You are on page 1of 97

E.

ZILSEL, GIORGIO DE SANTILLANA,
RUPERT HALL, ALEXANDRE KOYRÉ

ΑΠΟ ΤΟΝ ΜΕΣΑΙΩΝΑ ΣΤΗΝ
ΕΠΙΣΤΗΜΟΝΙΚΗ ΕΠΑΝΑΣΤΑΣΗ ΤΟΥ
17ΟΥ ΑΙΩΝΑ
Τέχνες/τεχνικές, επιστήμη, φιλοσοφία

Μετάφραση, εισαγωγικό σημείωμα, πρόλογος
ΖΗΣΗΣ ΣΑΡΙΚΑΣ

ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ
Πρόλογος 2016.
Ζήσης Σαρίκας, Εισαγωγικό σημείωμα. Από τον Μεσαίωνα στην
επιστημονική επανάσταση του 17ου αιώνα
E. Zilsel, Οι κοινωνιολογικές ρίζες της επιστήμης
Giorgio de Santillana, Ο ρόλος της τέχνης στην επιστημονική
αναγέννηση
Rupert Hall, Ο λόγιος και ο τεχνίτης στην επιστημονική επανάσταση
Alexandre Koyré, Η καταγωγή του εκμηχανισμού
Alexandre Koyré, Από τον κόσμο του «περίπου» στο σύμπαν της
ακρίβειας

ΠΡΟΛΟΓΟΣ 2016
Αποφάσισα να διασώσω (όπως ήταν και όχι αναθεωρημένη) μια πολύ
παλιά μου δουλειά σε μορφή pdf, επειδή είναι αδύνατο να βρει κανείς
σήμερα το έντυπο στο οποίο είχε κυκλοφορήσει αρχικά. Τα τρία πρώτα
και το πέμπτο κείμενο κυκλοφόρησαν τον Μάιο του 1985 ως αφιέρωμα
με τον τίτλο «Η επιστημονική επανάσταση» στο περιοδικό Εποπτεία,
τεύχ. 101, Αθήνα. Το τέταρτο και το πέμπτο κείμενο
πρωτοδημοσιεύτηκαν στο πολύ δυσεύρετο πλέον βιβλίο που εξέδωσα
μαζί τον Βασίλη Κάλφα, Αλεξάντρ Κοϋρέ, Δυτικός Πολιτισμός. Η άνθιση
της επιστήμης και της τεχνικής, Ύψιλον, Αθήνα, 1991, ένα μικρό
αφιέρωμα στη σκέψη ενός από τους σημαντικότερους, αλλά σχεδόν
άγνωστους στο ευρύ κοινό, στοχαστές του 20ου αιώνα.
Ο βαθύτερος λόγος είναι η σαγήνη που μου ασκούσε ανέκαθεν η γένεση,
η ιστορία και η εξέλιξη των ιδεών και η
αλληλεπίδραση/ανατροφοδότηση μεταξύ περιοχών εκδήλωσης και
υλοποίησης των διανοητικών συλλήψεων όπως η φιλοσοφία, οι
επιστήμες, οι τεχνικές και οι τέχνες. Είναι φανερό ότι αυτός ο χώρος
προβληματισμού έχει τεράστιες απαιτήσεις και είναι δυσκολότατο να
καλυφθεί ακόμη και σε μικρό μέρος από ένα άτομο. Δυστυχώς, δεν είχα
το χρόνο ούτε την ευκαιρία να ασχοληθώ μ’ αυτόν έστω και ελάχιστα.
Ωστόσο, εξακολουθεί να αντιπροσωπεύει για μένα μια προνομιούχα
περιοχή άσκησης του νου, μια «οριζόντια» αναζήτηση που μόνο μετά
πολύ χρόνο και κόπο μπορεί να γίνει «κάθετη», πολύ προτιμότερη από
τις ανά κλάδο αναδιφήσεις ή από έωλες, υπό μορφήν άλματος συνδέσεις,
που συχνά αποβλέπουν μόνο στον εντυπωσιασμό (όπως το να
συνδέονται πολύ πρόσφατες επιστημονικές θεωρίες και κλάδοι με
ορισμένους αρχαίους φιλοσόφους κ.λπ.).

Στο αφιέρωμα που ακολουθεί θα γίνουμε μάρτυρες της σπουδαιότητας και των θεωρητικών συνεπαγωγών ενός προβλήματος που απασχόλησε και απασχολεί ακόμη. με αμείωτη ένταση.Χ. Κάτι άλλο. είναι σκόπιμο να αναφέρουμε πως η σχέση τεχνικής και επιστήμης άλλαξε ριζικά μετά την επιστημονική επανάσταση του 17ου αιώνα.. Η άποψη ότι ο Μεσαίωνας ήταν μια ζοφερή εποχή. σκεπασμένη κατά μεγάλο μέρος από δάση και έλη. τους ειδικούς της ιστορίας της επιστήμης και της φιλοσοφίας της επιστήμης. Η συντριπτική πλειονότητα του πληθυσμού ήταν βουτηγμένη στην αμάθεια και στις προκαταλήψεις. η τεχνική η στηριζόμενη στη μέθοδο της δοκιμής και της πλάνης ανήκει πια στο παρελθόν ή είναι αποκλειστικό προνόμιο ορισμένων υπανάπτυκτων (από οικονομική άποψη) χωρών [3]. ως την έκρηξη της βιομηχανικής επανάστασης.ΖΗΣΗΣ ΣΑΡΙΚΑΣ Εισαγωγικό σημείωμα H τεχνική του Μεσαίωνα και η επιστημονική επανάσταση του 17ου αιώνα: Το ιστορικό πρόβλημα και οι θεωρητικές συνεπαγωγές του. Πρόκειται για το βαθμό στον οποίο επηρεάστηκε η μεγάλη επιστημονική επανάσταση της Δύσης του 17ου αιώνα [1] από την τεχνική που είχε προηγηθεί αυτής και που είχε να παρουσιάσει σημαντικότατα επιτεύγματα στην χρονική περίοδο των ετών 800 ως 1500 μ. η Ευρώπη ήταν μια τεράστια έκταση. Αυτό δεν έγινε αμέσως. επειδή η διατροφή τους και οι συνθήκες κατοικίας και υγιεινής ήταν χαμηλής ποιότητας και επειδή ήταν σχεδόν άοπλοι μπροστά στις ασθένειες και τις επιδημίες. αλλά με καθυστέρηση 100 περίπου χρόνων. σ’ εκείνους που σπούδαζαν και προσεύχονταν και σ’ εκείνους που δούλευαν. Οι άνθρωποι ήταν λίγοι και ελλιπώς διαμορφωμένοι από σωματική άποψη και είχαν μικρό προσδόκιμο ζωής. που αντιστάθμιζε (λόγω της συχνότητάς του!) το εξαιρετικά μεγάλο ποσοστό της βρεφικής θνησιμότητας. σε τέτοιο βαθμό που τα όρια μεταξύ αυτής και της εφαρμοσμένης επιστήμης έχουν στενέψει υπερβολικά σήμερα. που αποτελεί προϋπόθεση εισαγωγής στο πρόβλημα που μας απασχολεί. Από τότε η τεχνική έπαψε να απολαμβάνει την αυτονομία που είχε άλλοτε και υποτάχτηκε οριστικά στις επιταγές της επιστήμης. Ήταν όμως ευρύτατα διαδεδομένη παλαιότερα. έχει πάψει πια να υπάρχει. είναι η τεχνολογική και η επιστημονική φυσιογνωμία του Δυτικού Μεσαίωνα. Κατοικούσαν σε μικρά χωριά ή σε λίγες πόλεις που έμοιαζαν με χωριά. τουλάχιστον στο μυαλό και στα κείμενα των επιστημόνων. Διήγε σκληρή ζωή υποτελούς (ειρωνική πραγμάτωση της επιταγής ora et labora των Βενεδικτίνων μοναχών) και είχε ως μόνη διασκέδαση το μεθύσι και τον συζυγικό έρωτα. δηλαδή στην περίοδο που ονομάζεται «Μεσαίωνας» [2] Πριν δούμε τις δύο κατηγορίες απαντήσεων που έχουν δοθεί σ’ αυτό το πρόβλημα. που στηριζόταν σε ορισμένα αληθινά στοιχεία: κατά το διάστημα αυτό. λόγω της εδραίωσης μιας δήθεν «γενικής» εικόνας της εποχής (ώς τον 10ο αι. και χωρίζονταν σ’ εκείνους που πολεμούσαν και κυνηγούσαν.Χ. μια εποχή πνευματικής αποτελμάτωσης. μ. τουλάχιστον). . Η παραδοσιακή τεχνική.

των μεταφορικών μέσων. με άλλα λόγια. Ο νερόμυλος ήταν από παλιά γνωστός στη Μικρά Ασία. της ξυλουργικής. Η απαρίθμηση των διορθωτικών αυτών τροποποιήσεων της εικόνας είναι όμως κάτι που ξεφεύγει από τα όρια της εισαγωγής αυτής. της οικοδομικής δραστηριότητας. υποβλήθηκε σε μια σειρά μετατροπών: επινοήθηκε μία ολόκληρη σειρά ιδιοφυών συστημάτων χάρη στα οποία η περιστροφική κίνηση του νερού μετασχηματιζόταν σ’ έναν αριθμό κινήσεων που έκαναν σφυριά. οι ξυλουργοί. πρέσες. οι αμαξοποιοί.Οι καινοτομίες της μεσαιωνικής τεχνικής αυξάνονταν με το πέρασμα του χρόνου με γεωμετρική πρόοδο και εκδηλώνονταν κυρίως στο χώρο της γεωργίας. ενός πολύπλοκου πολιτισμού που στηριζόταν σε μια τεχνολογία που εξοικονομούσε εργασία [4]». το Βυζάντιο. αι. ενός από τους σημαντικότερους σύγχρονους μελετητές του Μεσαίωνα. του πολέμου. της λογιστικής. τη διείσδυση. Το παράδειγμα των μυλωνάδων και των κατασκευαστών υδροτροχών μιμήθηκαν στους τομείς τους και οι σιδηρουργοί.Χ. 3.χ.Η μονομέρεια της γενικής αυτής εικόνας άρχισε να παραμερίζεται με την εμφάνιση σημαντικών μελετών για όλα τα επίπεδα της μεσαιωνικής ζωής. τρυπάνια ή μυλόπετρες. για πρώτη φορά στην ιστορία. οι ευρείες κατασκευές της σχολαστικής φιλοσοφίας ή η εξαίσια μουσική του· ήταν η οικοδόμηση. Η τεχνική λοιπόν ανάπτυξη του Μεσαίωνα (μια αληθινή τεχνική επανάσταση) μπορεί να προβληθεί ως ιδιάζον χαρακτηριστικό της εποχής. από το παράδειγμα του νερόμυλου. Κάτι τέτοιο φαίνεται π. την Περσία και την Κίνα. Η μεσαιωνική τεχνική χαρακτηριζόταν από τόλμη και έλλειψη αναστολών. . Αυτό φαίνεται από την πρακτική της ανατομής του ανθρώπινου σώματος. αφού μάλιστα οποιαδήποτε σύγκρισή της με την τεχνική ανάπτυξη προγενέστερων εποχών και πολιτισμών αποδεικνύει την αναμφισβήτητη ανωτερότητά της. Λέει αυτός: «Αντίθετα απ' ό. η μεγάλη δόξα του Μεσαίωνα δεν ήταν οι καθεδρικοί ναοί του. Το εκπληκτικό με τη μεσαιωνική τεχνική δεν είναι μόνο η επιδεκτικότητα και η αφομοίωση των ξένων ιδεών. της ναυπηγικής.τι πίστευε ο Henry Adams. οι λιθοδόμοι. Όταν εισήχθηκε στη μεσαιωνική Ευρώπη όμως. που ήταν απαγορευμένη σε άλλους πολιτισμούς (με την εξαίρεση της Αιγύπτου). τα έπη του. της ναυσιπλοΐας. Ας δούμε όμως (όσο σχηματικά και απλουστευτικά κι αν γίνει αυτό) τις συνιστώσες της μεσαιωνικής τεχνικής: 1. 2. το Ισλάμ. αλλά και ο ενεργητικός πειραματισμός πάνω σ’ αυτές. η διαρκής προσπάθεια προσαρμογής και βελτίωσής τους. από τη χημεία και από τη μετάλλευση. και ο νερόμυλος του κάθετου τύπου ήταν γνωστός στην Περσία του 7ου μ. Η τεχνική του Δυτικού Μεσαίωνα άρχισε με την εισαγωγή ιδεών και εφευρέσεων από την Αρχαία Ρώμη (και κατά συνέπεια την Αρχαία Ελλάδα). την Ινδία. των οχυρωματικών έργων και της παραγωγής ενέργειας. στα απόκρυφα έγκατα της γης —ενέργεια που αμφισβητούσε την παμπάλαια απειλή της τιμωρίας εκείνων που θα τολμούσαν να παραβιάσουν τα μυστικά της θείας τάξης (αξίζει να θυμίσουμε εδώ τους αρχαίους μύθους του Ίκαρου και του Προμηθέα). Θα περιοριστούμε στον τομέα που μας ενδιαφέρει επικαλούμενοι την άποψη του Lynn White. οι τεχνίτες χρυσού και αργύρου.

π. δεν ήταν καθόλου σκοτεινοί αν λάβει κανείς υπόψη του τη συνεχή διαδικασία μετάφρασης. για την ίδια τη χαρά της εφεύρεσης ή που εξυπηρετούσαν μυστικούς ή μαγικούς σκοπούς (στην τελευταία κατηγορία εντάσσονται τα ποικίλα αυτόματα και οι πολυάριθμες απόπειρες κατασκευής μιας «αεικίνητης» μηχανής).χ. Θα πρέπει όμως να σημειωθεί ότι η πρώτη κατηγορία εφευρέσεων αποτελούσε τη συντριπτική πλειονότητα. στην ελλογίκευση της οικονομικής δραστηριότητας. εκτός από την οικονομική. παρά τη ρευστότητα και τις αντιξοότητες των κοινωνικοπολιτικών συνθηκών. από την άλλη μεριά. Στην πρώτη κατηγορία ανήκαν άνθρωποι που έκαναν πραγματικούς άθλους στη ζωγραφική. αργότερα.4. 6. Μεταξύ του 5ου και του 12ου αιώνα καλλιεργούνταν σ’ αυτές τις σχολές το Quadrivium. Το χαρακτηριστικό αυτό διαφοροποιεί το Μεσαίωνα από όλες τις προγενέστερες μορφές κοινωνίας. στο Ισλάμ. στη γλυπτική. στην καλύτερη περίπτωση. Οι τεχνικές εφευρέσεις του Μεσαίωνα χωρίζονται σε εφευρέσεις που είχαν κάποιο πρακτικό άμεσο σκοπό και σε εφευρέσεις που γίνονταν. Η επιστήμη του Μεσαίωνα δεν είχε να επιδείξει. η αστρονομία. τελικά. όταν δημιουργήθηκαν τα πρώτα πανεπιστήμια. . η μουσική και ενίοτε η ιατρική. Η διάδοση αυτή δεν θα μπορούσε όμως να γίνει αν δεν μεσολαβούσε η τεχνική εφεύρεση της τυπογραφίας. στη διάνοιξη διωρύγων. δηλαδή η αριθμητική. Εκείνο που χαρακτηρίζει με μία λέξη τη μεσαιωνική τεχνική ήταν η εφεύρεση μηχανών. ασυνείδητα έστω. πρόσφατες έρευνες αποκάλυψαν την ύπαρξη μιας συνέχειας και μιας επιμονής για μάθηση και επιστήμη που δεν αρχίζει καθόλου από τον 12ο αι. Η τεχνική πρόοδος και το γενικό ενδιαφέρον για την τεχνική βοήθησε τη διάδοση μιας πλούσιας φιλολογίας αφιερωμένης σε μηχανικά προβλήματα. κοινωνική και πολιτική τους άνοδο. Ισλάμ) [6]. στη βλητική. για να κατασκευάζουν μηχανές που μόνος τους σκοπός ήταν η ικανοποίηση της αλαζονείας των αυταρχικώνβασιλέων και ηγεμόνων (Βυζάντιο. 5. προόδους αντίστοιχες μ’ εκείνες της τεχνικής. στη μεταλλευτική. στην εφαρμοσμένη μηχανική. και. εργαλείων και συσκευών που απέβλεπαν στην εξοικονόμηση εργασίας. Με την πάροδο του χρόνου οι τεχνίτες του Μεσαίωνα άρχισαν να διακρίνονται σε δύο κατηγορίες (διάκριση που ολοκληρώθηκε τον 14ο αι. στις χημικές τέχνες και στην κατασκευή ρολογιών.): τους «ανώτερους» και τους «κατώτερους» τεχνίτες. μόνο την εξειδίκευση του γιατρού και του νομικού). 8. η γεωμετρία. στην ενίσχυση της παραγωγικής διαδικασίας και της παραγωγικότητας και. Ωστόσο. Οι «Σκοτεινοί Αιώνες» που κύλησαν μεταξύ της πτώσης της Ρώμης και της επιστημονικής «αναγέννησης» του 12ου αι. και την εξειδίκευσή τους [5] (που είχε ως πρόδρομό της. και ερμηνείας των κειμένων της αρχαίας επιστήμης. στην κατασκευή οχυρωματικών έργων. αντιγραφής. 7. που λάμβανε χώρα σε σχολές προσκείμενες σε καθεδρικούς ναούς ή μοναστήρια. όπως πίστευαν άλλοτε [7]. στη μεταλλουργία. Η βαθμιαία μετάβαση των τεχνιτών από την υποτέλεια στους φεουδάρχες άρχοντες στην ελεύθερη εργασία της συγκεντρωμένης αγοράς των πόλεων και η οργάνωσή τους σε συντεχνίες είχε ως αποτέλεσμα. στην αρχιτεκτονική. στη μουσική. στις οποίες οι τεχνικοί χρησιμοποιούνταν.

των ορίων και των διακριτικών γνωρισμάτων της μεσαιωνικής επιστήμης. οδήγησαν πολλούς μελετητές της σύγχρονης επιστήμης σε μια προσπάθεια αποκατάστασης . Αναλυτικότερα: 1. Μετά την αδρή αυτή σκιαγράφηση της μεσαιωνικής τεχνικής και επιστήμης. Οι κλάδοι αυτοί εξετάστηκαν από τους φιλόσοφους και τους ιστορικούς του αιώνα μας με τους δύο ακόλουθους τρόπους: 1. η γερμανίδα Anneliese Maier και o άγγλος Marshall Clagett) [8] προσπάθησαν να δείξουν ότι η μεσαιωνική επιστήμη δεν σήμαινε κατάπνιξη της αληθινής έρευνας και ότι ήταν πρόδρομος της επιστημονικής επανάστασης του 16ου και του 17ου αιώνα. τυπικής λογικής.χ. Αυτό σημαίνει απλώς ότι η σχέση αυτή έχει τοποθετηθεί σε δεύτερη μοίρα. η επιστήμη της ύλης. στην Κίνα. στεφανωμένες από τους τρεις βασικούς κλάδους της θεολογίας. της νομικής και της ιατρικής. [10] Τα ερωτήματα αυτά. που άρχισε να μεγαλώνει εντυπωσιακά σε αριθμό μετά το 1950 [9]προσπαθεί να εξετάσει τη μεσαιωνική επιστήμη αυτόνομα. η επιστήμη της κίνησης. που οδηγούν στη διερεύνηση. ακόμη και στον επαναπροσδιορισμό. μπορούμε να περάσουμε στο καθαυτό πρόβλημα που μας ενδιαφέρει: πόσο επηρεάστηκε η επιστημονική επανάσταση του 16ου και του 17ου αιώνα από την τεχνική. ώς το Παρίσι. Ή δεύτερη σειρά των μεσαιωνολόγων. η ιατρική και η φυσική ιστορία. χωρίς να έχει δηλαδή ως πρωταρχικό στόχο τη διαλεύκανση της σχέσης μεταξύ αυτής και της επιστημονικής επανάστασης του 17ου αιώνα. ο αμερικανός Lynn Thorndike. και άλλα συναφή. η κοσμολογία. τη Βυτεμβέργη και την Οξφόρδη. 2. από το Σαλέρνο και τη Μπολόνια. Ποιοι ήταν οι λόγοι που εμπόδισαν την ανάπτυξή της π. Γιατί η επανασύνδεση με την αρχαία ελληνική επιστήμη έγινε μετά τόσους αιώνες και στον γεωγραφικό χώρο της Ευρώπης. συστηματικής παρατήρησης και επιτυχημένου πειράματος. Οι πρωτοπόροι μεσαιωνολόγοι (ο γάλλος Pierre Duhem. Οι απαντήσεις που έχουν δοθεί μέχρι σήμερα στο πρόβλημα αυτό διαφέρουν μεταξύ τους. Κοντολογίς. η επιστήμη των βαρών. αν ληφθεί υπόψη το ότι η διαρκής αναδίφηση των πηγών της εποχής φέρνει στο φως νέα στοιχεία. καθώς και του ρόλου που έπαιξε στην ανάπτυξή της ο Λόγος και το πείραμα. οι επτά ελευθέριες τέχνες. οι κλάδοι που συνιστούσαν την επιστημονική ταυτότητα του Μεσαίωνα ήταν τα μαθηματικά. άρχισαν να καλλιεργούνται. αλλά μπορούν να καταταχτούν σε δύο ευδιάκριτες κατηγορίες: σε εκείνες που υποστηρίζουν πως η τεχνική προώθησε σε μικρότερο ή μεγαλύτερο βαθμό την επιστήμη και σε εκείνες που υποστηρίζουν ότι η επιστημονική επανάσταση ήταν προϊόν μιας εγγενούς εξέλιξης της επιστήμης. μαθηματικών. Στις δύο αυτές κατηγορίες ανήκουν ανά ζεύγη και τα κείμενα που παρουσιάζουμε στο αφιέρωμά μας.ένας ακραιφνώς μεσαιωνικός θεσμός. η οπτική. Το πρόβλημα ξεκινάει από την ίδια εκτίμηση: αν θεωρήσουμε ότι η επιστήμη της Δύσης είναι ένας συνδυασμός κατασκευής εννοιών. η αστρονομία. μια δραστηριότητα που αποβλέπει στην ακριβή γνώση της πραγματικότητας. κι αν συνυπολογίσουμε το ότι η πρώτη πλήρης μορφοποίησή της έλαβε χώρα τον 17ο αιώνα. τότε πώς μπορούμε να εξηγήσουμε πειστικά το γεγονός της εμφάνισής της αυτήν τη συγκεκριμένη εποχή.

β) του πουριτανισμού. Cardwell [12]: . είχε να επιδείξει μόνο μια ικανότητα προς συστηματική εργασία και επιμελημένη ταξινόμηση του υλικού του αντικειμένου του. γ) της εκδίπλωσης της δημοκρατίας.αιτιακών συνδέσεων μεταξύ αυτής και α) του καπιταλισμού. Οι προφανείς ατέλειες της άποψης αυτής. που δεν επιτελέστηκε. χάνονται σε κάποιο παρακλάδι της. αλλά και τους επιστήμονες. Έτσι. αλλά από τεχνίτες. ιδιαίτερα μαρξιστικής κατεύθυνσης. δ) της ανάδυσης του σύγχρονου κράτους. ε) της τεχνικής του Μεσαίωνα και της Αναγέννησης [11] 2. Κατ' αυτούς. Το έργο του τελευταίου απαιτούσε συνδυασμό πρακτικής και θεωρητικής εκπαίδευσης και χρήση τόσο εργαλείων όσο και κατασκευαστικών αρχών. επειδή με το έργο του σφυρηλάτησε τον κρίκο που συνέδεσε έκτοτε οριστικά την επιστήμη με την τεχνολογία. Όσον αφορά στη μεσαιωνική τεχνική ειδικά.L. ο οποίος υπογραμμίζει τη σπουδαιότητα του αρχιτέκτονα-μηχανικού. Σ’ αυτή την κατηγορία εντάσσεται το δοκίμιο του G. η ανερχόμενη αστική τάξη της Ευρώπης πριμοδότησε την τεχνική έρευνα με την ελπίδα της δημιουργίας και της επικαρπίας μιας σειράς τεχνικών εφευρέσεων. κατά τον Santillana. φυσικά. πολλοί στοχαστές. που οδήγησε τελικά στην επιστημονική ανακάλυψη και στην εδραίωση της επιστημονικής επανάστασης.S. Zilsel. ο λάτρης του Γαληνού και του Αριστοτέλη. όπως τονίζει ο Ε. ο αρχιτέκτονας-μηχανικός ήταν ο πρωταίτιος της επιστημονικής επανάστασης. που παρανοεί και παραμερίζει εντελώς την επιστημονική ιστορία του Μεσαίωνα. ο τεχνίτης ήταν εκείνος που εγκαινίασε την παρατήρηση και το πείραμα. Το ωφελιμιστικό αυτό κίνητρο παρότρυνε τους τεχνίτες. ενώ ο σχολαστικά λόγιος. από επιστήμονες. επιχείρησαν να την προβάλλουν ως πρόδρομο της επιστημονικής επανάστασης. Η λειτουργία των πρώτων μηχανικών ρολογιών μπορεί να γίνει κατανοητή από το ακόλουθο απλό σχήμα. Επιπλέον. Ένα παρόμοιο παράδειγμα προαναγγελίας της επιστημονικής επανάστασης είναι η κατασκευή μηχανικών ρολογιών. όπως το αποκατέστησε και το περιέγραψε ο D. de Santillana. που θεωρεί μόνο τους ανώτερους τεχνίτες προδρόμους της επιστημονικής επανάστασης. με αποτέλεσμα την τελική επίτευξη μιας ιδιαίτερης «συνεργασίας» μεταξύ νου και χεριού.

ο τροχός είναι εφοδιασμένος με οριζόντιους γόμφους. Η διαδικασία αυτή μπορεί να επαναληφθεί επ’ άπειρον. Ο άξονας κρέμεται από ένα σχοινί και στην κορυφή του φέρει μια οριζόντια ράβδο με δύο βάρη στις άκρες της. τώρα όμως προς την αντίθετη κατεύθυνση: έτσι. Ας υποθέσουμε τώρα ότι ο τροχός κινείται κατά τη φορά του βέλους. και κινείται μέσω ενός βάρους που πέφτει προς τα κάτω (βαριδιού). στον οποίο είναι στερεωμένα δύο ελάσματα που σχηματίζουν μεταξύ τους γωνία περίπου 90°. κι έτσι ο χαμηλότερος γόμφος. Όταν ο πρώτος γόμφος χτυπάει ένα έλασμα.Όπως βλέπουμε. Για μια ακόμη φορά. και είναι τοποθετημένα έτσι ώστε να συναντιούνται με τους γόμφους του τροχού. το στρίψιμο του άξονα φέρνει το χαμηλότερο έλασμα ανάμεσα στους γόμφους του τροχού. τοποθετημένους ομοιόμορφα στην περιφέρειά του. το τελευταίο ασκεί επιταχυντική δύναμη στο έλασμα και στο σύστημα με το οποίο είναι ενωμένο αυτό. το άνω έλασμα μπλέκεται και πάλι ανάμεσα στους γόμφους του τροχού. σχεδόν αμέσως χτυπάει το χαμηλότερο έλασμα. που είναι τυλιγμένο μ’ ένα σχοινί στον άξονά του. κι αν υπολογιστούν κατάλληλα οι αναλογίες των αντισταθμιστικών βαρών προς το κινητήριο βάρος και οι αποστάσεις του κινητήριου βάρους από τον άξονα. η κίνηση του τροχού ανακόπτεται αμέσως από την αδράνεια του άξονα. ολόκληρος ο μηχανισμός μπορεί . της ράβδου και των αντισταθμισμένων βαρών· τότε το κινητήριο βάρος επιταχύνει αργά το σύστημα αυτό ώσπου να παραμερίσει ο γόμφος το έλασμα και να μπορέσει το βάρος για μια στιγμή να πέσει προς τα κάτω ελεύθερα. Εντωμεταξύ όμως. που κινείται προφανώς προς την αντίθετη κατεύθυνση από τους γόμφους που βρίσκονται στο πάνω μέρος του τροχού. Απέναντι από τον τροχό βρίσκεται ένας κάθετος άξονας. Η κίνηση των αντισταθμιστικών βαρών και της ράβδου ανακόπτεται και η πτώση του κινητήριου βάρους επιβραδύνεται πάλι. που μπορούν να μετακινηθούν.

Στις απαντήσεις που εκφράζονται αρνητικά ως προς τον πρωταγωνιστικό ρόλο που έπαιξε η τεχνική στην έκρηξη της επιστημονικής επανάστασης εντάσσονται και τα δοκίμια των R. διαφέρουν ριζικά από τα εργαλεία των τεχνιτών. μέσω δύο ελασμάτων που σχηματίζουν γωνία 90°. πως δεν μπορεί να διατηρεί κάποιες σχέσεις. η επιστήμη είναι μια ξεχωριστή δραστηριότητα που δεν πρέπει να ταυτίζεται ή να συγχέεται με άλλες ανθρώπινες δραστηριότητες. οι επιστήμονες του 17ου αιώνα είχαν φιλοσοφική και όχι τεχνική παιδεία. Με λίγα λόγια. Αυτό δεν σημαίνει. Όπως λέει επιγραμματικά ο Cardwell. Αξίζει να σημειώσουμε πως το εκπληκτικό της τεχνικής αυτής εφεύρεσης είναι α) η μηχανικής ή κινηματικής φύσης διαίσθηση ότι οι κινήσεις προς αντίθετες κατευθύνσεις των πάνω και κάτω τμημάτων του τροχού μπορούν. οι οποίοι είναι οι μόνοι αρμόδιοι να θέτουν ερωτήματα και να βρίσκουν απαντήσεις που ξεπερνούν τον κόσμο της καθημερινότητας. από την άλλη μεριά. με γοητευτικό τρόπο. η επιστημονική κατανόηση της θεωρίας που βρίσκεται πίσω από την αρχή αυτή έγινε πολύ αργότερα. η επιστημονική επανάσταση είναι αποκλειστικά έργο των επιστημόνων. Περισσότερο κατηγορηματικές είναι οι απόψεις του Koyré. επιμένει στα αμιγώς νοητικά-θεωρητικά χαρακτηριστικά των επιστημόνων. όπως π. και μπορούν να κατασκευαστούν από τους τελευταίους μόνο έπειτα από παραγγελία των επιστημόνων: με άλλα λόγια. υποστηρίζουμε την άποψη της . να έχει κάποιες ομοιότητες ή να συνδέεται σε ορισμένα σημεία με άλλες δραστηριότητες (κι αυτό με την προϋπόθεση ότι οι σχέσεις αυτές μπορούν να. ο οποίος προσπαθεί. να μετατραπούν στην κυκλική «πέρα δώθε» κίνηση της ράβδου και των αντισταθμιστικών βαρών και β) ο έλεγχος της δυναμικής αρχής κατά την οποία η πτώση του κινητήριου βάρους ανακόπτεται ομοιόμορφα επειδή μεταδίδει επιταχυντική κίνηση στα αντισταθμιστικά βάρη. από την άλλη. ποικίλουν από την μια ιστορική περίοδο και μορφή κοινωνίας στην άλλη). να αποκαλύψει τη φύση και το μέγεθος των διαφορών που χωρίζουν τους επιστήμονες από τους τεχνίτες. τον κόσμο της αισθητής εμπειρίας και του «περίπου». Ο Hall αναγνωρίζει ότι η επιστήμη διδάχτηκε πολλά από τις τέχνες. δεν μπορεί να διαλυθεί εύκολα.χ. Τα επιστημονικά όργανα είναι συνειδητές πραγματώσεις κάποιων θεωριών. Είναι φανερό πως το δίλημμα που δημιουργείται από την αντιπαράθεση των απόψεων αυτών. Koyré.να κινείται με μια κανονικά διακοπτόμενη κίνηση. στηριζόμενοι στις δικές τους δυνάμεις και ωθούμενοι από δικά τους κίνητρα και σκοπούς. και οι εκπρόσωποι της αστικής τάξης που συνέβαλαν στην άνθιση της επιστήμης δεν συνέβαλαν ως επιχειρηματίες που αναζητούσαν το κέρδος. 3. ως επιστήμονες. Οι τελευταίοι διέθεταν κυρίως μια ικανότητα (και δυνατότητα) προς γενίκευση που έλειπε από τον πρωτόγονο εμπειριστή και τον μάστορα. Επιπλέον. αλλά ως λόγιοι. που κάποτε τείνουν να γίνουν αντιδιαμετρικά αντίθετες. οι τεχνίτες είναι ανίκανοι να κατασκευάσουν. επιστημονικά όργανα. από του οποίου τους όρους δεν μπορούν να ξεφύγουν οι εκπρόσωποι της τεχνικής. Οπωσδήποτε όμως. αλλά. στην εποχή του Galileo και του Newton. Κατά τον Koyré. Τα ερωτήματα των επιστημόνων οδηγούν σε θεωρητικές κατασκευές που επαληθεύονται ή χρησιμοποιούν για την επαλήθευσή τους κατάλληλα όργανα. το χρονόμετρο και το τηλεσκόπιο. Hall και Α.

