراد هماغه‬
‫ابوجعفر خطمي دى او هغه د منلو وړ دى‪.‬‬
‫(وګورئ‪ :‬د امام احمد په مسند کې "ابوجعفر" د خطى په‬
‫لفظ ستايل شوى؛خو په صحيح ابن ماجه کې مطلق‬
‫ابوجعفر راغلى‪).‬‬
‫د شيخ مح مد بن عبدالوهاب د ډلې معاصر ليکوال‬
‫"رفاعي" ددې حديث په باب وايي‪ (( :‬الشک ان ها الحيث‬
‫صحيح و مشهور و قد ثبت فيه بال شک و الريب ارتداد‬
‫بصر االعمى بدعا‪ ،‬رسول اهلل ‪)).‬‬
‫( وګورئ‪ :‬التوصل الى حقيقه التوسل‪٩١٣ ،‬مخ)‬
‫شک نه شته‪،‬چې دا حديث صحيح او مشهور دى او په دې‬
‫کې هم شک نه شته‪،‬چې يوه ړانده د پېغمبر په دعا سترګې‬
‫وغړولې‪.‬‬
‫رفاعي په خپل کتاب التوصل کې وايي‪ :‬دا حديث نسايي‪،‬‬
‫طبراني‪ ،‬د ترمذي او حاکم په خپل مستدرک کې راخستى‬

‫د اولياوو اهلل کرامت‬

‫‪91‬‬

‫دى او ددې وروستيو دوو کسو د "وشفعه فى" پر ځاى د‬
‫"اللهم شفعني فيه" را اخستى دى‪.‬‬
‫(وګورئ‪ :‬پورتنۍ سرچينه)‬
‫"زينى دحالن" په خالصة الکالم کې ليکي‪:‬‬
‫دا حديث بخ اري په خپل تاريخ او ابن ماجه او حاکم په‬
‫صحيح اسنادو سره پ ه مستدرک کې او جالل الدين سيوطي‬
‫په خپل جامع کې راخستى دى‪.‬‬
‫(وګورئ‪ :‬کشف االرتياب ‪٨١١‬مخ)‬
‫ليکونکى داحديث له الندينيو مدارکو راخلي‬
‫‪ _ ٩‬سنن ابن ماجه ‪ ، ٤٤٩/٩‬د داراحياء الکتب العربيع عيسى‬
‫البابي ال حلبى و شرکاء خپرونه‪ ،‬د محمد فواد عبدالباقي‬
‫څېړنه ‪٩٨٣١‬حديث‪.‬‬
‫ابن ماجه له ابواسحاق نه نقلوي چې‪ :‬هذا حديث صحيح‪.‬‬
‫بيا زياتوي‪:‬دا حديث ترمذي په ابواب االدعيه کې راخستى‬
‫دى او ويلې يې دى‪ :‬هذا حديث حق صحيح غريب‪.‬‬
‫‪ _ ٠‬مسند بن حنبل‪ ٩٨٣/٤ ،‬د عثمانبن حنيف له سند‪ ،‬طبع‬
‫الکتب االسالمي‪ ،‬موسسه دارصادر بيروت نه دا حديث له‬
‫دريوالرو راخستى دى‪.‬‬
‫‪ _ ٨‬مستدرک حاکم ‪ ،٨٩٨/٩‬د حيدر آباد افست چاپ او تر‬
‫نقل وروسته وايي‪(( :‬هذا حديث صحيح على شرط‬
‫الشيخين و لم يخرجا )) داحديث د شيخينو د شرايطو له‬
‫مخې صحيح حديث دى؛خو روايت يې نه دى رانقل کړى‪.‬‬

‫د اولياوو اهلل کرامت‬

‫‪90‬‬

‫‪ _ ٤‬الجامع الصغير د سيوطي ليکنه‪ ،‬له ترمذي‪ ،‬مستدرک‬
‫او د حاکم له ‪ ١١‬مخ نه راخسته‪.‬‬
‫‪ _ ١‬التاج ‪ ٠٣١/٩‬په دې کتاب کې له ابن ماجه نه پرته د پنځو‬
‫واړو صحاحو احاديث راغلي دي‪.‬‬
‫ځکه نو د حديث په سند کې د خبرې ځاى نه شته‪.‬‬
‫تاسې دا حديث له عربي ژبې سره يو بلد سړى ته ورکړئ‪،‬‬
‫داسې يوه سړي ته‪ ،‬چې د توسل په مساله کې يې د وهابيانو‬
‫له ناندريو نه ذهن بيخي پاک وي‪ .‬پوښتنه ترې وکړئ‪،‬‬
‫پېغمبر په هغه دعا کې‪ ،‬چې ړانده ته يې وښوده څه امر وکړ؟‬
‫او هغه ته يې د دعا په قبلېدو کې څه الرښوونه وکړه ؟ له‬
‫واره به درته وايي‪ :‬پېغمبر ورته وويل‪ ،‬چې د رحمت پېغمبر‬
‫وس يله کړه او له خدايه وغواړه‪ ،‬چې حاجت دې ترسره کړي‪.‬‬
‫دا خبره له الندينيوجملو نه ښه راجوتېږي‪.‬‬
‫الف‪ :‬اللهم اني اسالک وانوجه اليک بنبيک‬
‫خدايه! له تانه غوښتنه کوم او تاته ستا د پېغمبر په مخ‪ ،‬مخ‬
‫دراړوم د "نبيک" ټکى به پاسنيو دوو جملو پورې اړوند‬
‫دى‪ ،‬يو "اسالک" او بل "اتوجه اليک"‪.‬‬
‫په څرګنده وينا‪،‬هم د نبي په وسيله له خدايه سوال کوي او‬
‫هم د هغه صلى اهلل عليه و اله وسلم په وسيله خداى ته مخ‬
‫کوي او له نبي مر اد په خپله نبي دى‪ ،‬نه د نبي دعا او غرض‬
‫دادى‪ ،‬چې د هغه صلى اهلل عليه و اله وسلم په دعا سره تاته‬
‫مخ در اړوم ( متوجه کېږم) او په نتيجه کې د دعا غوښتنه له‬
‫پېغمبر څخه ده؛ځکه د (دعا) د کلمې نه شتوالى او تقدير‬

‫د اولياوو اهلل کرامت‬

‫‪92‬‬

‫پردې سربېره‪ ،‬چې بې ځايه او بې دليله ده‪،‬د بالغت پر‬
‫خالف هم ده‪ ،‬د "توجه" منظور د پېغمبر دعا ده‪ ،‬نه د هغه‬
‫صلى اهلل عليه و اله وسلم خپل ذات او د افرادو دعا ته توجه‬
‫څه خبره نه ده‪.‬‬
‫ب‪ :‬د دې لپاره‪ ،‬چې څرګنده شي‪ ،‬چې له خداى نه د سوال‬
‫مقصد د پېغمبر لپاره او د هغه په وسيله خداى ته توجه ده‪،‬‬
‫د "نبيک" لفظ يې له "محمد نبي الرحمة" جملې سره‬
‫توصيف کړى دى‪،‬چې حقيقت څرګند او روښانوي‪.‬‬
‫ج‪ :‬د " يامحمد انى اتوجه بک الى ربى"‬
‫(وګورئ‪" :‬اقبل اهلل بوجهه و استغفرله الف ملک"‪ ،‬د‬
‫صحيح ابن ماجه لومړى ټوک‪ ،‬باب مسجد ‪ ٠١٠-٠١٩‬مخونه‬
‫وګورئ‪ ،‬همدارنګه د مسند امام احمد بن حنبل درېم جلد‬
‫‪ ٠٩١‬حديث ته مراجعه وکړئ‪ ).‬جمله دا ښيي‪،‬چې حضرت‬
‫محمد (ص) د خپلې دعا لپاره وجه ګرځوئ‪،‬نه د خپل وجهې‬
‫(توجه) لپاره د هغه دعا‪.‬‬
‫د‪ :‬د "وشفعه فى" جملې مطلب دادى‪ ،‬چې ‪ :‬پروردګاره‪ :‬هغه‬
‫صلى اهلل عليه و ا له وسلم زما شفيع وګرځوې او زما په باب‬
‫د هغه شفاعت ومنى‪.‬‬
‫په دغو ټولو جملو کې چې څه د څېړنې او خبرو وړ دي‪ ،‬هغه‬
‫په خپله پېغمبر اکرم او د هغوى صلى اهلل عليه و اله وسلم‬
‫ستر مقام دى او د پېغمبر د دعا خبره نه ده‪.‬‬

‫دويم حديث‪:‬‬

‫‪93‬‬

‫د اولياوو اهلل کرامت‬

‫د رښتينو سائالنو وسيله کول‬
‫عطيه عوفه له ابوسعيد خدرى (رض) نه نقلوي‪ ،‬چې پېغمبر‬
‫اکرم وفرمايل‪ :‬هر څوک چې له کوره لمانځه ته ووځي او دا‬
‫دعا ولولي‪ ،‬د خداى له رحمت سره مخامخېږي او زر پرښتې‬
‫يې د بخښنې غوښتنه کوي ‪ (( :‬اللهم اني اسالک بحق‬
‫السائلين عليک و اسالک بحق ممشاى هذا فانى لم اخرج‬
‫اشرا و ال بطا وال ربا وال سمعه وخرجت اتفا سخطک و‬
‫ابتغاء مرضاتک فاسالک ان تعيذنې من النار و ان تغفرلى‬
‫ذونوبى انه ال يغفرالذنوب اال انت‪))....‬‬
‫خدايه! د سوال کوونکيو په حق (نامه) درنه سوال کوم او د‬
‫هغه زمان او مکان په خاطر‪،‬چې زه په کې ستا پر لور درځم‪.‬‬
‫زه د سرغړاوي‪ ،‬ساتېرۍ‪،‬ريا‪ ،‬ځان ښودنې او سمعې لپاره‬
‫له کور نه يم راوتى يم‪ ،‬زه ستا له قهر د ژغورنې او ستا د‬
‫رضا تر‬

‫السه‬

‫کولو لپاره راوتى‬

‫يم‪،‬ګناهونه مې‬

‫وبخښې؛ځکه زما ګناهونه بې له تا بل څوک نه بخښي‪.....‬‬
‫دا حديث له ډېرو هغو روښانه احاديثو ځنې دى‪،‬چې‬
‫شاهدي ورکوي‪ ،‬چې انسان له خداى نه د حاجت د غوښتو‬
‫پر وخت د صالحانو شان‪،‬حق او منزل د ځان لپاره وسيله‬
‫کوالى شي او د حديث داللت زموږ د مدعا څرګندوى دى‪.‬‬

‫درېم حديث‪:‬‬

‫د اولياوو اهلل کرامت‬

‫‪94‬‬

‫د پېغمبر اکرم وسيله کول‬
‫حضرت آدم د خداى د حکم تر سرغړاوي وروسته په ځينو‬
‫هغو الفاظو سره‪،‬چې خداى تعالى ورښوولي وو‪ ،‬توبه‬

‫وايسته؛لکه قرآن کريم فرمايي‪[ :‬فَتَلَقَى آدَمُ مِن رَبِهِ‬
‫کَلِمَاتٍ فَتَابَ عَلَيْهِ إِنَهُ هُوَ التَوَابُ الرَحِيمُ = بيا آدم له‬
‫خپل پالونکي څو کلمې زده کړې؛(چې په هغوى يې توبه‬
‫وايسته ) او خداى ي ې توبه ومنله؛ځکه خداى توبه منونکى‬
‫(او) مهربان دى ‪(].‬بقره ‪ ٨٧‬آيت)‬
‫د اسالمي مفسرينو او محدثينو يوه ډله د هغو کلمو په‬
‫تفسير کې‪،‬چې په آيت کې راغلي دي‪،‬د الندې روايت له‬
‫مخې داسې نظر لري‪ ،‬چې د هغې د متن له مخې روښانه‬
‫کېږي‪.‬‬
‫طبراني په پخپل المعجم الصغير کې‪،‬د حاکم نيشاپوري‬
‫مستدرک په مستدرک صحيحين ‪ ،‬ابونعيم او بيهقي په‬
‫داليل النبوة او ابن عساکر شامي په خپل تاريخ کې او‬
‫سيوطي په الدرالمنثور او الوسي په روح المعاني (د‬
‫مستدرک حاکم ‪ – ٤٩١/٠‬د روح المعاني ‪ ، ٠٩٧ /٩‬د‬
‫الدرالمنشور ‪ ١١/٩‬د طبراني ‪،‬ابونعيم اصفهاني او بيهقي‬
‫له قوله) کې د عمر بن الخطاب (رض) د يوه سند له مخې‬
‫رانقلوي‪ ،‬چې پېغمبر اکرم فرمايلى دي‪:‬‬
‫" لما اذنب آدم الذى اذنبه رفع راسه الى السماء فقال‬
‫اسالک بحق محمد االعفرت فاوحى اهلل اليه و من محمد؟‬

‫د اولياوو اهلل کرامت‬

‫‪95‬‬

‫فقال تبارک اسمک‪ ،‬لما خلقت رفعت راسى الى عرشک‬
‫فاذا فيه مکتوب ال اله اال اهلل و محمد رسول اهلل فقلت‪ :‬انه‬
‫ليس احد اعظم عندک قدرا‪ ،‬ممن جعلت اسمه مع اسمک‬
‫فاوحى اليه انه اخرالنبيين من ذريتک و لوال هو لما‬
‫خلقتک‪( .‬وګورئ‪ :‬له الدرالمنثور ځنې د حديث متن اخستل‬
‫شوى او په مستدرک حاکم کې چې کوم متن راغلى له دې نه‬
‫يو څه توپېر لري؛خو د دواړو مضمون يو دى‪).‬‬
‫"چې کله آدم عليه السالم ګناه وکړه‪ ،‬مخ يې اسمان ته کړ‪،‬‬
‫ويې ويل‪ :‬خدايه تا ته د محمد (ص) په خاطر سوال کوم‪ ،‬چې‬
‫ما وبخښې‪،‬خداى ورته په وحې وويل‪ :‬محمد څوک دى؟ آدم‬
‫ځواب ورکړ‪ ،‬زه چې دې څه وخت پيدا کړم‪،‬عرش ته مې سر‬
‫جګ کړ‪ ،‬و مې لېدل‪ ،‬چې پرې ليکل شوي دي‪ :‬بې له خدايه‬
‫بل معبود نه شته او محمد د خداى استازى دى‪.‬‬
‫له ځان سره مې وويل‪ :‬چې محمد د هغه (اهلل تعالى ستر‬
‫مخلوق دى‪،‬چې خداى يې نوم له خپل نامه سره غبرګ‬
‫راوړى دى؛نو بيا ورته وحې وشوه‪،‬چې هغه ستا د ځوځات‬
‫وروستى پېغمبر دى او که هغه نه واى‪،‬ته مې نه پيدا‬
‫کولې‪".‬‬

‫ددې حديث په باب زموږ نظر‬
‫‪ _ ٩‬په قرآن کريم کې د هغه څه پرخالف‪،‬چې په موږ کې رواج‬
‫شوي‪،‬د کلماتو ټکى ذواتو اوشخصيتونو ته ويل شوي‬
‫دي؛لکه‪:‬‬

‫د اولياوو اهلل کرامت‬

‫‪96‬‬

‫الف‪ [ :‬فَنَادَتْهُ الْمَآلئِکَةُ وَهُوَ قَائِمٌ يُصَلِي فِي الْمِحْرَابِ أَنَ اللهَ‬
‫يُبَشِرُکَ بِيَحْيَـى مُصَدِقًا بِکَلِمَةٍ مِنَ اللهِ وَسَيِدًا وَحَصُورًا‬
‫وَنَبِيًّا مِنَ الصَالِحِينَ = او چې کله هغه په محراب کې پر‬
‫لمانځه والړ و؛نو پرښتو ورته غږ وکړ‪ ((:‬خداى د يحيى‬
‫زېرى درکوي‪،‬هغه به د خداى کلمه [=مسيح] تصديق کړي‬
‫او الرښود به وي او له سرکښو هوسونو به خوندي او له‬
‫صالحو به پېغمبر وي ‪(])).‬آل عمران ‪ ٨١‬آيت)‬

‫ب‪ [ :‬إِذْ قَالَتِ الْمَآلئِکَةُ يَا مَرْيَمُ إِنَ اللهَ يُبَشِرُکِ بِکَلِمَةٍ مِنْهُ‬
‫اسْمُهُ الْمَسِيحُ عِيسَى ابْنُ مَرْيَمَ وَجِيهًا فِي الدُنْيَا وَاآلخِرَةِ‬
‫وَمِنَ الْمُقَرَبِينَ = ( درياد کړه) چې کله پرښتو وويل ‪((:‬مريمې‬
‫! خداى درته له خپل اړخه د يوې کلمې [=باعظمته وجود]‬
‫زېرى درکوي‪،‬چې نوم يې مسيح عيسى د مريمې زوى دى‪،‬‬
‫په دنيا او اخرت کې به مخور ( او پتمن) وي اوله ( الهي)‬
‫مقربانو (نژدې بندګانو) به وي ‪(].‬آل عمران ‪ ٤١‬آيت)‬

‫ج‪ [:‬يَا أَهْلَ الْکِتَابِ الَ تَغْلُواْ فِي دِ ينِکُمْ وَالَ تَقُولُواْ عَلَى‬
‫اللهِ إِالَ الْحَقِ إِنَمَا الْمَسِيحُ عِيسَى ابْنُ مَرْيَمَ رَسُولُ اللهِ‬
‫وَکَلِمَتُهُ أَلْقَاهَا إِلَى مَرْيَمَ وَرُوحٌ مِنْهُ فَآمِنُواْ بِاللهِ وَرُسُلِهِ‬
‫وَالَ تَقُولُواْ ثَالَثَةٌ انتَهُواْ خَيْرًا لَکُمْ إِنَمَا اللهُ إِلَـهٌ وَاحِدٌ‬
‫سُبْحَانَهُ أَن يَکُونَ لَهُ وَلَدٌ لَهُ مَا فِي السَمَاوَات وَمَا فِي‬
‫األَرْضِ وَکَفَى بِاللهِ وَکِيالً = کتابيانو! په خپل دين کې‬
‫مبالغه ( او افراط) مه کوئ او د خداى په باب له رښتيا‬
‫(خبرې ) پرته بل څه مه وايئ ‪ .‬مسيح عيسى د مريمې‬

‫د اولياوو اهلل کرامت‬

‫‪97‬‬

‫زوى؛يوازې د خداى پېغمبر او د هغه ( مخلوق او) کلمه وه‪،‬‬
‫چې مريمې ته يې وغورځوله او د خداى له لوري يو روح‬
‫و؛نو ځکه پر خداى او پېغمبرانو يې ايمان راوړئ او مه‬
‫وايئ چې (( ( خداى ) درې ګونى دى ‪ ( )).‬له دې خبرې) منع‬
‫شئ‪،‬چې تاسې ته غوره ده ‪ .‬اهلل؛ يوازې ايکي واحد معبود‬
‫دى‪،‬هغه له دې پاک دى‪،‬چې څوک يې اوالد وي (؛بلکې ) په‬
‫اسمانو او ځمکه کې ټول څيزونه د هغه دي‪،‬چې تدبيراو‬
‫پالنې ته يې يوازې هماغه کافي دى‪( ] .‬نساء ‪ ٩٧٩‬آيت)‬

‫د ‪ [:‬قُل لَوْ کَانَ الْبَحْرُ مِدَادًا لِکَلِمَاتِ رَبِي لَنَفِدَ الْبَحْرُ قَبْلَ‬
‫أَن تَنفَدَ کَلِمَاتُ رَبِي وَلَوْ جِئْنَا بِمِثْلِهِ مَدَدًا = ووايه ‪ ((:‬که‬
‫سمندر(ونه) زما د پالونکي د( پنځول شويو او) کلماتو‬
‫(ليکلو) ته رنګ شي؛نو زما د پالونکي د (پنځول شويو او)‬
‫کلماتو تر پاى ته رسېدو مخکې به سمندر(ونه) وچ شي‪،‬که‬
‫څه هم همدومره نور(سمندرونه) پرې ورزيات هم کړو‪])).‬‬
‫(کهف‪)٩١١ /‬‬

‫[ وَلَوْ أَنَمَا فِي الْأَرْضِ مِن شَجَرَةٍ أَقْلَامٌ وَالْبَحْرُ يَمُدُهُ مِن‬
‫بَعْدِهِ سَبْعَةُ أَبْحُرٍ مَا نَفِدَتْ کَلِمَاتُ اللَهِ إِنَ اللَهَ عَزِيزٌ حَکِيمٌ‬
‫= او که په واقع کې د ځمکې ټولې ونې قلمونه او سمندر يې‬
‫رنګ شي او بيا ددې سمندر له پاسه اووه نور سمندرونه هم‬
‫ورسره يو ځاى شي (دا ټول به پاى ته ورسي؛خو) د خداى‬
‫خبرې ((کلمات اهلل)) به (په ليکلو) پاى ته ونه رسي‪،‬په‬
‫رښتيا چې خداى بريمن حکيم دى ‪( ].‬لقمان ‪ ٠٧‬آيت)‬

‫د اولياوو اهلل کرامت‬

‫‪98‬‬

‫چې په تر بحث الندې آيت کې د کلمات ټکى ته په پام سره‬
‫ويالى شو‪،‬چ ې له کلمات نه مراد هماغه درانه شخصيتونه‬
‫"محترم ذوات" دي‪،‬چې وسيله کړاى شوي دي‪.‬‬
‫‪ _ ٨‬د تاريخ او حديث د کتابونو له لوستو نه څرګندېږي‪،‬‬
‫چې د حضرت آدم له خوا د يوه پېغمبر وسيله کول يو مشهور‬
‫او معروف مطلب و؛ځکه د مخه مو ولوستل‪،‬چې امام‬
‫مالک‪ ،‬منصور دوانيقي ته د پېغمبر په حرم کې وويل‪ :‬هو‬
‫وسيلتک ووسيلة ابيک آدم؛ پېغمبر ستا او ستا د پالر آدم‬
‫وسيله دى ‪.‬‬
‫(وګورئ‪ :‬سيد احمد زيني دحالن د الدرالسنيه په ‪ ٩١‬مخ کې‬
‫ليکي‪ :‬دا جريان قاضي عياض په صحيح سند سره نقل‬
‫کړى‪ ،‬امام سبکي په شفا السقام‪ ،‬سيد سمهودي په خالصه‬
‫الوفاء‪،‬علمه تسطالني په المواهب اللدينه ابن حجر په‬
‫الجوهر المنظم کې نقل کړى دى ‪.‬‬
‫ابن حجر په الجوهر المنظم کې وايي‪ :‬دا جريان په صحيح‬
‫سند نقل شوى او عالمه زرقاني د مواهب په شرح کې ليکي‪:‬‬
‫ابن فهد هغه په ښه سند نقل کړى او قاضي عياض هغه په‬
‫صحيح سند نقل کړى دى‪).‬‬
‫اسالمي شاعرانو دا حقيقت په نظم ويلي دي‪:‬‬
‫به قداجاب اهلل آدم اذدعا‬
‫و نجافى بطن السفينة نوح‬
‫قوم بهم غفرت خطيئه آدم‬
‫و هم الوسيله والنجوم الطلع‬

‫د اولياوو اهلل کرامت‬

‫‪99‬‬

‫يعنې؛ د هغه په وسيله خداى د آدم دعا قبوله کړه او نوح يې‬
‫په بيړۍ کې دننه وژغوره د آدم ګناه‪ ،‬چې د چا په وسيله‬
‫وبخښل شوه‪،‬هغه څوک وو‪،‬چې د خداى د دربار او ځالنده‬
‫ستوريو واسطه دى‪( .‬وګورئ‪ :‬کشف االرتياب ‪٨١٣-٨١٧‬‬
‫مخونه)‬

‫څلورم حديث‪:‬‬
‫د پېغمبر لخوا د پېغمبر اونوروحقو پېغمبرانو وسيله کول‬
‫يعنې‪:‬‬
‫فاطمه د اسد لور‪ ،‬چې وفات شوه‪،‬رسول اهلل يې له مرګه په‬
‫خبرېدو سره سرته کېناست او ويې فرمايل‪ :‬تر مور نه مې‬
‫وروسته مورې! خداى دې درباند ورحمېږي بيا يې اسامه‪،‬‬
‫ابوايوب او عمر بن الخطاب (رض) او يو تور مريى‬
‫راوغوښتل‪ ،‬چې قبر تيار کړي‪،‬قبر چې جوړ شو‪،‬لحد يې‬
‫پېغمبر اکرم په خپل الس جوړ کړ او خاوره يې په الس کې‬
‫راواخسته او په قبر (لحد) کې په ډډه وغځېده او دعا يې‬
‫وکړه‪:‬‬
‫خدايه! چې ژ وندي کول او مړه کول کوې او ژوندى يې او نه‬
‫مرې‪،‬مور مې فاطمه د اسد لور وبخښه او کور يې پراخه‬
‫کړه‪،‬د خپل پېغمبر او له مانه د مخکېنيو پېغمبرانو په‬
‫خاطر‪.‬‬
‫د "خالصة الکالم" مولف وايي‪ :‬رواه الطبرني فى الکبير‬
‫واالسط و ابن حبان والحاکم وصححوه‪....‬‬

‫د اولياوو اهلل کرامت‬

‫‪011‬‬

‫"طبراني په الکبير و االوسط کې روايت کړى او ابن حبان او‬
‫الحاکم صحيح کړى او تصديق کړى دى‪.‬‬
‫(وګورئ‪ :‬کشف االرتياب ‪٨٩٠‬مخ)‬
‫سيد احمد ذيني دحالن‪ ،‬په خپل کتاب (الدرالسني فى الرد‬
‫على الوهابيه کې ليکي‪:‬‬
‫مشهور محدث ابن ابي شيبه له جابر (رض) نه دا حديث‬
‫رانقل کړى او همدارنګه ابن عبدالبر له ابن عباس (رض) او‬
‫ابونعيم له انس (رض) نه رااخستى دى او جالل الدين‬
‫سيوطي بيا دا ټولې خبرې په جامع کبير کې راوړي دي‪.‬‬
‫(وګورئ‪ :‬الدرالسنيه‪٣ ،‬مخ او د وفاالوفا ‪)٣٣١/٨‬‬
‫دا حديث په دغو کتابونو کې هم په بېالبېلو بڼو را اخستل‬
‫شو ى دى‪:‬‬
‫‪ _ ٩‬د االستيعاب ‪ ٨٣٠/٤‬د ابن البر (‪ ٤١٨‬ه مړ) تاليف‪.‬‬
‫‪ _ ٠‬مستدرک حاکم ‪٩١٣/٨‬‬
‫‪ _ ٨‬اصول کافي ‪ ٤١٨/٩‬د کليني (‪٨٠١‬ه مړ) تاليف‪ ،‬کتاب‬
‫الحجه باب مولد اميرالمؤمنين‬
‫‪ _ ٤‬حلية االولياء د ابونعيم اصفهاني ليکنه ‪.٩٠٩/٨‬‬

‫پينځم حديث‪:‬‬
‫ځينو اسالمي محدثينو رااخستي دي‪،‬چې يو بيديانى عرب‬
‫پېغمبر اکرم ته راغى او شروع يې وکړه‪(( :‬لقد اتيناک و‬

‫د اولياوو اهلل کرامت‬

‫‪010‬‬

‫مالنا بعيريط )) (وګورئ‪" :‬يئط" له "اطيط" نه اخستل‬
‫شوى او د اوس د اواز په معنى دى‪ ).‬و ال صبى يغط‬
‫(وګورئ‪" :‬يغظ" له "غطبط" نه اخستل شوى دى او د هغه‬
‫ماشوم د ژړا په معنى دى‪،‬چې ويده کېږي‪.‬‬
‫موږ تا ته په داسې حال کې راغلي يو‪،‬چې نه مو اوښ شته‪،‬‬
‫چې فرياد وکړي او نه مو کوچنى (طفل)‪،‬چې ويده شي او دا‬
‫شعرونه يې وويل‪:‬‬
‫اتيناک والعذرا بدمي لبانها‬
‫و قد شغلت ام الصبى عن الطفل‬
‫و ال شيئ هما ياکل الناس عندنا‬
‫سوى الحنظل العامى والعلهزالفسل‬
‫و ليس لنا اال اليک فرارنا‬
‫و اين فرار الناس اال الى الرسل‬
‫موږ تاته راغلي يو‪،‬په داسې حال کې‪ ،‬چې د اسونو له سينو‬
‫وينې څاڅي‪،‬مور له خپل کوچني نه جال کړاى شوې ده‪.‬‬
‫دومره څه راسره نه شته‪،‬چې څوک يې وخوري‪ ،‬هن ! هغه‬
‫ترخه مړه غوني شته‪،‬چې د لوږې په کال خوړل کېږي او د‬
‫وينو او مړز له عذا پرته نور څه نه لرو‪.‬‬
‫مونږ بې له تانه بل پناځاى نه لرو‪.‬‬
‫او د خلکو پناځاى له پېغمبرانو پرته بل کوم ځاى کېداى‬
‫شي‪.‬‬
‫بيا ‪:‬‬

‫د اولياوو اهلل کرامت‬

‫‪012‬‬

‫فقال رسول اهلل يجر ردائه حتى صعد المنبر‪ ،‬فرفع يديه‪:‬‬
‫اللهم اسقنا غيثا مغيثا‪ ...‬فمارد النبي يديه حتى القت‬
‫السماء‪...‬ثم قال الل درابي طالب لوکان حيا لقرت عيناه‪ ،‬من‬
‫ينشدنا قوله؟ فقام علي بن ابيطالب‪ ،‬و قال وکانک تريد يا‬
‫رسول اهلل قوله‪.‬‬
‫و ابيض يستقى الغمام بوجهه‬
‫ثمال اليتامى‪ ،‬عصمه لالرامل‬
‫يطوف به الهالک من آل هاشم‬
‫فهم عنده فى نعمه و فواضل‬
‫هغه سپين مخ‪ ،‬چې په خاطر يې له وريځو نه باران غوښتل‬
‫کېږي او د يتيمانو پناځاى او د بېوسو کونډو مرستندوى‬
‫دى‪ ،‬د ب ني هاشمو محتاجان ترې راتاو وي او د ده له برکته‬
‫په نعمتونو او بخششونو کې ډوب دي‪.‬‬
‫پېغمبر اکرم وفرمايل ‪:‬‬
‫هو! زما مقصد همدا دى‪،‬چې ومو لوست‪ ،‬بيا علي د هغه د‬
‫قصيدې يوه ب رخه ولوسته بيا د بني کنانه قبيلې يو سړى‬
‫پاڅېد‪ ،‬يو څ و بيته يې ولوستل‪،‬چې د لومړي بيت‬
‫مضمؤمن يې دادى‪:‬‬
‫خدايه ستاېنه تا لره ده‪ .‬ستا شکر کوونکي بندګان ستاېنه‬
‫کوي‪ ،‬مونږ د پېغمبر له مخه په بارن خړوب شوو‪.‬‬
‫په دې لړ کې ګڼ شمېر السوندونه او مدارک شته‪،‬چې‬
‫رااخستل کېداى شي؛خو ليکونکى يې له دغو مدارکو را‬
‫اخلي‪:‬‬

‫د اولياوو اهلل کرامت‬

‫‪013‬‬

‫الف‪" :‬عمدة القاري فى شرح حديث البخاري ‪٨٩/٧‬‬
‫د بدرالد ين محمد بن احمد العين (‪ ٣١١‬ه مړ) ليکنه‪ ،‬دا‬
‫داره الطباعه المنير په خپرونه‪.‬‬
‫ب‪ :‬پر نهج البالغه باندې ليکلې شرح؛ابن ابى الحديد‬
‫‪٣١/٩٤‬‬
‫ج‪ :‬سيرة حلبي‪٠١٨/٨ ،‬‬
‫د‪ :‬الحجة على المذاهب الى تکفير ابي طالب‪ ،‬د شمس‬
‫الدين ابن علي فخاربن محمد (د ‪ ١٨١‬هر مړ) د نجف مطبعه‬
‫علوي چاپ ‪ ٧١‬مخ‪.‬‬
‫ه‪ :‬سيرة زيني دحالن د سيره حلبي پر حاشيې ‪٣٩/٩‬‬

‫شپږم حديث ‪:‬‬

‫د پېغمبر د ذات وسيله کول‬
‫رسول اهلل ته د سواد بن قارب (رض) هغه قصيده‪ ،‬چې‬
‫توسل په کې دى‪.‬‬
‫وايي‪ :‬شاهدي ورکوم‪ ،‬چې له خداى نه پرته بل رب نه شته‪.‬‬
‫او د هر پټ حسي (څيز) امين يې ته‪،‬خدا ى ته تر نورو‬
‫پې غمبرانو ډېر نژدى وسيله يې‪ ،‬اى د درناويو او‬
‫سپېڅلتياوو بچيه! موږ ته د هغه څه باب امر وکړه‪ ،‬چې‬
‫تاته رسي‪ ،‬اى تر پېغمبرانو غوره!‬
‫که څه هم ستا حکم د سر د ويښتو د سپينېدو سبب شي‪ ،‬پر‬
‫هغه ورځ زما شفاعتګر شه‪،‬چې د شافعانو شفاعت سواد بن‬

‫د اولياوو اهلل کرامت‬

‫‪014‬‬

‫قارب ته د خرما د زړى د پردې هومره ګټه نه رسوي‪.‬‬
‫(وګورئ‪ :‬الدرالسنيه ‪ ٠١‬مخ د زيني دحالن تاليف اود‬
‫التوصل الى حقيقه التوسل ‪ ٨١١‬مخ‪).‬‬

‫اووم حديث‪:‬‬
‫د شهيدانو امام حسين په "دعاى عرفه" کې وايي‪:‬‬
‫خدايه‪ :‬په داسې يوه شپه مو درته مخ دى‪ ،‬چې ستا د پېغمبر‬
‫او غوره خلقت محمد په خاطر دې راباندې واجب کړى او‬
‫ستره کړې ده‪.‬‬
‫( وګورئ‪ :‬الدررالسنيه ‪٠١‬مخ د زيني د حالن تاليف او د‬
‫التوصل الى حقيقه التوسل ‪ ٨١١‬مخ)‬

‫اتم حديث‪:‬‬

‫د روژې مياشتې او په هغې مياشت کې د‬
‫عبادت کوونکيو وسيله کول‬
‫علي بن حسين (رض) په صحيفه سجاديه کې په هغه دعا‬
‫کې‪ ،‬چې د روژې مبارکې مياشتې په راتلو سره يې ويله ‪،‬‬
‫وايي‪ :‬خدايه! له تا نه د دې مياشتې او هغه چا پر مخ دعا‬
‫غواړم‪،‬چې د دې مياشتې له لومړۍ شيبې نه تر پايه پورې‬
‫ستا نمانځنه کوي‪،‬هغه ستا مقربې مالئيکې وې‪ ،‬که نبي‬
‫مرسل دى او يا ستا کوم ګران نېک بنده‪.‬‬

‫د اولياوو اهلل کرامت‬

‫‪015‬‬

‫د "توسل" په مساله کې د مسلمانانو چلند‬
‫د پېغمبر او تر هغه په راوروسته زمانه کې د مسلمانانو‬
‫چلند همېشه دا و‪ ،‬چې د الهي اولياو ذات‪ ،‬مقام او منزلت‬
‫به يې وسيله کاوه‪،‬چې دا دى دلته يې يو څو بېلګې را اخلو‪:‬‬
‫‪ _ ٩‬ابن اثير عزالدين علي بن محمد بن محمد عبدالکريم‬
‫جزري د (‪ ١٨١‬ه مړ) په خپل کتاب اسدالغابه في معرفة‬
‫الصحابه کې ليکي‪ :‬د رمادي په کال چې قحطۍ زور وکړ‪،‬‬
‫حضرت عمر د حضرت عباس په وسيله د باران غوښتنه‬
‫وکړه‪ ،‬خداى د هغه په وسيله هغوى له بارانه خړوب کړل او‬
‫ځمکې يې سمسورې کړې‪،‬حضرت عمر خلکو ته مخ کړ او‬
‫ويې ويل‪ :‬پر خداى سوګند‪ ،‬چى عباس خداى ته زمونږ‬
‫وسيله دى او دخداى پر وړاندې يومقام لري‪ ،‬حسان بن ثابت‬
‫په دې لړ کې يو څو شعرونه وويل‪:‬‬
‫امام داسې وخت د باران غوښتنه وکړه‪،‬چې قحطي پر هر‬
‫ځاى خپره وه‪.‬‬
‫او د اسمان وريځې د عباس په نورانيت خلک خړوب کړل‬
‫عباس د پېغمبر تره او د پېغمبر اکرم د پالر سيال دى‪.‬‬
‫مقام او منزلت ورته له هغه نه په ميراث پاتې دى‪ ،‬خداى د‬
‫هغه له مخه ځمکې ژوندۍ کړې‪.‬‬
‫هر ځاى تر نا اميدۍ وروسته سمسور شو‪.‬‬
‫(وګورئ‪ :‬اسدالغابه ‪ ٩٩٩/٨‬د مصر چاپ)‬

‫د اولياوو اهلل کرامت‬

‫‪016‬‬

‫او چې باران هر ځاى ته ورسېد‪،‬خلکو به تېر کال د عباس پر‬
‫ځ ان ځانونه مښل او ورته ويل به يې ‪ :‬اى د دواړو حرمو‬
‫ساقي! آفرين‪.‬‬
‫ددغې تاريخي ټوټې لوستل‪،‬چې يوه برخه يې په صحيح‬
‫بخاري کې هم راغلې ده‪ ،‬داسې چې د وسيله کولو يو‬
‫مصداق هم د عزتمنو اشخاصو او د منزلت د خاوندانو‬
‫وسيله کول دي‪،‬چې په خپله د داعي او متوسل ترمنځ د‬
‫نژدېکت او وړتيا سبب ګرځي‪.‬‬
‫تردې به بل روښا نه تعبير څه وي‪،‬چې وايي‪ :‬هذا واهلل‬
‫الوسيله الى اهلل والمکان منه‪:‬‬
‫د جالل الدين سيوطي (‪ ١٠٨‬ه مړ) معاصر قسطالني احمد‬
‫بن محمد بن ابي بکر په خپل کتاب ا لمواهب اللدايه بالمنح‬
‫الحمديه في السيرة النبويه‪،‬چې په مصر کې چاپ شوى‬
‫دى‪ ،‬ليکي‪:‬‬
‫خلکو! رسول اهلل به عباس ته د پالر په سترګه کتل‪ ،‬په ده‬
‫پسې والړ شئ او خداى ته يې خپله وسيله وګرځوئ‪.‬‬
‫په همدې څرګندونې کې د توسل (وسيله کولو) جواز پروت‬
‫دى او د هغو کسانو نظر باطل شوى دى‪،‬چې بيخي او يا له‬
‫پېغمبر نه پرته توسل نه مني‪.‬‬
‫( وګورئ‪ :‬المواهب ‪ ، ٨٣١/٨‬فتح الباري فى شرح البخاري‬
‫‪)٤٩٨/٠‬‬
‫‪ _ ٨‬چې کله منصور د مدينې له ستر مفتي مالک رحمة اهلل‬
‫نه د پېغمبر اکرم د زيارت د طرز په باب پوښتنه وکړه‪:‬‬

‫د اولياوو اهلل کرامت‬

‫‪017‬‬

‫مخ قبلې ته واړوو او دعا وکړو که پېغمبر اکرم ته؟ امام‬
‫مالک وويل‪ :‬له هغه (صلى اهلل عليه و اله وسلم) نه مخ ولې‬
‫اړوې؟ هغه خو د قيامت پر ورځ ستا او ستا د پالر آدم عليه‬
‫السالم وسيله دى‪ .‬هماغه ته مخ کړه او خپل شفاعتګر يې‬
‫کړه‪ ،‬خداى د هغه شفاعت مني ‪.‬‬
‫( وګورئ‪ :‬وفاالوفا ‪. )٩٨٧١/٠‬‬

‫خداى فرمايي‪ [ :‬وَمَا أَرْسَلْنَا مِن رَسُولٍ إِالَ لِيُطَاعَ بِإِذْنِ‬
‫اللهِ وَلَوْ أَنَهُمْ إِذ ظَلَمُواْ أَنفُسَهُمْ جَآؤُوکَ فَاسْتَغْفَرُواْ‬
‫اللهَ وَاسْتَغْفَرَ لَهُمُ الرَسُولُ لَوَجَدُواْ اللهَ تَوَابًا رَحِيمًا‬
‫= موږ هېڅ يو استازى نه دى لېږلى؛خو د دې لپاره‪،‬چې د‬
‫خداى په اجازه الروي يې وشي او که دې مخالفينو (داسې‬
‫کړي واى )‪ ،‬چې تر ګناه ( او د الهي قوانينو تر پښو الندې‬
‫) کولو وروسته درته راغلي واى او له خداى يې بښنه‬
‫غوښتې واى او پېغمبر هم ورته بښنه غوښتې واى ( ؛نو)‬
‫هرومرو خداى يې توبه قبلوونکى (او) مهربان مونده‪].‬‬
‫(نساء ‪ ١٤‬آيت)‬
‫‪ _ ٤‬ابن حجر هيثمى په خپل کتاب الصواعق المحرقه‪،‬چې‬
‫مرحوم قاضي نوراهلل الصوارم املهرقه په نامه نقد کړى‬
‫دى‪،‬له امام شافعي رحمة اهلل عليه نه دا دوه بيتونه‬
‫رااخستي دي‪:‬‬
‫( د پې غمبر کورنۍ خداى ته زما وسيله ده او د همدې په‬
‫وسيله هيله من يم‪،‬چې ماته به زما عملپاڼه په ښي الس‬
‫راکړي)‬

‫د اولياوو اهلل کرامت‬

‫‪018‬‬

‫(وګورئ‪ :‬الصواعق المحرقه ‪٩٧٣‬مخ)‬
‫د همدغو شواهدو او کلماتو په پام کې نيول سره ويل‬
‫کېداى شي‪،‬چې پېغمبران او ستر شخصيتونه له هغو‬
‫وسايلو ځنې دي‪،‬چې قرآن کريم ورته په مائده ‪ ٨١‬آيت کې‬
‫داسې امر کړى دى ‪ [ :‬يَا أَيُهَا الَذِينَ آمَنُواْ اتَقُواْ اللهَ وَابْتَغُواْ‬
‫إِلَيهِ الْوَسِيلَةَ وَجَاهِدُواْ فِي سَبِيلِهِ لَعَلَکُمْ تُفْلِحُونَ =مؤمنانو!‬
‫د خداى [(د فرمان له مخالفته)] ووېرېږئ او هغه ته د‬
‫نژدېدو وسيله ولټوئ او په الر کې يې جهاد وکړئ‪ ،‬ښايي‬
‫وژغورل شئ ‪] .‬‬
‫او وسيله يواځې د فراي ضو او محرماتو په تر سره کولو‬
‫پورې خاص نه ده؛بلکې مستحبات ( چې د انبياوو وسيله‬
‫کول) هم پکې راځي‪ ،‬وسيله ده‪.‬‬
‫ايا دا ټول علما ء او پوهان د وسيلې د معنى په پوهېدو کې‬
‫تېروتي ګڼالى شو؟ په داسې حال کې‪،‬چې هغوى د حکم‬
‫مصدرونه‪،‬د حديث ساتندويان او د اسالم نوميالي پوهان‬
‫ګنل کېږي‪ ،‬څوک چې دغه راز څرګندونو او شهادتونو ته‬
‫ارزښت نه ورکوي او د هغوى د تاويل او توجيه په فکر کې‬
‫وي‪ ،‬دا هغه له مخکې نه قضاوت کوونکي دي‪ ،‬چې د‬
‫مخکني قضاوت لپاره له دغو قراينو او شواهدو نه ګټه نه‬
‫اخلي‪،‬د بېل ګې په توګه د دغو تعصبونو او پيشداوريو په‬
‫باب د بخاري هغه مطلب را اخلو‪،‬چې ددې تاريخي پېښې‬
‫په باپ يې را اخستى دى او ګورو‪،‬چې د تعصب پردې په‬
‫دې باب څه اړونې او تحريفات او غوغا راګډه کړې ده‪.‬‬

‫د اولياوو اهلل کرامت‬

‫‪019‬‬

‫‪ _ ١‬امام بخاري په پخپل صحيح کې را اخلي‪.‬‬
‫عمر بن الخطاب (رض) د قحطۍ پر وخت عباس بن‬
‫عبدالمطلب (رض) وسيله کاوه او ويل به يې‪ :‬خدايه ! موږ‬
‫پخوا پېغمبران وسيله کول او تا به راباندې رحم کاوه‪ ،‬اوس‬
‫ستا د پېغمبر تره وسيله کوو‪،‬رحمت دې راباندې راښکته‬
‫کړه‪ .‬باران ونښت او ټول خړوب شول‪.‬‬
‫وګورئ ‪ ( :‬وفاء الوفاء ‪)٨٧١/٨‬‬
‫ددې حديث په رښتينولۍ او باور کې هېڅ خبره نشته‪ ،‬حتى‬
‫رفاعي هم‪،‬چې په راز راز نومو نو د توسل پرله پسې احاديث‬
‫ردوي‪،‬ددې حديث پر صحت او وثوق باوري دى او وايي‪ :‬دا‬
‫حديث بيخي رښتيا دى‪ ،‬که د حديث مراد د اشخاصو د‬
‫توسل صحت او جوتيا وي‪،‬مونږ يې له لومړنيو منونکيو‬
‫ځنې يو او عمل پرې کوو‪.‬‬
‫هغو جملو ته په پام سره‪،‬چې په خپله له خليفه نه د عباس د‬
‫وسيل کولو په باب نقل شوي دي او داچې هغه پر خداى‬
‫سوګند خوري‪ ،‬چې ( هذا واهلل الوسيله الى اهلل والمکان‬
‫منه) جوتېږي‪ ،‬چې په دې باب د توسل واقعيت د خداى په‬
‫نزد د (عباس ) د ذات‪ ،‬شخصيت او مقام توسل دى‪.‬‬
‫په دې لړ کې شمس الدين ابوعبداهلل محمد بن النعمان‬
‫مالکي ( د ‪١٣٨‬ه مړ) په خپل کتاب مصباح الرلم في‬
‫المستغثين بخير االنام کې د عمر (رض) له خوا د عباس د‬
‫وسيله کولو طرز داسې رااخستى دى‪:‬‬

