You are on page 1of 20

61

EWA DA˛BROWSKA-MICHALCZAK

Potocznos´c´ w słuz˙bie semantyki:
je˛zykowy model
relacji przestrzennych w pionie
1. Ogólne załoz˙enia i cel pracy
Jedna˛ z najbardziej kontrowersyjnych tez je˛zykoznawstwa kognitywnego jest stwierdzenie, z˙e znaczenie wyraz˙enia je˛zykowego to nic innego jak konwencjonalny sposób konceptualizowania dos´wiadczenia – innymi słowy, z˙e semantyka kaz˙dego je˛zyka naturalnego
zakłada pewien wyidealizowany, konwencjonalny (’potoczny’) sposób widzenia s´wiata –
oraz z˙e tak byc´ musi, jez˙eli je˛zyk ma spełniac´ swoje podstawowe funkcje – poznawcza˛
i komunikacyjna˛. Celem niniejszej pracy jest wykazanie prawdziwos´ci tej tezy na przykładzie przyimków lokatywnych – czyli wyraz˙en´, o których zazwyczaj twierdzi sie˛, iz˙ opisuja˛
relacje istnieja˛ce obiektywnie w s´wiecie obiektywnym. Postaram sie˛ wie˛c wykazac´, z˙e:
1. Wie˛kszos´ci wyraz˙en´ je˛zyka naturalnego nie sposób definiowac´ za pomoca˛ warunków koniecznych i wystarczaja˛cych, o których zwykło sie˛ mówic´, z˙e stanowia˛ podstawe˛
naukowego, obiektywnego widzenia rzeczywistos´ci. Wyraz˙enia je˛zyka naturalnego sa˛
z reguły polisemiczne: ich znaczenie moz˙na opisac´ jako zbiór odre˛bnych, choc´ blisko ze
soba˛ spokrewnionych ‘sensów’. Powia˛zania mie˛dzy poszczególnymi sensami danego
wyraz˙enia leksykalnego sa˛ odbiciem naszego (w duz˙ym stopniu uwarunkowanego kulturowo) sposobu widzenia s´wiata; z punktu widzenia czysto formalnego sa˛ one całkowicie
arbitralne.
2. Przyimki lokatywne nie nazywaja˛ relacji istnieja˛cych w s´wiecie obiektywnym, lecz
odzwierciedlaja˛ pewien konwencjonalny sposób widzenia rzeczywistos´ci.
3. Taka konwencjonalna idealizacja s´wiata pełni funkcje˛ instrumentalna˛: jest to jedyny
sensowny sposób poradzenia sobie z pozornie niewykonalnym zadaniem opisania za

62
pomoca˛ niewielkiej ilos´ci wyraz˙en´ lokatywnych o okres´lonym znaczeniu nieskon´czonej
liczby moz˙liwych konfiguracji przestrzennych.

2. Tradycyjne opisy wyraz˙en´ lokatywnych
Wie˛kszos´c´ tradycyjnych teorii semantyki leksykalnej przyjmuje – zazwyczaj w sposób
milcza˛cy – pewne załoz˙enia dotycza˛ce stosunku mie˛dzy wyraz˙eniami je˛zykowymi a odpowiadaja˛cymi im kategoriami przedmiotów ba˛dz´ relacji. Przyjmuje sie˛ wie˛c zwykle, iz˙
poszczególnym elementom leksykalnym odpowiadaja˛ kategorie przyległe i wzajemnie
wykluczaja˛ce sie˛; wspólnie kategorie te pokrywaja˛ cały obszar danej dziedziny1, a ich
znaczenie moz˙na opisac´ za pomoca˛ kombinacji kilku podstawowych parametrów (‘składników’, ‘poje˛c´ atomowych’), które okres´laja˛ warunki konieczne i wystarczaja˛ce do uz˙ycia
danego leksemu. Preferuje sie˛ zazwyczaj opisy, w których nalez˙a˛ce do danej dziedziny
kategorie tworza˛ minimalnie ze soba˛ kontrastuja˛ce pary ba˛dz´ grupy.
Jednym z celów niniejszego referatu jest wykazanie, z˙e przedstawiony powyz˙ej model
organizacji semantycznej jest całkowicie nieodpowiedni do analizy wie˛kszos´ci materiału
leksykalnego je˛zyka naturalnego (choc´ moz˙e on byc´ uznany za przydatny do opisu kilku
izolowanych podsystemów je˛zyka, takich jak zaimki osobowe czy wyraz˙enia okres´laja˛ce
pokrewien´stwo). Poszczególne kategorie bowiem zazwyczaj róz˙nia˛ sie˛ nie wartos´cia˛
pojedynczego parametru, lecz całym kompleksem parametrów. Innymi słowy, je˛zyk nie
dzieli s´wiata na mniejsze lub wie˛ksze ‘przegródki’, którym odpowiadaja˛ pewne sekwencje
dz´wie˛ków: moz˙na raczej powiedziec´, z˙e poszczególne elementy leksykalne sa˛ przyporza˛dkowane pewnym uprzywilejowanym punktom odniesienia na semantycznym kontinuum;
owe punkty odniesienia stanowia˛ prototypy, wokół których buduje sie˛ naturalne kategorie
znaczen´ (por. pkt 5).
Rozwaz˙my jednak adekwatnos´c´ modelu tradycyjnego dla opisu relacji lokatywnych
w pionie, tj. stosunków przestrzennych, które w je˛zyku polskim okres´lane sa˛ za pomoca˛
przyimków nad, na oraz pod. Zazwyczaj za relewantne parametry dla relacji w pionie
uznaje sie˛ przyległos´c´ oraz kierunek (‘góra’ i ‘dół’, przy czym ‘dół’ moz˙na opisywac´ jako
[–GÓRA]); tak wie˛c na znaczenie przyimka na składaja˛ sie˛ dwa poje˛cia atomowe:
[+GÓRA], [+PRZYLEGŁOS´C´]; nad jest definiowane jako [+GÓRA, –PRZYLEGŁOS´C´];
zas´ pod jako [–GÓRA]2.
Niestety taki opis organizacji semantycznej, choc´ pocza˛tkowo moz˙e sie˛ wydawac´
bardzo obiecuja˛cy, przy bliz˙szej analizie okazuje sie˛ całkowicie błe˛dny. Aby tego dowies´c´,
wykaz˙e˛, z˙e posiadanie cech [+GÓRA, +PRZYLEGŁOS´C´] nie jest ani warunkiem koniecznym, ani wystarczaja˛cym do zdefiniowania kategorii relacji przestrzennych okres´lanych
przez przyimek na; oczywis´cie dla pozostałych przyimków moz˙na przedstawic´ argumenty
analogiczne.
a)
b)

Rys. 1

<10> PRZEDMIOT METAFORYCZNIE OGRANICZAJA˛CY AMPLITUDE˛ RUCHÓW TRAJEKTORA3: Nerwy trzeba trzymac´ na wodzy. <8> LOKALIZACJA W METAFORYCZNEJ PRZESTRZENI: Janka jest na studiach/na farmacji. Jan jest bardzo podatny na wpływy kolegów. . Niepokoja˛cy jest jednak zasie˛g tej wieloznacznos´ci: okazuje sie˛. czy trzy róz˙ne znaczenia. <11> PODLEGANIE SIŁOM/ZAGROZ˙ENIOM ZEWNE˛TRZNYM: Stał na widoku/na słon´cu/na mrozie. <12> CEL PRZESTRZENNY: Wyjdz´my na dach. dwa. Decyduja˛cym elementem nie jest tu jednak konfiguracja przestrzenna. Oczywis´cie.63 Zdanie <2> (Darek wisi na drzewie) opisuje sytuacje˛ przedstawiona˛ na rysunku 1a. <7> PRZEDMIOT OGRANICZAJA˛CY AMPLITUDE˛ RUCHÓW TRAJEKTORA3: Psa trzymał na łan´cuchu. <1> UZ˙YCIE PROTOTYPOWE: Na stole lez˙y ksia˛z˙ka. <14> LOKALIZACJA NA ABSTRAKCYJNEJ PŁASZCZYZ´NIE OKRES´LONEJ PRZEZ ODLEGŁOS´C´ OD INNEJ PŁASZCZYZNY STANOWIA˛CEJ UKŁAD ODNIESIENIA: Trzeci obóz załoz˙ylis´my na wysokos´ci czterech tysie˛cy metrów. ilustruja˛ce niektóre z nich). dobrze? <13> STAN KON´COWY (przy czasownikach opisuja˛cych zmiane˛): Przerobił powies´c´ na scenariusz filmowy. lecz ponad dwadzies´cia (por. <6> PUNKT ZAKOTWICZENIA: Pokrywka trzyma sie˛ na jednym gwoz´dziu. Gdyby czynnikiem warunkuja˛cym uz˙ycie takiego ba˛dz´ innego przyimka była tu jedynie przestrzenna konfiguracja Darka i drzewa. sytuacje˛ przedstawiona˛ na rysunku 1b: Darek lewituje pod drzewem). <4> WIDOCZNOS´C´: Na suficie jest mucha. choc´ przestrzenne usytuowanie Darka w stosunku do drzewa nie spełnia z˙adnego z wymienionych powyz˙ej warunków. z˙e na ma nie jedno. z˙e mamy tu do czynienia z wieloznacznos´cia˛: przyimek na ma inne znaczenie w przykładzie <2> niz˙ w <1>. lecz relacja podtrzymywania: drzewo przeciwdziała siłom przycia˛gania i podtrzymuje ciało Darka w pewnym połoz˙eniu. <9> RELACJA PODTRZYMYWANIA W METAFORYCZNEJ PRZESTRZENI: To twierdzenie oparte jest na faktach. dla opisania sytuacji 1a nalez˙ałoby uz˙yc´ przyimka pod (por. Uz˙yty jest w nim przyimek na. <5> PRZEDMIOT ŁA˛CZA˛CY TRAJEKTOR3 Z OBIEKTEM PODTRZYMUJA˛CYM: Z˙arówka wisiała na kablu. przykłady <1> – <17>. <2> RELACJA PODTRZYMYWANIA W PRZESTRZENI: Darek wisi na drzewie. <3> LOKALIZACJA W OBRE˛BIE PŁASZCZYZNY: Masz plame˛ na spodniach. fakty te same w sobie s´wiadcza˛ jedynie o tym.