τις αναλύσεις και τις ερμηνείες των πρώτων: με το μηχανικό ρολόι π. κατά δεύτερο. όπως θα έλεγε ο Newton. . άλλοτε στην επιθυμία να προστατευτεί η επιστήμη από τις σκοπιμότητες των πολιτικών θεωρήσεων που την εκλαμβάνουν ως χαρακτηριστική ιδιότητα ορισμένων λαών. συμβάλλει στην αποκατάσταση της αλήθειας για την επιστήμη.χ. αληθινός και μαθηματικός χρόνος. κατά τη γνώμη μας. απόλυτος.χ. αυτή η «πνευματοκρατική» οπτική. σκοπών και επιτευγμάτων της. Οποιαδήποτε εξέταση της τελευταίας θα πρέπει. η σύλληψη του χρόνου ξεφεύγει από τον κόσμο του κοινού νου και του «περίπου». Στην επιθυμία τους να αποκαλύψουν τις κοινωνικές ρίζες της επιστήμης (κάτι αναμφισβήτητο κατά τη γνώμη μας) πολλοί στοχαστές οδηγήθηκαν σε ταυτίσεις στις οποίες υποβόσκουν όλες οι παραδοσιακές διακρίσεις: «μάζα» και «ελίτ». ενώ παράλληλα αποτρέπει τον κίνδυνο των ακραίων εκτιμήσεων (ολοποιητικού ή απομονωτικού χαρακτήρα) τις οποίες παρατηρούμε ιδιαίτερα έντονα σε σχέση με το ιστορικό πρόβλημα που μας απασχολεί αυτή τη στιγμή [13]. Πολύ πιο σοβαρά μειονεκτήματα παρουσιάζουν όμως εκείνες οι απόπειρες αναγωγής της επιστήμης σε άλλες δραστηριότητες (πρέπει να σημειωθεί ότι στις απόπειρες αυτές δεν εντάσσεται το κείμενο του Santillana.σχετικής αυτονομίας της επιστήμης. και πως η επιστήμη διαφέρει ριζικά τόσο από την τεχνική όσο και από την «τεχνική σκέψη». Η εμμονή στον «αμιγή» χαρακτήρα της επιστήμης. δεν μπορούμε παρά να συμφωνήσουμε με τους Hall και Koyré πως η συμπεριφορά του πειραματικού επιστήμονα δεν είναι καθόλου μια αυθόρμητη μίμηση των τυχαίων προόδων των «τεχνών» που στηρίζονταν στη μέθοδο της δοκιμής και της πλάνης. και. «χέρια» και «νους» [14]. Η τοποθέτησή του στην πρώτη κατηγορία απαντήσεων ικανοποιεί απλώς την αναγκαιότητα συστηματοποίησης του υλικού που παρουσιάζουμε). και άλλοτε στην ακαδημαϊκή κενοδοξία των φιλοσόφων και των ιστορικών της. και της ευρωπαϊκής επιστήμης του 17ου αιώνα. Μια τέτοια στάση μπορεί να οδηγήσει σε μια πληρέστερη κατανόηση τόσο της αρχαίας ελληνικής όσο π. να στηρίζεται κατά πρώτο λόγο σε μια ανάδειξη των χαρακτηριστικών και αποκλειστικών γνωρισμάτων. που οφείλεται άλλοτε στις θετικιστικές φιλοσοφίες των φιλοσόφων και ιστορικών της επιστήμης. «κυρίαρχοι» και «κυριαρχούμενοι». Έτσι. αλλά δεν παύει να είναι μια περιορισμένη οπτική. Διαφωνούμε όμως μαζί τους όταν υποστηρίζουν ότι το κοινωνικό και τεχνολογικό περιβάλλον δεν έπαιξε κανένα ρόλο (ή έπαιξε πολύ μικρό) στη διανοητική αλλαγή που υφίστανται και εκφράζουν οι «σοφοί» από τον 16ο αιώνα και μετά. επειδή ο χρόνος γίνεται ανεξάρτητος από τα συμβάντα του ανθρώπινου βίου· γίνεται. Η μηχανή ήταν συστατικό στοιχείο της κοσμοαντίληψης των επιστημόνων και οι κατασκευές των ανώτερων τεχνιτών επιζητούσαν και προκαλούσαν τα ερωτήματα. στην αιτιακή τοποθέτησή της μέσα στο ιδιαίτερο κάθε φορά κοινωνικό και πολιτικό περιβάλλον. φυλών ή κοινωνικών τάξεων.

αλλά και η λανθασμένη εκτίμηση τόσο των ιστορικών και κοινωνικών συνθηκών στις οποίες λαμβάνει χώρα κάθε φορά αυτή όσο και της ειδικής συμβολής που ενδεχομένως έχουν σ’ αυτήν άλλοι άνθρωποι και άλλες δραστηριότητες.Έτσι. . το αποτέλεσμα δεν είναι μόνον η αμαύρωση της μοναδικότητας της επιστήμης και της δραστηριότητας εκείνων που την ασκούν.

Η δομή των επιστημονικών επαναστάσεων. Lindberg (ed. εκτός από κάποια στοιχεία. Η επιστήμη στην ιστορία. Σύγχρονα θέματα. «ορθόδοξη μαρξιστική» ιστορία της Δυτικής επιστήμης). 4. Science in the Middle Ages. MadisonPhiladelphia. Paris. Η καταγωγή της σύγχρονης επιστήμης (1300-1800). 1966· Zwei Grundprobleme der scholastischen Naturphilosophie. Αυτό το θέμα ειδικά πραγματεύεται ο Joseph Needham στο μνημειώδες έργο του Science and Civilisation in China. . 6.). Crombie. 1951· Zwischen Philosophie und Mechanik. Αθήνα. Lynn White. Chicago and London. Roma. «Φιλοσοφία της Τεχνολογίας». ιστορίες της ανθρωπότητας ή γενικές ιστορίες. 2. New York. 1964-· The Science of Mechanics in the Middle Ages. 1. 8. Cambridge. 1906-13. 1958· Lynn Thorndike. Στην ελληνική βιβλιογραφία δεν υπάρχει ακόμη τίποτε που να πραγματεύεται την ιστορία της τεχνικής. τόμοι 10. 1954-62. Roma. Θεσσαλονίκη. Για μια εισαγωγή στα προβλήματα που έχουν σχέση με τον χαρακτήρα. Études sur Leonard da Vinci. 1983 (το ίδιο Ίδρυμα έχει αναγγείλει και την έκδοση του δίτομου έργου του A. Pierre Duhem. 5. 1955· Die Vorläufer Galileis im 14. σ.ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ.. Jahrhundert. και T. Κατά δεύτερο λόγο τα βιβλία: John D. Madison. Mass. An der Grenze von Scholastik und Naturwissenschaft. 1968. και Le système du monde. David C. 1913-59. Kuhn. 1984. Πρωτοποριακό μπορεί να θεωρηθεί το βιβλίο του A. 1968.S. Η εξειδίκευση προϋποθέτει φυσικά τη μαθητεία και κάποιο πρότυπο σύμφωνα με το οποίο πρέπει να διεξάγεται η τελευταία. Αναφερόμαστε εδώ στις τεχνικές καινοτομίες και όχι στις σχετικές βελτιώσεις των ήδη υπαρχόντων εργαλείων και μηχανισμών. Wis. Βλ. Archimedes in the Middle Ages. 70-71. Από τον Αυγουστίνο ώς τον Γαλιλαίο). 1981 (το έργο αυτό δεν αναφέρεται στην ιστορία της επιστημονικής επανάστασης αλλά στο φιλοσοφικό προσδιορισμό των επιστημονικών επαναστάσεων γενικά). ο αναγνώστης μπορεί να συμβουλευτεί κατά πρώτο λόγο: Herbert Butterfield. Για την επανάσταση του 17ου αιώνα. 192358· Marshall Claggett. Προφανώς από το πρόβλημά μας δεν αποκλείεται η τεχνική που ήταν σύγχρονη με την επιστημονική επανάσταση. τις διασυνδέσεις και ώς ένα βαθμό την ιστορία της τεχνικής. 1982 (πρόκειται για μια μονόπλευρη. Roma 1952· Metaphysische Hintergründe der spätscholastischen Naturphilosophie. 94.C. Roma. τόμοι 2. τόμοι 3. αναφορές ή κεφάλαια σε «μεγαλόπνοες» και δύσχρηστες ιστορίες του πολιτισμού. Μορφωτικό Ίδρυμα Εθνικής Τραπέζης. δηλαδή η τεχνική του 16ου και του 17ου αιώνα. Paris. Anneliese Maier. A History of Magic and Experimental Science. 1959· Nicole Oresme and the Medieval Geometry of Qualities and Motions. Η «οριοθέτησή» μας εξυπηρετεί απλώς την καλύτερη έκθεση του προβλήματος.. Madison. 1978.. 10. Cambridge.χ. Εποπτεία. τόμοι 8. Dynamo and Virgin Reconsidered. Στο ίδιο τεύχος παρατίθεται εκτενής βιβλιογραφία για την ιστορία και τη φιλοσοφία της τεχνολογίας. Wis. 3. Αθήνα.C. 9. βλ. 7. Bernal. Roma. π. τόμοι 3. Ζαχαρόπουλος. Crombie που αναφέρθηκε στη σημείωση 1.

Επομένως. 14. Όταν όμως κύριος στόχος οποιασδήποτε έρευνας γίνει η αποκάλυψή τους. 12-19. Cardwell. London.). Science and History. 13. The Rise of Science in Relation to Society. 12. Μια καλή εισαγωγή είναι το Leonard Μ. Βεβαίως δεν πρέπει να ξεχνάμε ότι το πρόβλημα αυτό δημιουργήθηκε εν μέρει και από τη διαφορά της επιστημονικής επανάστασης του 17ου αιώνα από την αρχαία ελληνική επιστήμη. σ. New York. Marsak (ed. Η άποψη αυτή της «τυχαίας» ένωσης ετερόκλητων παραγόντων δεν μας βρίσκει σύμφωνους. D. η τελευταία δεν είναι παρά το γόνιμο πάντρεμα της αρχαίας ελληνικής επιστημονικής παράδοσης και της μεσαιωνικής τεχνικής. 1964.11.S. στην καλύτερη περίπτωση. Technology. Δεν χωράει αμφιβολία πως οι διακρίσεις αυτές είναι αληθινές. είναι προδρομική μορφή της Δυτικής επιστήμης. τότε το αντικείμενο της έρευνας αυτής μετατρέπεται σε ιδεολογικό (ήτοι παραπλανητικό) όπλο. Για πολλούς η τελευταία δεν είναι επιστήμη ή. . 1972.L.

Είμαστε όλοι πολύ πρόθυμοι να θεωρήσουμε τον εαυτό μας και τον πολιτισμό μας ως φυσικό αποκορύφωμα της ανθρώπινης εξέλιξης. έως ότου εμφανίστηκαν μια μέρα λίγοι μεγάλοι ερευνητές και πρωτοπόροι οι οποίοι παρήγαγαν την επιστήμη ως τελευταίο στάδιο μιας μονόγραμμης διανοητικής ανόδου. Δυστυχώς. επηρεάστηκαν πολύ από τα επιτεύγματα των αρχαίων μαθηματικών και αστρονόμων και των αράβων γιατρών του Μεσαίωνα. αλλά τις κοινωνιολογικές συνθήκες που την κατέστησαν δυνατή. γιατί η πλήρως αναπτυγμένη επιστήμη εμφανίζεται μόνο μια φορά. Δεν θα συζητήσουμε όμως αυτή την επίδραση. οι απαρχές της επιστήμης. πρέπει να επανεξετάσουμε αυτή την περίοδο από το τέλος του Μεσαίωνα ώς το 1600. το ερώτημα σχετικά με την καταγωγή της επιστήμης πρέπει να αναγνωριστεί ως κοινωνιολογικό και να βρει μια απάντηση αν απομονωθούν τα κοινά χαρακτηριστικά των επιστημονικών πολιτισμών σε αντίθεση προς τους μη επιστημονικούς. πάντως. π.χ. Αφού η εμφάνιση αυτή έγινε στην περίοδο του πρώιμου ευρωπαϊκού καπιταλισμού. Οι λεπτομέρειες και τα αποδεικτικά στοιχεία μένουν για να παρουσιαστούν διεξοδικά μια άλλη φορά.Ε. οι επιστημονικοί και οι ημι-επιστημονικοί πολιτισμοί δεν είναι ανεξάρτητοι μεταξύ τους. στον σύγχρονο Δυτικό πολιτισμό. δεν έχουμε συνειδητοποιήσει ότι η ανθρώπινη σκέψη αναπτύχτηκε με πολλούς και διαφορετικούς τρόπους και ότι ο επιστημονικός είναι απλώς ένας απ’ αυτούς. Αυτό το γεγονός ακριβώς θολώνει το πρόβλημά μας. η ιστορική πραγματικότητα είναι αλλόκοτη. στην κλασική αρχαιότητα και. Δεν είναι αδύνατη. ZILSEL Οι κοινωνιολογικές ρίζες της επιστήμης [1] Παρά το ότι υπάρχουν ανεξάρτητοι πολιτισμοί στους οποίους αναπτύχτηκε η επιστήμη και άλλοι πολιτισμοί στους οποίους αυτή λείπει. σε κάποιο κατώτερο βαθμό. Οι αλλαγές αυτές είναι σε γενικές γραμμές γνωστές. Επιπλέον. Έτσι. η μελέτη της εμφάνισης της σύγχρονης επιστήμης ως κοινωνιολογικής διαδικασίας. Ωστόσο. Ξεχνάμε πόσο θαυμαστή είναι η ίδια ή γέννηση της επιστήμης και μάλιστα σε μια ορισμένη περίοδο και κάτω από ειδικές κοινωνιολογικές συνθήκες. Αυτή τη στιγμή δεν μπορούμε να κάνουμε παρά μόνο μια σύντομη και αρκετά απλουστευμένη ανάλυση του θέματος αυτού. ακόμη και σε μια σύντομη έκθεση του προβλήματος. Ορισμένοι σταθμοί του επιστημονικού πνεύματος αναπτύχτηκαν πάντως και σ’ άλλους πολιτισμούς. Απ’ αυτή την έπαρση κατάγεται η πεποίθηση ότι ο άνθρωπος απλώς γινόταν όλο και πιο ευφυής. σε ορισμένους Ανατολικούς Πολιτισμούς και στον Αραβικό πολιτισμό του Μεσαίωνα. ιδιαίτερα. είμαστε . Στη σύγχρονη Ευρώπη. Ι Η ανθρώπινη κοινωνία δεν άλλαξε πολλές φορές τόσο θεμελιακά όσο άλλαξε με τη μετάβαση από τον φεουδαλισμό στον πρώιμο καπιταλισμό. συγκεκριμένα.

που. Στην καθημερινή ζωή αυτό αποφεύγεται χάρη στα κοινωνικά ένστικτα και τις κοινωνικές ανάγκες. Ή εμφάνιση του πρώιμου καπιταλισμού συνδέεται με μια αλλαγή τόσο στο σκηνικό όσο και στους φορείς του πολιτισμού. γιατί αποτελούν αναγκαίες συνθήκες για την ανάδυση της επιστήμης. ο πολιτισμός ήταν συγκεντρωμένος στις πόλεις. Στη φεουδαλική κοινωνία του Μεσαίωνα. θα οδηγούσε στην αναρχία και στην κοινωνική αποσάθρωση. Το πνεύμα της επιστήμης είναι κοσμικό και όχι στρατιωτικό. δεν μπορεί να διαχωριστεί από το μετρητικό και υπολογιστικό πνεύμα της καπιταλιστικής οικονομίας. αποδυνάμωσε τη μαγική σκέψη. Η εμφάνιση της ποσοτικής μεθόδου. Στον πρώιμο καπιταλισμό. Στη μεσαιωνική κοινωνία. Αν το κριτικό πνεύμα επεκτεινόταν σ’ όλο τον χώρο του σκέπτεσθαι και του δραν. γενικά. και. Από τη μια μεριά. ξεριζώθηκε από λιγότερο συντηρητικούς ανταγωνιστές. Είναι φανερό λοιπόν ότι δεν μπορούσε να αναπτυχθεί μεταξύ των κληρικών και των ιπποτών. τη Summa de arithmetica . 1. Το τέλος του Μεσαίωνα ήταν μια περίοδος ταχείας προόδου της τεχνολογίας εφευρέσεων. 3. από την άλλη. ουσιαστικά. Αλλά ο ανταγωνισμός αποδείχτηκε ισχυρότερος από τις συντεχνίες. οι πύργοι των ιπποτών και τα μοναστήρια της υπαίθρου ήταν τα κέντρα του πολιτισμού. εισήγαγε τη λογιστική. Θα συζητήσουμε το σημείο αυτό αργότερα. προώθησε την αιτιακή σκέψη και. Ή έλευση του οικονομικού λογικισμού προώθησε την ανάπτυξη έλλογων επιστημονικών μεθόδων. Όταν άρχισε μεταξύ των τεχνιτών και των λιανέμπορων των ύστερων μεσαιωνικών πόλεων. αυτό επέβαλε καθήκοντα στη μηχανική και στη χημεία. Το κριτικό επιστημονικό πνεύμα (που είναι εντελώς άγνωστο σ’ όλες τις κοινωνίες που δεν έχουν οικονομικό ανταγωνισμό) είναι το πιο ισχυρό εκρηκτικό που έφτιαξε ποτέ η ανθρώπινη κοινωνία. 4. δεν υπάρχει στις μεσαιωνικές θεωρίες. Κι ο επιστήμονας επίσης βασίζεται. και υποτίθεται πως προσπαθεί να γίνει ανεξάρτητος από την τυφλή πίστη στις αυθεντίες. 2. που δούλευε με τον ίδιο τρόπο που δούλευαν και οι πρόγονοί του. οι συντεχνίες τους προσπάθησαν να τον θέσουν υπό έλεγχο. Μηχανές άρχισαν να χρησιμοποιούνται τόσο στην παραγωγή αγαθών όσο και στις πολεμικές επιχειρήσεις. Η πρώτη επακριβής έκθεση της τεχνικής του διπλογραφικού συστήματος στη λογιστική περιέχεται στο καλύτερο εγχειρίδιο μαθηματικών του 15ου αιώνα. ενώ ο πρώιμος καπιταλισμός προχωρούσε με βάση τη λογική. Η φεουδαλική κοινωνία κυβερνιόταν από την παράδοση και το έθιμο. Στην ίδια την επιστήμη. Έκανε υπολογισμούς και μετρήσεις. Ο ατομικισμός της καινούργιας κοινωνίας είναι προϋπόθεση για την επιστημονική σκέψη.υποχρεωμένοι να αναφέρουμε μερικές απ’ αυτές. αλλά μόνο μεταξύ των κατοίκων των πόλεων. Διάλυσε τις οργανώσεις και κατάστρεψε το συλλογικό πνεύμα του Μεσαίωνα. οι ατομικιστικές τάσεις αντισταθμίζονται από την επιστημονική συνεργασία. ο οικονομικός ανταγωνισμός ήταν άγνωστος. Ο έμπορος ή ο τεχνίτης του πρώιμου καπιταλισμού. σε τελευταία ανάλυση. και χρησιμοποιούσε μηχανές. μόνο στα μάτια του και στο μυαλό του. το άτομο ήταν δεμένο με τις παραδόσεις της ομάδας. Χωρίς κριτική δεν υπάρχει επιστήμη. στην οποία ανήκε αναπόδραστα. Στον πρώιμο καπιταλισμό. Στον πρώιμο φεουδαλισμό. η οικονομική επιτυχία εξαρτιόταν από το επιχειρηματικό πνεύμα του ατόμου.

των μαθηματικών. Διόφαντος) αναζωπυρώθηκε τον 16ο αιώνα επειδή η καινούργια κοινωνία χρειαζόταν τον υπολογισμό και τη μέτρηση. μετρητές ταπήτων. και την εργασία. πρέπει να διακρίνουμε τρεις στιβάδες διανοητικής δραστηριότητας στην περίοδο από το 1300 ώς το 1600: τα πανεπιστήμια. Απολλώνιος. δείχνουν αυτό το πράγμα. Αναφέραμε κάποια γενικά χαρακτηριστικά της πρώιμης καπιταλιστικής κοινωνίας. είναι πολύ σφιχτά δεμένη με την προαγωγή του λογικισμού στην τεχνολογία και στην οικονομία. Αυτό δεν μπορεί να είναι απλή σύμπτωση. του Luca Pacioli. 1608]). ΙΙ. καλή επιτυχία!» (De thiende. Ακόμη και η ελλογίκευση της δημόσιας διοίκησης και του νόμου έχει το αντίστοιχο της στις επιστημονικές ιδέες. και του Tartaglia στην Ιταλία. Η κλασική μαθηματική παράδοση (Ευκλείδης. Η χαλαρή κατάσταση του φεουδαλισμού. του Recorde και του Leonard Digges στην Αγγλία. Αυτή η πολιτική και νομική αλλαγή προήγαγε την εμφάνιση της ιδέας ότι οι μεταφυσικές διαδικασίες κυβερνιούνται από λογικιστικούς φυσικούς νόμους καθορισμένους από τον Θεό. τα μαθηματικά κείμενα του 15ου και 16ου αιώνα είναι τα πρώτα που ασχολούνται διεξοδικά με προβλήματα εμπορικής αριθμητικής και με τις τεχνολογικές ανάγκες των μηχανικών του στρατού. χωρομέτρες. πάντως. 1557]). αφιερωμένο στους «αρχηγούς και στ’ άλλα μέλη της Συντροφιάς των Τολμηρών στη Μοσκοβία» με την ευχή για «συνεχή αύξηση των κερδών από το ταξίδι τους» (The Whetstone of Witte [Λονδίνο. Αυτό. τον ουμανισμό. Πέρα από το ανακάτωμα της πυθαγόρειας και της πλατωνικής μεταφυσικής. του Dürer και του Stifel στη Γερμανία. δεν συνέβη πρίν από τον 17ο αιώνα (Descartes. [Λέυντεν. σ’ όλους τους νομισματοκόπους και εμπόρους. και ένα κείμενο του Copernicus για τη νομισματική μεταρρύθμιση (Monetae cudendae ratio [1552] είναι μια από τις πρώτες έρευνες στο νομισματικό σύστημα. Τα δεκαδικά κλάσματα εισάχθηκαν για πρώτη φορά σ’ ένα φυλλάδιο μαθηματικών του Stevin. αντικαταστάθηκε βαθμιαία από απόλυτες μοναρχίες με κεντρική εξουσία και κανόνες δικαίου. με τον ασαφή παραδοσιακό του νόμο. Αρχιμήδης. βαρελιών και άλλων πραγμάτων. Η ανάπτυξη της πιο λογιστικής επιστήμης. που αρχίζει με τα λόγια: «Σ’ όλους τους αστρονόμους. Στα πανεπιστήμια κυριαρχούσαν ακόμη η θεολογία και ο σχολαστικισμός. 1494)· η πρώτη εφαρμογή του διπλογραφικού συστήματος στα προβλήματα των δημόσιων οικονομικών και διοίκησης έγινε στα άπαντα μαθηματικών του Simon Stevin. πρωτοπόρου στην επιστημονική μηχανική (Hypomnemata mathematica [Λέυντεν. των αρχιτεκτόνων και των τεχνιτών. που αποτελούν αναγκαίες συνθήκες για την ανάδυση του επιστημονικού πνεύματος. Οι πανεπιστημιακοί ήταν εκπαιδευμένοι να σκέφτονται . Huygens. Το σύγχρονο σύμβολο της μαθηματικής εξίσωσης χρησιμοποιήθηκε για πρώτη φορά σ’ ένα εγχειρίδιο αριθμητικής του Recorde. 1585]). των χωρομετρών.(Βενετία. Boyle). Για να κατανοήσουμε αυτή την ανάπτυξη κοινωνιολογικά. Οι πραγματείες αριθμητικής και γεωμετρίας του Piero de Franceschi.

οι σχολαστικοί του Μεσαίωνα και οι πανεπιστημιακοί δάσκαλοι της Ευρώπης πριν από το 1600. Το πνεύμα τους ήταν ακόμη κατ’ ουσίαν μεσαιωνικό. αλλά ήταν ασκημένοι στις μεθόδους του σχολαστικού λογικισμού που διαφέρουν θεμελιακά από τις λογικιστικές μεθόδους μιας αναπτυγμένης οικονομίας. έδειχναν ενδιαφέρον για λογικιστικές διακρίσεις και ταξινομήσεις. ηγεμόνων. οι βουδιστές θεολόγοι στην Ιαπωνία. απαριθμήσεις και συζητήσεις. μέχρι τα μέσα του 16ου αιώνα τα πανεπιστήμια επηρεάζονταν πολύ λίγο από την ανάπτυξη της σύγχρονής τους τεχνολογίας και από τον ουμανισμό. τους φυσικούς νόμους. Μετά τον 13ο αιώνα. Έτσι. μεστή από νόημα. Αυτοί οι μορφωμένοι υπάλληλοι που διηύθυναν τις . επιδοκίμαζαν την παράθεση χωρίων. από κοινωνιολογική άποψη. μαγικής και ανιμιστικής τελεολογίας. για λογικιστικούς φυσικούς νόμους. οι λόγιοι άρχισαν να ασχολούνται με κοσμικά θέματα και ορισμένοι απ’ αυτούς επικαλούνταν. με κοσμικά ζητήματα. πριγκίπων. Βατσαγιάνα). Οι πρώτοι εκπρόσωποι της κοσμικής παιδείας εμφανίστηκαν τον 14ο αιώνα στις ιταλικές πόλεις. Έτσι. χάρη στους κοινωνιολογικούς όρους του. ποτέ. οι Βραχμάνοι που έμπαιναν στην υπηρεσία των πριγκίπων συζητούσαν για την πολιτική και τον έρωτα διακρίνοντας με επιμέλεια και απαριθμώντας τις ποικίλες δυνατότητες της πολιτικής και σεξουαλικής ζωής (Κοτίλια. Αυτός ο «σχολικός» λογικισμός αναπτύχτηκε σε τερατώδη βαθμό στη βραχμανική σάνκυα-φιλοσοφία (σάνκυα σημαίνει «απαρίθμηση»). που παρουσιάζεται με παρόμοιες μορφές παντού όπου παλαιοί ιερείς. ελλογικεύουν ασαφείς και αντιφατικές μυθολογικές παραδόσεις του παρελθόντος. στην ινδική γραμματεία. Το επάγγελμα του καθηγητή. Με ανάλογο σχετικά τρόπο. εντρυφούσαν σε λεπτές διακρίσεις. τα αίτια και.λογικιστικά. Η παλιά ρήση. για λογικιστική διερεύνηση των αιτίων. Οι λιανέμποροι ενδιαφέρονταν για τους λογαριασμούς· οι τεχνίτες και οι μηχανικοί για λογικιστικούς κανόνες δράσεως. και διατύπωναν τις γνώμες τους κυρίως με μορφή σχολίων και συμπιλημάτων. στην πορεία της κοινωνικής ανάπτυξης. που έβλεπαν με φθόνο τα πολιτικά και πολιτισμικά επιτεύγματα του κλασικού παρελθόντος. επειδή δεν ήταν ιερείς εξ επαγγέλματος. ακόμη και την εμπειρία. «bene docet qui bene distinguit». αλλά γραμματείς και υπάλληλοι δήμων. και του πάπα. Φαίνεται πως είναι γενικό κοινωνιολογικό φαινόμενο το ότι οι αυστηρά οργανωμένες σχολές μπορούν να προβάλουν σημαντική αντίσταση σε κοινωνικές αλλαγές του εξωτερικού κόσμου. Δεν ήταν επιστήμονες. οι απόκρυφες ποιότητες και οι αριστοτελικές ουσιώδεις μορφές δεν είναι παρά έλλογικεύσεις της προεπιστημονικής. Οι Βραχμάνοι στην Ινδία. ασχολούνταν κυρίως με το τελετουργικό και κανονικό δίκαιο παρά με καθαυτό θεολογικά ζητήματα. επιφορτισμένοι με το καθήκον καθοδήγησης των υποψήφιων ιερέων. παρόλο που. κατά κανόνα. Αλλά όταν οι σχολαστικοί καθηγητές ασχολούνταν με κοσμικά γεγονότα δεν διερευνούσαν. Προσκολλημένοι στις αυθεντίες. Προφανώς. Οι εβραίοι ταλμουδιστές ενεργούσαν με τον ίδιο τρόπο. Προσπαθούσαν μάλλον να εξηγήσουν τον σκοπό και τα νοήματα των φαινομένων. είναι τόσο σωστή όσο είναι. ένα ιδιαίτερο είδος λογικισμού. από την άλλη μεριά. κατ’ εξαίρεση. παράγει. οι άραβεςκαί καθολικοί σχολαστικοί του Μεσαίωνα συμφωνούν ως προς τις μεθόδους τους σε εκπληκτικό βαθμό. Οι δάσκαλοι. Οι ειδικές σχολαστικές μέθοδοι διατηρούνται ως κανόνας όταν οι θεολόγοι ασχολούνται.

Ο ουμανισμός ανέπτυξε τις μεθόδους της επιστημονικής γραμματείας. Οι πανεπιστημιακοί δάσκαλοι και οι ουμανιστές διανοούμενοι της Αναγέννησης ήταν ιδιαίτερα περήφανοι για την κοινωνική τους βαθμίδα. Οι στόχοι τους παρέμειναν ανάλλαχτοι και η έπαρσή τους ως προς την απομνημόνευση και τη μόρφωση και το πάθος τους για δόξα. ώσπου έλαβε χώρα ένας διαχωρισμός στην Ιταλία γύρω στα τέλη του . Οι επιδιώξεις τους απορρέουν από τις συνθήκες του επαγγέλματός τους. όπως είναι η εγχείρηση και η ανατομή. Περιφρονούσαν εξίσου τον αμόρφωτο κόσμο. οι πάτρονές τους και το κοινό τους θεωρούσαν άξια καλοαναθρεμμένων ανθρώπων μόνο τα επαγγέλματα που δεν απαιτούσαν χειρωνακτική δουλειά. Ο ουμανισμός διαδόθηκε σ’ όλα τα μέρη της δυτικής και κεντρικής Ευρώπης. αλλά παραμέλησε την αιτιακή έρευνα και αγνοούσε τους φυσικούς νόμους και την ποσοτική διερεύνηση. αρκούνταν λίγο πολύ να σχολιάζουν τα ιατρικά κείμενα της αρχαιότητας· οι χειρούργοι που έκαναν δουλειά με τα χέρια. ήταν συνδεδεμένοι με τις ανώτερες τάξεις και μοιράζονταν τις κοινωνικές προκαταλήψεις των ευγενών. Πολλοί έγιναν ελεύθεροι διανοούμενοι που είχαν ως πάτρονές τους ηγεμόνες. συνολικά οι μέθοδοί τους ήταν ίδιες [2]. μεγάλωναν όλο και περισσότερο. όπως όλοι οι τεχνίτες.εξωτερικές υποθέσεις των εργοδοτών τους. Κατά τον 14ο αιώνα. Γι’ αυτό το λόγο αναζητούσαν την τελειότητα στο στυλ και την αποθησαύριση κλασικής γνώσης. περιφρονούσαν τη χειρωνακτική εργασία. Παρόλο που και ο ουμανισμός ενεργούσε λογικιστικά. ευγενείς και τραπεζίτες. και είχαν κοινωνική θέση όμοια μ’ εκείνη των μαιών. Γι’ αυτό το λόγο. ανήκαν εκεί όπου ανήκαν και οι κουρείς. επηρέασε κάθε διανοητική και επαγγελματική δραστηριότητα κατά την Αναγέννηση. Στους επόμενους αιώνες οι ιταλοί ουμανιστές έχασαν κατά μεγάλο μέρος τις υπηρεσιακές διασυνδέσεις τους. Άλλοι προσλήφθηκαν ως δάσκαλοι για παιδιά των ηγεμόνων και των πριγκίπων. Επιπλέον. Απέφευγαν την καθομιλούμενη γλώσσα και έγραφαν μόνο στα λατινικά. Γενικά. Οι γιατροί που είχαν πανεπιστημιακή μόρφωση. σε συντεχνίες. και πολλοί κατέλαβαν ακαδημαϊκές έδρες και δίδασκαν αρχαία ελληνικά και λατινικά στα πανεπιστήμια. των χεριών και της γλώσσας. όσο πιο εύγλωττοι οι λόγοι τους. οι τελευταίοι δεν ξεχώριζαν από τους μπογιατζήδες και τους λιθοξόους. τόσο περισσότερο κύρος απολάμβαναν οι εργοδότες τους και τόση περισσότερη δόξα αποκτούσαν οι ίδιοι. Όσο πιό ευρυμαθή και εκλεπτυσμένα ήταν τα γραπτά τους. έγιναν οι πατέρες του ουμανισμού. υιοθετούσαν την αρχαία διάκριση μεταξύ ελευθέριων και μηχανικών τεχνών: Αυτοί. ενδιαφερόταν περισσότερο για τις λέξεις παρά για τα πράγματα. Αναγνώριζαν ορισμένους αρχαίους συγγραφείς ως πρότυπα ύφους και ήταν προσκολλημένοι σ’ αυτές τις κοσμικές αυθεντίες τόσο όσο ήταν οι θεολόγοι στις θρησκευτικές αυθεντίες. Η κοινωνική αντίθεση των μηχανικών και ελευθέριων τεχνών. των πλούσιων εμπόρων και των τραπεζιτών· επίσης. Αν και οι επαγγελματικές συνθήκες και οι διανοητικοί στόχοι των ουμανιστών έξω από την Ιταλία ήταν κάπως πιο πολύπλοκοι. περισσότερο για γραμματειακές μορφές παρά για περιεχόμενα. Οι διανοούμενοι απολάμβαναν πολύ μεγαλύτερης εκτίμησης από τους καλλιτέχνες. Αποσπώνταν βαθμιαία από τους χειροτέχνες. οι μέθοδοί του ήταν διαφορετικές τόσο από το σχολαστικό όσο και από το σύγχρονο επιστημονικό λογικισμό. και ήταν οργανωμένοι.