‫د اولياوو اهلل کرامت‬

‫‪001‬‬

‫پروردګاره ! ستا د پېغمبر تره په وسيله د باران غوښتنه‬
‫کوو او د هغه سپينه ږيره او په اسالم کې يې سابقه خپل‬
‫شفيع ګرځوو‪،‬دا وخت د حق رحمت ټوله سيمه ونيوه ‪.‬‬
‫( وګورئ‪ :‬وفاء الوفا ‪)٩٨٧١/٠‬‬
‫عباس بن عتبه په دې باب شعر ووايه‪ :‬زما د تره له برکته د‬
‫حجاز خاوره او هستوګن يې خړوب شول‪ ،‬لمر په غړ غړه و‪،‬‬
‫چې عمر (رض) د هغه سپينه ږيره وسيله کړه‪.‬‬
‫حسان بن ثابت په دې باب يو شعر ووايه‪:‬‬
‫فسقى الغمام بعزة العباس‬
‫او وريحى دعب اس په خاطر خړوبونه وکړه‪.‬‬
‫ابن حجر ع سقالني په خپل کتاب فتح الباري فيي شرح‬
‫حديث البخاري که وايي‪ :‬عباس په خپله دعا کې وويل‪:‬‬
‫خلکو ماته د خپلوۍ د هغه تړون له امله مخ کړ‪،‬چې ستا له‬
‫پېغمبر سره يې لرم‪.‬‬
‫(وګورئ‪ :‬فتح الباري ‪)٤٩٨/٠‬‬
‫لکه چې ګران لوستونکي ويني‪،‬د شک هېڅ ځاى نشته ‪،‬‬
‫هدف د عباس د مقام او منزلت وسيله کولو وو او پوهيږو‪،‬‬
‫چې له پخوا نه ويل شوي دي ‪:‬‬
‫د يوه منلي او جوت کار پر خالف ګواهي د هغه کار تاييد‬
‫کوي‪.‬‬

‫يعنې قرآن کريم فرمايي‪[ :‬وَالْوَالِدَاتُ يُرْضِعْنَ أَوْالَدَهُنَ‬
‫حَوْلَيْنِ کَامِلَيْنِ لِمَنْ أَرَادَ أَن يُتِمَ الرَضَاعَةَ وَعلَى الْمَوْلُودِ‬
‫لَهُ رِزْقُهُنَ وَکِسْوَتُهُنَ بِالْمَعْرُوفِ الَ تُکَلَفُ نَفْسٌ إِالَ‬

‫د اولياوو اهلل کرامت‬

‫‪000‬‬

‫وُسْعَهَا الَ تُضَآرَ وَالِدَةٌ بِوَلَدِهَا وَالَ مَوْلُودٌ لَهُ بِوَلَدِهِ وَعَلَى‬
‫الْوَارِثِ مِثْلُ ذَلِکَ فَإِنْ أَرَادَا فِصَاالً عَن تَرَاضٍ مِنْهُمَا‬
‫وَتَشَاوُرٍ فَالَ جُنَاحَ عَلَيْهِمَا وَإِنْ أَرَدتُمْ أَن تَسْتَرْضِعُواْ‬
‫أَوْالَدَکُمْ فَالَ جُنَاحَ عَلَيْکُمْ إِذَا سَلَمْتُم مَآ آتَيْتُم بِالْمَعْرُوفِ‬
‫وَاتَقُواْ اللهَ وَاعْلَمُواْ أَنَ اللهَ بِمَا تَعْمَلُونَ بَصِيرٌ = او‬
‫ميندې خپلو اوالدونو ته پوره دوه کاله تى ورکوي ‪ (.‬دا‬
‫حکم) د هغه چا لپاره دى‪،‬چې غواړي د تي رودنې موده‬
‫پوره کړي ‪ .‬د ماشوم پر پالر الزمه ده‪،‬چې مور ته د تي‬
‫رودنې په وخت کې په غوره توګه خوراک او جامې ورکړي (‬
‫ان که طالق يې هم اخستى وي) (او) هر څوک تر خپلې وسې‬
‫ژمن دى‪،‬مور ( له پالر سره د اختالف له امله ) ماشوم ته د‬
‫زيان رسولو حق نه لري او نه پالر او پر وارث يې هم الزمه‬
‫ده‪،‬چې دا کار وکړي [=د تي ورکولو په وخت کې د مور‬
‫لګښت ورکړي] او که دواړه په خپله خوښه او مشوره ماشوم‬
‫له تي ژر غوڅ کړي؛ نو څه باک يې نشته او که (د ناوسۍ او‬
‫يا د مور د موافقې په نه شتون کې ) مو وغوښتل‪،‬چې خپلو‬
‫اوالدونو ته دايي ونيسئ؛نو څه ګناه يې نشته؛خو په دې‬
‫شرط‪،‬چې د مور پخوانى حق په ښه توګه ادا کړئ او د‬
‫خداى ( د فرمان له سرغړونې) ووېريږئ او پوه شئ‪،‬څه چې‬
‫کوئ‪ ،‬خداى يې ليدونکى دى ‪( ].‬بقره ‪ ٠٨٨‬آيت)‬
‫د بي ان لپاره دليل او علت پکار دى اوداچې ښځو د نارينه‬
‫وو لپاره اوالد زيږولى دى‪،‬بايد همغوى يې د ژوندانه زېرمه‬
‫وکړي‪.‬‬

‫د اولياوو اهلل کرامت‬

‫‪002‬‬

‫که وايو چې د عالم او پوه قدر وکړه؛نو د هغه د علم او پوهې‬
‫لپاره ده؛نو که عمر (رض) وايي‪،‬چې انا نتوسل اليک بعم‬
‫نبيک‪ ،‬غواړي د عباس (رض) د وسيله کولو علت وښيي‪،‬‬
‫چې ولې له نورو خلکو نه په هغه متوسل شو؟‬
‫لکه په خپله عباس (رض) چې وايي‪ :‬لمکانى من نبيک‬
‫مقام مې ستا د پېغمبر له مخه دى‪.‬‬
‫له دې امله نو په کلکه ويالى او يقين کوالى شو‪،‬چې د‬
‫اس الم د صدر مسلمانانو پاکلمني او نېکان خلک وسيله‬
‫کول‪.‬‬

‫د پېغمبر اکرم پر وير د صفيې (رض) شعر‬
‫صفيه د عبدالمطلب لور د پېغمبر اکرم ترور (عمه) د رسول‬
‫اهلل پر رحلت شعرونه وويل‪ ،‬چې دوه بيتونه يې دادي‪:‬‬
‫قدرمن پېغمبره! ته مو اميد يې‪،‬ته نېک شخص وې‪ ،‬له چا‬
‫سره دې کله هم جفانه ده کړې‪،‬ته پر موږ مهربان وې‪،‬زموږ‬
‫رسوله ! د دې قوم هر څوک ژاړي‪ ،‬بايد وژاري‪.‬‬
‫(وګورئ‪ :‬ذخائر العقبى في مناقب ذوى القربى ‪٠١٠‬مخ د‬
‫حافظ محب الدين احمد بن عبداهلل تاليلفه او مجمع‬
‫الزوايد ‪٨١ /١‬‬
‫له دې ټوتې شعر نه‪،‬چې د پېغمبر اکرم د صحابه وو په‬
‫مخکې ولوستل شو او مورخانو او سيرت ليکونکيو رانقل‬
‫کړى‪ ،‬دغه الندې چارې ترې راوالړېږي‪.‬‬

‫د اولياوو اهلل کرامت‬

‫‪003‬‬

‫لومړى‪ :‬له اروااحو سره خبرې او په اصطالح د رسول اکرم تر‬
‫رحلت وروسته هغه ته خطاب يو روا او دوديز (مروج) عمل‬
‫دى او د شيخ محمد بن عبدالوهاب د ډلې د سوچ پر خالف‬
‫دا شان خطابونه نه شرک دى اونه لغو‪،‬چې وايي‪ (( :‬اال يا‬
‫رسول اهلل‪)).‬‬
‫د حافظ نورالدين علي بن ابي بکر الهيثمى تاليف‪.‬‬
‫دويم‪ :‬د ((انت رجاونا)) جملې په حکم رسول اکرم په هر حال‬
‫کې د اسالمي ټولنې د هيلو مرکز و‪ ،‬حتى تر مرګ روسته هم‬
‫ورسره زمونږ اړيکې نه دي شلېدلې‪.‬‬
‫په پاى کې دا ټکى يو ځل بيا يادوو‪،‬چې قرآن کريم فرمايي‪: :‬‬
‫[ يَا أَيُهَا الَذِينَ آمَنُواْ اتَقُواْ اللهَ وَابْتَغُواْ إِلَيهِ الْوَسِيلَةَ‬
‫وَجَاهِدُواْ فِي سَبِيلِهِ لَعَلَکُمْ تُفْلِحُونَ =مؤمنانو! د خداى [(د‬
‫فرمان له مخالفته)] ووېرېږئ او هغه ته د نژدېدو وسيله‬
‫ولټوئ او په الر کې يې جهاد وکړئ‪ ،‬ښايي وژغورل شئ ‪] .‬‬
‫(مائده ‪ ٨١‬آيت)‬
‫دا آيت په ډاګه وايي ‪،‬چې وسيله ترالسه کړئ!‬
‫خو سيله څه ده؟‬
‫په خپله په دې آيت کې نه ده ښوول شوې‪،‬شک نه شته‪،‬چې د‬
‫ديني وظايفو تر سره کول د برياليتوب وسايل دي؛خو‬
‫وسيله په هغې پورې اړونده نه ده؛بلکې د الهي اولياوو د‬
‫توسل له تا ريخچې نه څرګندېږي‪،‬چې پخپله دغه عمل هم د‬
‫بري يوه وسيله ده او دا خبره منصور ته د امام مالک رحمة‬

‫د اولياوو اهلل کرامت‬

‫‪004‬‬

‫اهلل عليه له وينا او د پېغمبر اکرم د تره په وسيله د دويم‬
‫خليفه د باران له غوښتنو ښه راڅرګندېږي‪.‬‬

‫د اولياوو اهلل کرامت‬

‫‪005‬‬

‫آيا د خداى د اولياوو د تلين او کليزې‬
‫نمانځنه او درناوى بدعت دى؟‬
‫د شيخ ابن عبدالوهاب ډله د اولياوو او اسماني رجالو د‬
‫مړيو درناوى حرام ګڼي؛لکه د دين د لويانو او د خداى د‬
‫اولياوو کلک دښمنان چې وي‪ ،‬دوى د تلين په غونډو کې‬
‫ګډون حرام ګڼي‪.‬‬
‫د "انصار السنة المحمديه" ډلې مشر "محمد حامد فقي"‬
‫پر "الفتح المجيد" باندې په خپلو پايليکونو کې ليکي‪:‬‬
‫الذيکريات التى مالت البالد باسم االولياء هى نوع من‬
‫العباده لهم و تعظيمهم؛ داولياوو د زوکړې د ورځو يادونه‬
‫او نم انځنه د اولياوو نمانځنه او پرستش ګڼل کېږي او دا‬
‫هغوى ته يو ډول تعظيم دى‪.‬‬
‫د هغوى د ټولو اشتبا هاتو بنسټ يوه خبره ده او هغه داچې‬
‫څرنګه‪،‬چې د شرک او تو حيد په تېره د عبادت د مفهوم تګ‬
‫او بريد نه دى ټاکل شوى؛نو ځکه يې هر ډول نمانځنه او‬
‫درناوى عبادت انګېرلى دى اولکه چې ويني‪ ،‬هغه په خپله‬
‫وينا کې د عبادت او تعظيم ټکى غبرګ راوستى او دا يې‬
‫ګڼلې‪ ،‬چې دغه دواړه ټکي يوه معنى لري‪.‬‬
‫مونږ به په بله برخه کې د عبادت معنى څرګنده کړو او جوته‬
‫به کړو‪،‬چې د خداى د نېکو بڼدګانو هر درناوى او تعظيم په‬
‫دې قيد سره‪ ،‬چې د خداى بندګان دي‪،‬په هېڅ وجه نمانځنه‬
‫او پرستش نه دى؛نو ځکه دغه بحث له يوه بل لوري څېړو‪.‬‬

‫د اولياوو اهلل کرامت‬

‫‪006‬‬

‫شک نشته‪ ،‬چې قرآن کريم يوه ډ له پېغمبران او اوليا بيا بيا‬
‫په فصيحو او بليغو جملو ستايلي دي‪.‬‬
‫د حضرت زکريا او يحيى ( عليهما السالم) په باب فرمايي‪:‬‬
‫[ فَاسْتَجَبْنَا لَهُ وَوَهَبْنَا لَهُ يَحْيَى وَأَصْلَحْنَا لَهُ زَوْجَهُ إِنَهُمْ کَانُوا‬
‫يُسَارِعُونَ فِي الْخَيْرَاتِ وَيَدْعُونَنَا رَغَبًا وَرَهَبًا وَکَانُوا لَنَا‬
‫خَاشِعِينَ = او موږ يې دعا قبوله کړه او يحيى مو وروباښه‬
‫او مېرمن مو يې (چې شنډه وه‪،‬امينوارۍ ته) چمتو کړه؛‬
‫ځکه هغوى (داسې کورنۍ وه‪،‬چې) د نېکو چارو په ترسره‬
‫کولو کې يې تل بيړه کوله او موږ يې له وېرې او هيلې سره‬
‫بللو او زموږ پر وړاندې عاجز او متواضع وو!] (انبيا ‪١١‬‬
‫آيت )‬
‫اوس نو که څوک په هغو غونډو کې ‪ ،‬چې د هغوى‬
‫(اولياوو) په نومونو جوړېږي د دې آيت يا دا شان نورو په‬
‫مضمون سره وستايي او په دې ډول يې ونمانځي؛نو آيا د‬
‫قرآن کريم له پيروۍ پرته يې کوم کار کړى دى؟‬
‫خداى د رسالت د کورنۍ په باب فرمايي‪ [ :‬و يطعمون‬
‫الطعام على حبه مسکينا و يتما و اسيرا= او پر مسکين‪،‬‬
‫يتيم او اسير په مينه خواړه خوري](دهر ‪ ٣‬آيت)‬
‫که د پېغمبر اکرم د ميالد پر ورځ هغه آيتونه په غير عربي‬
‫ژبه وژباړو يا يې د شعر په بڼه ووايو‪ ،‬چې پېغمبراکرم په کې‬
‫ستايل شوى‪ ،‬ايا کوم حرام کار به مو کړى وي؟‬

‫د اولياوو اهلل کرامت‬

‫‪007‬‬

‫دوى د الهي پېغمبر او اولياوو د درناوي دښمنان دي‪،‬چې‬
‫له بدعت سره د مبارزې په پرده کې د هغې مخنيوى کول‬
‫غواړي‪.‬‬
‫دلته دا پوښتنه راوالړېږي‪،‬چې وهابيان دا شاربي چې‪:‬‬
‫څرنګه چې دا غو نډې او ټولنې د مذهب په نامه جوړېږي او‬
‫په اسالم پورې تړل کېږي؛نو بايد دى‪،‬چې د اسالم له خوا په‬
‫ځانګړې يا عمومي بڼه ومنل شي‪ ،‬ګنې نو بدعت او حرام به‬
‫وي‪.‬‬
‫د دې پوښتنې ځواب ډېر روښانه دى؛ځکه موږ ته په دې باب‬
‫د قرآن هغه آيتونه بس دي‪،‬چې مونږ د پېغمبر اکرم درناوي‬
‫ته را بولي او دغه ډول غونډې د اسماني رجالو له درناوي‬
‫پرته په هېڅ بڼه نه جوړېږئ او بدعت هغه څه ته ويل کېږي ‪،‬‬
‫چې قرآن يا سنتو په خصو صي يا عمومي توګه نه وي‬
‫تصويب کړى‪،‬د دغو نمانځنو‪،‬چې د نړۍ ګردو ولسونو‬
‫ترمنځ د خپلو لويانو په نمانځنه کې دود دى‪ ،‬هدف له‬
‫درناوي او احترام پرته نور څه نه دي او د نړۍ په ټولو‬
‫مسلمانانو کې بشپړ رواج دى او که بدعت او يو نوى کار د‬
‫اسالم له هر اړخيزو موازينو سره برابر نه واى؛نو د اسالمي‬
‫نړۍ علماوو به د پېغمبر اکرم د ميالد جشن نه کاوه او په‬
‫مقالو او خوږو اشعارو به يې د ميالد غونډې نه درنوالى‪.‬‬
‫دادى د قرآن په رڼا کې د دې نمانځنې د جواز داليل‪.‬‬
‫لومړى دليل‪:‬‬

‫د اولياوو اهلل کرامت‬

‫‪008‬‬

‫قرآن کريم هغه ډله ستايي‪،‬چې پېغمبر اکرم نمانځي او‬

‫درناوى يې کوي‪ ،‬فرمايي‪ [ :‬الَذِينَ يَتَبِعُونَ الرَسُولَ النَبِيَ‬
‫األُمِيَ الَذِي يَجِدُونَهُ مَکْتُوبًا عِندَهُمْ فِي التَوْرَاةِ‬
‫وَاإلِنْجِيلِ يَأْمُرُهُم بِالْمَعْرُوفِ وَيَنْهَاهُمْ عَنِ الْمُنکَرِ وَيُحِلُ‬
‫لَهُمُ الطَيِبَاتِ وَيُحَرِمُ عَلَيْهِمُ الْخَبَآئِثَ وَيَضَعُ عَنْهُمْ‬
‫إِصْرَهُمْ وَاألَغْالَلَ الَتِي کَانَتْ عَلَيْهِمْ فَالَذِينَ آمَنُواْ بِهِ‬
‫وَعَزَرُوهُ وَنَصَرُوهُ وَاتَبَعُواْ النُورَ الَذِيَ أُنزِلَ مَعَهُ أُوْلَـئِکَ‬
‫هُمُ الْمُفْلِحُونَ =(نو نن دا رحمت) د هغوى ( په برخه دى)‬
‫چې (د خداى) د استازي ‪ "،‬اُمي " پېغمبر الروي کوي‪،‬چې‬
‫د هغه ( نوم او ځانګړنې) له هغوى سره په تورات او انجيل‬
‫کې ليکلي مومي؛(هماغه پېغمبر‪،‬چې) دوى ته د غوره‬
‫چارو (پر ترسره کولو) امر کوي او له ناوړه چارو يې منع‬
‫کوي‪،‬دوى ته پاک څيزونه حال لوي او ناپاکه ورته حراموي‬
‫او د دوى ( له اوږو او غاړو) درانه پيټي او ځنځيرونه لرې‬
‫کوي؛نو هغوى چې په دې پېغمبر يې ايمان راوړى‪،‬درناوى‬
‫يې کوي او مرسته ورسره کوي او په هغې رڼا پسې ځي‪،‬چې‬
‫ورسره نازله شوې ده (؛نو) همدوى بريالي دي ‪( )).‬اعراف‬
‫‪ ٩١٧‬آيت )‬
‫په دغه آيت کې راغلې جملې دادي‪:‬‬
‫‪ – ٩‬آمنو به‪ – ٠ ،‬غزروه‪ _ ٨ ،‬نصروه‪ _ ٤ ،‬واتبعو النور‪.....‬‬
‫آيا دا څوک ګڼي‪ ،‬چې "آمنوا به‪ ،‬نصروه‪ ،‬وابتعوا النور "‬
‫جملې د پېغمبر اکرم زمانې ته خاص کړاى شوې دي؟ نه‬
‫هېڅکله‪.‬‬

‫‪009‬‬

‫د اولياوو اهلل کرامت‬

‫د عبادت بريدونه او يو بشپړ او هر اړخيز‬
‫تعريف يې‬
‫عبادت د عربو په ژبه کې زمونږ د نمانځنې د کلمې اڼدول‬
‫ټکى دى؛لکه نمانځنه او پرستش‪،‬چې له موږ سره څرګند او‬
‫روښانه مفهوم‪،‬دغه شان د "عبادت" د ټکي مفهوم هم بيخي‬
‫روښانه دى‪،‬که څه هم په يوه جمله کې يې په يوه منطقي‬
‫تعريف سره تعريف او تفسير نه کړاى شو‪.‬‬
‫شک نه شته‪،‬چې ځمکه او اسمان زمونږ پر وړاندې يو‬
‫روښانه او څرګند مفهوم لري‪،‬حال داچې زياتره يې بشپړ‬
‫تعريف کوالى نه شي؛خو دا ټکى ددې خنډ کېداى نه‬
‫شي‪،‬چې د دواړو ټکيو په اورېدولو سره دې د هغې معنى‬
‫زمونږ په ذهن کې انځور شي ‪.‬‬
‫عبادت او نمانځنه (پرستش) هم د ځمکې او اسمان په څېر‬
‫ټکى دى‪،‬هر يو يې له اصلي معنى نه خبر يو‪،‬که څه هم خپله‬
‫پوهه په يوه منطقي تعريف کې ځاى نه کړاى شو؛لکه له‬
‫مونږ سره‪،‬چې د "عبادت"‪"،‬تعظيم" او "لمانځنې" او‬
‫"درناوي" اصلي ځايونه او موارد روښانه دي او له يوه نه د‬
‫بل ځاى او مورد بېلتون راته ډېر اسانه دى‪.‬‬
‫يو زړه بايللى مين او عاشق‪،‬چې د خپلې معشوقې د کوڅې‬
‫هر ډبره او لوټه ښکلوي او يا يې جامه او کميس په ځان‬
‫پورې مښي و يا يې تر مرګ وروسته قبر‬

‫او خاوره‬

‫د اولياوو اهلل کرامت‬

‫‪021‬‬

‫ښکلوي‪،‬په ټولنه کې هم د هغو کسانو عمل او کار د عبادت‬
‫او پرستش نه ګڼل کېږي‪،‬چې د نړۍ د لويو مخکښانو د‬
‫آثارو او جونګړې ليدو ته ورځي او درناوي لپاره ورته يو‬
‫څو شېبې غلى درېږي‪ ،‬که څه هم ددې مينه او تواضع د‬
‫خداى پر وړاندې د خداى نمانځونکيو د مينې او انداز په‬
‫څېر وي‪،‬په دې څېړنه يواځې ويښ وجدانونه قاضي او حکم‬
‫کېداى شي‪،‬چې درناوى او تعظيم له عبادت او نمانځنې نه‬
‫جال کړاى شي ‪.‬‬
‫اوس که د عبادت ټکي په منطقي بڼه تعريف کول وغواړو او‬
‫تجزيه ا و تحليل يې کړو‪،‬پر دريو يادو شويو ډولو يې الندې‬
‫تعريفوالى شو او دغه درې واړه تعريفونه يو هدف پر مخ‬
‫بيايي ‪.‬‬

‫د عبادت لومړنى تعريف‬
‫عبادت هغه عملي‪،‬لفظي او ژبني لېوالتيا او تواضع ده‪،‬چې‬
‫پر "الوهيت" باندې له "اعتقاد" نه راټوکېږي ‪.‬‬
‫اوس دا ګورو‪،‬چې "الوهيت" څه دى او همدا زمونږ د‬
‫څېړنې اصلي ټکى دى‪،‬چې د الوهيت په ژوره معنى‬
‫وپوهېږو‪.‬‬
‫"الوهيت" خدايي او "اله"خداى ته وايي که کله "اله" ټکى‬
‫په معبود سره تفسير شوى دى‪ ،‬هغه د " تفسير لزوم" دى ‪ .‬نه‬
‫داچې معبود رښتيا د "اله" په معنى دى؛بلکې له دې‬
‫امله‪،‬چې د نړۍ په ولسونو کې حقيقي "اله" او ګوماني‬

‫د اولياوو اهلل کرامت‬

‫‪020‬‬

‫"اله" دواړه معبود او نمانځنې يې؛نو دا ګڼل شوې‪،‬چې‬
‫"اله" ګنې د معبود په معنى دى؛ګنې نو معبودوالى د "اله"‬
‫د معنى الزمه ده؛نه د هغه لومړنى معنى ‪.‬‬
‫پردې خبره‪،‬چې د "اله" د کلمې معنى "خداى"ده‪،‬نه‬
‫معبود‪،‬ورښانه دليل هماغه د اخالص؛ يعنې "ال اله اال اهلل"‬
‫کله ده؛خو که د " اله کلمه په دغې جمله کې د معبود په‬
‫معنى وي؛نو بيا دروغ ځکه ده‪،‬چې دا څرګنده ده‪،‬چې له‬
‫"اهلل" نه پرته نور زرګونه معبودان هم شته‪.‬‬
‫پردې نظر ډېر روښانه دليل له شرک د مبارزې د ټولو آيتونو‬
‫کتنه ده‪ ،‬د مشرکينو ټولو ډلو هغه موجودات "اله" (لوى يا‬
‫کوچني‪،‬حقيقي يا مجازي خداى) ګاڼه او په همدې نامه د‬
‫هغو پر وړاندې ټيټېدل‪،‬چې نمانځل يې ‪.‬‬
‫د عبادت دويم تعريف‬
‫عبادت د هغه چا پر وړاندې ټيټېدل دي‪،‬چې "رب" يې ګڼو‪.‬‬
‫مونږ د "عبادت" کلمې په باب خپله پوهه او درک په يو بل‬
‫قالب کې هم اچوالى او ويالى شو‪،‬چې عبادت يو فعلي او‬
‫قولي ټيټېدنه او خضوع ده‪،‬چې پر " ربوبيت" باندې له‬
‫اعتقاده راټوکېږي او عبوديت د ربوبيت پر وړاندى دى ‪.‬‬
‫هر کله چې يو انسان ځان عبد او مريى او مخامخ لورى خپل‬
‫تکويني رب وګڼي‪،‬هغه رب وي‪،‬که نه؛خو دى په دې فکر د‬
‫هغه پر وړاندې مات او ټيټ شي‪،‬دغې ته عبادت وايي ‪.‬‬
‫دا الندېني آيتونه ښيي‪،‬چې عبادت د ربوبيت له چارو ځنې‬
‫دى ‪:‬‬

‫‪022‬‬

‫د اولياوو اهلل کرامت‬

‫مائده‪ ٧٠:‬آيت ‪ [ :‬لَقَدْ کَفَرَ الَذِينَ قَالُواْ إِنَ اللهَ هُوَ الْمَسِيحُ‬
‫ابْنُ مَرْيَمَ وَقَالَ الْمَسِيحُ يَا بَنِي إِسْرَائِيلَ اعْبُدُواْ اللهَ رَبِي‬
‫وَرَبَکُمْ إِنَهُ مَن يُشْرِکْ بِاللهِ فَقَدْ حَرَمَ اللهُ عَلَيهِ الْجَنَةَ‬
‫وَمَأْوَاهُ النَارُ وَمَا لِلظَالِمِينَ مِنْ أَنصَارٍ = هغوى په رښتيا‬
‫کافر شول‪،‬چې و يې ويل ‪ (( :‬په واقع کې خداى همدا مسيح‬
‫د مريمې زوى دى)) (سره له دې چې پخپله) مسيح ويل‪((:‬‬
‫بني اسراييلو! اهلل ولمانځئ‪،‬چې زما او ستاسې پالونکى‬
‫دى؛ځکه چا چې له خداى سره څوک شريک کړ؛ نو هرومرو‬
‫خداى پرې جنت حرام کړى دى او هستوګنځى يې دوزخ دى‬
‫اوظالمانو ته هېڅ مرستندوى نشته ))‪.‬‬
‫(آل عمران ‪ ١٩‬آيت) ‪[ :‬إِنَ اللهَ رَبِي وَرَبُکُمْ فَاعْبُدُوهُ هَـذَا‬
‫صِرَاطٌ مُسْتَقِيمٌ = ‪50‬‬

‫بېشکه چې اهلل ز ما او ستاسې‬

‫پالونکى دى ‪،‬هغه ولمانځئ ( نه ما او نه بل څيز) چې همدا‬
‫سمه سيده الر ده ]‬
‫دا مضمون په نورو آيتونو کې هم راغلى دى او په ځينو کې‬
‫عبادت د خالقيت له چارو ګڼل شوى دى؛لکه د انعام د‬

‫سورت په ‪ ٩١٠‬آيت کې چې فرمايي ‪[:‬ذَلِکُمُ اللهُ رَبُکُمْ ال إِلَـهَ‬
‫إِ الَ هُوَ خَالِقُ کُلِ شَيْءٍ فَاعْبُدُوهُ وَهُوَ عَلَى کُلِ شَيْءٍ وَکِيلٌ‬
‫= (هو) دا اهلل ستاسې پالونکى دى! بې له هغه بل معبود‬
‫نشته ؛د هر څه خالق دى‪(،‬يوازې) هغه ولمانځئ او هغه پر‬
‫ټولو څيزونو څارونکى دى ‪] .‬‬

‫[وَهُوَ الَذِي يَتَوَفَاکُم بِاللَيْلِ وَيَعْلَمُ مَا جَرَحْتُم بِالنَهَارِ ثُمَ‬
‫يَبْعَثُکُمْ فِيهِ لِيُقْضَى أَجَلٌ مُسَمًّى ثُمَ إِلَيْهِ مَرْجِعُکُمْ ثُمَ‬

‫د اولياوو اهلل کرامت‬

‫‪023‬‬

‫يُنَبِئُکُم بِمَا کُنتُمْ تَعْمَلُونَ = او هغه پرخپلو بندګانو بشپړ‬
‫برالس دى او پر تاسې څارونکې(پرښتې) ګوماري‪ ،‬تردې‬
‫چې له تاسې د کوم يوه مرګ راورسېږي (؛نو په دې وخت‬
‫کې) زما پرښتې ترې ساه اخلي او هغوى ( د عمر په‬
‫حسابولو او د بندګانو د عملونو په ثبتولو کې) ناغېړي نه‬
‫کوي ] (انعام ‪ ١٩‬آيت)‬
‫نو منلې خبره داده‪،‬چې ووايو د دغو مادي يا غير مادي‬
‫(پرېښتې)طبيعي علتونو فاعليت او سببيت د خداى په‬
‫حکم او فرمان دي او دا د قرآن له سترو معارفو ځنې يو دى‪،‬‬
‫چې د خداى د افعالو په باب د زياتو آيتونو له لوستو نه کار‬
‫اخستل کېږي‪ ،‬اوس نو که څوک الهي افعال له هغه نه بيل‬
‫وګڼي او وايي چې دا چارې نوراني موجوداتو (پرېښتو او‬
‫اولياوو) ته سپارل شوي دي او بيا په دې اعتقاد سره د هغو‬
‫خضوع وکړي‪،‬څرګنده ده‪،‬چې دا شان خضوع په عبادت او‬
‫عمل به يې په عبادت کې شرک وي‪.‬‬
‫په بله وينا داسې و انګېري‪،‬چې خداى ددغو چارو تر سره‬
‫کول هغوى ته سپاري او هغوى په پشپړ ډول دغه چارې‬
‫ترسره کوي‪ .‬په دې صورت کې يې هغوى د خداى "مثل" او‬
‫"ند" (شريک) ګڼلى دى‪ ،‬شک نه شته‪ ،‬چې دغه شان عقيده‬
‫شرک دى او په دې اعتقاد سره هر ډول غوښتنه او خضوع به‬
‫د هغوى نمانځنه او عبادت وي؛لکه قرآن‪ ،‬چې فرمايي‪:‬‬

‫[ وَمِنَ النَاسِ مَن يَتَخِذُ مِن دُونِ اللهِ أَندَاداً يُحِبُونَهُمْ‬
‫کَحُبِ اللهِ وَالَذِينَ آمَنُواْ أَشَدُ حُبًّا لِلهِ وَلَوْ يَرَى الَذِينَ‬

‫د اولياوو اهلل کرامت‬

‫‪024‬‬

‫ظَلَمُواْ إِذْ يَرَوْنَ الْعَذَابَ أَنَ الْقُوَةَ لِلهِ جَمِيعاً وَأَنَ اللهَ‬
‫شَدِيدُ الْعَذَابِ = او ( له دې نښو سره) ځينې داسې خلک‬
‫هم شته‪،‬چې له اهلل سره يې ( په عبادت کې) سياالن او انډول‬
‫نيسي او د خداى هومره مينه ورسره کوي؛خو مؤمنينو ته (د‬
‫مشرکانو تر مينې‪،‬چې له خپلو خدايانو سره يې لري) اهلل‬
‫پاک ډېر سخت ګران دى او هغوى (مشرکانو) چې ظلم کړى‬
‫(او بې له خداى يې معبودان نيولي) چې کله ( الهي) عذاب‬
‫وګوري(؛نو) پوه به شي‪،‬چې ټول زور خو يوازې له اهلل سره‬
‫دى او په رښتيا خداى ډېر سخت عذابى دى ‪ ( ،‬نه خيالي‬
‫معبودان‪،‬چې ترې ډارېږي) ‪(].‬بقره ‪) ٩١١‬‬
‫هېڅ موجود د فکر ورشو کې د خداى سارى او شريک‬
‫کېداى نه شي‪ ،‬تر څو چې د چارو په تر سره کولو کې مستقل‬
‫او ټولواک نه وي او بې له دې؛يعنې که د هغه په قلم او‬
‫فرمان کار وکړي؛ نه يواځې د خداى سارى او شريک به نه‬
‫وي؛بلکې يو اطاعت کوونکى موجود به وي‪،‬چې د هغه په‬
‫حکم سره کار کوي‪.‬‬
‫اتفاقا د پېغمبر اکرم د وخت مشرکان د خپلو نمانځليو‬
‫خدايانو په باب د الهي چارو په ترسره کولو کې پر يو ډول‬
‫استقالل معتقد وو‪.‬‬
‫د جاهلي ت په دوران کې د شرک يوه تته غوندې عقيده داوه‪،‬‬
‫چې يوې ډلې فکر کاو ه‪،‬چې د تقنين او تشريع حق احبارو او‬
‫رهبانو ته سپارل شوي دي‪ .‬؛لکه چې د توبې د سورت په ‪٨٩‬‬
‫کې آيت کې فرمايي ‪:‬‬

‫‪025‬‬

‫د اولياوو اهلل کرامت‬

‫[ اتَخَذُواْ أَحْبَارَهُمْ وَرُهْبَانَهُمْ أَرْبَابًا مِن دُونِ اللهِ وَالْمَسِيحَ ابْنَ‬
‫مَرْيَمَ وَمَا أُمِرُواْ إِالَ لِيَعْبُدُواْ إِلَـهًا وَاحِدًا الَ إِلَـهَ إِالَ هُوَ سُبْحَانَهُ‬
‫عَمَا يُشْرِکُونَ =(هغوى = کتابيانو) خپل عالمان او راهبان‬
‫او مسيح د مريمې زوى د اهلل پرځاى خپل معبودان‬
‫ونيول‪،‬حال داچې يوازې د ايکي‬

‫يوه معبود (اهلل) د‬

‫لمانځنې حکم ورته شوى و‪،‬چې بې له هغه بل د عبادت وړ‬
‫نشته‪ ،‬هغه (اهلل) له هغه څه پاک دى‪،‬چې هغوى يې ورسره‬
‫شريکوي ‪].‬‬
‫او يا شفاعت او مغفرت‪،‬چې د خداى ځانګړى حق دى‪ ،‬د‬
‫هغوى بوتانو او معبودانو ته سپارل شوي دي او هغوى په‬
‫دې لړ کې خپلواک دي؛ځکه نو په شفاعت پورې اړوند‬
‫آيتونه ټينګار کوي‪،‬چې هېڅوک د خداى له اجازې پرته‬
‫شفاعت نه شي ک والى؛لکه چې د بقرې د سورت په ‪ ٠١١‬آيت‬

‫کې فرمايي ‪[ :‬مَن ذَا الَذِي يَشْفَعُ عِنْدَهُ إِالَ بِإِذْنِهِ]‬
‫که د هغوى عقيده دا وه‪،‬چې معبودان به يې د خداى په اذن‬
‫شفاعت کوي؛نو بيا د خداى له اذنه پرته د شفاعت د نفې پر‬
‫مساله تينګار ته څه ضرورت نه و‪.‬‬
‫د يوناني حکيمانو يوه ډله د هر ډول نړۍ لپاره يو خداى‬
‫انګېره‪،‬چې د ډولونو تدبيرونه او يا د نړۍ تدبير‪،‬چې‬
‫خدايي فعل دى‪،‬ورته سپارل شوي وو‪ ،‬د جاهلي عربو دا‬
‫ډله‪،‬چې پرښتې او ګرځند او ثابت ستوري يې نمانځل‪ ،‬د‬
‫دې لپاره وه‪،‬چې تصور يې کاوه‪ ،‬چې د خلقت او انسان د‬
‫نړۍ تدبير ورته سپارل شوي دي او خداى د تدبير له مقام نه‬

‫د اولياوو اهلل کرامت‬

‫‪026‬‬

‫بيخي لرې کړاى شوى دى او هغوى په پوره خپلواکۍ سره د‬
‫نړۍ د تدبير څښتنان دي؛ځکه نو هر هغه ټېټېدل او خضوع‬
‫چې د دغه شان احساس انځورونکى وي‪،‬عبادت او نمانځنه‬
‫ګنل کېږي‪.‬‬
‫(وګورئ‪ :‬ملل و نحل ‪)٠٤٤/٠‬‬
‫د جاهلي عربو يوې بلې ډلې بيا بوتان او لړګيني او‬
‫اوسپنيزې مجسمې يې خپل خالق او د جهان او د انسان‬
‫مدبر نه ګنلې؛خو د شفاعت د مقام څښتنان يې بلل او ويل‬

‫يې چې " د يونس د سورت ‪ ٩٣‬آيت" [وَيَعْبُدُونَ مِن دُونِ‬
‫اللهِ مَا الَ يَضُرُهُمْ وَالَ يَنفَعُهُمْ وَيَقُولُونَ هَـؤُالء شُفَعَاؤُنَا‬
‫عِندَ الل هِ قُلْ أَتُنَبِئُونَ اللهَ بِمَا الَ يَعْلَمُ فِي السَمَاوَاتِ وَالَ‬
‫فِي األَرْضِ سُبْحَانَهُ وَتَعَالَى عَمَا يُشْرِکُونَ = او (مشرکان)‬
‫بې له خدايه هغه څه لمانځي‪،‬چې نه څه زيان (ترې تمبوالى‬
‫شي) او نه څه ګټه وررسوالى شي او وايي ‪ (( :‬دا خداى ته‬
‫زموږ سپارښتګر دي ‪( )).‬ورته) ووايه ‪(( :‬ايا خداى له داسې‬
‫څيزه خبروئ‪،‬چې هغه يې په اسمانونو اوځمکې کې نه‬
‫پېژني؟!)) هغه له هغه څه پاک او لوړ دى‪،‬چې هغوى يې‬
‫(ورسره ) شريکوي!] د همدې باطل تصور له مخې‪،‬چې‬
‫هغوى د شفاعت د مقام لرونکي دي‪ ،‬نمانځي يې او نمانځنه‬
‫يې الهي دربار ته د خپل نزديکت وسيله ګڼله او ويل به يې‬
‫چې‪:‬‬

‫زمر ‪ ٨‬آيت‪ [ :‬أَلَا لِلَهِ الدِينُ الْخَالِصُ وَالَذِينَ اتَخَذُوا مِن‬
‫دُونِهِ أَوْلِيَاء مَا نَعْبُدُهُمْ إِلَا لِيُقَرِبُونَا إِلَى اللَهِ زُلْفَى إِنَ اللَهَ‬

‫‪027‬‬

‫د اولياوو اهلل کرامت‬

‫يَحْکُمُ بَيْنَهُمْ فِي مَا هُمْ فِيهِ يَخْتَلِفُونَ إِنَ اللَهَ لَا يَهْدِي مَنْ‬
‫هُوَ کَاذِبٌ کَفَارٌ = پوه شئ! نږه دين يوازې د اهلل دى او‬
‫هغوى چې د اهلل پر ځاى نور پالندويان نيولي (او وايي‪):‬‬
‫ځکه يې لمانځو‪،‬چې اهلل ته مو نژدې کړي؛ البته اهلل د‬
‫قيامت پر ورځ په څه کې يې‪،‬چې اختالف درلود‪،‬ترمنځ به‬
‫يې پرېکړه وکړي ‪.‬په واقع کې خداى دروغجن (او له حقه)‬
‫بيخي منکر ته سمه الر نه ښيي ‪].‬‬
‫لنډه داچې له دغه راز احساس نه هر ډول راوالړ شوى عمل‬
‫چې يو ډل سرسپارنه او ځان سپارنه وي‪ ،‬عبادت ګنل کېږي‬
‫ددې پر وړاندې چې بل هر چلند له دغه راز اعتقاد نه راوالړ‬
‫نه شي او يو څوک له دا شان اعتقاد نه پرته د يوه چا پر‬
‫وړاندې خضوع‪ ،‬درناوى او لوړاوى وکړي‪،‬عبادت او شرک‬
‫نه دى‪،‬که يو حرام عمل هم وګڼل شي‪.‬‬
‫د ساري په توګه م عشوق ته د عاشق‪ ،‬بادار ته د نوکر او‬
‫خاوند ته د ښځې سجده عبادت نه دى‪،‬که څه هم د اسالم په‬
‫سپېڅلي دين کې حرامه ده؛ځکه د خداى له اذن او اجازې‬
‫پرته هېڅوک دغه راز عبادت (البته د عبادت بڼه نه په خپله‬
‫عبادت) چاته نه شې کوالى‪.‬‬

‫د بحث نتيجه‬
‫تردې ځايه مو ستاسې ف کر د عبادت او شرک له حقيقت سره‬
‫اشنا کړاى شو‪ ،‬اوس له دې بحث نه نچوړ او ځوښه راايستل‬
‫غواړو‪.‬که څوک د انسانانو پر وړاندې ټيټ او مات شي‪،‬نه‬

‫د اولياوو اهلل کرامت‬

‫‪028‬‬

‫داچې "رب" او "اله" يا د خدايي چارو مبداء يې وګڼي؛‬
‫بلکې له دې امله يې درناوى وکړي‪ ،‬چې هغوى‪[ :‬وَقَالُوا‬
‫اتَخَذَ الرَحْمَنُ وَلَدًا سُبْحَانَهُ بَلْ عِبَادٌ مُکْرَمُونَ ‪ .‬لَا يَسْبِقُونَهُ‬
‫بِالْقَوْلِ وَهُم بِأَمْرِهِ يَعْمَلُونَ = او ويې ويل ‪ ((:‬لوراند (خداى‬
‫ځان ته) اوالد نيولى دى)) هغه (له دې نيمګړتيا) پاک‬
‫دى؛بلکې هغوى [=پرښتې ] د خداى نازولي بندګان دي؛‬
‫چې په خبرو کې پر هغه نه ورمخکې کېږي او(تل) يې امر‬
‫عملي کوي ‪].‬انبيا ‪)٠٧ – ٠١‬‬
‫دغه شان عمل هېڅکله بې له درناوي‪ ،‬تعظيم او تواضع نور‬
‫څه نه دي‪ .‬خداى د خپلو بندګانو يوه ډله په ځينو داسې‬
‫صفاتو ښوولې ده‪،‬چې تعظيم او درناوي ته يې د هر انسان‬
‫زړه کېږي‪ ،‬فرمايي‪ [ :‬إِنَ اللهَ اصْطَفَى آدَمَ وَنُوحًا وَآلَ إِبْرَاهِيمَ‬
‫وَآلَ عِمْرَانَ عَلَى الْعَالَمِينَ = خداى‪ ،‬آدم او نوح او آل‬
‫براهيم‪،‬او آل عمران پر نړ يوالوغوره کړي ول ‪( ].‬عمران ‪٨٨‬‬
‫آيت)‬
‫خداى په قرن کريم کې په ډاګه ابراهيم عليه السالم د امامت‬

‫او مشرتابه د مقام لپاره غوره کړى‪ ،‬فرمايي‪[ :‬وَإِذِ ابْتَلَى‬
‫إِبْرَاهِيمَ رَبُهُ بِکَلِمَاتٍ فَأَتَمَهُنَ قَالَ إِنِي جَاعِلُکَ‬
‫لِلنَاسِ إِمَامًا قَالَ وَمِن ذُرِيَتِي قَالَ الَ يَنَالُ عَهْدِي‬
‫الظَالِمِينَ = او ( درياد کړئ) چې کله خداى ابراهيم په ډول‬
‫ډول وسايلو وازمېيه او هغه هم له دې ازمېښتونو ښه‬
‫راووت (؛نو) خداى ورته وويل ‪ (( :‬په واقع کې زه دې د‬
‫خلکو امام او مشر ټاکم ‪[ )).‬ابراهيم] عرض وکړ‪((:‬او له‬