Poniewaz˙ w róz˙nych sytuacjach róz˙ne cechy danej konfiguracji przestrzennej determinuja˛ wybór odpowiedniego przyimka. Je˛zykowa idealizacja s´wiata Definicje składnikowe przyimków zazwyczaj nie uwzgle˛dniaja˛ dwóch istotnych cech je˛zykowej organizacji s´wiata. a nieistotna kolejnos´c´ w pionie.64 <15> KIERUNEK: Musimy is´c´ jak najdalej na północ. Na przykład opisuja˛c sytuacje˛ przedstawiona˛ na rys. aby definicje nie pozwalały na uz˙ycia sprzeczne z konwencja˛ je˛zykowa˛ (np. Podobnie nieidiomatyczne jest zdanie <19>. 2. choc´ stratosfera jest warstwa˛ atmosfery ziemskiej znajduja˛cej sie˛ bezpos´rednio ponad troposfera˛: <19> *Stratosfera jest na troposferze. zazwyczaj . Po pierwsze. trudno jest sobie wyobrazic´. a potem odbił na ksero. w drugim jest dokładnie na odwrót4. w jaki sposób poszczególne znaczenia moz˙na by zdefiniowac´ za pomoca˛ kilku elementarnych ‘składników’ tak. w celu zmaksymalizowania ekonomii opisu da˛z˙y sie˛ do zredukowania znaczenia kaz˙dego leksemu do jak najmniejszej liczby parametrów. [+GÓRA] i [+PRZYLEGŁOS´C´] nie sa˛ równiez˙ wystarczaja˛ce do zdefiniowania przyimka na: istnieja˛ sytuacje. w których dwa przedmioty przylegaja˛ do siebie i jeden znajduje sie˛ ponad drugim. a jednak nie moz˙na o nim powiedziec´. jez˙eli jakiemus´ wyraz˙eniu je˛zykowemu odpowiada kompleks róz˙nych parametrów logicznie niezalez˙nych. ale pod parapetem (guma znajduja˛ca sie˛ na parapecie musi byc´ przyklejona do jego wierzchniej cze˛s´ci). W pierwszym przypadku istotna jest relacja podtrzymywania. <17> URZA˛DZENIE: Napisał tekst na maszynie. Idzie mu na pia˛ty krzyz˙yk. z˙e jest ona na suficie. Jez˙eli do sufitu i do spodniej cze˛s´ci parapetu przyklejona jest guma do z˙ucia. Te˛ paczke˛ trzeba be˛dzie zwaz˙yc´ na wadze dziesie˛tnej. <16> PRZYSZŁOS´C´: Jest kwadrans na szósta˛. 2 <18> *Kwadrat jest na trójka˛cie. w której guma jest przyklejona do spodniej cze˛s´ci parapetu). z˙eby nie zezwalały na uz˙ycie przyimka na do opisania sytuacji. lecz współwyste˛puja˛cych w wielu róz˙nych sytuacjach. 3. Przykłady moz˙na by mnoz˙yc´. z˙e znajduje sie˛ na tym drugim. nie moz˙na powiedziec´ Rys. to powiemy.

ba˛dz´ z jakichs´ powodów waz˙niejszy. zamykania figur nie domknie˛tych (z˙eby stwierdzic´. w tłumie)8. Po drugie. Takie sformułowanie. dla przyimka w układem odniesienia jest pojemnik. jak i układ odniesienia sa˛ prostymi lez˙a˛cymi na jakiejs´ poziomej płaszczyz´nie. z˙e zdanie „A jest na B” posiada to samo znaczenie co zdanie „B jest pod A”. Klucz jest pod s´niegiem. na. Otóz˙ wydaje sie˛. aby odpowiadały one elementom geometrycznym wyróz˙nionym przez system je˛zykowy: „Faktycznym. czy cos´ jest w szklance czy nad szklanka˛. Uz˙ycie przyimka wzdłuz˙ zakłada. posługuja˛c sie˛ wie˛c jakimkolwiek je˛zykiem dokonujemy projekcji kategorii semantycznych tego je˛zyka na s´wiat – lub. pod. co jest oczywis´cie fałszywe: przykłady <20a> i <b> opisuja˛ zupełnie inne sytuacje i nie moz˙na ich uz˙ywac´ zamiennie5. w którym wyobraz˙enia przedmiotów w przestrzeni sa˛ ‘dopasowywane’ do odpowiedniego schematu. (Talmy 1983: 258–259. jak tez˙ od ich rzeczywistego kształtu. a pozostałe pomija w opisie. pojemnik. twierdzi sie˛. co postaram sie˛ wykazac´ w naste˛pnych podrozdziałach. Schemat ten musi byc´ jednak w jakis´ sposób poje˛ciowo przyporza˛dkowany pełnej konkretów. a trajektorem – bryła. ‘dosłownym’ odniesieniem jakiegokolwiek wyraz˙enia przestrzennego. lecz takz˙e schematyczna6 charakteryzacja geometrii trajektora i układu odniesienia (bryła. choc´ oczywis´cie sa˛ one obiektami trójwymiarowymi. Podejs´cie takie rodzi szczególnego rodzaju problemy i prowadzi do mocno zniekształconej wizji organizacji semantycznej. czy wzdłuz˙ składaja˛ sie˛ nie tylko wzajemne usytuowanie dwu przedmiotów w przestrzeni. abstrahuja˛c od ich szerokos´ci czy wysokos´ci.). nie składa sie˛ z prostych elementów geometrycznych takich jak płaszczyzna czy pojemnik. z˙e zarówno trajektor. Na kluczu jest s´nieg. dowolny przedmiot trójwymiarowy moz˙e byc´ w odpowiedniej sytuacji idealizowany jako pojemnik. przyimka w je˛zyku angielskim. a wie˛c prawdopodobnie lepiej znany rozmówcy).65 wybiera sie˛ jeden z nich jako definicyjny dla danego przedmiotu ba˛dz´ relacji. pomija jednak pewien istotny moment. zawieraja˛cej wiele nieistotnych szczegółów sytuacji w s´wiecie obiektywnym. . Idealizacja cze˛sto wymaga projekcji granic. które składaja˛ sie˛ na abstrakcyjny schemat. a wie˛c łatwiej dostrzegalny.) Tak wie˛c s´ciana czy tez˙ wisza˛cy na niej obraz sa˛ zazwyczaj dla celów kodowania je˛zykowego idealizowane jako pionowe płaszczyzny. jest pewna konfiguracja prostych elementów geometrycznych. be˛dziemy nazywac´ idealizacja˛”. przyimek komunikuje. moje. <20> a. z˙eby komus´ wskazac´. musimy szklanke˛ konceptualnie ‘zamkna˛c´’ od góry) lub ustanawiania granic tam. układem odniesienia jest zazwyczaj przedmiot wie˛kszy. idealizujemy obiekty przestrzenne tak. gdzie sie˛ cos´ znajduje. z˙e te dwie proste sa˛ mniej wie˛cej równoległe7. gdzie nie istnieja˛ one obiektywnie w s´wiecie zewne˛trznym (w lesie. prototypowe pod i na okres´laja˛ przestrzenny stosunek bryły (trajektor) i poziomej płaszczyzny (układ odniesienia). która˛ opisujemy za pomoca˛ je˛zyka. rzeke˛ ba˛dz´ płot idealizuje sie˛ jako linie proste. definicje składnikowe na ogół nie uwzgle˛dniaja˛ asymetrii relacji trajektor – układ odniesienia. Twierdzenie o odwracalnos´ci moz˙na oczywis´cie uzupełnic´ ogólnymi zasadami pragmatycznymi dotycza˛cymi lokalizowania przedmiotów w przestrzeni (poniewaz˙ wyraz˙en´ lokatywnych uz˙ywamy po to. tj. Na przykład relacje˛ okres´lana˛ przez przyimki na i pod kontaktowe uwaz˙a sie˛ cze˛sto za relacje˛ w pełni odwracalna˛: innymi słowy. Ten proces ‘przyporza˛dkowania’. tłum. np. płaszczyzna. z˙e na znaczenie wyraz˙en´ przestrzennych takich jak w. choc´ prawdziwe. b. prosta. uz˙ywaja˛c terminologii Talmy’ego. Oczywis´cie rzeczywistos´c´. etc.