οι τεχνίτες. στους εφευρέτες και στους εξερευνητές. ο Leonardo da Vinci (1452-1519). και τον 16ο αιώνα εισήγαγαν τις μηχανές στη μετάλλευση. που ήταν χρυσοχόος και γλύπτης· δούλεψε επίσης και ως στρατιωτικός μηχανικός στη . Ένας από τους τελευταίους είναι ο Benvenuto Cellini (1500-71). Στις συζητήσεις αυτές. Το γεγονός αυτό φαίνεται καθαρά στα κείμενα των καλλιτεχνών της εποχής. άλλωστε. και της αιτιακής έρευνας. γλυπτών. έφτιαχναν αγάλματα και έχτιζαν καθεδρικούς ναούς. και ο Vanoccio Biringucci (πέθανε το 1538). Ανάμεσά τους υπήρχαν λίγες ομάδες που χρειάζονταν περισσότερες γνώσεις για τη δουλειά τους απ’ ό. γι’ αυτό. συρμάτων και σφραγιδοποιίας· έφτιαξαν υψικαμίνους. Κάτω από τους πανεπιστημιακούς δασκάλους και τους ουμανιστές διανοούμενους. οι ξυλουργοί. οι άνθρωποι αυτοί βρίσκονταν στο περιθώριο της γραμματείας της περιόδου εκείνης. ο ίδιος καλλιτέχνης δούλευε σε αρκετούς τομείς. Η μεγάλη πλειονότητα των ουμανιστών δεν έκανε κανένα λόγο γι’ αυτούς. επειδή ήταν τεχνίτες και θαλασσινοί. Μολαταύτα. Την εποχή του Leonardo da Vinci (γύρω στο 1500) αυτό δεν είχε γίνει ακόμα. ο καταμερισμός της εργασίας αναπτύχτηκε πολύ λίγο κατά την Αναγέννηση. Από την τωρινή σκοπιά.τι οι συνάδελφοι τους και.16ου αιώνα. Επειδή ξεπερνούσαν τους περιορισμούς της συντεχνιακής παράδοσης και επειδή έκαναν εφευρέσεις υποκινούμενοι από τον οικονομικό ανταγωνισμό. γιατί όχι μόνο ζωγράφιζαν πίνακες. το έκαναν με εντελώς απρόσεκτο και λανθασμένο τρόπο. Ήταν ανεκπαίδευτοι. οι ζωγράφοι υπογράμμιζαν κατά κανόνα τις σχέσεις τους με τη μόρφωση (ή ζωγραφική χρειάζεται την προοπτική και τη γεωμετρία). ο κατασκευαστής του θόλου του καθεδρικού ναού της Φλωρεντίας. που συζητούσαν ξανά και ξανά το πρόβλημα σχετικά με το αν ή ζωγραφική και ή γλυπτική ανήκαν στις ελευθέριες ή στις μηχανικές τέχνες. προκειμένου να κερδίσουν κοινωνική υπόληψη. οι ναυτικοί. Ο πρώτος απ’ αυτούς είναι ο Brunelleschi (1337-1446). Επινόησαν τη ναυτική πυξίδα και τα πυροβόλα όπλα· κατασκεύασαν εργαστήρια χαρτοποιίας. και αρχιτεκτόνων· πολύ συχνά μάλιστα. Μεταξύ τών μαθητών του ήταν ο Ghiberti (1378-1455). οι ναυπηγοί. οι χύτες και οι μεταλλευτές δούλευαν στη σκιά για την πρόοδο της τεχνολογίας και της σύγχρονης κοινωνίας. Οι άνθρωποι αυτοί μπορούν να ονομαστούν καλλιτέχνες-μηχανικοί. και συχνά αγράμματοι και γι’ αυτό ίσως δεν γνωρίζουμε σήμερα τα ονόματά τους. κανάλια και υδροφράκτες. Οι εφευρέτες της τεχνολογίας και οι εξερευνητές της γεωγραφίας σπάνια αναφέρονταν από τους ουμανιστές διανοούμενους. πυροβόλα και φρούρια. αφού. ο Leone Battista Alberti (1404-72). χρυσοχόων. οι πραγματικοί πρωτοπόροι της εμπειρικής παρατήρησης. Ανάμεσα σ’ αυτούς τους ανώτερους τεχνίτες σημαντικότεροι είναι οι καλλιτέχνες. ο πολιτισμός της Αναγέννησης οφείλει τα σημαντικότερα επιτεύγματα στους καλλιτέχνες. χωρίς αμφιβολία. Επινόησαν καινούριες χρωστικές ουσίες. Κι όταν μιλούσαν γι’ αυτούς. αλλά και κατασκεύαζαν ανυψωτικά μηχανήματα. Δεν υπήρχε σαφής διάκριση μεταξύ ζωγράφων. είχαν καλύτερη μόρφωση. του οποίου το εγχειρίδιο μεταλλουργίας είναι μία από τις πρώτες πραγματείες χημείας που είναι απαλλαγμένη από την αλχημιστική δεισιδαιμονία. του πειραματισμού. ανακάλυψαν τους γεωμετρικούς νόμους της προοπτικής. ήταν. και κατασκεύασαν καινούρια όργανα μετρήσεως για την εφαρμοσμένη μηχανική και την πυροβολική. Συνέπεια του πράγματος αυτού ήταν η εμφάνιση μιας σημαντικής επαγγελματικής ομάδας κατά τον 15ο αιώνα.

της μεταλλουργίας. οι καλλιτέχνεςμηχανικοί και οι κατασκευαστές οργάνων ήταν απόλυτα εξοικειωμένοι με τον πειραματισμό και τη μέτρηση. όπως και ή περιττολογία των ουμανιστών. ενώ ο ίδιος ο Cellini ήταν για ένα διάστημα μουσικός στην αυλή του πάπα. Ο πατέρας του Cellini. τα επιτεύγματά τους συνιστούν και συλλογή απομονωμένων ανακαλύψεων. αστρολάβους και τετράδες και επινόησαν το αποκλισιόμετρο και το εγκλισιόμετρο κατά τον 16ο αιώνα.Φλωρεντία.μηχανικοί αποκτούσαν τη μόρφωσή τους από τη μαθητεία τους στα εργαστήρια των δασκάλων τους. Ο Leonardo. Πολλοί καλλιτέχνες-μηχανικοί έγραψαν –στην καθομιλούμενη γλώσσα και για τους συναδέλφους τους– ημερολόγια και άρθρα για τα επιτεύγματά τους. Οι απόκρυφες ποιότητες και οι ουσιώδεις μορφές των σχολαστικών. προσεγγίζει συχνά με σφαλερό τρόπο μηχανικά προβλήματα που. επειδή δεν είχαν διδαχθεί πώς να προχωρούν συστηματικά. που έγραψε πραγματείες πάνω στην παραστατική γεωμετρία και την οχυρωματική τέχνη (1525 και 1527). αλλά ήταν οι άμεσοι προκάτοχοι της επιστήμης. Μερικοί ιταλοί χειρούργοι διατηρούσαν σχέσεις με καλλιτέχνες κι αυτό οφειλόταν στο γεγονός ότι η ζωγραφική απαιτεί γνώσεις ανατομίας. Όλοι αυτοί οι ανώτεροι τεχνίτες είχαν ήδη αποκτήσει σημαντικές θεωρητικές γνώσεις στο χώρο της μηχανικής. το εφευρετικό τους πνεύμα είχε γεννηθεί μέσα από την επαγγελματική τους ενασχόληση. Μερικοί απ’ αυτούς τους ανθρώπους ήταν θαλασσοπόροι ή πυροβολητές που είχαν αποσυρθεί από την ενεργό δράση· οι χωρομέτρες και οι θαλασσοπόροι. ανήκει σ’ αυτή την ομάδα. δεν είχαν καμιά χρησιμότητα γι’ αυτούς. Τα όργανα μετρήσεώς τους είναι οι πρόδρομοι των σύγχρονων οργάνων. Κατά το μεγαλύτερο μέρος τους. όπως αποκαλύπτουν τα ημερολόγιά του. Αυτοί οι ανώτεροι τεχνίτες είχαν σχέσεις με πολυμαθείς αστρονόμους. της ακουστικής. Από τους φίλους τους αυτούς άκουσαν για τον Αρχιμήδη. και της ανατομίας. οι ανώτεροι τεχνίτες δεν μπορούν να ονομαστούν επιστήμονες. θεωρούνταν εκπρόσωποι των μηχανικών τεχνών. Οι κατασκευαστές μουσικών οργάνων ήταν συνδεδεμένοι με τους καλλιτέχνες-μηχανικούς. Αλλά. η σύγχρονή τους κοινή γνώμη δεν τους θεωρούσε . τέλος. οι πρόδρομοι του σύγχρονου πιάνου κατασκευάστηκαν από τους εκπροσώπους αυτής της τρίτης ομάδας. και οι ποσοτικοί τους εμπειροτεχνικοί κανόνες είναι πρόδρομοι των φυσικών νόμων της σύγχρονης επιστήμης. παραδείγματος χάριν. Αυτοί κατασκεύασαν πυξίδες. Φυσικά. της χημείας. Οι χειρούργοι και ορισμένοι καλλιτέχνες έκαναν ανατομές. οι χωρομέτρες και οι θαλασσοπόροι έκαναν μετρήσεις. Οι κατασκευαστές ναυτικών και αστρονομικών οργάνων και οργάνων μετρήσεως αποστάσεων για τη χωρομέτρηση και την πυροβολική αποτελούσαν μια τέταρτη ομάδα. της παραστατικής γεωμετρίας. γιατρούς και ουμανιστές. τα είχε λύσει σωστά ο ίδιος πριν από χρόνια! Κατά συνέπεια. για παράδειγμα. ήταν κατασκευαστής οργάνων. Τον 15ο και τον 16ο αιώνα. Οι χειρούργοι ανήκαν σε μια δεύτερη ομάδα ανώτερων τεχνιτών. αυτά τα κείμενα κυκλοφορούσαν μόνον ως χειρόγραφα. Ο γερμανός ζωγράφος και χαράκτης Αlbrecht Dürer. Μόνο ο Alberti είχε λάβει ουμανιστική παιδεία. τον Ευκλείδη και τον Βιτρούβιο· ωστόσο. Αυτοί και οι κατασκευαστές χαρτών είναι πιο σημαντικοί για την ανάπτυξη της μέτρησης και της παρατήρησης παρά για την ανάπτυξη του πειραματισμού. Οι καλλιτέχνες.

Η επιστημονική του μέθοδος έλκει την καταγωγή της από χύτες. ιδίως εκείνα που μιλούσαν για τη ναυσιπλοΐα. με τους οποίους είχε προσωπικές επαφές. Πριν από το 1550. Ο διαχωρισμός των ελευθέριων και των μηχανικών τεχνών φαίνεται καθαρά στα συγγράμματα της περιόδου. όσο δεν διανοούνταν οι επιστήμονες να χρησιμοποιήσουν τις περιφρονημένες μεθόδους των χειρωνακτών εργαζόμενων. μεταλλευτές και θαλασσοπόρους. Τελικά. υπήρχαν τα χειρόγραφα.αξιοσέβαστους σοφούς. και τον Francis Bacon (1561-1626). αλλά δεν εφάρμοσε τα μαθηματικά ούτε διερεύνησε τους φυσικούς νόμους. και διάλογους που ασχολούνταν με προβλήματα εμπορίου. μετά το τέλος του 15ου αιώνα. Από την άλλη μεριά. Ο Gilbert χρησιμοποίησε και εφηύρε όργανα φυσικής. που είχαν γίνει τόσο σημαντικές από οικονομική άποψη. και των ουμανιστών· ο πειραματισμός και ή παρατήρηση επαφιόταν στους περισσότερο ή λιγότερο πληβείους εργαζόμενους. επανεκδίδονταν συχνά. Dürer. έχει κριτικό πνεύμα. ήταν ο πρώτος επιστήμονας με ακαδημαϊκή μόρφωση που εξέδωσε ένα τυπωμένο βιβλίο βασισμένο αποκλειστικά σε εργαστηριακά πειράματα και σε προσωπικές του παρατηρήσεις (De magnete [1600]). της πίστης στις αυθεντίες. Τα βιβλία αυτά διαβάζονταν επιμελώς από τους συναδέλφους των συγγραφέων τους και από τους έμπορους. Tartaglia. Ο William Gilbert. Όπως κάθε μοντέρνος πειραματιστής. Επιτέθηκε με σφοδρότητα εναντίον του αριστοτελισμού. αλλά ευρέως διαδεδομένα. Οι δύο συνιστώσες της επιστημονικής μεθόδου ήταν ακόμη διαχωρισμένες πριν από το 1600: η μεθοδική εκγύμναση της διάνοιας ήταν προνόμιο των μορφωμένων ανθρώπων των ανώτερων τάξεων. κείμενα των ιταλών καλλιτεχνών-μηχανικών. στη ναυσιπλοΐα και στη χαρτογραφία. στη μηχανική και στην πυροβολική. αλλά. λίγοι μορφωμένοι συγγραφείς άρχισαν να δείχνουν ενδιαφέρον για τις μηχανικές τέχνες. η επιστήμη. Περιλάμβανε πολυάριθμες σύντομες πραγματείες πάνω στη ναυσιπλοΐα. κατά κανόνα. δημοσιεύτηκε μια σειρά συγγραμμάτων από «μηχανικούς» στα ισπανικά. κ. τα πορτογαλικά. τον Galileo (1564-1642). λογιστικής. δεν ήταν δυνατόν να υπάρχει. και συνέγραψαν έργα στα λατινικά και στις ζωντανές ευρωπαϊκές γλώσσες. Επιπλέον. όμως. Ympyn). Όσο διατηρούνταν αυτός ο διαχωρισμός.λπ. τεχνολογίας και πυροβολικής (συγγραφείς οι Étienne de la Roche. με τη σύγχρονη σημασία της λέξης. στη μετάλλευση και στη μεταλλουργία. τα ολλανδικά και τα γερμανικά. παραστατικής γεωμετρίας κατασκευής πυξίδων. οχυρωματικής τέχνης. και της ουμανιστικής περιττολογίας. έσπασε ο κοινωνικός φραγμός μεταξύ των δύο συνιστωσών και της επιστημονικής μεθόδου. των πανεπιστημιακών δασκάλων. Γύρω στα 1550. και οι μέθοδοι των ανώτερων χειροτεχνών υιοθετήθηκαν από επιστήμονες με ακαδημαϊκή μόρφωση: η πραγματική επιστήμη είχε γεννηθεί. Οι πειραματικές του επινοήσεις και . και διάφορα εγχειρίδια περί μεταλλουργίας. στη χωρομετρία. Αυτό ολοκληρώθηκε γύρω στα 1600 με τον William Gilbert (1540-1603). αντιμετώπιζαν την περιφρόνηση των ευυπόληπτων σοφών. οι ευυπόληπτοι σοφοί δεν νοιάζονταν για τα επιτεύγματα του νέου κόσμου που είχε μόλις γεννηθεί και έγραφαν στα λατινικά. με την πρόοδο της τεχνολογίας. φυσικός στην υπηρεσία της βασίλισσας Ελισάβετ. που αναφέρονταν σε γεωγραφικές ανακαλύψεις. Πολλά απ’ αυτά τα βιβλία. τα αγγλικά. τα γαλλικά. εγχειρίδια μαθηματικών.

βρήκε τη λύση συνδυάζοντας πειραματισμούς και μετρήσεις όμοιες μ’ εκείνες που έκαναν οι τεχνίτες και ακαδημαϊκή μαθηματική ανάλυση. τη στρατιωτική εφαρμοσμένη μηχανική και τους καλλιτέχνες-μηχανικούς συχνά υποτιμούνται. ο Galileo δίδασκε στο πανεπιστήμιο μαθηματικά και αστρονομία και κατ’ ιδίαν μηχανική και μηχανολογία. Ο Tartaglia δεν μπόρεσε να δώσει σωστή απάντηση στο πρόβλημα. και τους . Ιδρυτής της ήταν ο ζωγράφος Vasari. Τόσο η ίδρυση της σχολής αυτής (1562) όσο και η καταγωγή της μαθηματικής μόρφωσης του Galileo δείχνουν ότι η εφαρμοσμένη μηχανική και οι μέθοδοί της βγήκαν σιγά σιγά από τα εργαστήρια των χειροτεχνών και τελικά εισχώρησαν στο χώρο της ακαδημαϊκής εκπαίδευσης. Η ίδια αντίθεση προς τον ουμανισμό και τον σχολαστικισμό εμφανίζεται και στα έργα του Francis Bacon. ο Galileo σταμάτησε να γράφει πραγματείες στα λατινικά κι άρχισε να απευθύνεται σε μη επαΐοντες. Εκείνο τον καιρό έφτιαξε χώρους εργασίας στο σπίτι του. Όλη του τη ζωή τού άρεσε να επισκέπτεται ναυπηγεία και να μιλάει με τους εργάτες. όπου βοηθοί του ήταν χειροτέχνες. Οι σχέσεις του Galileo με την τεχνολογία. που ήταν προηγουμένως καθηγητής στην Accademia del Disegno στη Φλωρεντία. Μετά το 1610. που δημοσιεύτηκε στους Discorsi– άρχισε. Ο Bacon εξέφραζε τον ενθουσιασμό του για τους μεγάλους θαλασσοπόρους. το οποίο είχε εφεύρει ο ίδιος. Ακόμη και το λογοτεχνικό του γούστο φανερώνει την προτίμηση που έδειχνε στον απλό λαό. Τα μεγαλύτερα του έργα είναι γραμμένα πλήρως ή εν μέρει στα ιταλικά. Το μεγαλύτερό του επίτευγμα –η ανακάλυψη του νόμου των πιπτόντων σωμάτων. αφού ασχολήθηκε μ’ αυτό σαράντα χρόνια. Η απέχθειά του προς το πνεύμα και τις μεθόδους των σύγχρονων του καθηγητών και ουμανιστών εκδηλώνεται συχνά στις πραγματείες και τις επιστολές του. Ή μορφή της τροχιάς του βλήματος συζητιόταν συχνά από τους πυροβολητές της εποχής. Από τους λογοτέχνες συμπαθούσε μόνο λίγους ποιητές που έγραφαν στα ιταλικά. Αυτό ήταν το πρώτο «πανεπιστημιακό» εργαστήριο στην ιστορία. ένας ναυτικός που είχε αποσυρθεί από την ενεργό δράση (1581). Ως νέος καθηγητής στην Πάδοβα (1592-1610). Σπούδασε μαθηματικά κατ’ ιδίαν με τον Ostilio Ricci. Όταν σπούδαζε ιατρική στο Πανεπιστήμιο της Πίζας την προτελευταία δεκαετία του 16ου αιώνα. τους Discorsi. Ο Galileo άρχισε τις έρευνές του με μελέτες πάνω στις αντλίες. το σκηνικό του διαλόγου είναι το Οπλοστάσιο της Βενετίας. Το πρώτο τυπωμένο δημοσίευμά του (1606) περίγραφε ένα όργανο μέτρησης για στρατιωτικούς σκοπούς. Στο κύριο έργο του τού 1638. όπως δηλώνει ο ίδιος.πολλές άλλες λεπτομέρειες είναι παρμένες από ένα βιβλιαράκι που είχε γράψει στα αγγλικά ο κατασκευαστής πυξίδων Robert Norman. Κανένας σοφός πριν απ’ αυτόν δεν επιτέθηκε με τόσο πάθος εναντίον της πίστης στις αυθεντίες και της μίμησης της αρχαιότητας. από ένα πρόβλημα της σύγχρονής του πυροβολικής. μια σχολή που είχε ιδρυθεί είκοσι χρόνια νωρίτερα για νέους καλλιτέχνες και καλλιτέχνες-μηχανικούς. Η διαφορετική κοινωνική καταγωγή των δύο συνιστωσών της μεθόδου του —που έγινε και μέθοδος της σύγχρονης επιστήμης— είναι φανερή στους Discorsi. Ο Galileo. στη διευθέτηση των ποταμών και στην κατασκευή φρουρίων. τα μαθηματικά δεν διδάσκονταν εκεί. τους εφευρέτες. επειδή δίνει τα μαθηματικά πορίσματα στα λατινικά και συζητά τα πειράματα στα ιταλικά.

η προσωπική δόξα ήταν το επαγγελματικό ιδεώδες των ουμανιστών διανοούμενων. Η πραγματική συμβολή του Bacon στην ανάπτυξη της επιστήμης φαίνεται όταν συγκριθεί με τους ουμανιστές. έκανε τον πάτρονά του διάσημο με τα γραπτά του. από τους οποίους ο καθένας χρησιμοποιεί και συνεχίζει τις έρευνες των προκατόχων και των συναδέλφων του. οι χειρώνακτες εργάτες του πρώιμου καπιταλισμού ήταν συνηθισμένοι να χρησιμοποιούν την πείρα των συναδέλφων και των προκατόχων τους.τεχνίτες της εποχής του· πρόβαλε τα επιτεύγματά τους ως πρότυπα για τους σοφούς. Ουσιώδης για τη σύγχρονη επιστήμη είναι η ιδέα ότι οι επιστήμονες πρέπει να συνεργάζονται υπέρ της προόδου του καπιταλισμού. είναι προφανώς η μέθοδος εκείνων των ανθρώπων που δούλευαν με τα χέρια τους. Αντίθετα. στο οποίο η επιστημονική και τεχνολογική πρόοδος επιτυγχάνεται από την προγραμματισμένη συνεργασία των επιστημόνων. Η πρόοδος αντί της δόξας δηλώνει την αντικατάσταση ενός προσωπικού ιδεώδους από ένα αντικειμενικό. για να δει κατά πόσον αυτό επιδρούσε στη διαδικασία της σήψεως. Την αντικατέστησε με δύο νέους στόχους: «την επιβολή ελέγχου πάνω στη φύση» μέσω της επιστήμης και την «προώθηση της μάθησης». ευγενείς και ηγεμόνες. σχολαστικές επιβιώσεις και επιστημονικά λάθη. Ο ουμανιστής εξασφάλιζε τη ζωή του από τον πάτρονά του. Υπήρχε ένα είδος συμβίωσης μεταξύ αυτών και των πατρόνων τους. Φυσικά. Η κοινή πεποίθηση ότι «είναι εξευτελισμός η έρευνα σε θέματα μηχανικής» είναι «παιδιάστικη» γι’ αυτόν. Είναι όμως ο πρώτος συγγραφέας στην ιστορία της ανθρωπότητας που συνειδητοποίησε πλήρως τη βασική σπουδαιότητα της μεθοδικής επιστημονικής έρευνας για την προαγωγή του ανθρώπινου πολιτισμού. ο καταμερισμός της εργασίας είχε εξελιχτεί στη σύγχρονή του κοινωνία και στην οικονομία ως σύνολο. Η επαγωγή. αλλά ήταν οικονομικά εξαρτημένοι από τραπεζίτες. Ο Bacon πέθανε από βρογχικά που άρπαξε ενώ πειραματιζόταν παραγεμίζοντας ένα κοτόπουλο με χιόνι. Γι’ αυτό το λόγο. Στο έργο του Nova Atlantis ο Bacon περιέγραφε ένα ιδανικό κράτος. Ένα πείραμα αυτού του είδους θεωρούνταν στην εποχή του άξιο ενός μάγειρα ή ενός σφαγέος παρά ενός πρώην Λόρδου Καγκελλάριου της Αγγλίας. Από τη μια μεριά. πάντως. δεν έκανε καμιά σημαντική ανακάλυψη στο χώρο της φυσικής επιστήμης. Ο Bacon. ο Galileo. Αυτό το περιστατικό αποδεικνύει πόσο πολύ περιφρονούσε όλες τις συνήθειες των σύγχρονών του σοφών. Ούτε οι ερίζοντες σχολαστικοί ούτε οι διψασμένοι για . και τα κείμενά του βρίθουν από ουμανιστική ρητορική. όσο πιό εντυπωσιακά ήταν τα κείμενα των ουμανιστών τόσο πιο διάσημος γινόταν αυτός. Οι ουμανιστές δεν ζούσαν από τα έσοδα των βιβλίων τους. που ανακηρύσσεται απ’ αυτόν ως η νέα μέθοδος της επιστήμης. Το ιδεώδες της επιστημονικής συνεργασίας του Bacon προερχόταν προφανώς από τους κατασκευαστές και τους τεχνίτες. μερικές φορές. Πολύ συχνά ονόμαζαν τους εαυτούς τους «διανομείς δόξας» και δήλωναν εντελώς ξεκάθαρα ότι η φήμη ήταν το κίνητρο της δικής τους και κάθε διανοητικής δραστηριότητας. όπως τονίζει ο ίδιος ο Bacon και. Οι επιστήμονες αυτοί είναι οι κυβερνήτες της Νέας Ατλαντίδας. και σε αντάλλαγμα. ο Bacon ήταν πολέμιος του ιδεώδους της ατομικής δόξας. Από την άλλη μεριά. Αποτελούν ένα επιτελείο δημοσίων υπαλλήλων οργανωμένων σε εννέα ομάδες σύμφωνα με την αρχή του καταμερισμού της εργασίας.

Γιατί. Μόνο τρεις φυσικοί νόμοι ήταν γνωστοί στους αρχαίους σοφούς: οι αρχές του μοχλού και του Αρχιμήδη και ο οπτικός νόμος της αντανάκλασης. Συνολικά. η επιστήμη δεν αναπτύσσεται πιο συχνά. ο αρχαίος πολιτισμός γεννήθηκε από μια μάλλον μικρή σε μέγεθος ανώτερη τάξη που ζούσε από τις προσόδους της. Η αρχαία ρητορική είναι ανώτερη από το σύγχρονο αντίστοιχό της τόσο ως προς την εκλέπτυνση όσο και ως προς τον αριθμό εκπροσώπων. εταιρείες. το 1663 η Académie française στο Παρίσι· το 1664 παρουσιάστηκαν για πρώτη φορά τα Proceedings της Royal Society. Ο κλασικός πολιτισμός έκανε επιτεύγματα στη λογοτεχνία. την περιφρόνηση της αυθεντίας των Σχολών. ο Stevin και ο Descartes. ινστιτούτα. τους ποσοτικούς κανόνες δράσεως. και με το θεωρητικό ενδιαφέρον· το κατώτερο στρώμα μπορούσε να συμβάλει με το αιτιακό πνεύμα. η συνεργασία των επιστημόνων σε επιστημονικά περιοδικά. η υιοθέτηση των μεθόδων των χειρωνακτικά εργαζόμενων στις βαθμίδες των επιστημόνων με ακαδημαϊκή μόρφωση κατά τα τέλη του 16ου αιώνα είναι το αποφασιστικό γεγονός για τη γένεση της επιστήμης. Ακόμη περισσότερο περιφρονούνταν η χειρωνακτική εργασία. με την πολυμάθεια. την τέχνη και τη φιλοσοφία που δεν είναι καθόλου κατώτερα από τα σύγχρονα. Το 1654 ιδρύθηκε στο Λονδίνο η Royal Society. φιλολόγους και γραμματικούς. περιορισμένα στο χώρο της βιολογίας. και οργανώσεις προωθούνταν σταθερά. Κάπως παρόμοιες ιδέες υποστήριξαν την ίδια εποχή ο Campanella και. οι ζωγράφοι και οι γλύπτες άρχισαν να αποσπώνται βαθμιαία από τους χειροτέχνες και να αποκτούν κοινωνική υπόληψη. Μια σύγκριση με την κλασική αρχαιότητα μπορεί να καλύψει τουλάχιστον ένα κενό στην εξήγησή μας. Τα επιτεύγματα των αρχαίων είναι σημαντικά στους χώρους της θεωρητικής αστρονομίας και των μαθηματικών. Στο σύνολό του. λοιπόν. το κύρος τους ποτέ δεν εξισωνόταν με το κύρος των συγγραφέων και των ρητόρων. Παρήγαγε εξαιρετικούς και πολυάριθμους ιστοριογράφους. Ακόμη και στην εποχή του Πλούταρχου και του . μια διαφορά είναι χτυπητή: στην αρχαιότητα οι μηχανές χρησιμοποιούνταν στον πόλεμο. III Η παραπάνω εξήγηση της ανάπτυξης της επιστήμης είναι προφανώς ατελής. Το ανώτερο στρώμα μπορούσε να συμβάλει με την εξοικείωση που είχε με τη λογική. η Nova Atlantis του Bacon επηρέασε πολύ την ίδρυση επιστημονικών εταιρειών. Ακριβώς όπως και στην Αναγέννηση. Όπως είναι γνωστό. Η χρηματική οικονομία και τα συνυπάρχοντα στρώματα έμπειρων τεχνικών και κοσμικών επιστημόνων είναι συχνά φαινόμενα στην ιστορία. και την αντικειμενική συνεργασία. περιστασιακά. για την παραγωγή τρικ και «ταχυδακτυλουργιών» και για παιχνίδια· δεν χρησιμοποιούνταν όμως στην παραγωγή αγαθών. Στον χώρο της τεχνολογίας. τον πειραματισμό.δόξα διανοούμενοι είναι επιστήμονες. τη μέτρηση. Η ιδέα του Bacon είναι ουσιαστικά καινούρια και δεν είχε εμφανιστεί ούτε στην Αναγέννηση ούτε στην αρχαιότητα. Το κέρδος χρημάτων μέσω της επαγγελματικής εργασίας περιφρονούνταν πάντα από τους κύκλους που καθόριζαν την αρχαία κοινή γνώμη. και φτωχά στις φυσικές επιστήμες. Μολαταύτα. Κατά την περίοδο αυτή.