‫د اولياوو اهلل کرامت‬

‫‪029‬‬

‫ځوځاته مې هم (مشران او امامان وټاکه‪[ )) ).‬خداى] ورته‬
‫وويل‪ ((:‬ظالمانو ته مې وعده نه رسي (او يوازې ستا د‬
‫اوالدې سپېڅلي ددې مقام وړ دي ) )) ‪( .‬بقره ‪)٩٠٤‬‬
‫خداى په قرآن کريم کې حضرت نوح‪ ،‬ابراهيم‪ ،‬داود‪،‬‬
‫سليمان‪ ،‬موسى‪ ،‬عيسى عليهم السالم او حضرت محمد‬
‫(ص) په يو لړ داسې سترو صفاتو ستايلى دي‪ ،‬چې دغه هر‬
‫صفت د زړونو د راما تولو او زړونو ته د ننوتلو سبب دي‪ ،‬ان‬
‫چې مينه يې پر موږ فرض کړې ده‪[ :‬ال اسئالکم عليه اجرا اال‬
‫المودة فى القربى=زه له تاسې نه په دې (تعظيم) سره څه‬
‫بدله نه غواړم‪،‬بې له نژدېکت نه]شورى ‪ ٨٠‬آيت‬
‫که څوک دغه بڼدګان په ژوند يا په مرګ په دې نامه‬
‫ونمانځي‪،‬چې د خداى نازولي او منلي بندګان دي‪ ،‬بې له‬
‫دې چې په خدايي يې ومني يا يې د خدايي چارو سرچينه‬
‫وګڼي‪ ،‬دا درناوى هېڅ يو ملت عبادت نه بولي او نه يې‬
‫کوونکي مشرک ګڼي‪.‬‬
‫لکه چې ټول خبر يې‪ ،‬مونږ د انساني خوشحالۍ له مخې د‬
‫حج په چارو کې حجر االسود ( چې يوه توره تېږه ده)‬
‫ښکلوو‪ ،‬د خداى له کور نه ( چې له خټو او ګټو نه جوړه ده)‬
‫ګرد ګرځو‪ ،‬د صفا او مروه په نامه د دوو غرونو ترمنځ‬
‫ځغلو؛ يعنې هماغه څه کوو‪،‬چې بوت نمانځونيکو له خپلو‬
‫بوتانو سره کول؛خو تردې وخته د هيچا په ذهن کې دانه ده‬
‫راغلې‪ ،‬چې مونږ په خپلو دې کړنو سره خټې او ګټې‬
‫نمانځو؛ځکه مونږ په دغو خټو او گټو کې ډېره لږه ګټه او‬

‫د اولياوو اهلل کرامت‬

‫‪031‬‬

‫زيان نه وينو؛خو که دغه چارې په دې نيت وکړو‪،‬چې تېږي‬
‫او غرونه خداى او د خدايي اثارو سرچينه دي؛نو بيا په‬
‫بوت نمانځونکيو کې راغلو؛نو د پېغمبر ‪ ،‬امام‪ ،‬استاد‪،‬‬
‫پالر ‪ ،‬مور د السونو يا د قرآن يا نورو ديني کتابونو يا هغه‬
‫څه چې د خداى ګڼليو بندګانو ته منسوب دي‪ ،‬ښکلول‪،‬‬
‫يواځې درناوى دى او بس‪.‬‬
‫حضرت آدم ته د پرښتو او حضرت يوسف ته د ورونو سجده‬
‫په قرآن کې راغلې ده‪.‬‬

‫[ وَإِذْ قُلْنَا لِلْمَالَئِکَةِ اسْجُدُواْ آلدَمَ فَسَجَدُواْ إِالَ إِبْلِيسَ‬
‫أَبَى وَاسْتَکْبَرَ وَکَانَ مِنَ الْکَافِرِينَ =او (درياد کړه) چې‬
‫موږ پرښتو ته وويل ‪(( :‬آدم ته سجده وکړئ ‪ )).‬ټولو سجده‬
‫وکړه؛خو ابليس ونه کړه‪،‬سرغړونه او لويي يې وکړه او ( د‬
‫خپلې سرغړونې او تکبر له امله) د کافرانو له ډلې شو‬
‫‪(].‬بقره‪)٨٤/‬‬

‫[وَرَفَعَ أَبَوَيْهِ عَلَى الْعَرْ شِ وَخَرُواْ لَهُ سُجَدًا وَقَالَ يَا أَبَتِ‬
‫هَـذَا تَأْوِيلُ رُؤْيَايَ مِن قَبْلُ قَدْ جَعَلَهَا رَبِي حَقًّا وَقَدْ‬
‫أَحْسَنَ بَي إِذْ أَخْرَجَنِي مِنَ السِجْنِ وَجَاء بِکُم مِنَ الْبَدْوِ مِن‬
‫بَعْدِ أَن نَزغَ الشَيْطَانُ بَيْنِي وَبَيْنَ إِخْوَتِي إِنَ رَبِي لَطِيفٌ‬
‫لِمَا يَشَاء إِنَهُ هُوَ الْعَلِيمُ الْحَکِيمُ = ‪011‬‬

‫او خپل مور و‬

‫پالر يې پر تخت کېنول او ټول ( يو ولس وروڼه او مور‬
‫وپالر) هغه ته (د خداى د شکرانې لپاره) سجده کوونکي‬
‫(پر ځمکه) پرېوتل او (يوسف) وويل‪(( :‬پالره! دا زما د‬
‫هماغه مخکېني خوب تعبير دى‪،‬چې پالونکي مې رښتيا‬

‫د اولياوو اهلل کرامت‬

‫‪030‬‬

‫کړ او راسره يې ښېګڼه وکړه‪،‬چې زه يې له زندانه را وايستم‬
‫او تاسې يې (دکنعان) له بېديا(مصر ته) راوستئ‪ ،‬سره له‬
‫دې‪،‬چې شيطان زما او د وروڼو ترمنځ شخړه اچولې وه‪،‬په‬
‫حقيقت کې پالونکى مې چا ته چې وغواړي (او وړيې‬
‫وبولي) په خورا باريکو تدبيرونو خپله غوښتنه پوره‬
‫کوي؛(ځکه) چې يوازې هغه پوه حکيم دى ‪(] .‬يوسف‪)٩١١ /‬‬
‫دا د هيچا په ذهن کې نه ده راغلې‪،‬چې د پرېښتو او د‬
‫يوسف عليه السالم د ورونو عمل د آدم عليه السالم‬
‫نمانځنه (عبادت) او د يوسف عليه السالم پرستش و‪.‬‬
‫خبره دا وه‪ ،‬چې هلته سجده کوونکي خپل معبود ته د‬
‫الوهيت او ربوبيت په هېڅ مقام قايل نه وو او نه يې هغوى‬
‫خداى او د خداى چارو سرچينه ګڼل؛ځکه نو د هغوى عمل‬
‫يواځې درناوى ګنل کېده‪ ،‬نه عبادت او نمانځنه‪.‬‬
‫د شيخ محمد بن عبدالوهاب ډله چې کله له دغه راز آيتونو‬
‫سره مخ کېږي؛نو سمدستي وايي‪ :‬دا اعمال ځکه د‬
‫معبودانو عبادت نه ګنل کېږي‪،‬چې دخداى په حکم شوي‬
‫دي‪.‬‬
‫خو دې ته يې پام نه دى‪،‬چې سمه ده‪ ،‬چې دا ټولې چارې‬
‫حتى د حضرت يعقوب په مخ کې د حضرت يوسف د ورونو‬
‫اعمال د خداى په امر او د هغه د رضا لپاره وې؛خو د عمل‬
‫ماهيت هم عبادت او لمانځنه نه وه او خداى ورته امر کړى‬
‫دى او که د عمل واقعيت په خپل ذات کې د مسجود عبادت‬
‫واى؛نو خداى به هېڅ کله ورته پرې حکم نه واى کړى‪.‬‬

‫د اولياوو اهلل کرامت‬

‫‪032‬‬

‫[ وَإِذَا فَعَلُواْ فَاحِشَةً قَالُواْ وَجَدْنَا عَلَيْهَا آبَاءنَا وَاللهُ أَمَرَنَا‬
‫بِهَا قُلْ إِنَ اللهَ الَ يَأْمُرُ بِالْفَحْشَاء أَتَقُولُونَ عَلَى اللهِ مَا الَ‬
‫تَعْلَمُونَ = او (دوى) چې کله کوم ناوړه کار کوي (؛نو) وايي‬
‫‪ (( :‬موږ خپل پلرونه پردې ( دود) موندلي دي او خداى راته‬
‫پخپله هم ددې چارو د سرته رسولو امر کړى دى)) ووايه ‪:‬‬
‫((خداى (هېڅکله) د بې حيا چارو د کولو امر نه کوي‪،‬ايا پر‬
‫خداى هغه څيز تړئ‪،‬چې پرې نه پوهېږئ ؟!))(اعراف ‪٠٣‬‬
‫آيت)‬

‫د اولياوو اهلل کرامت‬

‫‪033‬‬

‫په ژوندوني له اولياوو اهلل نه مرسته‬
‫له اولياء اهلل نه د يوه څيز غوښتنه ډول ډول کېږي‪،‬چې دادى‪:‬‬
‫‪ _ ٩‬له يوه ژوندي انسان نه وغواړو‪ ،‬چې له مونږ سره د يوه‬
‫کور په جوړولو کې الس وکړي‪ .‬يا له لوښي نه لږې اوبه‬
‫راکړي‪.‬‬
‫‪ _ ٠‬له يو چا نه وغواړو‪ ،‬چې موږ ته دعا وکړي او له خداى نه‬
‫راته د بخښنې غوښتنه وکړي‪ ،‬دا دواړه چارې له دې امله يو‬
‫شان دي‪ ،‬چې له غوښتلي سړي نه به هغه څه غواړو‪،‬چې په‬
‫سلو کې سل يې هغه کار په الس کې دى‪ ،‬لومړنۍغوښتنې‬
‫په دنيا کې او دويمى په اخروي چارو پورې اړه لري ‪.‬‬
‫‪ _ ٨‬له يوه چا نه غواړو‪ ،‬چې بې له عادي او طبيعي اسبابو‬
‫يو کار راته وکړي‪،‬مثال بې درملو رنځور روغ شي‪ ،‬يو ورک‬
‫پيدا کړي‪،‬زموږ پور لنډ کړي يا په بله وينا ورنه غواړو‪ ،‬چې‬
‫په اعجاز او کرامت سره له طبيعي او عادي وسايلو پرته‬
‫زموږ غوښتنه ترسره کړي‪.‬‬
‫‪ _ ١‬له دغسې يو چانه غواړو‪،‬چې له خداى ورکړي معنوي‬
‫قدرت نه په استفادې سره زمونږ رنځور جوړ کړي‪،‬ورک مو‬
‫راپيدا کړي‪ ،‬او‪...‬‬
‫دا دواړه بڼې د دويم او درېم سوال غوندې له ژوندي نه دي‪،‬‬
‫څه چې په هغو دوو بڼو کې دي‪،‬هغه په مادي او طبيعي نړۍ‬
‫کې ژوندى مسوول دى او په دغو وروستيو دوو حالتونو‬
‫کې غوښتنه ظاهرا له مړه ځنې دي؛خو په واقعيت کې له‬
‫ژوندي ځنې دي‪.‬‬

‫د اولياوو اهلل کرامت‬

‫‪034‬‬

‫له دغسې يوه چانه څه غوښتل کېداى نه شي‪ ،‬چې له موږ‬
‫سره په مادي چارو کې په عادي اسبابو سره مرسته‬
‫وکړي؛ځکه منل شوې داده‪،‬چې هغه له دې نړۍ نه سترګې‬
‫پټې کړې او له دغو عادي اسبابو ځنې يې الس لڼد شوى‬
‫دى‪ ،‬په دې حساب پنځه حالته دي‪،‬چې درې صورته يې په‬
‫مادي نړۍ کې له ژوندي ځنې په غوښتنې پورې اړه لري او‬
‫پاتې دوه يې په دنيا کې له مړه نه په غوښتنو پورې اړه لري‪.‬‬

‫لومړۍ صورت‪:‬‬
‫د کار او په عادي چارو کې له هغو ژونديو نه‪ ،‬چې طبيعي او‬
‫عادي اسباب لري‪،‬مرسته غوښتل‪،‬د بشري تمدن بنسټ‬
‫دى‪،‬په دې خاورينه نړۍ کې د بشر ژوند د مرستې پر بنسټ‬
‫والړ دى او د نړۍ ټول عقلمندان په ژوندنيو چارو کې يو له‬
‫بله مرسته غواړي‪ ،‬ددې ح الت او صورت حکم دومره څرګند‬
‫دى‪،‬چې هېڅوک په کې خنډ نه ويني‪،‬څرنګه چې زموږ بحث‬
‫قرآني دى؛نو د يوه آيت په يادونه بسنه کوو‪:‬‬
‫ذوالقرنين د ياجوج او ماجوج د بلوسى په وړاندې د دېوال‬
‫په جوړولو کې د سيمې هستوګنو ته مخ کړاو ويل ويل‪[ :‬‬
‫فاعيوني بقوة اجعل بينکم و بينهم ردما= له ما سره کلکه‬
‫مسرته وکړئ‪،‬چې ستاسې او د دوى (ياجوج ماجوج) ترمنځ‬
‫دېوال جوړ کړم‪].‬‬

‫دويم صورت‪:‬‬
‫په مادي نړۍ کې له ژوند يو نه د دعا او بخښنې غوښتنه‬
‫ددغه راز يوې غوښتنې پياوړتيا او سمون د قرآن مجيد له‬

‫د اولياوو اهلل کرامت‬

‫‪035‬‬

‫غوښتنو ځنې ده او که څوک له قرآن سره لږه اشنايي هم‬
‫ولري‪ ،‬پوهيږي‪،‬چې د پېغمبرانو الر د امت لپاره د بخښنې‬
‫او مغفرت غوښتنه وه او په خپله امت هم له هغوى نه دا‬
‫غوښتنه کوله ‪.‬‬
‫دادى په دې برخه کې راغلې آيتونه رااخلو‪ .‬البته دا آيتونه‬
‫پر څو برخو ويشلي دي‪ ،‬چې د اسانتيا لپاره شمېرې ورکړ‬
‫شوې دي‪:‬‬
‫‪ -٩‬ځينې وخت خداى پېغمبرانو ته امرکړى‪ ،‬چې د هغوى په‬

‫باب ورنه د بخښنې غوښتنه وکړي؛ لکه‪[ :‬فَبِمَا رَحْمَةٍ مِنَ‬
‫اللهِ لِنتَ لَهُمْ وَلَوْ کُنتَ فَظًّا غَلِيظَ الْقَلْبِ الَنفَضُواْ مِنْ‬
‫حَوْلِکَ فَاعْفُ عَنْ هُمْ وَاسْتَغْفِرْ لَهُمْ وَشَاوِرْهُمْ فِي األَمْرِ‬
‫فَإِذَا عَزَمْتَ فَتَوَکَلْ عَلَى اللهِ إِنَ اللهَ يُحِبُ الْمُتَوَکِلِينَ =‬
‫نو خلکو ته د الهي رحمت ( په برکت)؛نرم (او مهربان) شوى‬
‫يې او که بد خويه او سخت زړى وې؛نو خلک درځنې‬
‫خپرېدل؛ نو ترې تېر شه او بښنه ورته وغواړه او په چارو کې‬
‫ور سره مشوره وکړه؛ خو چې کله دې هوډ وکړ (؛نو پرېکنده‬
‫اوسه او) پر خداى توکل وکړه؛ځکه خداى توکل کوونکي‬
‫خوښوي ‪( ].‬آل عمران‪)٩١١ /‬‬

‫‪ [ -٠‬يَا أَيُهَا النَبِيُ إِذَا جَاءکَ الْمُؤْمِنَاتُ يُبَايِعْنَکَ عَلَى أَن‬
‫لَا يُشْرِکْنَ بِاللَهِ شَيْئًا وَلَا يَسْرِقْنَ وَلَا يَزْنِينَ وَلَا يَقْتُلْنَ‬
‫أَوْلَادَهُنَ وَلَا يَأْتِينَ بِبُهْتَانٍ يَفْتَرِينَهُ بَيْنَ أَيْدِيهِنَ وَأَرْجُلِهِنَ‬
‫وَلَا يَعْصِينَکَ فِي مَعْرُوفٍ فَبَايِعْهُنَ وَاسْتَغْفِرْ لَهُنَ اللَهَ‬
‫إِنَ اللَهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ = پېغمبره! چې کله مؤمنې ښځې درته‬

‫د اولياوو اهلل کرامت‬

‫‪036‬‬

‫د بيعت لپاره راشي(؛نو شرط به يې دا وي) ‪ :‬له خداى سره‬
‫به هېڅ څيز نه شريکوي او غال او زنا به نه کوي او خپل‬
‫ارمونى اوالد به په دروغو په خپل مېړه پورې نه تړي او په‬
‫ښو (چارو) کې به له تا سرغړونه نه کوي؛نو بيعت ورسره‬
‫وکړه او له خدايه ورته بښنه وغواړه‪،‬چې خداى ډېر بښونکى‬
‫(او) لورين دى ‪(].‬ممتحنه‪)٩٠ /‬‬
‫[ خُذْ مِنْ أَمْوَالِهِمْ صَدَقَةً تُطَهِرُهُمْ وَتُزَکِيهِم بِهَا وَصَلِ عَلَيْهِمْ‬
‫إِنَ صَالَتَکَ سَکَنٌ لَهُمْ وَاللهُ سَمِيعٌ عَلِيمٌ = د هغوى له مالونو‬
‫(د زکات په نامه ) صدقه واخله‪،‬چې په هغه يې پاک او‬
‫سوتره کړې او ( د زکات اخستو پر وخت ) ورته دعا‬
‫وکړه؛ځکه ستا دعا ورته ډاډېنه ده او خداى اورېدونکى‬
‫(او) پوه دى ‪].‬‬
‫](توبه‪)٩١٨ /‬‬
‫په دې آيت کې خ داى په ښکاره پېغمبر ته امر کوي‪،‬چې د‬
‫هغوى لپاره دعا وکړه او د هغه د دعا اغز دومره چټک دى‪،‬‬
‫چې هغوى د پېغمبر په دعا سره ځان ارام گڼي‪.‬‬
‫‪ _ ٠‬ځينې وخت به پېغمبرانو په خپله له هغوى سره ژمنه‬
‫کوله‪ ،‬چې وخت راشي؛نو د بخښنې غوښتنه به مو‬

‫وکړو؛لکه‪ [ :‬قَدْ کَانَتْ لَکُمْ أُسْوَةٌ حَسَنَةٌ فِي إِبْرَاهِيمَ‬
‫وَالَذِينَ مَعَهُ إِذْ قَالُوا لِقَوْمِهِمْ إِنَا بُرَاء مِنکُمْ وَمِمَا تَعْبُدُونَ‬
‫مِن دُونِ اللَهِ کَفَرْنَا بِکُمْ وَبَدَا بَيْنَنَا وَبَيْنَکُمُ الْعَدَاوَةُ‬
‫وَالْبَغْضَاء أَبَدًا حَتَى تُؤْمِنُوا بِاللَهِ وَحْدَهُ إِلَا قَوْلَ إِبْرَاهِيمَ‬
‫لِأَبِيهِ لَأَسْتَغْفِرَنَ لَکَ وَمَا أَمْلِکُ لَکَ مِنَ اللَهِ مِن شَيْءٍ‬

‫د اولياوو اهلل کرامت‬

‫‪037‬‬

‫رَبَنَا عَلَيْکَ تَوَکَلْنَا وَإِلَيْکَ أَنَبْنَا وَإِلَيْکَ الْمَصِيرُ = په‬
‫يقين‪،‬تاسې ته ابراهيم او ملګري يې په چلن کې غوره بېلګه‬
‫ده‪،‬چې کله يې خپل قوم ته وويل ‪(( :‬په واقع کې موږ له تاسې‬
‫او (هغه) څه چې د خداى پر ځاى لمانځئ‪ ،‬بېزاره يو‪.‬‬
‫ستاسې له (دينه) منکر يو او زموږ او ستاسې تر منځ تر هغه‬
‫پورې‪،‬چې تاسې په يوه خداى ايمان راوړئ‪،‬تلپاتې کينه او‬
‫دښمني اعالن ده؛ خو د ابراهيم هغه خبره (بېله ده) چې خپل‬
‫پالر [= د مور پالر‪ ،‬تره‪ ،‬پلندر] ته يې وويل ‪ :‬زه به هرومرو‬
‫تاته بښنه وغواړم‪،‬که څ ه هم زما په وس کې نشته‪،‬چې له اهلل‬
‫نه ستا لپاره څه تر السه کړم ‪ .‬پالونکيه! موږ يوازې پر تا‬
‫توکل کړى او يوازې تاته مو (رجوع او) مخ کړى دى او همدا‬
‫ستا لوري ته (د ټولو) درګرځېدل دي ‪].‬‬
‫(ممتحنه‪)٤ /‬‬

‫[ قَالَ سَلَامٌ عَلَيْکَ سَأَسْتَغْفِرُ لَکَ رَبِي إِنَهُ کَانَ بِي حَفِيًّا‬
‫=(ابراهيم) وويل ‪ ((:‬پر تا دې سالم وي‪،‬زه به ژر له خپل‬
‫پالونکي درته بښنه وغواړم؛ ځکه هغه تل پر ما مهربان دى‬
‫‪( ].‬مريم‪)٤٧ /‬‬
‫[ وَمَا کَانَ اسْتِغْفَارُ إِبْرَاهِيمَ لِأَبِيهِ إِالَ عَن مَوْعِدَةٍ وَعَدَهَا إِيَاهُ‬
‫فَلَمَا تَبَيَنَ لَهُ أَنَهُ عَدُوٌ لِلهِ تَبَرَأَ مِنْهُ إِنَ إِبْرَاهِيمَ ألوَاهٌ حَلِيمٌ =او‬
‫ابراهيم چې خپل پالر [=د مور پالر يا تره] ته د بښنې دعا‬
‫کړې وه؛ نو د هغې وعدې له مخې وه‪،‬چې ورسره يې کړې‬
‫وه( چې ايمان راوړو ته يې جذب کړې؛) خو چې کله ابراهيم‬
‫ته څرګنده شوه‪،‬چې هغه د خداى دښمن دى؛نو له هغه سره له‬

‫د اولياوو اهلل کرامت‬

‫‪038‬‬

‫خپلې کړې وعدې څنګ ته شو‪،‬په رښتيا چې ابراهيم زړه‬
‫سواندى (او) زغمناک و ‪( ] .‬توبه‪)٩٩٤ /‬‬
‫دا آيتونه ښيي‪ ،‬چې پېغمبرانو له ګنهګارو سره د استغفار‬
‫(مغفرت غوښتنې) د زېري وعده کوله‪ ،‬ان چې ابراهيم هم‬
‫خپل پالر ازر ته دا شان وعده ورکړې وه؛خو چې په بوت‬
‫نمانځنه يې کلک وليد‪،‬د بخښنې له غوښتنې يې ډډه‬
‫وکړه؛ځکه د دعا د قبلېدو يو شرط هم دادى‪ ،‬چې بخښل‬
‫کېدونکى لورى به موحد وي‪،‬نه مشرک‪.‬‬
‫‪ _ ٨‬خداى امر کوي‪ ،‬چې يوه ډله ګنهګار مؤمنان دې د‬
‫خداى د بخښنې غوښتو لپاره د پېغمبر اکرم حضور ته‬
‫ورشي او ورنه دې وغواړي‪،‬چې د هغوى په باب د بخښنې‬
‫دعا وکړي‪ ،‬خداى د هغوى ګناهونه بخښي‪.‬‬

‫[ وَمَا أَرْسَلْنَا مِن رَسُولٍ إِالَ لِيُطَاعَ بِإِذْنِ اللهِ وَلَوْ أَنَهُمْ إِذ‬
‫ظَلَمُواْ أَنفُسَهُمْ جَآؤُوکَ فَاسْتَغْفَرُواْ اللهَ وَاسْتَغْفَرَ لَهُمُ‬
‫الرَسُولُ لَوَجَدُواْ اللهَ تَوَابًا رَحِيمًا = او د هغوى په ډېرو‬
‫پټو خبرو(مشورو) کې څه خيراو ګټه نه وي؛خو که څوک (له‬
‫دې الرې) له نورو سره د مرستې الرښوونه وکړي يا د نېک‬
‫کار او د خلکو دا صالح کولو لپاره څه ووايي (؛نو دا ښه‬
‫خبر ه ده) او څوک چې د خداى د خوشحالولو لپاره داسې‬
‫وکړي؛ نو ژر به ستر اجر ورکړو ‪].‬‬
‫(نساء‪)١٤ /‬‬
‫تردې بل څرګند آيت کوم دى‪،‬چې خداى ګنهګار امت ته‬
‫حکم کوي‪ ،‬چې د خداى د بخښنې د غوښتو لپاره د پېغمبر‬

‫د اولياوو اهلل کرامت‬

‫‪039‬‬

‫حضور ته ورشي او ورنه د ځن په باب د دعا غوښتنه وکړي؟‬
‫د ر سول اکرم حضورته د ورتګ او ترې د بخښنې د غوښتنو‬
‫دوې ګټې دي‪:‬‬
‫الف‪ :‬له پېغمبر اکرم نه د بخښنې غوښتنه په ګنهګارو کې د‬
‫پېغمبر د اطاعت او پيروۍ روح ژوندى کوي او د دې سبب‬
‫کېږي‪،‬چې د پېغمبر اکرم د مقام د ارزښت په پېژندو سره د‬
‫هغه صلى اهلل عليه و اله وسلم ښه تر ښه پيروي وکړو‪ .‬دغه‬
‫شان راشه درشه په انسان کې د پېغمبر پر وړاندې د ور‬
‫ماتېدو يو ځانګړې حالت پيدا کوي‪،‬او انسان دې ته چمتو‬

‫کوي‪ ،‬چې [ يَا أَيُهَا الَذِينَ آمَنُواْ أَطِيعُواْ اللهَ وَأَطِيعُواْ‬
‫الرَسُولَ وَأُوْلِي األَمْرِ مِنکُمْ فَإِن تَنَازَعْتُمْ فِي شَيْءٍ فَرُدُوهُ‬
‫إِلَى اللهِ وَالرَسُولِ إِن کُنتُمْ تُؤْمِنُونَ بِاللهِ وَالْيَوْمِ اآلخِرِ‬
‫ذَلِکَ خَيْرٌ وَأَحْسَنُ تَأْوِيالً = مؤمنانو! له خداى استازي او‬
‫اولواالمر ځنې مو اطاعت وکړئ او که ستاسې ترمنځ په‬
‫کومه [ديني] چار کې شخړه پېښه شي (؛نو د منځګړتوب‬
‫لپاره د) خداى [کتاب] او د رسول [سنتو] ته مخه کړئ که (‬
‫په رښتيا ) پرخداى او د اخرت پر ورځې ايمان لرئ ‪ .‬دا‬
‫(کار) غوره او ښه پايله لري‪( .‬نسا ‪ ١١‬آيت) د زړه له کومې‬
‫خپله کړنالر کړي‪.‬‬
‫ب‪ :‬دا کار د امت په ذهنونو کې د پ ېغمبر اکرم د مقام او‬
‫دريځ ښه انځور وي او دا جوتوي‪،‬چې لکه مادي ښېګڼې‪،‬‬
‫چې په ځانګړيو اسبابو سره الهي بندګانو ته رسي‪ ،‬دغه‬
‫شان معنوي ښېګڼې ( د خداى مغفرت) هم د پېغمبر او د‬

‫د اولياوو اهلل کرامت‬

‫‪041‬‬

‫خداى د دوستانو د دعاوو په څېر ټاکليو اسبابو له الرې‬
‫راکوزېږي‪ ،‬که د اسمان لمر د تودوخې او انرژۍ د خپرولو‬
‫او د شيندلو سبب دى او دغه ښېګڼه د لمر په پلوشو‬
‫انسانانو ته وررسي‪ ،‬همدارنګه معنوي فيض او الهي لطف‬
‫د رسالت د اسمان د لمر په وسيله الهي بندګانو ته رسي‪ .‬او‬
‫د "هستۍ نړۍ" په دواړو مرحلو د اسبابو او مسبباتو نړۍ‬
‫کې ده او مادي او معنوې اسباب په دواړو جهانونو کې له‬
‫اسبابو سره دي‪.‬‬
‫‪ _ ٤‬له ځينو آيتونو نه دا راوالړېږي‪،‬چې مسلمانان همېشه د‬
‫رسول اهلل حضور ته د دعا د غوښتو لپاره ورتلل او چې کله‬
‫به مسلمانانو منافقانو ته د دعا وړانديز کاوه؛نو هغوى به‬
‫ترې مخ اړاوه؛ لکه چې قرآن د منافقون د سورت په ‪ ١‬آيت‬

‫کې فرمايي‪ [ :‬وَإِذَا قِيلَ لَهُمْ تَعَالَوْا يَسْتَغْفِرْ لَکُمْ رَسُولُ‬
‫اللَهِ لَوَوْا رُؤُوسَهُمْ وَرَأَيْتَهُمْ يَصُدُونَ وَهُم مُسْتَکْبِرُونَ =‬
‫او چې ورته ويل کېږي ‪ (( :‬راشئ‪،‬چې د خداى استازى درته‬
‫بښنه وغواړي)) (؛نو) د (ملنډو‪،‬کبر او غرور له مخې) خپل‬
‫سرونه تاووي او ګورې يې‪،‬چې له خبرو دې په کبر مخ اړوي ‪.‬‬
‫‪ _ ١‬ځينې آيتونه ګواهي ورکوي‪،‬چې خلک له سپېڅلي‬
‫فطرت نه په الهام سره پوهېدل‪،‬چې د خداى په دربار کې د‬
‫هغوى لپاره د پېغمبر دعا ځا نله اثر لري او په سلو کې سل‬
‫منلې ده‪ ،‬انساني سپېڅلې خټه هغوي ته الهام بخښونکې‬
‫ده‪ ،‬چې الهي فيض خلکو ته د پېغمبرانو په وسيله رسي؛‬
‫لکه خدايي الرښوونه‪،‬چې د همدوي په وسيله خلکو ته‬

‫د اولياوو اهلل کرامت‬

‫‪040‬‬

‫رسي؛ځکه به نو پېغمبر (ص) ته د دعا لپاره ورتلل‪ ،‬چې له‬
‫خداى نه ورته د بخښنې غوښتنه وکړي‪.‬‬
‫د يوسف د سورت په ‪ ١٧‬او ‪ ١٣‬آيتونو کې فرمايي ‪:‬‬

‫[ قَالُواْ يَا أَبَانَا اسْتَغْفِرْ لَنَا ذُنُوبَنَا إِنَا کُنَا خَاطِئِينَ ‪ .‬قَالَ‬
‫سَوْفَ أَسْتَغْفِرُ لَکُمْ رَبِيَ إِنَهُ هُوَ الْغَفُورُ الرَحِيمُ =( زامنو‬
‫يې ) وويل ‪(( :‬پالره! له خدايه زموږ د ګناهونو بښنه‬
‫وغواړه‪،‬چې موږ خطاکاران وو ‪ )).‬هغه وويل ‪ ((:‬ژر به له‬
‫خپل پالونکي درته بښنه وغواړم‪،‬چې هغه ډېر بښونکى‬
‫(او) لورين دى ‪])).‬‬
‫‪ _١‬ځينې آيتونه دي ‪ ،‬چې پېغمبر ته خبردارۍ ورکوي‪ ،‬چې‬
‫د هغو منافقانو په باب ستا د بخښنې دعا د منلو وړ نه ده‪،‬‬
‫چې ال په بوت نمانځنه لګيا دي او دا آيتونه له مخکېنيو‬
‫هغو نه يو ډول استثنا ده او ښيي‪،‬چې له دې پرته نور په هر‬
‫څه کې د پېغمبر دعا ځانګړى اثر لري؛ لکه چې فرمايي‪:‬‬

‫[ اسْتَغْفِرْ لَهُمْ أَوْ الَ تَسْتَغْفِرْ لَهُمْ إِن تَسْتَغْفِرْ لَهُمْ سَبْعِينَ‬
‫مَرَةً فَلَن يَغْفِرَ اللهُ لَهُمْ ذَلِکَ بِأَنَهُمْ کَفَرُواْ بِاللهِ وَرَسُولِهِ‬
‫وَاللهُ الَ يَهْدِي الْقَوْمَ الْفَاسِقِينَ = هغوى ته بښنه‬
‫وغواړې‪،‬که و نه غواړې (ان) که اويا ځل ورته بښنه‬
‫وغواړې؛خداى به يې هېڅکله ونه بښي؛ځکه پر خداى او‬
‫پېغمبر يې کافران شوي دي او خداى سرغړاندو ته سمه الر‬
‫نه ښيي ‪(] .‬توبه ‪)٣١/‬‬

‫[ سَوَاء عَلَيْهِمْ أَسْتَغْفَرْتَ لَهُمْ أَمْ لَمْ تَسْتَغْفِرْ لَهُمْ لَن يَغْفِرَ‬
‫اللَهُ لَهُمْ إِنَ اللَهَ لَا يَهْدِي الْقَوْمَ الْفَاسِقِينَ = دوى ته بې‬

‫د اولياوو اهلل کرامت‬

‫‪042‬‬

‫توپېره ده‪،‬بښنه ورته وغواړې که ونه غواړې؛خداى يې‬
‫هېڅکله نه بښي[؛ځکه] چې خداى پوله ماتو ته سمه الر نه‬
‫ښيي ‪( ].‬منافقون ‪)١‬‬

‫[ وَلَمَا وَقَعَ عَلَيْهِمُ الرِجْزُ قَالُواْ يَا مُوسَى ادْعُ لَنَا رَبَکَ بِمَا‬
‫عَهِ دَ عِندَکَ لَئِن کَشَفْتَ عَنَا الرِجْزَ لَنُؤْمِنَنَ لَکَ وَلَنُرْسِلَنَ‬
‫مَعَکَ بَنِي إِسْرَآئِيلَ= او ناورين به چې پرې راغې؛ نو ويل‬
‫يي ‪ (( :‬موسى! پالونکي دې‪،‬چې درسره کومه وعده‬
‫کړې‪،‬ترې وغواړه‪،‬چې عملي يې کړي‪،‬که له موږ دې دا‬
‫ناورين ايسته کړ؛نو هرومرو ايمان راوړو او بني اسراييل‬
‫درسره لېږو‪()).‬اعراف‪)٩٨٤ /‬‬
‫دلته ګنهګاران له حضرت موسى بن عمران (ع) نه د دعا‬
‫غوښتنه کوي او د "بما عهد عندک" جملې په ګواهۍ سره‬
‫هغوى پوهېدل‪ ،‬چې خداى له موسى سره داسې يوتړون کړى‬
‫دى‪.‬‬
‫که هغوى د "ادع لنا ربک" په جملې سره له موسى عليه‬
‫السالم نه په خپله د عذاب د لرېکولو غوښتنه کوله؛نو په‬
‫هغه کې يې دا ځواک ليده‪ ،‬په دې صورت کې دغه آيت په‬
‫درېم ډول آيتونو کې ( له ژونديو نه دعا غوښتنه او صحيح‬
‫ده‪ ،‬چې د خداى په قدرت سره له پېغمبرانو ځينې خارق‬
‫العاده چارې وغوښتل شي) راځي؛خو "ادع لنا ربک" جمله‬
‫دا احتمال کمزورى کوي؛البته په دې آيت کې دا رڼاوې نه ده‬
‫شوې‪،‬چې د مشرکانو په حق کې د حضرت کليم اهلل عليه‬
‫السالم دعا له منلو نه ده‪.‬‬

‫‪043‬‬

‫د اولياوو اهلل کرامت‬

‫‪ _ ٧‬له قرآني آيتونو نه دا څرګندېږي‪،‬چې يوې ډلې مؤمنانو‬

‫همېشه نورو لپاره دعا کوله؛لکه چې فرمايي‪[ :‬وَالَذِينَ‬
‫جَاؤُوا مِن بَعْدِهِمْ يَقُ ولُونَ رَبَنَا اغْفِرْ لَنَا وَلِإِخْوَانِنَا الَذِينَ‬
‫سَبَقُونَا بِالْإِيمَانِ وَلَا تَجْعَلْ فِي قُلُوبِنَا غِلًّا لِلَذِينَ آمَنُوا‬
‫رَبَنَا إِنَکَ رَؤُوفٌ رَحِيمٌ = او (همدااز) څوک چې تر هغوى‬
‫[=مهاجرينو او انصارو] وروسته راغلي دي (او) وايي ‪(( :‬‬
‫پالونکيه! موږ او زموږ هغه وروڼه وبښه‪،‬چې له موږه‬
‫مخکې يې ايمان راوړى دى او زموږ په زړونو کې مؤمنانو‬
‫ته (هېڅ ډول) کينه مه اچوه ‪ .‬پالونکيه! ته خواخوږى لورين‬
‫يې ‪( )).‬حشر‪)٩١ /‬‬
‫نه يواځې دا ډله مؤمنانو ت دعا کوي؛بلکې د عرض‬
‫وړونکى او د شاوخوا هستوګن هم مؤمنانو ته د بخښنې‬
‫غوښتنې کوي؛لکه ‪ ،‬چې قرآن فرمايي‪ [ :‬الذين يحملون‬
‫العرش و من حوله يسبحون بحمد ربهم و يومنون به و‬
‫يستغفرون للذين آمنوا ربنا و سعت کل شى رحمه و علما‬
‫فاغفرللذين‬

‫تابوا‬

‫و‬

‫اتبعوا‬

‫سببلک‬

‫وقهم‬

‫عذاب‬

‫الجحيم= هغه ډله‪،‬چې عرش وړي او هغه کسان‪،‬چې شاخوا‬
‫يې دي‪ ،‬د خداى په ساېنې سره هغه عيب او نيمګړتيا نه‬
‫منزه کوي او د مؤمنانو لپاره د بخښنې غوښتنه کوي (او‬
‫وايي‪ ):‬خدايه ستا رحمت او علم پر هر ځاى خپور دى؛نو‬
‫هغه کسان وبخښه‪،‬چې توبه يې ايستلې او ستا پر الر ځي او‬
‫د دوزخ له اوره يې وژغوره]‬

‫د اولياوو اهلل کرامت‬

‫‪044‬‬

‫نو څومره به ښه وي‪،‬چې موږ هم د همدې ډلې په الر روان شو‬
‫او دمؤمن ې ډلې لپاره همېشه د بخښنې غوښتنه وکړو‪.‬‬
‫تردې ځايه له قرآني مدارکو نه له غيراهلل نه د غوښتنې له‬
‫پنځو ص ورتونو نه د دوو صورتونو حکم روښانه شو او له‬
‫ژونديو نه د غوښتنې په باب له دريو صورتونو نه يو صورت‬
‫پاتې دى‪ ،‬چې دلته يې څېړو‪.‬‬

‫درېم صورت‪:‬‬
‫له داسې يوه ژوندي نه چې پر خارق العاده چارو يې الس بر‬
‫دى مرسته غواړو‪ ،‬چې له طبيعي وسيلې پرته راته يو کار‬
‫وکړي و؛لکه په مع جزې سره يوه ناروغ ته شفا ورکوي‪،‬چينه‬
‫روانه کړي او‪......‬‬
‫ځينې اسالمي ليکواالن دا شان غوښتنه دويم صورت ته‬
‫ورګرځوي او وايي مقصود دادى‪،‬چې له خداى نه وغواړي‪،‬‬
‫چې ناروغ ته يې شفا ورکړي‪ .‬پور يې لنډ کړي او‪ ....‬ځکه‬
‫داسې چارې د خداى کارونه دي‪.‬‬
‫او وسيله يې د پېغمبر اوامام دعا وه؛نو ځکه د خداى کار‬
‫مجاز ادعا کوونکي ته سپارل کېږي‪.‬‬
‫(کشف االرتياب ‪ ٠٧٤‬مخ‪).‬‬
‫خو قرآني آيتونه په ډاګه دا ګواهي ورکوي‪،‬چې له‬
‫پې غمبرانو نه دغه شان غوښتنه سمه ده‪.‬‬

‫سمه ده چې قرآن شفا خداى ته منسوبوي او فرمايي‪[ :‬وَإِذَا‬
‫مَرِضْتُ فَهُوَ يَشْفِينِ= او چې کله رنځور شم؛ نو هماغه مې‬
‫رغوي ] (شعرا ‪ ٣١/‬آيت)‬

‫د اولياوو اهلل کرامت‬

‫‪045‬‬

‫خو په ځينو نورو آيتونو کې شفا په شاتو او قرآن پورې تړل‬

‫شوې ده او فرمايي‪[ :‬ثُمَ کُلِي مِن کُلِ الثَمَرَاتِ فَاسْلُکِي‬
‫سُبُلَ رَبِکِ ذُلُالً يَخْرُجُ مِن بُطُونِهَا شَرَابٌ مُخْتَلِفٌ أَلْوَانُهُ‬
‫فِيهِ شِفَاء لِلنَاسِ إِنَ فِي ذَلِکَ آليَةً لِقَوْمٍ يَتَفَکَرُونَ = بياهر‬
‫ډول مېوې (او د ګالنو شيره) وخوره او کومې الرې‪،‬چې‬
‫پالونکي دې در ته ټا کلي دي‪،‬په اسانۍ ووهه ‪ )).‬له ګېډو‬
‫يې په بېالبېلو رنګونو کې شات راوځي‪،‬چې خلکو ته شفا‬
‫ده‪،‬په رښتيا چې په دې کې انديالو ته يوه نښه ده!](نحل ‪١١‬‬
‫آيت)‬
‫[تنزل من القرآن ما هو شفا و رحمة للمؤمنين=او له قرآنه‬
‫هغه څه راکېباسو‪،‬چې مؤمنانو ته شفا او رحمت ده](بني‬
‫اسراييل ‪ ٣٠‬آيت)‬

‫[ يَا أَيُهَا النَاسُ قَدْ جَاءتْکُم مَوْعِظَةٌ مِن رَبِکُمْ وَشِفَاء لِمَا‬
‫فِي الصُدُورِ وَهُدًى وَرَحْمَةٌ لِلْمُؤْمِنِينَ = خلکو! په يقين د‬
‫پالونکي له لوري مو درته نصيحت راغلى دى‪،‬چې د زړونو‬
‫د ناروغيو درملنه او مؤمنانو ته الرښود او رحمت دى ‪].‬‬
‫(يونس ‪ ١٧‬آيت‬
‫ددغو دواړو ډلو آيتونو ( خداى ته د شفا اختصاص او‬
‫شاتو‪ ،‬قرآن او الهي موعظو ته يې تثبيت) ترمنځ د‬
‫پېوستون الر داده‪،‬چې خداى "موثر باالستقالل" (خپلواک‬
‫اغېزمن) دى او په اغې ز پرې ايستنه کې پر ځان متکي دى‬
‫او د نورو عواملو تاثير د خداى په اذن او سببيت سره دى‪.‬‬

‫د اولياوو اهلل کرامت‬

‫‪046‬‬

‫په اسالمي او فلسفي نړۍ ليد کې ټول عوامل او چارې د‬
‫خداى تسبيبي فعل دى او علتونه له ځانه هېڅ استقالل نه‬
‫لري؛نو د عقل‪ ،‬پوهې او قرآني آيتونو له مخې په دې کې‬
‫هېڅ خنډ نه شته‪ ،‬چې کوم خداى‪ ،‬چې شاتو او دارويي‬
‫بوټيو ته د شفا قدرت ورکړى دى‪ ،‬هماغه قدرت او واک يې‬
‫پېغمبرانو او اولياوو ته هم ورکړى؛لکه رياضت کوونکى‪،‬‬
‫چې په رياضت سره ستر روحي قدرتونه ترالسه کوالى شي‪.‬‬
‫په دې صورت کې څه ګرانه ده‪ ،‬چې خداى په فضيلت او‬
‫بندګۍ سره ورته داسې قدرت او طاقت ورکړي‪،‬چې په‬
‫ځانګړيو حالتو کې حيرانوونکې چارې ترسره کړي ‪.‬‬
‫(په دې باب د مولف د " نيروى معنوى پيامبران" کتاب ته‬
‫مراجعه وکړئ)‬
‫د پېغمبر اکرم او امام شفا ورکول او د اوليا اهلل چارې او د‬
‫خارق العاده چارو ترسره کول سره څه ټکر نه لري‪.‬‬
‫قرآني آيتونه په څرګنده ګواهي ورکوي‪،‬چې خلکو دغه راز‬
‫چارې له پېغمبرانو او کله هم له نورو غوښتي‪،‬چې بېلګې‬
‫يې دادي‪:‬‬
‫دا الندې آيت ښيي‪ ،‬چې بني اسراييلو په وچکالۍ کې له‬
‫خپل پېغمبر نه د اوبو غوښتنه کوله‪ .‬هغه هم نه له طبيعي‬
‫سرچينو؛ بلکې له عادت نه پر خالف توګه‪ ،‬داسې نه چې‬
‫ويلې يې واى‪ ،‬چې له خداى نه راته د اوبو سوال وکړه؛بلکې‬
‫ويل يې چې موږ خړوب کړه او اوبه راکړه‪.‬‬

‫د اولياوو اهلل کرامت‬

‫‪047‬‬

‫قرآن فرمايي‪[ :‬وَقَطَعْنَاهُمُ اثْنَتَيْ عَشْرَةَ أَسْبَاطًا أُمَمًا‬
‫وَأَوْحَيْنَا إِلَى مُوسَى إِذِ اسْتَسْقَاهُ قَوْمُهُ أَنِ اضْرِب‬
‫بِعَصَاکَ الْحَجَرَ فَانبَجَسَتْ مِنْهُ اثْنَتَا عَشْرَةَ عَيْنًا قَدْ عَلِمَ‬
‫کُلُ أُنَاسٍ مَشْرَبَهُمْ وَظَلَلْنَا عَلَيْهِمُ الْغَمَامَ وَأَنزَلْنَا عَلَيْهِمُ‬
‫الْمَنَ وَالسَلْوَى کُلُواْ مِن طَيِبَاتِ مَا رَزَقْنَاکُمْ وَمَا ظَلَمُونَا‬
‫وَلَـکِن کَانُواْ أَنفُسَهُمْ يَظْلِمُونَ= او موږ بني اسراييل پر‬
‫دولسو خېلونو واېشل‪،‬چې هرخېل (د بني اسراييلو د‬
‫ځوځات) يوه پښه وه او چې (کله په دښته کې) د موسى قوم‬
‫له هغه اوبه وغوښتې؛ نو هغه ته مو وحې وکړه ‪ (( :‬پر ګټ‬
‫خپله لکړه ووهه ))؛نو ناڅاپه ترې دولس چينې‬
‫راوخوټېدې‪،‬چې هر ټبر د خپلو اوبو څښلو ځاى پېژانده او‬
‫وريځ مو پرې سيورى کړه او هغوى ته مو‪ ،‬من (ترنجبين ) او‬
‫سلوا (مړزان) لېږلي ول؛(او هغوى ته مو وويل‪ ):‬هغه پاک‬
‫شيان وخورئ‪،‬چې درکړي مو دي (اودخداى شکر‬
‫وباسئ‪،‬هغوى سرغړونه او تېرى وکړ؛خو) پر موږ يې تېرى‬
‫ونه کړ؛بلکې پر ځانونو يې تېرى وکړ‪(].‬اعراف‪ ) ٩١١/‬تردې‬
‫ال روښانه هغه آيت دى‪ ،‬چې سليمان عليه السالم ورسره‬
‫ناستو خلکو نه وغوښتل‪ ،‬چې د بلقيس تخت له سوونو‬
‫فرسخو او له خنډونو او بنديزونو سره سره راوړي‪ ...‬او ويې‬