ła˛czenie przedmiotów podobnych w grupy. z˙e moz˙na ja˛ całkowicie pomina˛c´. Weinsberg 1973: 64). Tak wie˛c dom moz˙e byc´ traktowany jako bryła (przed domem) ba˛dz´ jako pojemnik (w domu). jakie stawia badaczowi pozornie nielogiczny system je˛zykowy. Po drugie. albo jako pojemnik (W trawie z˙yje mnóstwo drobnych owadów). gdyz˙ róz˙ne je˛zyki w róz˙ny sposób idealizuja˛ te same przedmioty. lecz pozaje˛zykowe. proces idealizacji jest cze˛s´cia˛ konwencji je˛zykowej. jednak wiele powaz˙nych racji przemawia za tym. ba˛dz´ tez˙ po prostu od kontekstu. Po pierwsze. ignorowanie drobnych odchylen´ od pionu czy od poziomu) to niewa˛tpliwie zjawiska zwia˛zane z postrzeganiem. który przechodzi poniz˙ej blatu stołu mie˛dzy nogami przechodzi pod stołem. jako swego rodzaju wste˛pna˛ obróbke˛ danych zmysłowych. zalez˙nie od tego. jako z˙e wiele z tego. Takie stanowisko jest cze˛s´ciowo uzasadnione. jest taka mała. stół jest traktowany jako obiekt trójwymiarowy. konieczne jest wyróz˙nienie ‘zakon´czenia przedmiotu o wysmukłym kształcie’ – poje˛cia geometrycznego całkowicie nieistotnego dla systemu semantycznego je˛zyka polskiego (por.. z˙e opisuja˛c sytuacje˛ przedstawiona˛ na rys. w skład znaczen´ górnego nad i dolnego pod oprócz samych elementów góry i dołu wchodza˛ jeszcze inne . Oczywis´cie nie wszystkie opisy semantyczne stwierdzaja˛ to explicite: idealizacje˛ cze˛sto traktuje sie˛ jako zjawisko moz˙e nawet kognitywne. zwia˛zane z traktowaniem wkle˛słos´ci w powierzchni lokalizatora. 3 nie moz˙emy powiedziec´. moga˛ byc´ jednak równiez˙ idealizowane jako płaszczyzny (W czasie wojny na Warszawe˛ zrzucono setki bomb11). co sie˛ składa na poje˛cie ‘idealizacji’ (‘domykanie’ figur otwartych. w je˛zyku Atsugewi9. Równiez˙ inwentarz je˛zykowo istotnych poje˛c´ geometrycznych moz˙e byc´ róz˙ny w róz˙nych je˛zykach: dla opisu je˛zyka rumun´skiego np. z˙e proces ten musi byc´ równiez˙ uwzgle˛dniony w jakimkolwiek opisie semantyki je˛zyka naturalnego. co mówia˛cy chce w swojej wypowiedzi uwypuklic´. Weinsberg (1973) słusznie zauwaz˙a. Wkle˛słos´c´ w jego górnej powierzchni nie zalicza sie˛ do obszaru nad lokalizatorem... jako cos´.. nawet w tym samym je˛zyku ten sam przedmiot moz˙e byc´ idealizowany na róz˙ne sposoby. a pies przechodzi przez stół10. A B Rys. miejsce poros´nie˛te trawa˛ moz˙e byc´ traktowane albo jako płaszczyzna (Dzieci bawia˛ sie˛ na trawie). W je˛zyku polskim stół jest idealizowany jako pozioma płaszczyzna: pies.. co nalez˙y bardziej do domeny percepcji niz˙ do je˛zyka. z˙e A jest nad B: „. która dopiero umoz˙liwia włas´ciwe przetwarzanie je˛zykowe – innymi słowy.. . z jakiej zrzuca sie˛ bomby. w drugim przypadku wzgle˛dna ‘grubos´c´’ miasta w porównaniu z wysokos´cia˛. 3 Uwzgle˛dnienie roli idealizacji w opisie semantycznym pozwala na uniknie˛cie wielu problemów. Miasta sa˛ zazwyczaj idealizowane jako pojemniki (Piotr mieszka w Warszawie). kaz˙dy opis znaczenia wyraz˙enia je˛zykowego zakłada uprzednia˛ idealizacje˛.66 Kaz˙de uz˙ycie wyraz˙enia lokatywnego do opisu takiej czy innej konfiguracji przestrzennej wymaga idealizacji.

na nazywa relacje podtrzymywania. Zegar jest na stole. jez˙eli przyjmiemy. Piłka jest pod stołem. pod sygnalizuje połoz˙enie piłki poniz˙ej stołu. jawi sie˛ nam jako jak najbardziej naturalny. 4b). na poziomie powierzchni B”). 4b i ilustruja˛ inne znaczenia wymienionych przyimków: w < 22a>. nie licza˛c wkle˛słos´ci w jego górnej powierzchni’”. <22> a. z˙e opisuja˛c rys. z˙e w procesie idealizacji wszelkie wypukłos´ci ba˛dz´ wkle˛słos´ci układu odniesienia sa˛ ‘wygładzane’ i B jest traktowane jako płaszczyzna pozioma: w tej sytuacji A znajduje sie˛ na tym samym poziomie. Zdania w <21> opisuja˛ sytuacje˛ przedstawiona˛ na rys.67 Innymi słowy. jez˙eli w opisie uwzgle˛dnimy. 4a: na oznacza tu. 4a. 3 nie moz˙emy powiedziec´. zdan´ w <21> nie moz˙na uz˙yc´. ale moga˛ równiez˙ oznaczac´ ‘relacje podtrzymywania’ i ‘bliskos´c´’ (rys. jez˙eli układ odniesienia jest konwencjonalnie idealizowany jako pozioma płaszczyzna: innymi słowy. co B. a) b) c) Rys. oraz z˙e znajduje sie˛ powyz˙ej stołu w osi pionowej. Z drugiej strony fakt. Zegar jest na maszcie. sytuacje˛ te˛ moz˙emy opisac´ tylko za pomoca˛ wyraz˙enia peryfrastycznego (np. Fakty te moz˙emy naturalnie wyjas´nic´ tylko wtedy. Jednak ta druga interpretacja nie jest moz˙liwa. lecz ‘powyz˙ej lokalizatora. znów idealizowanego jako pozioma płaszczyzna. z˙e A jest na B. gdyz˙ B nie podtrzymuje A w przestrzeni. z˙e na tres´c´ poszczególnych sensów . 4c. doraz´ne – i zupełnie arbitralne. b. (Weinsberg 1973: 37)12 Tego rodzaju zastrzez˙enia wydaja˛ sie˛ jednak całkowicie przypadkowe. 4 <21> a. z˙e piłka znajduje sie˛ niedaleko masztu. z˙e A jest nad B. idealizowany jako pozioma płaszczyzna. nie z˙e znajduje sie˛ pod pokładem (choc´ oczywis´cie taka interpretacja jest równiez˙ moz˙liwa). Zdania w < 22> opisuja˛ sytuacje˛ przedstawiona˛ na rys. a układ odniesienia niekoniecznie jest pozioma˛ płaszczyzna˛. b. 3 nie moz˙na przyporza˛dkowac´ z˙adnego z przyimków opisuja˛cych relacje przestrzenne w pionie. układem odniesienia dla tego znaczenia pod jest jakikolwiek przedmiot idealizowany jako linia pionowa. pod komunikuje. z˙e zegar jest podtrzymywany przez stół. Tak wie˛c przyimki na i pod sa˛ wieloznaczne: moga˛ one opisywac´ relacje przestrzenne przedstawione na rys. Tak wie˛c konfiguracji przedstawionej na rys. wie˛c nie moz˙e byc´ nad B. w < 22b>. aby opisac´ sytuacje˛ przedstawiona˛ na rys. nad nie znaczy po prostu ‘powyz˙ej lokalizatora’. Piłka jest pod masztem. „A znajduje sie˛ nad zagłe˛bieniem w powierzchni B. Nie moz˙emy równiez˙ powiedziec´.

3. UO = układ odniesienia): <23> Na prototypowe: 1. tj. Wyja˛tek stanowia˛ sytuacje. . zaczne˛ od prototypowych znaczen´ przyimków na. Prototypowe na przypisuje układowi odniesienia pewne włas´ciwos´ci geometryczne – wymaga ono. etc. Jez˙eli układem odniesienia jest jakikolwiek duz˙y obiekt trójwymiarowy (np. na uwzgle˛dnieniu dla celów kodowania je˛zykowego jednej wybranej cze˛s´ci. z˙e stoi na wierzchniej cze˛s´ci głazu. jednak słowa wierzch czy górna cze˛s´c´ zazwyczaj sie˛ w wypowiedzi pomija). z przyimkiem na uz˙ywamy włas´nie nazwy tej cze˛s´ci. połoz˙ył teczke˛ na masce/na dachu (samochodu). nie?? Piotr stał na statku15. Kolejnos´c´ w pionie: T jest powyz˙ej UO. Piotr stał na pokładzie. Gdy jednak wierzchnia cze˛s´c´ przedmiotu ma swoja˛ własna˛ nazwe˛. nad i pod. 4. nie na blacie. Mówimy stał na dachu. nad i pod W poprzednim punkcie omówiłam proces idealizacji. w których przedmiot be˛da˛cy układem odniesienia jest konwencjonalnie idealizowany jako płaszczyzna: w neutralnym konteks´cie powiemy na stole.68 omawianych przyimków składa sie˛ równiez˙ schematyczna charakteryzacja geometrii układu odniesienia13. idealizacja polega na metonimii. Prototypowe na moz˙na scharakteryzowac´ w sposób naste˛puja˛cy (T = trajektor. choc´ wydaje sie˛. 2. 4. umoz˙liwiaja˛cy ‘dopasowywanie’ konfiguracji przedmiotów w s´wiecie obiektywnym do abstrakcyjnych schematów. Geometria trajektora: bryła Geometria układu odniesienia: pozioma płaszczyzna Równiez˙ na znaczenie pod i nad składaja˛ sie˛ kompleksy dos´c´ niezalez˙nych parametrów: <24> Pod prototypowe: 1. a nie?? stał na domu. z˙eby był on mniej wie˛cej pozioma˛ płaszczyzna˛. 2. Osłona: UO (przynajmniej cze˛s´ciowo) chroni T przed działaniem sił zewne˛trznych. Przyległos´c´: Przynajmniej cze˛s´c´ T znajduje sie˛ na powierzchni przedmiotu stanowia˛cego UO. Relacja podtrzymywania: UO = przedmiot podtrzymuja˛cy. a w punkcie naste˛pnym omówie˛ przykładowo inne znaczenia przyimka pod. Obecnie zajme˛ sie˛ charakterystyka˛ niektórych z owych schematów. głaz). nie ? połoz˙ył teczke˛ na samochodzie. Prototypowe na. Wreszcie uwzgle˛dnienie procesu idealizacji w opisie je˛zyka pozwala na wyjas´nienie pewnych ciekawych ograniczen´. T = przedmiot podtrzymywany. choc´ sa˛ one w zasadzie zgodne z konwencja˛ je˛zykowa˛. które nie pozwalaja˛ na niektóre uz˙ycia. z˙e te dwa elementy znaczenia sa˛ dla omawianego przyimka najmniej istotne. a nie nazwy całego obiektu. w tym przypadku wierzchu14 (Piotr stoi na głazie znaczy. Widocznos´c´: T jest widoczny. odpowiadaja˛cych róz˙nym sensom przyimków przestrzennych. Widocznos´c´: UO (przynajmniej cze˛s´ciowo) zasłania T. Na prototypowe znaczenie przyimka na składa sie˛ kilka róz˙nych i dos´c´ niezalez˙nych parametrów – mie˛dzy innymi ciesza˛ce sie˛ tak ogromnym powodzeniem w tradycyjnych analizach kolejnos´c´ w pionie i przyległos´c´.