Στην αρχαιότητα η σκληρή χειρωνακτική εργασία γίνονταν από τους δούλους. περίπου. Επιπλέον. Όλα αυτά τα δεδομένα και συσχετίσεις έχουν επισημανθεί αρκετές φορές μέχρι τώρα. Μολαταύτα. Από την άλλη μεριά. Ο λόγος που δεν συνέβη αυτό εξηγείται τόσο λίγο όσο λίγο εξηγείται ο λόγος για τον οποίο δεν αναπτύχθηκε ο καπιταλισμός στην Κίνα.Χ. Υπήρχαν επίσης στην Κίνα. η . εξαιρετικά έμπειροι τεχνίτες και. από την άλλη. όπως ο Δημόκριτος και ο Αρχιμήδης. οι καλλιτέχνες αναφέρονταν σπάνια στα συγγράμματα της εποχής. και ακόμη και ο Αρχιμήδης αισθάνθηκε υποχρεωμένος να απολογηθεί όταν κατασκεύασε πολιορκητικές μηχανές. οι μεγαλύτεροι γλύπτες της αρχαιότητας αντιμετωπίζονταν ως χειρώνακτες εργάτες και μεροκαματιάρηδες. η αιτιακή. πειραματική. Οι τελευταίοι ήταν μάλλον (πολύ λίγα ξέρουμε γι’ αυτούς) ανώτεροι τεχνίτες ή απελευθερωμένοι δούλοι που εργάζονταν ως αρχιεργάτες. η γένεση της επιστήμης μπορεί να μελετηθεί και ως κοινωνιολογικό φαινόμενο. και οι μηχανικοί και οι τεχνολογικοί εφευρέτες σχεδόν καθόλου. Την ακμή της επιστήμης τη μελετούν συνήθως από ιστορικοί που ενδιαφέρονται για τη χρονική διαδοχή των επιστημονικών ανακαλύψεων. Η κοινωνιολογική λειτουργία των απασχολήσεων αυτών . Οι μηχανές και η επιστήμη δεν μπορούν να αναπτυχθούν σ’ έναν πολιτισμό που βασίζεται στην εργασία των δούλων. Μολαταύτα. αυτή είναι η αποφασιστική διαφορά μεταξύ κλασικής και πρώιμης καπιταλιστικής κοινωνίας. δεν εμφανίστηκε στην Κίνα. η απουσία δουλικής εργασίας είναι είναι αναγκαία αλλά όχι επαρκής συνθήκη για την εμφάνιση της επιστήμης. Στην Κίνα. όπως ο Ιπποκράτης και οι οπαδοί του. Σε σχέση με το πρόβλημά μας. Σε σύγκριση με τους ποιητές και τους φιλόσοφους. και η χρηματική οικονομία υπήρχε από το 500 μ. Στην αρχαιότητα μόνο οι λιγότερο προκατειλημμένοι σοφοί αποτολμούσαν να κάνουν πειράματα και ανατομές. έκαναν έρευνες ανάλογες μ’ αυτές που κάνει η σύγχρονη πειραματική και αιτιακή επιστήμη. η δουλεία καθιστά την κοινωνική περιφρόνηση για τη χειρωνακτική εργασία τόσο ισχυρή που δεν μπορεί να υπερνικηθεί από τους μορφωμένους. αλλά ήταν είδη πολυτελείας στην κατοχή των πριγκίπων. Γι’ αυτό το λόγο.Λουκιανού. που δεν χρησιμοποιούνταν στην παραγωγή. από τη μια μεριά. η δουλική εργασία δεν ήταν η επικρατέστερη. η δουλική εργασία μοιάζει να είναι αρκετά φτηνή. Θα μπορούσε κανείς να πει ότι η επιστήμη μπόρεσε να αναπτυχθεί πλήρως στο σύγχρονο Δυτικό πολιτισμό επειδή ο ευρωπαϊκός πρώιμος καπιταλισμός στηριζόταν στην ελεύθερη εργασία. λόγιοι-αξιωματούχοι που αντιστοιχούσαν κατά προσέγγιση στους ευρωπαίους ουμανιστές. Προφανώς. και ποσοτική επιστήμη. Οι απασχολήσεις των συγγραφέων επιστημονικών έργων και των προκατόχων τους μπορούν να εξακριβωθούν. πράγμα που σημαίνει ότι καθιστά περιττή την εισαγωγή των μηχανών. Πολύ λίγοι σοφοί. Και άλλες αναγκαίες συνθήκες μπορούν να βρεθούν. αν κάνουμε μια σύγκριση της πρώιμης καπιταλιστικής κοινωνίας με τον κινέζικο πολιτισμό. η αρχαία διανοητική ανάπτυξη δεν μπόρεσε να ξεπεράσει το φράγμα μεταξύ γλώσσας και χεριού. προσκολλημένη σε αυθεντίες. Στην πρώιμη καπιταλιστική κοινωνία υπήρχαν πολύ λίγοι δούλοι. Οι δούλοι είναι κατά κανόνα ανειδίκευτοι και δεν μπορούν να επιφορτιστούν με τον χειρισμό πολύπλοκων συσκευών και οργάνων.

σε στοιχειώδη φαινόμενα. στην κοινωνιολογία του πολιτισμού. Είναι περίεργο πόσο λίγες έρευνες τέτοιου είδους έχουν γίνει. δεν μπορούν να γίνουν πειράματα. Επειδή. οι τεχνίτες και οι καλλιτέχνες της Αναγέννησης με τους συναδέλφους τους της κλασικής αρχαιότητας. κατά μεγάλο μέρος. Καθώς οι πολύπλοκες διανοητικές κατασκευές γίνονται αντικείμενο μελέτης συνήθως μόνον από ιστορική άποψη. . Ωστόσο. η κοινωνιολογική έρευνα περιορίζεται. Η χρονική διαδοχή μπορεί να διακοπεί και σημαντικές ως προς το θέμα κοινωνιολογικές ομάδες μπορούν να συγκριθούν με ανάλογες ομάδες σε άλλες περιόδους και άλλους πολιτισμούς – οι σχολαστικοί του Μεσαίωνα με τους ινδούς ιερείς σοφούς.και τα επαγγελματικά τους ιδεώδη μπορούν να αναλυθούν. η σύγκριση αναλόγων φαινομένων είναι ουσιαστικά ο μόνος τρόπος εύρεσης και επαλήθευσης αιτιακών εξηγήσεων. δεν υπάρχει λόγος να μην εξετάζονται τα πιο σημαντικά και ενδιαφέροντα διανοητικά φαινόμενα με κοινωνιολογικό και αιτιακό τρόπο. οι ουμανιστές της Αναγέννησης με τους κινέζους μανδαρίνους.

2. Στην Κίνα. που έμοιαζαν με τους ουμανιστές λόγιους της Αναγέννησης. έπρεπε να δώσει εξετάσεις στο ύφος και στη γνώση της αρχαιότητας. Τίτλος πρωτοτύπου: Ε. αναπτύχτηκε μια ομάδα μορφωμένων ανώτερων υπαλλήλων. συναντιούνται επίσης στην αρχαία Αίγυπτο και στη νεο-Πάρθια αυτοκρατορία. γραμματικών. 1941-2. Στην επόμενη περίοδο. . Κοσμικοί γραμματείς. American Journal of Sociology. «The Sociological Roots of Science». για να εισαχθεί κανείς σε μια υπηρεσία. Διαπιστώνουμε εδώ την ύπαρξη ενός μάλλον γενικού κοινωνιολογικού φαινομένου: η κοσμική μόρφωση εμφανίζεται με τη μορφή του ουμανισμού εκεί όπου υπάρχουν επαγγελματίες δημόσιοι υπάλληλοι. Zilsel.ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ 1. περήφανοι για το επάγγελμά τους και τη μόρφωσή τους και προσκολλημένοι στα αρχαία πρότυπα. γιατί τα γράμματα του κινέζικου αλφαβήτου ήταν πολυπλοκότερα από τα ευρωπαϊκά. Στην κλασική αρχαιότητα υπήρχε ένα πλήθος ρητόρων. που κυρίως ενδιαφέρονταν για την τελειότητα στο ύφος και που αναγνώριζαν ως φιλολογικά πρότυπα ορισμένα αρχαία κείμενα. ακόμη και η καλλιγραφία ανήκε στα τυπικά προσόντα της ανώτερης μόρφωσης. μετά τη διάλυση του φεουδαλισμού κατά την περίοδο του Κομφούκιου. Και στην Κίνα επίσης. φιλολόγων. και φιλοσόφων.

και όχι οι γιατροί.. Όσο για μένα. Είχε δίκιο όταν επέμενε ότι η ανακάλυψη της προοπτικής κυρίως. με την ανατομία. αρχίζοντας από τον Pollauiolo. οι ζωγράφοι. όχι μόνο είναι μισός μαθηματικός. Σ’ αυτό το δοκίμιο. κι όσο πολλές κι αν ήταν. θυμάμαι ένα γράμμα του ζωγράφου Ludovico Cigoli. όσο σχετικές με το θέμα κι αν ήταν αυτές. ήταν τόσο απαραίτητη για την ανάπτυξη των «παραστατικών» επιστημών στην προ-γαλιλεϊκή περίοδο όσο ήταν το τηλεσκόπιο και το μικροσκόπιο τους επόμενους αιώνες και όσο είναι η φωτογραφία σήμερα. Σ’ αυτό το πεδίο. «ότι ένας μαθηματικός που δεν καταλαβαίνει από σχέδιο. αλλά κι ένας άνθρωπος χωρίς οπτικό πεδίο». Για όλα αυτά. που δεν θα ήταν δυνατόν να μεταβιβαστούν από λέξεις.GIORGIO DE SANTILLANA Ο ρόλος της τέχνης στην επιστημονική αναγέννηση [1] . Ο Brunelleschi γύρω στο 1400 πρέπει να θεωρηθεί τόσο ο πιο δημιουργικός επιστήμονας όσο και ο πιο δημιουργικός καλλιτέχνης της . πρόθεσή μου είναι να συγκεντρώσω το ενδιαφέρον μου στην πρώιμη περίοδο που έχει ως επίκεντρό της τον Filippo Brunelleschi (1377-1446). Ο Erwin Panofsky ανέλυσε με πολλή διεξοδικότητα και διορατικότητα τη συμβολή της τέχνης στην επιστήμη σε πολλά πεδία. παρέχει τα μέσα μεταβίβασης παρατηρήσεων. Πιστεύω πως η σπουδαιότητά του δεν έχει αναδειχτεί όσο θα έπρεπε. δεν μπορώ παρά να δεχτώ την ετυμηγορία του Panofsky: Η τέχνη. Αυτό ακριβώς συνέβη. όπου ο ιστορικός της τέχνης συναντά τον ιστορικό της επιστήμης. Σ’ αυτά τα λόγια ζει ανέπαφο το πνεύμα του Leonardo. στην Αναγέννηση. και των συναφών μεθόδων σχεδιασμού τρισδιάστατων αντικειμένων υπό κλίμακα. όπως ο Stanley τον δόκτορα Livingston [2].. Τούτη τη στιγμή όμως θα αποφύγω να χωθώ στη ζούγκλα του Da Vinci. από μια ορισμένη στιγμή και μετά. Μ’ αυτόν βρισκόμαστε στο αρχικό σημείο όπου ο ιστορικός είναι υποχρεωμένος να ξεδιαλύνει τις συγκεχυμένες ιδέες. γράφει αυτός. ήταν εκείνοι που ασχολήθηκαν μ’ αυτήν και μάλιστα ιδίως για σκοπούς διερεύνησης παρά επίδειξης. αν και γράφτηκαν έναν αιώνα αργότερα. επ’ ευκαιρία του πατρός Clavius και των παράξενων ιδεών του σχετικά με τη σύσταση της επιφάνειας της Σελήνης από μάργαρο: «Αυτό μου αποδεικνύει πάλι». Κι έτσι ξαναγυρίζουμε στον Leonardo.

«έτσι ώστε ο αέρας και ο ουρανός να αντικατοπτρίζονται με ακρίβεια. Αν κοίταζες μέσα από την τρύπα από το πίσω μέρος του πίνακα την αντανάκλασή του στον κρεμασμένο καθρέφτη. λέει. που επισήμανε σ’ αυτή την περίοδο μια κίνηση από τον «μηχανικισμό» στον «μαθηματικισμό». [. καθώς είναι διάσπαρτες σε τρεις αιώνες. Ένας ιστορικός της τέχνης. με την εξαίρεση κάποιων οξυδερκών παρατηρήσεων ορισμένων φιλοσόφων. Κάτω από ποιά μορφή. που κατέστησε δυνατή μια εξήγηση της φύσης όχι πια με βάση τη μορφή. Ό. όπως υποστηρίζουν άλλοι. γιατί τότε δεν υπήρχε τίποτε στη δημιουργική επιστήμη που να μη μπορούσε να το κάνει αυτός. αλλά με βάση τη μαθηματική συνάρτηση.] Δύο μεγάλα θέματα έρχονται στο μυαλό όταν σκεπτόμαστε αυτή την αλλαγή που άφησε εποχή. Ποιος του έδωσε τις αρχικές επιστημονικές του ιδέες.. όχι πολύ μεγαλύτερη από την κόρη του ματιού. άνοιξε μια τρύπα. ο Pierre Francastel. Ή κάποιος άλλος. Στο μπροστινό μέρος. «για την ιστορία της επιστήμης σ’ αυτήν την περίοδο. και μέσα σε ποιο πλαίσιο. που έμοιαζε με έργο κάποιου μινιατουρίστα». Απέναντι από τον πίνακα. Έχουμε την περιγραφή του Manetti για τη συσκευή του: ήταν μια ξύλινη πινακίδα με μήκος μισό πήχη. Ο Brunelleschi φαίνεται πως ήταν εκείνος που χάραξε το δρόμο της επιστήμης για την γενιά του. όπως ο Brunschvicg. κάνει κάποιες συγκαλυμμένες κατηγορίες εναντίον των ιστορικών της επιστήμης: «Τόσο λίγα ξέρουμε». Παραθέτει προφητικές κουβέντες. Εξακολουθούμε να αναζητούμε το μέρος όπου συνέβη πράγματι το γεγονός στην πρώτη του μορφή. και το άλλο η διανοητική «αλλαγή άξονα».] Δεν έχουμε δημιουργήσει ακόμη τεχνικές ανάλυσης γι’ αυτή την ουδέτερη ζώνη που βρίσκεται μεταξύ τέχνης και επιστήμης· έχουμε στη διάθεσή μας πολύ λίγα δεδομένα και κανένα κριτικό εργαλείο. η οποία έβγαινε από την άλλη μεριά. Δεν πρέπει να θέτουμε τη δική μας εικόνα για την επιστήμη ως κριτήριο για το παρελθόν. δεν μπορούν να μας οδηγήσουν σε κάποιο συμπέρασμα. ο Toscanelli. Ας προσπαθήσουμε να προσεγγίσουμε ένα σημείο όπου η τέχνη και η επιστήμη αναντίρρητα ενώνονται. που. και τα σύννεφα να περνούν από κει ακριβώς όπως γεννιούνται από τους ανέμους».. κρέμασε έναν καθρέφτη. Το ένα είναι η ανάδυση της μοντέρνας έννοιας του φυσικού νόμου υπεράνω και εναντίον της μεσαιωνικής. η ιστορία της επιστήμης δεν έχει να πει πολλά ως προς την εποχή πριν από τον Galileo και τον Descartes· μπορεί απλώς να επισημάνει τις πολύ γνωστές σχολαστικές απόπειρες.. Και πάλι. [. στην οποία αυτός είχε ζωγραφίσει «με τέτοια επιμέλεια. έβλεπες τη ζωγραφιά ακριβώς από το . Κατασκεύασε το παλιότερο οπτικό όργανο μετά τα ματογυάλια.τι ήταν ανοιχτός ουρανός μέσα στη ζωγραφιά καλύφτηκε με φύλλα από στιλβωμένο ασήμι. Ήταν ο Manetti ή. Γι’ αυτά τα θέματα. την πλατεία του καθεδρικού ναού της Φλωρεντίας. στο σημείο όπου η κατακόρυφη γραμμή του ορώμενου συναντούσε την απεικονιζόμενη σκηνή. τελειότητα και φροντίδα για το χρώμα. που εφαρμόζεται στην κοινωνία. που χάνουμε τον προσανατολισμό μας». σε απόσταση ενός χεριού. κοιταγμένη από ένα σημείο τρία πόδια μέσα από την κύρια πόρτα του καθεδρικού.εποχής του.. τι σημαίνουν πραγματικά αυτές οι λέξεις. Ο Brunelleschi δημιούργησε τη θεωρία του της προοπτικής με πειραματικά μέσα.

Πρέπει να σημειώσουμε ότι ο ίδιος ο Copernicus πρότεινε ειλικρινά το σύστημά του ως μία καθαυτό προοπτική κατασκευή: «Πού θα μπορούσε να τοποθετηθεί ο φανός του Σύμπαντος αν όχι στο κέντρο. και έδωσε στους ανθρώπους μια ιδέα για τον αληθινό αστρονομικό χώρο. Αυτή είναι η camera obscura. Το επόμενο βήμα. οι καλλιτέχνες του Μεσαίωνα πίστευαν ότι η αλλαγή μεγέθους έπρεπε να κρατηθεί μέσα στα όρια της συμβολικής σπουδαιότητας και σχέσης των μορφών με το σύνολο. έκοψε το δρόμο σε μια μεγάλη σειρά θεωριών. και ότι οι λέξεις αυτές είναι. γιατί είναι κάτι εμπεριστατωμένο στην ιστορία της επιστήμης. αν το μυαλό ξέρει τον νόμο της αναλογίας· αντίθετα. είναι να αντιστρέψεις τη διάταξη της συσκευής και να αφήσεις το φως που περνάει μέσα από την οπή να απεικονίσει από μόνο του την εξωτερική σκηνή πάνω σε μια γυαλισμένη με λάδι χάρτινη οθόνη. Αλλά η συνολική αλληλουχία των ιδεών άρχισε με τον Brunelleschi. Πρέπει να θυμόμαστε ότι ο Galileo ανακοίνωσε ότι το όργανό του προερχόταν «από τους πολύ λίγο γνωστούς νόμους της προοπτικής». και γι’ αυτό ήταν καταδικασμένη σε τελική παρακμή και πτώση. Αν το τηλεσκόπιο καθιέρωσε το κοπερνίκειο σύστημα ως φυσική πραγματικότητα.» Αντίστροφα. όπως το βλέπουμε σήμερα. δεν έχουμε μόνο μία συσκευή.προοπτικό της σημείο και «νόμιζες πώς έβλεπες την καθαυτό αλήθεια κι όχι μια εικόνα». Οι άνθρωποι θα απεικονίζονται τόσο μικροί όσο πρέπει να είναι σύμφωνα με την απόσταση στην οποία βρίσκονται. ένα όνομα που μπορεί να χρησιμοποιηθεί εξίσου καλά και για τις συσκευές του Brunelleschi. παρά την ανεπάρκειά τους. . μια «επέκταση» της ψυχής. πρωτόγονης. που βεβαίωναν ότι η ιδιότητα της όρασης ήταν μια «ενεργός λειτουργία». υπάρχει ένα «κοπερνίκειο» πνεύμα σχετικά με την προοπτική. οι επινοήσεις του Brunelleschi διένυσαν έναν μακρύ δρόμο ώσπου να καθιερώσουν στη φυσική φιλοσοφία μια νέα ιδέα σχετικά με τη φύση του φωτός. επειδή στηριζόταν σ’ ένα επίκτητο και πολιτισμικό πλέον κεφάλαιο. Δεν χρειάζεται να επιμείνω σ’ αυτές τις συνέπειες της camera obscura. δείχνοντας τον παθητικό χαρακτήρα της ιδιότητας της όρασης. και πήρε καιρό ώσπου να κατανοηθεί καλά. αρκετά αποκαλυπτικές. Το καινούργιο πράγμα μπορούσε να γίνει κατανοητό κατ' εκτίμηση μόνον ως ένα ακόμη «προοπτικό όργανο»· και πράγματι το παλιό λατινικό του όνομα ήταν perspicillum. Δεν υπάρχει τίποτε κακό στο να φαίνεσαι μικρός. Επομένως. Ο Brunelleschi. Αυτό που έκαναν οι επινοήσεις του Brunelleschi είναι από κάθε άποψη εξίσου σημαντικό με το επίτευγμα του τηλεσκοπίου. καταγωγής. αλλά η πιο κοντινή της. Μετά την ανακάλυψη του σχηματισμού μιας εικόνας πάνω σε μια οθόνη. μεταξύ του 1390 και του 1420. αλλά τα καλύτερα μυαλά δεν μπορούσαν να συμμετάσχουν σ’ αυτήν ολόψυχα. που συγκρίνονται σε σπουδαιότητα με εκείνη τη συσκευή που εμφανίστηκε δύο αιώνες αργότερα. όχι ακριβώς εκείνη που περιέγραψε για πρώτη φορά στο 1430 ο Alberti. από όπου βγήκε στα αγγλικά το «προοπτικό γυαλί». η διαδικασία διαμόρφωσης θεωριών μπορούσε να προχωρήσει καλά για ένα διάστημα. το τηλεσκόπιο του Galileo. αλλά μια σειρά πειραματικών επινοήσεων τεράστιας σημασίας. και επίσης πλατωνικής.

αλλά καθαρό πράγμα της φύσης. Αυτή είναι ή διανοητική υπόσταση του προβλήματος την εποχή της αιφνίδιας εμφάνισης της πρώιμης Αναγέννησης. Οι παραστατικές τέχνες μένουν σε καθαρά δουλική κατάσταση. Πώς μπόρεσαν λοιπόν να φτάσουν σε μια prise de conscience αυτοί οι άνθρωποι. αρκεί να συγκρίνουμε τη συνέπεια και τη γονιμότητα της νέας άποψης με τις οπτικές θεωρίες του Ghiberti. Βέβαια. που θεωρούνταν ωχρή αντανάκλαση των ανώτερων τεχνών. θα βρούμε το lanificium. την agricultura. Πώς δημιουργήθηκε ο καινούριος διανοητικός αστερισμός. επειδή δεν είναι έλλογη. στη φιλοσοφική θεωρία. Δεν θεωρούνται δραστηριότητα ενός ελεύθερου ανθρώπου. Επιπλέον. τη navigatio.. αυτές απέκτησαν επιστημονική ιθαγένεια μόνο το 1620 με τον Benedetto Castelli. Ακόμη και ο Cennini. Το πρόβλημα μπορεί να γίνει σαφέστερο αν αναλογιστούμε το δεύτερο στάδιο. ποτέ δεν μπήκε στον κόπο να διαβάσει ο Brunelleschi. Το λανάρισμα του μαλλιού και το κυνήγι είναι αναγνωρισμένες τέχνες. τον οποίο όπως φαίνεται. αλλά αυτό οφείλεται στο ότι. Αν ακολουθήσουμε το σχήμα των επτά Μηχανικών Τεχνών. αλλά δεν μπορεί να το συλλάβει καλά. όχι όμως στη ζωγραφική... με τον Piero della Francesca και τον Leonardo. τον καιρό του Galileo. Πενήντα χρόνια αργότερα. δείχνει. και τσαλαβουτά ανάμεσα στο παλιό και στο καινούργιο. [. Ας μην ξεχνάμε ότι ο Μεσαίωνας έδωσε μια θέση στη μουσική μέσα στο Quadrivium [3]. Για να δούμε την αλλαγή στην εποχή που μας ενδιαφέρει εδώ. τόνιζε ότι οι κανόνες αυτοί δεν εφαρμόζονται στη γυναίκα. ανεβασμένης ίσως σ’ ένα είδος κινηματογραφικού εφέ από το θείο άγγιγμα. Αυτό δεν είναι απλώς αμέλεια. και δεν διευκρινίζεται πολύ από τις πρώτες ανήμπορες και αυθαίρετες θεωρητικοποιήσεις ή από τον Βιτρούβιο. Δύο αιώνες αργότερα. παλιού φίλου του Brunelleschi. μια μεταμόρφωση του αντικειμένου με τέτοιο τρόπο ώστε να έχει κοσμική σημασία. τη venatio και την theatrica [4]. Ο Habanus Maurus είχε διδάξει πριν από καιρό. Απ’ αυτή την άποψη είναι ο τελευταίος του Μεσαίωνα. έδινε στην τέχνη της ζωγραφικής και της γλυπτικής μια επαγγελματική θέση δίπλα στην ποίηση. που δεν έχει συμμετρία αναλογιών. το παλιό αργεί πολύ να πεθάνει και το παρόν είναι μια συνύπαρξη πολλών εποχών. κι αυτό είναι ιδιαίτερα σημαντικό. που είναι πολύ πιο οικείο σε μάς.. αλλά η ζωγραφική και η γλυπτική όχι. ότι τη θεωρεί ένα είδος διδακτικής βοήθειας. αλλά πάντα υποβοηθητικής και διακοσμητικής. Ο Ghiberti βλέπει θαμπά το καινούριο πράγμα που ανακάλυψε ο Brunelleschi. στην αρχή του Μεσαίωνα. βρισκόμαστε σχεδόν πλήρως μέσα στις νέες ιδέες σχετικά με το φως. αλλά πίστευε ότι έπρεπε να ισχύουν γι’ αυτήν οι παλιοί αναλογικοί κανόνες των αρχαίων συμβάσεων.] Ας γίνουμε για λίγο καθαυτό ιστορικοί. την πρωτοκαθεδρία της Λέξης. Ο ίδιος ο Dante. που έγραφε στα 1390 και τον διάβασε ο νεαρός τότε Brunelleschi. Όσο για την «επιστήμη». που θαυμάζει τον Giotto. Υπάρχουν πραγματικά συγκεχυμένες και αβέβαιες υποσημειώσεις στον Alhazen. αυτή ήταν στα χέρια καθηγητών που καθόλου δεν νοιάζονταν γι’ αυτά τα πράγματα. η πάλη μεταξύ της παλιάς και της καινούργιας . ενώ η ποίηση είναι γι’ αυτόν ένα αληθινό φιλοσοφικό μέσο.Όλα λοιπόν ήταν έτοιμα για περαιτέρω επεξεργασία. με την εξιδανικευμένη χρήση της γλυπτικής στο Καθαρτήριο. ανάμεσα στις Ελευθέριες Τέχνες. την armatura.

όταν το μεσαιωνικό πλαίσιο ιδεών είχε ακόμη μια επιβλητική και αδιαμφισβήτητη παρουσία. που αρχίζει με το πρώιμο έργο του Brunelleschi και ολοκληρώνεται γύρω στο 1500 με τον Leonardo και τον Luca Pacioli. αφού την επανερμήνευσαν.R. . του Descartes και του Newton για να καθιερωθεί η νέα ιδέα της φυσικής φιλοσοφίας. Ας σημειώσουμε όμως τη διαφορά. Kernodle όλα τα στοιχεία που αποδεικνύουν τη σύνδεση της σκηνογραφικής τέχνης. και δεν χρειάζεται να ψάχνουμε αλλού. μ’ όλο το ρεπερτόριό της των σκηνικών αντικειμένων και ενδυμάτων. Ο Galileo είναι ένας αναγνωρισμένος επιστήμονας που ασχολείται με αναγνωρισμένες επιστήμες. όπως πιστεύουν στις σχολές. την αρχιτεκτονική και την theatrica. ο αρχιτέκτονας έχει να χειριστεί κάτι εντελώς στέρεο. όταν έχουμε βρει ένα «αναγκαίο». Αν σκεφτούμε αυτή την ομάδα ανθρώπων που δεν είχαν σύνδεση με τα πανεπιστήμια. Όλοι θυμόμαστε πόση πειθώ έπρεπε να ξοδέψει για να δείξει ότι. Γιατί. με το σκηνικό και το φόντο των πινάκων ζωγραφικής [6]. είναι ονόματα που έρχονται στο μυαλό: αλλά ακόμη και στα έργα του Raphaelo και του Ticiano. μετατόπιζε τον τόνο από το liber pictus της λατρευτικής τέχνης στις παραγωγές και στη μεγαλοπρέπεια των αναπαραστάσεων της αυλής και της πόλης. που δύσκολα περνούσαν για αστοί και που φορούσαν συνεχώς τη δερμάτινη ποδιά της δουλειάς –τότε. είναι αναγκασμένος να παλεύει σ’ όλη του τη ζωή με την προκατάληψη που δεν θέλει να του δώσει μια φιλοσοφική θέση. Αντίθετα. ένα μαθηματικό. Τον μεταχειρίζονται ως τεχνικό και του στερούν κάθε αρμοδιότητα ενασχόλησης με τα αληθινά αίτια των πραγμάτων.. Εδώ μπορούμε να δούμε ότι βρήκαν ένα στήριγμα στην παλιά θεωρία. Ο ζωγράφος είχε πίσω του μία μόνο μηχανική τέχνη. δεν έχει κανένα νόημα να μιλάμε αόριστα για ιδιοφυίες· πρέπει να δείξουμε κάποιες συγκεκριμένες δυνατότητες που υποβάσταζαν αυτήν την αιφνίδια δημιουργία ενός νέου κόσμου θεωρητικών συλλήψεων. την theatrica. Η περίοδος στην όποια αναφέρομαι είναι καλά οριοθετημένη· είναι ο 15ος αιώνας.. Τον καιρό του Pollaiuolo. πάνω απ’ αυτές. Ο Ghirlandaio. αίτιο. τα μαθηματικά και την αστρονομία. Χτίζει την πραγματικότητα. που ανήκουν στον χώρο της κοσμολογίας. κι αυτό δεν θα το ξέραμε αν δεν συγκέντρωνε ο G. ακριβώς όπως η ιατρική ισχυριζόταν ότι η επιστήμη-πάτρονάς της ήταν η «physica» (από δώ και τα ονόματα «physic» και «physician») [5]. τη μουσική και τα μαθηματικά. η αρχιτεκτονική θεωρείται απ’ όλους ελευθέρια τέχνη. όταν αυτό που ονομάζουμε επιστήμη ήταν μια κρυφή υπόθεση χωρίς δικό της χαρακτήρα. Γι’ αυτούς τους ανθρώπους. ή σκηνικά ενός θεατρικού έργου. έχουμε ένα αίτιο τόσο αληθινό όσο μπορεί να χωρέσει το μυαλό μας. το πρώτο πράγμα ήταν να αποκτήσουν κάποια ιδέα του κοινωνικού τους ρόλου που θα τους επέτρεπε να σκέφτονται νόμιμα. ο Benozzo Gozzoli. που είχαν μικρή πρόσβαση σε βιβλία. το νέο «θεαματικό» στοιχείο είναι ισχυρότερο από τη λατρευτική αφορμή. αλλά ακόμη κι όταν παρέμεινε καθαρή διακόσμηση. έτσι κι αυτοί οι τεχνίτες είχαν δύο μηχανικές τέχνες. δηλαδή. Αν ξαναγυρίσουμε τώρα στο 1400 αντί για το 1600. και. Γνωρίζουμε ότι χρειάστηκαν οι συνδυασμένες προσπάθειες του Galileo. Ωστόσο.μορφής γνώσης είναι κατάφωρη. Αυτό έφτασε ώς τον σχεδιασμό πόλεων. Στην πραγματικότητα ήταν προσκολλημένος σ’ αυτήν.

Αυτό ήταν το τέλος της μεσαιωνικής δύναμης εκείνων τους οποίους αποκαλούσε περιφρονητικά «μεγάλους μάστορες του μυστριού». έχουμε το γεγονός ότι αυτό το σύμπλεγμα των επιτευγμάτων στα οποία έφτασε. Massacciο. Ο Brunelleschi είναι όντως ο πρώτος επαγγελματίας μηχανικός που έρχεται σε πλήρη αντίθεση με τον παλιό «μάστορα χτίστη». περιγράφει μια φορτηγίδα εξοπλισμένη με γερανούς). έχουμε έναν άνθρωπο που υποστηρίζεται από το κύρος των μαθηματικών και από τα «απόκρυφα μυστικά της προοπτικής» (ο αστεϊσμός του Galileo για τα δικά του επιτεύγματα είναι σίγουρα έγκυρος στην περίπτωση αυτή). ώς το τέλος της ζωής του θεωρούνταν κατά πρώτο λόγο μεγάλος σχεδιαστής και καλλιτέχνης· κι ακόμη περισσότερο. macignos et alia opportuna». Έχουμε έναν άνθρωπο που η ικανότητά του δεν θεωρείται πως εξαρτάται μόνο από τη μακρόχρονη πείρα και τα μυστικά του επαγγέλματος. Luca della Robia). Αυτός όμως ζήτησε τη βοήθεια της Επιτροπής Εργασιών και κατάφερε να ρίξει τους σημαντικότερους στη φυλακή. ο καθαρός καλλιτέχνης μόλις και μετά βίας ήταν διανοούμενος. και μια άλλη. που αντιστεκόταν στα σχέδια του και που προσπάθησε να επιτύχει τη σύλληψη του Brunelleschi. μια ομάδα μεγάλων ταλέντων (οι Manetti. θεωρείται τεχνίτης. ένας άνθρωπος που έλεγχε τις φιλοσοφικές συνεπαγωγές όσων πραγμάτων έκανε.Αυτό μας οδηγεί στον τρίτο παράγοντα. Είναι σημαντικό το γεγονός ότι ακριβώς την εποχή που ο Brunelleschi διορίστηκε σύμβουλος στην Opera del Duomo (την Επιτροπή Εργασιών για τον καθεδρικό ναό). βρήκε έναν «φιλολογικό» .. του ίδιου έτους. έδειξε μια καινούρια τεχνοκρατική αυταρχικότητα: απέλυσε όλους τους μάστορες-χτίστες κατηγορώντας τους για κωλυσιεργία και τους επαναπροσέλαβε με τους δικούς του όρους. από τη στιγμή που πήρε την εκτελεστική εξουσία ο Brunelleschi. Ο Brunelleschi δεν ήταν τέτοιος· θεωρείται διανοούμενος. τα τελευταία εκκλησιαστικά μέλη της επιτροπής αυτής αποσύρθηκαν και έτσι μεταβλήθηκε σε καθαρά λαϊκό σώμα. με το αιτιολογικό ότι δεν πλήρωνε τους φόρους του. ενός παρείσακτου. Μολαταύτα. Εδώ έχουμε λοιπόν για πρώτη φορά έναν νέο τύπο μάστοραμηχανικού. Δεν ανέβηκε όμως στην κορυφή χωρίς να δώσει μια κρίσιμη μάχη με τη συντεχνία των μαστόρων της Πέτρας και του Ξύλου. κάτω από την αρχηγία του Brunelleschi. Έχουμε έναν άνθρωπο που περιγελά και παραμερίζει τη συνηθισμένη σκέψη –μέσω επιτροπής–. στον καινούριο τύπο πατροναρίσματος από μια νέα άρχουσα τάξη. Donatello. που γράφτηκε από τον Francesco di Giorgio Martini. Τέλος.. Είναι ο πρώτος άνθρωπος που διορίστηκε επαγγελματίας στρατιωτικός μηχανικός από την Signoria [7]. Εκείνη την εποχή. αλλά και από τη δύναμη της διάνοιας και τη θεωρητική τόλμη. Ο Donatello μπορεί να ήταν εξοικειωμένος με τους λατίνους κλασικούς· μολαταύτα. και που σχεδίασε τα οχυρωματικά έργα πολλών πόλεων: το έργο του είναι ο προάγγελος του πρώτου σχετικού εγχειριδίου. Έπειτα από έναν αιώνα μόνο εμφανίστηκε η μοιραία διάκριση μεταξύ καθαρής και εφαρμοσμένης τέχνης. τον δεμένο στην παράδοση. Από την άλλη μεριά. που μπορεί να πει τις απόψεις του στα συμβούλια της πόλης και που κατοχυρώνει με πατέντα τις μηχανές του (μια πατέντα του 1421 περιγράφει σε κάπως πρόχειρα λατινικά μια μηχανή «pro trahendo et conducendo super muris Cupolae lapides. Ghiberti.