‫ويل‪ [ :‬قَالَ يَا أَيُهَا المَلَأُ أَيُکُمْ يَأْتِينِي بِعَرْشِهَا قَبْلَ أَن‬
‫يَأْتُونِي مُسْلِمِينَ =(سلېمان) وويل‪( (( :‬د هېواد) مشرانو!‬
‫له تاسې به کوم يو د هغې تخت ماته تر دې مخکې راوړي‪،‬‬
‫چې هغوى ماته اېللي راشي؟))نمل‪) ٨٣ /‬‬

‫د اولياوو اهلل کرامت‬

‫‪048‬‬

‫هدف دلته د بلقيس د تخت په غير عادي توګه رارسول وو‪.‬‬
‫همدارنګه د نمل سورت په ‪ ٤١ – ٨١‬آيتونو کې د "عفريت"‬
‫او "اصف برخيا" له ځواب نه هم جوتېږي‪.‬‬
‫د خبرې زڼى په يوه خبره کې دادى‪،‬چې ځينې دا ګڼي‪ ،‬چې‬
‫اسانه او عادي چارې ګنې د بندګانو کار دى او غير عادي‬
‫چارې د خداى کار دى‪،‬چې د عادي بشر له وسې بهر وي‪.‬‬
‫حال دا چې د خدايي او غير خدايي چارو ترمنځ انډول‪،‬‬
‫استقالل او نه استقالل دى‪،‬خدايي چارې دادي‪ ،‬چې‬
‫کوونکى يې د بل له مداخلې او مرستې پرته تر سره کړي‪ .‬په‬
‫بله وينا ‪ :‬خدايي چارې هغه دي‪،‬چې کوونکى يې په تر سره‬
‫کولو کې مستقل‪ ،‬بشپړ او بل چاته له سره اړ نه وي؛خو غير‬
‫خدايي چارې اسانه او عادي وي او ګرانې او غير عادي‬
‫دادي‪،‬چې کوونکى يې په کولو کې مستقل نه وي؛نو دا څه‬
‫ناشونې نه ده‪ ،‬چې خداى خپلو اولياوو ته د هغو خارق‬
‫العاده چارو ترسره کولو وسه وروبخ ښي‪،‬چې د عادي بشر‬
‫له وسې ب هر وي او موږ هم ترې د دغه راز چارو ترسره کول‬
‫وغواړو‪.‬‬
‫قرآن په ډېرو ښکاره ټکيو کې حضرت مسيح (ع) ته‬

‫فرمايي‪ [:‬إِذْ قَالَ اللهُ يَا عِيسى ابْنَ مَرْيَمَ اذْکُرْ نِعْمَتِي‬
‫عَلَيْکَ وَعَلَى وَالِدَتِکَ إِذْ أَيَدتُکَ بِرُوحِ الْقُدُسِ تُکَلِمُ‬
‫النَاسَ فِي الْمَهْدِ وَکَهْالً وَإِذْ عَلَمْتُکَ الْکِتَابَ وَالْحِکْمَةَ‬
‫وَالتَوْرَاةَ وَاإلِنجِيلَ وَإِذْ تَخْلُقُ مِنَ الطِينِ کَهَيْئَةِ الطَيْرِ‬
‫بِإِذْنِي فَتَنفُخُ فِيهَا فَتَکُونُ طَيْرًا بِإِذْنِي وَتُبْرِىءُ األَکْمَهَ‬

‫د اولياوو اهلل کرامت‬

‫‪049‬‬

‫وَاألَبْرَصَ بِإِذْنِي وَإِذْ تُخْرِجُ الْمَوتَى بِإِذْنِي وَإِذْ کَفَفْتُ بَنِي‬
‫إِسْرَائِيلَ عَنکَ إِذْ جِئْتَهُمْ بِالْبَيِنَاتِ فَقَالَ الَذِينَ کَفَرُواْ‬
‫مِنْهُمْ إِنْ هَـذَا إِالَ سِحْرٌ مُبِينٌ = (دريادکړه) چې کله‬
‫خداى‪،‬عيسى د مريمې زوى ته وويل‪(( :‬پر تا او مور دې زما‬
‫نعمت درياد کړه! ما په (( روح القدس = سپېڅلي روح ))‬
‫ستا مرسته وکړه‪،‬چې په زانګو(او پوره عمر کې دې ) له‬
‫خلکو سره خبرې کولې‪ ،‬ما تا ته کتاب‪،‬حکمت‪،‬تورات او‬
‫انجيل دروښوول‪ ،‬تا زما په حکم له خټې د مرغۍ (جوسه)‬
‫جوړوله او په هغې کې دې پوکى کاوه او جوسه به زماپه‬
‫حکم مرغۍ شوه‪ ،‬تا زما په امر مور زېږي ړانده او د برګي‬
‫(پيس) ناروغان روغول او زما په امر دې مړي (هم) ژوندي‬
‫کول او چې کله بني اسراييلو ته له څرګندو داليلو سره‬
‫ورغلې‪،‬ما ته د هغوى له زيان رسونې وژغورلې؛نو له هغوى‬
‫د حق منکرانو (کافرانو) وويل ‪ (( :‬دا خو ښکاره کوډې‬
‫دي‪( )).‬مائده‪)٩٩١ /‬‬
‫دغه ټول آيتونه پردې شاهدي ورکوي‪،‬چې اولياء اهلل د د غه‬
‫شان قدرتونو لرونکي دي او له هغوى نه د خارق العاده‬
‫چارو غوښتنه يو دوديز او مروج کار دى او قرآن هم ددغه‬
‫شان غوښتنو په مالتړ ګواهي ورکوي‪.‬‬
‫تردې ځايه د قرآن له نظره د درې واړو صورتو " له ژونديو‬
‫غوښتنه" حکم څرګند شو او ومو ليدل‪،‬چې قرآن په ډاګه د‬
‫دغه شان غوښتنو د تائيدګواهي کوي‪.‬‬

‫د اولياوو اهلل کرامت‬

‫‪051‬‬

‫اوس دا ګورو چې د پاتې دوو صورتونو حکم چې له مقدسو‬
‫ارواحونه د سوال په باب دى‪،‬د قرآن او حديث په رڼا کې‬
‫روښانه کړو‪.‬‬

‫د اولياوو اهلل کرامت‬

‫‪050‬‬

‫د اولياء اهلل له ارواحو نه مرسته غوښتنه‬
‫مهم ه مساله له اولياء اهلل نه د مرستې په باب ده‪ ،‬د "مرګ"‬
‫په حال کې مرسته ‪ ،‬په بله وينا ‪ :‬هغه جهان ته د تګ پر‬
‫وخت ‪ ،‬د مرستې دغه غوښتنه د دعا په بڼه وي که د کوم ستر‬
‫کار د ترسره کولو په بڼه ؛ځکه ننني مسلمانان د پېغمبر يا‬
‫اولياوو په عصر کې نه دي‪،‬چې ورشي او مخامخ غوښتنه‬
‫ترې وکړي؛ بلکې د هغوى زياتره غوښتنې د انبياوو او‬
‫اولياوو له مقدسو ارواحو ځنې دي؛ځکه د دغو دوو‬
‫صورتونو د حکم تشريح ځانګړى ارزښت لري‪.‬‬
‫ددې موضع څېړنه د څلورو خبرو په تشريح پورې تړلې ده‪،‬‬
‫چې دغو څلور واړو خبرو په پوهېدو سره دد غه شان‬
‫استمدادونو او مرستې غوښتنو تاييد پيدا کېداى شي‪،‬‬
‫هغه څلور ټکي يا خبرې دا دي‪:‬‬
‫‪ _ ٩‬تر مرګ وروسته د انسان د روح بقا او پايښت‪.‬‬
‫‪ _ ٠‬د انسان واقعيت د هغه هماغه روح او روان دى‪.‬‬
‫‪ _ ٨‬د ارواح له نړۍ سره اړيکې ممکنې دي‪.‬‬
‫‪ _ ٤‬اسالمي محدثانو رااخستي صحيح احاديث ددغو‬
‫استمدادونو څرګند مالتړ کوي او د مسلمانانو چلند په هر‬
‫عصر کې همېشه همداسې و‪.‬‬
‫دا دى له دغو څلورګونو ټکيو ځنې د هر يوه تشريح‪:‬‬

‫‪052‬‬

‫د اولياوو اهلل کرامت‬

‫تر مرګ وروسته د انسان د روح بقا او‬
‫پايښت‬
‫‪ _ ٩‬قرآني آيتونه په ډاګه ګواهي ورکوي‪،‬چې مرګ د ژوند‬
‫پاى نه دى؛بلکې د يوې نوي ژوندانه لپاره يو کړکۍ ده‪،‬‬
‫چې انسان ترې په تېرېدو سره په يوه نوي ژوند او يوې نوې‬
‫نړۍ کې پل ږدي‪ .‬داسې يوه نوې نړۍ‪،‬چې تر مادي او‬
‫طبيعي نړۍ ډېره لوړه ده‪.‬‬
‫کومه ډله‪ ،‬چې مرګ د انسان فنا ګڼي او عقيده يې وي‪،‬چې‬
‫په مرګ سره هر څه له منځه ځي او بې له بې روحه جسده‪ ،‬چې‬
‫هغه هم څه موده وروسته په خاوره او نورو عناصرو‬
‫بدلېږي‪،‬څه نه پاتې کېږي‪ ،‬هغوى ناځانخبري او ناخودآګاه‬
‫د ماديت پر فلسفې روان دي او له مادي مکتب يې الهام‬
‫اخستى دى‪.‬‬
‫دا ډول فکر ددې څرګندوى دى‪،‬چې ددغه شان نظر خاوندان‬
‫ژوند د بدن د مادي اجزاوو او د مغزو او عصبي سلسلې له‬
‫فزيکي او کيمياوي عکس العملونو پرته نور څه نه ګني او د‬
‫بدن د ګرمۍ په له منځه تلو او د حجراتو په درېدو د انسان‬
‫ژوند له منځه ځي او انسان د تېږي په شان کېږي‪ .‬روح او ساه‬
‫به د دوى له نظره د مادي او د هغې د خواصو له انعکاس‬
‫پرته نور څه نه دي او د دغو خواصو او د بدن د اجزاوو د‬
‫متقابلو تاثيراتو په له منځه تلو سره روح بيخي باطلېږي او‬

‫د اولياوو اهلل کرامت‬

‫‪053‬‬

‫نور د روح د شته والي او پايښت او د ارواحو د نړۍ په نامه‬
‫څه نه دي پاتې‪.‬‬
‫د انسان د روح په باب دغه شان نظر له " ماترياليزم = ماده‬
‫نمانځنې" نه خړوبېږي‪ ،‬په دغه مکتب کې انسان يو موټر‬
‫دى‪ ،‬چې له بيالبې لو پرزو نه جوړ دى او متقابلې اغېزې يې‬
‫په مغزو کې د تفکر او درک قوت راپيدا کوي او د توکيو او‬
‫عناصرو په سپړل کېدو سره يې د تفکر او ژوندانه اثار‬
‫بيخي له منځه ځي‪.‬‬
‫د روح په باب د ماترياليسانو – ماده نمانځيونکيو نظريه د‬
‫نړۍ د سترو فېلسفانو او الهي دانشمندانو په نظر بيخي‬
‫مردوده ده او الهيون د ان سان لپاره د بدن او صعبي سلسلي‬
‫او متقابل مادي عکس العملونو پر مادي نظام سربېره د‬
‫روح په نامه يوه جوهر ته هم قايل دي‪ ،‬چې تر څه وخته د دې‬
‫بدن ملګرتيا کوي او بيا ورسره تړون پرې کوي او په يوه‬
‫ځانله چاپېريال کې له يوه دېر لطيف بدن سره اوسي‪ .‬تر مرګ‬
‫وروسته د انسان بقا داسې مساله نه ده ‪ ،‬چې په مخونو کې‬
‫يې جوته او څرګنده کړو؛ځکه د روح او نفس پايښت په‬
‫قرآني آيتونو ‪ ،‬ژورو فلسفي داليلو او دننيو ارواپوهانو او‬
‫روانشناسانو يقين راوستونکيو تجربو جوت شوى دى‪.‬‬
‫موږ دلته هغه قرآني آيتونه را اخلو‪ ،‬چې تر مرګ وروسته د‬
‫روح په پايښت ګواهي ورکوي‪.‬‬

‫‪054‬‬

‫د اولياوو اهلل کرامت‬

‫قرآني آيتونه د ارواحو په پايښت ګواهي‬
‫ورکوي‬
‫قرآني آيتونه په ډاګه له بدن نه تر بېلتون وروسته د روح په‬
‫بقا ګواهي ورکوي‪ ،‬دلته يواځي د آيتونو د متن په راوړو‬
‫بسيا کوو او څېړنه بل وخت ته پرېږدو‪.‬‬

‫[وَالَ تَقُولُواْ لِمَنْ يُقْتَلُ فِي سَبيلِ اللهِ أَمْوَاتٌ بَلْ أَحْيَاء‬
‫وَلَکِن الَ تَشْعُرُونَ= او د خداى په الر کې وژل شويو ته مړه‬
‫مه وايئ؛ بلکې ژوندي دي؛خو تاسې نه پوهېږئ ‪(.‬او په‬
‫حسي درک ورته ځيرېداى نشئ)] (بقره‪)٩١٤ /‬‬

‫[ وَالَ تَحْسَبَنَ الَذِينَ قُتِلُواْ فِي سَبِيلِ اللهِ أَمْوَاتًا بَلْ أَحْيَاء‬
‫عِندَ رَبِهِمْ يُرْزَقُونَ‪ .‬فَرِحِينَ بِمَا آتَاهُمُ اللهُ مِن فَضْلِهِ‬
‫وَيَسْتَبْشِرُونَ بِالَذِينَ لَمْ يَلْحَقُواْ بِهِم مِنْ خَلْفِهِمْ أَالَ خَوْفٌ‬
‫عَلَيْهِمْ وَالَ هُمْ يَحْزَنُونَ ‪ .‬يَسْتَبْشِرُونَ بِنِعْمَةٍ مِنَ اللهِ وَفَضْلٍ وَأَنَ‬
‫اللهَ الَ يُضِيعُ أَجْرَ الْمُؤْمِنِينَ = ( اى پېغمبره!) د خداى په الر‬
‫کې وژل شوي‪،‬مړه مه ګڼه؛ بلکې دوى ژوندي دي (او) د‬
‫خپل پالونکي پر وړاندې روزي ورکول کېږي! خداى چې‬
‫پرې له خپلې لورنې پرېمانه نعمتونه لورولي(؛نو) پرې‬
‫خوښ دي او په دې لټه کې دي‪،‬چې ورپسې پاتې کسانو‬
‫ته‪،‬چې ال تر اوسه له دوى سره يوځاى شوي نه دي‬
‫[=مجاهدين او راتلونکي شهيدان] زېرى ورکړي (؛ځکه په‬
‫هغه دنيا کې د هغوى لوړ مقامونه ويني اوپوهېږي)چې‬

‫د اولياوو اهلل کرامت‬

‫‪055‬‬

‫وېره او خپګان پرې نشته؛ او هغوى د خداى په نعمت او‬
‫لورنې خوشحاله دي(او ګوري چې) خداى د مؤمنانو اجر نه‬
‫الهوکوي ( نه د شهيدانو او نه د هغو مجاهدينو ثواب‪،‬چې‬
‫شهيدان شوي نه دي) ](آل عمران‪)٩٧٩-٩١١ /‬‬

‫[إِنِي آمَنتُ بِرَبِکُمْ فَاسْمَعُونِ ‪ .‬قِيلَ ادْخُلِ الْجَنَةَ قَالَ يَا‬
‫لَيْتَ قَوْمِي يَعْلَمُونَ ‪ .‬بِمَا غَفَرَ لِي رَبِي وَجَعَلَنِي مِنَ‬
‫الْمُکْرَمِينَ =(له همدې امله) په حقيقت کې ما ستاسې پر‬
‫پالونکي ايمان راوړى؛ نو زماخبرو ته غوږ کېږ دئ ‪( )).‬په‬
‫پاى کې يې هغه شهيد کړ او) هغه ته وويل شول ‪(( :‬جنت ته‬
‫ننوځه ‪ )).‬ويې ويل‪ (( :‬کاشکې زما قوم پوهېداى‪ ،‬چې‬
‫پالونکي مې وبښلم او په عزتمنو کې يې وشمېرلم!)) (يس‬
‫‪)٠٧-٠١‬‬
‫له هغه جنت نه چې هغه (صالح) ته يې د ورننووتو وويل‬
‫شول‪،‬مقصد برزخي جنت دى؛نه اخروي؛ځکه چې هغه هيله‬
‫او ارمان کوي‪،‬چې کاشکې قوم مې پوهېداى‪،‬چې زه مې‬
‫خداى بخښلى او دروند کړى يم‪،‬ددغه شان خبرېدو هيله له‬
‫اخروي جهان سره‪،‬چې د انسان له سترګو نه په کې پردې لرې‬
‫کېږي او له يوه انسان ن ه د بل حالت پټ نه وي‪،‬سمون نه‬
‫خوري؛بلکې ناخبري له دنيوي جهان سره ښايي‪،‬چې ددې‬
‫دنيا انسان د هغه جهان د انسانانو له حالت نه خبر نه‬
‫دى‪،‬چې قرآني آيتونه پردې ټکي ګواهي ورکوي‪.‬‬

‫‪056‬‬

‫د اولياوو اهلل کرامت‬

‫پردې سربېره په نورو آيتونو کې هم روښانه کېږي‪ ،‬چې تر‬
‫مرګ‪ ،‬بخښل کېدو او جنت ته يې تر ننوتو وروسته د هغه د‬
‫قوم د ژوند ډېوه په اسماني پوکي مړه شوه؛لکه چې فرمايي‪:‬‬

‫[وَمَا أَنزَلْنَا عَلَى قَوْمِهِ مِن بَعْـدِهِ مِـنْ جُنـدٍ مِـنَ السَـمَاء وَمَـا‬
‫کُنَا مُنزِلِينَ ‪ .‬إِن کَانَتْ إِالَ صَـيْحَةً وَاحِـدَةً فَـإِذَا هُـمْ خَامِـدُونَ‬
‫= او د هغه (تر شـهادت) ور وسـته مـوږ لـه اسـمانه پـر قـوم يـې‬
‫کــوم لښــکر راونــه لېــږه او (هېڅکلــه زمــوږ دود او ســنت دا نــه‬
‫و‪،‬چې) لښکرې ولېږو(؛بلکې عذاب خو يې )يـوه (اسـماني)‬
‫کړيکـه وه؛نــو ناڅاپــه مــړه ســاړه ســمخ (پراتــه) و‪ .‬او پــر(دې)‬
‫بنـــدګانو افســـوس‪،‬چې (الرښـــوونې تـــه) يـــې هـــر اســـتازى‬
‫راغلـى(؛نـو) ټـوکې او ملنـډې يـې ورپـورې کـړي دي ‪( ].‬يـس‪/‬‬
‫‪)٠١-٠٣‬‬
‫له دغو دوو آيتونو څرګندېږي‪،‬چې د هغه قوم جنت ته تر‬
‫ننووتو وروسته له برزخي جنت نه پرته نور څه نه شي کېداى‬
‫[ النار يعرضون عليها غدوا و عشيا و يوم تقوم الساعة‬
‫ادخلوا آل فرعون اشد العذاب= آل فرعون ته هر سهار او‬
‫ماښام اور ښوول کېږي‪ ،‬چې کله قيامت شروع کېږي‪،‬حکم‬
‫به‬

‫وشي‪،‬چې‬

‫آل‬

‫فرعون‬

‫له‬

‫سخت‬

‫عذاب‬

‫سره‬

‫ورننباسئ](مؤمن ‪) ٤١‬‬
‫له دغو آيتونو نه د برزخ په نړۍ کې د هغوى د ژوند پايښت‬
‫جوتېږي؛ځکه د قيامت تر راتګ د مخه سبا او بېګا اور ته‬
‫ښوول کېږي؛خو د قيامت تر پيل وروسته سخت عذاب ته‬
‫ورننوځي‪.‬‬

‫د اولياوو اهلل کرامت‬

‫‪057‬‬

‫که په آيت کې ( و يوم تقوم الساعة) نه واى‪،‬د ړومبۍ برخې‬
‫مطلب به ډېر روښانه نه واى؛خو د آيت له ذيل نه روښانه‬
‫کېږي‪،‬چې مقصود هماغه د برزخ وخت دى؛ګنې نو د دوو‬
‫جملو تقابل سم نه و‪.‬‬
‫پردې سربېره د سهار او ماښام (اور ته ښوول) هم ددې‬
‫ګواهي ورکوي‪،‬چې مقصود د قيامت جهان نه دى؛ځکه‬
‫هلته سهار او ماښام نه وي‪.‬‬
‫تردې ځايه د قرآن له مخې له څلور ګونو مذاهبو ځنې لومړى‬
‫مطلب روښانه شو‪ ،‬اوس د نورو څلور ګونو مطالبو په باب‬
‫غږېږو‪.‬‬

‫د انسان واقعيت د هغه روح دى‬
‫انسان په لومړي سر کې د جسم او روح يو ګډون دى؛خو د‬
‫انسان واقعيت د هغه هغه روح دى‪ ،‬چې له بدن سره يې‬
‫ملګرې دى‪ ،‬مونږ دا مساله له فلسفي پلوه نه څېړو دا وخت‬
‫د اسالم او يونان د فيلس وفانو له نظرونو سره کار نه لرو؛‬
‫بلکې يواځې د قرآن له نظره دا موضوع رامنځته کوو‪.‬‬
‫د هغو آيتونو له څېړنې‪،‬چې په قرآن کې د انسان په باب‬
‫راغلې‪،‬دا حقيقت ښه څرګندېږي‪،‬چې د انسان واقعيت د‬
‫هغه هماغه روح او نفس دى‪ .‬دادى ددې آيت مطلب ته ځير‬
‫شئ‪:‬‬

‫د اولياوو اهلل کرامت‬

‫‪058‬‬

‫[ قُلْ يَتَوَفَاکُم مَلَکُ الْمَوْتِ الَذِي وُکِلَ بِکُمْ ثُمَ إِلَى رَبِکُمْ‬
‫تُرْجَعُونَ = ووايه ‪ (( :‬پر تاسې‪،‬چې د مرګ پرښته ګومارل‬
‫شوې ده‪،‬ستاسې (روح) اخلي‪ ،‬بيا به د خپل پالونکي پر لور‬
‫بېرته وګرځول شئ ‪(])) .‬سجده‪) ٩٩ /‬‬
‫د "توفى" کلمه د مشهورې معنى (مړه کول) پرخالف د نيول‬
‫او ټينګولو په معنى ده ؛نو د "يتوفاکم" جملې مطلب‬
‫دادى‪ ،‬چې تاسې نيسي‪.‬‬
‫که د انسان واقعيت د هغه روح او روان دى‪ ،‬د آيت تعبير به‬
‫صحيح وي؛خو که روح د انسان د شخصيت يوه برخه وي او‬
‫پاتې نور يې بهرنى بدن وي؛نو په دې صورت کې دا تعبير‬
‫مجاز وي؛ځکه د مرګ پرښته زموږ بدن او بهرني ماده نه‬
‫نيسي؛بلکې جسد په خپل حال پاتې وي او يواځې روح مو‬
‫اخلي‪.‬‬
‫کوم آيتونه چې د انسان پر وړاندې د روح موقعيت‬
‫روښانوي‪ ،‬هغه په دې آيت پورې اړه نه لري او موږ د بېلګې‬
‫په توګه په يوه آيت بسيا کوو‪.‬‬
‫دا حقيقت چې د انسان واقعيت او د روحي او معنوي‬
‫بشپړتياوو مرکز يې همدا روح دى او بدن يې يوه جامه ده‪،‬‬
‫چې پرې پوښل شوى دى‪ ،‬تر مرګ روسته د روح د پايښت په‬
‫پام کې ساتلو سره‪،‬چې په لومړي مطلب کې تشريح شو‪ ،‬ښه‬
‫په ډاګه کېږي‪،‬قرآن مرګ د انسانيت فنا او د بشر د ژوند‬
‫پاى نه ګني؛بلکې د شهيدانو او نېکانو او جنايتکارانو‬

‫‪059‬‬

‫د اولياوو اهلل کرامت‬

‫لپاره له قيامت نه په مخکې ژوند معتقد دى‪ .‬له خوښۍ او‬
‫خوشالۍ سره ملګ رى ژوند له زيرې سره ملګرى ژوند‪ ،‬له‬
‫دردوونکي عذاب سره ملګرى ژوند او‪....‬‬
‫که د انسان واقعيت د هغو عنصري بدن وي‪ ،‬بيا نو بې‬
‫شکه‪ ،‬چې يو څو ورځې وروسته سره شړيږي ( تحليليږي) او‬
‫په بېالبېلو عناصرو ويشل کېږي‪،‬په دې صورت کې به د‬
‫انسان بقا يا برزخي ژوند بې مفهومه وي‪.‬‬

‫قرآن له بلې نړۍ سره د تړون پر امکان‬
‫شهادت ورکوي‬
‫د مرستې غوښتنې لپاره له ماد ې نه د مجرد روح د بقا اثبات‬
‫کافي نه دى؛بلکې پر بقا سربېره يې له علمي او قرآني پلوه د‬
‫پيوستون د موجوديت امکان بايد جوت شي‪ .‬موږ په دې‬
‫باب د روح اصالت نومې کتاب کې غځېدلې خبرې کړي‬
‫دي‪ ،‬دا دى دلته په لنډو دومره يادونه کوو‪ ،‬چې قرآني‬
‫آيتونه ګواهي ورکوي‪ ،‬چې له پخوانيو سره د بشر تړون پر‬
‫ځاى او ټينګ دى‪.‬‬
‫الف‪ :‬صالح عليه السالم د خپل قوم له ارواحو سره ګړېږي‪:‬‬

‫[فَعَقَرُواْ النَاقَةَ وَعَتَوْاْ عَنْ أَمْرِ رَبِهِمْ وَقَالُواْ يَا صَـالِحُ ائْتِنَـا‬
‫بِمَـــا تَعِـ ـدُنَا إِن کُنـ ـتَ مِـ ـنَ الْمُرْسَـ ـلِينَ ‪ .‬فَأَخَـ ـذَتْهُمُ الرَجْفَـ ـةُ‬
‫فَأَصْبَحُواْ فِي دَارِهِمْ جَـاثِمِينَ ‪ .‬فَتَـوَلَى عَـنْهُمْ وَقَـالَ يَـا قَـوْمِ‬
‫لَقَـدْ أَبْلَغْـتُکُمْ رِسَــالَةَ رَبِـي وَنَصَـحْتُ لَکُـمْ وَلَکِـن الَ تُحِبُــونَ‬

‫د اولياوو اهلل کرامت‬

‫‪061‬‬

‫النَاصِحِينَ =بيا يـې" او ښـه " ټپـي ((او مـړه)) کـړه او د خپـل‬
‫پالونکي له ا مره يې سر وغړاوه‪،‬و يې ويـل ‪(( :‬صـالحه! کـه (د‬
‫خداى) له استازيو يې؛نو په څه چـې مـوږ ګواښـې‪،‬را يـې ولـه‬
‫!)) ؛نو (په پاى کې) هغوى زلزلـې ونيـول او پخپلـو کورونـو‬
‫کــې مــړه پــړمخ پرېوتــل او ( صــالح ) تــرې مــخ واړاوه‪ ،‬و يــې‬
‫ويل ‪ (( :‬زمـا قومـه ! مـا درتـه د خپـل پـالونکي پيغـام ورسـاوه‬
‫او نصــــيحت مــــې درتــــه وکړ؛خــــو (څــــه وکړم‪،‬چــــې) تاســــې‬
‫نصيحت کوونکي نه خوښوئ ‪( )).‬اعراف ‪ ٧١ – ٧٧‬آيتونه)‬
‫د دغو درېو آيتونو مطلب ته ځير شئ‪.‬‬
‫لومړى آيت را ښيي‪،‬چې هغوى په ژوندوني له هغه (صالح)‬
‫نه د الهي عذاب غوښتنه وکړه‪.‬‬
‫دويم آيت ښيي‪ ،‬چې الهي عذاپ ورورسېد او ټول يې تس‬
‫نس کړل‪.‬‬
‫درېم آيت وايي‪،‬چې حضرت صالح د هغوى تر مرګ او تس‬
‫نس کېدو وروسته له هغوى سره دوه داسې خبرې وکړې‪.‬‬
‫‪ _ ٩‬په داسې بڼه د آيتونو نظم ‪،‬چې وويل شول‪.‬‬
‫‪ _ ٠‬په (فتولى) کلمه کې (ف) تورى‪ ،‬چې ترتيب ښيي؛يعنې‬
‫د هغوى تر تس نس کېدو وروسته له هغوى نه مخ واړاوه او‬
‫داسې يې ورته وويل‪:‬‬
‫"و لکن ال تحبون الناصحين" جمله ښيي‪ ،‬چې هغوى هماغه‬
‫شان په دښمنۍ او سخت زړه توب کې ډوب وو‪ ،‬تر مګر‬
‫وروسته هم پر همدغه ناولې روحيه تينګ وو‪ ،‬چې پند‬
‫ورکوونکي او ناصحين يې هم خوښ نه وو‪.‬‬

‫د اولياوو اهلل کرامت‬

‫‪060‬‬

‫قرآن په ډاګه کوي ‪ ،‬چې هغه (صالح) د خپل امت له ارواحو‬
‫سره سختې خبرې کوې او مخاطبوي يې او د هغې پرله پسې‬
‫دښمنۍ (له نتايجو) نه يې خبروي‪ ،‬چې تر مرګ وروسته يې‬
‫هم کوله‪ ،‬وايي ناصحان مو همدا اوس هم خوښ نه دي‪.‬‬
‫ب‪ :‬شعيب عليه السالم له پخوانيو ارواحو سره خبرې کوي‪.‬‬

‫[فَأَخَ ـذَتْهُمُ الرَجْفَ ـةُ فَأَصْ ـبَحُواْ فِــي دَارِهِ ـمْ جَــاثِمِينَ ‪.‬الَ ـذِينَ‬
‫کَــذَبُواْ شُ ـعَيْبًا کَ ـأَن لَ ـمْ يَغْنَ ـوْاْ فِيهَــا الَ ـذِينَ کَــذَبُواْ شُ ـعَيْبًا‬
‫کَــانُواْ هُــمُ الْخَاسِــرِينَ ‪.‬فَتَــوَلَى عَــنْهُمْ وَقَــالَ يَــا قَــوْمِ لَقَــدْ‬
‫أَبْلَغْـتُکُمْ رِسَــاالَتِ رَبِــي وَنَصَـحْتُ لَکُـمْ فَکَيْـفَ آسَــى عَلَــى‬
‫قَوْمٍ کَافِرِينَ = نـو زلزلـې ونيـول او پـه خپلـو کورونـو کـې مـړه‬
‫پــړمخ پرېوتــل ‪ .‬هغــوى چــې شــعيب يــې دروغجــن ګاڼــه (؛نــو‬
‫داســې لــه منځــه والړل)؛لکــه هېڅکلــه‪،‬چې پــه هغــو( کــورو)‬
‫کــــې نــــه ول اوســــېدلي‪،‬هغوى چــــې شــــعيب يــــې دروغجــــن‬
‫وګاڼه؛نو پخپله يې زيان وکړ؛ نو شعيب تـرې مـخ واړاوه او و‬
‫يـــې ويـــل ‪ (( :‬زمـــا قومـــه ! پـــه رښـــتيا مـــا د خپـــل پـــالونکي‬
‫پيغامونــه در ورســول او درتــه مــې نصــيحت وکړ؛نــو زه څنګــه‬
‫پرکافرانو خپه شم ؟!)) (اعراف‪) ١٨ – ١٩ /‬‬
‫په دې آ يت کې د استدالل الره له صالح عليه السالم سره د‬
‫اړوندو آيتونو په شان ده‪.‬‬

‫‪062‬‬

‫د اولياوو اهلل کرامت‬

‫د اسالم پې غمبر د انبياوو له ارواحو سره‬
‫غږېږي‬
‫[ وَاسْأَلْ مَنْ أَرْسَلْنَا مِن قَبْلِکَ مِن رُسُلِنَا أَجَعَلْنَا مِن دُونِ‬
‫الرَحْمَنِ آلِهَةً يُعْبَدُونَ = او د هغو استازيو له (الرويانو)‬
‫وپوښته‪،‬چې موږ تر تا مخکې لېږلي ول چې ‪ :‬ايا موږ د‬
‫رحمان (خداى) پر ځاى د نورو معبودانو حکم کړى و‪،‬چې‬
‫ولمانځل شي؟](زخرف ‪)٤١‬‬
‫د آيت ظاهر دادى‪ ،‬چې پېغمبر له همدې طبيعي دنيا نه په‬
‫هغه جهان (اخرت) کې له پېغمبرانو سره اړيکې ټينګې‬
‫کړي‪ ،‬چې دا روښانه کړي‪ ،‬چې ټولو پېغمبرانو ته په هر‬
‫عصر او دور کې د خداى قاعده دا وه‪ ،‬چې بې له يوه خداى‬
‫نه بل ونه نمانځي‪.‬‬

‫قرآن پر پېغمبرانو درود وايي‬
‫قرآن کريم په ځينو ځايو کې پر پېغمبرانو سالم او درود‬
‫ويلى د ى او دا سالمونه‪ ،‬درودونه او ستاېنې بې معنى او‬
‫تشريفاتي نه دي‪ .‬دا به له انصاف نه څومره لرې وي‪ ،‬چې د‬
‫قرآن عالي معناوې په يوه داسې سرسري بڼه انځور کړو‪،‬‬
‫چې د اپلتو او عبثياتو رنګ واخلي‪ ،‬صحيح ده‪ ،‬چې نن سبا‬
‫د نړۍ ماتريالستان‪ ،‬چې روح او نفس ته په اصالت نه‬

‫د اولياوو اهلل کرامت‬

‫‪063‬‬

‫ګوري‪ ،‬په خپلو وينوو کې د خپلو مشرانو او د ماديت د‬
‫مکتب بنسټګرو ته درود او سالم وايي؛ خو ايا دا صحيح‬
‫ده‪ ،‬چې د قرآن عالي مفاهيم‪ ،‬چې د يوه حقيقت او واقعيت‬
‫څرګندوى دي‪ ،‬په داسې بڼه انځور کړو او ووايو‪،‬چې دغه‬
‫ټول درودونه‪ ،‬چې قرآن پر پېغمبرانو ويلي او مونږ‬
‫مسلمانان يې هم شپه او ورځ وايو‪ ،‬دا ګنې هسې وچې او بې‬
‫معنى تشريفات دي؟ دا چې قرآن فرمايي‪:‬‬
‫‪ _ ٩‬سالم على نوم فى العالمين‬
‫‪ _ ٠‬سالم على ابراهيم‬
‫‪ _ ٨‬سالم على موسى و هارون‬
‫‪ _ ٤‬سالم على آل ياسين‬
‫‪ _ ١‬سالم على المرسلين‬
‫د صافات (‪ )٩٣٩ ،٩٨١ ،٩٠١ ،٩١١ ،٧١‬آيتونه‬

‫په تشهد کې پر پېغمبر درود‬
‫د نړۍ مسلمانان په فقهي فروعو کې له اختالفاتو سره سره‬
‫له سهاره تر بېا پورې د لمانځه په تشهد کې د خداى عظيم‬
‫الشان پېغمبر مخاطبوي او وايي‪:‬‬
‫السالم عليک ايها النبي و رحمة اهلل و برکاته ‪.‬‬
‫( وګورئ‪ :‬د تذکرة الفقها ‪ ٩‬جلد او د خالف ‪ ،٤٧/٩‬په خالف‬
‫کې تشهد په څو بڼو له حضرت عمر او عبداهلل بن مسعود‬
‫(رض) نه نقل شوى‪ ،‬چې ټول همدا شان سالم مني او د اهل‬

‫‪064‬‬

‫د اولياوو اهلل کرامت‬

‫سنت د فقهې ټول امامان ابوحنيفه‪ ،‬مالک او شافعي رحمة‬
‫اهلل عليهم هر يو د تشهد دا بڼه را اخستې او فتوى يې پرې‬
‫ورکړې ده‪).‬‬
‫خو د اختالف په کې همدومره خبره ده‪ ،‬چې شافعي او ځينې‬
‫نور يې په تشهد کې الزم او واجب ګڼي؛خو د نورو مذهبونو‬
‫پيروان يې مستحب بولي؛خو پردې تول يوه خوله دي‪،‬چې‬
‫پېغمبر مسلمانانو ته همداسې تعليم ورکړى او د پېغمبر‬
‫سنت د هغه په ژوند او مرګ کې يوشان پاتې دى‪.‬‬
‫که زموږ تړون او پيوستون په رښتيا له پېغمبر سره شلېدلى‬
‫وي؛نو دا شان سالم‪ ،‬هغه هم د خطاب په بڼه څه معنى لري ‪.‬‬
‫په پاى کې يادونه کوو‪ ،‬چې په تشهد کې په سالم سره‬
‫استدالل په آيتونو کې د هغې د قطعيت لپاره وشو‪.‬‬

‫د بحث نتيجه‬
‫په لومړني مطلب کې جوته شوه‪،‬چې مرګ د ژوند پاى او د‬
‫انسان فنا نه ده؛بلکې بل جهان (اخرت) ته يې د ورتګ الر‬
‫ده‪.‬‬
‫په دويم مطلب کې ر وښانه شوه‪ ،‬چې د انسان واقعيت د هغه‬
‫هماغه روح او نفس دى او بدن يې يوه جامه ده‪ ،‬چې‬
‫وراغوستل شوې ده؛ نو که روح او نفس يې تلپاتې وي؛نو‬
‫ب يا يې واقعيت‪ ،‬شخصيت او ټوله انرژي ( له هغه پرته چې‬
‫په مادي بدن پورې يې اړه لري) هم باقي پاتې وي؛نو که په‬

‫‪065‬‬

‫د اولياوو اهلل کرامت‬

‫دې دنيا کې يې نفس د دعا او نمانځنې وسه وه يا يې د‬
‫خداى په امر خارق العاده چارې ترسره کوالى شوې‪ ،‬په هغه‬
‫دنيا کې يې هم قدسي نفس د خداى په حکم ځواکمن او‬
‫وسمن وي او له هغو چارو پرته‪ ،‬چې په مادي بدن پورې اړه‬
‫لري‪ .‬پر نورو ټولو برالسى او قادر وي‪.‬‬
‫په درېم مطلب کې ثابته شوه‪،‬چې د هغې دنيا له انسانانو‬
‫سره د دې دنيا د انسانانو اړيکې کېدوني او ممکنې دي او‬
‫مقدسې ارواح زموږ خبرې او وينا اوري‪.‬‬
‫دغو درې ګونو م طالبو ته په پام سره د مطلب فلسفي امکان‬
‫جوت شو؛يعنې ثابته شوه‪،‬چې اولياء اهلل زمونږ په خبرو‬
‫پوهېداى شي او الهي اذن ته هم ځواب ويالى شي؛خو ايا‬
‫دغه راز يو کار د اسالمي قوانينو له مخې روا دى‪ ،‬که نه دا‬
‫ځواب د څلورم مطلب پر غاړه دى‪.‬‬

‫مسلمانان او له مقدسو ارواحو نه حاجت‬
‫غوښتنه‬
‫شيخ ابن تيميه او پيروان يې په يوه ځانګړي قضاوت له دې‬
‫نه منکر دي‪ ،‬چې د پېغمبر صحابه وو‬

‫او تر صحابه‬

‫ووروسته ډلو له پېغمبر نه د حاجت غوښتنه کړې وي‪ ،‬په‬
‫دې باب وايي‪:‬‬
‫و لم يکن احد من سلف االمه فى عصر الصحابه و ال‬
‫التابعين و ال تابعى التابعين يتخيرون الصالة والدعا عند‬

‫د اولياوو اهلل کرامت‬

‫‪066‬‬

‫قبور االنبيا ويسالونهم و ال يستغيثون بهم ال فى مغيبهم و‬
‫ال عند قبورهم؛ د امت له پخوانيو ځنې يوه هم نه د صحابه‬
‫وو په عصر کې او نه هم تابعينو يا تبع تابعينو د پېغمبرانو‬
‫د قبرونو په خوا کې لمونځ او دعا غوره ګڼلې او هېڅکله يې‬
‫ترې څه نه دي غوښتي اونه يې مرسته غوښته‪ ،‬نه په غياب‬
‫کې اونه يې د قبرونو ترڅنګ‪.‬‬
‫(وګورئ‪ :‬الهديه السنيه ‪ ٩١٠‬مخ د منار مصر چاپ)‬

‫ښايي د صحابه وو او تابعينو له تاريخ نه کوم ناخبره وګړى‬
‫دا تصور وکړي‪،‬چې دا نسبت به حقيقت لري؛خو د‬
‫تاريخونو لوستنه د دې عکس ثابتوي‪ ،‬موږ يې يو څو‬
‫بېلګې يادوو‪.‬‬
‫‪ _ ٩‬اصاب الناس قحط فلى زمان عمر بن الخطاب فجا رجل‬
‫الى قبرالنبى فقال يا رسول اهلل استسق اهلل ال متک فانهم‬
‫قد هلکوا فاتا رسول اهلل صلى اهلل عليه و سلم فى المنام‬
‫فقال‪ :‬انت عمر فاقرئه السالم و اخبره انهم مسقون= د عمر بن‬
‫الخطاب رضى اهلل عنه دخالفت په عهد کې وچکالي راغله‬
‫او يو سړى د پېغمبر (ص)) قبر ته ورغى او ويې ويل‪ :‬اى د‬
‫خداى پېغمبره ! د خپل امت لپاره د اوبو غوښتنه وکړه‪،‬چې‬
‫هالک شول ‪ ،‬پېغمبر يې خوب ته ورغى او ويې فرمايل‪ :‬عمر‬
‫ته و الړ شه‪ ،‬سالم ورته ووايه او خبر يې کړه‪،‬چې ټول به‬
‫خړوب شي‪.‬‬
‫(وګورئ‪ :‬وفاء الوفاء ‪)٩٨٧٩/٠‬‬

‫د اولياوو اهلل کرامت‬

‫‪067‬‬

‫سمهودي وايي‪:‬‬
‫و محل االستشهاد طلب االستسقاء منه (صلى اهلل عليه‬
‫وسلم) فى البرزخ و دعاوه لربه فى هذه الحاله غير ممتنع و‬
‫علمه بسوال من يساله قدورد فال مانع من سوال الستسقاء‬
‫و غيره منه کمال کان فى الدينا‪.‬‬
‫دا جريان پردې ګواهي ورکوي‪ ،‬چې له پېغمبر نه په برزخ کې‬
‫د دعا غوښتنه کېداى شي او دا غوښتنه څه پروانه کوي؛‬
‫ځکه هغه د خلکو په غوښتنه پوه دى؛ځکه نو د هغه د‬
‫ژوندوني په شان ترې د دعا غوښتنه څه منع نه ده‪.‬‬
‫سمهودي له حافظ ابوعبداهلل محمد بن موسى بن النعمان نه‬
‫په حضرت علي (رض) پورې د يوه منسوب سند له مخې‬
‫رااخلي‪ ،‬چې د پېغمبر د تدفين درې ورځې تېرې وې‪ ،‬چې د‬
‫مدينې له بهر نه يو عرب راغى او د پېغمبر د قبرخاورې يې‬
‫پر سر وشيندلې او ويې ويل‪:‬‬
‫يا رسول اهلل قلت فسمعنا قولک ووعبت عن اهلل سبحانه ما‬
‫وعينا عنک و کان فيما انزل عليک ( اولوانهم اذ ظلموا‬
‫انفسهم جاوک فاستغفرواهلل‪).....‬‬
‫(وګورئ‪ :‬وفاء الوفاء ‪ ٩٨١٩/٠‬مخ – نساء ‪)١٤‬‬
‫د خداى رسوله! چې ودې ويل‪ ،‬وا مو ورېدل‪ ،‬څه چې مو له‬
‫تا واخستل هغه تا له خداى نه اخستي وو‪،‬پر تا له نازل‬
‫شويو ځنې دا آيت دى‪ ،‬چې کله هغوى پر ځان تېرى وکړ‪ ،‬تا‬
‫ته دې درشي او بخښنه دې وغواړي‪،‬ته هم د هغوى په باب د‬
‫بخښنې غوښته وکوې‪ ،‬خداى به بخښونکى ومومي‪ ".‬ما پر‬