kaz˙dy przypadek polisemii uznaje sie˛ za homonimie˛ – albo tez˙ róz˙ne odmienne. Przyimek pod jako naturalna kategoria znaczen´ W punkcie drugim wspomniałam o problemie. Kolejnos´c´ w pionie: T jest poniz˙ej UO. choc´ róz˙ne. Ponadto. a system. Bliskos´c´: T jest stosunkowo blisko UO. . 1987. zaczerpnie˛te z pracy Lakoffa (1982): <26> a. Ten pokój jest za ciemny. trzeba be˛dzie wycia˛c´ jeszcze jedno okno w tamtej s´cianie. Nawet pobiez˙na analiza poszczególnych znaczen´ przyimków przestrzennych znakomicie wykazuje całkowita˛ nieadekwatnos´c´ pierwszego z wymienionych podejs´c´: je˛zyk jest przede wszystkim efektywnym narze˛dziem komunikacji. Znakomicie to ilustruja˛ naste˛puja˛ce przykłady. w którym jednemu leksemowi przyporza˛dkowanych jest kilkadziesia˛t zupełnie odmiennych znaczen´ za narze˛dzie efektywne w z˙adnym przypadku uznany byc´ nie moz˙e. Kolejnos´c´ w pionie: T jest powyz˙ej UO. Geometria trajektora: bryła Geometria układu odniesienia: pozioma płaszczyzna <25> Nad prototypowe: 1. zwłaszcza Lakoff 1982. Geometria trajektora: bryła Geometria układu odniesienia: pozioma płaszczyzna 5. Ile masz okien w swoim pokoju? b. Włas´nie przywiez´li nowe okna. a ponadto. Z drugiej strony. To okno zbutwiało. c. jaki dla teorii semantycznej stwarza polisemia. sa˛ ze soba˛ w oczywisty sposób spokrewnione: w prototypowym na (por. ‘przedmiot ła˛cza˛cy trajektor z obiektem podtrzymuja˛cym’ <5> moz˙na uznac´ za przypadek szczególny ‘przedmiotu ograniczaja˛cego amplitude˛ ruchów trajektora’ <7>. d.69 2. Wie˛kszos´c´ teorii współczesnych uwzgle˛dnia jedynie dwie moz˙liwos´ci: albo róz˙ne sensy tego samego leksemu uwaz˙a sie˛ za całkowicie niezalez˙ne od siebie – innymi słowy. 2. jak i ‘lokalizacja w obre˛bie płaszczyzny’ (sens <3>). itd. e. przykład <1>) jest ‘zawarta’ zarówno ‘relacja podtrzymywania’ (sens <2>). lecz w jakis´ sposób ze soba˛ powia˛zane znaczenia sprowadza sie˛ do jakiegos´ ‘wspólnego mianownika’ – usiłuje uchwycic´ sie˛ jakis´ element znaczenia. Dzieci grały w piłke˛ i stłukły okno. który jest wspólny dla obu sensów. trzeba je be˛dzie wymienic´. nie da sie˛ ich – przynajmniej tych najbardziej podstawowych – sprowadzic´ do jednego (czy nawet trzech – czterech) bardziej ogólnych znaczen´. Lakoff i Johnson 1980) i nie be˛de˛ powtarzac´ tu ich argumentów. 3. niektóre znaczenia przyimków. relacje mie˛dzy poszczególnymi sensami nie zawsze polegaja˛ na podobien´stwie. Bliskos´c´: T jest stosunkowo blisko UO (ale go nie dotyka). choc´ mie˛dzy poszczególnymi znaczeniami przyimków moz˙na zauwaz˙yc´ liczne lokalne podobien´stwa. Oba podejs´cia zostały poddane drobiazgowej krytyce w pracach kognitywistów (cf.

w który ‘upakowane’ sa˛ bardzo róz˙nego rodzaju tres´ci poznawcze. w którym kaz˙demu leksemowi odpowiada. próbuja˛c uporac´ sie˛ mie˛dzy innymi z problemem polisemii. OSŁONA: Szła pod parasolem. motywowanym przez pewne ogólne zasady kognitywne. W punkcie ostatnim be˛de˛ starała sie˛ dowies´c´. okno odnosi sie˛ do otworu. szereg konwencjonalnych rozszerzen´ prototypu tworza˛cych naturalna˛ kategorie˛ znaczen´ – jest systemem najbardziej korzystnym z punktu widzenia efektywnos´ci komunikacji i najłatwiej przyswajalnym przez dzieci ucza˛ce sie˛ je˛zyka. z˙e okno umoz˙liwia nam komunikacje˛ i wymiane˛ przedmiotów z otoczeniem. znaczenie prototypowe. ZASŁONA: Pod tynkiem sa˛ kable. itd. POD PROTOTYPOWE: Pies lez˙ał pod stołem. na przykładzie przyimka pod. czyli pewien wysoce wyidealizowany. jak cze˛s´ciowe podobien´stwo. po drugie. George Lakoff. który ulega rozmaitym ‘rozszerzeniom’. czy metonimia.70 W zdaniu <26b> słowo okno nazywa otwór w s´cianie. stwierdza. lecz tym. c. W poprzednim punkcie pracy scharakteryzowałam prototypowe znaczenia przyimków na. tak z˙e poszczególne sensy danego wyraz˙enia polisemicznego tworza˛ ‘łan´cuchy znaczen´’ rozchodza˛cych sie˛ promienis´cie od znaczenia podstawowego (sta˛d inna nazwa dla naturalnych kategorii znaczen´. z˙e poszczególne sensy wyraz˙en´ leksykalnych tworza˛ ‘naturalne kategorie znaczen´’ (Lakoff 1982) – kategorie zbudowane wokół jednego sensu podstawowego. ‘prototypowego’. z˙e przez okno moz˙emy ogla˛dac´ to. w <26d>. Teraz. z˙e szyby zazwyczaj widujemy w ramach. wykaz˙e˛. METAFORYCZNA OSŁONA: Zostawiła dziecko pod opieka˛ sa˛siadki. z˙e uz˙ywamy tego samego słowa okno we wszystkich pie˛ciu przypadkach nie jest oczywis´cie motywowany jakimkolwiek podobien´stwem szyby czy ramy okiennej do dziury w s´cianie. ‘kategorie radialne’ – cf. PANOWANIE: Miał pod soba˛ trzydziestu pracowników. tym. Kaz˙de ‘rozszerzenie’ znaczenia podstawowego moz˙e z kolei stanowic´ podstawe˛ do kolejnego rozszerzenia. wraz z mnemonicznymi ‘etykietkami’: <27> a. A oto zestawienie podstawowych sensów przyimka pod. z˙e jego poszczególne sensy tworza˛ naturalna˛ kategorie˛ znaczen´ zbudowana˛ wokół pod prototypowego. oraz. Róz˙ne uz˙ycia metaforyczne. sama˛ szybe˛. g. b. METAFORYCZNA ZASŁONA: Co sie˛ pod tym kryje? e. NIEWIDOCZNOS´C´ W SUBSTANCJI: Mieszkali pod ziemia˛. . d. w <26e>. z˙e system zorganizowany w taki włas´nie sposób – system. motywowanego innymi czynnikami. a w zdaniu <26a>. po pierwsze. a ramy sa˛ zwykle osadzane w otworach w s´cianach. schematyczny model. drewniana˛ rame˛ z osadzona˛ w niej szyba˛. co jest po drugiej stronie. w <26c>. nad i pod. w którym osadzona jest rama wraz z szyba˛. takie jak okno tektoniczne czy okno na s´wiat sa˛ motywowane jeszcze innymi cechami okien. np. Lakoff 1987). metafora. f. Fakt. współwyste˛powanie w dos´wiadczeniu. sama˛ rame˛.