για την οποία εγγυόταν η πλατωνική σοφία· την ελπίδα στα μαθηματικά. όλοι ήξεραν ότι μια καθαρή θεωρία είχε προηγηθεί του συμπλέγματος των επιτευγμάτων που είχε ως κορώνα του τον Τρούλο του καθεδρικού ναού. Η ένωση κατέληξε να γίνει ακαδημαϊκή κατά την περίοδο που η επιστήμη πετάχτηκε μπροστά με τη δική της ιδέα για τη μέθοδο και την αλήθεια.. όταν λέει για τη νέα τέχνη της αρχιτεκτονικής: «Ξεθάψαμε ό. ο οποίος μπορούσε. τέσσερις αντικειμενικές δυνατότητες για μια επιστημονική αναγέννηση. Μένουμε στο ερώτημα με το όποιο αρχίσαμε: «Τι ήταν αυτή.υποστηρικτή στο πρόσωπο του Leon Battista Alberti (πέθανε το 1472). διαποτίζει ανεμπόδιστα όλα τα μέρη του. θερμαίνει. Τι μετέδωσαν λοιπόν εκείνοι οι άνθρωποι για τους οποίους μιλούσαμε προηγουμένως.. Ο Alberti απλώς παραφράζει τα λόγια του Brunelleschi. καθώς διαχέεται στο σύμπαν. Αλλά. Δεν χωράει αμφιβολία πως επρόκειτο για μια εύθραυστη και εφήμερη ένωση. Με την επιμονή του στην «επιστήμη του κάλλους» ο Alberti διαιώνιζε την ακαμψία των μεσαιωνικών κλάδων. Η αναλογία συνεχίζεται ως εξής: εφόσον ο θεός είναι η ζωή της ψυχής. Μολαταύτα. χωρίς δεχτεί τη βοήθεια κανενός. Δεν θα μπορούσε κανείς να το εκφράσει αυτό καλύτερα από τον Galileo στην Τρίτη του Επιστολή στον Dini το 1615. Μπορούμε να υποθέσουμε εύλογα πως αυτή είναι κάτι παραπάνω από το φως που . με την αρχαία ιδέα τους για τη «μέθοδο» και τις υπαγορεύσεις τους περί του ορθού. Εν ονόματι τίνος πράγματος έγινε. Τολμώ να πω επίσης πως εντοπίσαμε και την καθαυτό επαναστατική συνείδηση. Μετέδωσαν το αίσθημα της μεγάλης αξίας των μαθηματικών. που αναζωπυρώθηκε τον επόμενο αιώνα από περίφημους σοφούς όπως ο Bacon και ο Grosseteste· και.τι δεν γράφτηκε ποτέ το βγάλαμε από τον ουρανό: Βρίσκουμε εδώ το πρώιμο αντίστοιχο ή μάλλον την πρώτη δοκιμή εκείνου του «κοινωνικού ρήγματος» που πραγματοποιήθηκε από τη νέα επιστήμη του Galileo μέσω του τηλεσκοπίου. ακόμη κι αν χτενίσουμε τα αρχεία με δόκιμο διαλεκτικό στυλ. Ας αναφέρουμε κάποια παραδείγματα. δυσδιάκριτη και γρήγορη που. ζωογονεί και κάνει καρπερά όλα τα ζώντα πράγματα. τις πεποιθήσεις και τις θαυμαστές εξαγι’ελίες στις οποίες είχε στραφεί στην πορεία των αιώνων ο χριστιανικός πνευματικός μυστικισμός και οι οποίες εκφράζονταν με τη «μεταφυσική του φωτός». δεν θα μπορέσουμε να καταγράψουμε τη γέννηση της σύγχρονης εμπειρικής επιστήμης. όπως θα έλεγαν οι διαλεκτικοί συνάδελφοι μας.τι γράφτηκε στο παρελθόν και ό. η ένωση ήταν αληθινή. που έδωσε στις ιδέες τους πλήρη δυνατότητα εισχώρησης στον επίσημο κόσμο των γραμμάτων και του ουμανισμού –κάτι που μόνο ο Galileo μπόρεσε να κάνει αργότερα. κατά τη δημιουργική της περίοδο. Γύρω στο 1450. «να κρατήσει κάτω από τη σκιά του όλους τους λαούς της Τοσκάνης». ο φυσικός κόσμος συνέχεται και παίρνει ζωή από τη δύναμη του φωτός και της θερμότητας. «Μου φαίνεται πως υπάρχει στη φύση μια ουσία εξαιρετικά πνευματική. όπως λέει ο Alberti.».. κυρίως.. Το σώμα του ήλιου φαίνεται πως είναι η κύρια υποδοχή της δύναμης αυτής της ουσίας. Μπορούμε να αρχίσουμε με την πλατωνική αναλογία του θεού με τον ήλιο που παρουσιάζεται στο μύθο του Σπηλαίου. Εντοπίσαμε τέσσερις προϋποθέσεις ή. που πρέπει με τη σειρά της να είναι το υπέρτατο συστατικό στοιχείο της πραγματικότητας.

Λέει ο Alberti: «Το μεγάλο. και όλα αυτά που ονομάζονται συμβεβηκότα των πραγμάτων. η διάταξη των συστατικών μερών] που λαμβάνονται μαζί για να δηλώσουν την ειδοποιό διαφορά που συνιστά το σώμα και το διαχωρίζει απ’ όλες τις άλλες μορφές. είναι ή κατανόηση κάποιων συμβεβηκότων ή ιδιοτήτων των πραγμάτων.». με μια λέξη. ή αρκούμαστε στη γνώση κάποιων συμβεβηκότων τους. Αργότερα.. δεν καταλαβαίνω περισσότερα για τις ουσίες τέτοιων οικείων πραγμάτων όπως το νερό. αλλά γνώση της διάταξης και της τοποθέτησης των .βλέπουμε στην πραγματικότητα. γιατί ή γνώση αυτή αποκρύπτεται από μας και δεν θα την αποκτήσουμε ώσπου να φτάσουμε σε μια κατάσταση αγιότητας. γιατί διαπερνά όλα τα σώματα. Με τον Ficino είχε γίνει ήδη μια αρχή. ενώ ο ήλιος φτιάχτηκε μόνο την Τέταρτη. ο Galileo επέμενε στην ιδέα ότι το θεμελιώδες υπόβαθρο της πραγματικότητας πρέπει να είναι το ίδιο το φως. και συγκεντρώνεται στον ήλιο.. το σκοτεινό. στην πραγματικότητα. απ’ όσα καταλαβαίνω για τις ουσίες της σελήνης και του ήλιου..».. [. Αυτά γράφει ο Galileo για τις ηλιακές κηλίδες. όσο πυκνά κι αν είναι. Αλλά θα αποκαλύψω ότι. χωρίς να φαίνεται. και ήταν φυσικό να την προχωρήσει περαιτέρω ο Alberti. «ένα βασικό μέσο πρόσβασης στη φιλοσοφική ενατένιση της φύσης»... Αλλά. Και βέβαια: «Όταν σκεφτόμαστε ή επιδιώκουμε να εισχωρήσουμε στην αληθινή και ενδότερη ουσία των φυσικών ουσιών. ενώνεται με το φως ως πνεύμα του και ως δύναμή του. τότε μου φαίνεται πως δεν χρειάζεται να απελπιζόμαστε επειδή την αποκτούμε με μέσα που ξεπηδούν από τη μέτρηση και τη γεωμετρία (κι αυτό ισχύει είτε ασχολούμαστε με απομακρυσμένα σώματα είτε με σώματα που βρίσκονται δίπλα στο χέρι μας –καμιά φορά μάλιστα ιδίως για τα πρώτα)» [8]. όπως η ζέστη. αν αυτό το οποίο θέλουμε να επιτύχουμε. όπως την ονομάζει ο ίδιος. το μικρό.. θα προχωρήσει κι άλλο και θα δηλώσει ότι αυτό που ονομάζεται αλλαγή της μορφής μπορεί να μην είναι τίποτε άλλο από μια αναδιευθέτηση σταθερών κομματιών· αργότερα. το φωτεινό. η μορφή του. είναι. Αν μπορώ να αποτολμήσω μια υπόθεση. το χαμηλό. και η ομοιότητα με τα λόγια του Alberti είναι καταφανής. Μολαταύτα. απ’ όπου βγαίνει δυναμωμένη και λαμπρότερη. επειδή στρέφεται εναντίον του επίσημου συστήματος. το φως που δημιουργήθηκε την Πρώτη ημέρα της Δημιουργίας. Έπειτα απ’ αυτό δεν χρειάζεται να σταθμίσουμε τις ρητές διακηρύξεις πίστης του και τις επιφυλάξεις του απέναντι στον πλατωνισμό. και επειδή λαμβάνεται ως κάτι συνολικό. Μήπως μας θυμίζει αυτό κάτι που ακούσαμε αλλού. είναι τέτοια που κάθε γνώση γι’ αυτά προκύπτει μέσω σύγκρισης και κατ' αναλογίαν.» Βλέπουμε λοιπόν πως η ουσιώδης γνώση δεν είναι γνώση των μορφών. μπορούμε να καταλάβουμε καλύτερα ορισμένα ειδικά χαρακτηριστικά του απροκάλυπτου πλατωνισμού του Alberti. η γη ή η φωτιά. κυκλοφορώντας μέσα στο σύμπαν όπως κυκλοφορεί το αίμα μέσα στο σώμα καθώς βγαίνει από την καρδιά. είναι ένα αληθινό πλατωνικό σημάδι. Μολαταύτα. το αποτέλεσμα είναι πολύ διαφορετικό από την Schwärmerei του Ficino.] Κατόπιν τούτων. Ο Galileo κάνει εδώ κάποιες διπλωματικές υποχωρήσεις. πρέπει να είναι «το πνεύμα που αιωρούνταν πάνω από τα νερά». ο Robert Boyle θα είναι πιο ευθύς σ’ αυτό το σημείο: «Αυτή ή συμβατικότητα των θεμελιωδών συμβεβηκότων [δηλαδή. Η θεωρία του φωτός. το ψηλό.. Στον Διάλογο.

μια έρευνα που δε μπορούσε να τον οδηγήσει σε μια αφηρημένη φυσική. επειδή οι θεωρητικοί εν μέρει το γνώριζαν και εν μέρει το προφήτευαν. με την ουσία. Ασφαλώς όχι. τον μελετητή της φύσης. θα υπάρξει σύντομα – γι’ αυτό είναι εντελώς σίγουρος. δηλαδή με το έργο ανέγερσης τοίχων τούβλο με τούβλο. δεν μας ενδιαφέρει εδώ αυτή η μελλοντική ανάπτυξη. μέσω γεωμετρικών ιδιοτήτων. Ο καλλιτέχνης μπορεί να είναι απόλυτα βέβαιος για την «ουσία» της αναζήτησής του. Η τρέχουσα γλώσσα του καιρού τους το δείχνει ολοκάθαρα· γι’ αυτό έπρεπε να συνεχίσουν το δρόμο τους παίρνοντας όλες τις αναγκαίες προφυλάξεις στη γλώσσα που μιλούσαν. Δεν ήταν όμως υποχρεωμένοι να έρθουν σε σύγκρουση με το φιλοσοφικό δόγμα.» . αλλά η άμεση συνέχεια της conversia αυτής στον Leonardo. και όχι μια τέχνη όπως η μουσική. Η καινούρια επιστήμη του φωτός και του χώρου είναι μια επιστήμη των «συμβεβηκότων» ή των ιδιοτήτων: αυτό δεν θα 'χε πιθανώς για τον σχολαστικό κανένα απολύτως νόημα. που αναζητά την αφηρημένη γνώση. με την ίδια την αρχιτεκτονική ή καλύτερα με το murare. αλλά αυτός –και ο Leonardo– το ονόμαζαν επιστήμη. γιατί η τελευταία προϋποθέτει πολύ περισσότερα πράγματα: «Εσύ που εξετάζεις τη φύση των πραγμάτων. Σωστών τοίχων. επειδή αυτή είναι η ίδια του η καλλιτεχνική δημιουργία και τίποτε παραπάνω. η προβολή σ’ ένα οπτικό πεδίο (θα δούμε πιο κάτω τι σημαίνουν όλα αυτά· για τον Alberti όμως δεν ήταν τότε απαραίτητη η επίγνωση της σημασίας τους). Δεν μπορούμε να λησμονήσουμε ότι ο Leonardo κατέληξε να βάλει όρια στην νόησή του. σε μια conversia veri et facti. Μας επιτρέπει. πρέπει να εκφράσει ρητά τον αγνωστικισμό του πάνω σ’ αυτό το θέμα. μην περιμένεις να γνωρίσεις τα πράγματα που οδηγεί η φύση στους δικούς της σκοπούς σύμφωνα με τη δική της τάξη. Υπάρχει μια επιστήμη. που θα βρει τη θεωρητική της ανάπτυξη από τον Vico τρεις αιώνες αργότερα. εκείνη τη στιγμή. Ας επαναδιατυπώσουμε το θέμα με τους απλούς όρους του Alberti. να διαλέξουν μεταξύ «ουσίας» και «συμβεβηκότων». Αν αυτή δεν υπάρχει ακόμη. Αυτό είναι τολμηρή πράξη γιατί η επιστήμη είχε οριστεί από παλιά από τις αυθεντίες του Trivium [9] και του Quadrivium. να ασχοληθούμε με το αντικείμενο. όπως λέει ο ίδιος ο Alberti. αφού πρώτα έκανε ακάματη έρευνα σ’ όλα τα επίπεδα για να ανακαλύψει τις βασικές μορφές και τα κύρια ελατήρια της φύσης. αλλά να είσαι ευχαριστημένος αν μπορείς να γνωρίσεις την έκβαση των πραγμάτων που σχεδιάζει το μυαλό σου. η προοπτική. Μήπως αυτοί δεν γνώριζαν την επίσημη απαγόρευση.. Έχουμε μπροστά μας έναν τύπο γνώσης που αναφέρεται αυστηρά σ’ αυτό που «εμείς οι ίδιοι κάνουμε». Ο Alberti είχε γράψει το μανιφέστο κάποιου πράγματος. Αυτό που χρειάζονταν ο Alberti και οι άλλοι ήταν να ξέρουν τι ήταν αυτό που έκαναν και τίποτε άλλο. Φτάσαμε σ’ ένα σημείο όπου μπορούμε να εκτιμήσουμε την κατάσταση. χωρίς να καταλαβαίνει πλήρως την αξία του. επειδή δεν ήταν απαραίτητο. Αν αποφασίσει ότι δεν μπορεί να γνωρίσει την ουσία των πραγμάτων.. Αυτή η σοβαρή επιλογή πρέπει να γίνει από τον Galileo. Ασφαλώς.κομματιών. που στόχος της είναι η σωστή σύγκριση και αναλογία.

Η τεράστια ποικιλία των προϋπαρχόντων γοτθικών κτισμάτων είναι μια θαυμαστή μάζα διακοσμητικών ιδιομορφιών. Δεν θα έπρεπε να περιμένουμε κάτι που θα έμοιαζε με θεώρημα. μια άρνηση της αναλογίας. λειτουργική. όπου το μάτι πηγαίνει χωρίς κόπο από το μικροσκοπικό επιμέρους στο υπερφυσικό μέγεθος του συνόλου. ένας αναβράζων κόσμος πραγμάτων που τρέχουν σαν αστραπή προς τον ουρανό· πρέπει να επιβάλλουμε σ’ αυτήν έναν κατασκευαστικό νόμο που θα υπακούει στην αναλογία και στην προοπτική: «Α speciebus ad rationes». Κανείς όμως δεν μπορεί να αρνηθεί πως τα κατάλοιπα δεν ήταν σημαντικά. Προσπαθώ να παραφράσω όσο το δυνατόν καλύτερα τις ιδέες ενός ανθρώπου που έβλεπε τι συνέβαινε. αλλά κατάλαβε μόνο τις γενικές γραμμές του.. κι αυτές θολά. κι ένα σύστημα συντεταγμένων. Για τον καλλιτέχνη. Το διαμόρφωμα και η πραγματικότητα τού επιμέρους μετατίθενται από το πράγμα στον γεωμετρικό χώρο. στο βαθμό που δεν υπάρχουν πολλές απόψεις ή μορφές. ενώ το αντικείμενο της επιστήμης αυτής είναι το murare. Η καινούρια επιστήμη γύρω στο 1430 έχει. Μολαταύτα. μας προσφέρει διαγράμματα και παραστατικές πυραμίδες. Εισάγει έναν ανώτατο βαθμό γνώσης. τελεστικό χαρακτήρα· δηλαδή. κατά τον Alberti. πάνω στην οποία ακονίστηκε η κρίση και η κριτική. Με τη μετατροπή της έννοιας της ουσίας σε κάτι που μπορεί να σχεδιαστεί και να κατασκευαστεί από την επιστήμη τους της αναλογίας. Αυτό είναι το υλικό που πρόκειται να μεταμορφωθεί τώρα. Το αντικείμενο αυτό εξετάζεται ως προς τις ιδιότητές του. Ας το διευκρινίσουμε αυτό κάπως καλύτερα. αισθητική. Κάθε απόπειρα γεφυρώματος με τη φιλοσοφία θα οδηγούσε σε πνευματικό αδιέξοδο ή μάλλον σε αποτυχία. με τη διαφορά ότι το σύγχρονο αντικείμενο είναι η πειραματική μέθοδος. Η προοπτική μάς δείχνει το πραγματικό μέγεθος ενός πράγματος που φαίνεται μικρό με την απόσταση· η θέση του μέσα στο χώρο προσδιορίζει την αλήθεια και την αμεταβλητότητα του μεμονωμένου αντικειμένου: η προβολή του προσδιορίζει την αληθινή μορφή που είναι μόνιμη μέσα σ’ αυτό. που δίνεται από τα σχέδια.Αυτό είναι το τέλος του δρόμου· ο καλλιτέχνης πρέπει να επιστρέψει σε μια γνώση που δεν είναι γνώση της φύσης. Μας ζητά να δούμε διαμήκη προοπτική σύμφωνα με τους όρους εκείνης της άλλης αντιστραμμένης πυραμίδας που καταλήγει στο σημείο φυγής που τοποθετείται στον άπειρο κύκλο· εκείνο το μαθηματικό σημείο του . Η γοτθική δομή είναι. ορίζει το αντικείμενο της έρευνάς της με βάση αυτό που κάνει ή ίδια πάνω σ’ αυτό το αντικείμενο. η μέθοδος οικοδόμησης. γιατί το ίδιο υλικό υπήρχε και στην παραδοσιακή αρχιτεκτονική. όπως αποδείξαμε. γίνεται γνωστό και κατανοείται από γεωμετρική. ακόμη και συμβολική άποψη. φυσική. Το σύστημα που επιχείρησε να φτιάξει ο Leonardo διαλύεται και μεταμορφώνεται σε μια μαγεία μορφής και χρώματος που ανεβαίνει ώς τη στρατόσφαιρα. αλλά η μορφή ή η Ιδέα («concetto»).. Για το αντιληπτό ακατέργαστο υλικό υπάρχει η γνώση την οποία περιέχει το παρελθόν του πολιτισμού. οι μαθηματικοί καλλιτέχνες διέσχισαν την εξαιρετικά μεγάλη απόσταση μεταξύ ουσίας και λειτουργίας. όπως μεταγράφει ο Ficino την πλατωνική αρχή. Σ’ αυτό τον χώρο των ratios λαμβάνει χώρα η πραγματική κατασκευή. η μορφή έχει εδώ τη λειτουργία του λόγου (ratio) ή της αιτίας για όλα τα είδη.

άπειρου το οποίο απορροφά ή μάλλον «συστέλλει» όλες τις μορφές και
τις αναλογίες της πραγματικότητας. Κανείς δεν μπορεί να αρνηθεί πως
βρισκόμαστε εδώ σε κουζανική επικράτεια, παρόλο που δεν υπάρχει
ζήτημα άμεσης επιρροής, γιατί ο Nicolaus Cusanus είχε τις πρώτες ιδέες
του το 1433, δηλαδή ακριβώς την εποχή που ο Alberti έγραφε. Αυτό που
έχουν από κοινού οι δύο αυτοί άνθρωποι είναι μόνο η ρίζα: μόλις τότε
άρχισε να μετασχηματίζεται το μη διατυπωμένο πυθαγόρειο στοιχείο...
Ο ίδιος ο Brunelleschi είχε αντιληφθεί πλήρως τη μεταφυσική
πλευρά του πράγματος. Αυτό φαίνεται στην κύρια γραμμή έρευνάς του,
στην ακάματη προσπάθεια που έκανε σ’ όλη του τη ζωή να επιτύχει μια
σύνθεση μεταξύ της διαμήκους προοπτικής, που υπονοεί την
υπερβατικότητα, και κεντρικής προοπτικής, που υπονοούσε γι’ αυτόν μια
εγγενή οργάνωση του χώρου ή, με φιλοσοφικούς όρους, μια δεσπόζουσα
ενύπαρξη. Μπορούμε να παρακολουθήσουμε τα διαδοχικά στάδια της
σπουδής αυτής στα μεγάλα του χτίσματα —το San Lorenzo, το Santo
Spirito, το Ospedale degli Innocenti. Τέλος, η σύνθεση επιτεύχθηκε
ακριβώς το έτος του θανάτου του (1446), με την τοποθέτηση του
μεγάλου του Τρούλου. Γιατί, ο τρούλος του καθεδρικού ναού της
Φλωρεντίας δεν είναι μόνο η πιο εκπληκτική λύση που έδωσε ο
Brunelleschi στόν τομέα της στατικής εφαρμοσμένης μηχανικής, αλλά
και η τελική τυπική λύση ενός φιλοσοφικού ζητήματος. Τα τρίγωνά του
που συγκλίνουν βαθμηδόν είναι καθαρές γεωμετρικές μορφές που
κατευθύνονται προς το άπειρο: κανένας ημισφαιρικός θόλος δεν είχε
μπορέσει ώς τότε να κάνει κάτι τέτοιο...
Εκείνη τη στιγμή παρουσιάζεται και η αστρονομία σαν να ήθελε
να επιβεβαιώσει από τη δική της μεριά την επιστημονική έμπνευση του
συνόλου. Ο Paolo Toscanelli, έμπιστος σύμβουλος του Brunelleschi,
έφτιαξε, υπό την επιδοκιμασία του φίλου του, ένα ηλιακό ρολόι στο
εσωτερικό του τρούλου. Ήταν το τρίτο καινούριο όργανο της σειράς: μια
διάτρητη μπρούτζινη πλάκα σφηνωμένη στο φεγγίτη και τοποθετημένη
έτσι ώστε οι ακτίνες του ήλιου να χτυπούν μια λωρίδα με διαβαθμίσεις
που ήταν γερά στερεωμένη στο δάπεδο. Όπως έγραψε ο Lalande στα
1765, αυτό μετέτρεψε τον τρούλο στο μεγαλύτερο αστρονομικό όργανο
που κατασκευάστηκε ποτέ. Είχε μήκος 240 πόδια και επέτρεψε στον
Toscanelli να κάνει τις σχετικές με τα ηλιοστάσια μετρήσεις του της
έγκλισης της εκλειπτικής, τις όποιες αναφέρει ο Regiomontanus και οι
οποίες έδωσαν 23° 30'. Το αποτέλεσμα ϊσως να ήταν τυχερό, αλλά
οπωσδήποτε καλύτερο από εκείνο του Regiomontanus (23° 28').
Μήπως όμως προσπάθησα να διαβάσω τη φιλοσοφία και την
επιστήμη μέσα από την τέχνη – κάτι που θα αποδοκίμαζαν τόσο οι
επιστήμονες όσο και οι ασχολούμενοι με την αισθητική; Πιστεύω πως
όχι. Αρκεί να διαβάσουμε τον Alberti για να καταλάβουμε πόσο
συνειδητοποιημένοι ήταν αυτοί οι άνθρωποι σχετικά με την πνευματική
τους αναζήτηση. Σε μια εποχή όπου αυτό που εννοούμε εμείς σήμερα ως
επιστήμη ήταν εντελώς άγνωστο, όπου το όνομα της επιστήμης
μονοπωλούνταν από σχολαστικούς επίσημους, οι οποίοι υποστήριζαν
επίσημα ότι τα μαθηματικά δεν είχαν καμιά σχέση με τη φυσική
πραγματικότητα, οι άνθρωποι αυτοί συνέλαβαν ένα νέο πρότυπο της
επιστήμης βασισμένο στα μαθηματικά, που θα τους παρείχε μια
δημιουργική γνώση της πραγματικότητας. Θα πρέπει να υπάρχει κάποιος
τρόπος να τοποθετηθεί αυτή η απόπειρα, με τις αληθινές της διαστάσεις,

μέσα στην ιστορία της επιστήμης...
Νομίζω ότι φάνηκε πια πως αυτό που είναι αναμεμιγμένο στην
ιστορία αυτή είναι οι μεγάλες κατηγορίες της επιστημονικής φιλοσοφίας.
Ο Erwin Panofsky χαρακτήρισε το χώρο της κλασικής τέχνης ως
«αθροιστικό». Δεν θα μπορούσε να υπάρξει καλύτερος χαρακτηρισμός
και για το χώρο του Αριστοτέλη... Αυτό το κοινότοπο είδος χώρου δεν
έχει νόημα για τον σύγχρονο άνθρωπο. Ο Panofsky περιγράφει τον χώρο
της Αναγέννησης ως «ομογενή». Στη γλώσσα μας θα μπορούσαμε να τον
ονομάσουμε μετρικό συνεχές. Είδαμε προηγουμένως τι μπορεί να
σημαίνει αυτό. Είναι κάτι εξαιρετικά γόνιμο που εκφράστηκε με
φοβισμένες φράσεις από τον Leonardo. Αυτό δεν έχει σχέση με την
κατανόηση της τρισδιαστατικότητας του χώρου. Ο χώρος ήταν
τρισδιάστατος για όλους, ακόμη και για τον πιο «μεσαιωνικό» από τους
καλλιτέχνες· δεν χτυπούσαν τα κεφάλια τους στις προεξοχές επειδή δεν
είχαν αντίληψη του χώρου. Απλώς δεν μπορούσε η τρισδιαστατικότητα
να έχει σημασία για την τέχνη τους. Να όμως που απέκτησε σημασία και
ενεργοποίησε την αφηρημένη φαντασία. Κανείς δεν τολμούσε να κάνει
τις απομακρυσμένες φιγούρες τόσο μικρές όσο φαίνονται: Ο χώρος που
τις περιλαμβάνει στη δομή του, πρέπει να αποκαθιστά και να ορίζει τη
σημασία τους. «Συνέλαβε με το μυαλό σου το μακρινό και το κοντινό
μαζί...». Αυτά είναι λόγια του παλιού Παρμενίδη και χρησίμευσαν ως
μεγάλη αρχή εκείνη την εποχή. Αυτή η στέρεη, αυτή η δημιουργική
σύλληψη κάνει όλη τη διαφορά.
Ο κλειστός χώρος του Αριστοτέλη είναι μόνον η συστηματική
ταξινόμηση ενός απλού πλήθους πραγμάτων. Μ’ όποιο τρόπο κι αν
κατανοούμε τον καινούριο χώρο, τον χώρο του Cusanus και του
Brunelleschi, σίγουρα δεν μοιάζει με τον προηγούμενο. Για τον
καλλιτέχνη είναι ένας καθαρός χώρος διάφανου φωτός, που
διαρθρώνεται από τη μια άκρη ώς την άλλη από το κεντρικό σχέδιο,
ενεργοποιώντας τον νόμο των μορφών απ’ όλες τις σκοπιές μαζί. Ο
χώρος αυτός περιγράφεται από τον Cusanus στην περίφημη φράση του,
ως «αυτό του οποίου η περιφέρεια δεν είναι πουθενά και το κέντρο
παντού». Η φράση αυτή είναι αρκετή για να δείξει τη συνολική σημασία
της επανάστασης, επειδή ο Cusanus τη δανείστηκε από την περιγραφή
που κάνει για την ψυχή ο «Ερμής ο Τρισμέγιστος». Μια τέτοια μεταφορά
των ιδιοτήτων της ψυχής στον κοσμικό χώρο, με έμφαση σε μια
«κεντρική προοπτική» της διάνοιας, είναι κάτι που κανένας άνθρωπος
του Μεσαίωνα δεν θα τολμούσε να κάνει. Ο χώρος είναι για την
καινούργια φαντασία μια μήτρα για άπειρες πιθανές πολυπλοκότητες και
καταστάσεις και τάσεις – μια μήτρα που περιμένει μια συνολική δομή ή
μάλλον μια πολλαπλότητα δομών. Βρίσκεται στο σωστό δρόμο για να
γίνει αυτό που για τον Newton είναι το όργανο της αντίληψης του Θεού,
για τον Malebranche η μόνη κατανοητή πραγματικότητα, για τη θεωρία
των κεντρικών δυνάμεων ο φορέας εκείνης της ακατανόητης ιδιότητας,
της δράσης από απόσταση. Είναι αρκετά πλούσιος για να γεννήσει τη
θεωρία των σειρών και των ομάδων, τις φάσεις, τον ηλεκτρομαγνητικό
αιθέρα, τη γεωμετρία του Riemann και την αναγωγή όλης της
πραγματικότητας από τον Einstein στις ιδιότητες του χωροχρονικού
συνεχούς.
Για να συνοψίσω, η έρευνά μου θέλει να δείξει ότι δύο από τα
σημαντικότερα χαρακτηριστικά της Επιστημονικής Αναγέννησης,

συγκεκριμένα, η πλήρης μεταστροφή από τη μορφή στη λειτουργία, και
η ανάδυση ενός «φυσικού νόμου» που δεν είχε καμιά σχέση με τις
ανθρώπινες υποθέσεις, έλκουν την καταγωγή τους από έναν ειδικό
μετασχηματισμό των τεχνών. Δεν μπορούμε να πούμε ότι προκύπτουν
από το ενδιαφέρον των λογίων για τα μαθηματικά, ούτε από την
ανάπτυξη των τεχνών, ούτε από κάποια στατιστική συγκέντρωση μικρών
αλληλεπιδράσεων μεταξύ των δύο ζωνών. Δουλεύονται και αποκτούν
βάσεις την εποχή που οι παραστατικές και οι οικοδομικές τέχνες
σχηματίζουν μια καινούρια ιδέα για τον εαυτό τους και προχωρούν σε
μια θεωρητική επεξεργασία της καινούριας αυτής ιδέας, με τέτοιο τρόπο
που να τη φέρει σε άμεση επαφή με την πραγματικότητα. Αυτή φαίνεται
πως είναι η στιγμή της διαμόρφωσης μιας καινούριας τελεστικής
σκέψης, που παρέχει κάποιες θεμελιώδεις κατηγορίες στη μόλις
δημιουργούμενη επιστημονική σκέψη.
Έκανα μια απλή σκιαγράφηση τού προβλήματος. Μένει να
κατασκευαστούν τα εργαλεία ανάλυσης του. Ο επιστήμονας και ο
ιστορικός της τέχνης συναντήθηκαν πολύ λίγες φορές και πάντα κάτω
από ένα πέπλο παρεξήγησης. Προσπάθησα απλώς να κάνω μια έκκληση
για συνεργασία σ’ ένα ζήτημα μπερδεμένο και πολύ δύσκολο.