‫د اولياوو اهلل کرامت‬

‫‪068‬‬

‫ځان ظلم کړى او تاته راغلى يم‪ ،‬ماته د بخښنې غوښتنه‬
‫وکړه‪".....‬‬
‫د وفاء االخبار دارالمصطفى د اتم باب په پاى کې زياتې‬
‫پېښې رااخلي‪ ،‬چې ټول داښيي‪ ،‬چې له پېغمبر نه مرسته او‬
‫د حاجت غوښته د مسلمانانو همېشنى خوى دى‪.‬‬
‫حتى وايي امام محمد بن موسى بن نعمان رحمه اهلل عليه د‬
‫دې موضوع په باب د مصباح الظالم فى المستغيثين بخير‬
‫االنام په نامه کتاب ليکلى دى‪.‬‬
‫‪ _ ٨‬محمد بن المنکدر وايي‪:‬‬
‫" يو سړي اتيا ديناره زما پالر ته امانت ورکړل او په خپله‬
‫جهاد ته الړ او وويل‪ :‬که دا پيسې دې په کار شوې‪ ،‬و يې‬
‫لګوه ‪ ،‬خداى کوله‪ ،‬چې ګراني راغله او پالر مې پيسې‬
‫ولګولې‪ .‬په دې کې د پيسو خاوند راغې او پيسې يې‬
‫وغوښتې ‪ ،‬پالر مې ورته وويل‪ :‬سبا راشه‪ ( ،‬پالر مې) د‬
‫شپې جومات ته راغې‪ ،‬د پېغمبر قبر او منبر ته يې اشاره‬
‫وکړه‪ ،‬تر سهاره يې د مرستې غوښتنه وکړه‪ ،‬په دې کې د‬
‫جومامت په تياره کې يو سړى را پيدا شو او و يې‪ :‬ابا‬
‫محمده! واخله ‪ ،‬پالر ته مې يې يوه کڅوره ورکړه ‪ ،‬چې اتيا‬
‫ديناره پکې وو‪.‬‬
‫(وګورئ‪ :‬وفاء الوفاء ‪ ( ٩٨٣١/٠‬د مصر چاپ)‪ ،‬هغه ‪٩٨٣١‬‬
‫مخ پورې د استغاثو بېلګې ښوولې دي)‬
‫‪ _ ٤‬ابوبکر بن المقري وايي‪:‬‬

‫د اولياوو اهلل کرامت‬

‫‪069‬‬

‫پر ما‪ ،‬طبراني او ابوالشيخ باندې لوږې زور وکړ‪ ،‬مونږ د‬
‫پېغمبر د قبر ترڅنګه ناست وو‪ ،‬شپه راغله‪،‬مونږ د رسول‬
‫اکرم قبر ته ورغلو او ومو ويل‪ :‬يا رسول اهلل الجوع (يا رسول‬
‫اهلل !وږي يو) ډېر وخت تېر نه و‪ ،‬چې د جومات ور وټکول‬
‫شو‪ ،‬يو سپين ږيرى له دوو ځوانانو سره راننووت اوهر يوه‬
‫په الس کې له خوړو ډک يو لوښى نيولى و‪ ،‬مونږ چې خواړه‬
‫وخوړل‪ ،‬سپين ږيري وويل‪:‬‬
‫ما رسول اهلل په خوب کې وليد‪ ،‬امر يې وکړ‪ ،‬چې تاسې ته‬
‫ډوډۍ راوړم‪.‬‬
‫( وګورئ‪ :‬پورتنۍ سرچينه)‬
‫‪ _ ١‬ابن جالد وايي‪:‬‬
‫ډېر مسکين وم‪،‬چې مدينې ته راغلم‪ ،‬قبر ته ورغلم او ورته‬
‫مې وويل‪ :‬د خداى رسوله ! ستا مېلمه يم‪ ،‬ناڅاپه خوب‬
‫راغى‪ ،‬پېغمبر مې خوب ته راغى او ډودۍ يې په الس کې‬
‫راکړه‪.‬‬
‫( وګورئ‪ :‬وفاء الوفاء ‪)٩٨١٩/٠‬‬
‫مونږ د دې جريانونو او پېښو له صحت او نه صحت سره کار‬
‫نه لرو‪ :‬زموږ مطلب دادى‪،‬چې دا پېښې دروغ وي‪ ،‬که‬
‫رښتيا‪ ،‬ګواهي ورکوي‪ ،‬چې دغه راز يو کار خپور شوى دى‬
‫او که دغه بدعت او حرام يا شرک او کفر وي؛نو حرفه اى تېر‬
‫ايستنکيو او جوړوونکيو هېڅ کله دغه شان مطالب نه را‬
‫اخستل چې هغوى پرې د خلکو له سترګو پرېوځي‪.‬‬

‫د اولياوو اهلل کرامت‬

‫‪071‬‬

‫ما د "روح اصالت" نومې کتاب د ارواحو تړون په برخه کې‬
‫يو لړ روايات او احاديث را اخستي دى‪ ،‬چې ټول له مقدسه‬
‫ارواحونه د دعا د غوښتنې صحت ښيي‪.‬‬

‫د اولياوو اهلل کرامت‬

‫‪070‬‬

‫له اولياوو اهلل نه د شفاعت غوښتنه‬
‫مونږ ټول د شفاعت له ټکي سره بلد يو‪ ،‬چې کله د يو چا د‬
‫جرم‪ ،‬ګناه او محکوميت خبره کېږي او يو څوک ترمنځه‬
‫کېږي او منځګړتوب کوي‪ ،‬چې له مرګ‪ ،‬اعدام‪ ،‬زندان او‬
‫ت وفيق نه يې وژغوري‪ ،‬وايو چې پالني يې په حق کې‬
‫شفاعت وکړ‪.‬‬
‫شفاعت کلمه د "شفع" له مادې نه چې د وتر (طاق) په مقابل‬
‫کې د جفت په معنى ده‪،‬اخستل شوې ده‪ ،‬د ګنهګار د‬
‫خالصون لپاره د چا منځګړتوب ته له دې امله شفاعت‬
‫وايي‪ ،‬چې د شفاعت کوونکي مقام او موقعيت اود شفاعت‬
‫کېدونکي په وجود کې د نجات پر عاملو د شفاعت‬
‫کوونکي تاثير ( که څه هم لږ وي) پيوست ( او جوختېږي) او‬
‫دواړه يو د بل په مرسته د ګنهګار شخص د خالصون سبب‬
‫کېږي‪.‬‬
‫د ګنهګارانو لپاره د خداى د اولياوو د شفاعت حقيقت‬
‫ظاهرا دادى ‪،‬چې د خداى نازولي د هغه مقام او نژدېکت له‬
‫مخې چې د خداى پر وړاندې يې لري ( البته د خداى په حکم‬
‫او تر خاصو قاعدو له مخې‪ ،‬چې کلي او عمومي دى‪ ،‬نه‬
‫فردي) د ګنهګارانو او مجرمانو په باب منځګړتوب کوالى‬
‫شي او په دعا او نمانځنې سره له ستر خداى نه غوښتالى‬
‫شي‪،‬چې د هغوى له تقصير او ګناه نه تېر شي؛البته د هغوى‬

‫د اولياوو اهلل کرامت‬

‫‪072‬‬

‫شفاعت کول او شفاعت منل کېدل په يو لړ شرايط پورې‬
‫تړلي دي‪ ،‬چې ځينې يې په ګنهکار او ځينې يې د "ګناه" د‬
‫شفاعت په ځاى ځيګي پورې اړه لري‪.‬‬
‫په بله وينا شفاعت له هغو کسانو سره د خداى په حکم د‬
‫خداى د اولياوو سره خپل معنوي تړون نه وي پرېکړى او‬
‫دغه قاعده بايد همېشه خوندي وي‪.‬‬

‫په بله معنى شفاعت دا دى چې يو تر الس الندې موجود دى‬
‫د خوځښت او پرمختګ وړتيا لري‪ ،‬له پاسني يا لوړ موجود‬
‫نه د يوې قانوني چارې په توګه مرسته غواړي؛البته مرسته‬
‫غوښتونکى بايد د روحي بشپړ تيا او کمال له پلوه دومره‬
‫تيټ نه شي‪ ،‬چې د خوځښت او بشپړتيا ځواک او طاقت له‬
‫السه ورکړي او په يوه سپېڅلي انسان يې د بدلون امکان له‬
‫منځه الړ شي‪.‬‬
‫د رسول اهلل (ص) له زمانې تر وروستيو زمانو پورې د‬
‫مسلمانانو چلن له رښتينو شفاعنګرونه د شفاعت غوښتنه‬
‫وه او همېشه يې ترې د مرګ او ژوند په اجل کې د شفاعت‬
‫غوښتنه کوله او دغه راز غوښتنه هېڅ يوه اسالمي دانشمند‬
‫د اسالم له هېڅ راز اصولواو بنسټونو سره مخالفه نه ګڼله‪.‬‬
‫په اوومه هجري پېړ ۍ کې چې شيخ ابن تيميه پيدا شواو له‬
‫يو خاص طرز فکر سره يې له دې مسالى او د مسلمانانو‬
‫ترمنځ ډېرو مروجو بن سټو سره مخالفت وکړ او تر هغه درې‬
‫پېړۍ وروسته (محمد بن عبدالوهاب نجدي) يو ځل بيا د‬

‫د اولياوو اهلل کرامت‬

‫‪073‬‬

‫مخالفت بيرغ اوچت کړ او د شيخ ابن تيميه مکتب يې په‬
‫يوه سخته بڼه له سره راژوندى کړ‪.‬‬
‫له نورو اسال مي ډلو سره د وهابيانو د اختالف يو ټکى دا‬
‫دى‪ ،‬چې دوى سره له دې‪،‬چې شفاعت د يوه اسالمي اصل‬
‫په توګه منلى دى اووايي‪ ،‬چې د قيامت پر ورځ به شفاعتګر‬
‫د امت د ګنهکارو شفاعت کوي او رسول اکرم په دې لړ کې‬
‫ستره برخه لري؛خو ورسره دا هم وايي‪ ،‬چې په دې دنيا کې‬
‫له هغوي نه د شفاعت غوښتو حق نه لري او په دې موضوع‬
‫کې دومره تېر دى‪ ،‬چې د ويناوو کټ مټ رااخستنه يې‬
‫روحي ستوماني رامنځته کوونکى دى‪ ،‬د هغوى د وينا‬
‫لنډيز دادى چې‪:‬‬
‫د سالم پېغمبر؛نور پېغمبران او اوليا او پرښتې د قيامت په‬
‫ورځ شفاعت حق لري؛خو شفاعت بايد د شفاعت له خاوند‬
‫او اذن ورکوونکى نه (خداى) نه وغواړي او ويې ويل‪:‬‬
‫اللهم شفع نبينا محمدا فينايوم القيامة او اللهم شفع فينا‬
‫عبادک الصالحين او مالئکتک او نحوذ لک مما يطلب من‬
‫اهلل ال منهم فال يقال يا رسول اهلل او ياولى اهلل اسالک‬
‫الشفاعه او غيرها مما ال يقدر عليه اال اهلل فاذا طلبت ذلک‬
‫فى ايام البرزخ کان من اقسام الشرک‪.‬‬
‫"پروردګاره! پېغمبر او نور نېک بڼدګان د قيامت پر ورځ‬
‫زموږ شفيعان وګرځوه؛ خو موږ حق نه لرو‪ ،‬ووايو چې اى د‬
‫خداى رسوله يا اى د خداى نازوليه! له تانه غواړو‪ ،‬چې‬
‫زموږ په حق کې شفاعت وکړه؛ځکه شفاعت داسې څه دى‪،‬‬

‫‪074‬‬

‫د اولياوو اهلل کرامت‬

‫چې بې له خدايه يې بل څوک نه شي کوالى‪ ،‬که داسې څه‬
‫دې له پېغمبر نه چې په برزخ کې دى وغوښتل؛نو د شرک په‬
‫جال کې ونښتې‪".‬‬
‫(وګورئ‪ :‬الهدايه السنيه‪ ،‬دويمه رساله ‪ ٤٠‬مخ)‬
‫د شيخ ابن عبدالوهاب ډلې په يو لړ اټکلونو سره له رښتينو‬
‫شفاعتګرو نه د شفاعت غوښتنه تحريم کړې ده او‬
‫غوښتونکى مشرک او عمل يې شرک ګني‪.‬‬
‫موږ د هغوى د داليلو له څېړ نې د مخه مساله په خپله د‬
‫کتاب او سنت او مسلمانانو د سيرت په رڼا کې څېړو بيا يې‬
‫داليل څېړو‪.‬‬

‫د شفاعت د غوښتنې د جواز په باب زموږ‬
‫داليل‬
‫د شفاعت د غوښتنې پر جواز زموږ دليل له دوو مطلبو نه‬
‫جوړ دى‪.‬‬
‫او د دواړو په ثبوت سره خبره بيخي سپينيږي‪ ،‬هغه دوه‬
‫مطلبه دادي‪:‬‬
‫‪ _ ٩‬د شفاعت غوښتنه د دعا غوښتنه ده‪.‬‬
‫‪ _ ٠‬له وړو او مستحقو کسانو نه د دعا غوښتنه يو مستحب‬
‫کار دى‪.‬‬
‫اوس د دواړو مطلبو پا ب غږېږو‪.‬‬
‫‪ _ ٩‬د شفاعت غوښتنه د دعا غوښتنه ده‬

‫د اولياوو اهلل کرامت‬

‫‪075‬‬

‫د پېغمبر اکرم او نورو رښتينو شفاعتګرو شفاعت په الهي‬
‫دربار کې له دعا او نمانځنې پرته نور څه نه دي او د هغه‬
‫مقام او نزدېکت په رڼا کې‪ ،‬چې هغوى يې د خداى په دربار‬
‫کې لري ګنهګارو ته د دعا له امله مهربان خدى يې د خپل‬
‫پراخ لطف په برکت بخښي ‪ ،‬له نبي اکرم نه خو څه چې له‬
‫مؤمن ورور نه دا غوښتنه يو نېک کار دى‪ ،‬چې يو مسلمان‬
‫عالم يې (وهابي او که بل څوک) په صحت کې ترديد نه دى‬
‫کړى‪.‬‬
‫البته دا نه شو ويالى‪ ،‬چې د شفاعت حقيقت د محشر په هر‬
‫حال کې هماغه په الهى دربار کې دعا ده؛ خو دا ويالى شو‪،‬‬
‫چې له روښانه معناوو ځنې يې يوه هم هماغه دعا ده او څوک‬
‫چې وايي‪ " :‬يا وجيها عنداهلل اشفع لنا عنداهلل" ( اى چې د‬
‫خداى په وړاندې مقام او پرتم لرې‪ ،‬خداى په نزد زموږ‬
‫شفاعت وکړه) دهمدې معنى قصد لري‪.‬‬
‫نظام الدين نيشابوري د "نسا ‪ ٣١‬آيت" په تفسير کې له‬
‫"مقاتل" نه رانقلوي " الشفاعه الى اهلل انما هى الدعوة‬
‫لمسلم" ( د شفاعت حقيقت د مسلمان لپاره دعا ده‪).‬‬
‫له پېغمبر اکرم نه نقل شوې ده‪ ،‬چې څوک چې په خپل‬
‫مسلمان ورور پسې دعا وکړي؛نو دعا يې قبلېږي او يوه‬
‫پرښته ورته وايي ستا لپاره به هم همداسې وي‪.‬‬
‫شيخ ابن تيميه له هغو کسانو ځنې دى‪،‬چې د دعا غوښتنه له‬
‫ژوندي شخص نه سمه ګڼي؛نو د شفاعت غوښتنه يواځې په‬
‫پېغم بر او اولياوو پورې اړونده نه ده؛بلکې له هر مؤمن نه‬

‫د اولياوو اهلل کرامت‬

‫‪076‬‬

‫چې د خداى په وړاندې قدر او ارزښت لري غوښته کېداى‬
‫شي‪.‬‬
‫امام فخر رازي له هغو کسانو ځنې دى‪،‬چې شفاعت يې په‬
‫الهي دربار کې په دعا او نمانځنه تفسير کړى دى د غافر د‬

‫سورت د ‪ ٧‬آيت [ الَذِينَ يَحْمِلُونَ الْعَرْشَ وَمَنْ حَوْلَهُ‬
‫يُسَبِحُونَ بِحَمْدِ رَبِهِمْ وَيُؤْمِنُونَ بِهِ وَيَسْتَغْفِرُونَ لِلَذِينَ‬
‫آمَنُوا رَبَنَا وَسِعْتَ کُلَ شَيْءٍ رَحْمَةً وَعِلْمًا فَاغْفِرْ لِلَذِينَ‬
‫تَابُوا وَاتَبَعُوا سَبِيلَکَ وَقِهِمْ عَذَابَ الْجَحِيمِ = د عرش‬
‫باروونکې پرښتې او هغه (پرښتې) چې په چاپېرکې يې‬
‫دي‪،‬ټولې د خپل پالونکي له ستاېنې سره د هغه پاکي‬
‫څرګندوي او ايمان پرې لري او مؤمنانو ته بښنه غواړي (او‬
‫وايي‪ ):‬پالونکيه! ستا رحمت او علم پر هر څه خپور دى؛ نو‬
‫هغه کسان وبښه‪،‬چې توبه يې ايستلې او ستا پرالر روان دي‬
‫او د دوزخ له اوره يې وساته!]په تفسير کې وايي‪:‬دا آيت‬
‫ګواهي ورکوي چې دعرش د وړونکيو شفاعت يواځې د‬
‫ګنهګارو په باب دى‪ ( .‬؛ځکه د آيت په "وقهم عذاب‬
‫الجحيم" ( د جهنم له عذابه يې وساته) راغلى دى)‬
‫ځکه د پېغمبر اکرم او نورو پېغمبرانو شفاعت د دې ډلې په‬
‫باب همدا دى‪.‬‬

‫ځکــه خــداى داســې حکــم کــوي‪[ :‬فَــاعْلَمْ أَنَ ـهُ لَــا إِلَ ـهَ إِلَــا اللَ ـهُ‬
‫وَاسْــتَغْفِرْ لِــذَنبِکَ وَلِلْمُــؤْمِنِينَ وَالْمُؤْمِنَــاتِ وَاللَــهُ يَعْلَــمُ‬
‫مُتَقَلَبَکُمْ وَمَثْوَاکُمْ = نـو پـوه شـه‪،‬چې پـه حقيقـت کـې بـې لـه‬
‫"اهلل" هــېڅ وړ معبــود نشــته او د خپلــو ګنــاهونو او هــم نارينــه‬

‫د اولياوو اهلل کرامت‬

‫‪077‬‬

‫او ښــځمنو ايمــانوالو تــه بښــنه وغــواړه او خــداى ستاســې لــه‬
‫تلو راتلو او هستوګنځي خبر دى ‪ ( ] .‬محمد‪)٩١/‬‬
‫او حضرت نوح د ځان‪ ،‬د مور و پالر او د هغو کسانو په باپ‬
‫چې ايمان يې پرې راوړى و او د ټولو هغو ايمان والو په‬
‫باب‪ ،‬چې تر قيامته راتلونکى وو د بخښنې غوښتنه وکړه‪.‬‬
‫او په دې توګه يې د شفاعت په باب ژمنه او تعهد ترسره‬
‫کړى دى‪.‬‬

‫[رَبِ اغْفِرْ لِي وَلِوَالِدَيَ وَلِمَن دَخَلَ بَيْتِيَ مُؤْمِنًا‬
‫وَلِلْمُؤْمِنِينَ وَالْمُؤْمِنَاتِ وَلَا تَزِدِ الظَالِمِينَ إِلَا تَبَارًا=‬
‫پالونکيه! ما‪،‬مور و پالر مې او هغه ايمانوال‪،‬چې زما کور‬
‫ته راننووتي او ټول مؤمنان او مؤمنې وبښه او يوازې (د‬
‫مشرکو) ظالمانو تباهي ورزياته کړې!))] ( نوح‪)٠٣ /‬‬
‫د فخر رازي دا وينا په دې ګواهي ورکوي‪،‬چې هغه شفاعت‬
‫د ګنهکار په حق کې د شفيع د عا ته وايي او د شفاعت‬
‫غوښتنه يې د دعا غوښتنې ته ويلې ده‪.‬‬

‫په اسالمي احاديثو کې تر سترګوم کېږي‪ ،‬چې د مسلمان‬
‫په حق کې د مسلمان دعا شفاعت دى‪.‬‬
‫ابن عباس (رض) له پېغمبر اکرم نه نقلوي‪ :‬ما من رجل‬
‫مسلم يموت فيقوم على جنازته اربعون رجالال يشرکون باهلل‬
‫شيئا اال شفعهم اهلل فيه؛ څه وخت چې مسلمان مړ شي او‬
‫څلوېښت داسې کسان يې د جنازې لمونځ وکړي‪ ،‬چې شرک‬

‫د اولياوو اهلل کرامت‬

‫‪078‬‬

‫نه کوي‪،‬خداى يې شفاعت (دعا) د هغه په باب قبلوي‪.‬‬
‫(وګورئ‪ :‬صحيح مسلم ‪)١٤/٨‬‬
‫په د ې حديث کې دعا کوونکى شفاعتګر ښودل شوى دى‬
‫اوس که يو څوک په ژوندوني له خپلو څلوېښتو وفادارو‬
‫دوستانو نه وغواړي‪،‬چې تر مرګ وروسته يې په جنازې کې‬
‫ګډون وکړي او ده ته دعا وکړي‪.‬‬
‫په ح قيقت يې ور نه د شفاعت غوښتنه کړې او د خداى د‬
‫بندګانو د شفاعت مقدمات يې برابر کړي دي‪.‬‬
‫صحيح بخاري د " اذاستشفعوا الى االمام ليستسقى لهم لم‬
‫يردهم" په نامه يو باب لري‪.‬‬
‫( چې کله خلکو له امام نه د شفاعت غوښتنه وکړه‪ ،‬چې‬
‫هغوى ته باران وغواړي‪،‬د هغوى غوښتنه نه ردوي‪).‬‬
‫او همدارنګه يو بل باب لري‪ ،‬چې ( اذا استشفع المشرکون)‬
‫بالمسلمين عن القحط" نومېږي‪.‬‬
‫( څه وخت چې مشرکان د حقطۍ په باب د شفاعت غوښتنه‬
‫کوي)‬
‫د دغې دوو بابونو په باب روايات ګواهي ورکوي‪،‬چې د‬
‫شفاعت غوښتنه هماغه د دعا غوښتنه ده او په بل ډول يې‬
‫تفسيرول پکار نه دي‪.‬‬

‫تردې ځايه د استدالل يو اړخ روښانه شو او هغه داچې د‬
‫شفاعت غوښتنې حقيقت ‪ ،‬له دعا پرته نور څ نه دي ‪.‬‬

‫‪079‬‬

‫د اولياوو اهلل کرامت‬

‫اوس د ا ستدالل دويم اړخ روښانه او هغه دا چې له اولياوو‬
‫خو څه چې له مسلمان ورور نه غوښتنه يو مطلوب او‬
‫مستحب کار دى او همدا ده ددې برخې څرګندونه ‪.‬‬

‫له وړو (اهلو) ګريونه غوښتنه يو مستحب‬
‫کار دى‬
‫الف‪ :‬قرآن او له پېغمبر نه د دعا غوښتنه‬
‫قرآني آيتونه ګواهي ورکوي‪،‬چې له پېغمبر نه د چا لپاره د‬
‫بخښ نې غوښتنه ډېره ګتوره او اغېزمنه ده‪ .‬آيتونه دادي‪:‬‬

‫محمد ‪ ٩١‬آيت‪ [:‬فَاعْلَمْ أَنَهُ لَا إِلَهَ إِلَا اللَهُ وَاسْتَغْفِرْ لِذَنبِکَ‬
‫وَلِلْمُؤْمِنِينَ وَالْمُؤْمِنَاتِ وَاللَهُ يَعْلَمُ مُتَقَلَبَکُمْ وَمَثْوَاکُمْ =‬
‫نو پوه شه‪،‬چې په حقيقت کې بې له "اهلل" هېڅ وړ معبود‬
‫نشته او د خپلو ګناهونو او هم نارينه او ښځمنو ايمانوالو‬
‫ته بښنه وغواړه او خداى ستاسې له تلو راتلو او‬
‫هستوګنځي خبر دى ‪] .‬‬
‫توبه ‪ ٩١٨‬آيت‪ [:‬خُذْ مِنْ أَمْوَالِهِمْ صَدَقَةً تُطَهِرُهُمْ وَتُزَکِيهِم بِهَا‬
‫وَصَلِ عَلَيْهِمْ إِنَ صَالَتَکَ سَکَنٌ لَهُمْ وَاللهُ سَمِيعٌ عَلِيمٌ = د‬
‫هغوى له مالونو (د زکات په نامه ) صدقه واخله‪،‬چې په هغه‬
‫يې پاک او سوتره کړې او ( د زکات اخستو پر وخت ) ورته‬
‫دعا وکړه؛ځکه ستا دعا ورته ډاډېنه ده او خداى‬
‫اورېدونکى (او) پوه دى ‪].‬‬

‫د اولياوو اهلل کرامت‬

‫‪081‬‬

‫که د پېغمبراکرم دعا د يو چا لپاره داسې ګټوره وي؛نو ترې‬
‫د يو چا لپاره د دعا غوښتنه څه باک لري ‪ .‬بلخوا ددعا‬
‫غوښتنه د شفاعت غوښتنه ده ‪.‬‬

‫نساء ‪ ١٤‬آيت‪ [:‬وَمَا أَرْسَلْنَا مِن رَسُولٍ إِالَ لِيُطَاعَ بِإِذْنِ اللهِ‬
‫وَلَوْ أَنَهُمْ إِذ ظَلَمُواْ أَنفُسَهُمْ جَآؤُوکَ فَاسْتَغْفَرُواْ اللهَ‬
‫وَاسْتَغْفَرَ لَهُمُ الرَسُولُ لَوَجَدُواْ اللهَ تَوَابًا رَحِيمًا= موږ‬
‫هېڅ يو استازى نه دى لېږلى؛خو د دې لپاره‪،‬چې د خداى په‬
‫اجازه الروي يې وشي او که دې مخالفينو (داسې کړي واى‬
‫)‪ ،‬چې تر ګناه ( او د الهي قوانينو تر پښو الندې )کولو‬
‫وروسته درته راغلي واى او له خداى يې بښنه غوښتې واى‬
‫او پېغمبر هم ورته بښنه غوښتې واى ( ؛نو) هرومرو خداى‬
‫يې توبه قبلوونکى (او) مهربان مونده‪].‬‬
‫دا چې وايي "جاوک" تا ته درتلل‪،‬مقصد دادى‪ ،‬چې را دې‬
‫شي يا در دې شي له پېغمبر نه د دعا او بخښنې غوښتنه‬
‫وکړي‪ .‬که هدف دا نه وي د هغوى راتګ‪ :‬لغو ( بيځايه) و او‬
‫د پېغمبر حضور ته ورتګ او ورنه غوښتنه په خپله پر هغه‬
‫روحي انقالب ګواهي ورکوي‪،‬چې د دعا منلو نه‬
‫الرهواروي‪.‬‬
‫‪ _ ٤‬قرآن کريم د يعقوب (ع) د زامنو له خولې وايي چې‬
‫هغوى له خپل پالر نه وغوښتل چې د هغوى په حق کې‬
‫بخښنه وغواړي‪ ،‬يعقوب عليه السالم هم ورسره ومنله او‬
‫خپله وعده يې ورسره پخه کړه‪.‬‬

‫د اولياوو اهلل کرامت‬

‫‪080‬‬

‫" قالوا يا ابانا استغفرلنا ذنوبنا انا کنا خاطئين قال سوف‬
‫استغفرلکم ربي‪.‬‬
‫( ويې ويل‪ :‬پالره مونږ ته زمونږ د ګناهونو بخښنه وغواړه‪،‬‬
‫موږ خطا کار وو‪ ،‬هغه هم وويل ‪ :‬ډېر ژر به درته له خپل‬
‫خداى نه د بخښنې غوښتنه وکړم)‬
‫دغه ټول آيتونه دا ښيي چې له پېغمبرانو او نېکانو نه د دعا‬
‫غوښتنه‪ ،‬چې شفاعت دى‪ ،‬د اسالمي موازينو له پلوه ډېر لږ‬
‫باک هم نه لري‪.‬‬

‫اسالمي احاديث او د صحابه وو سيرت‬
‫امام ترمذي مشهور محدث له انس (رض) نه رانقلوي چې‪:‬‬
‫سالت النبي ان يشفع لى يوم القيامه فقال انا فاعل قلت و‬
‫اين اطلبک فقال على الصراط‪...‬‬
‫( انس وايي) له پېغمبر اکرم نه مې وغوښتل‪ ،‬چې د قيامت‬
‫پر ورځ زما په حق کې شفاعت وکړي هغه ومنله او ويې ويل‬
‫وبه يې کړم‪ .‬ما ويل چېرته به دې وموم؟ ويې فرمايل‪ :‬د‬
‫صراط تر څنګه‪.‬‬
‫(وګورئ‪ :‬سنن ترمذي‪ ٤٠ /٤ ،‬باب صراط)‬
‫انس (رض) له رسول اکرم نه دشفاعت غوښتنه کوي‪ ،‬هغه‬
‫(صلى اهلل عليه واله وسلم) يې هم مني او زېرى ورکوي‪.‬‬
‫سواد قارب د پېغمبر اکرم له يارانو ځنې دى‪ .‬د شعر په ژبه له‬
‫پېغمبر نه د شفاعت غوښتنه کوي وايي‪:‬‬

‫‪082‬‬

‫د اولياوو اهلل کرامت‬

‫فکن لى شفيعا يوم ال ذو شفاعه‬
‫يمن فتيال عن سوا بن قارب‬
‫( د قيامت پر ورځ زما شفيع وسه‪ ،‬پر هغه ورځ‪ ،‬چې سواد‬
‫قارب په حق کې به د بل چا شفاعت هېڅ ګټه ونه لري‪).‬‬
‫(وګورئ‪ :‬قاموس الرجال)‬
‫د حمير قبيلې "تبع" نومي يوه سړي د پېغمبر اکرم تر تولد د‬
‫مخه اورېدلي وو چې ډېر ژر به د عر بستان له خاورې نه د‬
‫خداى له لوري يو استازې راواستول شي‪.‬‬
‫له خپل مرګ نه مخکې يې يو ليک وليکه اوله خپلوانو نه‬
‫يې په کې وغوښتل‪ ،‬چې که کله هم پېغمبر مبعوث شو‪ ،‬زما‬
‫دا ليک به وروسپارې‪ ،‬په ليک کې يې ليکلي وو‪:‬‬
‫و ان لمادرک فاشفع لى يم القيامه و ال تنسنى‬
‫( که ما ونه ليدې او د ستا تر تولد د مخه مړ وم؛نو د قيامت‬
‫پر ورځ مې شفاعت وکړه‪،‬چې هېر مې نه کړې)‬
‫دا ليک چې پېغمبر ته ورکړ شو‪ ،‬درې ځلې يې وفرمايل‪:‬‬
‫مرحبا يتبع االخ صالح (پر صالح او نېک ورور تبع دې افرين‬
‫وي) ‪.‬‬
‫(وګورئ‪ :‬مناقب ابن شهر اشوب ‪)٩٠/٩‬‬
‫که د شفاعت غوښتنه شک واى؛نو پېغمبر به ورته هېڅکله‬
‫ورور نه واى ويلى او نه به يې پرې درى ځله افرين وايه‪.‬‬

‫‪083‬‬

‫د اولياوو اهلل کرامت‬

‫د مرګ په حالت کې له چانه د شفاعت‬
‫غوښتنه‬
‫د احاديثو دا برخه ښيي چې په ژوندوني له رښتين‬
‫شفاعتګر نه د شفاعت غوښتنه هېڅ باک او پروا نه لري‪.‬‬
‫روايات او احاديث ښيي چې د پېغمبر اکرم صحابه وو تر‬
‫وفاته وروسته د هغه له سپېڅلې روح نه دشفاعت غوښتنه‬
‫کوله د ساري په توګه‪:‬‬
‫‪ _ ٩‬ابن عباس (رض) وايي‪ :‬اميرالمؤمنين حضرت علي‬
‫(رض) چې د رسو ل اکرم (ص) له غسل نه وزګار شو‪ ،‬مخ يې‬
‫ورته لوڅ کړ او ويې ويل‪:‬‬
‫بابى انت وامى طبت حبا و طبت ميتا‪ ....‬واذکرنا عند ربک‪....‬‬
‫( مور و پالر مې درنه ځار‪ ،‬په ژوند او مرګ سپېڅلى يې‪ ،‬د‬
‫خداى پر وړاندې موږ ياد کړه) ‪.‬‬
‫(وګورئ‪ :‬نهج البالغه ‪ ٠٨١‬خطبه)‬
‫‪ _ ٠‬رسول اکرم چې رحلت وکړو‪ ،‬حضرت ابوبکر صديق يې‬
‫په کور کې مبارک مخ څرګندکړ او ښکل يې کړ او و يې‬
‫ويل‪ ،‬مور و پالر مې درنه ځار‪ ،‬په ژوند او مرګ سپېڅلى‬
‫وې‪ ،‬د خداى په دربار کې موږ درنه هير نه شو‪.‬‬
‫(وګورئ‪ :‬کشف االرتياب ‪ ١١‬مخ له خالصة الکالم نه را‬
‫خستنه)‬
‫ددغو رواياتو له مخې جوتېږي چې د شفيع په ژوندوني او‬
‫مرګ د شفاعت غوښتنه يو شان ده؛نو دغو آيتونو‪،‬‬

‫د اولياوو اهلل کرامت‬

‫‪084‬‬

‫روايتو نو او په هر عصر کې د مسلمانانو ترمنځ د رايجو‬
‫سنتو له مخې د شفاعت غوښتنې موضوع داسې يوه‬
‫څرګنده مساله ده‪،‬چې هېڅ وخت پکې څه شک او ترديد نه‬
‫دى په کار ‪ .‬پردې سربېره د پېغمبر اکرم صحابه وو د هغه‬
‫(صلى اهلل عليه و اله وسلم) تر وفات وروسته هم له هغه نه د‬
‫دعا غوښتنه کوله؛نو که له هغه مبارک نه تر وفات وروسته‬
‫د دعا غوښتنه صحيح وي؛د شفاعت غوښتنه به هم چې يو‬
‫ډول دعا ده‪ ،‬صحيح ده‪.‬‬

‫د اولياوو اهلل کرامت‬

‫‪085‬‬

‫د شفاعت غوښتنې د مخنيوي په باب د شيخ‬
‫محمد بن عبدالوهاب د ډلې د داليلو څېړنه‬
‫په تېر بحث کې د شفاعت غوښتنې د جواز له داليلو سره بلد‬
‫شو اوس له همدې غوښتنې سره د مخالفينوداليل هم اورو‪،‬‬
‫يوې مخالفى ډلې په داسې يو لړ ګومانونو او له اولياوو اهلل‬
‫ځنې د شفاعت غوښتنه منع کړې ده‪ ،‬چې دلته يې په لنډو‬
‫څېړو‪.‬‬
‫‪ _ ٩‬د شفاعت غوښتنه شرک دى‬
‫له شرک نه د دې ډلى غرض په عبادت کې شرک دى او داسې‬
‫ښيي چې د شفاعت عوښتنه د شفاعتګرو نمانځنه او‬
‫پرستش دى‪.‬‬
‫په عبادت کې د توحيد په بحث کې د عبادت په باب زيات‬
‫وغږېدواو روښانه مو کړه‪،‬چې له شخص نه هر ډول غوښتنه‬
‫او يا شفاعت غوښتنه په هغه صورت کې عبادت ګڼل کېږي‬
‫چې بل لوري "اله" ‪" ،‬خداى" ‪" ،‬رب" او د نړۍ‬
‫"څرخوونکى" او "د خدايي چارو څښتن او سرچينه"‬
‫وګڼو‪ ،‬له دې پرته به هر راز غوښتنه او سوال هر ډول درناوى‬
‫او خصوع هېڅکله عبادت ونه شمېرل شي‪.‬‬
‫د الهي دربار له رښتنيو شفاعتګرو نه ( چې خداى ورته د‬
‫شفاعت اذن کړى دى) شفاعت غوښتونکى هغوى د خداى‬

‫د اولياوو اهلل کرامت‬

‫‪086‬‬

‫غوره‪ ،‬او نژدې بڼدګان ګني‪،‬چې نه خداى دى او نه ورته له‬
‫بخښنې او شفاعت په څېر چارې سپارل شوي او په خپل سر‬
‫له الهي اذن پرته د هر چا په باب‪،‬چې وغواړي شفاعت‬
‫کوالى شي او يا يې له ګناه تېرېداى شي‪.‬‬
‫@‬
‫دغه ډله خلک د الهي اذن په چوکاټ کې د ځينو خاصو‬
‫وګړيو په باب چې له خداى سره يو معنوي اړيکې تينګي‬
‫دي او له الهي شفيعانو سره يې روحي تړون شليدلى نه وي‪،‬‬
‫د ګناه د بخښنې غوښتنه کوالى شي‪ ،‬دغه راز يوه غوښتنه‬
‫له داسې يوه وګړي نه چې د غوښتونکي له نظره تر مقرب‬
‫بنده زيات نور څه نه وي‪ ،‬هېڅکله د هغه عبادت نه شمېرل‬
‫کېږي‪.‬‬
‫البته د يادونې وړ ده‪،‬چې که دغه شان غوښتنه د مړينې په‬
‫حال کې د شفاعتګر نمانځنه وګڼل شي؛نو بيا خو دغه راز‬
‫غوښتنه په ژوندوني عبادت گڼل پکار دي‪.‬‬
‫په تېر بحث کې مو ويل‪،‬چې قرآن او سنت حکم کوي‪ ،‬چې‬
‫مسلمانان دې د پېغمبر اکرم حضور ته ورشي او ترې و دې‬
‫غواړي چې د هغوى لپاره د بخښنې غوښتنه وکړي او دغه‬
‫راز غوښتنه په ژوندوني د شفاعت غوښتنه ده او دا‬
‫هېڅکله نه شي کېداى‪،‬چې يو ار له يوې خوا شرک وي او له‬
‫بلې خوا توحيد‪.‬‬
‫‪ _ ٠‬د مشرکينو شرک له بوتانه د شفاعت غوښتنې له امله‬
‫و‪،‬د خداى له اولياوو نه د شفاعت غوښتنې د مخنيوي او‬

‫د اولياوو اهلل کرامت‬

‫‪087‬‬

‫تحريم په باب د شيخ ابن عبدا لوهاب د ډلې دويم استدالل‬
‫دا دى‪،‬چې خداى د حجاز بوت نمانځونکي له دې امله‬
‫مشرکان ګنلي دي چې هغوى له بوتانو د شفاعت غوښتنه‬
‫کوله او د هغوى په مخکې يې ژړا او زارۍ کولې او د‬
‫منځګړتوب غوښتنه يې ترې کوله؛ لکه دا آيت چې پرې‬
‫ګواهي ورکوي‪.‬‬

‫[ وَيَعْبُدُونَ مِن دُونِ اللهِ مَا الَ يَضُرُهُمْ وَالَ يَنفَعُهُمْ‬
‫وَيَقُولُونَ هَـؤُالء شُفَعَاؤُنَا عِندَ اللهِ قُلْ أَتُنَبِئُونَ اللهَ بِمَا الَ‬
‫يَعْلَمُ فِي السَمَاوَا تِ وَالَ فِي األَرْضِ سُبْحَانَهُ وَتَعَالَى عَمَا‬
‫يُشْرِکُونَ = او (مشرکان) بې له خدايه هغه څه لمانځي‪،‬چې‬
‫نه څه زيان (ترې تمبوالى شي) او نه څه ګټه وررسوالى شي‬
‫او وايي ‪ (( :‬دا خداى ته زموږ سپارښتګر دي ‪( )).‬ورته)‬
‫ووايه ‪ (( :‬ايا خداى له داسې څيزه خبروئ‪،‬چې هغه يې په‬
‫اسمانونو اوځمکې کې نه پېژني؟!)) هغه له هغه څه پاک او‬
‫لوړ دى‪،‬چې هغوى يې (ورسره ) شريکوي!](يونس‪)٩٣/‬‬
‫نو له خدايه پرته هر راز شفاعت غوښتنه به شرک او د‬
‫شفاعتګر پرستش ګڼل کېږي‪.‬‬
‫ځواب‪:‬لومړى خو دغه آيت د هغو (وهابيانو) پر مقصود ډېر‬
‫لږ داللت هم نه کوي او که قرآن هغوى مشرکان ګڼي؛نو له دې‬
‫امله نه چې هغوى له بوتانو نه شفاعت غوښته؛بلکې د‬
‫هغوى د مشرکوالي وجه داوه چې هغوى (بوتان) د دې لپاره‬
‫نمانځنل چې شفاعت يې وکړي‪.‬‬

‫د اولياوو اهلل کرامت‬

‫‪088‬‬

‫که له بوتانونه د شفاعت غوښتنه چې د يعبدون پر چملې‬
‫سربېره د " يقولون هوال شفعا و نا عنداهلل " په څېر جمله‬
‫راوړي‪.‬‬
‫داچې په آ يت کې دا دوه جملې د عطف په بڼه راغلي ‪ ،‬دا‬
‫ښيي چې د بو تانو د نمانځنې موضوع له هغوى نه د شفاعت‬
‫غوښتنې له مسالى جال خبره ده‪.‬‬
‫د بوتانو نمانځنه د شرک او دوه نمانځنې نښه ده او تېږي او‬
‫لرګې نه د شفاعت غوښتنه يو احمقانه او له علم او منطق نه‬
‫ډېر لرې عمل ګڼل کېږي‪.‬‬
‫آيت هېڅکله پردې داللت نه کوي‪،‬چې له بوتانو نه شفاعت‬
‫غوښتنه د هغوى نمانځنه ده‪ ،‬د حق له اولياوو او د هغه جل‬
‫جالله د درګاه له دوستانو شفاعت غوښتنه خو لرې خبره ده‪،‬‬
‫چې د هغوى نمانځنه وي‪.‬‬
‫دويم‪ :‬فرض کړئ‪،‬چې د هغوى د شرک وجه له بوتانو نه د‬
‫هغوى د شفاعت غوښتنې او د مسلمانانو د شفاعت‬
‫غوښتنې ترمنځ د ځمکې او اسمان هومره الر ده‪ ،‬هغوى‬
‫بوتان د شفاعت خاوندان او د ګناه د بخښلو او شفاعت په‬
‫مسايول کې دالهي دربار واکمن ګنل؛لکه خداى چې په‬
‫دغو برخو کې له دې چارو جال شوى وي او دغه راز چارې‬
‫يې بوتانو ته سپارلې دي‪ .‬دغه راز يوه شفاعت غوښتنه خو‬
‫به په خپله د هغوى عبادت وي؛ځکه د الوهيت‪ ،‬ربوبيت او د‬
‫الهي چارو سرچينې د اعتقاد له مخې له هغوى نه شفاعت‬
‫غوښتل کېده‪،‬په دا سې حال کې چې يو مسلمان له الهي‬

‫د اولياوو اهلل کرامت‬

‫‪089‬‬

‫اولياوو نه د خداى د يوه مقرب او عزتمن او د خداى له‬
‫لوري د شفاعت په چارو کې د يو ماذون بنده په توګه د‬
‫شفاعت ا دعا غوښتنه کوي‪،‬چې د دغو دواړو ډولونو پرتله‬
‫او يو پر بل بروا لى له انصاف او واقعيتبينۍ نه لرې دى‪.‬‬
‫‪ _ ٨‬بې له خدايه د حاجت غوښتنه حرامه ده‬
‫له اولياوو نه د شفاعت غوښتنې د تحريم په باب د هغوى‬
‫درېم دليل دادى‪،‬چې د قرآن د څرګند حکم له مخې بايد موږ‬
‫د دعا پر وخت له خدايه پرته بل څوک ياد نه کړو او له هغه‬
‫جل جالله پرته د دعا غوښتنه بې له خدايه د حاجت يو ډول‬
‫غوښتنه ده‪.‬‬

‫قــرآن کــريم فرمــايي‪ [ :‬وَأَنَ الْمَسَــاجِدَ لِلَ ـهِ فَلَــا تَ ـدْعُوا مَ ـعَ‬
‫اللَهِ أَحَدًا = او داچې جوماتونـه يـوازې د خـداى دي؛نـو (پـه‬
‫هغــوکې) لــه خــداى ســره بــل څــوک مــه بلــئ (او مــه لمــانځئ)‪.‬‬
‫(جن‪)٩٣/‬‬
‫چې کله يې وويل‪ ،‬له خداى پرته د بل چا بلنه حرامه ده او له‬
‫بلې خوا د خداى د اولياوو شفاعت ثابت دى؛نو پخه خبره‬
‫داده‪،‬چې د اولياوو شفاعت له خداى نه غواړو‪ ،‬نه له هغوى‬
‫نه‪.‬‬
‫پردې چې دا بلنې عبادت او نمنانځه ده دا ايت ګواه دى‪:‬‬

‫[ وَقَالَ رَبُکُمُ ادْعُونِي أَسْتَجِبْ لَکُمْ إِنَ الَذِينَ‬
‫يَسْتَکْبِرُونَ عَنْ عِبَادَتِي سَيَدْخُلُونَ جَهَنَمَ دَاخِرِينَ =‬
‫او پالونکي مو ويلي دي ‪ (( :‬و مې بلئ‪،‬چې (دعا) مو قبولې‬