5. z˙e UO zasłania trajektor. <29> a. *Pod stora˛ jest wielki kaktus. Pod uz˙ywamy wtedy. UO = PŁASZCZYZNA/LINIA PIONOWA: Stał pod drzwiami i czekał. j. . układ odniesienia chroni trajektor przed działaniem sił zewne˛trznych i musi znajdowac´ sie˛ blisko niego. SYMBOL: Miłos´c´ wyobraz˙ano pod postacia˛ Amora. LOKALIZACJA: Rozbili obóz pod biegunem północnym. s. <e>. n. Za stora˛ jest wielki kaktus. *Pod szafka˛ jest plama16. i. zas´ dla prototypowego za – bryła. Jest to zrozumiałe. i <j> sa˛ bezpos´rednimi rozszerzeniami kompleksu prototypowego. p. Sensy <b>. <30> a. [UO nie przylega do trajektora] b. Za szafka˛ jest plama. RUCH W KIERUNKU PRZECIWNYM: Płyna˛ł pod pra˛d. UO = BRYŁA: Pod oknem rosły kwiaty. POTENCJALNE NIEBEZPIECZEN´STWO: Nakazano mu to pod groz´ba˛ kla˛twy/pod kla˛twa˛. za uz˙ywamy w wypadku przeciwnym – por. gdy zauwaz˙ymy. <31> a. <28>–<31>. r. RUCH DO PŁASZCZYZNY/LINII PIONOWEJ: Odprowadził ja˛ pod same drzwi. [UO = płaszczyzna lub bryła] b. Wzajemne zalez˙nos´ci mie˛dzy poszczególnymi sensami przyimka zostały przedstawione graficznie na rys. <28> a. PROJEKCJA NA PŁASZCZYZNE˛ POZIOMA˛: Narysuj kwadrat. [UO = bryła] b. Sens <b> całkowicie abstrahuje od relacji pionowos´ci i koncentruje sie˛ na fakcie. l. m. z˙eby trajektor i układ odniesienia znajdowały sie˛ blisko siebie. a pod nim koło. Takie uje˛cie sensu <b> – w s´wietle jego relacji do kompleksu prototypowego – pozwala na naturalne wyjas´nienie ciekawego kontrastu mie˛dzy przyimkami pod a za. Pod plakatem jest plama. prototypowe za nie wymaga równiez˙. o. SIŁA: Zrobił to pod przymusem. kiedy UO znajduje sie˛ baradzo blisko trajektora i jest w sposób bardziej naturalny idealizowany jako płaszczyzna niz˙ jako bryła. podobnie jak w <a>. [UO = płaszczyzna] b. z˙e dla prototypowego pod układem odniesienia jest płaszczyzna. *Za plakatem jest plama.71 h. Pod obrazem jest plama. Szła pod góre˛/pod wiatr. k. BLISKOS´C´ W CZASIE: Pod koniec wykładu opowiedział pare˛ dowcipów. Sens <b> zachowuje równiez˙ prototypowa˛ geometrie˛ trajektora i układu odniesienia. STANDARD: Dobrała torebke˛ pod kolor sukienki. Za obrazem jest plama.

stał pod domem). kiedy trajektor znajduje sie˛ całkowicie pod powierzchnia˛ układu odniesienia i jest wobec tego niewidoczny (Zakopali belke˛ pod ziemia˛). innymi słowy. Parasol moz˙e dosłownie chronic´ od deszczu. W <a> jest on po prostu jednym z kilku elementów w kompleksie. wywlekac´/wydobywac´/wycia˛gac´ na s´wiatło dzienne. czy pozioma. Podobnie dwuznaczne jest samo słowo osłona. które równiez˙ na ogół sugeruje przynajmniej cze˛s´ciowa˛ niewidocznos´c´. spadło mu bielmo. w której trajektor jest otoczony przez układ odniesienia (czyli konfiguracji przestrzennej. wycia˛gna˛c´/wydobyc´ z kogos´ tajemnice˛. <f> stanowi metaforyczne rozszerzenie <e>: ochrona jest zwykle rozumiana metaforycznie w kategoriach osłaniania. z˙e metaforyczna zasłona to cos´. w których układ odniesienia moz˙e byc´ cze˛s´ciowo poziomy (stał pod drzewem) i przynajmniej cze˛s´ciowo osłaniac´ i ochraniac´ trajektor (np. parasol ochronny przed inflacja˛). uchylic´ zasłony. Mie˛dzy <a> a <j> mamy oczywis´cie cały szereg konfiguracji pos´rednich. Otóz˙ pod moz˙emy uz˙yc´ tylko wtedy. o czym s´wiadczy systematyczna polisemia wyraz˙en´ oznaczaja˛cych osłanianie. Z kolei <d> jest metaforyczna˛ projekcja˛ sensu <b>. Rzeczy znane sa˛ widoczne. Sens <m> jest z kolei wynikiem rzutowania konfiguracji <l> na płaszczyzne˛ pozioma˛. moz˙emy uz˙yc´ tylko przyimka w (Zakopali belke˛ w ziemi). nie ukryte: wyjs´c´ na jaw. zerwac´ z czegos´ zasłone˛. z˙e układ odniesienia powoduje. odsłaniac´ przed kims´ tajniki swojej sztuki – a przedmiot ukrywany znajduje sie˛ pod zasłona˛. lecz jak najbardziej naturalne jez˙eli uwzgle˛dnimy fakt. kto chce dana˛ osobe˛ przed czyms´ chronic´. nieistotna jest natomiast kolejnos´c´ w pionie17. miec´ klapki na oczach itd. uchylic´ ra˛bka tajemnicy. Miec´ dach nad głowa˛ i schronic´ sie˛ pod czyims´ dachem oznacza znacznie wie˛cej niz˙ po prostu fizyczne znajdowanie sie˛ wewna˛trz budynku. W łan´cuchu sensów <a> – <j> – <l> moz˙emy zaobserwowac´ stopniowe wyabstrahowywanie elementu pionowos´ci. W sensie <e> na plan pierwszy wysuwa sie˛ osłanianie trajektora przez układ odniesienia. spadła mu zasłona z oczu. W <l> relacja pionowos´ci ulega całkowitemu wyabstrahowaniu. byc´ s´lepym na cos´. jedynym istotnym parametrem dla sensu <l> jest kolejnos´c´ w osi pionowej. Czynnikiem umoz˙liwiaja˛cym uz˙ycie przyimka pod dla opisania sytuacji. bardzo wyraz´na jest asymetria relacji trajektorukład odniesienia. Logiczne jest wie˛c. pokryc´ wzruszenie surowos´cia˛ tonu. z˙e opisywane sytuacje sa˛ ogla˛dane przez człowieka (niezalez˙nie od tego. To znaczenie przyimka pod w interesuja˛cy sposób kontrastuje z w tkankowym (termin Weinsberga). po . w <j> jest on silnie podkres´lony (układ odniesienia zdecydowanie góruje nad trajektorem) i podobnie jak w <a>. czy kartka z rysunkiem jest pionowa. co powoduje. wzia˛c´ kogos´ pod swoje (opiekun´cze) skrzydła moz˙e kaz˙dy. ba˛dz´ metaforycznie od innych zagroz˙en´ (parasol atomowy. niekoniecznie kwoka (kwoka to kolejny symbol bezpieczen´stwa przedstawianego jako fizyczna osłona!). z˙e osoba niepowołana nie dowiaduje sie˛ o czyms´: spus´cic´ zasłone˛ na cos´. biegł pod murem. rozjas´niło mu sie˛ w głowie. W je˛zyku polskim funkcjonuje bardzo produktywna metafora ROZUMIENIE TOWIDZENIE – jako przykłady moga˛ tu posłuz˙yc´ takie wyraz˙enia jak przejrzec´ na oczy. uz˙ycie to wymaga konwencjonalnej metonimizacji układu odniesienia (dla celów kodowania je˛zykowego istotna jest jedynie wierzchnia powierzchnia UO). otworzyc´ komus´ oczy. wygrzebywac´ jakies´ brudne sprawy. z˙e trajektor pozostaje niewidoczny. minimalna jest tez˙ asymetria relacji trajektor – układ odniesienia. jez˙eli choc´ cze˛s´c´ trajektora wystaje ponad wierzchnia˛ cze˛s´cia˛ układu odniesienia.72 Ciekawym rozszerzeniem sensu <b> jest <c>. Jest to rozszerzenie całkowicie arbitralne z punktu widzenia czysto formalnego. która zazwyczaj wymaga uz˙ycia przyimka w) jest oczywis´cie fakt.