μ.Υ. κατασκευή όπλων. 1957.) 5. Chicago 1944. Stillman Drake.μ. (σ. γεωργία. Το Quadrivium είναι κατά τον Μεσαίωνα μια υποδιαίρεση των Ελευθέριων Τεχνών που περιείχε τις τέσσερις μαθηματικές τέχνες. 9. Μεσαιωνικές ονομασίες της ιατρικής και του γιατρού (σ. G. τη γραμματική και τη λογική (σ.).ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ 1. 3. New York. Ν. Discoveries and Opinions of Galileo. Kernodle. σκηνογραφία (σ. Ο τίτλος του πρωτοτύπου είναι: Giorgio de Santillana. Form and Convention in the Renaissance. μετ.) 2.μ. From Art to Theatre. στο Marshall Claggett (ed. The University of Wisconsin Press.τ.). .τ. 1954. τη μουσική. The Age of Adventure. Galileo as a Critic of the Arts.τ. 8. την αριθμητική. Giorgio de Santillana. 4.). 7.τ.μ.μ.). δηλ.μ.τ.τ. Άλλα βιβλία που έχουν άμεση σχέση με το θέμα του άρθρου είναι: Erwin Panofsky..τ. The Hague.).R. Πρόκειται gια τους δύο γνωστούς εξερευνητές της Αφρικής (σ. ναυσιπλοΐα. 1959. Του ίδιου.) Critical Problems in the History of Science. Κατά τον Μεσαίωνα το Trivium περιελάμβανε τη ρητορική. τη γεωμετρία και την αστρονομία (σ. Εριουργία. 39. Ή ιταλική χωροδεσποτεία (σ. Boston. 6. 1957. Studies in Iconology. “The Role of Art in the Scientific Renaissance”.μ. κυνήγι.

γιό ενός υφασματέμπορου .ο. και ιδιαίτερα των εφαρμοσμένων μαθηματικών. άλλοι πάλι μέσω της μαθητείας τους και της ενασχόλησης τους μ’ ένα επάγγελμα που είχε στενές σχέσεις με την επιστημονική έρευνα. επαγγελματίες: το ποσοστό αυτό ήταν αρκετά μεγάλο. Σκέφτεται κανείς ανθρώπους όπως τον William Petty.RUPERT HALL Ο λόγιος και ο τεχνίτης στην επιστημονική επανάσταση [1] Ποτέ δεν υπήρξε εποχή όμοια με εκείνη του τέλους του 16ου και του 17ου αιώνα ως προς τη μεγάλη διαφοροποίηση των ανθρώπων που ήταν επικεφαλής του επιστημονικού άθλου [2]. ακόμη πιο εκπληκτικό είναι το γεγονός ότι πολλές ήσσονες. δέχτηκαν ορισμένες επιστημονικές επιδράσεις σ’ ένα κολλέγιο ή πανεπιστήμιο· μολαταύτα. Οι άνθρωποι αυτοί. που διέφεραν πολύ ως προς την κοινωνική τους προέλευση και τις πνευματικές τους επιτεύξεις.κ. Ένα ποσοστό από εκείνους που συνέβαλαν στη διόγκωση της επιστημονικής βιβλιογραφίας ήταν. μηχανικοί κ.· και τέλος οι κατασκευαστές οργάνων. και εκείνοι που τους εφάρμοζαν στην πρακτική – γιατροί. Οι υπόλοιποι παραμένουν «ουρανοκατέβατοι»: η εμφάνιση τους στο προσκήνιο πολύ δύσκολα μπορεί να εξηγηθεί από τις αρχές της «διάδοσης» και του «περιβάλλοντος». υπό μια ευρεία έννοια. αν κάνουμε μια σύγκριση με τον επιστημονικό νόμο της σύγχρονης εποχής ή μ’ εκείνον του τέλους του Μεσαίωνα. κι όχι απλώς λίγες διακεκριμένες. κατείχαν τουλάχιστον θέσεις σε μια αναγνωρισμένη επιστημονική ιεραρχία. κάποιοι. χωρομέτρες. δεν χωράει αμφιβολία γι’ αυτό. Τώρα. οι φαρμακοποιοί. είναι αλήθεια. επειδή στην ομάδα των επαγγελματιών ανήκαν και πολλές μορφές ήσσονος σημασίας. Λίγοι επίσης. Κάποιοι τις είχαν κερδίσει μέσω ακαδημαϊκών σπουδών. ανατομίας. Μεταξύ αυτών των αληθινών «ερασιτεχνών» της επιστήμης (η διάκριση δεν έχει και πολύ νόημα). παρόλο που η μεγάλη περίοδός τους στην επιστήμη βρίσκεται στον 18ο αιώνα παρά στον 17ο. Όλοι ήταν εκπαιδευμένοι κατά κάποιο τρόπο: άλλοι στα μαθηματικά. έναν ανεξάρτητο ευγενή με . τον John Flammsteed. και ιατρικής· εξω-πανεπιστημιακοί καθηγητές αυτών των ειδικοτήτων. η δημιουργία ενός σταθερού ενδιαφέροντος σ’ έναν τέτοιο απλό φοιτητή θα ήταν τότε τόσο σπάνια όσο είναι σήμερα η απόκτηση μιας προτίμησης για τη λατινική ποίηση. Μεταξύ αυτών των επαγγελματιών υπήρχαν πανεπιστημιακοί δάσκαλοι. ναυτικοί.τον Otto von Guericke. δήμαρχο του Μαγδεβούργου. Μολαταύτα. στην ιατρική και στην ανατομή. και άλλοι επαγγελματίες. άλλοι μέσω προσωπικής μόρφωσης και έρευνας. θα βρούμε περίεργη την ευρύτητα που έχει ο ορισμός του επιστημονικού επαγγελματισμού. καθηγητές μαθηματικών. μορφές στην ιστορία της επιστήμης του 17ου αιώνα αποτελούν μια ακόμη πιο ετερογενή συλλογή. ενθαρρύνθηκαν από διορατικούς γονείς ή από ιδιωτεύοντες πάτρονες. άλλοι στην άσκηση μιας χειρωνακτικής τέχνης. οι οπτικοί. οι χειρουργοί.

από τη μια μεριά τους «λόγιους» που μυήθηκαν στην επιστήμη μέσω πανεπιστημιακών ή παρόμοιων σπουδών. τον πιο περίεργο απ’ όλους. ήταν πιθανότερο να ξεπηδήσει ένας επιστήμονας από τη μικρή αριστοκρατία (αν μπορούμε να χρησιμοποιήσουμε αυτόν τον αμφιλεγόμενο όρο) και ήταν πιθανότερο να είναι ο επιστήμονας αυτός πανεπιστημιακός. Αλλά θα πρέπει να προσέχουμε να μη βρίσκουμε εκ διαμέτρου αντίθετα εκεί όπου δεν υπάρχει παρά ένα φάσμα. Αυτή ήταν η ελεύθερη εποχή ανάμεσα στο μεσαιωνικό Μ. στη μικροσκοπία. Είναι απαραίτητο να διασχίσουμε αυτό το γνωστό έδαφος για να δούμε προοπτικά τη διχοτόμηση που μάς απασχολεί. που είχαν αποκτήσει πανεπιστημιακή μόρφωση. και το σύγχρονο Ph. ο άνθρωπος που μορφωνόταν εντελώς μόνος του δεν μειονεκτούσε έναντι των πιο τυχερών συναδέλφων του. Είναι στην ουσία ένας τετραπλός διαχωρισμός – κοινωνικός. [3] Επειδή την εποχή αυτή δεν υπήρχε συστηματική επιστημονική εκπαίδευση. Οποιοσδήποτε άνθρωπος που ήξερε να διαβάζει και να γράφει μπορούσε να γίνει επιστήμονας αν είχε ικανότητες και κλίση κι αν ήταν απαλλαγμένος από τις άμεσες ανάγκες του αγώνα για την επιβίωση. ούτε μια καθηγητική έδρα. Τρίτο. όπου χρειάζονταν εξίσου όλοι οι τύποι ικανότητας. τελεολογικός και μορφωτικός. μπορούμε να διακρίνουμε. εφιστά την προσοχή στα διαφορετικά αντικείμενα εκείνων που επιδιώκουν κυρίως την πρακτική επιτυχία μέσω της επιστήμης και εκείνων που επιδιώκουν κατά κύριο λόγο την κατανόηση. Κανένας λοιπόν δεν μπορεί να προβλέψει την κοινωνική κατάσταση ή την προσωπική ιστορία ενός επιστήμονα του 17ου αιώνα. τη διχοτόμηση του τεχνίτη και του λόγιου. Σε γενικές γραμμές.μέτρια περιουσία ή. οι επιτυχίες του απαιτούσαν μιαν απεριόριστη κλίμακα διαφορετικών ικανοτήτων και γι’ αυτό κάθε ειδική ανάλυσή μας πρέπει . οι εκτιμήσεις αυτές έχουν κοινωνιολογικό και όχι επιστημονικό χαρακτήρα· αν ή σύσταση της επιστήμης μπορούσε να δεχτεί οποιαδήποτε ικανότητα πρώτης ποιότητας. Ξεχωρίζει επίσης εκείνα τα επιστημονικά επιτεύγματα που είναι κυρίως πρακτικά ή τελεστικά από εκείνα που είναι εγκεφαλικά ή εννοιολογικά. ούτε η πολυμάθεια. Ωστόσο. ακόμη και η εγγραφή σε επιστημονικές εταιρείες ήταν ανοιχτές σε όλους· κανενός ανθρώπου η δουλειά δεν χρειαζόταν τη σφραγίδα της ακαδημαϊκής έγκρισης. από στατιστική άποψη.Α. Το να δημοσιεύεις σε περιοδικά. και από την άλλη τους «τεχνίτες» που έμαθαν κάτι από την πρακτική επιστήμη μέσα σε μια τέχνη. Δεν υπήρχαν φράγματα που εμπόδιζαν την είσοδο στις πιο καινούριες περιοχές εξερεύνησης. Και τέλος. εκτός ίσως από ορισμένους ειδικούς τομείς όπως ή θεωρητική αστρονομία ή η ανθρώπινη ανατομία. επειδή μάθαινε κανείς περισσότερα από απλά πανεπιστημιακά μαθήματα. πνευματικοί και χειρωνακτικοί. Το επιστημονικό κίνημα του 17ου αιώνα ήταν εξαιρετικά ποικιλόχρωμο. έναν ανειδίκευτο δημοτικό υπάλληλο. ούτε τα μαθηματικά. αν πάρουμε μόνο την ομάδα που ονόμασα προηγουμένως επαγγελματική. τον Anton van Leeuwenhook. πνευματικός. διαχωρίζει ανθρώπους μιας κοινωνικής τάξης από ανθρώπους μιας άλλης – αυτούς που κερδίζουν το ψωμί τους από κάποιο επιστημονικό επάγγελμα από εκείνους που δεν κάνουν κάτι τέτοιο. στην ποιοτική αστρονομία. η δομή της κοινωνίας ήταν τέτοια που ή ικανότητα αυτή μπορούσε να γεννηθεί μόνο σ’ ορισμένες συνοικίες. Τα λατινικά δεν ήταν πια ουσιώδη. D. όπως στη χημεία. Προφανώς.

κάποια εκπαίδευση στα μαθηματικά και κάποια μύηση στη λογική και στη φυσική φιλοσοφία· ένα ποσοστό είχε οπωσδήποτε κάποια εμπειρία των βιολογικών και ιατρικών επιστημών της εποχής εκείνης. την αστρονομία.να μη στηρίζεται σ’ έναν γενικό συνυπολογισμό. το πανεπιστήμιο του 17ου αιώνα αγνοούσε σχεδόν την παρατηρησιακή και πειραματική επιστήμη. Και μέσω προσωπικής επαφής μ’ έναν έμπειρο επιστήμονα. κατά τον 17ο αιώνα αυτό δεν συνέβαινε πιά. όπως και να ’χει το πράγμα. Αν οι περισσότεροι δημιουγικοί επιστήμονες είχαν παρακολουθήσει ένα πανεπιστήμιο όταν ήταν νέοι. στις επιστημονικές εταιρείες που ιδρύονταν στις μεγαλύτερες πόλεις. αλλά δεν είχε διακοπεί. μόνο τα 65 είχαν πάει στο πανεπιστήμιο. Για να επεξηγήσουμε αυτό το σημείο. δεν παρέμεναν σ’ αυτό όταν ωρίμαζαν. Το αν θα ονομάσουμε ή όχι αυτούς τους ανθρώπους «λόγιους» είναι μάλλον ένα πρόβλημα χωρίς ιδιαίτερη σημασία: όλοι τους είχαν κάποιες γνώσεις λατινικών. Ο «καθαρός» μελλοντικός ερευνητής έπρεπε να μάθει τις τεχνικές που χρειαζόταν από την πρακτική. Είχε εξασθενήσει όχι μόνο λόγω του σημαντικού ρόλου που είχαν αρχίσει να παίζουν στην επιστήμη άνθρωποι δίχως ακαδημαϊκή μόρφωση. Επιπλέον. ο Descartes ή ο Webster. Η πιο ενωμένη. Τα υπόλοιπα 34 είναι αμφίβολα. Πιο εντυπωσιακός είναι ο εντοπισμός των ονομάτων που έχουν εποπτικά καθήκοντα. ήταν και οι ίδιοι προϊόντα των σχολών αυτών. Από τα 115 ονόματα που καταγράφονται. που είχαν γίνει στη φυσική. αξίζει να δούμε την παλαιότερη κατάσταση των μελών της Royal Society (1663). και στους κύκλους που χαίρονταν την υψηλή προστασία ενός Montmor ή ενός Μέδικου [5]. η ομάδα που ασκούσε την πιο ισχυρή πνευματική επιρροή ήταν εκείνη των πανεπιστημιακών. τη βοτανολογία. όπως ο Bacon. Συνολικά είναι 38· τα 32 έχουν πανεπιστημιακή μόρφωση και μόνο τα 6 όχι. η πιο ομοιογενής ομάδα. τη ζωολογία και τη χημεία. Στις σχολές του 14ου αιώνα ο διδάσκων καθηγητής προωθούσε τις γνώσεις του μέσα στο γενικό πλαίσιο των ιδεών και μέσω της μελέτης μελέτης αυθεντιών που του ήταν οικείες από την εποχή που σπούδαζε ακόμη. που περιελάμβανε τόσο εκείνους που παρέμεναν ως καθηγητές στα πανεπιστήμια όσο και εκείνους που έφευγαν για να ακολουθήσουν άλλο δρόμο στη ζωή. με τη βοήθεια βιβλίων. Οι πολέμιοι των αριστοτελικών «μορφών και ποιοτήτων» είχαν ανδρωθεί μέσα σ’ αυτή τη θεωρία· πολλοί μελλοντικοί επιστήμονες βρήκαν ένα έναυσμα στις μαθηματικές σπουδές που απαιτούνταν παντού. στα οποία ήταν συγκεντρωμένη καθ’ όλη τη διάρκεια του Μεσαίωνα [4] σε νέα ιδρύματα. οι πρώτοι αντιπροσωπεύουν την πλειοψηφία. Οι χωρίς προηγούμενο πρόοδοι στην επιστημονική τεχνική. αλλά. Ορισμένοι από τους πιο αυστηρούς κριτικούς των «Σχολών» της εποχής τους. δεν γίνονταν προσιτές στους φοιτητές: αυτοί αποκτούσαν καλές σχετικά βάσεις μόνο στα μαθηματικά και στην ιατρική. αλλά και λόγω της μετατόπισης του κέντρου βάρους της επιστημονικής δραστηριότητας από τα πανεπιστήμια. ο οποίος . Φαίνεται λοιπόν ότι κατά τον 17ο αιώνα η μεσαιωνική σύνδεση της επιστημονικής δραστηριότητας με τα πανεπιστήμια είχε εξασθενήσει. ενώ μόνο 16 δεν είχαν πανεπιστημιακή μόρφωση. ενώ στο μεσαιωνικό πανεπιστήμιο υπήρχε μικρή απόσταση ανάμεσα στη μόρφωση που δινόταν στον φοιτητή και στις προχωρημένες έρευνες του καθηγητή. παρόλο που γινόταν όλο και λιγότερο ισχυρή καθώς προχωρούσε ο αιώνας. όπως το Gresham College. Από την άλλη μεριά.

απ’ όσο ξέρω. μόρφωση στους δικούς τους επιστημονικούς κλάδους. την είχαν αποκτήσει με μεγάλες δυσκολίες. οι τυπικές πανεπιστημιακές παραδόσεις ήταν συνήθως συντηρητικές και κοινότοπες: αξίζει να σημειώσουμε ότι οι δύο μεγαλύτεροι επιστήμονες της εποχής. Καινούριες έρευνες θα μας κάνουν. Όσο υποκινητικός κι αν ήταν ο καθηγητής. ο Galileo και ο Newton. και περιοδικών ήταν πολύ πιο ισχυροί φορείς προσηλυτισμού (αυτό υποστηρίζουν και πολλές προσωπικές βιογραφίες). και των υποστηρικτών της μηχανικής φιλοσοφίας όφειλε πολύ λίγα στις πανεπιστημιακές παραδόσεις.βρισκόταν συνήθως κάπου άλλου. με τον Copernicus. Ίσως ακόμη πιο σοβαρή ήταν η απουσία από τα πανεπιστημιακά μαθήματα των καθοδηγητικών αρχών της επιστημονικής επανάστασης και των ιδεών της νέας φυσικής φιλοσοφίας. Βραχυπρόθεσμα ηττήθηκαν· ο ακαδημαϊκός συντηρητισμός στάθηκε εμπόδιο στην αναγνώριση και στην εφαρμογή των νικών της . τη φυσική. Ο ακαδημαϊκός και επαγγελματικός κόσμος ήταν εκείνος που διχάστηκε γύρω από το ζήτημα του απαραβίαστου των γαληνικών. αλλά η διάδοση της σκέψης του Galigeo. Πολλοί από εκείνους που έκαναν αυτή τη μετάβαση τη θεωρούσαν εκτροπή από τη συνηθισμένη αντίληψη για την επιστημοσύνη. Θα δείξουν μάλλον ότι επρόκειτο για μια εσωτερική σύγκρουση: ένα τμήμα ακαδημαϊκών καινοτόμων προσπαθούσε να εκτοπίσει ένα μεγαλύτερο τμήμα ακαδημαϊκών συντηρητικών. νομίζω. του Bacon. που ήταν επίσης και πανεπιστημιακοί δάσκαλοι. Μόνο προς τα μέσα του 17ου αιώνα επεκτάθηκαν. Oxford. τις οποίες ονομάζουμε επιστημονική επανάσταση. αριστοτελικών ή πτολεμαϊκών θεωριών· αυτές οι διενέξεις μεταξύ μορφωμένων ανθρώπων δεν είχαν σχέση με τον καπιταλισμό ή με την προτεσταντική ηθική. φαίνεται πως ήταν μέτριοι δάσκαλοι. Ασφαλώς. Δεν σκοπεύω να συζητήσω εδώ την απαρχαίωση των πανεπιστημίων που. ήταν προϊόν δυνάμεων και αλλαγών που δρούσαν αποκλειστικά ή κυρίως έξω από τα πανεπιστήμια. Στο τελευταίο τέταρτο του 17ου αιώνα. δεν ήταν και πολύ κατάλληλα για να δημιουργούν επιστήμονες· ο επιστήμονας έπρεπε να μορφωθεί μόνος του. Δεν σκοπεύω επίσης να συζητήσω την ανάδυση της σύγχρονης επιστήμης ως απόρριψης του ακαδημαϊκού δόγματος. Συμπτωματικά παραδείγματα πανεπιστημιακών δασκάλων που είχαν αποφασιστική επίδραση σ’ ένα κύκλο μαθητών –όπως συνέβη π. την ανατομία–. και λιγότερο σ’ άλλες χώρες. και τον Isaac Barrow στο Trinity.χ. με τον Galileo. ή ο Malpighi από τον Leeuwenhook. αυτό συνέβαινε με τον Vesalius και τους συναδέλφους του ανατόμους. πολύ λίγο ανακόπηκε από την Αναγέννηση όσον αφορά ειδικά στην επιστήμη. επειδή ο πρώτος είχε βγει από το πανεπιστήμιο ενώ ο δεύτερος όχι. διστακτικούς να καταλήξουμε στο συμπέρασμα ότι οι καινοτομίες και οι κριτικές στις ακαδημαϊκές επιστήμες –την αστρονομία. Cambridge– δεν αναιρούν το γενικό συμπέρασμα ότι οι δραστηριότητες των διάφορων εταιρειών. Μακροπρόθεσμα –δηλαδή μέσα σ’ έναν αιώνα περίπου– οι καινοτόμοι νίκησαν. βιβλίων. η καρτεσιανή επιστήμη εμφανιζόταν σ’ ορισμένα γαλλικά κολλέγια. Τη μόρφωση που εκτιμούσαν βαθιά. Σίγουρα θα ήταν παράλογο να υποστηρίζουμε ότι ο Newton ήταν λιγότερο αυτοδημιούργητος επιστήμονας από τον Huygens. Αν τα πανεπιστήμια μπορούσαν να παράγουν λόγιους. με τον John Wilkins στο Madham College. επειδή οι μορφωμένοι άνθρωποι έγιναν περισσότεροι.

αντίθετα. και για τον εξοπλισμό των παρατηρητηρίων.κ. και ότι δεν υπάρχει τίποτε απολύτως στη σφαίρα της που να μην είναι ακόμη υπό συζήτηση. κατά τον 16ο και τον 17ο αιώνα η διδασκαλία δεν μπορούσε να προχωρήσει με το βήμα της φιλοσοφίας και της επιστήμης. δηλαδή τίποτε απόλυτα σίγουρο. έτσι ώστε «ούτε ή τιμή ούτε τα κέρδη που υπόσχονταν αυτές ήταν αρκετά για να πείσουν . εκτός από το ότι. δεν θεώρησα δεδομένο ότι η επιτυχία μου σ’ αυτήν θα ήταν μεγαλύτερη από την επιτυχία των άλλων και. που ήταν η ίδια αδύναμη. για παράδειγμα. ο Σιμπλίκιος [8]. ο καθηγητής που μπορούσε να δει τις τρύπες τού διαφράγματος [9] αλλά όχι τις κηλίδες του ήλιου. φυσικό κατά τον τελευταίο αιώνα και ίσως να θεωρούνταν εξίσου φυσικό κατά τον Μεσαίωνα [7]. των εργαστηρίων κ. και παρά τις ανεκτίμητες απόπειρες μεμονωμένων καθηγητών. παρά την οργάνωση και τη συχνά ανορθόδοξη φιλοσοφία τους. Αφού παρατήρησε ότι οι άλλες επιστήμες αντλούσαν τις αρχές τους από τη φιλοσοφία. περίγελος των επαναστατών της επιστήμης. όταν διαπίστωσα ότι καλλιεργήθηκε πάρα πολλά χρόνια από τους πιο διακεκριμένους ανθρώπους. ενώ κατά τον 14ο αιώνα ή ανάπτυξη της μηχανικής. τον 17ο αιώνα πολλά σχήματα για την οργάνωση της επιστημονικής έρευνας. ο λόγιος. οι καινοτόμοι απέτυχαν την κρίσιμη στιγμή να καταλάβουν τα πανεπιστήμια και να τα πάρουν με το μέρος τους ως κέντρα διδασκαλίας και έρευνας σύμφωνα με τον καινούργιο επιστημονικό τρόπο. τα πανεπιστήμια ως θεσμοί εμφανίζονταν επιδεικτικά μόνο ως στρατεύματα κατοχής [6]: ήταν μια φανταστική θέση που δεν ανατράπηκε μέχρι το 19ο αιώνα. Στην πραγματικότητα. στο οποίο ο Descartes εξετάζει με κριτικό τρόπο το περιεχόμενο της εκπαίδευσης και της μόρφωσης όπως εννοείται αυτό συνήθως: «Για τη φιλοσοφία δεν θα πω τίποτε. ο σχολαστικός οπαδός του Αριστοτέλη και του Γαληνού. Ενώ κατά τον 13ο αιώνα οι σχολές είχαν στραφεί προς τους Έλληνες και τους Μουσουλμάνους. όπως λέει ή μπαλάντα της εποχής. θεώρησα σχεδόν ψευδή όλα όσα ήταν απλώς αληθοφανή».επανάστασης σε κάθε επιστήμη για μεγάλο χρονικό διάστημα μετά την αναγνώριση τους από βαθυστόχαστους εξωπανεπιστημιακούς παράγοντες. η ευκαιρία είχε χαθεί. Αυτό συνέβη και έγινε ο ακαδημαϊκός τύπος. της θεωρητικής και πρακτικής αστρονομίας. τα πανεπιστήμια μπορούσαν ακόμη να αποτελούν την εμπροσθοφυλακή της εκπληκτικής αυτής πνευματικής προόδου· στα χρόνια που ζούσε ο Galileo. των μουσείων. Στα μέσα του 16ου αιώνα.: κανένας όμως δεν σκέφτηκε να εισαγάγει τους καινούριους αυτούς θεσμούς σ’ ένα πανεπιστήμιο. Αυτό θεωρούνταν. των ανατομικών και άλλων ιατρικών σπουδών.ο. ενώ δεν μπορεί να υπάρχει παρά μια μόνο αληθινή άποψη. Η Οξφόρδη και το Καίμπριτζ προκαλούν τα γέλια μας. ακόμη. είχε κέντρο της αυτούς. Υπήρχαν. όταν είδα τον αριθμό των συγκρουόμενων απόψεων που είναι δυνατόν να έχουν οι μορφωμένοι άνθρωποι γύρω από ένα και μόνο θέμα. Η μόρφωσή τους φανερώνει σχολαστικότητα. Αξίζει επίσης να θυμίσουμε το απόσπασμα του Λόγου περί Μεθόδου.

δηλώνει ο Bacon. το αποτέλεσμα ήταν το ίδιο: Η «νέα φιλοσοφία» και επιστήμη αναγκάστηκαν να ριζώσουν έξω από τον ακαδημαϊκό κήπο. Κανένας δεν κατέκρινε την ακαδημαϊκή σχολαστικότητα περισσότερο από τον Erasmus. Ομολογουμένως η περίοδος κατά την οποία ο Descartes και ο Bacon διαμόρφωσαν αυτές τις δυσμενείς γνώμες ανήκε στις απαρχές της επιστημονικής επανάστασης· δεν υπάρχουν όμως αρκετά στοιχεία που να αποδεικνύουν ότι η ακαδημαϊκή μεταρρύθμιση προχώρησε με πιο γρήγορα βήματα στη συνέχεια.κάποιον να ασχοληθεί με την καλλιέργειά τους». Μολαταύτα. και εξέφραζε τη δυσπιστία της προς την ιατρική. και μάλιστα της αναγεννησιακής επιστήμης. και το φυτό yerba mate. Η ανάπτυξη των νέων επιστημονικών ιδεών και μεθόδων είχε ως αποτέλεσμα την αποδυνάμωση των πανεπιστημίων ως δημιουργικών κέντρων και ενίσχυσε. που υπάρχει στο πρώτο κεφάλαιο του Advancement of Learning του Bacon. η οποία είχε αρχίσει με την Αναγέννηση. Φυσικά. και δεν έχει μείνει κανένα για την ελεύθερη καλλιέργεια των τεχνών και των επιστημών». Ο περιορισμός αυτός. τα ιδρύματα κυριαρχούνται από τους επαγγελματίες. Η επιστήμη τους ήταν αριστοτελική και τυπολατρική· καταδίκαζε τόσο τον κοπερνικισμό όσο και τη μηχανική φιλοσοφία. όπου οι μοντερνιστές που πειραματίζονταν με χημικά παρασκευάσματα και καινούργια φάρμακα όπως τον φλοιό της κιγχόνης. Υπήρχαν ιδιωτικοί πάτρονες που ενθάρρυναν την καλλιέργεια νεοκλασικών τρόπων γραφής και γλυπτικής όμοιοι μ’ εκείνους που συνέβαλαν στην προαγωγή της επιστήμης κατά τον 17ο αιώνα. Ο Bacon λέει ότι «τότε περιφρονήθηκε για πρώτη φορά . αυτό δεν σημαίνει ότι οι μορφωμένοι συντηρητικοί δεν έβλεπαν καμιά αξία στη μελέτη της επιστήμης. Και τότε. Η αμερόληπτη αυτή κρίση. Μ’ αυτό μπορεί κανείς να συγκρίνει την έκπληξη του Bacon «που σ’ όλα τα επιφανή κολλέγια της Ευρώπης. Από την Αναγέννηση ήδη. για την άγονη φιλοσοφία της. επίσης. και δεν είναι δύσκολο να βρούμε μεταγενέστερες κρίσεις που έχουν το ίδιο νόημα μ’ εκείνες των Descartes και Bacon. για τη χρόνια προσκόλλησή της σε ατελή κείμενα. η ακαδημαϊκή παιδεία κατηγορούνταν για την χοντροκοπιά της στις κλασικές γλώσσες. που ήταν οπαδοί του Harvey και προσπαθούσαν να επιτύχουν τη μετάγγιση αίματος. ο Descartes εγκατέλειψε τη μελέτη των γραμμάτων «και αποφάσισε να μην ασχοληθεί με άλλη επιστήμη εκτός από τη γνώση του εαυτού του ή του Μεγάλου Βιβλίου του Κόσμου». αλλά είναι επιβλαβής ακόμη και για τα κράτη και για τις κυβερνήσεις». που δημιουργήθηκαν δύο αιώνες έπειτα από τη χρονιά που γράφτηκε. αντιμετώπισαν την αντίσταση των καθιερωμένων πανεπιστημιακών τμημάτων των ονομαζόμενων Γαληνιστών. ισχύει και για πολλά ακαδημαϊκά ιδρύματα. καινούρια κινήματα στο χώρο της μόρφωσης και της επιστημοσύνης ήταν συνδεδεμένα τις δραστηριότητες των μεμονωμένων σοφών τόσο όσο ήταν και με τις δραστηριότητες των πανεπιστημιακών δασκάλων. «όχι μόνο έχει μειώσει την ανάπτυξη των επιστημών. εχθρών κάθε καινοτομίας. την πτώση του πνευματικού τους κύρους. Δεν πρόκειται για μια φιλονικία μεταξύ επιστήμης και ανθρωπιστικών σπουδών. για να μην αναφέρουμε τον Paracelsus. γιατί οι συντηρητικοί ήταν οι ίδιοι δάσκαλοι της επιστήμης. για τους ξενόφερτους αραβισμούς της. αντί να προκαλέσει. που είχε εισαχθεί από τους Ιησουίτες. όπου και βρήκαν πιο γόνιμο έδαφος.