‫د اولياوو اهلل کرامت‬

‫‪091‬‬

‫کړم‪،‬په واقع کې هغوى چې زما له لمانځنې سرغړونه کوي‬
‫(؛نو) ژر به خوار او سپک دوزخ ته ننوځي!))(غافر‪) ١١ /‬‬
‫ځير شئ‪ ،‬د آ يت په سر کې د دعوت او بلنې او په پاى کې يې‬
‫د عبادت ټکى راغلى دى او دا پردې ګواهي ورکوي‪،‬چې‬
‫دعوت او عبادت يو مفهوم لري او د اخالقو په کتابونو کې‬
‫راغلي دي‪":‬الدعا‪ ،‬مخ العبادة""دعا د عبادت مغز (زړى)‬
‫دى‪".‬‬
‫ځواب‪:‬‬
‫لومړى‪ :‬په "فال تدعوا" جمله کې بې له خدايه د بلنې له حريم‬
‫نه مراد مطلق لوستل او غوښتل نه دي؛بلکې د دعوت د‬
‫تحريم مراد بې له خدايه د نمانځنې تحريم دى‪.‬‬
‫د آيت د لومړۍ برخې په ګواهۍ چې فرمايي " و ان‬
‫المساجداهلل" دا جمله پردې داللت کوي‪،‬چې په آيت کې د‬
‫دعوت مقصود هغه ځانګړى دعوت دى‪،‬چې له نمانځنې‬
‫سره تړلى وي او هغه د هغه چا پر وړاندې له ډېر ذلت او‬
‫خضوع سره تړلى درېدل (قيام) دى‪ ،‬چې هغه د کائناتو‬
‫خداى او د نړۍ واکمن او د خلفقت پر ډګر مطلق واکمن‬
‫"رب" ګڼي‪ ( .‬په حقيقت کې د آيت معنى داسى ده‪" :‬فال‬
‫تعبدوا مع اهلل له احداء" لکه په بل آيت کې چې فرمايې " وال‬
‫يدعوا مع اهلل الها آخر"‬
‫او له هغه بنده نه د شفاعت په غوښتنه کې هېڅکله دا بنديز‬
‫نه دى لګول شوى ‪،‬چې خداى ورته دغه حق ورکړى وى‪،‬چې‬
‫له خداى سره (يوځاى) ويلو او په خدايي مقام يې وګڼو‪،‬چې‬

‫د اولياوو اهلل کرامت‬

‫‪090‬‬

‫"مع اهلل" عبادت د دې مط لب څرګندوونکى دى‪ ،‬که څوک‬
‫له پېغمبر نه وغواړي‪ ،‬چې په حق کې يې دعا وکړي‪،‬چې‬
‫خداى يې ګناهونه وبخښي يا يې اړتيا ترسره کړي‪ .‬په دې يې‬
‫هېڅ وک له خداى سره ګډ نه دى بللى؛بلکې ددې بلنې‬
‫حقيقت د خداى بلنه ده‪.‬‬
‫که له بوتانو نه د حاجت غوښتنه په ځينو آيتونو کې شرک‬
‫ښوول شوى له دې امله دي‪ ،‬چې هغه يې واړه خدايان‪ ،‬د‬
‫خداى د ټولو يا ځينو چارو واکمن او د خپلو ټولو غوښتنو‬
‫پر تر سره کولو برالسى ګنل؛نو ځکه قرآن کريم پر دغسې‬

‫انګېرنو او تفکراتو د نيوکى په لړ کې فرمايي‪[ :‬وَالَذِينَ‬
‫تَدْعُونَ مِن دُونِهِ الَ يَسْتَطِيعُونَ نَصْرَکُمْ وَآل أَنفُسَهُمْ‬
‫يَنْصُرُونَ = ‪ 097‬او هغوى چې د "اهلل" پرځاى رابلئ (؛نو )‬
‫نه درسره مرسته کړاى شي او نه له ځان سره ‪.‬‬
‫(اعراف‪)٩١٧/‬‬

‫او همداراز فرمايي ‪ [:‬إِنَ الَذِينَ تَدْعُونَ مِن دُونِ اللهِ عِبَادٌ‬
‫أَمْثَالُکُمْ فَادْعُوهُمْ فَلْيَسْتَجِيبُواْ لَکُمْ إِن کُنتُمْ صَادِقِينَ =‬
‫په حقيقت کې تاسې‪،‬چې د خداى پرځاى نور رابلئ (او‬
‫عبادت يې کوئ )؛ نو هغوى خو ستاسې په څېر د خداى‬
‫بندګان دي‪،‬هغوى ( په سختيوکې ) راوبلئ او که رښتيا‬
‫وايئ؛ نو بايد چې ستاسې ځواب ووايي ( او غوښتنې مو‬
‫پوره کړي )!] (اعراف‪)٩١٤/‬‬
‫لنډه دا چې مشرکانو بوتان واړه خدايان ګڼل او بشپړ‬
‫متصرف او د الهي چارو واکمن يې بلل؛خو له داسې يوه چا‬

‫د اولياوو اهلل کرامت‬

‫‪092‬‬

‫نه چې خداى ورته دا حق او ځاى ورکړى دى‪ ،‬د شفاعت‬
‫غوښتنه د دغو شرايط نه لري‪.‬‬
‫دويم‪ :‬بلنه او دعوت يوه پراخه معنى لري او کله کله يې په‬
‫عبادت استعمالول روا وي؛لکه "ادعوني استجب لکم ان‬
‫الذين يستکبرون" او "الدعا مخ العباده" چې استدالل يې‬
‫پرې کړى دى؛ نو د دغه شان جزيې استعماالتو مجازوالى‬
‫پردې داللت نه کوي‪،‬چې دعوت همېشه د عبادت په معنى‬
‫تفسير کړو او له چا نه د جاچت او دعا غوښتنه په معقوليت‬
‫سره شک وګڼو‪.‬‬
‫په داسې حال کې چې د دعوت حقيقي معنى بلل دي‪ ،‬چې‬
‫کله د عبادت په بڼه شي او زياتره د نورو د بلنې په معنى‬
‫دى‪ ،‬نه د عبادت په معنى‪.‬‬

‫شفاعت يواځې د خداى حق دى‬
‫دا الندې آ يت دا ښيي چې شفاعت د خداى حق دى؛نو بيا له‬
‫بل نه د شفاعت غوښتنه څه معنى؟‬
‫[ أَمِ اتَخَذُوا مِن دُونِ اللَهِ شُفَعَاء قُلْ أَوَلَوْ کَانُوا لَا يَمْلِکُونَ‬
‫شَيْئًا وَلَا يَعْقِلُونَ ‪ .‬قُل لِلَهِ الشَفَاعَةُ جَمِيعًا لَهُ مُلْکُ‬
‫السَمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ ثُمَ إِلَيْهِ تُرْجَعُونَ = ايا [کافرانو ] د خداى‬
‫پر ځاى نور سپارښتګر نيولي دي؟! ورته ووايه ‪(( :‬ايا‬
‫(هغوى به شفاعت وکړي) که څه هم هېڅ يې په واک کې نه‬
‫وي او نه درک او پوهه لري؟!))‬

‫د اولياوو اهلل کرامت‬

‫‪093‬‬

‫ووايه ‪(( :‬د ټول شفاعت (اختيار) يوازې له خداى سره‬
‫دى؛(ځکه) د اسمانونو او ځمکې واکمني يوازې د هغه ده‬
‫بيا يوازې د هغه لوري ته ورستنول کېږئ ‪( )).‬زمر ‪٤٤ – ٤٨‬‬
‫آيتونه)‬
‫ځواب‪:‬‬
‫له "اهلل الشفاعة جميعا" نه مراد دانه دى‪،‬چې يواځې خداى‬
‫شفاعت کوي او بس او نور څوک د شفاعت حق نه لري؛ځکه‬
‫شک نه شته‪،‬چې خدا هېڅ کله چا ته د چا شفاعت نه کوي‪،‬‬
‫بلکې مطلب دادى‪ ،‬چې خداى د شفاعت اصلي څښتن دى نه‬
‫بوتان؛ځکه د شفاعت څښتن هغه څوک کېداى شي چې‬
‫عقل‪ ،‬پوهه او شته ولري‪.‬‬
‫خو د هغوى نمانځل کېدونکي بوتان دغه يو شرط هم نه‬
‫لري؛ځکه فرمايي‪ :‬قل اول کانو اال يملکون شيئا‬
‫نو ددې آيت د بحث مرکز دادى‪،‬چې خداى د شفاعت څښتن‬
‫دى‪ ،‬نه بوتان او چې په هر چا کې يې وړتيا او قابليت وليد‪،‬‬
‫د نورو په باب ورته دشفاعت اذن کوي ‪ .‬په دې صورت کې دا‬
‫آيت زموږ په بحث پورې اړه نه لري؛ځکه مسلمانان يواځې‬
‫خداى د "شفاعت څښتن" ګڼي‪ ،‬نه اولياء او معتقد دي‪،‬چې‬
‫چاته يې اذن وکړ‪ ،‬هماغه شفاعت کوالى شي‪ ،‬نه هر څوک او‬
‫دا يې هم عقيده ده‪ ،‬چې د خداى د اياتو او رواياتو له مخې‬
‫پېغمبر نه د يوه ماذون ( نه د شفاعت د مالک) په توګه د‬
‫شفاعت غوښتنه کوو‪ ،‬په دې صورت کې دا وينا د آيت له‬
‫مطلب سره څه اړيکه لري؟‬

‫د اولياوو اهلل کرامت‬

‫‪094‬‬

‫‪ _ ١‬له مړيو نه د شفاعت غوښتنه خوشې ده‪.‬‬
‫د هغوى وروستى استدالل دا دى‪ ،‬چې له الهي اولياوو نه‬
‫په دنيا کې شفاعت غوښتنه له هغه مړي نه دحاجت غوښتنه‬
‫ده چې څه نه اوري‪.‬‬
‫قرآن کريم په ډاګه مړى نه پوهېدونکى ګڼي‪ ،‬فرمايي‪:‬‬

‫[إِنَکَ لَا تُسْمِعُ الْمَوْتَى وَلَا تُسْمِعُ الصُمَ الدُعَاء إِذَا وَلَوْا‬
‫مُدْبِرِينَ = البته ته مړيو ته (خپله خبره) اوروالى نشې او نه‬
‫يې هغو کڼو ته اوروالى شې‪،‬چې مخ اړوي ‪ (].‬نمل ‪ ٣١‬آيت)‬
‫قرآن کريم په دې آيت کې مشرکان له مړيو سره تشبيه کړي او‬
‫وايي؛ لکه مړى چى نه شي‪ ،‬پوهول کېداى ‪ ،‬همداسې هم ته‬
‫دغه ډله نه شي پوهوالى‪ ،‬که مړيو خبرې کولى شواى او‬
‫اورېدل يې کولى شواى‪ .‬د زړه مړيو مشرانو تشبيه به د مړيو‬
‫له ډلې سره سمه نه واى‪.‬‬

‫[ وَمَا يَسْتَوِي الْأَحْيَاء وَلَا الْأَمْوَاتُ إِنَ اللَهَ يُسْمِعُ مَن‬
‫يَشَاء وَمَا أَن تَ بِمُسْمِعٍ مَن فِي الْقُبُورِ= او د ژونديو‬
‫(زړونه) او مړيو (زړونه) سره برابر نه دي‪،‬په حقيقت کې د‬
‫خداى‪،‬چې چاته خوښه شي (خپل پيغام) وراوروي او ته په‬
‫قبرو کې پرتو خلکو ته (خپله خبره) نشې اوروالى ‪(].‬فاطر‬
‫‪ ٠٠‬آيت)‬
‫په دې آيت استدالل هم د تېر آيت د استدالل په څېر دى؛ نو‬
‫له مړه شخص نه شفاعت غوښتنه به له کاڼي نه څه غوښتل‬
‫وي‪.‬‬
‫ځواب‪:‬‬

‫د اولياوو اهلل کرامت‬

‫‪095‬‬

‫دا ډله همېشه د نورو اسالمي ډلو د تېر ايستو لپاره د شرک‬
‫خبره شاربي او د توح يد د پلويتوب په نام د نورو د کافرولو‬
‫په لټه کې وي؛خو په دې استدالل کې يې د وينا بڼه بدله‬
‫کړې او اولياوو ته د پاملرنې د بې اززښته کېدو موضوع يې‬
‫رامنځته کړې د؛خو په دې بيخي نه پوهېږي چې‪:‬‬
‫الهي اولياء د عقلي (له ب دن نه تر جال کېدو وروسته له مادې‬
‫نه د معنى د بېلتون د اليل او له مادي جسدونو نه يې بې‬
‫نيازي دا غوښتنه کوي‪ ،‬چې انساني روح تر مرګ وروسته‬
‫هم پاتې وي او يو ځانګړى ژوند او پوهه لري او د اسالم‬
‫سترو فلسفيانو په لسو داليلو سره د روح پايښت او له‬
‫مادى له بروالى جوت کړى دى او هېڅ يوه منصف ته يې د‬
‫شک ځاى نه دى پرېښى) او نقلي ( د آل عمران ‪ ٩٧١ ،٩١١‬د‬
‫نساء ‪ ٧٩‬د احزاب ‪ ٤١‬د مؤمنون ‪ ٩١١‬او د غافر سورت ‪٤١‬‬
‫آيتونه ګواهي ورکوي‪،‬چې تر مرګ وروسته هم ژوند روان‬
‫وي‪ .‬د مخه په دې باب وغږېدو‪ .‬تر مرګ وروسته دکافر او‬
‫مؤمن د نفسونو د ژوند دو ام په باب دومره زيات اسالمي‬
‫احاديث دي‪،‬چې دلته يې راوړاى نه شو‪ ).‬له مخې ژوندى‬
‫دى او ددې آيتونو هدف دادى‪،‬چې په ځمکه کې پراته‬
‫جسدونه نه پوهېدونکي نه دي او نه داچې له کومو‬
‫جسدونو نه چې روح جال شوى؛نو د پوهې او درک له ورشو‬
‫ووتل او هسې تېږه شوه‪.‬‬
‫خو ځېريدل په کار دي‪ ،‬چې زموږ وينا په قبرونو کې پرتو‬
‫جسدونو ته نه ده؛بلکې موږ له هغو سپېڅليو او ژونديو‬

‫د اولياوو اهلل کرامت‬

‫‪096‬‬

‫ارواحو سره غږېږواو شفاعت ترې غواړو‪ ،‬چې له جسدونو‬
‫سره په برزخ کې اوسي او د قرآن په څرګندونه ژوندي دي‪ ،‬نه‬
‫په خاورو کې له پرتو بدنونو سره‪.‬‬
‫که مړى او د ځمکې په زړه کې ايښي جسدونه د پوهونې له‬
‫بريده وتي وي‪،‬ددې دليل نه شي کېداى چې د هغوى‬
‫سپېڅلي او پاک ارواح‪ ،‬چې د قرآن د وينا له مخې ژوندي‬
‫او روزى خواره دي‪ ،‬د پوهولو نه دي‪.‬‬
‫که سالم وايو‪ ،‬يا د شفاعت غوښتنه کوو‪ ،‬يا غږېږو؛نو‬
‫زمونږ مخه له هغو پاکو او ژوندويو ارواحو سره ده‪ ،‬نه په‬
‫ځمکه کې له پرتو جسدونو سره‪،‬که موږ د هغوى قبر‪،‬‬
‫خاورې يا جونګړې ته ورځو؛نو ددې لپاره چې ځان له هغوى‬
‫سره روحي تړون ته ساز کړو‪.‬‬

‫د اولياوو اهلل کرامت‬

‫‪097‬‬

‫ايا پر غيبي طاقت عقيده شرک دى؟‬
‫شک نه شته چې په کلکه د حاجت غوښتنه په هغه صورت‬
‫کې کېداى شي‪ ،‬چې غوښتونکى مخامخ لورى د خپلې‬
‫غوښتنې په ترسره کولو برال سى وګڼي دا قدرت کله مادي‬
‫او ظاهري قدرت وي؛لکه له چانه اوبه وغواړو او هغه د‬
‫اوبو لوښى له شيدو ډک راکړي او لکه هم دا قدرت غيبي او‬
‫له طبيعيت او مادي سرچينو لرې وي؛ لکه يو انسان عقيده‬
‫لري‪ ،‬چې حضرت علي د خيبر دروازه‪،‬چې د عادي انسان له‬
‫وسې پوره نه وه ‪ ،‬له لرې نه له ځايه لرې کړې‪ ،‬هغه هم په‬
‫بشري قوت نه؛ بلکې په غيبي قدرت‪.‬‬
‫يا مسيح عليه الس الم کوالى شي‪ ،‬په خپل شفا بخښونکي‬
‫پوکى سره د سخت ناروغ عالج وکړي‪ ،‬بې له دې چې ناروغ‬
‫درمل وخوري يا يې د جراحۍ عمليات وشي‪.‬‬
‫پر دغه راز غيبي قدرت اعتقاد که د خداى د مشيت او‬
‫قدرت له مخ وي؛نو دا به پر مادي قدرت باندې داعتقاد په‬
‫څېر وي‪،‬چې شرک راوستونکى نه دى؛ځکه هماغه خداى‬
‫چې يوه کس ته هغه مادي قوت ورکړى‪ ،‬هماغه جل جالله‬
‫يوه بل ته غيبي قدرت وبخښلى دى‪ ،‬بې له دې‪ ،‬چې د يو‬
‫مخلوق خالق وګڼل شي او له خداى نه يو بې نيازه بشر‬
‫وانګېرل شي‪.‬‬

‫د اولياوو اهلل کرامت‬

‫‪098‬‬

‫د شيخ عبدالوهاب د ډلې نظر‬
‫هغوى وايي‪ :‬که څوک له يوه الهي ولي نه مړ وي‪،‬که ژوندى‬
‫وغواړي ‪،‬چې ناروغ يې روغ کړي يا يې ورک پيدا کړي يا‬
‫يې پور ورلنډ کړي‪ .‬دا غوښتنه دا ښيي چې هغه د مسوول‬
‫پر قوت او داسې برالسۍ معتقد دى‪ ،‬چې پر طبيعي نظام او‬
‫دکاينانو د نړۍ پر جاري قوانينو حاکم دى او بې له خدايه پر‬
‫دغه راز قدرت او حاکميت اعتقاد د مسول پر الوهيت د‬
‫اعتقاد په شان دى او په قيد سره د حاجت غوښتنه به شرک‬
‫وي‪.‬‬
‫که يو سړى په پيدا کې له خپل نوکر نه اوبه وغواړي؛نو پر‬
‫طبيعتي قوانينو يې د حاکم نظام پېروي کړې ده او دغه شان‬
‫غوښتنه به شرک نه وي؛ خوکه له يوه داسې تبې او امام نه‬
‫چې د خاورې په زړ ه کې پروت دى او يا په کوم بل ځاى کې‬
‫ژوند کوي اوبه وغواړي؛نو دغسې غوښتنه پر غيبي قوت‬
‫باندي د هغه د اعتقاد ښکارندويه ده‪ ،‬چې بې له مادي‬
‫اسبا بو او وسايلو غوښتونکي ته اوبه رسوي‪ ،‬چې دغه شان‬
‫اعتقاد به کټ مت د مخامخ لوري پر الوهيت اعتقاد وي‪.‬‬
‫ابواالعلى مودودى رحمة اهلل عليه ددې خبرې داسې‬
‫څرګندونه کوي‪ :‬داچې انسان خداى رابولي او فرياد ورته‬
‫کوي‪ ،‬وجه يې داده‪،‬چې فکر کوي هغه د طبيعت پر قوانينو‬
‫او هغو قواوو برالسى دى‪،‬چې د مادي قوانينو د نفوذ له‬
‫بريده وتى دى‪.‬‬

‫‪099‬‬

‫د اولياوو اهلل کرامت‬

‫( وګورئ‪ :‬المصطلحات االربعه ‪٩٣١‬مخ)‬

‫پردې خبره زموږ نظريه‬
‫تېروتنه له دې ځايه ده‪،‬چې دا يې ګڼلې‪،‬چې په خلکو کې پر‬
‫غيبي قدرت باندې اعتقاد مطلق شرک او دوه نمانځنه‬
‫ده؛نور نه دى بريريالى شوى‪،‬چې د خداى پر قدرت باندې د‬
‫متکي قدرت اعتقاد او له خداى نه د جال او مستقل قدرت‬
‫ترمنځ توپير وکړي‪،‬څه چې شرک زيږوونکى دى‪ ،‬دويم حال‬
‫دى‪ ،‬نه لومړى‪.‬‬
‫قرآن په ډاګه د هغو خلکو نومونه اخلي چې ټول د غيبي‬
‫سلط ې لرونکي وو او ارادې يې پرطبيعي قوانينو برالسې‬
‫وي‪.‬‬
‫موږ دلته د الهي اولياوود هغې ډ لې نومونو ته اشاره کوو‪،‬‬
‫چې د قرآن له نظره د دغه شان قدرت لرونکي وو‪:‬‬

‫د يوسف عليه السالم غيبي سلطه‬
‫يوسف خپلو وروڼو ته وايي‪ [ :‬اذْهَبُواْ بِقَمِيصِي هَـذَا فَأَلْقُوهُ‬
‫عَلَى وَجْهِ أَبِي يَأْتِ بَصِيرًا وَأْتُونِي بِأَهْلِکُمْ أَجْمَعِينَ ‪.‬وَلَمَا‬
‫فَصَلَتِ الْعِيرُ قَالَ أَبُوهُمْ إِنِي لَأَجِدُ رِيحَ يُوسُفَ لَوْالَ أَن‬
‫تُفَنِدُونِ ‪ .‬قَالُواْ تَاللهِ إِنَکَ لَفِي ضَالَلِکَ الْقَدِيمِ ‪.‬فَلَمَا أَن‬
‫جَاء الْبَشِيرُ أَلْقَاهُ عَلَى وَجْهِهِ فَارْتَدَ بَصِيرًا قَالَ أَلَمْ أَقُل‬

‫د اولياوو اهلل کرامت‬

‫‪211‬‬

‫لَکُمْ إِنِي أَعْلَمُ مِنَ اللهِ مَا الَ تَعْلَمُونَ = زما دا کميس درسره‬
‫يوسئ او زما د پال رپرمخ يې وغوړوئ (چې) ليدونکى شي‬
‫او ټوله کورنۍ مو ماته راولئ )) او چې کله (د وروڼو)‬
‫کاروان (له مصره) ووت؛ نو پالر يې (په کنعان کې) وويل ‪:‬‬
‫که ما پر ناپوه ۍ اوکم عقلۍ نه تورنوئ؛نو ماته خوبيخي د‬
‫يوسف بوى راځي ‪ (.‬شاوخوا يې) وويل ‪((:‬پر خدا ى قسم‪،‬ته‬
‫خو په هماغه پخواني سوداييتوب کې يې!)) نو چې‬
‫زېرباڼى راغى او کميس يې د يعقوب پرمخ وغوړاوه؛ نو‬
‫ليدونکى شو! ويې ويل ‪ ((:‬درته مې نه و ويلي‪،‬چې په واقع‬
‫کې زه د خداى له لو ري پرهغه څه پوهېږم‪،‬چې تاسې پرې نه‬
‫پوهېږئ ‪( )).‬يوسف ‪ ١١ – ١٨‬آيتونه)‬
‫آيت په ښکاره داسې دى‪،‬چې د يعقوب (ع) سترګې د‬
‫يوسف د اکتسابي قدرت او ارادې په رڼا کې وغړېدې او دا‬
‫کار هېڅ کله دخداى مستقيم فعل نه وو؛ بلکې د خداى کار‬
‫و‪ ،‬د "سببيت" له الرې ګنې څه وجه وه‪ ،‬چې خپلو وروڼو ته‬
‫يې د پالر پر مخ د کميس د اچولو حکم کاوه او همدومره‬
‫بس وه‪ ،‬چې دعا وکړي‪ ،‬دا کار د خداى د ولي له تصرف او د‬
‫پرودرګار له ا ذن پرته نه شو کېداى او فاعل يې د غيبي‬
‫سلطې خاوند دى‪،‬چې خداى په يوه ځانګړي ځاى کې ورته‬
‫وربخښلى دى‪.‬‬

‫د اولياوو اهلل کرامت‬

‫‪210‬‬

‫د موسى عليه السالم غيبي سلطه‬
‫موسى (ع) د خداى لخوا مامور شو‪ ،‬چې خپله امساء پر تيږه‬
‫ووهي‪ ،‬د اسرائيل د اوالدې لپاره ترې د دولسو قبيلو په‬

‫شمېر چينې راووځي‪.‬قرآن فرمايي‪[ :‬وَإِذِ اسْتَسْقَى مُوسَى‬
‫لِقَوْمِهِ فَقُلْنَا اضْرِب بِعَصَاکَ الْحَجَرَ فَانفَجَرَتْ مِنْهُ اثْنَتَا‬
‫عَشْرَةَ عَيْناً قَدْ عَلِمَ کُلُ أُنَاسٍ مَشْرَبَهُمْ کُلُواْ وَاشْرَبُواْ مِن‬
‫رِزْقِ اللَهِ وَالَ تَعْثَوْاْ فِي األَرْضِ مُفْسِدِينَ = او(در ياد‬
‫کړئ) چې کله موسى خپل قوم ته اوبه وغوښتې؛نو دستور‬
‫مې ورکړ‪(( :‬همسا دې پر هغه ځانګړې ډبره ووهه!)) چې‬
‫ناڅاپه ترې دولس چينې وخوټېدې‪،‬داسې چې (دبني‬
‫اسراييلو دولس ګونو ټبرونو) هر يو خپلې چينې پېژندلې ‪.‬‬
‫(او ورته مو وويل ‪ ):‬د خداى له درکړ شوې روزۍ وخورئ او‬
‫وڅښئ او په ځمکه کې فساد مه کوئ ‪(].‬بقره ‪)١١/‬‬
‫په بل ځاى کې ورته امر کېږي چې سيند په خپله امسا ووهي‬
‫چې د بني اسرائيلو د تېرېدو لپاره د اوبو هره برخ د غره په‬

‫څېر شي فرمايي‪ [ :‬فَأَوْحَيْنَا إِلَى مُوسَى أَنِ اضْرِب بِعَصَاکَ‬
‫الْبَحْرَ فَانفَلَقَ فَکَانَ کُلُ فِرْقٍ کَالطَوْدِ الْعَظِيمِ = نو موسى‬
‫ته مو وحې وکړه‪ ((:‬په خپلې همسا دې سمندر ووهه ‪()) .‬هغه‬
‫دا کار وکړ)؛ نو سمندر څېرې شو (او دولس ټوټې شو) او‬
‫هر ټوټه يې (په هسکوالي کې) د لوى غره په څېر شوه!]‬
‫شعراء ‪ ١٨‬آيت)‬

‫د اولياوو اهلل کرامت‬

‫‪212‬‬

‫دلته د موسى (ع) اراده او اوغوښتنه او د هغه په امسا د‬
‫اوبو له وهلو د چينو را په خو ټکېدل او اوبه د غرونو په شان‬
‫په کېدولو کې بې اغېزى نه شو ګڼالى‪.‬‬

‫د سليمان عليه السالم غيبي سلطه‬
‫حضرت سليمان عليه السالم د خداى له سترو وليانو ځنې‬
‫دى‪ ،‬چې د پراخو غيبې قدرتونو خاوند دى‪،‬چې په خپله دغه‬
‫سترې خدايي بخښنې په (و اوتينا من کل شئي ‪ -‬نمل ‪)٩١‬‬
‫جملې سره تعبير کړي دي او د نمل په ‪ ٠٤ ،٩٧‬د سبا په ‪ ٩٠‬د‬
‫انبيا په ‪ ٣٩‬د ص په ‪ ٤١ ، ٨١‬آيتونو کې د دې بخښنو او‬
‫مواهبو تفصيل راغلى دى او د دغو آيتونو مطالعه موږ د‬
‫سل يمان عليه السالم د قدرت له سترتوب سره اشنا کوي‪.‬‬
‫ددې لپاره چې ګران لوستونکي په لنډه توګه له دغو‬
‫قدرتونو سره بلد شي‪ ،‬د دغه الهي ولي په باب ځيني آيتونه‬
‫را اخلو‪،‬چې دا ترې روښانه شي‪،‬چې د خداى د بندګانو پر‬
‫غيبي قدرت اعتقاد داسې يوه مساله ده‪ ،‬چې قرآن ترې خبر‬
‫کړي يو‪.‬‬
‫سليمان عليه السالم د قرآن له نظره پر پيريانو او مرغانو‬
‫سلطه درلوده او د مرغانو او خځندو په ژبه پوهېده‪ .‬قرآن‬

‫فرمايي‪ [:‬وَوَرِثَ سُلَيْمَانُ دَاوُودَ وَقَالَ يَا أَيُهَا النَاسُ‬
‫عُلِمْنَا مَنطِقَ ا لطَيْرِ وَأُوتِينَا مِن کُلِ شَيْءٍ إِنَ هَذَا لَهُوَ‬
‫الْفَضْلُ الْمُبِينُ ‪.‬وَحُشِرَ لِسُلَيْمَانَ جُنُودُهُ مِنَ الْجِنِ وَالْإِنسِ‬

‫د اولياوو اهلل کرامت‬

‫‪213‬‬

‫وَالطَيْرِ فَهُمْ يُوزَعُونَ ‪.‬حَتَى إِذَا أَتَوْا عَلَى وَادِي النَمْلِ‬
‫قَالَتْ نَمْلَةٌ يَا أَيُهَا النَمْلُ ادْخُلُوا مَسَاکِنَکُمْ لَا يَحْطِمَنَکُمْ‬
‫سُلَيْمَانُ وَجُنُودُهُ وَهُمْ لَا يَشْعُرُونَ ‪.‬فَتَبَسَمَ ضَاحِکًا مِن‬
‫قَوْلِهَا وَقَالَ رَبِ أَوْزِعْنِي أَنْ أَشْکُرَ نِعْمَتَکَ الَتِي أَنْعَمْتَ‬
‫عَلَيَ وَعَلَى وَالِدَيَ وَأَنْ أَعْمَلَ صَالِحًا تَرْضَاهُ وَأَدْخِلْنِي‬
‫بِرَحْمَتِکَ فِي عِبَادِکَ الصَالِحِينَ =او سليمان د داؤد‬
‫وارث شو او ويې ويل ‪(( :‬خلکو! موږ ته د مرغانو د ژبې‬
‫[پوهېدل] راښوول شوي دي او هرڅه راکړ شوي دي‪،‬په‬
‫رښتيا چې دا (راکړه) هماغه ښکاره لوړاوى دى ‪ )).‬او‬
‫سليمان ته د پېريانو‪،‬انسانانو او مرغانو لښکرې راغونډې‬
‫کړاى شوې او د هغوى ( د خپرې ورېدو او بې نظمۍ) مخه‬
‫نيول کېده ‪( .‬هغوى وخوځېدل) چې د مېږيانو ناو ته‬
‫ورسېدل؛ نو يو مېږي (په خپله ژبه) وويل ‪ (( :‬مېږيانو! خپلو‬
‫ځالو ته ننوځئ‪،‬هسې نه چې سليمان او لښکر يې تاسې په‬
‫بې خبرۍ کې تر پښوالندې کړي ‪ )).‬نو (سليمان) د مېږي پر‬
‫خبره مسکى او په خندا شو او و يې ويل ‪(( :‬پالونکيه! ما ته‬
‫دا الهام (او را په برخه) کړه‪،‬چې ستا د هغه لورونې شکر پر‬
‫ځاى کړم‪ ،‬چې ما او زما مور و پالر ته دې راکړې ده او‬
‫داسې ښه چار وکړم‪،‬چې ستا خوښ شي او په خپلې لورنې‬
‫دې ما په خپلو صالحو بندګانو کې وشمېره ‪( ])).‬نمل ‪-٩١‬‬
‫‪ ٩١‬آيتونه)‬
‫تاسې په قرآن کې د مال چرګګ قيصه‪ ،‬چې دسيلمان لخوا‬
‫ملکې سبا ته د پيغام رسولو لپاره مامور شوى و‪ ،‬ولولئ؛نو‬

‫د اولياوو اهلل کرامت‬

‫‪214‬‬

‫د حضرت سليمان غيبي قدرت ته به ګوته پر غاښ شئ؛ نو د‬
‫نمل سورت ‪ ٤٤-٠١‬آيتونه ښه په ځير سره ولولئ‪.‬‬
‫سليمان عليه السالم د قرآن د څرګندونې له مخې د غيبي‬
‫سلطې خاوند و او باد يې په حکم او اراده چلېده فرمايي‪:‬‬

‫[ وَلِسُلَيْمَانَ الرِيحَ عَاصِفَةً تَجْرِي بِأَمْرِهِ إِلَى الْأَرْضِ الَتِي‬
‫بَارَکْنَا فِيهَا وَکُنَا بِکُلِ شَيْءٍ عَالِمِينَ = او سلېمان ته مو‬
‫توند باد [اېل کړى و]‪،‬چې په حکم به يې د هغه هېواد لوري‬
‫ته الوته‪،‬چې موږ پکې برکتونه ايښي وو او موږ پر هر څه‬
‫پوه [ او وسمن] يو‪( ].‬انبيا ‪ ٣٩‬آيت)‬
‫د پام ور ټکى " تَجْرِي بِأَمْرِهِ " جمله ده‪ ،‬چې دا ښيي چې باد‬
‫د هغه په حکم چلېده‪.‬‬

‫حضرت مسيح او غيبي سلطه‬
‫د قرآني آيتونو د څېړنې له مخې د حضرت مسيح په غيبي‬
‫ځواک پوهېداى شو او د هغه مقام او موقعيت ته د اشارې‬
‫لپاره يو آيت را اخلو‪ ،‬قرآنکريم د مسيح کيسه داسې کوي‪:‬‬

‫[ وَرَسُوالً إِلَى بَنِي إِسْرَائِيلَ أَنِي قَدْ جِئْتُکُم بِآيَةٍ مِن رَبِکُمْ‬
‫أَنِي أَخْلُقُ لَکُم مِنَ الطِينِ کَهَيْئَةِ الطَيْرِ فَأَنفُخُ فِيهِ فَيَکُونُ‬
‫طَيْرًا بِإِذْنِ اللهِ وَأُبْرِىءُ األکْمَهَ واألَبْرَصَ وَأُحْيِـي الْمَوْتَى‬
‫بِإِذْنِ اللهِ وَأُنَبِئُکُم بِمَا تَأْکُلُونَ وَمَا تَدَخِرُونَ فِي بُيُوتِکُمْ‬
‫إِنَ فِي ذَلِکَ آليَةً لَکُمْ إِن کُنتُم مُؤْمِنِينَ = (( او( هغه به) د‬
‫استازي (په توګه) بني اسراييلو ته ( ولېږي‪،‬چې ورته به‬

‫د اولياوو اهلل کرامت‬

‫‪215‬‬

‫ووايي ‪ ) :‬ما درته ستاسې د پالونکي له لوري يوه نښه‬
‫راوړې‪،‬زه له خټې د مرغۍ په ډول يو څيز جوړوم بيا پکې‬
‫پوکى کوم‪،‬چې د خداى په اجازه به الوتونکى شي ‪ .‬زه د‬
‫خداى په امر "مورزېږى" ړوند او د برګي( پيس) ناروغان‬
‫رغوم او د خداى په اجازه مړي را ژوندي کوم او څه چې‬
‫خورئ اوڅه په کورونو کې زېرموئ‪،‬زه مو ترې خبروم‪،‬که‬
‫زما پر نبوت يقين لرئ؛نو تاسې ته په دې ( معجزو) کې)‬
‫زما د حقانيت ( پوره) نښې دي ‪( ].‬آل عمران ‪ ٤١‬آيت)‬
‫مسيح خپلې چارې د خداى په اذن پورې ځکه اړوندې ګڼي‪،‬‬
‫چې يو پېغمبر هم د خداى له اذن پرته دا شان تصرف نه شي‬

‫کوالى‪ .‬فرمايي‪ [:‬وَلَقَدْ أَرْسَلْنَا رُسُالً مِن قَبْلِکَ وَجَعَلْنَا‬
‫لَهُمْ أَزْوَاجًا وَذُرِيَةً وَمَا کَانَ لِرَسُولٍ أَن يَأْتِيَ بِآيَةٍ إِالَ بِإِذْنِ‬
‫اللهِ لِکُلِ أَجَلٍ کِتَابٌ = په رښتيا چې موږ تر تا مخکې (هم)‬
‫رسوالن لېږلي ول او د مېرمنواو اوالدونو خاوندان مو کړل‬
‫او هېڅ يو پېغمبر (له ځانه) معجزه نشي راوړاى؛خو د‬
‫خداى په اجازه؛ د هرې پېښې (او وخت لپاره حکم) کښل‬
‫شوى دى ( او هرکار ته ټاکلې موده ده ) ‪( ].‬رعد ‪ ٨٣‬آيت)‬
‫خو د دې ترڅنګ حضرت مسيح غيبي چارې په ځان پورې‬
‫تړي او وايي ‪ :‬زه ښېګڼه (شفا) ورکوم‪ ،‬زه ژوندي کوم‪ ،‬زه‬
‫خبروم؛ لکه "ابرئ‪ ،‬احيى‪ ،‬انبئکم" چې ټولې متکلمې‬
‫صيغې دي پر همدې داللت کوي‪.‬‬
‫دا يواځې يوسف‪،‬موسى او سلميان (عليهم السالم) نه دي‪،‬‬
‫چې غيبي قدرت او مافوق طبيعي سلطه يې درلوده؛بلکې د‬

‫د اولياوو اهلل کرامت‬

‫‪216‬‬

‫پېغمبرانو او پرښتو يوه ډله ده‪،‬چې غيبي سلط يې درلوده‬
‫او لري يې چې قرآن جبراييل شديد القوي (نجم‪ )١/‬او‬
‫پرښتې په "مدبرات امرا" (نازعات‪ ١/‬يادوي‪.‬‬
‫پرښتې په قرآن کې د نړۍ دچارو تدبيروونکې ‪ ،‬د ارواحو‬
‫نيوونکې‪ ،‬د انسانانو ساتندويانې د اعمالو کښونکې‬
‫(ثبتوونکى) د عصبانګرو و لسونو تس نس کوونکې او‪....‬‬
‫ښوول شوي دي او څوک چې حتى د قرآن کريم له الفبا سره‬
‫بلد وي‪،‬پوهيږي چې پرښتى د غيبي قدرت لرونکي دي او د‬
‫خداى په اذن او قدرت سترى او له عادت نه بهر چارې تر‬
‫سره کوي‪.‬‬
‫که پر غيب ي سلطه باندې اعتقاد د مخامخ لوري الوهيت‬
‫وي؛نو بيا خو دوى ټول د قرآن له نظره "الهه" ګنل په کار‬
‫دي‪.‬‬
‫حل الره همدا ده‪،‬چې وويل شوه او داچې د ځانګړي او‬
‫اکتسابي قدرت ترمنځ توپير په کار دى‪ .‬پر استقاللي‬
‫قدرت اعتقاد په هر وخت کې شرک دى ‪ .‬په داسې حال کې د‬
‫هر عمل په باپ پر اکتسابي قدرت اعتقاد د توحيد متن‬
‫دى‪.‬‬
‫تردې ځايه روښانه شوه‪،‬چې د اولياء اهلل وو پر "غيبي‬
‫ځواک" باندې اعتقاد‪،‬چې د الهي ذات پر قدرت والړ وي‬
‫او اولياء داسې عومل وګڼو‪ ،‬چې خداى يې راوالړوي؛نه‬
‫يواځې شرک نه دى؛بلکې کټ مټ توحيد دى او د توحيد‬
‫کچ ميچ دا نه دى‪،‬چې پر طبيعې قواوو والړې چارې له‬

‫‪217‬‬

‫د اولياوو اهلل کرامت‬

‫انسان او پرغيبي قواوو والړې چارې له خدايه وګڼو؛بلکې‬
‫د توحيد حقيقت دادى‪ ،‬چې هر څه په خداى پورې وګڼو او‬
‫هماغه جل جالله د هر راز ځواکونو‪ ،‬چارو هڅو سرچينه‬
‫وبولو‪.‬‬
‫اوس نو وخت دى‪ ،‬چې له الهي اولياوو نه له عادت نه د بهر‬
‫چارو غوښتنه تر غور او څېړنې الندې ونيسو‪.‬‬

‫ايا له عادت نه د بهر چارو غوښتنه شرک‬
‫دى؟‬
‫هر څيز د علت او معلول د قاعدې له مخې ځان ته يو علت‬
‫لري‪،‬چې د هغه څيز وجود له علت پرته کېدونى (ممکن) نه‬
‫دي او په نيتجه کې هېڅ يو څيز په نړۍ کې بې وجهى او بې‬
‫علته نه وي‪.‬‬
‫د اولياوو او پېغمبرانو کرامات او معجزى هم بې علته نه‬
‫وي‪،‬څه چې دي مادي او طبيعي علت نه لري او دا بېله خبره‬
‫ده‪ ،‬چې ووايي د هغوى لپاره علت نه شته‪.‬‬
‫که د موسى عليه السالم امسا په مار بدلېده او د مسيح په‬
‫پوکي مړى ژوندي کېدل او پېغمبر اکرم سپوږمۍ دوه نيمه‬
‫کوي او کاڼي د رسول اهلل په الس کې تسبيح وايي او‪ ...‬څه‬
‫چې شته دا يو هم بې علته نه دى‪ .‬په دې لړ کې طبيعي يا‬
‫پېژندل شوي مادي علت نه دى کارېدلى‪ ،‬نه دا چې علت نه‬
‫لري‪.‬‬

‫د اولياوو اهلل کرامت‬

‫‪218‬‬

‫کله کله داسې ګڼل کېږي‪،‬چې د طبيعي چارو غوښتنه شرک‬
‫نه دى؛خو د خارق العاده او له عادت نه بهر چارو غوښتنه‬
‫شرک دى‪ .‬دلته دا نظريه هم څېړو‪.‬‬
‫ځواب‪ :‬قرآن ځينې داسې ځايونه يادوي‪،‬چې له پېغمبرانو يا‬
‫نورو نه په کې ديو لړ داسې خارق العاده چارو غوښتنه شوې‬
‫ده چې له طيعي او مادي قوانينو نه بره وي او قرآن دغه‬
‫غوښتنه را اخلي‪ ،‬بې له دې چې څه نيوکه پرې وکړي؛ مثال د‬
‫موسى (ع) قوم‪،‬د قرآن د څرګندونې له مخې موسى (ع) ته‬
‫ورغلل او د اوبو او باران غوښتنه يې ترې وکړه‪ ،‬چې له‬
‫وچکالۍ او تنګسې نه وژرغورل شي‪ .‬فرمايي‪[ :‬و اوحينا‬
‫موسى اذاستسقاه قومه ان اضرب بعصاک الحجر= له‬
‫موسى نه يې قوم اوبه وغوښتې؛موږ ورته وحې وکړه‪،‬چې‬
‫تيږه دې په امسا ووهه]‬
‫(د بقرې ‪ ١١‬آيت هم وګورئ)‬
‫ښايي وويل شي‪ ،‬چې له ژوندني نه ګنې خارق العاده‬
‫غوښتنه څه پروا نه کوي؛خو خبره له مړه نه د داسې په‬
‫غوښتو کې ده‪ ،‬د دوى ځواب روښانه دى‪ ،‬ځکه مرګ او‬
‫ژوند په هغو چارو کې‪ ،‬چې له توحيد سره سم وي‪ ،‬څه‬
‫تفاوت رامنځته کوالى نه شي‪ .‬داسې چې يوه ته شرک او بل‬
‫ته کټ مټ توحيد ووايي‪ .‬ژوند او مرګ پر ګټورتوب او بې‬
‫ګټې توب باندې اغې زه پرې ايستالى شي‪ ،‬نه پر توحيد او‬
‫شرک‪.‬‬

‫د اولياوو اهلل کرامت‬

‫‪219‬‬

‫سليمان ( ع) د بلقيس تخت غواړي‬
‫حضرت سليمان (ع) د بلقيس د تخت په راوړلو کې لـه ورسـره‬

‫ناسـتو نــه خــارق العــاده کــار وغوښــت او ويـې ويــل‪[ :‬قَــالَ يَــا‬
‫أَيُهَا المَلَأُ أَيُکُمْ يَأْتِينِي بِعَرْشِهَا قَبْـلَ أَن يَـأْتُونِي مُسْـلِمِينَ‪.‬‬
‫ل أَن َتقُــو َم مِــن‬
‫ه َقبْــ َ‬
‫ک بِــ ِ‬
‫ِــن َأنَــا آتِيــ َ‬
‫ن ا ْلج ِ‬
‫ت مِــ َ‬
‫عفْريــ ٌ‬
‫ل ِ‬
‫قَــا َ‬
‫مَقَامِ ـکَ وَإِنِــي عَلَيْ ـهِ لَقَ ـوِيٌ أَمِــينٌ =(ســلېمان) وويــل‪( (( :‬د‬
‫هېواد) مشرانو! له تاسې به کوم يو د هغـې تخـت ماتـه تـر دې‬
‫مخکې راوړي‪ ،‬چـې هغـوى ماتـه اېللـي راشـي؟)) لـه پېريـانو‬
‫يوه زورور؛ د غښتلې جوسـې خاونـد وويـل ‪ ((:‬زه بـه يـې درتـه‬
‫راوړم‪ ،‬مخکـــې تردې‪،‬چـــې لـــه خپلـــه ځايـــه پـــاڅېږې‪،‬زه ددې‬
‫(کار) وسه لرم او امين هم يم!)) ] نمل ‪ ٨١-٨٣‬آيتونه )‬
‫که داسې يوه نظريه سمه وي؛نو بيـا بايـد پـه هـره زمانـه کـې د‬
‫نبوت لـه مـدعيانو نـه د معجـزې غوښـتنه کفـر او شـرک وګڼـل‬
‫شي؛ځکه د نبـوت لـه مـدعي نـه د معجـزې غوښـتنه يـو خـارق‬
‫العاده کـار دى‪ ،‬نـه د هغـه مـدعي لـه اسـتوونکي ‪ ،‬خـداى نـه‪،‬‬

‫قرآن فرمايي‪[ :‬قَالَ إِن کُنتَ جِئْتَ بِآيَةٍ فَـأْتِ بِهَـا إِن کُنـتَ مِـنَ‬
‫الصَــادِقِينَ= (فرعــون) وويــل ‪((:‬کــه تــا کومــه نښــه راوړې وي‬
‫(او) رښتونى يې؛نو را و يې ښيه ‪( ] )).‬اعراف ‪ ٩١١‬آيت )‬
‫حال داچې د نړۍ ټولو ولس ونو د رښتيني او دروغجن نبي د‬
‫بېلولو او پېژندلو لپاره همدا د معجزې غوښتنې الر نيوله‬
‫او پېغمبرانو همېشه د نړۍ ټولو ولسونو ته بلنه ورکوله‪،‬‬
‫چې راشي او د هغوى معجزى په خپلو سترګو وويني او‬