Układem odniesienia jest tu wartos´c´ wzorcowa jakiejs´ cechy (np. bliskie/odległe podobien´stwo. jest adlatywne. gdyz˙ <p>. od Gdan´ska do Warszawy – od 1987 do 1989 roku. Rozumienie terminu ‘metafora’ jest u niego bliz˙sze klasycznej definicji arystotelesowskiej niz˙ koncepcjom współczesnym. Warto takz˙e zauwaz˙yc´. poniewaz˙ zas´ ruch w czasie (metaforyczny!) przebiega tylko w jednym kierunku – od przeszłos´ci ku przyszłos´ci – trajektor musi poprzedzac´ układ odniesienia. koniec. diagramach. podobnie jak pod przestrzenne. etc. cechy charakterystyczne jakiegos´ stylu literackiego. Nalez˙y sie˛ wie˛c spodziewac´. mie˛dzy. podaje˛ w <32>. Tak wie˛c naturalne jest. Przyimek pod moz˙e równiez˙ sygnalizowac´. Lakoff i Johnson 1980: 74). w drugim – cel. b. z˙e przyimki oznaczaja˛ce zbliz˙anie sie˛ do celu przestrzennego be˛da˛ miały równiez˙ metaforyczne znaczenie ‘zbliz˙ania’ sie˛ do okres´lonego wzorca (zbliz˙ac´ sie˛ do ideału. mie˛dzy Gdan´skiem a Warszawa˛ – mie˛dzy 1 a 20 lipca. nie wyjas´nia jednak dlaczego wyraz˙enie to moz˙e oznaczac´ jedynie ‘tuz˙ przed kon´cem’. krótki. przed domem – przed obiadem. i in. To jest najwie˛kszy pomysł w przemys´le reklamowym. zas´ uz˙ytkownicy je˛zyka zwykle nie zdaja˛ sobie nawet sprawy z tej dwuznacznos´ci). c. dlaczego pod koniec znaczy ‘w okolicach kon´ca’. Sens <p> (‘bliskos´c´ w czasie’) jest wynikiem metaforycznej projekcji przestrzennego <o> na domene˛ czasu. Powyz˙sza argumentacja wyjas´nia. a rozszerzenie znaczenia jest motywowane metafora˛ PODOBIEN´STWO TO BLISKOS´C´. lecz waz˙niejszy [<k>]. To było małe. przed. Otóz˙ pod temporalne. z˙e trajektor znajduje sie˛ w pobliz˙u układu odniesienia. etc.) moz˙e wyste˛powac´ zarówno przy rzeczowniku w narze˛dniku jak i w bierniku. Wie˛kszos´c´ przyimków przestrzennych ma takz˙e znaczenia temporalne (w Gdan´sku – w 1989 roku. który jest nie tyle od niego znacznie wie˛kszy czy wyz˙szy. Dwuznaczne sa˛ takz˙e takie słowa jak długi. Innym rozszerzeniem sensu <o> (‘ruch do płaszczyzny/linii pionowej’) jest <r> (‘standard’). z˙e równiez˙ w tym przypadku mamy do czynienia z systematyczna˛ polisemia˛: dokładnie tak samo jak nad i pod wieloznaczne sa˛ rzeczowniki góra i dół. bliski. a przyimki komunikuja˛ce oddalanie sie˛ od punktu wyjs´cia be˛da˛ równiez˙ oznaczac´ odste˛powanie od wzoru (!) – por. niewinne kłamstewko. do którego zmierza poruszaja˛cy sie˛ przedmiot lub osoba. cos´ koło tego. nie ma potrzeby postulowania odre˛bnych lokatywnych i adlatywnych pod-sensów dla kaz˙dej konfiguracji przestrzennej nazywanej przez te przyimki. których wieloznacznos´c´ jest motywowana ta˛ sama˛ metafora˛. która˛ moz˙emy zaobserwowac´ równiez˙ w wielu innych utartych wyraz˙eniach: niedelikatnos´c´ bliska grubian´stwa. za. pocza˛tek. a nie ‘zaraz po zakon´czeniu’. <32> a. Wiele polskich przyimków przestrzennych (pod. w którym odbywa sie˛ czynnos´c´. przykłady innych wyraz˙en´. Czas jest w naszej kulturze przedstawiany w kategoriach przestrzennych na wszelkich wykresach. Jego osia˛gnie˛cia góruja˛ nad osia˛gnie˛ciami pomniejszych ludzi18. Poniewaz˙ jednak znaczenie ‘lokatywnos´ci’ ba˛dz´ ‘adlatywnos´ci’ wnosi kon´cówka deklinacyjna rzeczownika.). dobrac´ torebke˛ pod kolor sukienki. Sens <o> został zaznaczony na rysunku 5 jako odre˛bny wyła˛cznie dla zwie˛kszenia przejrzystos´ci obrazu. nad. z˙e przyimek okres´laja˛cy bliskos´c´ w przestrzeni moz˙e równiez˙ słuz˙yc´ do okres´lania bliskos´ci w czasie. Jest to rozszerzenie sensu <j> motywowane metafora˛ WAZ˙NY TO DUZ˙Y (cf.). <r> i <s> stanowia˛ rozszerzenia pod adlatywnego. równiez˙ na zegarze ruch wskazówki wokół tarczy symbolizuje czas. odległy.73 obróceniu głowy w strone˛ rysunku obraz na siatkówce jest identyczny. W pierwszym przypadku wyraz˙enie przyimkowe oznacza miejsce. . okres´lona barwa. pisac´ pod kogos´). nie przyimek.

Przyimka pod moz˙na równiez˙ uz˙yc´ do opisania sytuacji. w którym punkt czy obszar. Ten to wysoko zajdzie! Udało mu sie˛ zapanowac´ nad sytuacja˛. S´cis´le z ta˛ metafora˛ zwia˛zana jest cała koncepcja hierarchii (wysoki/niski status. niebezpieczen´stwo. Osoba sprawuja˛ca władze˛ ma siłe˛. od którego zaczyna sie˛ ruch. pocia˛g warszawski to pocia˛g jada˛cy z Warszawy. jest ona równiez˙ głe˛boko zakorzeniona w potocznej wiedzy o s´wiecie (osoba wyz˙sza czy tez˙ wie˛ksza jest na ogół silniejsza. w której jakas´ osoba ba˛dz´ przedmiot jest poddawany działaniu jakiejkolwiek siły. tylko bezpos´rednio głównemu. osoby. Rozszerzeniem sensu <o> jest równiez˙ <s>: w <o>. rozbiez˙ne opinie. Zdecydował sie˛ na wyjazd pod jej wpływem. w stosunku do którego trajektor porusza sie˛ w kierunku przeciwnym. pod góre˛ – ‘w kierunku przeciwnym do kierunku. Pod pra˛d znaczy ‘w kierunku z´ródła pra˛du (tj. Sens <g> jest motywowany przez bardzo produktywna˛ metafore˛ PANOWANIE TO W GÓRE˛. metaforycznie znajduja˛ sie˛ ‘pod’ nia˛. nad którymi panuje. Wybił sie˛ dzie˛ki cie˛z˙kiej pracy. w którym normalnie (na skutek przycia˛gania ziemskiego) poruszałby sie˛ przedmiot znajduja˛cy sie˛ na zboczu góry’. ‘pod’ działaniem jej siły. w <s>. ruch odbywa sie˛ w kierunku przedmiotu be˛da˛cego układem odniesienia. przeciwnym do kierunku pra˛du)’. z którego wieje wiatr’. zniszczyc´. etc. odcinac´ sie˛ od tła. s´wiatła. To znaczenie pod jest tylko cze˛s´ciowo motywowane sensem <o> i jego uz˙ycie ogranicza sie˛ włas´ciwie do czterech wymienionych powyz˙ej sfrazeologizowanych kombinacji19. Uparcie pia˛ł sie˛ do góry po drabinie władzy. Szczególnym przypadkiem sensu <h> jest <i> (‘potencjalne niebezpieczen´stwo’). a wie˛c panuje nad słabszymi). Walka rozgrywa sie˛ na najwyz˙szym szczeblu. Nie jest to jednak jedyny przypadek. lecz zagroz˙enie. podobnie wieloznaczny jest cały szereg wyraz˙en´ nazywaja˛cych relacje przestrzenne w pionie (innych przykładów dostarczaja˛ Lakoff i Johnson 1980: 37–8. niekoniecznie sprawowanej przez inna˛ osobe˛ <h>: <34> Drzwi usta˛piły pod naporem tłumu. Napoleon był wtedy u szczytu władzy. Klasycznym symbolem tego rodzaju zagroz˙enia jest zawieszony u powały . Podobnie jak w <g> i <h> metaforyczna siła jest tu u góry. kierunek wytycza z´ródło pra˛du. stanowi podstawe˛ do je˛zykowego okres´lenia kierunku ruchu: wiatr wschodni to taki.74 równiez˙ odbijac´ sie˛ od otoczenia. Robiła to pod przymusem. Załamał sie˛ pod razami. wspinac´ sie˛ w hierarchii). odbiegac´ od schematu. BYC´ POD PANOWANIEM TO W DÓŁ. nie jest to jednak siła. które moz˙e w kaz˙dej chwili spas´c´ na znajduja˛ce sie˛ poniz˙ej ofiary i je zgnies´c´. Jaka jest wasza jednostka nadrze˛dna? Nasza komórka nie podlega Mielczarskiemu. a nawet pewne symboliczne gesty (pokłon. pod wiatr – ‘w kierunku przeciwnym do kierunku. który wieje od wschodu. potencjalnego ruchu. pod s´wiatło – ‘w kierunku z´ródła s´wiatła’. która zmusza osoby znajduja˛ce sie˛ pod nia˛ do zrobienia czegokolwiek. 39): <33> Piotr góruje nad wszystkimi swoimi rywalami. gest zwycie˛zcy nad pokonanym).