Έτσι. δεν ήταν εντελώς μόρφωση με τη μεσαιωνική ή την αναγεννησιακή έννοια· οι άνθρωποι αυτοί δεν θα κατείχαν βέβαια τις λεπτολογίες της θωμιστικής φιλοσοφίας ούτε θα ήταν εξοικειωμένοι με τα ψιλολογήματα της αρχαίας ελληνικής σύνταξης· αν όμως υποστηρίζαμε ότι δεν ήταν μορφωμένοι στον τομέα τους. Σύμφωνα μ’ αυτή την οπτική. ή επιστημονική επανάσταση ήταν ο τελευταίος σταθμός μιας επιστημονικής αναγέννησης που άρχισε κατά τα μέσα του 15ου αιώνα· επίσης. παρά να ακολουθήσουν το δρόμο στον οποίο είχαν βαδίσει οι ουμανιστές της Αναγέννησης όταν την απαρνήθηκαν. όπως είναι γνωστό. αλλά και στη σκέψη του παρελθόντος. η μόρφωση του Galileo ή του Mersenne ή του Huygens ή του Newton. χωρίς να κόβει εντελώς τις σχέσεις της με τα ακαδημαϊκά ιδρύματα. Αλλά τα πανεπιστήμια αυτά δεν ανάκτησαν την υπεροχή που είχαν κατά τον Μεσαίωνα ως πολιτιστικά κέντρα –ιδιαίτερα ίσως στη βόρεια Ευρώπη– και οι επιστήμονες του 17ου αιώνα δεν είχαν. που είχαν παραμείνει μεσαιωνικά. και από τη δική τους σκοπιά. κυρίως γλωσσικό και κειμενικό χαρακτήρα· δεν έθιγε τόσο το περιεχόμενο της σκέψης όσο έθιγε την έκφρασή της. Ορισμένα πανεπιστήμια που είχαν χάσει έδαφος ανάκτησαν τις δυνάμεις τους· άρχισαν να διδάσκουν αρχαία ελληνικά και κικερωνικά λατινικά· περισσότερη προσοχή δινόταν στην ιστορία και στη φιλολογία και λιγότερη στη φιλοσοφία. Θα ήταν επιπόλαιο να ισχυριστούμε ότι οι περισσότεροι επιστήμονες της εποχής αυτής ανήκαν σ’ αυτό τον τύπο. Θα μπορούσε κανείς επίσης να θέσει το ερώτημα: σε ποιο βαθμό δημιουργήθηκε το νέο επιστημονικό πνεύμα του 17ου αιώνα από καθαρά «λόγιες» δραστηριότητες – για παράδειγμα. ότι δεν ήταν τεχνικοί ή αδαείς εμπειριστές. χαρακτηριζόταν κυρίως από την πλήρη εκμετάλλευση των κλασικών επιστημονικών κειμένων. που υποβοηθήθηκε ιδιαίτερα από την εφεύρεση της τυπογραφίας· η επιστημονική αναγέννηση θεωρούνταν «κλασική» αντίδραση προς τη . Οι τελευταίοι ειδικά έριξαν το σπόρο για μια ερμηνεία της επιστημονικής επανάστασης που επικροτούνταν μέχρι πρόσφατα. που προϋπόθετε την αντιπαράθεση επιχειρημάτων. το συμπέρασμα θα ήταν ότι δεν υπήρχε επιστήμονας που να μπορούσε να ονομαστεί μορφωμένος. από την εξέλιξη ορισμένων αρχών της λογικής κατά τη διάρκεια του Μεσαίωνα. ως άνθρωπο εκπαιδευμένο όχι απλώς στις πρόσφατες επιστημονικές δραστηριότητες και μεθόδους. εκείνη την εποχή. είχε. κατά κάποια έννοια. ή από τις δραστηριότητες των επίμονων σπουδαστών της αρχαίας ελληνικής επιστήμης κατά την Αναγέννηση. όταν επιτέθηκε ο ίδιος εναντίον της λεπτής φιλοσοφικής υφής του σχολαστικισμού –πολλά λόγια για κάτι ασήμαντο– απλώς επανάλαβε μια παλιά φενάκη. Προσπάθησα επίσης να σκιαγραφήσω συνοπτικά τον τρόπο με τον οποίο. και δεν κλόνισε ιδιαίτερα την εξέχουσα θέση που κατείχαν οι αρχαίοι δάσκαλοι της επιστήμης. Αυτή η εχθρική στάση του σοφού της Αναγέννησης προς τον «βαρβαρισμό» των πανεπιστημίων. Το αντικείμενο των προηγούμενων παρατηρήσεών μου είναι η αιτιολόγηση του τρόπου με τον οποίο αντιλαμβάνομαι τον επιστήμονα του 16ου και 17ου αιώνα: δηλαδή.ως βαρβαρική η παιδεία των πανεπιστημιακών δασκάλων». διαχωριζόταν η επιστημονική μόρφωση από άλλους κλάδους μάθησης. Αυτή η πλευρά της Αναγέννησης μπορεί να φανεί καθαρότερα στην ιστορία της ιατρικής κατά το πρώτο μισό του 16ου αιώνα. Ασφαλώς.

Κανένας δεν θα αρνιόταν τη σύνδεση της μηχανικής. Είναι ολοφάνερο πως η οπτική αυτή δίνει πολύ μεγάλη σημασία στη δραστηριότητα των λογίων-επιστημόνων της Αναγέννησης. φώτιζαν πλήρως και άλλους. Ποτέ δεν υπήρχε μια αληθινά παλλαδιανή [11] περίοδος στην επιστήμη. μπορεί να χρησιμεύσει ως ένα στοιχείο μέσα σε μια πολυπλοκότερη ερμηνεία. την οποία ανάφερα προηγουμένως· ο Bacon δεν μπορούσε να κάνει αυτήν την προέκταση γιατί δεν ήξερε αν θα γινόταν η επανάσταση. ούτε βέβαια και να κριτικάρει. αλλά και την άλγεβρα. και τον Αρχιμήδη. Είναι μια άποψη την οποία δεν μπορεί να εκτιμήσει εύκολα. είναι φανερό πως τα πράγματα δεν τελειώνουν εδώ. τουλάχιστον μέσα από τα κανάλια της ευρυμάθειας· αυτό μας δείχνουν πολλά παραδείγματα από τις χημικές επιστήμες. Το γιατί συνέβη αυτό είναι το ουσιαστικό ερώτημα· η στηριζόμενη στην αναγεννησιακή ευρυμάθεια ερμηνεία δεν μπορεί όμως καθόλου να το αντιμετωπίσει. η επιδίωξη αυτού του ιδεώδους φαίνεται πως διήρκεσε λίγο στην επιστήμη· έπαψε να έχει δύναμη πολύ πριν από το τέλος του 16ου αιώνα.«γοτθική» βαρβαρότητα του Μεσαίωνα [10]. αυτό είναι ότι η πρόθεση της Αναγέννησης ήταν η μίμηση της αρχαιότητας. και υπάρχουν αποδείξεις ότι αυτό το ιδεώδες συμμερίζονταν και οι λόγιοι-επιστήμονες. που εκτός από το ραφινάρισμα και την ανάπτυξη των έργων των πιο έγκυρων αρχαίων συγγραφέων. Η ιστορία της μηχανικής πριν από τον Galileo. Μολαταύτα. σωματιδιακής φιλοσοφίας του 17ου αιώνα με το De natura rerum· ούτε τη σημασία που είχε για την ανατομία η διεξοδική μελέτη του Γαληνού· ούτε θα αρνιόταν ότι η ουσιαστική εκ νέου ανακάλυψη του Αρχιμήδη μεταμόρφωσε τη γεωμετρία. και της συμβολής του εντυπωσιακού φιλελληνικού ενστίκτου της Αναγέννησης. οι μεσαιωνικοί φιλόσοφοι . τον Κέλσο. Η διαφορετική άποψη ως προς τη σπουδαιότητα των λόγιων δραστηριοτήτων (κατά τον Μεσαίωνα αυτή τη φορά). το αποδεικνύει αυτό. Αν κάτι είναι σίγουρο. την οποία ανάφερα προηγουμένως. Ωστόσο. έχει κερδίσει έδαφος πολύ πιο πρόσφατα. Από την άλλη μεριά όμως. που τόσο επιμελώς δουλεύτηκε από τις αρχές του αιώνα μας. Τα παραδείγματα που ανάφερα δεν είναι τυπικά. και οι περιορισμοί που είχαν τεθεί από τους ίδιους τους Έλληνες ξεπεράστηκαν σχετικά γρήγορα στην Ευρώπη. των οποίων τα κείμενα δεν είχαν μελετηθεί επαρκώς ώς τότε. όποιος δεν είναι ειδικός στον Μεσαίωνα. όπως τον Λουκρήτιο. Οι αρετές της υπόθεσης αυτής σχετικά με την καταγωγή της επιστημονικής επανάστασης είναι εξίσου φανερές με τις ελλείψεις της. Πολύ σημαντικά νήματα της επιστημονικής επανάστασης δεν μπορούν να αναχθούν στην αρχαιότητα. αν η άποψη αυτή δεν είναι εντελώς άσχετη. θεωρώ σκόπιμο να εκθέσω τις αρχές της διατρέχοντας τον κίνδυνο της υπεραπλούστευσης: κατά την άποψη αυτή. στην αλλαγή που συνέβη στην επιστήμη μεταξύ του 1550 και του 1770. Εφιστά την προσοχή στο βάρος της συμβολής της αμιγούς λογιότητας. η ερμηνεία αυτή είναι προέκταση της ερμηνείας του Bacon. Ωστόσο. Στην πραγματικότητα. Η μεσαιωνική επιστήμη δεν σταμάτησε απότομα από μια κλασική αναβίωση που λεγόταν αναγέννηση: είχε πολλά να προσφέρει (το πόσα πολλά πρέπει να αποτελεί αντικείμενο συνεχούς έρευνας) στη διαμόρφωση της σύγχρονης επιστήμης. Η στηριζόμενη στην αναγεννησιακή ευρυμάθεια ερμηνεία δεν μπορεί να εξηγήσει την αλλαγή στην επιστήμη.

Αυτό δεν σημαίνει ότι εκείνοι που επεξεργάστηκαν τη θεωρία αυτή ήταν εξίσου περίφημοι με τους διαδόχους τους στο πείραμα ή στην παρατήρηση ή στη χρήση των μαθηματικών· οι εφαρμογές της θεωρίας αυτής –εκτός από τα οπτικά φαινόμενα και την εξέταση της ορμής– φαίνεται πως ήταν λίγες και σποραδικές. μια μέθοδο επιστημονικής έρευνας από τους φιλόσοφους του Μεσαίωνα. και ή άλλη θα εξηγεί καλύτερα κάποιες άλλες. η μεγαλύτερη σημασία δίνεται στο ρόλο του λόγιου· μπορεί να πει κανείς πως η επιστημονική επανάσταση είναι άμεση συνέπεια μιας φιλοσοφικής επανάστασης. πρέπει να αναζητηθεί στη δυσαρέσκεια των μορφωμένων ανθρώπων προς τους καθιερωμένους τρόπους έρευνας. Και πάλι. που ώθησε τους ανθρώπους να εγκαταλείψουν όχι απλώς τη φιλοσοφία και τα δόγματα της μεσαιωνικής επιστήμης. Νομίζω όμως πως δεν είμαστε υποχρεωμένοι να διαλέξουμε τη μια από τις δυο και πως μπορεί να γίνει ένας συμβιβασμός που να αφήνει χώρο και για τις δύο. η άλλη στη μέθοδο· αν οι μεσαιωνικές ιδέες περί μεθόδου είναι σημαντικές. και που στήριζε καλύτερα τις πιο πρωτότυπες μεσαιωνικές αντιλήψεις για την επιστημονική μέθοδο. βρέθηκε κατά τον 16ο και 17ο αιώνα. σε αλλαγές στην ιδέα της μεγάλης μεθόδου. Η πληρέστερη εξοικείωση μ’ αυτά τα κειμήλια της ελληνικής επιστήμης. Ανάφερα προηγουμένως την εκ νέου ανακάλυψη του Λουκρήτιου στα 1417. θα σκεφτόταν (κατά περίσταση) ότι εφάρμοζε μια μέθοδο που είχε χρησιμοποιηθεί με επιτυχία από τον Αρχιμήδη.ανάπτυξαν μια θεωρία για την έρευνα των φυσικών φαινομένων που ήταν ουσιαστικά εκείνη που εφαρμόστηκε με επιτυχία στην επιστημονική επανάσταση. Η μεσαιωνική άποψη. που δικαιολογούνταν από κάποιες επιτυχίες και που περίμενε μόνο τη γενική της εφαρμογή για να μεταμορφώσει τη συνολική διερεύνηση της φύσης· αυτό το πράγμα. κι όχι για την αριστοτελική. εγείρει με ιδιαίτερα οξεία μορφή το ερώτημα που φαίνεται κρίσιμο για το πρόβλημα που με απασχολεί: Η αποτελεσματική και δημιουργική παρόρμηση. η μέθοδος. τουλάχιστον ώς ένα σημείο. και αντίστροφα. τότε η αναβίωση της κλασικής επιστήμης στην Αναγέννηση είναι ασήμαντη. αλλά και τις ελληνικές τους βάσεις. Επρόκειτο για μια επιστημονική μέθοδο λογίων. Είναι φανερό όμως πως υπάρχει κάποια ασυμβατότητα μεταξύ των δύο αυτών εναλλακτικών εκτιμήσεων της υποτιθέμενης συμβολής των λογίων στη γένεση της σύγχρονης επιστήμης. η μια θεωρία θα φωτίζει καλύτερα ορισμένες πλευρές της ανάπτυξης της επιστήμης κατά τον 16ο και τον 17ο αιώνα. και τη σύνδεσή της με τη μηχανική φιλοσοφία που εμφανίστηκε δυόμισι αιώνες αργότερα· οι νέες ιδέες γύρω από τη μορφή και τη δομή μιας επιστημονικής θεωρίας μπορεί να είχαν μεγάλη σχέση με την προτίμηση για την ατομιστική. αν ο Galileo είχε κληρονομήσει. . μπορεί να άσκησε μεγαλύτερη πίεση για την περαιτέρω εφαρμογή των αντιλήψεων αυτών. και προς τις θεωρίες και τις πρακτικές που προέκυπταν απ’ αυτούς. Η μία δίνει έμφαση στο περιεχόμενο. Δεν πρέπει να ξεχνάμε ότι αλλαγές έμφασης μέσα στο χώρο της κλασικής παράδοσης μπορούν να αποδοθούν. χωρίς να το ξέρει. Για παράδειγμα. Η μια άποψη εκτοπίζει την άλλη. παράδοση της αρχαίας ελληνικής σκέψης. οι οποίες οφείλονταν στον Μεσαίωνα. που ήταν αποτέλεσμα της εμβριθούς μελέτης των κειμένων. αν μπορώ να την ονομάσω έτσι. Τότε.

. vel ex illis colligere»· και αρκετά φανερά από τον Galileo. που αυτοί οι ίδιοι δεν μπορούν να πουν το σκοπό για τον όποιο γράφτηκαν ούτε το συμπέρασμα στο οποίο οδηγούν!. Τι άλλο είναι αυτό από το να βγάζεις έναν χρησμό από ένα κούτσουρο κι ύστερα να περιμένεις απ’ αυτό τις απαντήσεις· να το φοβάσαι.Κοντολογίς. αυτό που ισχυρίζονται οι μεσαιωνολόγοι είναι ότι μια τέτοια στάση προς την αυθεντία είχε ήδη γεννηθεί κατά τον Μεσαίωνα και ότι δεν ήταν απλώς αρνητική αλλά και δημιουργική. Γιατί ήταν όμως αναγκαία η επινόηση νέων επαγωγικών και πειραματικών μεθόδων. κατά κύριο λόγο. και που μπορεί. το προϊόν κάποιας πνευματικής διάψευσης και στειρότητας. συστηματική κατανόηση των ποιοτικών τουλάχιστον πλευρών της μεθόδου αυτής δημιουργήθηκε από τους φιλόσοφους της Δύσης τον 13ο αιώνα. Αυτά όμως είναι δευτερεύοντα ζητήματα επειδή έχουμε ήδη αποδείξει τον καίριο ρόλο των ανθρώπων στη δημιουργία του πραγματικού ρήγματος. και να το λατρεύεις.» Τώρα. λόγιοι και διανοούμενοι που αισθάνονταν αυτή τη διάψευση ήταν εκείνοι που βρήκαν τρόπο να περάσουν σε ένα πιο προσοδοφόρο είδος έρευνας και σε έναν πιο ικανοποιητικό τρόπο επιστημονικής εξήγησης. όταν αυτός μιλάει για τη διαφωνία και τον παραλογισμό των μαθηματικών: «Rem quoque praecipuam. hoc est mundi formam. Αυτοί ήταν εκείνοι που μετάτρεψαν την ελληνική γεωμετρική μέθοδο σε πειραματική επιστήμη του σύγχρονου κόσμου». Αν πιστέψουμε ότι πράγματι αυτό συνέβη. Παραθέτω την αψεγάδιαστη άποψη του δρ. Ο δρ. Εκφράζεται από τον Vesalius. Crombie βρίσκει την απάντηση του . Grombie από την πρώτη σελίδα του βιβλίου του Grosseteste and Experimental Science (Oxford. Μπορούμε βέβαια να προσπαθήσουμε να βρούμε από προερχόταν αυτή η διάψευση και τι την έφερε στο φως. τότε η ιστορική μας αναζήτηση φτάνει σ’ ένα τέλος. Δεν χωράει αμφιβολία πως η διάψευση αυτή ήταν υπαρκτή. από εμπιστοσύνη προς τη δική του καινούρια γνώση. όταν αυτός παραπονιέται –με πόση υπερβολή και αχαριστία αλήθεια– για τη σπατάλη δυνάμεων στην οποία τον οδήγησε η άκριτη εμπιστοσύνη στην ορθότητα του Γαληνού· από τον Copernicus. η ανείπωτη ταπεινότητα των αξιοθρήνητων πνευμάτων! Γίνονται σκλάβοι με τη θέληση τους· δέχονται το απαράβατο των διαταγμάτων· δεσμεύουν τους εαυτούς τους και αυτοαποκαλούνται βέβαιοι και πεπεισμένοι από επιχειρήματα που είναι τόσο «ισχυρά» και τόσο «πειστικά». και ότι οι ίδιοι φιλόσοφοι. να το σέβεσαι. ac partium eius certam symmetriam non potuerunt invenire. Η στάση του τελευταίου είναι η στάση κάποιου που έχει βγει από το νεκρό κύκλο της αρχαίας σκέψης. όπως μπορούμε να ερευνήσουμε και τους παράγοντες που επέτρεψαν στους μορφωμένους ανθρώπους της επιστήμης να την ξεπεράσουν. 1953): «Η σύγχρονη επιστήμη οφείλει πολλά για την επιτυχία της στη χρησιμοποίηση εκείνων των επαγωγικών και πειραματικών τρόπων ενέργειας που αποτελούν αυτό που συχνά καλείται “πειραματική μέθοδος”. να λυπηθεί αλλά και να καταδικάσει όσους εξακολουθούν να είναι δεμένοι με τις αλυσίδες της αυθεντίας: «Ω. H θέση του βιβλίου αυτού είναι ότι ή σύγχρονη. η επιστημονική επανάσταση ήταν..

που περιεχόταν σε επιστημονικά κείμενα προσφάτως μεταφρασμένα από τα ελληνικά και τα αραβικά».» Η άποψη αυτή τοποθετεί τη γένεση της επιστημονικής επανάστασης σ’ ένα πολύ υψηλό επίπεδο πνευματικού επιτεύγματος και διατηρείται ακόμη κι αν μετατοπίσουμε την προσοχή μας σ’ ένα πεδίο διαφορετικό κάπως απ’ αυτό του δρ. όλοι είμαστε εξοικειωμένοι με τα επιχειρήματα της βακωνικής σχολής. και προς ορισμένες άλλες πλευρές της μηχανικής που ήταν αριστοτελικής προέλευσης. Έτσι. τα πορίσματα των θεωρημάτων και των αποδείξεων του Ευκλείδη. Δεν χρειάζεται να επιμείνουμε στο πασίγνωστο ενδιαφέρον που είχαν δείξει λίγοι τουλάχιστον μορφωμένοι άνθρωποι κατά τη διάρκεια του Μεσαίωνα σε καρπούς της εμπειρικής επινόησης. την οποία τόσο καλά ανάλυσε ο καθηγητής Koyré. Κι εδώ μπορούμε να παρατηρήσουμε όχι μόνο την χτυπητή δυσαρέσκεια προς την αριστοτελική εξήγηση της συνεχούς κίνησης. Αν η τελική νίκη εδώ δεν είναι αποτέλεσμα μιας παρατεταμένης και κοπιαστικής διανοητικής προσπάθειας. κυρίως. όχι μόνο από την ίδια την επιστημονική επανάσταση. Είναι δύσκολο να βρω έστω και έναν υπέρμαχο της «νέας φιλοσοφίας» που να μη βλέπει τη μοίρα του σ’ αυτά τα λόγια. παρόλο που αναγνωρίζουμε ότι η επιστήμη είναι μια δραστηριότητα των λογίων και η μεταρρύθμιση της επιστήμης έργο των μορφωμένων ανθρώπων. που προϋπήρχε προ πολλού στις πρακτικές τέχνες της Δύσης. στο σκάλισμα φακών και. Grombie: «Το εξέχον επιστημονικό γεγονός του 12ου και του 13ου αιώνα ήταν η αντιπαράθεση του εμπειρικισμού. όπως στην μαγνητική πυξίδα. παρατηρούμε μια υπέροχη πνευματική πάλη. Ωστόσο. σε αληθινές προκείμενες για την αποδεδειγμένη γνώση του κόσμου της εμπειρίας. Γιατί. Η μεσαιωνική κριτική στον Αριστοτέλη ήταν έργο των λογίων. για να παραθέσω πάλι τον δρ. Όταν φτάνουμε στο κριτικό σημείο. στο πεδίο της ιστορίας της μηχανικής από τον Μεσαίωνα ώς την εποχή του Galileo. με την ιδέα της λογικής εξήγησης. αλλά και την ύπαρξη συγκεκριμένων και εν μέρει επιτυχών βημάτων προς περισσότερο ικανοποιητικές έννοιες [12]. οι ίδιοι λόγιοι είχαν καρφωμένη στο μυαλό τους την ιδέα ότι ή πάλη μεταξύ του παλιού και του καινούργιου στην επιστήμη έπρεπε να καταπολεμηθεί. Crombie. Υπάρχει όμως ένα σημείο εδώ που χρειάζεται μεγαλύτερη προσοχή και που επιτρέπει στον τεχνίτη να βγει στο προσκήνιο. Ομοίως. ότι ο αληθινός έλεγχος –και κατά συνέπεια η πραγματική γνώση– πάνω στις φυσικές διαδικασίες επιτεύχθηκε κυρίως . στα σημαντικά επιτεύγματα των χημικών και μεταλλουργικών τεχνών [13]. Κάποια ενίσχυση στην υποψία αυτή φαίνεται να ξεπηδά από την έμφαση που δόθηκε στον εμπειρικισμό. με τον ίδιο τον Galileo. τότε είναι δύσκολο να δούμε ποιες επιτυχίες στην επιστήμη μπορούν να αποδοθούν στο Λόγο και στη σκέψη. που θεμελιωνόταν στον πλήρη διαχωρισμό της κινούσας δύναμης από το κινούμενο άψυχο σώμα. όπως είναι. είναι λογικό να ρωτήσουμε αν γεννήθηκε αυθόρμητα στους μορφωμένους η ώθηση για μεταρρύθμιση: Μήπως υποκινήθηκε αυτή από κάτι άλλο. για παράδειγμα. με τη μεγαλύτερη δυνατή σιγουριά.ερωτήματος στο πρόβλημα που παρουσιάστηκε στους φυσικούς φιλόσοφους της Δύσης από τα επιστημονικά κείμενα που είχαν γίνει προσιτά σ’ αυτούς προσφάτως: «Πώς είναι δυνατό να φτάσουμε. αλλά και από τους φιλοσοφικούς προδρόμους της.

αν ο φιλόσοφος συνειδητοποίησε τη σπουδαιότητα του εμπειρικισμού αυτού για την επιστήμη.από τις τέχνες κι όχι από τις επιστήμες. οι αρχαίοι συγγραφείς είχαν επίγνωση της σπουδαιότητας των τεχνών στη δημιουργία των μέσων της πολιτισμένης ζωής. Δεν ξέρει ούτε είναι ικανός να κάνει περισσότερα. Έτσι. στον ελληνικό κόσμο. και επαινούσαν τα έργα που φανέρωναν δεξιότητα και εφευρετικότητα· εκείνο στο οποίο διέφεραν από τους μοντέρνους ήταν η διατήρηση της διάκρισης μεταξύ του «κατανοώ» και του «φτιάχνω». Είναι πολύ δύσκολο να βρούμε μια μακρά περίοδο πλήρους τεχνολογικής στασιμότητας στην ευρωπαϊκή ιστορία. Με λίγα λόγια. και ειδικά για τη θεωρία της κίνησης . κάτω από τη ρωμαϊκή κατοχή. Το αβοήθητο χέρι και η κατανόηση που μένει μονάχη της κατέχει λίγη δύναμη. είναι παράλογο να υποθέσουμε π. γι’ αυτό. Πάντα υπήρχε και.τι άλλοτε. αυτή είναι κατ' ουσία υποκειμενική. ο καθένας μπορούσε να τον δει. Εδώ υπάρχουν δύο θέματα προς συζήτηση. και ότι ο σοφός θα μάθαινε περισσότερα αν δεχόταν να μαθητεύσει κοντά στον τεχνίτη. που αντιπαραβλήθηκε από ορισμένους φιλοσοφικούς κριτικούς με τη στασιμότητα της επιστήμης. Η γνώση και η ανθρώπινη δύναμη είναι συνώνυμα». Όλα αυτά θα μπορούσαν να δημιουργήσουν την εντύπωση ότι τα θεαματικά επιτεύγματα της εμπειρικής τεχνολογίας τράβηξαν την προσοχή των επιστημόνων. Πράγματι. Ένα είναι το γεγονός της τεχνολογικής προόδου. ότι η εισαγωγή του μπαρουτιού και του κανονιού στις πολεμικές επιχειρήσεις ήταν η αιτία μιας αναζωογόνησης του ενδιαφέροντος για τη δυναμική.χ. Δεν θα έγραφαν αυτά που έγραφε ο Francis Bacon στις εναρκτήριες γραμμές του Novum Organum: «Ο άνθρωπος. Η τεχνολογική πρόοδος δεν ήταν απλώς ένα χαρακτηριστικό στοιχείο του Μεσαίωνα και της Αναγέννησης: υπήρχε στις αρχαίες αυτοκρατορίες. ακόμη και στους επονομαζόμενους «Σκοτεινούς Αιώνες». είτε όσον αφορά στα πράγματα είτε όσον αφορά στο πνεύμα.. Ο φιλόσοφος είναι εκείνος που άλλαξε αυτή τη στάση κι όχι ο τεχνίτης· όσο για την αλλαγή. Η επιτυχία του εμπειρικισμού των τεχνών δεν ήταν τίποτε καινούριο στα τέλη του Μεσαίωνα και στις απαρχές της σύγχρονης εποχής. αν είχε μάτια να τον δει· η αλλαγή εξαρτιόταν από το πώς τον έβλεπε ο θεατής. ένας φιλόσοφος της αρχαιότητας είχε τις ίδιες ευκαιρίες με τους διαδόχους του του 16ου και του 17ου αιώνα να εκτιμήσει την επινοητικότητα των τεχνιτών και να βγάλει τα ίδια συμπεράσματα γι’ αυτούς. Φαίνεται πως πάντα υπήρχαν κάπου κάποιοι τεχνίτες που προχωρούσαν εμπρός με τη μέθοδο της δοκιμής και της πλάνης. προκαλώντας κάποια αμφιβολία για την ορθότητα των μεθόδων τους και οδηγώντας τους να υιοθετήσουν ως ιδανικό της επιστήμης εκείνη την υποταγή του φυσικού περιβάλλοντος στους ανθρώπινους σκοπούς που παλιότερα φαινόταν πως ανήκε μόνο στις τέχνες και τις χειροτεχνίες. αυτό δεν έγινε επειδή ή επιτυχία του τελευταίου ήταν πιο εντυπωσιακή τώρα απ’ ό. και.. ως πρεσβευτής και διερμηνέας της φύσης. κι αυτό κυρίως μας ενδιαφέρει εδώ. κάνει και καταλαβαίνει τόσα όσα του επιτρέπουν οι παρατηρήσεις του πάνω στην τάξη της φύσης. Το άλλο είναι η αντίδραση των μορφωμένων ανθρώπων απέναντι στην τεχνολογία. παρόλο που οι μεμονωμένες τέχνες περνούσαν προσωρινές περιόδους παρακμής. Δεν κατέληγαν στο συμπέρασμα ότι οι τέχνες αντιπροσώπευαν κάποιο πρότυπο εμπειρικισμού το οποίο θα έπρεπε να μιμηθεί η φιλοσοφία.

στην μαγνητική πυξίδα. Το αρχαίο πυροβολικό στρέψεως περιελάμβανε εξίσου εντυπωσιακές μηχανές στις μέρες του. αλλά και σχετικά με μεγάλες βιοτεχνίες όπως η κατασκευή του χαρτιού και η επεξεργασία του σιδήρου– είναι πολύ εμφανής. από λόγιους· η φτώχεια τους σε τεχνολογική τεκμηρίωση –όχι μόνο σχετικά με τη χρήση εργαλείων όπως το τρύπανο και ο τόρνος του ξυλουργού. Οι παλαιότεροι «επιστημονικοί» συγγραφείς έργων γύρω από την πυροβολική των εκρηκτικών υλών. το τόξο– θέτουν προβλήματα κινήσεως όμοια μ’ εκείνα που θέτουν πιο πολύπλοκες ή ισχυρές μηχανές· και. είναι της τάξης των 250 ετών· επιπλέον. Η επιστημονική εξέταση των τριών χρήσιμων μορφών σιδήρου –του χυτοσιδήρου. Οι απλούστερες μέθοδοι εκσφενδονισμού βλημάτων –το ανθρώπινο χέρι. Ο ιστορικός της μεσαιωνικής τεχνολογίας εξυπηρετείται καλύτερα από τον καλλιτέχνη παρά από τον γραφιά. κατά μεγάλο μέρος. με την εισαγωγή της υψικαμίνου· και με την εισαγωγή του συστήματος οδοντωτών τροχών στον ανεμόμυλο. κατά τον 16ο και τις αρχές του 17ου αιώνα. δεν έκαναν τίποτε άλλο από το να μεταφέρουν την έννοια αυτή στη λειτουργία μιας διαφορετικής μηχανής. Αυτό δεν θα συνέβαινε αν είχαν εντυπωσιαστεί αρκετοί λόγιοι από τον εμπειρικισμό που οδηγούσε στον ανεμόμυλο. οι λόγιοι της εποχής εκείνης αναγνώρισαν το γεγονός και εκτίμησαν τη σπουδαιότητά του. το ενδιαφέρον αυτό παρουσιάζεται αφού η επιστημονική επανάσταση είχε πάρει πια το δρόμο της. Σίγουρα. στον νερόμυλο. επειδή ένα σημαντικό ποσοστό τεχνολογικής προόδου πραγματοποιήθηκε κατά τον Μεσαίωνα (όπως γνωρίζουμε εμείς σήμερα). στο μηχανικό . Θα ήταν non sequitur να υποστηρίζουμε ότι. στο μηχανικό ρολόι και σε άλλες συσκευές· και με την εισαγωγή φίνων. κάπως αργότερα. λαμπερά βαμμένων πήλινων ειδών. την ίδια στιγμή. Το παράδειγμα αυτό μας θυμίζει ότι είναι απλοϊκό να πιστεύουμε ότι ακόμη και οι μεγάλες επιστημονικές πρόοδοι δημιουργούν. όπως ξέρουμε όλοι. η επίκληση της πρωτόγονης αυτής πρακτικής εμπειρίας ήταν η βάση για την ανάπτυξη της έννοιας της ορμής. και τα διάφορα είδη καταπελτών τον Μεσαίωνα. Αν υπάρχει κάποια αλήθεια στην άποψη ότι το ενδιαφέρον για τις χειροτεχνίες προώθησε μια αλλαγή στις επιστημονικές μεθόδους. όπως ο Tartaglia. η πραγματική επιτυχία της νέας επιστημονικής γνώσης και των μεθόδων της δημιούργησε τη δυνατότητα συστηματικής εξέτασης των μεθόδων των τεχνών.των βλημάτων. δυνατότητα που δεν υπήρχε προηγουμένως. του σφυρήλατου σιδήρου και του χάλυβα– δεν είχε αρχίσει μέχρι τον πρώιμο 18ο αιώνα· η γεωμετρική θεωρία των οδοντωτών τροχών εισήχθηκε πενήντα χρόνια πρωτύτερα· η σοβαρή μελέτη της χημείας της κατασκευής κεραμικών άρχισε λίγο αργότερα. ερωτήματα άξια επιστημονικής έρευνας. είναι επίσης αλήθεια ότι. σε πολλές περιπτώσεις δεν το 'καναν – και γι’ αυτό είναι τόσο δύσκολη η ανασυγκρότηση της ιστορίας της μεσαιωνικής τεχνολογίας. για να μην αναφέρουμε τη βαλλίστρα. Τα αρχεία που διαθέτουμε για τον Μεσαίωνα είχαν συνταχθεί. Για όλα τα παραδείγματα. Διαλέγω σκόπιμα παραδείγματα πρακτικής επιστήμης που το καθένα συνδέεται με αξιοσημείωτες εξελίξεις στην υστερομεσαιωνική χειροτεχνία: δηλαδή. το χρονικό διάστημα μεταξύ της δημιουργίας μιας νέας χειροτεχνικής δεξιότητας και της πραγματικής εμφάνισης ενός επιστημονικού ενδιαφέροντος γι’ αυτήν. η σφεντόνα. αντίστοιχα.