‫د اولياوو اهلل کرامت‬

‫‪201‬‬

‫قرآن کريم هم د نبوت له مدعيانو سره د معجزې د غوښتو په‬
‫باب د قومونو خبرې اترې‪،‬چې د هغوى (پېغمبرانو)‬
‫ګرانښت ښيي‪ ،‬را اخلي‪.‬‬
‫که يو پلټونکى او څېړونکى ملت عيسى عليه السالم ته‬
‫ورشي او ورته ووايي‪ ،‬چې که په خپله دعوه کې رښتينى‬
‫يې؛ نو دغه ړانده يا برګ ( په پيس اخته ناروغ) ته شفا‬
‫ورکړه‪.‬‬
‫په دې سره نه يواځې مشرک کېږي نه؛بلکې يو حقيقت‬
‫پلټونکى ملت ګنل کېږي‪،‬چې په دې کار ستايل کېږي هم‪،‬‬
‫اوس نو که د مسيح عليه تر وفات وروسته د هغه امت د هغه‬
‫له سپيڅلى روح نه وغواړي‪ ،‬چې نور ناروغان يې شفا‬
‫ومومي؛نو مشرک ولې وگڼل شي؟ حال داچې په شرک او‬
‫توحيد کې د مقابل لوري ژوند او مرګ هېڅ اثر نه لري‪ ( .‬د‬
‫حضرت مسيح په معجزو د پوهېدو لپاره د آل عمران ‪ ٤١‬او‬
‫د مائدى ‪ ٩٩١ – ٩١١‬آيتونه وګورئ)‬
‫داچې د قرآن د څرګندونې له مخې د خداى د غوره بندګانو‬
‫يو ټولى پر خارق العاده چارو وسمن واو کله کله يې له دغه‬
‫ځواک نه کار اخسته‪.‬‬
‫او ځينې کس ان به د همدې لپاره ورتلل هم که د شيخ محمد‬
‫بن عبدالوهاب ډله وايي‪ ،‬چې پردې کار له خدايه پرته‬
‫هېڅوک وسه نه لري؛نو بيا خو دغه آيتونه د هغې پر خالف‬
‫ګواهي ورکوي‪.‬‬

‫د اولياوو اهلل کرامت‬

‫‪200‬‬

‫که وايي چې له دې الرې د يوه کار غوښتنه شرک دى؛نو‬
‫سليمان عليه السالم او نورو ولې غوښته وکړه؟ که وايي‬
‫چ ې له اولياوو نه په خارق العاده توګه د حاجت غوښتنه پر‬
‫غيبي سلطه باندې د هغوى اعتقاد غواړي‪،‬د هغې ځواب‬
‫دادى‪،‬چې پر غي بي سلطه باندې اعتقاد دوه ډوله دى؛يو‬
‫کټ مټ توحيد دى او بل د شرک جوړه وي‪.‬‬
‫که وايي‪ :‬له ژونديو اولياوو نه د کرا ماتو غوښتنه څه پروا نه‬
‫لري؛خو له مړو دې نه وي‪ ،‬د هغوى ځواب دادى‪ ،‬چې ژوند‬
‫او مرګ د مشرک او توحيد ميچ نه دى‪.‬‬
‫که وايي چې د ناروغ د روغتيا او له غير عادي الرې د پور د‬
‫لندې ډو غوښتنه د خداى کار له بل نه غوښتنه دى‪ .‬موږ وايو‬
‫د شرک ميچ او مالک دادى‪ ،‬چې مسوول خداى او د خدايي‬
‫چارو سرچينه وګڼو او د غير طبيعي کار غوښتنه له بل چا نه‬
‫د خدايي کار غوښتنه نه ده؛ځکه د خدايي کارونو ميزان دا‬
‫نه دى‪،‬چې دعا دې د قوانينو له پولو اخوا وي‪ ،‬چې داسې‬
‫غوښتنې له خداى نه د بنده د چارو غوښتتنه ده؛بلکې د‬
‫خدايي چارو ميزان دادى‪،‬چې ف اعل يې په ترسره کولو کې‬
‫ازاد وي او که يو فاعل يو کار د الهي قدرت په مرسته‬
‫ترسره کړي‪،‬ددغه شان يو کار غوښتنه له بل چا نه د خداى د‬
‫کار غوښتنه نه ده ‪ ،‬که کار عادي وي او يا غيرعادي‪.‬‬
‫د خـداى لــه بڼــدګانو نـه د شــفا لپــاره د غوښـتنې پــه بــاب وايــو‬
‫چې ځينې وخت داسې ګڼل کېږي‪،‬چې له اولياوو نه د شـفا يـا‬
‫دې ته ورته نور څه له بل چـا نـه د خـدايي چـارو غوښـتنه ده او‬

‫د اولياوو اهلل کرامت‬

‫‪202‬‬

‫قـــرآن فرمـــايي‪[ :‬وَإِذَا مَرِضْـ ـتُ فَهُـ ـوَ يَشْـ ـفِينِ = او چـــې کلـــه‬
‫رنځور شم؛ نو هماغه مې رغوي؛] (شعرا ‪ ٣١‬آيت )‬
‫له دې سره سره نو دا څنګه وايو‪ ،‬چې ‪ :‬اى پېغمبره! ماته‬
‫شفا راکړه او نورې هغه غوښتنې هم همداسې وګڼي‪ ،‬چې‬
‫خارق العاده خواوې لري‪.‬‬
‫ځواب‪ :‬دغې ډلې خدايي او بشري چارې سره نه دې پېژندلي‬
‫او داسې يې ګنلې ده‪ ،‬چې هر څه چې له طبيعي سرچينې نه‬
‫بهر وي‪ ،‬هغه په الهي چارو او هر کار‪ ،‬چې طبيعي اړخ او‬
‫مادي علت ولري‪ ،‬هغه بايد بشري کار وگڼل شي؛ دغې ډلې‬
‫يا نه دي غوښتي او يا نه دي بريالي شوي‪ ،‬چې الهي او غير‬
‫الهي چارې سره توپير کړي او د الهي او بشري چارو ميزان‬
‫هېڅکله عادي والى او غير عادي والى نه دى او ګنې نو د‬
‫اولياوو چارې بايد الهي چارې وګڼل شي او هغوى ټولو ته‬
‫بايد "الهه" وويل شي؛ بلکې په خدايي چارو کې ميزان‬
‫دادى‪ ،‬چې عامل په خپل کار پر خپلو پښو والړ وي او له بل‬
‫چا نه مرسته ونه غواړي‪ ،‬د داسې وګړي کار الهي کار دى؛‬
‫خو کوم عامل‪ ،‬چې خپل ک ار د خداى د قدرت په رڼا کې‬
‫ترسره کړي د هغه کار غير الهي کار دى‪ .‬هغه کار عادي او‬
‫مادي اړخ ولري او که د عادت له پولو نه بهر وي‪.‬‬
‫بشر د هرې چارې په ترسره کولو کې عادي وي او که له‬
‫عادت او طبيعي قوانينو نه بهر وي‪ ،‬پر خداى تکيه لري او‬
‫د هغه له قدرته مرسته غواړي او چې هر کار کوي‪،‬د هغې‬
‫ځواک په رڼا کې يې ترسره کوي‪،‬چې له خداى نه يې اخستى‬

‫د اولياوو اهلل کرامت‬

‫‪203‬‬

‫وي‪ .‬په دې صورت کې د داسې قدرت درلودل او د اهدافو‬
‫په ترسره کولو کې يې کارونه او يا يې د په کارولو غوښتنه‬
‫يوه هم د شرک جوړه نه شي ګنل کېداى؛ځکه په ټولو حاالتو‬
‫کې وايو ‪ ،‬چې دا قدرت ده ته خداى ورکړى او ده ته يې حکم‬
‫کړى‪،‬چې ګټه ترې واخلي‪.‬‬
‫خدايي کار هغه کار دى‪،‬چې فاعل په خپل او د بل له مرستې‬
‫پرته خپل کار ترسره کړي‪.‬‬
‫يا په بله وينا ‪ :‬خدايي کار دى‪ ،‬چې کوونکي يې په کولو کې‬
‫خپلواک‪ ،‬بشپړ او له بل مړه خوا وي او غير خدايي چارې د‬
‫دې پر عکس دى‪.‬‬
‫خداى نړۍ شته کوي‪ ،‬روزي ورکوي‪ ،‬روغتيا بخښي‪ ،‬د‬
‫هغه چارې د بل چا له مرستې پرته ترسره کېږي او هېڅوک‬
‫يې په چارو کې کلي او جزيي السوهنه نه کوي او د هغه قوت‬
‫او قدرت له بل څخه نه وي‪.‬‬
‫خو که بې له خدايه بل څوک يو کار ترسره کړي‪ ،‬که عادي او‬
‫اسان کار وي او ياغير عادي او ګران‪ ،‬د هغه قوت په خپله د‬
‫هغه نه دى‪،‬په خپل مټ يې نه ترسره کوي‪.‬‬
‫په روښانه وينا سره‪ :‬که يوه موجود ته د وجود يا تاثير له پلوه‬
‫يوه خپلواکي ومنو‪،‬د توحيد له الرې به واوړو؛ ځکه د‬
‫هستۍ په اصل کې د يوه څيز پر خپوالکۍ اعتقاد په‬
‫هستۍ کې له خداى نه د هغه د بې نيازۍ برابره ده او دغسې‬
‫يو موجود به بې له خدايه چ ې په هستۍ کې څه شي ته اړ نه‬
‫دى او وجود يې په ځان پورې اړوند دى‪ ،‬بل څوک وي‪.‬‬

‫د اولياوو اهلل کرامت‬

‫‪204‬‬

‫همداشان که د هغه وجود د خداى مخلوق وګڼو؛خو په دې‬
‫عقيده اوسو‪ ،‬چې د نړۍ او بڼدګانو چارې هغه ته ورسپارل‬
‫شوي دي او هغه يې په تدبير کې خپوالک دى‪ ،‬په دې ترڅ‬
‫کې به هم مشرکان يو‪.‬‬
‫د جاهلي ت په زمانه کې او د اسالم د لمر څرک پر وخت د‬
‫زياتره مشرکانو عقيده همدا وه‪،‬د هغوى عقيده وه‪ ،‬چې‬
‫پرښتې او ستوري چې مخلوق دي‪ ،‬د نړۍ مدير دى‬
‫(يادداشت‪ :‬چې کله عمرو بن لحى د بوت د لمانځنې د وجهې‬
‫پوښتنه وکړه‪ ،‬د شام خلکو ورته وويل ‪ :‬موږ ورنه باران‬
‫غواړو‪ .‬هغوى موږته باران راليږي‪ ،‬مرسته ترې غواړو‬
‫مرسته راسره کوي؛نو هغه په دې عقيده "هبل" بوت له ځان‬
‫سره مکې ته راووړ ‪ .‬سيرة ابن هشام ‪)٧٧/٩‬‬
‫او يا لږ تر لږه د خدايي چارو يوه برخه؛لکه شفاعت او‬
‫مغفرت هغوى ته سپارل شوى دى او هغوى په دې چارو کې‬
‫بشپړه خپلواکي لري‪.‬‬
‫د معتزله وو ډله‪،‬چې انسان د هستۍ له پلوه د خداى د‬
‫خداى مخلوق ګڼي؛ خو د تاثير او کار په ترسره کولو کې‬
‫ورته په خپلواکۍ قابل دى‪،‬که په خپله وينا کې ښه پوره‬
‫غور وکړي؛نو و به ويني‪،‬چې دغسې عقيده يو ډول خفي‬
‫شرک دى‪،‬چې دوى ترې ناخبره دي‪،‬که څه هم د مشرکانو د‬
‫شرک په څېر نه وي‪ .‬د دې داوړو ډولو شرکونو توپير بيخي‬
‫روښانه دى‪ .‬يوه يې د نړۍ په تدبير او الهي چارو کې د‬

‫د اولياوو اهلل کرامت‬

‫‪205‬‬

‫استقالل دعوى لري او بله يې په خپلو چارو کې د انسان د‬
‫استقالل مدعي ده‪.‬‬

‫‪206‬‬

‫د اولياوو اهلل کرامت‬

‫خداى ته د اولياوو پرمخ سوګند ورکول‬
‫د شيخ محمد بن عبدالوهاب ډله په دوو الندې برخو کې له‬
‫نورو اسالمي فرقو سره اختالف لري او وايي‪،‬چې دا ډول‬
‫قسمونه حرام او احيانا په عبادت کې شرک ګنل کېږي‪.‬‬
‫‪ _ ٩‬خداى ته د اولياوو پر مخ سوګند ورکول‪.‬‬
‫‪ _ ٠‬بې له خدايه پر بل څه قسم‪.‬‬
‫دلته مونږ دا دواړه قسمونه تر څېړنې الندې نيسو‪.‬‬

‫خداى ته د اولياوو پر مخ قسم ورکول‬
‫قرآن مجيد د آل عمران په ‪ ٩٧‬آيت کې يو ډله په الندې‬
‫صفتونو ستايي‬
‫آل عمران ‪ ٩٧‬آيت‪[ :‬الصَابِرِينَ وَالصَادِقِينَ وَالْقَانِتِينَ‬
‫وَالْمُنفِقِينَ وَالْمُسْتَغْفِرِينَ بِاألَسْحَارِ = هغوى چې (د ستونزو‬
‫پروړاندې او د اطاعت په بهير او د ګناهونو په پرېښووو‬
‫کې) صبر اوزغم کوي‪،‬رښتوني دي ( د خداى پر وړاندې)‬
‫امر منونکي دي او ( د هغه په الر کې) نفقه ورکوي اوسهار‬
‫مهال له خدايه د بښنې دعاګانې کوي ‪].‬‬
‫اوس که څوک د شپې تر لمانځه وروسته خداى تعالى ته د‬
‫دغو په مقام او مخ قسم ورکړي او ووايي‪" :‬اللهم اني‬
‫اسالک‬

‫بحق‬

‫المستغفرين‬

‫باالسحاراعفرلي‬

‫ذنوبى"‬

‫"خدايه! په سهار کې د استغفار کې د استغفار‬

‫د اولياوو اهلل کرامت‬

‫‪207‬‬

‫غوښتونکيو په مخ زما ګناهونه وبخښه" نوڅنګه دا عمل‬
‫په "عبادت کې شرک" ګنل کېږي؛ځکه په عبادت کې شرک‬
‫خو دا دى چې څوک له خداى پرته بل څه ولمانځي او غير‬
‫خداى د خدايي کارونو مبدا وګڼي‪،‬حال داچې مونږ په دې‬
‫دعا کې خداى ته مخه کړې او له هغه پرته مو له بل چا څه نه‬
‫دى غوښتي‪.‬‬
‫که چېرې دا عمل حرام وي؛نو له "شرک" پرته بل دليل او‬
‫علت بايد ولرو؛مونږ وايو‪،‬چې قرآن مجيد راته د مشرک‬
‫(البته په عبادت کې شرک) او موحد د بېلولو لپاره قاعده‬
‫ښوولې او د مش رک په باب د هر ډول "تفسير بالراى"‬

‫مخنيوى يې کړى دى او هغه دا چې‪[ :‬وَإِذَا ذُکِرَ اللَهُ وَحْدَهُ‬
‫اشْمَأَزَتْ قُلُوبُ الَذِينَ لَا يُؤْمِنُونَ بِالْآخِرَةِ وَإِذَا ذُکِرَ الَذِينَ‬
‫مِن دُونِهِ إِذَا هُمْ يَسْتَبْشِرُونَ= چې کله د ايکي يو "اهلل"‬
‫خبرې کېږي؛نو پر اخرت د نامؤمنانو زړونه وترهېږي او چې‬
‫کله نور معبودان ياد شي؛نو خوشحالېږي ‪( ].‬زمر‪)٤١‬‬

‫[إِنَهُـ ـمْ کَـــانُوا إِذَا قِيـ ـلَ لَهُـ ـمْ لَـــا إِلَـ ـهَ إِلَـــا اللَـ ـهُ يَسْـ ـتَکْبِرُونَ‬
‫‪.‬وَيَقُولُونَ أَئِنَا لَتَارِکُوا آلِهَتِنَا لِشَاعِرٍ مَجْنُـونٍ =(ځکـه) چـې‬
‫کله ورته د "ال اله اال اهلل" [کلمـه] ويـل کېـدل (؛نـو) لـويي يـې‬
‫کولــه او ســر يــې غــاړوه؛ او ويــل يــې‪ (( :‬آيــا مــوږ د يــو لېــوني‬
‫شاعر لپاره خپل معبودان پرېږدو؟!)) ](صافات ‪)٨١-٨١‬‬
‫د دې دوو آيتونو د مضمون له مخې‪:‬‬
‫مشرک هغه دى‪ ،‬چې کله د اهلل پاک نوم ياد شي؛نو دوى خپه‬
‫کېږي او زړونه يې درنېږي او د نورو (دروغجنو خدايانو)‬

‫‪208‬‬

‫د اولياوو اهلل کرامت‬

‫په يادولو خوښېږي او ياداچې خداى تعالى له وحدانيت‬
‫ځنې سرغړوي او په هېڅ بيه د غير خداى عبادت نه پرېږدي‪.‬‬
‫د دې معيار له مخې څوک‪،‬چې په پخه شپه کې راپاڅېږي او‬
‫د اهلل پاک د ياد لپاره خوږ خوب پر ځان حراموي او له هغه‬
‫سره په راز و نياز اخته وي او هغه ته په موحدو او منلو‬
‫بڼګانو قسم ورکوي؛نو ايا دا شرک دى؟ ايا ددې زړه د‬
‫خداى پاک‪ ،‬د ياد له امله درنېږي او خداى تعالى له‬
‫وحدانيته سرغړوي؟!‬
‫ولې دوى د خپلو خيالي معيارونو له مخې ټولو موحدينو ته‬
‫مشرکان وايي او خپل ځانونه د خداى تعالى د دربار منلى‬
‫ګڼي؟‬
‫نو ددې معيار له مخې په سلو کې ‪ ١١‬اهل قبله وو ته مشرک‬
‫نه شو ويالى او يوازې د نجدي ډلې ته موحدين ووايو‪.‬‬
‫د حضرت ع لي په دعا کې هم دا ډول قسمونه ليدل کيږي‪.‬‬
‫د صحيفه علويه په ‪ ٨٧‬مخ کې راغلي چې‪:‬‬
‫اللهم اني اسالک بحرمه من من عاذبک منک‪ ،‬و لجا الى‬
‫عزک واستظل بفيئک‬

‫واعتصم بحبلک‪ ،‬و لم يشق‬

‫االبک"‬
‫خدايه! هغه چې ستا له عذابه تا ته پناه دروړى او ستا په‬
‫عزت ښايست شوي او تر سيورې الندې دي او ستا پر رسۍ‬
‫يې منګولى لګولي اوله ت ا پرته په بل چا يې زړه نه وي تړلى؛‬
‫نو ددې په احترام له تا نه سوال کوم او غواړم‪.‬‬

‫‪209‬‬

‫د اولياوو اهلل کرامت‬

‫د شيخ نجدي په پېروانو کې نرم دريځو "خداى ته د اولياوو‬
‫پر مخ سوګند ورکول" د صنعاني ( ددې ډلې سخت دريځى‬
‫ليکوال دى‪ ،‬چې دا مساله د کفر او شرک په پولو کې څېړي)‬
‫پر خالف د تحريم او کر اهت په محدوده کې مطرح کړې‪.‬‬
‫اوس چې مونږ ته د خپلې موضوع محور څرګند شو؛نو‬
‫مسئله د حرامو او مکروه په حدودو کې تر غور الندې نيسو‬
‫او د مسئلې موضوع په دغه شان مطرح کول د هغه په‬
‫سموالي داللت کوي‪.‬‬

‫په اسالم کې د دې توسل پېښېدل‬
‫په اسالمي رواياتو کې دغسې توسالت راغلي او د هغو په‬
‫باب د حرامو يا مکروه فکر نه شو کوالى ‪.‬‬
‫حضرت پېغمبر هغه ړوند سړي ته داسې وښوول‪ ،‬چې‬
‫ووايي‪:‬‬
‫اللهم اني اسالک و اتوجه اليک بنبيک محمد نبى الرحمه‬
‫(وګورئ‪:‬‬

‫سنن‬

‫ابى‬

‫ماجه‬

‫‪،٤٤٩/٩‬‬

‫سند‬

‫احمد‬

‫‪،٨٣٩/٤‬مسندرک حاکم ‪ ،٨٩٨١/٩‬التاج ‪)٠٣١١/٩‬‬
‫ابوسعيد خدري رضى اهلل عنه د حضرت نبي اکرم نه داسې‬
‫دعا نقل کړې ده‪.‬‬
‫" اللهم اني اسالک بحق السائلين عليک و اساءلک بحق‬
‫ممشاى هذا" ‪.‬‬

‫د اولياوو اهلل کرامت‬

‫‪221‬‬

‫(وګورئ‪ :‬صحيح ابن ماجه ‪ ،٠١٩-٠١٩/٩‬مسند احمد ‪ ٨‬جلد‬
‫‪ ٠٩‬حديث‪).‬‬

‫حضرت آدم داسې توبه ويستله‬
‫اساءلک بحق محمداالغفرت لى ‪.‬‬
‫( وګورئ‪ :‬الدرالمنشور ‪ ،١١/٩‬متسدرک حاکم ‪، ١٩١/٠‬روح‬
‫المعاني ‪)٠٩٧/٩‬‬
‫حضرت پېغمبر چې د حضرت علي مور ښخه کړه؛نو د هغه‬
‫په باب يې دا دعا وکړه‪:‬‬
‫اغفرال مى فاطمه بند اسد و وسع عليها مدخلها بحق نبيک‬
‫والنبياء الذين من قبلى ‪. .....‬‬
‫(الفصول املهمه ‪٨٩‬مخ‪ ،‬دابن صباغ مالکي تاليف (‪٣١١‬‬
‫کال مړ)‬
‫په دې جملو کې که څه هم د قسم لفظ نه دى راوړل شوى؛خو‬
‫واقعي مفاد يې همدغه ډول قسم دى‪.‬‬

‫لومړى اعتراض‪:‬‬
‫کشف االرتياب په ‪ ٨٠‬مخ کې يې له الهديه السنيه نه نقل‬
‫کړى دى چې‪:‬‬
‫اسالمي علماء په دې باب يوه خوله دي‪،‬چې خداى ته پر‬
‫مخلوق قسم ورکول او يا د مخلوق حق حرام دى‪.‬‬

‫د اولياوو اهلل کرامت‬

‫‪220‬‬

‫ځواب‪ :‬د اجماع معنى داده‪،‬چې د اسالم علماء په هر عصر‬
‫او يا ټولو عصرونو کې ديو حکم په باب يوه خوله وي او په‬
‫يو حکم کې په يو خوله کېدل د اهل سنتو د علماوو له نظره‬
‫يوه الهي دليل دى‪.‬‬
‫اوس دلته پوښتنه کوو‪ ،‬چې په دې مسئله کې د علماوو‬
‫ترمنځ اتفاق نظر شته؟‬
‫ايا د اهل سنتو امامانو ددې قسم د تحريم په باب فتوى‬
‫ورکړې؟ او که ورکړې يې وي‪ ،‬د فتواوو متن ‪ ،‬کتاب او مخ‬
‫دې يې وښيي‪.‬‬
‫اصوال د اهلسنتو په فقهي او حديثي کتابونو کې دا ډول‬
‫توسل عنوان شو ى نه دى‪،‬چې د هغه په باب نظر څرګند‬
‫کړي‪ ،‬اوس نو دا پوښتنه کوو‪،‬چې د الهديه السنيه مولف‪،‬‬
‫چې ددې قسم په باب د اجماع خبره کړې‪ ،‬هغه اجماع چېرته‬
‫ده؟‬
‫د ال هديه السنيه مولف يوازې د يوې ناشنا څېرې "العزين‬
‫عبدالسالم" د تحريم يادونه کړې او بيا يې و رپسې د امام‬
‫ابوحنيفه او امام ابويوسف رحمة اهلل عليهما له لوري نقل‬
‫کړى ‪ ،‬چې هغوى هم د فالني په حق ويل يې مکروه ګڼلي؛خو‬
‫د دې فتوى سند يې نه دى ښوولى‪.‬‬
‫نو ويالى شو‪ ،‬چې د امام ابوحنيفه رحمة اهلل عليه پورې د‬
‫دې فتوى منسوبول سم نه ښکاري‪.‬‬

‫دويم اعتراض‪:‬‬
‫کشف االرتياب په ‪ ٨٨٩‬مخ کې د قدوري په نقل ليکي‪:‬‬

‫د اولياوو اهلل کرامت‬

‫‪222‬‬

‫ان المساله بحق المخلوق ال نجوز ال نه ال حق للمخلوق على‬
‫الخالق‪.‬‬
‫د مخلوق په حق له خداى پاک ځنې سوال جايز نه دى؛ځکه‬
‫مخلوق د خالق په ذمه کې حق نه لري‪.‬‬

‫ځواب‪:‬‬
‫دا ډول استدالل د نص په مقابل کې له اجتهاد پرته نور څه نه‬
‫دي‪ .‬په قرآن مجيدکې په ځينو آيتونو کې راغلي دي‪،‬چې‬
‫صالح مؤمنين پر خداى تعالى باندې حقوق لري‪.‬‬

‫روم ‪ ٤٧‬آيت‪[ :‬وَلَقَدْ أَرْسَلْنَا مِن قَبْلِکَ رُسُلًا إِلَى قَوْمِهِمْ‬
‫فَجَاؤُوهُم بِالْبَيِنَاتِ فَانتَقَمْنَا مِنَ الَذِينَ أَجْرَمُوا وَکَانَ‬
‫حَقًّا عَلَيْنَا نَصْرُ الْمُؤْمِنِينَ=‬
‫توبه ‪ ٩٩٩‬آيت‪ [ :‬إِنَ اللهَ اشْتَرَى مِنَ الْمُؤْمِنِينَ أَنفُسَهُمْ وَأَمْوَالَهُم‬
‫بِأَنَ لَهُمُ الجَنَةَ يُقَ اتِلُونَ فِي سَبِيلِ اللهِ فَيَقْتُلُونَ وَيُقْتَلُونَ وَعْدًا‬
‫عَلَيْهِ حَقًّا فِي التَوْرَاةِ وَاإلِنجِيلِ وَالْقُرْآنِ وَمَنْ أَوْفَى بِعَهْدِهِ مِنَ‬
‫اللهِ فَاسْتَبْشِرُواْ بِبَيْعِکُمُ الَذِي بَايَعْتُم بِهِ وَذَلِکَ هُوَ الْفَوْزُ‬
‫الْعَظِيمُ = په حقيقت کې خداى له مؤمنانو ځانونه او مالونه‬
‫يې د جنت په بدل کې پېرلي دي ؛( په دې توګه چې ) د‬
‫خداى په الر کې جنګېږي؛ نو وژني او وژل کېږي‪،‬پر هغه دا‬
‫(د جنت وعده) پخه وعده ده‪،‬چې په تورات او انجيل او‬
‫قرآن کې ياده شوې ده او څوک دى‪،‬چې تر خداى ښه خپله‬
‫ژمنه پوره کوي؟ (هو‪ ،‬هېڅوک نشته) نو له خداى سره په‬
‫خپلې راکړې ورکړې خوښ اوسئ او يوازې دا ستره بريا‬
‫ده!]‬

‫د اولياوو اهلل کرامت‬

‫‪223‬‬

‫يونس ‪ ٩١٨‬آيت‪[ :‬ثُمَ نُنَجِي رُسُلَنَا وَالَذِينَ آمَنُواْ کَذَلِکَ‬
‫حَقًّا عَلَيْنَا نُنجِ الْمُؤْمِنِينَ = بيا ( چې کله عذاب‬
‫راورسېږى؛نو) موږ خپل استازي او هغوى ژغورو‪ ،‬چې‬
‫ايمان يې را وړى وي او په دې توګه پر موږ فرض (او حق)‬
‫دى‪،‬چې مؤمنان وژغورو ‪].‬‬

‫نساء ‪ ٩٧‬آيت‪ [:‬إِنَمَا التَوْبَةُ عَلَى اللهِ لِلَذِينَ يَعْمَلُونَ السُوَءَ‬
‫بِجَهَالَةٍ ثُمَ يَتُوبُونَ مِن قَرِيبٍ فَأُوْلَـئِکَ يَتُوبُ اللهُ عَلَيْهِمْ‬
‫وَکَانَ اللهُ عَلِيماً حَکِيما=ً خداى يوازې د هغه چا توبه‬
‫قبلوي‪،‬چې په ناپوهۍ بدکار ترسره کړي او بيا ژر توبه‬
‫وباسي؛خداى د دغسې کسانو توبه مني او خداى پوه (او)‬
‫حکيم دى ‪].‬‬
‫که رښتيا مخلوق پر خالق باندې حق نه درلود؛نو ولې په‬
‫تېرو شويو احاديثو کې حضرت آدم او حضرت محمد‬
‫عليهما السالم خداى ته پر دغسې حقوقو قسم ورکاوه‪.‬‬
‫بيا هم په دې باب الندې احاديثو ته پاملرنه وکړئ‪:‬‬
‫الجامع الصغير سيوطي ‪٨٨/٠‬‬
‫حق على اهلل عون من نکح التماس العفاف مما حرم اهلل‬
‫څوک چې د عفت لپاره ځان له حرامو نه ساتي پر خداى ده‪،‬‬
‫چې ورسره مرسته وکړي‪.‬‬
‫سنن ابن ماجه ‪ :٣٤٩/٠‬قال رسول اهلل‪ :‬ثالثه حق على اهلل‬
‫عونهم‪ ،‬العازى فى سبيل اهلل‪ ،‬والمکاتب الذى بريد االداء‪،‬‬
‫والناکح الذى بريد التعفف‪.‬‬

‫د اولياوو اهلل کرامت‬

‫‪224‬‬

‫له درې ډلو سره د خداى تعالى مرسته الزمه ده‪ :‬خداى د‬
‫الرې مجاهد‪ ،‬هغه مريى‪ ،‬چې له خپل موال سره يې تړون کړى‬
‫وي‪،‬چې د يو مقدار مبلغ تر ورکولو وروسته به يې ازادوي‪،‬‬
‫هغه ځوان چې د واده له الرې خپل عفت ساتي‪.‬‬
‫"نهايه" ابن اثير د "حق" ماده‪" :‬اتدرى ما حق العباد على‬
‫اهلل‪"....‬‬
‫ايا پر پروردګار باندې چې د بندګانو حق دى نه يې ويني؟‬
‫هو! دا بايد ووايو‪ ،‬چې ذاتا هېڅ وک پر خداى تعالى حق نه‬
‫لري که په پېړيو يې هم عبادت کړى وي؛ځکه بنده چې هر څه‬
‫لري‪ ،‬هغه د خداى تعالى دى او خپل يې څه د خداى پاک په‬
‫الره کې نه دي لګولي‪ ،‬چې بالذات د هغه د بدلې مستحق‬
‫وي‪.‬‬
‫نو ځکه په دغسې مواردو کې دغسې حق‪،‬هماغه الهي‬
‫اجرونه ‪ ،‬مقام او منزلت دى‪،‬چې متعال خداى د خپل رحمت‬
‫له مخې پرې لورولى او د دې پيرزوينو ذمه وارۍ يې پر‬
‫غاړه اخستې او په خپله ذمه د دغسې حق اخستل د عظمت‬
‫او سترتوب نښه ده‪.‬‬
‫يا په بله وينا پر خداى تعالى باندې د مخلوق د حق مساله‬
‫داسې ده؛لکه چې خداى پاک له فقير او نيستمن بنده ځنې‬

‫پور اخلي [ مَن ذَا الَذِي يُقْرِضُ اللهَ قَرْضًا حَسَنًا‬
‫فَيُضَاعِفَهُ لَهُ أَضْعَافًا کَثِيرَةً وَاللهُ يَقْبِضُ وَيَبْسُطُ وَإِلَيْهِ‬
‫تُرْجَعُونَ =څوک دى‪،‬چې خداى ته غوره پور (قرض حسنه)‬
‫ورکړي ( او خداى ورکړي مالونه نفقه کړي) چې خداى ورته‬

‫د اولياوو اهلل کرامت‬

‫‪225‬‬

‫هغه څو ځل زيات کړي؟ او خداى دى‪،‬چې (د بندګانو روزي‬
‫) کموي يا پراخوي (او نفقه هېڅکله د هغوى د روزۍ د‬
‫کمولو المل نه ګرځي) او يوازې د هغه لوري ته ورګرځول‬
‫کېږئ ( او خپله بدله به تر السه کړئ ‪]).‬‬
‫( بقره ‪ ٠٤١‬آيت‪):‬‬
‫او دا تع هدات او ژمنې او د بندګانو حقدارېدل يې د خپل‬
‫لطف او کرم له مخې دي‪،‬چې په کمال لطف سره ځان د‬
‫صالحو بندګانو پور وړى کوي او هغوى د حقوق خاوندان‬
‫ګني او خپل ځان (من عليه الحق) متعهد او ژمن ښيي‪.‬‬

‫د اولياوو اهلل کرامت‬

‫‪226‬‬

‫بې له خدايه پر بل څه قسم‬
‫بې له خدايه پر بل څه قسم‪ ،‬له هغو مسئالو ځنې دى‪،‬چې د‬
‫شيخ محمد بن عبدالوهاب ډله ورسره خاص حساسيت لري‪.‬‬
‫د ډې ډلې يو ليکوال "صنعاني" د "تطهير االعتقاد" په ‪٩٤‬‬
‫مخ کې دا مساله د شرک سرچينه ګڼلې اود الهديه السنيه‬
‫مولف د دې کتاب په ‪ ٠١‬مخ کې ورته وړوکى شرک ويلى‬
‫دى‪.‬‬
‫خو مونږ دلته دا مساله له تعصب پرته د "قرآن او سنت" په‬
‫رڼا کې څېړو‪.‬‬

‫په غير خداى باندې د قسم د جواز داليل‬
‫لومړى دليل‪:‬‬
‫په قرآن مجيد کې په لس ګونو ځايونو کې په غير خداى‬
‫قسم ياد شوى‪ ،‬چې دلته د ټولو راوړل بحث اوږدوي‪.‬‬
‫متعال خداى په "شمس" سورت کې پر اتو څيزونو قسم‬
‫يادوي‪ " :‬لمر‪ ،‬د هغه د هغه په نور‪ ،‬سپوږمۍ‪ ،‬ورځ‪ ،‬شپه‪،‬‬
‫اسمان‪ ،‬انساني نفس او ځمکه‪".‬‬

‫تين ‪ ٨-٩‬آيتونه‪[ :‬وَالتِينِ وَالزَيْتُونِ ‪.‬وَطُورِ سِينِينَ ‪.‬وَهَذَا‬
‫الْبَلَدِ الْأَمِينِ = پر انځر او ښونه قسم! [يا پر شام او بيت‬

‫‪227‬‬

‫د اولياوو اهلل کرامت‬

‫المقدس قسم]!‬

‫او پر "طور سينين" قسم! او (د مکې)‬

‫پردې (له) امن [و امانه پر ډک] ښار قسم! ]‬

‫الليل ‪ ٠-٩‬آيتونه‪ [:‬وَاللَيْلِ إِذَا يَغْشَى ‪.‬وَالنَهَارِ إِذَا تَجَلَى =‬
‫پر شپه قسم‪،‬چې کله (نړۍ په خپلو تيارو کې) ونغاړي! او‬
‫پر ورځ قسم‪،‬چې کله راښکاره شي ! ]‬

‫فجر ‪ ٤-٩‬آيتونه‪ [:‬وَالْفَجْرِ ‪.‬وَلَيَالٍ عَشْرٍ ‪.‬وَالشَفْعِ وَالْوَتْرِ‬
‫‪.‬وَاللَيْلِ إِذَا يَسْرِ= پر سباوون قسم! او پر لسګونو شپو‬
‫قسم!او پر جوړه او طاق قسم !او قسم پر شپه‪،‬چې کله (د‬
‫ورځې د رڼا پر لور) روانېږي ( چې ستا پالونکى ظالمانو ته‬
‫په څارنځي کې دى)!]‬

‫طور ‪ [:١-٩‬وَالطُورِ ‪.‬وَکِتَابٍ مَسْطُورٍ ‪.‬فِي رَقٍ مَنشُورٍ‬
‫‪.‬وَالْبَيْتِ الْمَعْمُورِ ‪ .‬وَالسَقْفِ الْمَرْفُوعِ ‪.‬وَالْبَحْرِ الْمَسْجُورِ‬
‫= قسم دى پر طور (غره) او پر ليکل شوي کتاب قسم‪(،‬چې)‬
‫په پرانسته پاڼه کې (ليکل شوى دى)‪ ،‬او پر ودان کور‬
‫قسم‪،‬او پر لوړ چت (اسمان) قسم او [له اوبو يا اوره] پر ډک‬
‫سمندر قسم‪]،‬‬

‫حجر ‪ ٧٠‬آيت‪ [ :‬لَعَمْرُکَ إِنَهُمْ لَفِي سَکْرَتِهِمْ يَعْمَهُونَ‬
‫=(خداى وويل‪ ):‬ستا پر عمر قسم‪،‬چې دوى د خپلې ( بې‬
‫الرۍ ) په مستۍ کې له سده وتلي دي (او عقل او شعور يې‬
‫له السه ورکړى دى) !]‬
‫همدارنګه په "النازعات" سورت کې په دريو څيزونو‪ ،‬په‬
‫"المرسالت" سورت کې په دوو څيزونو قسم ياد شوى او د‬

‫د اولياوو اهلل کرامت‬

‫‪228‬‬

‫بروج‪ ،‬الطارق‪ ،‬القلم‪ ،‬العصر او البلد په سورتونو کې هم‬
‫قسمونه ياد شوي دي‪.‬‬
‫نو په قرآن کريم چې دا پر له پسې قسمونه راغلي؛نو ايا‬
‫ويالى شو‪ ،‬چې په غير خداى قسم شرک او حرام دى؟‬
‫قرآن د الرښوونې کتاب دى او که چېرې په غيرخداى قسم‬
‫په بندګانو حرام واى؛نو ويلي به يې چې دا ډول قسم د‬
‫خداى تعالى له خصوص ياتو دى او تاسې پرې قسم مه‬
‫يادوئ‪.‬‬
‫ځينې چې د قرآن له اهدافو بې خبره دي‪ ،‬په ځواب کې وايي‪:‬‬
‫ممکن دى له خداى تعالى سره‪ ،‬چې کوم څيز ښايي‪ ،‬هغه له‬
‫نورو سره نه ښاييږي‪.‬‬
‫خو په ځواب کې يې وايو که په رښتيا په غير خداى قسم‬
‫شرک او د غير خداى له خداى تعالى سره تشبيه وي؛نو ولې‬
‫په خپله خداى تعالى دغسې شرک او يا وړوکى شرک کوي؟‬
‫ايا دا سمه ده‪،‬چې اهلل تعالى له ځان سره په شريک قايل شي‬
‫او له ځانه پرته نور له دغسې شرک ځنې وساتي؟‬

‫دويم دليل‪:‬‬
‫حضرت پېغمبر اکرم په ځينو مواردو کې په غير خداى قسم‬
‫ياد کړى دى؛لکه‪:‬‬
‫‪ _ ٩‬د صحيح مسلم‪ ،‬کتاب الزکاة‪ ،‬درېم جز باب افضل‬
‫الصدقة په ‪ ١٤‬مخ کې راغلي چې‪:‬‬

‫د اولياوو اهلل کرامت‬

‫‪229‬‬

‫جاء رجل الى النبى فقال يا رسول اهلل اى الصدقه اعظم اجرا‬
‫فقال اما وابيک لتنباء نه ان تصدق و انت صحيح شحيح‬
‫تخى الفعر و تامل البقاء"‬
‫يو سړى نبې اکرم ته راغى او ويې ويل‪ :‬اى رسول اهلل! کومه‬
‫صدقه لوى اجر لري؟ ورته يې وويل ‪ :‬په پالر دې قسم‪ ،‬چې‬
‫له هغه نه به دې خبر کړم او هغه دا چې صدقه ورکړې؛خو چې‬
‫ت ه روغ او رمټ يې او حرص هم لرې‪،‬له فقر نه وېرېږي اود‬
‫راتلونکي غم هم درسره وي‪.‬‬
‫‪ _ ٠‬د صحيح مسلم‪ ،‬لومړى جزء‪ ،‬باب ما هو اال سالم و بيان‬
‫خصاله‪ ،‬په ‪٨٠‬مخ مخ کې راغلي چې‪:‬‬
‫جاء رجل الى رسول اهلل من اهل نجد‪ ،‬يسال عن االسالم ‪،‬‬
‫فقال رسول اهلل صلى اهلل عليه وسلم‪ :‬خمس صلوات فى اليوم‬
‫والليل‪ ،‬فقال‪ :‬هل على غير هن؟ قال‪ :‬ال ‪ ،‬اال ان تطوع‪،‬‬
‫وصيام شهر رضمان‪ ،‬فقال‪ :‬هل على غيره؟ قال‪ :‬ال‪ ،‬اال ان تذ‬
‫وع‪ ،‬وذکر له رسول اهلل صلى اهلل عليه وسلم الزکاة فقال ‪ :‬هل‬
‫على غيره؟ قال‪ :‬ال ‪ ،‬اال ان تطوع‪ ،‬فادبرالرجل و هو يوقل‬
‫واهلل ال ازيد على هذا وال انقص منه‪،‬فقال رسول اهلل افلح و‬
‫ابيه ان صدق او دخل الجنة و ابيه ان صدق‪.‬‬
‫د نجد له اوسېدونکيو يو سړى نبي اکرم ته راغى او د اسالم‬
‫په باب يې پوښتنه وکړه‪ .‬حضرت پېغمبر ورته وويل‪ ،‬چې‬
‫اسالم پر دغو سنتو والړ دى‪:‬‬
‫الف‪ :‬په شپه او ورځ کې پنځه لمونځونه‪ ،‬د نجد سړي وويل‪:‬‬

‫د اولياوو اهلل کرامت‬

‫‪231‬‬

‫له دې پرته نور لمونځونو شته؟ ورته يې وويل‪ :‬هو مستحب‬
‫لمونځونه شته‪.‬‬
‫ب‪ :‬د رمضان د مياشتې روژه نيول‪ .‬سړي پوښتنه وکړه‪ :‬له دې‬
‫پرته نوره روژه شته؟ ويې ويل‪ :‬هو‪،‬مستحبي روژې شته‪.‬‬
‫ج‪:‬زکات‪ .‬سړي پوښتنه وکړه ‪ :‬نور زکات شته؟ ورته يې وويل‬
‫‪ :‬هو مستحب زکات شته‪.‬‬
‫سړي له حضرت پېغمبر ځنې پاڅېد او ويل به يې ‪ :‬نه يې‬
‫زياتومه او نه يې کومه‪ .‬حضرت نبي اکرم وويل‪ :‬د هغه پر‬
‫پالر قسم ‪،‬چې بريالى شي که رښتيا وايي‪،‬د هغه پر پالر‬
‫قسم چې جنت ته به ننوځي که رښتيا وايي‪.‬‬
‫‪ _ ٨‬د مسند احمد حنبل د ‪ ١‬ټوک په ‪ ٠٠١‬مخ کې راغلي‪:‬‬
‫فلعمرى الن تکلم بمعروف و تنهى عن منکر خير من ان‬
‫تسکت‬
‫په ځان مې قسم‪ ،‬تر چوپتيا غوره دى‪،‬چې په نېکيو امر‬
‫وکړې او له بديو منع وکړې‪.‬‬
‫دغسې د تېر ماخذ‪٠٩٠ ،‬مخ او سنن ابن ماجه د لومړي ټوک‬
‫‪ ١١١‬او ‪ ٠١١‬مخونه وګورئ‪.‬‬
‫د موطاء امام مالک ( د زرقاني شرح) د ‪ ٩١١/٤‬کې راغلي‬
‫چې د مسلمينو لومړي خليفه حضرت سيدنا ابوبکر د‬
‫مخاطب سړي په پالر قسم ياد کړى او حضرت علي هم څو‬
‫څو ځله پر ځان قسم ياد کړى‪ ،‬په دې باب د شيخ محمد عبده‬
‫له خوا د تشريح شوي نهج البالغې ‪،٩١٩ ،٣١ ،١١ ،٠٨،٠١‬‬
‫‪ ٩٣٧ ،٩٣٠ ،٩١٣‬خطبې او ‪ ١ ،١‬او ‪ ١٤‬ليکونه وګورئ‪.‬‬

‫د اولياوو اهلل کرامت‬

‫‪230‬‬

‫څلورګوني مذاهب او په غير خداى قسم‬
‫د الفقه على المذاهب االربعة کتاب اليمين د ‪ ٧١/٩‬کې‬
‫راغلي چې‪:‬‬
‫احناف عقيده لري‪ ،‬چې په پالر او ژوند او داسې نورو‬
‫باندې د قسمونو يادول مکروه دي‪.‬‬
‫شافعيان عقيده لري‪ ،‬چې که پر غير خداى باندې قسم‪،‬‬
‫خداى تعالى ته د تعظيم او سپکاوي په حدودو کې نه وي؛‬
‫نو مکروه دى‪.‬‬
‫مالکيان وايي‪ :‬په سترو شخصيتونو او مقدساتو (؛لکه‬
‫حضرت پېغمبر او کعبه) باندې قسم يادول له يوه پلوه‬
‫مکروه او له بله پلوه حرام دى؛خو مشهور يې حرمت دى‪.‬‬
‫حنبليان وايي‪ :‬د خداى تعالى او د هغه له صفاتو نه پرته په‬
‫نورو قسم يادول حرام دى‪ ،‬که څه هم پېغمبر يا ولي وي‪.‬‬
‫خو په حنابله وو پورې د دې ډول قسمونو د تحريم تړل سم نه‬
‫دي؛ځکه ابن قدامه د المغني د ‪ ١٩٧/١‬کې ( چې د حنبلي‬
‫فقهې د احيا پر بنياد يې ليکلى) ليکي‪:‬‬
‫زمونږ يوې ډلې اصحابو ويلي‪،‬چې پر رسول اهلل باندې د‬
‫قسم ماتول کفاره لري‪ .‬له امام احمد نه نقل شوي‪،‬چې ويلي‬
‫يې دي‪ :‬هر څوک چې د رسول اهلل په حق کې قسم ياد کړي او‬
‫بيا يې مات کړي‪ ،‬کفاره لري؛ځکه د شهادت له ستنو يو هم‬