jak choc´by teoria pól leksykalnych czy tez˙ wszelkie teorie semantyczne oparte na relacji odniesienia. wisiec´ w powietrzu. co zaste˛puje rzeczywisty desygnat. Flage˛ ba˛dz´ sztandar umieszcza sie˛ ponad budynkiem czy statkiem. hasła w słowniku pod odpowiednia˛ litera˛. który symbolicznie zaste˛puje.75 miecz Damoklesa. S´cia˛gna˛ł na siebie nieszcze˛s´cia. oczywista jest tu rolnicza proweniencja tego rodzaju metaforyki). w którym układem odniesienia jest symbol reprezentuja˛cy przedmiot be˛da˛cy trajektorem. zwłaszcza chmury gradowe (Chmury gromadza˛ sie˛ nad Europa˛. na rysunkach takich przedmiot nazywany jest na ogół umieszczany na dole. (Z tego potocznego metaforycznego modelu semantycznego wywodza˛ sie˛ bardziej wyrafinowane modele wypracowane przez je˛zykoznawców i filozofów. dosłownie i przenos´nie. niz˙ sam desygnat (w potocznym modelu s´wiata wypracowanym przez nasza˛ kulture˛ ROZUMIENIE TO WIDZENIE – por.) Nazwa czy symbol to cos´. tabliczke˛ z napisem umieszcza sie˛ nad przedmiotem. w którym s´wiat znaczen´ dzieli sie˛ na ‘grza˛dki’ odpowiadaja˛ce kategoriom przedmiotów ba˛dz´ relacji. który opisuje. Uz˙ycie pod w znaczeniu <n> cze˛sto jest motywowane rozmieszczeniem tekstu na kartce: tekst wiersza czy opowiadania na ogół umieszcza sie˛ dosłownie pod tytułem. a nad kaz˙da˛ grza˛dka˛ umieszczona jest nazwa-etykietka. Wszelkiego rodzaju symbole. a nazwa – bardziej ulotna. cos´. na z˙ywotnos´c´ tego rodzaju wyobraz˙enia wskazuja˛ liczne frazeologizmy: wisiec´ na włosku. z˙e do jego najwyz˙szej cze˛s´ci przymocowany jest krzyz˙. a drzewce słuz˙a˛ce do podtrzymywania flagi w górze stało sie˛ jej cze˛s´cia˛. „Za te˛ dłon´ podniesiona˛ nad Polska˛ kula w łeb”. informacje˛ w katalogu pod takim czy innym numerem (we wszystkich tych przypadkach ogniwem pos´rednim jest sens <m>). układ odniesienia jest w metaforycznej przestrzeni usytuowany ponad przedmiotem. co powinno byc´ bardziej ‘widoczne’. jak i przykłady w <35>. mniej materialna – ponad nim. W podre˛cznikach do semantyki relacje˛ odniesienia przedstawia sie˛ na ogół graficznie za pomoca˛ kreski ła˛cza˛cej nazwe˛ z przedmiotem nazywanym. godła tradycyjnie umieszcza sie˛ wie˛c ponad obiektami. Otóz˙ sens <n> zakłada pewien potoczny model semantyki je˛zyka naturalnego – model. wisiec´ nad kims´. Kłopoty wala˛ sie˛ na niego. Jednak obok tej czysto percepcyjnej motywacji istnieje głe˛bsza motywacja metaforyczna. kos´ciół moz˙na z daleka odróz˙nic´ po tym. Zagroz˙enie ‘wisza˛ce’ nad bezradnymi ofiarami bywa tez˙ wyobraz˙ane jako chmury. <35> Spadły na niego nieszcze˛s´cia. co ma umoz˙liwiac´ szybka˛ identyfikacje˛ – a wie˛c cos´. Lakoff i Johnson 1980: 73). ba˛dz´ niesie nad głowa˛. Innym metaforycznym rozszerzeniem relacji przestrzennych w pionie jest sens <n>. . które maja˛ reprezentowac´.

Równiez˙ w sam system je˛zykowy sa˛ wbudowane pewne udogodnienia. Pogodzenie tych w duz˙ym stopniu sprzecznych wymagan´ umoz˙liwiaja˛ trzy cechy organizacji je˛zykowej. W pewnych sytuacjach moz˙e uznac´. Owo ‘dopasowywanie’ polega na idealizacji. i przyimki-omnibusy. wzdłuz˙. gdyz˙ ten sam przedmiot moz˙e byc´ idealizowany na róz˙ne sposoby w róz˙nych je˛zykach. Ponadto. musi cechowac´ pewna redundancja. czyli na projekcji kategorii semantycznych danego je˛zyka na s´wiat. Tak wie˛c liczba odre˛bnych wyraz˙en´ leksykalnych dla jakiejkolwiek dziedziny nie moz˙e byc´ zbyt wielka. lecz troche˛ z boku). Je˛zyk nie dzieli s´wiata na szereg przylegaja˛cych do siebie ‘przegródek’. co jednak nieuchronnie pocia˛ga za soba˛ wie˛ksza˛ rozwlekłos´c´ wypowiedzi. Aby moz˙liwe było opisywanie obiektywnie róz˙nych konfiguracji przestrzennych za pomoca˛ tych samych wyraz˙en´ je˛zykowych. podlega on jeszcze dodatkowym ograniczeniom wynikaja˛cym z ograniczen´ ludzkiej pamie˛ci oraz z funkcjonowania naszego aparatu percepcyjnego: jestes´my zdolni do rozróz˙niania ograniczonej liczby fonemów. uz˙ytkownik je˛zyka moz˙e skorzystac´ z jednej z kilku strategii. Idealizacja nalez˙y do sfery konwencji je˛zykowej. z˙e róz˙ne je˛zyki róz˙ne sytuacje uznaja˛ za ‘typowe’. z˙eby był rozpoznawalny w warunkach odbiegaja˛cych od idealnych. dookoła. a komunikat je˛zykowy.76 6. lecz kilku niezalez˙nych parametrów. zwłaszcza w przypadku przyimków bardziej ‘wyspecjalizowanych’. takie jak na. spomie˛dzy. Poniewaz˙ ilos´c´ wyraz˙en´ lokatywnych jest dos´c´ s´cis´le ograniczona. Pod prototypowe od sensów prototypowych innych przyimków róz˙ni sie˛ wartos´ciami nie jednego. koło. jak zauwaz˙a Talmy (1983). co chce przekazac´ i je zignorowac´ (i np. w. Chca˛c opisac´ taka˛ konfiguracje˛. które zostały omówione powyz˙ej: kompleksowos´c´. z˙e niezgodnos´ci mie˛dzy abstrakcyjnym schematem a opisywana˛ sytuacja˛ sa˛ nieistotne z punktu widzenia tego. które sa˛ z kolei poje˛ciowo ‘dopasowywane’ do postrzeganych konfiguracji. lecz raczej wybiera pewne uprzywilejowane punkty odniesienia na semantycznym kontinuum. powiedziec´ Obraz wisi pod mapa˛. istnieja˛ bowiem ogromne rozbiez˙nos´ci mie˛dzy je˛zykami w wyborze owych punktów. poniewaz˙ je˛zykiem posługuja˛ sie˛ ludzie w z˙yciu codziennym. idealizacja i struktura radialna. a przekaz powinien byc´ moz˙liwie najkrótszy i jak najbardziej ‘nos´ny’ komunikacyjnie. i im przypisuje okres´lona˛ sekwencje˛ fonemów. nawet jez˙eli obraz nie wisi dokładnie poniz˙ej mapy. W innych przypadkach moz˙e uz˙yc´ wyraz˙enia peryfrastycznego. których uz˙ycie jest ograniczone do stosunkowo s´cis´le okres´lonych sytuacji. np. które znacznie bardziej ogólnie charakteryzuja˛ konfiguracje˛ trajektor-układ . odpowiadaja˛ce pewnym typowym sytuacjom. Istnieja˛ przyimki bardzo ‘wyspecjalizowane’. dana konfiguracja przestrzenna moz˙e nie ‘pasowac´’ do z˙adnego wyidealizowanego modelu kognitywnego. owe wyraz˙enia musza˛ byc´ przyporza˛dkowane abstrakcyjnym schematom. Potocznos´c´ w słuz˙bie semantyki: logika systemu Je˛zyk musi umoz˙liwiac´ opis nieskon´czonej ilos´ci najróz˙niejszych konfiguracji przestrzennych. którym odpowiadaja˛ minimalnie sie˛ od siebie róz˙nia˛ce konfiguracje przestrzenne. Taki sposób organizacji umoz˙liwia szybkie przekazanie dos´c´ konkretnej informacji o sytuacjach ‘typowych’ – choc´ nalez˙y tu wyraz´nie zaznaczyc´.

system zorganizowany w taki sposób nie przecia˛z˙a zbytnio pamie˛ci.77 odniesienia. Jednoczes´nie ten rodzaj organizacji umoz˙liwia ‘wbudowanie’ w system je˛zykowy znacznie wie˛kszej ilos´ci semantycznych reprezentacji róz˙nych typów sytuacji. Rozszerzenia takie – jak moglis´my sie˛ przekonac´ porównuja˛c róz˙ne sensy przyimka pod – sa˛ cze˛s´ciowo motywowane pewnymi ogólnymi zasadami kognitywnymi: sa˛ to wie˛c rozszerzenia sensowne z punktu widzenia naszego ogla˛du s´wiata. Wreszcie w kaz˙dym je˛zyku istnieja˛ wyraz˙enia polisemiczne. z którymi w sposób konwencjonalny ła˛czy sie˛ okres´lona˛ forme˛ fonologiczna˛. co oczywis´cie znacznie ułatwia komunikacje˛. Sa˛ to jednak rozszerzenia konwencjonalne – a wie˛c trzeba sie˛ ich nauczyc´. a polisemia to po prostu wynik skonwencjonalizowanego ignorowania róz˙nic mie˛dzy opisywana˛ sytuacja˛ a abstrakcyjnym schematem. 5 c) Niewidocznos´c´ w substancji b) Zasłona d) Metaforyczna zasłona a) Pod prototypowe h) Siła e) Osłona i) Potencjalne niebezpieczen´stwo f) Metaforyczna osłona . i wobec tego moga˛ byc´ uz˙ywane do opisywania sytuacji dos´c´ róz˙nych od jakiegokolwiek sensu prototypowego20. ale poniewaz˙ łatwiej jest nauczyc´ sie˛ czegos´ umotywowanego niz˙ całkowicie arbitralnego. takie parametry jak ‘widocznos´c´’ czy ‘relacja podtrzymywania’ sa˛ dla systemu je˛zykowego bardziej istotne. uz˙ycie przyimków nad i pod do okres´lenia wzgle˛dnego umiejscowienia obrazków na lez˙a˛cej poziomo kartce papieru). czasem wzgle˛dna˛ waz˙nos´cia˛ danej cechy dla skutecznego działania w s´wiecie (np. z którym skojarzona jest taka czy inna sekwencja fonemów. cze˛sto czynnikami czysto kulturowymi (duz˙a cze˛s´c´ metaforyki jest specyficzna dla danej kultury). s) Ruch w kier. p) Bliskos´c´ w czasie r) Standard o) Ruch do płaszczyzny/linii poziomej m) Projekcja na płaszczyzne˛ pozioma˛ l) UO = Bryła j) UO = płaszcz. /linia pionowa n) Symbol k) Lokalizacja g) Panowanie Rys. czasem uwarunkowane percepcja˛ (jak np. niz˙ ‘czysta’ lokalizacja).

po którym porusza sie˛ trajektor. Sa˛ to poje˛cia dos´c´ blisko spokrewnione z poje˛ciami figury i tła z tradycyjnej psychologii postaci (Talmy uz˙ywa włas´nie poje˛c´ figura i tło do okres´lania obiektów. <i>. 16 Oczywis´cie zdanie <30a> jest jak najbardziej adekwatne do opisu sytuacji. <h>. o przedmiocie znajduja˛cym sie˛ we wgłe˛bieniu moz˙na powiedziec´. 8 Zagadnienie to zostało szczegółowo omówione w pracy Langackera (1983). 138). Sam Langacker definiuje trajektor jako „the figure in a relational profile”. nalez˙a˛ one do podstawowych terminów w stworzonej przez niego wersji gramatyki kognitywnej. raczej podre˛cznikowa. sensy <c>. <n>. opis sensu <c> przyimka pod w pia˛tym punkcie). z˙e be˛dzie sie˛ koncentrował na funkcjonalnie najbardziej istotnej cze˛s´ci stołu: natomiast Indianin. jest bardziej prawdopodobne. jest cze˛sto dla celów kodowania je˛zykowego traktowany jako linia prosta (por. chociaz˙ wie. uwaz˙a sie˛ je jednak za zjawisko wyja˛tkowe. 2. 3 Poje˛cia trajektor i układ odniesienia przyje˛łam od Langackera (1983). a nie „do Warszawy wrzucono” – a wie˛c konwencjonalnie uwarunkowany sposób widzenia sytuacji determinuje nie tylko wybór przyimka. w której plama znajduje sie˛ poniz˙ej szafki. 15 Zdania Jest na pokładzie i Jest na statku róz˙nia˛ sie˛ znaczeniem i sa˛ uz˙ywane w odmiennych kontekstach: człowiek moz˙e byc´ na statku nawet. 20 Te cechy organizacji systemu je˛zykowego szczegółowo omawia Talmy (1983). a relewantnym parametrem jest widocznos´c´ (por. . ale równiez˙ dla uje˛c´ bardziej subtelnych moz˙na zbudowac´ argumenty krytyczne analogiczne do tych. Lakoff 1986). 6 Poje˛cia schematycznos´c´ uz˙ywam tutaj w takim znaczeniu. a nie tylko cos´. nalez˙y uz˙yc´ przyimka w. 9 Przykład zaczerpnie˛ty z pracy Talmy’ego (1983). natomiast w uje˛ciu Weinsberga wszystkie te rozróz˙nienia sa˛ całkowicie arbitralne. sensy <g>. 14 Role˛ metonimizacji w je˛zykowej idealizacji s´wiata szczegółowo omawia Annette Herskovits (1989). jez˙eli w danej chwili znajduje sie˛ pod pokładem. 2 Jest to oczywis´cie analiza uproszczona. bardziej jest wie˛c skłonny zwrócic´ uwage˛ na elementy wizualne. z˙yje niejako obok nich. s. Guma przyklejona do umieszczonej na suficie obudowy jakiegos´ urza˛dzenia jest na obudowie. z˙e idealizacja to sposób widzenia całej sytuacji. konwencja je˛zykowa nie pozwala na uz˙ycie pod. zas´ na poziomie frazy trajektorem jest człon modyfikowany. 5 Przykład zaczerpnie˛ty z pracy Talmy’ego (1983). 11 Przykład ten moz˙e równiez˙ posłuz˙yc´ jako ilustracja do twierdzenia. Poniewaz˙ Europejczyk ma wie˛cej do czynienia ze stołami niz˙ Indianin. Krzeszowskiego. 4 Zjawisko to nie jest uwarunkowane faktem. 10 Fakt ten jest prawdopodobnie uwarunkowany kulturowo. 12 Jez˙eli układ odniesienia jest wkle˛sły od dołu. <p>. choc´ maja˛ raczej szerszy zakres. a takz˙e mie˛dzy głe˛bokimi a płytkimi i s´rednio głe˛bokimi wkle˛słos´ciami oddolnymi. 13 Proces idealizacji u Talmy’ego to szczególny przypadek zjawiska. zas´ układ odniesienia (landmark) jako „a salient entity other than the trajector” (t. o marginalnym znaczeniu dla semantycznego opisu je˛zyka. które Langacker nazywa trajektorem i układem odniesienia). 19 Wysoki stopien ´ sfrazeologizowania jest dos´c´ powszechny ws´ród sensów ‘peryferyjnych’. zas´ pod obudowa˛ jez˙eli znajduje sie˛ na jej wewne˛trznej powierzchni. Jez˙eli zas´ układ odniesienia podtrzymuje trajektor w przestrzeni. które Langacker (1983) nazywa schematyzacja˛. jez˙eli jednak plama znajduje sie˛ na cze˛s´ci s´ciany zasłonie˛tej przez szafke˛. P. czym sa˛ stoły. najbardziej odległych od znaczenia prototypowego – por. a układem odniesienia – człon modyfikuja˛cy. mie˛dzy z´ródłem zagroz˙enia a trajektorem. lecz równiez˙ przedrostka przed czasownikiem. z˙e sufit nie ma cze˛s´ci wierzchniej. 18 Przykłady z polskiego tłumaczenia T. z˙e jest pod układem odniesienia. gdyz˙ idealizacja polega tu na metonimicznym uwzgle˛dnieniu jedynie wierzchniej powierzchni układu odniesienia dla celów kodowania je˛zykowego. na poziomie zdania trajektorem jest podmiot. osłona zazwyczaj równiez˙ znajduje sie˛ ponad nim. np.78 Przypisy 1 Oczywis´cie zwolennicy tych teorii nie neguja˛ faktu istnienia luk leksykalnych. <i>). U Langackera sa˛ to równiez˙ podstawowe poje˛cia uz˙ywane przy opisie struktury gramatycznej na wszystkich poziomach. Tak wie˛c uwzgle˛dnienie roli idealizacji pozwala na wyjas´nienie róz˙nic mie˛dzy przyimkami nad i pod w traktowaniu wkle˛słos´ci w powierzchni układu odniesienia. tj. Mówimy „na Warszawe˛ zrzucono”. 7 Oczywis´cie trajektorem moz˙e byc´ równiez˙ przedmiot poruszaja˛cy sie˛ po torze równoległym do układu odniesienia: tor. jakie mu nadaje Langacker (1983). jez˙eli jest widoczna. które przedstawiam dalej. co warunkuje uz˙ycie takiego ba˛dz´ innego przyimka. układem odniesienia – dopełnienie bliz˙sze. 17 Poniewaz˙ jednak prototypowe zagroz˙enie znajduje sie˛ nad trajektorem (por.

– (1987). Przyimki przestrzenne w je˛zyku polskim. A. Weinsberg. Argument Forms in Lexical Semantics. L. Foundations of Cognitive Grammar. A. tłum. Leonard (1983). Spatial Orientation: Theory. . New York. A. Duisburg. Barkeley Cognitive Science Report Series. U..) Langacker. 1988. Metaphors We Live By. and Application. Annette (1989). The Description of Space in French. George (1982). Duisburg. University of California. – (1986). Lakoff. D. University of California at Berkeley. Plenum Press.. Fire. Herskovits. L.). A. T.. „How Language Structures Space” [w:] Herbert Pick i Linda Acredolo (red. U. U. Adam (1973). Ronald (1983). Krzeszowski. and Dangerous Things. (1975). Trier.. Claude (1984). U. Chicago.79 Bibliografia Bennet. The Perception of Space and the Function of Prepositions in English: A Contribution to Cognitive Grammar. D. (Polski przekład: Metafory w naszym z˙yciu. Talmy. London. Nie publikowana praca doktorska. Longman. The Linguistic Expression of Spatial Knowledge. Warszawa. David C. Vandeloise. Schulze. Trier. Categories and Cognitive Models. Spatial and Temporal Uses of English Prepositions: An Essay in Stratificational Semantics. Chicago University Press. Tomasz P. L. – i Mark Johnson (1980). T. Chicago University Press. Rainer (1987). Warszawa. Research. San Diego. L. Women. niemieckim i rumun´skim. Chicago.

80 .