‫د اولياوو اهلل کرامت‬

‫‪232‬‬

‫پېغمبر دى؛نو ځکه پر هغه باندې قسم په خداى تعالى‬
‫باندې قسم دى او دواړه کفاره لري‪.‬‬
‫نو له دغسې نقلونو ځنې معلومېږي‪ ،‬چې هېڅکله هم داهل‬
‫سنتو ائمه وو په غوڅه او قطعي توګه په غير خداى باندې د‬
‫قسم د حرمت فتوى نه ده ورکړې‪.‬‬

‫پر غير خداى باندې د قسم په باب د شيخ‬
‫محمد بن عبدالوهاب د ډلې السوند‬
‫لومړى حديث‪:‬‬
‫د سنن ابن ماجه د ‪ ،٠٧٧/٩‬د سنن ترمذي ‪ ،٩١١/٤‬سنن‬
‫نسايي ‪ ٧‬مخ او دالسنن الکبرى ‪ ٠١/٩١‬چې‪:‬‬
‫ان رسول اهلل سمع عمر رضى اهلل عنه وهو يقول‪ :‬وابي فقال‬
‫ان اهلل ينها کم ان تحلفوا بابائکم‪ ،‬و من کان حالفا فليحلف‬
‫باهلل او يسکت‪.‬‬
‫رسول اهلل واورېدل‪ ،‬چې عمر رضى اهلل په خپل پالر قسم‬
‫ياودي‪،‬حضرت پېغمبر اکرم ورته وويل‪ ،‬چې اهلل تعالى‬
‫تاسې پر پلرونو باندې له قسم يادولو نه منع کړي اوسئ؛نو‬
‫څوک چې قسم يادوي‪،‬په خداى تعالى دې يې ياد کړي او يا‬
‫دې چپ اوسي‪.‬‬
‫‪ _ ٩‬پر پلرونو باندې د قسم له يادولو نه منع ددې له امله وه‪،‬‬
‫چې غالبا د هغوى پلرونو به مشرکان او بوت پرست وو او‬
‫دغسې کسان کوم ارزښت او احترام نه لري‪،‬چې سړى‬

‫د اولياوو اهلل کرامت‬

‫‪233‬‬

‫ورباندې قسم ياد کړي؛لکه چې په ځينو احاديثو کې‬
‫راغلي‪:‬‬
‫پر پلرونو او طاغوت ( د عربو بوتان) باندې قسم مه کوئ‪.‬‬
‫(وګورئ‪ :‬د السنن الکبرى ‪ ٠١/٩‬کې يې له صحيح مسلم نه‬
‫نقل کړى او د سنن نسايي ‪ ٧٧/٧‬د سنن ابن ماجه ‪ ٠٧٣/٩‬کې‬
‫دغسې د سنن نسايي ‪ ١/٧‬کې بل حديث راغلى چې‪ :‬ال‬
‫تحلفوا بابائکم و ال بامهاتکم و ال باالنداد‪.‬‬
‫‪ _ ٠‬اسالمي علماوو په اتفاق سره منلې‪،‬ده چې ددښمنۍ د‬
‫پاى ته رسولو لپاره پر خداى تعالى او د هغه پر صفاتو پرته‬
‫بل قسم ( سم نه دى) پوره اوکافي نه ده‪.‬‬
‫نو ځکه د قضاوت او دښمنۍ د پاى ته رسولو په وخت کې‬
‫پر پلرونو باندې له قسم يادولو نه منع شوي‪.‬‬

‫دويم حديث‪:‬‬
‫د السنن الکبرى ‪ ٠١/٩١‬کې او د مسند احمد ‪ ٤٧/٩‬او‬
‫‪ ٧٣ ،١٧ ،٨٤/٠‬او ‪ ٩٠١‬کې راغلي چې‪:‬‬
‫جاء ابن عمر رجل فقال‪ :‬احلف بالکعبه‪ ،‬قال ال و لکن احلف‬
‫برب الکعبه قان عمر کان يحلف بابيه فقال رسول اهلل صلى‬
‫اهلل عليه و سلم ال تحلف بابيک‪ ،‬فان من حلف بغير اهلل فقد‬
‫اشرک‪.‬‬
‫يو سړى د حضرت عمر زوى ته راغى او ويې ويل‪ :‬چې زه په‬
‫کعبه قسم يادوم‪ ،‬ابن عمر ورته وويل‪ :‬دا مه کوه او د کعبې‬
‫په رب قسم وکړه‪ ،‬حضرت عمر په پالر قسم ياداوه؛خو‬

‫د اولياوو اهلل کرامت‬

‫‪234‬‬

‫رسول اهلل هغه له دې کاره منع کړ؛ نو څوک چې په غير اهلل‬
‫قسم کوي؛ نو له خداى سره به يې شرک کړى وي‪.‬‬
‫ځواب‪:‬‬
‫د مخکينيو داليلو له مخې‪،‬چې په غير خداى باندې قسم‬
‫روا ګڼي؛ نو دا پورته حديث بايد داسې توجيه او تفسير‬
‫شي‪:‬‬
‫دا حديث له دريو برخو جوړ شوى دى‪:‬‬
‫‪ _ ٩‬يو سړى ابن عمر رضى اهلل عنه ته راغى او ورته يې‬
‫وويل‪ ،‬چې زه په کعبه قسم يادوم؛خو نوموړي هغه له دې‬
‫قسمه منع کړ‪.‬‬
‫‪ _ ٠‬عمر رضى اهلل عنه د پېغمبراکرم په مخ کې پر خپل پالر‬
‫(خطاب) باندې قسم ياداوه‪ ،‬چې حضرت رسول اکرم هغه له‬
‫دې عمل نه منع کړ او ورته يې وويل چې په غير اهلل قسم‬
‫شرک دى‪.‬‬
‫‪ _ ٨‬حضرت پېغمبر اکرم د (من خلف بغير اهلل فقد اشرک)‬
‫خبره پر مشرک باندې د قسم په باب کړى؛خو ابن عمر رضى‬
‫اهلل له دې نه په پراخه معنى پوهېدلى او مقدسان (لکه‬
‫کعبه) يې هم په کې راوستې‪.‬‬
‫ددې روايت او له مخکېنيو رواياتو ( چې پېغمبر او نورو په‬
‫غير خداى قسم ياداوه)( له يو ځاى کېدو نه دا نتيجه په‬
‫الس راځي‪ ،‬چې د پېغمبر اکرم دا خبره ( څوک چې په غير‬
‫خداى قسم ياد کړي؛نو شرک به يې کړى وي) يوازې په دې‬
‫پورې تړلې‪،‬چې حق "مقسم به" مشرک وي؛نه مسلمان او د‬

‫د اولياوو اهلل کرامت‬

‫‪235‬‬

‫قرآن‪ ،‬کعبې او پېغمبر په څېر مقدسات او دابن عمر رضى‬
‫اهلل عنه اجتهاد‪ ،‬چې د پېغمبر له خبرې يې پراخه معنى‬
‫اخستې‪ ،‬يوازې هغه ته دليل دى؛ نه نورو ته‪.‬‬
‫او دا چې په "مشرک پالر" باندې قسم يو ډول شرک دى؛‬
‫علت يې دادى‪،‬چې دا ډول قسم په ښکاره د هغوى د الرې او‬
‫طريقې د تصديق په معنى دى‪.‬‬
‫دويمه څېړنه‪:‬‬
‫د حضرت پېغمبر اکرم د " من حلف بغير اهلل فقد اشرک"خبره‬
‫د "الت او عزى" طواغيتو ته ده؛ نه مشرک پالر ته او دا خو‬
‫ال څه کوې‪ ،‬چې پر مقدساتو باندې قسم خو نه دى او نه دى‬
‫او دا د ابن عمر رضى اهلل عنه اجتهاد دى‪ ،‬چې په بوتانو‬
‫پورې اړونده قانون يې په دوو نورو مواردو ( پر مشرک او‬
‫پر کعبې قسم) هم تطبيق کړى دى او که نه د پېغمبر صلى‬
‫اهلل عليه وسلم خبر دومره پراخه نه ده او ددې خبرې لپاره‬
‫الندې حديث سند دى‪:‬‬
‫" من حلف فقال فى حلفه بلالت والعزى‪ ،‬فليقل‪ ،‬ال اله اال‬
‫اهلل‪ ...‬سنن نسايي ‪٣/٧‬‬
‫څوک چې په الت او عزى قسم ياد کړي؛نو سم دستي دې "ال‬
‫اله اال اهلل ‪ ...‬ووايي‪:‬‬
‫دا حديث ښيي‪ ،‬چې تر هغه وخته پورې د مسلمانانو په‬
‫اذهانو کې جاهلي رسوبات ال پاتې وو او کله ناکله به يې د‬
‫پخواني عادت له مخې پر طواغيتو قسم ياداوه او حضرت‬
‫پېغمبر ددې ناوړه عمل له منځه وړو لپاره هغه کلي خبره‬

‫د اولياوو اهلل کرامت‬

‫‪236‬‬

‫وکړه! خو ابن عمر رضى اهلل عنه هغه پر مقدساتو او مشرک‬
‫پالر هم تطبيق کړه‪.‬‬
‫دا چې د حضرت پېغمبر خبره نه پر مقدساتو او نه پر مشرک‬
‫پالر باندې قسم ته مقارنه ده‪ ،‬الندې دليل دى‪:‬‬
‫‪ _ ٩‬امام الحنابله د مسند ‪ ٨٤/٠‬کې دويم حديث داسې نقل‬
‫کړى ‪،‬چې ښيي د حديث د معنى د پراخوالي تطبيق د ابن‬
‫عمر رضى اهلل له خوا دى‪.‬‬
‫د حديث متن‪ :‬کان يحلف ابى ‪ ،‬فنهاه النبى‪ ،‬قال من حلف‬
‫بشيئ دون اهلل فقد اشرک‪.‬‬
‫عمر رضى اهلل عنه پر خپل پالر قسم خوري؛رسول اهلل منع‬
‫کړ او ويې ويل ‪ :‬هر څوک چې غير خداى باندې قسم ياد‬
‫کړي؛ نو له خداى تعالى سره به يې شرک کړى وي‪.‬‬
‫لکه چې ويني‪ :‬د "من حلف‪ "...‬جمله د عطف له "واو" يا‬
‫"فاء" پرته راغلې او که چېرې درېم حديث پر پالر باندې د‬
‫قسم د حديث ذيل واى؛نو الزمه وه‪،‬چې دويم حديث د‬
‫عطف په ټکي پيل شوى واى‪ ،‬بيا د مسند مولف د ‪ ١٧/٠‬کې‬
‫ليکي‪" :‬من حلف" يې په مستقل ډول بيان کړى‪،‬بې له دې‬
‫چې د حضرت عمر د قسم قصه يې ياده کړې وي او وايي‬
‫" من حلف بغير اهلل قال فليه قوال شديدا"‬
‫څوک چې پر غير خداى قسم ياد کړي؛نو په دې باب يې‬
‫ناروا خبره کړې ده او يا نبي اکرم د هغه په باب سخت ويلي‬
‫مثال ويلي يې دي‪ ،‬چې شرک يې کړى‪.‬‬

‫د اولياوو اهلل کرامت‬

‫‪237‬‬

‫د دې دوو څېړ نو ترمنځ پوره توپير لېدل کېږي‪ ،‬لومړنۍ‬
‫څېړنه پردې والړه ده‪ ،‬چې د حضرت پېغمبر خبره د "رجس"‬
‫څيزنو (؛لکه بوتان مشرکان) په باب ده او کله هم پر مقدسو‬
‫څيزنو (؛لکه قرآن‪ ،‬کعبه‪ ،‬پېغمبر) نه تطبيقېږي اودا يوازې‬
‫عبداهلل بن عمر رضى اهلل عنه دى‪ ،‬چې د پېغمبر اکرم خبره‬
‫په پراخه مفهوم ګڼي‪.‬‬
‫په دويمه څېړ نه کې د حضرت پېغمبر خبره له دې هم ګونګه‬
‫ده او يوازې په بوتانو او طاغوتانو (؛لکه "اصنام" او‬
‫"اوثان") پورې ده او دا عبداهلل بن عمر رضى اهلل عنه دى‪،‬‬
‫چې د پېغمبر اکرم خبره يې تر "مشرک" هم رارسولې‪.‬‬
‫يوازې د حضرت پېغمبر مسئله پاتې کېږي‪،‬چې حضرت‬
‫عمر يې پر پالر باندې له قسم نه منع کړى دى‪ ،‬بې له دې چې‬
‫هغه کلي جمله پرې تطبيق کړي او د مجوزو رواياتو ته په‬
‫پام سره دا نهې‪ ،‬يوه کراهتي نهې ده‪ ،‬چې پر "مشرک"‬
‫تطبيقېږي؛ نه پر مسلمان او مقدسو څيزونو‪.‬‬

‫‪238‬‬

‫د اولياوو اهلل کرامت‬

‫الهي اولياوو ته نذر‬
‫د نړۍ په مسلمانانو کې رواج دى‪،‬ځينې چې له ستونزو سره‬
‫مخامخ شي؛نو واي ي که خداى پاک رانه دا مشکالت لرې‬
‫کړي؛ نو يا به پسه حالل کړم او يا به دا کار وکړم‪،‬چې دې ته‬
‫نذر وايي‪" :‬هلل عليه کذا ان کان کذا" په تېره بيا مسلمانان‬
‫په هغو ځايونو کې نذرونه ورکوي‪،‬چې هلته د صالحانو او‬
‫اولياوو قبرونه دي‪.‬‬
‫شيخ مجمد بن عبدالوهاب او شيخ ابن تيميه دواړو دا عمل‬
‫د مشرکانو عمل ګڼلى او شيخ ابن تيميه په دې باب وايي‪:‬‬
‫فرقان القرآان ‪ ٩٨٠‬مخ‪ :‬من نذر شياء للنبي او غيره من‬
‫النبيين واالولياء من اهل القبور او ذبح ذبيحه کان‬
‫کالمشرکين الذين يذبحون ال وثانهم وينذرون لها فهو عابد‬
‫لغير اهلل فيکون بذلک کافرا"‬
‫هر څوک چې د پېغمبر او يا نور پېغمبرانو لپاره څه نذر او‬
‫ذبح کوي؛نو دوى د مشرکانو په څېر دى‪،‬چې خپلو بوتانو‬
‫ته نذر کوي او يا ورته څه ذبح کوي او په دې توګه هغوى‬
‫"غيراهلل" نمانځنې او کافران کېږي‪.‬‬
‫دلته دا دو اړه د حکم په ظاهري ورته والي تېر ايستل شوي‪،‬‬
‫حال داچې په ګډو او شريکو اعمالو کې بايد د ظاهري ورته‬

‫د اولياوو اهلل کرامت‬

‫‪239‬‬

‫والي له مخې قضاوت ونه کړو؛بلکې دلته زمونږ کچه او‬
‫مالک بايد نيت او د زړه اراده وي‪.‬‬
‫نو که مونږ د ظاهري اعمالو له مخې قضاوت کوو؛ نو دحج‬
‫ډېر اعمال د بوت نمانځنکيو په څېر دي‪ ،‬چې هغوى له ډېرو‬
‫او خټو نه تاوېږي او خپل ډبرين يا لرګين بوتان ښکلوي او‬
‫همدغ سې ورته کار مونږ هم کوو‪ ،‬له کعبې (چې له ډبرو او‬
‫خټو جوړه شوې)ګرد چاپېره طواف کوو‪ ،‬ججراالسود‬
‫ښکلوو او په منى کې وينه تويو او ذبح کوو‪.‬‬
‫مونږ بايد په ظاهرا شريکو کارونو کې د نيت او انګېزې له‬
‫مخې قضاوت وکړو‪،‬نه داچې د اعمالو ظاهري ورته والي له‬
‫امله دواړه سره يو شان وګڼو‪.‬‬
‫په دې باب‪ ،‬د "صلح االخوان" مولف په ‪ ٩١٠‬او‪ ....‬مخونو کې‬
‫ليکي‪ :‬انما المساله تدرو مدارنيات الناذرين و انما اال‬
‫عمال بالنيات فان کان قصد الناذرالميت نفسه والتقرب‬
‫ا ليه بذلک لم يجز قوال واحدا و ان کان قصده وجه اهلل‬
‫تعالى وانتفاع االحياء بوجه من الوجوه و ثوابه لذلک‬
‫المنذور له الميت فيجب الوفاء بالنذر‪.‬‬
‫که له نذر ځنې هدف مړي ته نژدېوالى وي؛نو دا عمل ناروا‬
‫دى او که نذر د خداى لپاره وي‪ ،‬چې يوه له خلک ترې ګټه‬
‫واخستى شي او ثواب يې مړي ته ورسېږي؛نو په دې‬
‫صورت کې نذر ښه دى‪.‬‬
‫نوموړى اسالمي عالم حقه خبره کړې او د نړۍ مسلمانان د‬
‫خداى لپاره نذرونه کوي او له همدې ځايه د مسلمانانو او‬

‫د اولياوو اهلل کرامت‬

‫‪241‬‬

‫بوت نمانځنکيو د اعمالو ترمنځه بنيادي توپير ليدل‬
‫کېږي‪ ،‬چې هغوى د بوت نامه او يا هغه ته د نژدېوالي لپاره‬
‫کوي او تحفې هم وروړي؛خو مسلمانان د خداى تعالى د‬
‫رضا لپاره نذر کوي او ثواب يې مړي ته بخښي؛نو ځکه په‬
‫نذرونو کې د اهلل جل جالله نوم اخلي او وايي‪ :‬هلل عليه ان‬
‫قضيت حاجتى ان افعل کذا؛ په حقيقت کې د نذر هدف د‬
‫خداى تعالى د رضا حاصلول او ثواب يې د قبر خاوند ته‬
‫بخښل دي او نذر فقيرانو او نيستمنو ته او يا په نورو خيريه‬
‫ځايونو کې لګول دي؛نو څنګه دې عمل ته شرک ويالى شو‬
‫او عمل کوونکى يې مشرکان ګڼو؟‬
‫لنډه دا چې دا ډول نذرونه د پېغمبرانو او صالحانو له خوا يو‬
‫ډول صدقه ده‪ ،‬چې ثواب يې هغوى ته ورګرځول کېږي او يو‬
‫اسالمي عالم هم د مړو له خوا صدقې ورکولو ته ګوته نه ده‬
‫نيولې‪.‬‬
‫د دې لپاره چې لوستونکى د هغوى له تېروتنو سره بلد کړو؛‬
‫نو په دې باب لږه رڼا اچوو‪:‬‬
‫په عربي به کې د صدقي په باب مطلب په الم ادا کېږي؛ خو‬
‫کله له الم ځنې مراد هدف او عرض وي؛لکه "هلل على" او‬
‫کله ترې مطلب د لګښت بيانول وي؛لکه ‪ " :‬انما الصدقات‬
‫للفقراء"‬
‫او د نذر د صيغې د اجرا په وخت کې دواړه "المونه"‬
‫استعمالېږي او وايي‪ " :‬نذرت هلل ان قضيت حاجتى ان اذبح‬
‫للنبي"‬

‫د اولياوو اهلل کرامت‬

‫‪240‬‬

‫لومړى الم "هلل" د هدف او عرض لپاره راوړل شوى او مطلب‬
‫يې د نذر د هدف بيانول دي‪،‬چې د خداى د رضا لپاره ترسره‬
‫کېږي او دويمني "الم" له نذر ځنې ګټه اخستل مراد‬
‫دى‪،‬چې ثواب يې چا ته رسېږي‪.‬‬
‫لنډه داچې په "صليت هلل" او يا "نذرت هلل" کې "الم" د هدف‬
‫ښوونکى دى‪،‬چې د اهلل د رضا لپاره‪ ،‬لمونځ کوم او يا نذر‬
‫کوم‪.‬‬
‫حال داچې په " اذبح للنبى‪ ،‬اولوالدى‪ ،‬اولو الدتى" کې‬
‫"الم" د ګټې اخستونکي لپاره راوړل شوى‪،‬چې دا عمل د‬
‫هغه لخوا ترسره کېږي او له ثواب نه يې برخمن کېږي او‬
‫دغسې نذر د هغه سړي عبادت نه دى؛بلکې د خداى عبادت‬
‫دى‪،‬چې د خداى مخلوق ترې ګتور کېداى شي او په‬
‫اسالمي احاديثو کې د دې مطلب په باب زيات مثالونه‬
‫شته‪،‬چې ځينې يې دادي‪:‬‬
‫‪ _ ٩‬حضرت سعد (رض) له پېغمبره اکرم نه پوښتنه وکړه‪:‬‬
‫مور مې وفات شوې او که ژوندۍ واى؛نو صدقه يې‬
‫ورکوله؛ نو که اوس زه د هغه لخوا صدقه ورکړم‪ ،‬هغې ته څه‬
‫ګټه رسوي؟‬
‫پېغمبر اکرم وويل‪ :‬هو ! بيا يې پوښتنه وکړه‪ :‬کومه صدقه به‬
‫زياته ګټوره وي؟ ورته يې وويل‪ :‬اوبه؛نو حضرت سعد‬
‫(رض) څاه وويسته او ويې ويل‪" :‬هذه الم سعد" په دې‬
‫جمله کې "الم" د "نذرت هلل" له "الم" پرته دى‪ ،‬لومړى "الم"‬

‫د اولياوو اهلل کرامت‬

‫‪242‬‬

‫د نيت او انګېزې بيانوونکى او دويمنى "الم" د ګتې او‬
‫استفادې ښودونکى دى‪.‬‬
‫( وګورئ‪ :‬فرقان الفرقان‪ ٩٨٨ ،‬مخ)‬
‫‪ _ ٠‬يو سړي نذر کړى و‪ ،‬چې په "بوانه" کې به اوښ‬
‫حاللوي؛ نو د پوښ تنې لپاره حضرت پېغمبر اکرم ته ورغى‪،‬‬
‫رسول اکرم ورته وويل‪:‬‬
‫هلته د جاهليت په وخت کې بوت و‪ ،‬چې خلکو نمانځنو‪،‬‬
‫ويې ويل‪ :‬نه بيا ترې حضرت پېغمبر وپوښتل ‪ :‬ايا هلته په يو‬
‫جاهلي اختر کې هم کومه غونډه جوړه شوې وه؟ ورته يې‬
‫وويل ‪ :‬نه ! نو حضرت پېغمبر ورته وويل‪" :‬اف بنذرک فانه‬
‫ال وفاء لنذر فى معصية اهلل و ال فيما ال يملک ابن آدم"‬
‫"نذر دې وکړه؛ځکه نذر په دوو مواردو کې سم نه دى‪".‬‬
‫‪ _ ٩‬د ګناه په صورت کې‬
‫‪ _ ٠‬په هغه څه کې‪،‬چې انسان يې خاوند نه وي ‪.‬‬
‫( وګورئ‪ :‬سنن ابى داود ‪)٣١/٠‬‬
‫‪ _ ٨‬يوې ښځې حضرت پېغمبر ته وويل‪ :‬نذر مې کړى‪،‬چې‬
‫په يو خاصځاى کې څاروي حالل کړم‪ :‬حضرت ورته وويل‪:‬‬
‫ايا د بوت (صنم) لپاره دې نذر کړى؟ ويې ويل‪ :‬نه ؛جضرت‬
‫پېغمبر ورته وويل‪ ،‬په خپل نذر عمل وکړه ‪.‬‬
‫( وګورئ‪ :‬سنن ابى داود ‪)٣٩/٠‬‬
‫‪ _ ٤‬د حضرت ميمونې بي بي پالر له حضرت پېغمبر نه‬
‫پوښتنه وکړه‪،‬چې نذر مې کړى‪ ،‬چې په "بوانه" کې ‪١١‬‬

‫د اولياوو اهلل کرامت‬

‫‪243‬‬

‫پسونه حالل کړم‪ ،‬حضرت ورته وويل‪ :‬ايا هلته بوت شته؟‬
‫ورته يې ويل ‪ :‬نه ! نو پېغمبر اکرم ورته وويل چې نذر وکړه‪.‬‬
‫دا چې حضرت پېغمبر اکرم پرله پسې پوښتنه کوله‪،‬چې‬
‫هلته مخکې يا اوس بت شته او يا د اختر په نامه کومه‬
‫غونډه جوړېږي؛نو مطلب يې دا و چې د قرآني دستور ( و ما‬
‫ذبح على النصب – او هغه څاروى چې د کوم چا په دربار کې‬
‫ذبحه کړاى وي؛يعنې د بوت او د بوت د رضا تر السه کولو‬
‫لپاره ذبحه حرامه ده) له مخې د بوت او بوت ته د نژدېوالي‬
‫په نامه ذبح حرامه ده‪.‬‬
‫او پوښتونکيو ددې له امله په ټاکلي ځاى کې حالله کوله‪،‬‬
‫چې هلته فقيران ا و نيستمن زيات وو او يا داچې هلته به د‬
‫حاللې کار اسانه و‪.‬‬
‫په پاې کې وايو چې نذر د خداى تعالى لپاره دى او هغه څه‬
‫چې د هغه په نامه ذبح کېږي‪ ،‬ثواب يې "اولياء اهلل" ته رسي‬
‫او فقيران او زايران هم ورنه مادي ګټه اخستى شي‪.‬‬

‫‪244‬‬

‫د اولياوو اهلل کرامت‬

‫د اولياوو د اثارو تبرک‬
‫مسلمانان د اولي اوو اثارو ته په تبرک او احترام قايل‬
‫دي؛خو د شيخ محمد بن عبدالوهاب ډله دې عمل ته شرک‬
‫وايي او څوک چې د نبي اکرم محراب او منبر ښکلوي ( که‬
‫څه هم په هېڅ ډول الوهيت ورته قايل نه وي)؛نو دوى ورته‬
‫مشرکان وايي‪ .‬حال داچې مسلمانان له حضرت رسول اکرم‬
‫سره د زياتې مينې له امله د هغه اثار ښکلوي؛نو اوس دلته‬
‫له دوى نه پوښتنه کوو‪ ،‬چې د يوسف (ع) د کميس په باب‬
‫څه دليل لري؟‬

‫[اذْهَبُواْ بِقَمِيصِي هَـذَا فَأَلْقُوهُ عَلَى وَجْـهِ أَبِـي يَـأْتِ بَصِـيرًا‬
‫وَأْتُونِي بِـأَهْلِکُمْ أَجْمَعِـينَ ‪ .‬وَلَمَـا فَصَـلَتِ الْعِيـرُ قَـالَ أَبُـوهُمْ‬
‫إِنِي لَأَجِـدُ رِيـحَ يُوسُـفَ لَـوْالَ أَن تُفَنِـدُونِ ‪.‬قَـالُواْ تَاللـهِ إِنَـکَ‬
‫لَفِــي ضَــالَلِکَ الْقَــدِيمِ ‪.‬فَلَمَــا أَن جَــاء الْبَشِــيرُ أَلْقَــاهُ عَلَــى‬
‫وَجْهِهِ فَارْتَدَ بَصِيرًا قَالَ أَلَمْ أَقُل لَکُمْ إِنِـي أَعْلَـمُ مِـنَ اللـهِ مَـا‬
‫الَ تَعْلَمُونَ = زما دا کميس درسره يوسئ او زمـا د پـال رپـرمخ‬
‫يــې وغــوړوئ (چــې) ليــدونکى شــي او ټولــه کــورنۍ مــو ماتــه‬
‫راولئ )) او چې کله (د وروڼو) کـاروان (لـه مصـره) ووت؛ نـو‬
‫پالر يې (په کنعان کې) وويل ‪ :‬که ما پر ناپوهۍ اوکـم عقلـۍ‬
‫نه تورنوئ؛نو ماته خوبيخي د يوسـف بـوى راځـي ‪ ( .‬شـاوخوا‬
‫يـــې) وويـــل ‪((:‬پـــر خـــدا ى قســـم‪،‬ته خـــو پـــه هماغـــه پخـــواني‬
‫سوداييتوب کې يې!)) نو چـې زېربـاڼى راغـى او کمـيس يـې‬

‫د اولياوو اهلل کرامت‬

‫‪245‬‬

‫د يعقــوب پــرمخ وغــوړاوه؛ نــو ليــدونکى شــو! ويــې ويــل ‪((:‬‬
‫درتــه مــې نــه و ويلي‪،‬چــې پــه واقــع کــې زه د خــداى لــه لــوري‬
‫پرهغــه څــه پــوهېږم‪،‬چې تاســې پــرې نــه پــوهېږئ ‪(] )).‬يوســف‬
‫‪ ١١- ١٨‬آيتونه)‬
‫نو که اوس يو مسلمان د نبي اکرم د قبر خاورې پر خپلو ليمو‬
‫ومښي او د اسالمي الرښوونکيو قبرونه د احترام په توګه‬
‫ښکل کړي او يا په هغوى کې تبرک ولټوي او ووايي‪ ،‬چې‬
‫خداى پاک په دې خاورو کې داسې اغېزې غورځولي او په‬
‫دې کار کې د زمانې د "يعقوب" پيروي وکړي؛نو ولې‬
‫تکفير او ورټل شي!‬
‫څوک چې دګران پېغمبر د تاريخ په باب لږ و ډېر معلومات‬
‫لري؛نو دا ورته څرګنده ده‪،‬چې د هغه يارانو به د آنحضرت د‬
‫اوداسه اوبه د تبرک لپاره اخستلې او په دې عمل کې به يو‬
‫له بله ړومبي کېدل‪ ،‬په دې باب د صحيح بخاري او صحيح‬
‫مسلم څو روايتونو ته مو پام ګرځوو‪:‬‬
‫‪ _ ٩‬د بخاري شريف ‪ ١١/٨‬کې راغلي‪ :‬د حديبيه د سولې په‬
‫وخت کې‪ ،‬چې به پېغمبر اودس کاوه؛ نو يارن به يې د‬
‫اوداسه د څاڅکو د تښتولو لپاره پر يو بل ړومبي کيدل‪.‬‬
‫‪ _ ٠‬د صحيح بخاري ‪ ٠٠٧/٤‬کې د نبوت د ختم په باب او د‬
‫صحيح مسلم د خاتم النبوع په باب کې داسې راغلي‪ :‬امام‬
‫بخاري له سائب بن يزد نه نقل کوي‪ ،‬چې ويل يې ترور مې زه‬
‫د پېغمبر اکرم حضور ته بوتلم او ويې ويل‪ :‬خور مې ناروغه‬
‫ده ‪ ،‬پېغمبر اکرم اودس وکړ او ماته يې له خدايه برکت‬

‫د اولياوو اهلل کرامت‬

‫‪246‬‬

‫وغوښت او اودس يې وکړ‪ ،‬چې د پېغمبر د اودس له اوبو‬
‫مې وڅښلې‪.‬‬
‫‪ _ ٠‬د صحيح بخاري‪ ٠٠١/٤‬کې د پېغمبر اکرم د صفاتو په‬
‫باپ کې نقل شوي‪:‬‬
‫امام بخار ي له وهب بن عبداهلل نه نقل کوي‪،‬چې خلکو د‬
‫پېغمبر اکرم السونه پر مخ راښکل او ماهم د پېغمبر اکرم‬
‫السونه ونيول او پرمخ مې راښکل او السونه يې له مشکو‬
‫ډېر خوږبويه وو‪.‬‬
‫‪ _ ٤‬د صحيح بخاري ‪ ٠٨٩ /٤‬کې د پېغمبر د صفاتو په باب‬
‫نقل شوي ‪ :‬حضرت پېغمبر په ابطح کې دننه په خيمه کې و‪،‬‬
‫حضرت بالل له خيمې راووت او اذان يې وکړ‪ ،‬چې لمونځ‬
‫ادا کړي بيا خيمې ته ننوو ت او د پېغمبر د اوداسه د اوبو‬
‫پاتې شونې يې دباندې راوستې او خلکو پرې ګڼه ګوڼه‬
‫جوړه کړه‪.‬‬
‫‪ _ ١‬د صحيح مسلم د ‪ ٤‬جلد د فضائل الصحابه په باب کې‬
‫امام مسلم له انس نه نقل کړى دى‪ ،‬چې حضرت پېغمبر اکرم‬
‫خپل سر خرايه او ياران يې ترې ګر چاپېره والړ وو؛نو هر‬
‫وېښته يې يارانو په الس کې نيوه‪.‬‬
‫@‬
‫د تبرکاتو په ب اب د زياتو پوهېدو لپاره د صحيح بخاري د‬
‫زغرې – امسا ‪ -‬تورې – لوښو‪ -‬مهر – ګوتې‪ -‬ويښته او کفن‬
‫باب ته مراجعه وکړئ‪.‬‬

‫‪247‬‬

‫د اولياوو اهلل کرامت‬

‫مونږ چې پورته پنځه نمونو ته اشاره وکړه؛نو دا خو له‬
‫حضرت پېغمبر اکرم سره د هغه د يارانو د بې کچه مينې‬
‫يادونه وه‪ ،‬چې د هغه په اثارو کې به يې تبرکات لټول ‪ .‬د‬
‫شيخ ابن عبدالوهاب ډله چې خلک د اولياوو د اثاراو له‬
‫تبرکاتو منع کوي‪،‬داسې انګېري‪،‬چې د مړي احترام د هغه‬
‫عبادت دى‪ ،‬حال داچې په اسالم کې د عبادت لپاره ټاکلى‬
‫حد او پولې شته او داسې نه ده‪ ،‬چې "هر احترام به عبادت‬
‫وي" په دې باب څو الندې مطالبو ته پام وکړئ‪.‬‬
‫‪ _ ٩‬شبراوي د االتحاف په ‪ ١‬مخ ‪،‬سمهودي د وفاء الوافاء‬
‫‪ ٤٤٤/٠‬او خالد صلح االخوان په ‪ ١٧‬مخ کې ليکلي دي‪ ،‬چې‪:‬‬
‫د حضرت پېغمبر اکرم تر ښخولو وروسته د هغه لور حضرت‬
‫فاطمه د خپل ګران پالر د قبر تر څنګه ودرېده او د قبر‬
‫خاروه يې راپورته کړه او پر مخ يې ومښله او ويې ژړل او دا‬
‫دوه شعره يې وويل‪:‬‬
‫ماذا على من شم تربه احمد‬
‫ان ال يشم مدى الزمان غواليا‬
‫صبت على مصائب لوانها‬
‫صبت على االيام مرن لياليا‬
‫" پر هغه چا به څه وشي‪ ،‬چې د احمد صلى اهلل عليه وسلم د‬
‫قبر خاوره بوى کړي او بيا د عمر تر پايه قيمتي مشک بوى‬
‫نه کړي‪.‬‬
‫داسې مصيبتونه راباندې راغلل که په رڼا ورځ راغلي‬
‫واى؛نو په توره شپه به يې اړولې واى‪".‬‬

‫د اولياوو اهلل کرامت‬

‫‪248‬‬

‫‪ _ ٠‬د ځينو داليلو له مخې ‪ ،‬چې حضرت بالل مدينه منوره‬
‫پريښې وه او په شام کې اوسېده؛نو په خوب کې ورته‬
‫پېغمبر راغى او ورته يې وفرمايل‪ :‬اى بالله! دا څه جفا ده‬
‫ايا دا وخت نه دى رارسېدلى‪ ،‬چې زما زيارت وکړې‪ .‬بالل‬
‫رضى اهلل عنه پرېشانه له خوبه راوېښ شو؛نو پر سپرلۍ‬
‫راسور او مدينې ته را روان شو‪ ،‬چې کله د حضرت پېغمبر‬
‫قبر ته راروسېد ؛نو په ژړا يې پيل وکړ او مخ يې پر قبر مښه‬
‫او چې حسن او حسين يې ولېدل دواړه يې ښکل کړل‪.‬‬
‫دا قصه سبکي په شفاء السقام کې د قسام بن عساکر له‬
‫تاريخه نقل کړي او ابن اثير د اسدالغابة د لومړي جلد په ‪٠٣‬‬
‫کې راوستى‪.‬‬
‫‪ _ ٨‬سمهودي د وفاء الوفاء ‪ ١٩٠/٠‬او شيخ داوود خالد په‬
‫صلح االخوان کې يوه قيصه بيان کړې‪ :‬حضرت علي وايي‪:‬‬
‫د حضرت رسول اکرم تر وفاته درې ورځې وروسته يو‬
‫بياباني عرب راغى او د هغه مبارک پر قبر يې ځان‬
‫وغورځاوه او د قبر خاورې يې پر سر شنيدلې او پېغمبر ته‬
‫يې په خطاب کې وويل‪ :‬اى د خداى پېغمبره! څه دې‪ ،‬چې‬
‫ويلي مونږ اورېدلي ‪ ،‬حقايق‪ ،‬چې تاله خدايه واخستل؛نو‬
‫مونږ هم هغه له تا واخستل ‪ ،‬له هغې جملې نه‪ ،‬چې خداى‬
‫تعالى پر تا نازل کړي يو دا هم دى " و لو انهم اذ ظلموا‬
‫انفسهم" ما پر ځان تېرى کړى‪ ،‬ماته له خدايه بخښنه‬
‫وغواړه‪ ،‬ناڅاپه يې اواز واورېد‪ ،‬چې ګناهونه دې وبخښل‬
‫شول‪.‬‬

‫د اولياوو اهلل کرامت‬

‫‪249‬‬

‫‪ _ ٤‬حاکم د مستدرک ‪ ١٩١/٤‬کې نقل کوي‪ ،‬چې مروان بن‬
‫حکم جومات ته راننووت او ويې ليدل‪ ،‬چې يو سړي پر قبر‬
‫مخ ايښى‪ ،‬مروان يې پر څټ الس کېښود او ورته يې وويل‪:‬‬
‫پوهېږې‪،‬چې څه کوى؟‬
‫هغه سر راپورته کړ؛نو معلوم شو‪ ،‬چې هغه حضرت‬
‫ابوا يوب انصاري دى او ويې ويل‪ :‬زه تيږې ته نه يم‬
‫راغلى؛بلکې حضرت پېغمبر اکرم ته راغلى يم؛خو اى‬
‫مروانه! له پېغمبر اکرم نه مې اورېدلي‪ ،‬چې وېلي يې دي‪:‬‬
‫که د دين رهبري د صالحينو په الس کې وه؛نو مه ژاړئ؛خو‬
‫که الرښوونکي نا اهالن وو؛نو وژاړئ‪.‬‬
‫له دې ځايه معلومه شوه‪ ،‬چې د تاريخ دا برخه ښيي‪ ،‬چې‬
‫اموي واکمنانو د پېغمبر اکرم ياران د هغه د قبر له تبرکه منع‬
‫کول ؛يعنې دا مروان بن حکم او د دې پر ليکه روان واکمنان‬
‫وو‪ ،‬چې له دې مشروع عمله يې خلک منع کول‪.‬‬

‫د اولياوو اهلل کرامت‬

‫‪251‬‬

‫د شيخ محمد بن عبدالوهاب ‪4 ...............................................‬‬
‫پېژندنه ‪4 .................................................................................‬‬
‫د خداى د اولياوود قبرونو ودانول ‪07 ....................................‬‬
‫الف ‪ :‬د ق برونو ودانولو په باب د قرآن نظر ‪20 .........................‬‬
‫ب‪ :‬د قبرونو په ودانولو کې د اسالمي امت نظر ‪25 ................‬‬
‫اسالمي اثار د دين د اصالت نښه ده ‪27 ..................................‬‬
‫ج ‪ :‬ابي الهياج حديث ‪33 ..........................................................‬‬
‫د دې حديث په باب زمونږ نظر ‪34 ...........................................‬‬
‫د واقعيت پر ځاى دليل جوړونه ‪44 .........................................‬‬
‫د قبرونو زيارت ‪49 ..................................................................‬‬
‫د کتاب او سنتو په رڼا کې ‪49 .................................................‬‬
‫ښځې او د قبرونو زيارت ‪54 ....................................................‬‬
‫د مذهبي شخصيتونو د قبرونو‪57 ..........................................‬‬
‫د زيارت رغنده نښې ‪57 ..........................................................‬‬
‫د رسول اکرم د قبر زيارت ‪62 ...................................................‬‬
‫قرآني شهادت ‪63 .....................................................................‬‬
‫بل شهادت ‪68 ..........................................................................‬‬
‫د پېغمبر اکرم د زيارت په باب ‪71 ...........................................‬‬
‫اسالمي احاديث ‪71 .................................................................‬‬
‫د قبرونو د زيارت لپاره د تګ د نص په ‪73 .............................‬‬
‫تحريم کې د شيخ محمد بن عبدالوهاب د ډلې داليل ‪73 ........‬‬
‫د اولياوو له قبرونو سره لمونځ او دعا‪78 ...............................‬‬

‫د اولياوو اهلل کرامت‬

‫‪250‬‬

‫پر قبرونو د ډېوې بلول ‪85 ........................................................‬‬
‫د اولياوو وسيله کول‪86 ..........................................................‬‬
‫د احاديثو برخه‪88 ....................................................................‬‬
‫لومړى حديث د عثمان بن حنيف حديث ‪88 .............................‬‬
‫د رښتينو سائالنو وسيله کول ‪93 ............................................‬‬
‫د پېغمبر اکرم وسيله کول ‪94 ...................................................‬‬
‫د پېغمبر د ذات وسيله کول ‪013 ..............................................‬‬
‫د روژې مياشتې او په هغې مياشت کې د عبادت کوونکيو‬
‫وسيله کول ‪014 ........................................................................‬‬
‫د "توسل" په مساله کې د مسلمانانو چلند ‪015 .....................‬‬
‫د پېغمبر اکرم پر وير د صفيې (رض) شعر ‪002 .......................‬‬
‫آيا د خداى د اولياوو د تلين او کليزې نمانځنه او درناوى‬
‫بدعت دى؟ ‪005 ........................................................................‬‬
‫د عبادت بريدونه او يو بشپړ او هر اړخيز تعريف يې ‪009 ......‬‬
‫د بحث نتيجه‪027 .....................................................................‬‬
‫په ژوندوني له اولياوو اهلل نه مرسته ‪033 ................................‬‬
‫د اولياء اهلل له ارواحو نه مرسته غوښتنه ‪050 .........................‬‬
‫تر مرګ وروسته د انسان د روح بقا او پايښت ‪052 .................‬‬
‫قرآني آيتونه د ارواحو په پايښت ګواهي ورکوي ‪054 ...........‬‬
‫د انسان واقعيت د هغه روح دى ‪057 .......................................‬‬
‫قرآن له بلې نړۍ سره د تړون پر امکان شهادت ورکوي ‪059 ....‬‬
‫د اسالم پېغمبر د انبياوو له ارواحو سره غږېږي ‪062 ..............‬‬
‫قرآن پر پېغمبرانو درود وايي ‪062 ...........................................‬‬

‫د اولياوو اهلل کرامت‬

‫‪252‬‬

‫په تشهد کې پر پېغمبر درود ‪063 ...........................................‬‬
‫د بحث نتيجه ‪064 ....................................................................‬‬
‫مسلمانان او له مقدسو ارواحو نه حاجت غوښتنه ‪065 ..........‬‬
‫له اولياوو اهلل نه د شفاعت غوښتنه ‪070 .................................‬‬
‫د شفاعت د غوښتنې د جواز په باب زموږ داليل ‪074 .............‬‬
‫له وړو (اهلو) ګريونه غوښتنه يو مستحب کار دى ‪079 .........‬‬
‫اسالمي احاديث او د صحابه وو سيرت ‪080 ..........................‬‬
‫د مرګ په حالت کې له چانه د شفاعت غوښتنه ‪083 ................‬‬
‫د شفاعت غوښتنې د مخنيوي په باب د شيخ محمد بن‬
‫عبدالوهاب د ډلې د داليلو څېړنه ‪085 ....................................‬‬
‫شفاعت يواځې د خداى حق دى ‪092 .......................................‬‬
‫ايا پر غيبي طاقت عقيده شرک دى؟ ‪097 ...............................‬‬
‫د شيخ عبدالوهاب د ډلې نظر ‪098 ..........................................‬‬
‫پردې خبره زموږ نظريه ‪099 .....................................................‬‬
‫د يوسف عليه السالم غيبي سلطه ‪099 ...................................‬‬
‫د موسى عليه السالم غيبي سلطه ‪210 ...................................‬‬
‫د سليمان عليه السالم غيبي سلطه ‪212 .................................‬‬
‫حضرت مسيح او غيبي سلطه ‪214 ..........................................‬‬
‫ايا له عادت نه د بهر چارو غوښتنه شرک دى؟ ‪217 ................‬‬
‫سليمان ( ع) د بلقيس تخت غواړي ‪219 .................................‬‬
‫خداى ته د اولياوو پرمخ سوګند ورکول ‪206 .........................‬‬
‫په اسالم کې د دې توسل پېښېدل ‪209 ...................................‬‬
‫حضرت آدم داسې توبه ويستله ‪221 ........................................‬‬

‫د اولياوو اهلل کرامت‬

‫‪253‬‬

‫بې له خدايه پر بل څه قسم ‪226 .................................................‬‬
‫په غير خداى باندې د قسم د جواز داليل ‪226 .........................‬‬
‫څلورګوني مذاهب او په غير خداى قسم ‪230 .........................‬‬
‫پر غير خداى باندې د قسم په باب د شيخ محمد بن‬
‫عبدالوهاب د ډلې السوند ‪232 ................................................‬‬
‫الهي اولياوو ته نذر ‪238 ..........................................................‬‬
‫د اولياوو د اثارو تبرک ‪244 .....................................................‬‬

‫د اولياوو اهلل کرامت‬

‫‪254‬‬

‫د اولياوو اهلل کرامت‬

‫‪255‬‬