Η χονδροειδής αυτή απλούστευση βοηθά καθόλου όμως στην περιγραφή ή στην εξήγηση μιας πολύπλοκης ιστορικής μετάβασης. Σύγχρονες μελέτες δείχνουν ότι το εμπειρικό στοιχείο στην επιστημονική επανάσταση. Οι συγγραφείς αυτοί δεν διέθεταν σημαντικό επιστημονικό περιεχόμενο. έχει εξογκωθεί υπερβολικά· επομένως.κ. αλλά και για την επιστήμη. με την πιο ακατέργαστη. ο ίδιος ο επιστημονικός εμπειρικισμός είναι φιλοσοφικό κατασκεύασμα.ρολόι κ. μια εξαιρετικά πλούσια τεχνολογική εμπειρία προσέφερε μεγάλα προβλήματα άξια έρευνας και. και πως ο επιστήμονας είναι κάποιος που σκέπτεται και ταυτόχρονα κάνει. πως ο τεχνίτης έκανε πολλά αλλά δεν είχε ιδέες. Όπως κι αν έχει το πράγμα. ενός επιστήμονα που κάνει παρατηρήσεις και πειράματα για να ανακαλύψει νέες πληροφορίες. πολλή γνώση των δεδομένων και των τεχνικών. μας μαθαίνουν να αποδίδουμε όλο και μεγαλύτερη σημασία στις εννοιολογικές και διανοητικές πλευρές της επανάστασης αυτής. επιπλέον. ο Γαληνός ή ο Αριστοτέλης. μπορούσε να μάθει πολλά για το πώς είναι φτιαγμένος ο κόσμος. τον Ercker. Είναι ένας πολύ εκλεπτυσμένος τρόπος εξιχνίασης του κόσμου στον οποίο ζούμε· από την άλλη μεριά. της αμεθόδευτης και τυχαίας προόδου των τεχνών. δεν είχαν σημασία μόνο για την τεχνολογία.τι ο Πτολεμαίος. μέσω μιας εσωτερικής μετατόπισης. ή τουλάχιστον δημιούργημα των μορφωμένων ανθρώπων –πιστεύω πώς εδώ έχει ένα πολύ ισχυρό επιχείρημα ο δρ. Crombie– και έχει με τις τέχνες την ίδια σχεδόν σχέση που έχει η θεωρία της εξέλιξης με τους εκτροφείς περιστεριών. Ούτε ο Copernicus. τη λιγότερο φιλοσοφική και την περισσότερο «τεχνική» έννοια του όρου. τον Ramelli και άλλους κατά τον 16ο αιώνα.ο. Καθώς ο Μεσαίωνας παραχωρούσε τη θέση του στην Αναγέννηση. η άποψη ότι το άμεσο βούτηγμα στις γνώσεις που είχαν αποκτήσει με την πείρα οι τεχνίτες ήταν το ουσιώδες βάπτισμα που χρειαζόταν πρίν γίνει οποιαδήποτε επιστημονική ανακάλυψη. διστάζω να καταλήξω στο συμπέρασμα ότι η συμπεριφορά ενός εμπειρικού επιστήμονα –δηλαδή. Αυτό δεν σημαίνει ότι αρνούμαστε το γεγονός ότι οι δραστηριότητες των τεχνιτών όριζαν ένα μεγάλο τμήμα του φυσικού περιβάλλοντος. τον Palissy. . τον Agricola. αλλά προσέφεραν υλικό και μεθόδους που μπορούσαν να χρησιμοποιήσουν άλλοι καλύτερα εξοπλισμένοι από φιλοσοφική άποψη απ’ αυτούς. Τα μεγάλα έργα τεχνολογικών περιγραφών και εφευρέσεων που έγιναν από τον Cellini. Αν. τον Biringuccio. ούτε ο Descartes ήταν πιο κοντά στους τεχνίτες απ’ ό. ήταν ένα στείρο μονοπάτι. η προσοχή του φυσικού φιλοσόφου στρεφόταν περισσότερο προς αυτό και λιγότερο προς την δική του συνείδηση και τον περιορισμένο ακαδημαϊκό ορίζοντά του. Ασφαλώς. Αυτό μου φαίνεται πως είναι το ελάττωμα της άποψης που βλέπει τον νέο επιστήμονα του 17ου αιώνα ως ένα είδος υβριδίου μεταξύ του παλιότερου φυσικού φιλοσόφου και του τεχνίτη. η επιστήμη οφείλει πολλά στην τεχνολογία: πρέπει όμως να θυμόμαστε πως η ίδια η οφειλή δημιουργήθηκε από τους φυσικούς φιλοσόφους και άλλους ανθρώπους της γνώσης. από το οποίο βγήκαν ευτυχώς σύντομα οι επιστήμονες του 17ου αιώνα. Είναι πολύ εύκολο να πούμε πως ο φιλόσοφος σκεφτόταν πολύ και έκανε λίγα. ούτε ο Vesalius. αλλά και για να επιβεβαιώσει τις απόψεις και τις ιδέες του– αντλείται από την άμεση μίμηση της στηριζόμενης στη δοκιμή και στην πλάνη. Πράγματι.

την αστρονομία και τη χημεία. Δεν χωράει αμφιβολία πως ο αριθμός των χημικών φαινομένων που ήταν γνωστός στους τεχνίτες πριν από το 1550 ήταν πολύ μεγαλύτερος από εκείνον που ήταν γνωστός στους λόγιους.χ.χ. π. ανατομία. Επομένως. Δεν υπήρχε οργανωμένη χημική επιστήμη πριν από ένα σχετικά ύστερο στάδιο της επιστημονικής επανάστασης· δεν υπήρχε συνεκτική θεωρία της χημικής μεταβολής και αντίδρασης· δεν υπήρχε σαφώς διατυπωμένη κλασική και μεσαιωνική παράδοση για να αμφισβητηθεί· η σύλληψη της χημείας ως κλάδου της φυσικής φιλοσοφίας άργησε να εδραιωθεί και. Ίσως μπορώ να διευκρινίσω το σημείο αυτό με τον ακόλουθο τρόπο. το έργο π. μεσολάβησε ένα στάδιο αργής συγκέντρωσης δεδομένων· και σ’ όλες αυτές τις εξελίξεις ήταν έντονη η επίδραση του εμπειρικισμού των τεχνών. πριν από τη μορφοποίηση μιας γενικής θεωρίας. έχει την εντύπωση πως μεταφέρεται σ’ ένα εντελώς διαφορετικό χώρο. Η χημεία αντιπροσωπεύει πολύ διαφορετικό ιστορικό τύπο. βοτανική και ζωολογία. οι επιστημονικές του δυνατότητες ανακαλύφθηκαν από τους λόγιους. Αν συγκρίνουμε περιπτώσεις από τις δύο ομάδες.S. Εδώ είναι και πάλι χρήσιμο να υπενθυμίσουμε τη βαθιά διάκριση μεταξύ ακαδημαϊκών επιστημών (αστρονομία. και υπήρχε μικρή δυνατότητα συμμετοχής των τεχνιτών· ακόμη κι αν η βασική εφεύρεση του τηλεσκοπίου ήταν εφεύρεση των τεχνιτών. Δεν αρκεί να πούμε πως ορισμένες επιστήμες αναπτύχτηκαν με πιο βραδύ ρυθμό από άλλες· οι καταστάσεις είναι πραγματικά διαφορετικές και.χ. νέες δοκιμές στη θεωρία. ιατρική) και μη ακαδημαϊκών (πειραματική φυσική. Μια θεμελιώδης αλλαγή στις ιδέες συνέβη πολύ νωρίς –στα 1543– και την ακολούθησε μεγάλη δραστηριότητα στη συγκέντρωση καινούριου υλικού. που προκάλεσε. ενώ η δυσαρέσκεια απέναντι στην υπάρχουσα κατάστασή της ήταν ρητή και φανερή πριν από το τέλος του 15ου αιώνα. αυτό συνέβη επειδή οι τεχνίτες είχαν αναπτύξει ποιοτικές αλλά και ποσοτικές τεχνικές ζωτικής σημασίας για την ανάπτυξη της χημείας ω ακριβούς επιστήμης [14]. όταν αφήνει κανείς την ιστορία μιας επιστήμης όπως π. Μερικές φορές. μεταλλουργία) – η δεύτερη ομάδα περιγράφεται μ’ αυτό τον τρόπο επειδή δεν έχει κανονική θέση στις πανεπιστημιακές σπουδές. η μηχανική ή η αστρονομία. τόσο εργαλειακές όσο και μαθηματικές· η εξονυχιστική κριτική ενός από τα θεμελιώδη αξιώματά της. συγκεκριμένα. μηχανική. άρχισε τον 14ο αιώνα (ή μάλλον πολύ πρωτύτερα).χ.Δεν υπάρχει ευθεία απάντηση σε οποιοδήποτε ερώτημα γύρω από τη συνολική φύση της επιστημονικής επανάστασης. στον οποίο δεν ισχύει τίποτε απ’ όσα ισχύουν για την αστρονομία. με τη σειρά της. της σταθερότητας της γης. Smith. για να μελετήσει την ιστορία π. χημεία. γι’ αυτό το λόγο. Όπως λέει ο καθηγητής C. της χημείας ή της βιολογίας. όλες οι γενικεύσεις σχετικά με την επιστημονική επανάσταση απαιτούν εξειδίκευση όταν γίνεται προσπάθεια εφαρμογής τους σε μια ιδιαίτερη επιστήμη. βλέπουμε ότι η πρώτη ήταν ήδη από τον Μεσαίωνα πολύ οργανωμένη και είχε μια επεξεργασμένη θεωρητική δομή· χρησιμοποιούσε σχετικά εκλεπτυσμένες τεχνικές. Όλα αυτά ήταν έργο των μορφωμένων ανθρώπων. του Lavoisier στη χημεία δεν μπορεί να μπει σε αντιστοιχία με το έργο του Newton στην ουράνια μηχανική ή στην μηχανική. Η συμβολή της τεχνικής στην ανάπτυξη της επιστημονικής .

παρόλο που σε πολλούς κλάδους έρευνας ήταν δύσκολο να αποφύγει κανείς εντελώς κάτι τέτοιο. ήταν στην πραγματικότητα. όταν έφταναν αυτές σ’ ένα αρκετά ώριμο στάδιο. Το (4) είναι κάπως σημαντικό για την αστρονομία. Πιστεύω πως θα ήταν λάθος να υποθέσουμε ότι οι επιστήμονες του τέλους του 17ου αιώνα. που σε πρώτη άποψη φαίνονται πολύ εμπειρικοί στην επιστημονική τους δουλειά και στάση. Το πρώτο μεγάλο βήμα προς την πραγματοποίηση της φιλοδοξίας αυτής ήταν τα Principia του Newton. Όλες οι επιστήμες δείχνουν αυξανόμενη εξάρτηση από τη δεξιότητα του κατασκευαστή οργάνων. ούτε ότι ο θεωρητικός ρόλος των σοφών ήταν ασήμαντος σ’ αυτές. με τις εξής έξι προτάσεις. τη συγκέντρωση τεχνολογικών πληροφοριών κατάλληλων για επιστημονική μελέτη 3.γνώσης κατά τον 16ο και τον 17ο αιώνα περιλαμβάνει τα εξής πέντε στοιχεία: 1. αποτελούσαν έναν ανώτερο τύπο. ο Robert Boyle. αλλά και θεωρούνταν πρότυπα για τη δομή άλλων επιστημών. Η συχνότητα εμφάνισης των στοιχείων αυτών ποικίλει πολύ από επιστήμη σε επιστήμη. στις οποίες ήταν μεγαλύτερη ή συμβολή των μορφωμένων ανθρώπων. αρκούνταν να παραμένουν στο επίπεδο του εμπειρικισμού ή της εξιδανικευμένης τεχνικής δεξιότητας. την ιατρική ή οποιαδήποτε άλλη βιολογική επιστήμη· μόνο το (4) μπορεί να εφαρμοστεί στη μικροσκοπία. Οι ακαδημαϊκές και κυρίως οι μαθηματικές επιστήμες δεν ήταν μόνον εκείνες που προχωρούσαν ταχύτερα. εκδηλώθηκε ή επιθυμία διαμόρφωσης όλων των φυσικών επιστημών σύμφωνα με το πρότυπο της μηχανικής και της αστρονομίας. Κανένα δεν είναι ιδιαίτερα σημαντικό για την ανατομία. την ύπαρξη τεχνικών και μηχανισμών της μανουφακτούρας που θα μπορούσαν να χρησιμοποιηθούν και από την επιστημονική έρευνα. Από την άλλη μεριά. Προφανώς. 4. Αληθινό είναι μάλλον το αντίθετο: ορισμένοι απ’ αυτούς τους επιστήμονες. Οι επιστήμονες γνώριζαν ότι οι πιο δυσνόητες και θεωρητικές επιστήμες. ένα έργο που γρήγορα θεωρήθηκε από πολλούς υπέρτατη εκδήλωση της ικανότητας του ανθρώπου για επιστημονική γνώση.χ. την παρουσίαση χτυπητών προβλημάτων άξιων για λογική και συστηματική έρευνα 2. Μέσα από μια εντεινόμενη διαδικασία εκλέπτυνσης. Αυτό όμως δεν σημαίνει ότι οι εμπειρικές επιστήμες είναι εκείνες που εκθέτουν καλύτερα τη βαθύτητα ή τη φύση της αλλαγής στην επιστημονική σκέψη και εργασία. και η επιθυμία ερμηνείας όλων των άλλων φαινομένων σύμφωνα με τους όρους των βασικών φυσικών νόμων. που στηρίζονται στο ακόλουθο αξίωμα: μια επιστήμη διακρίνεται μέσω της . την ανάπτυξη θεμάτων που δεν περιέχονται στην ίδια την οργάνωση της επιστήμης. η χημεία χρειάζεται όλα αυτά τα στοιχεία. όπως π. Ίσως μπορώ τώρα να ανακεφαλαιώσω τη θέση που προσπάθησα να υποστηρίξω και να δικαιολογήσω. ενώ η μηχανική στηρίζεται πολύ λίγο στο (1) και στο (2). που είχαν τόσα σημαντικά παραδείγματα μπροστά στα μάτια τους. το συμπέρασμα που μποροόυμε να βγάλουμε είναι κοινότοπο: οι επιστήμες στων οποίων την ανάπτυξη έπαιξε μεγαλύτερο ρόλο ο εμπειρικισμός είναι εκείνες που επηρεάστηκαν περισσότερο από στοιχεία προερχόμενα από την τεχνική. πολύ αναμειγμένοι στην αναζήτηση γενικών θεωριών και νόμων.

αλλά συνηθισμένος στην τεχνολογική εμπειρία. Τα τελευταία στάδια της ενασχόλησης αυτής (από τον 13ο ώς τον 17ο αιώνα) είχαν κάποια επίδραση στις στάσεις που τήρησαν οι επιστήμονες του 17ου αιώνα απέναντι σ’ αυτό το πρόβλημα. πολύ συχνά ούτε ή α ούτε ή β μπορούν να είναι από μόνες τους εντελώς αληθινές. Μερικές από τις πιο λαμπρές επιτυχίες της επιστημονικής επανάστασης ξεπήδησαν από τον καινούργιο τρόπο με τον οποίο πραγματεύτηκε προβλήματα που είχαν συζητηθεί πολύ από τους λόγιους του Μεσαίωνα. όπως πιστεύω. εξετάζοντας τις μεθόδους και τη φιλοσοφία των νέων επιστημόνων. είτε τη βλέπουμε με τον πιο γενικό τρόπο. εντελώς διαφορετικές από τις προηγούμενες. Αν. εξίσου αλήθεια είναι ότι . η πρωτοβουλία της υιοθέτησής τους φαίνεται ανήκε στους λόγιους παρά στους τεχνίτες. Η λειτουργία του λόγιου ήταν ενεργητική: ήταν ο μετασχηματισμός της επιστήμης. 5. με την ανάγκη του και την ικανότητά του για εξήγηση. φιλοσοφικής) ενασχόλησης με το πρόβλημα της κατανόησης των φυσικών φαινομένων. 6. 3. Ο πρώτος παίζει σημαντικότερο ρόλο. η γένεση της επιστημονικής επανάστασης βρίσκεται στο μυαλό. Η λειτουργία του τεχνίτη ήταν παθητική: ήταν η προσφορά ενός μέρους από το ακατέργαστο υλικό που ήταν απαραίτητο για την πραγματοποίηση του μετασχηματισμού. Ο επιτυχής αυτός χειρισμός ήταν άγνωστος στους φιλοσόφους προηγουμένως. Απεχθάνομαι τις διχοτομίες: από δύο προτάσεις. 4. Υπάρχει μια παράδοση λογικής (ή. αλλά η πλοκή του έργου θα ήταν πολύ φτωχότερη αν δεν έπαιζε και ο δεύτερος. Παρόλο που η πρώιμη εκμετάλλευση της παρατήρησης και του πειράματος ως μεθόδων επιστημονικής έρευνας συνδεόταν με την πρακτική του εργαστηρίου. Οι προτάσεις αυτές είναι: 1. Η επιστημονική επανάσταση εμφανίζεται κυρίως ως μια επανάσταση στη θεωρία και στην εξήγηση. Οι ρόλοι του λόγιου και του τεχνίτη στην επιστημονική επανάσταση είναι συμπληρωματικοί. είτε εξετάζουμε τα αποφασιστικά σημεία εξέλιξης κάποιας μεμονωμένης επιστήμης. Κάποιες άλλες. δεν θα μπορούσε να λάβει χώρα αν το τεχνολογικό υπόβαθρο ήταν λιγότερο αναπτυγμένο. Ενώ οι «λόγιοι» έδειχναν διαρκώς αυξανόμενη ετοιμότητα χρησιμοποίησης των πληροφοριών που προέρχονταν από τους τεχνίτες και των ειδικών τεχνικών για την κριτική των καθιερωμένων ιδεών και για την εκ νέου διερεύνηση των φαινομένων που είχαν αναπτύξει οι τελευταίοι. Η επιστήμη δεν κατασκευάστηκε από τον καθαρό εμπειρικισμό. οι τεχνίτες δεν φαίνονται ότι ήταν εξίσου ικανοί ή κατάλληλα εξοπλισμένοι για να κρίνουν ή να κριτικάρουν τις θεωρίες και τις μεθόδους της επιστήμης. αλλά ούτε μπορούσε να δημιουργηθεί μόνον από την καθαρή σκέψη. 2. γενικότερα. Δεν πιστεύω ότι η επιστημονική επανάσταση ενισχύθηκε από μια ανάγκη για τεχνολογική πρόοδο· από την άλλη μεριά όμως. επιτυχίες έχουν σχέση με τον χειρισμό ορισμένων ειδών φυσικών φαινομένων.συνεκτικής της δομής της θεωρίας και της εξήγησης από έναν όγκο πληροφοριών σχετικά με το πώς είναι φτιαγμένος ο κόσμος.

.το νεογέννητο κίνημα θα αποδεικνυόταν ασήμαντο. αν δεν συνέβαινε μέσα σ’ έναν κόσμο που πρόσφερε τα μέσα και τα εναύσματα για την επιτυχία του.

5. (σ. London. Scientific Organization in Seventeenth Century France. London. The University of Winsconsin Press. Η ίδια παρατήρηση ισχύει και για την λέξη «μορφωμένοι άνθρωποι» που χρησιμοποιώ στη μετάφρασή μου. Merton. 1959. IV (1938). Η ελληνική λέξη «λόγιος» είναι οπωσδήποτε ανεπαρκής για να αποδώσει την αγγλική scholar. New York. Johnson. . 1941. Oxford. 1934. Astronomical Thought in Renaissance England. «γενική» παιδεία ή που είναι εμβριθής μελετητής σε κάποιο τομέα του επιστητού. και. Γίνεται παραλληλισμός με την προηγούμενη λέξη «εμπροσθοφυλακή» (σ. Osiris. Με τη λέξη «λόγιος» εννοούμε εδώ τον ευρυμαθή και κυρίως εκείνον που έχει «κλασική». Zilsel. Τα πανεπιστήμια είχαν αίθουσες ανατομίας και βιβλιοθήκες. 6. εκτός των άλλων. Για τις απαρχές των επιστημονικών εταιρειών: Martha Ornstein. Journal of the History of Ideas.) 2. Τα πανεπιστήμια έπαιξαν σημαντικό ρόλο στην ανάπτυξη των μαθηματικών και αστρονομικών τεχνικών που απαιτούνταν για την εξυπηρέτηση πρακτικών σκοπών. τις λέξεις craftsman και artisan.τ. στο Science at the Crossroads. 1931. Volume II. όπως η αλχημεία. τον ασχολούμενο με τις φυσικές επιστήμες). Robert Κ.τ. Άλλα έργα που εκφράζουν διαφορετικές απόψεις πάνω στο ίδιο θέμα είναι: J. και από εκπαιδευτική εξειδίκευση. αλλά και την εξειδίκευση σε κάποια χειροτεχνία. που χαρακτηρίζεται. “The Social and Economic Roots. στο Marshall Clagett (ed). περιοχές.μ. περισσότερο τα πράγματα. Οι εναλλακτικές λύσεις «σοφός» ή «επιστήμονας» θα μπέρδευαν. The Scientific Renaissance.μ. 360-632. Αυτή είναι η κυριότερη μελέτη στην κοινωνιολογία της επιστήμης σε μια μόνο χώρα. Science and Social Welfare in the Age of Newton. και η χαρτογραφία. 1937. Critical Problems in the History of Science. Baltimore. η μεταλλουργία. 1938. 7. και Ε. Bernal. Clark. of Newton's Principia”. Marie Boas.ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ 1. “The Origins of Gilbert's Scientific Method”. είχαν μικρή άμεση εξάρτηση από τα πανεπιστήμια· πρέπει να θυμόμαστε όμως πως στα πανεπιστήμια οφειλόταν η γνώση των βασικών κειμένων των σχετικών μ’ αυτές αλλά και μ’ άλλες. The Social Function of Science. Ο scholar δεν ταυτίζεται με τον scientist (ιδιαίτερα. 1939· G. νομίζω. F. 1941. Και οι δύο δηλώνουν τη χειροτεχνία που φτάνει ώς την καλλιτεχνία. Χρησιμοποιώ την ελληνική λέξη «τεχνίτης» για να αποδώσω δύο αγγλικές. “Science. D. Hessen. The Role of Sciennfic Societies in the Seventeenth Century. Chicago.).τ. 1962. (σ. Ο artisan είναι μάλλον ανώτερος από τον craftsman γιατί μπορεί να ταυτιστεί κάποτε με τον καλλιτέχνη. “The Scholar and the Craftsman in the Scientific Revolution”. Baltimore. Ομολογουμένως τα πιο «πρακτικά» τμήματα της επιστήμης. Τίτλος πρωτοτύπου: Rupert Hall.). Το λατινικό Magister Artium (πανεπιστημιακό δίπλωμα) και το σύγχρονο αγγλοσαξονικό Doctor of Philosophy (διδακτορική διατριβή σε οποιοδήποτε κλάδο του επιστητού). B. 3.R. Harcourt Brown.N.μ. Κι όλα αυτά μέσα στο εκπαιδευτικό και πνευματικό περιβάλλον της Αναγέννησης κι όχι σ’ εκείνο της σημερινής εποχής. Technology and Society in Seventeenth Century England”. 4.

).) 12. 11. 9. Science and Civilisation in China (Cambridge.αργότερα. 1951). «Actualités scientifiques et industrielles». Augustine to Galileo (London. 1955.C. 13. Εκτός από τις διεξοδικές μελέτες της ιστορίας της μεσαιωνικής μηχανικής από τον Pierre Duhem. 8. L. tr. την Anneliese Maier και άλλους. Lazarus Ercker's Treatise on Ores and Assaying.μ.) 10. 1957) III. 85254. Το όνομα του γνωστού σχολιαστή των αρχαίων κειμένων χρησιμεύει εδώ ως παράδειγμα (σ. Anneliese Grunhaldt Sisco and Cyril Sranley Smith (Chicago. George Sarton.. Carrington Goodrich (New York. Crombie. επειδή η μεταβίβαση έγινε καθαρά στο επίπεδο της χειροτεχνίας. Etudes Galilaennes (Paris. Παλλαδιανή περίοδος υπάρχει στην αρχιτεκτονική της Αναγέννησης (σ. Thomas Francis Carter. Για τον Galileo και την ορμή. υπάρχουν σύντομες αλλά βολικές αναλύσεις (με περαιτέρω βιβλιογραφικές λεπτομέρειες) στα A. δές Alexandre Koyré. A History of Technology (Oxford. βλ. 1939). . Εννοείται εδώ ο γνωστός υμένας του ανθρώπινου σώματος (σ.τ.τ. The Invention of Printing in China and its Spread Westward. 1955)· Joseph Needham. σ. Eng. 1952)· René Dugas. Το κατά πόσο η τεχνολογική πρόοδος της Ευρώπης κατά τη διάρκεια του Μεσαίωνα οφειλόταν μάλλον σε μεταβίβαση παρά σε εντόπια επινόηση είναι κάτι που δεν μας ενδιαφέρει εδώ.μ. Βλ. Για βιβλιογραφικές πληροφορίες σχετικά με τις επιστημονικές δραστηριότητες των σοφών της Αναγέννησης. 27-28. Histoire de la mechanique (Neuchatel.μ. μουσεία και εργαστήρια· τα τελευταία ήταν όμως ιδιωτικά (όπως στη Μπολόνια και την Οξφόρδη) και δεν μπόρεσαν να γίνουν ζωντανά και αναπτυσσόμενα στοιχεία της ακαδημαϊκής ζωής.τ.. 1950). Philadelphia. The Appreciation of Ancient and Medieval Science during the Renaissance (1450-1600). ed. 1954 -)· 14. Charles Singer et al. XV—XIX.

Θα μπορούσαμε να πούμε ότι. κατείχαν μηχανές. ή τουλάχιστον μηχανισμούς. Θα μπορούσαμε να προσθέσουμε ακόμα ότι η σύγχρονη τεχνική είναι μια τεχνική δημιουργίας των πραγμάτων3. ενώ η βιομηχανική τεχνική είναι μια τεχνική εκμετάλλευσης των πραγμάτων. κατασκευαστής πραγμάτων. όπως τον . Είναι πιθανόν όμως να μην έχει προέλευση η τεχνική. ο βιομηχανικός πολιτισμός «αλλοίωσε» τον κόσμο μας και αντικατέστησε τον φυσικό περιβάλλοντα χώρο. η αλήθεια είναι πως οι βιομηχανικές επαναστάσεις των δύο τελευταίων αιώνων άλλαξαν σε βάθος. Γιατί. επιστρέφουν εκεί απ' όπου άρχισαν. Κατά βάθος δεν ξέρουμε τίποτα. αλλά μόνο να παρακολουθήσουμε την εξέλιξη του και τις διαδοχικές βελτιώσεις του. grosso modo. Αν το εργαλείο δεν έχει προέλευση. ότι αποτελεί το επιχείρημα του οποίου εξαρτημένες συναρτήσεις είναι όλα τα υπόλοιπα. Ποια είναι η πηγή και η προέλευση του εκμηχανισμού. Πώς και γιατί γεννήθηκε αυτή η τεχνική. ότι η εξέλιξη της τεχνικής καθορίζει και εξηγεί όλη την ανθρώπινη ιστορία. προβλήματα που η σημασία και το ενδιαφέρον τους δεν μπορούν να περάσουν απαρατήρητα από κανέναν.ALEXANDRE KOYRÉ Η καταγωγή του εκμηχανισμού1 Η μελέτη της εξέλιξης των στάσεων της φιλοσοφίας και των φιλοσόφων απέναντι στη μηχανή μας οδηγεί. Κι αυτό επειδή όλες οι εξηγήσεις. Οι ρίζες της τεχνικής χάνονται στο σκοτάδι του χρόνου. ούτε η προϊστορία ούτε η εθνογραφία μας επιτρέπουν να παρευρεθούμε στη γέννηση του εργαλείου. αντίθετα απ' τους μαρξιστές. στα προβλήματα του εκμηχανισμού και της τεχνικής προόδου. κατασκευαστής εργαλείων4. Είναι αρκετά φυσιολογικό να υπάρχουν στην ιστορία -ακόμη και στην ιστορία του πνεύματος. Γιατί αν υπήρξαν. η ηθική και η πολιτική. ακόμη κι αν δεν δεχτούμε. Όχι όμως ιστορική προέλευση. πλαίσιο και ρυθμό της ζωής μ' ένα μηχανικό ρυθμό. και πως αυτές οι αναστατώσεις μας δημιούργησαν μια νοοτροπία και συνήθειες σκέψης πολύ διαφορετικές από κείνες που ήταν κοινές στο Μεσαίωνα και στην Αρχαιότητα.ανεξήγητα συμβάντα. Θα μπορούσαμε να πούμε επίσης -κι ίσως κατά βάθος αυτό να σημαίνει το ίδιο. ένα τεχνητό πλαίσιο. και μάλιστα αναστάτωσαν τις συνθήκες και τα γενικά πλαίσια της ανθρώπινης ζωής. όλοι οι πολιτισμοί των οποίων την ιστορία μπορούμε να μελετήσουμε. μη αναγώγιμα γεγονότα. Και. ή μας παραπέμπει. η φιλοσοφία και η τέχνη. όπως δεν έχει και η γλώσσα: ο άνθρωπος είχε πάντα εργαλεία όπως είχε πάντα και γλώσσα. έναν κατασκευασμένο περιβάλλοντα χώρο2. απόλυτες ενάρξεις. Φαίνεται μάλιστα πως ήταν πάντα ικανός να κατασκευάζει εργαλεία. η μηχανή έχει σίγουρα. όσο ευλογοφανείς κι αν είναι. παράλληλα. η σύγχρονη (moderne) σκέψη βάζει παντού στη θέση του βιολογικού σχήματος εξήγησης το μηχανικό σχήμα εξήγησης. Γι' αυτό και αντιτάχτηκε στον ορισμό του ανθρώπου με βάση την ομιλία ο ορισμός του ανθρώπου με βάση την εργασία: ο άνθρωπος ως άνθρωπος θεωρήθηκε κατ' ουσίαν faber. πράγμα που δεν είναι όμως σκανδαλώδες για το πνεύμα. Επίσης. αν υπάρχουν ακόμη ανθρώπινες ομάδες τόσο πρωτόγονες ή εκφυλισμένες που να αγνοούν κάθε είδος μηχανών.ότι η προβιομηχανική τεχνική ήταν μια τεχνική προσαρμογής στα πράγματα.

Εξάλλου. Θα μπορούσε να επικαλεστεί κανείς τη φτώχεια του αρχαίου κόσμου σε ενέργεια. Γράφει ο πρώτος: «Αν δεν κατέφυγαν στις μηχανές. Αυτή την εξήγηση υιοθετεί ο M. τίποτε δεν εμπόδιζε τους Ρωμαίους και τους Έλληνες να χρησιμοποιήσουν τις υδραυλικές δυνάμεις· κι όμως. Έτσι. Και δίχως σίδηρο πώς να φτιάξεις μηχανές.. Ο σίδηρος ήταν σπάνιος και ακριβός.. το πιεστήριο. Πολύ λιγότερο απαραίτητο είναι όμως για να γυρίσει μια μυλόπετρα ή ένας οδοντωτός τροχός· γι' αυτές τις δουλειές μπορούν να χρησιμοποιηθούν και βόδια. οι οποίοι βρίσκονται. ακολουθώντας τον É. Αιγότερο σωστό αν πρόκειται για απλούστερες μηχανές: η βιομηχανία του 16ου και του 17ου αιώνα κατασκεύαζε τις δικές της με ξύλο. το 'καναν επειδή δεν είχαν ανάγκη να εξοικονομήσουν εργασία· κι αυτό επειδή είχαν στη διάθεση τους πολυάριθμες και φτηνές ζωντανές μηχανές. πώς και γιατί η αξιοθαύμαστη άνθηση του ελληνικού πολιτισμού δεν προηγήθηκε ούτε συνοδεύτηκε ούτε ακολουθήθηκε από μια αντίστοιχη τεχνική άνθηση. όπως με ξύλο έφτιαχναν και φτιάχνουν ακόμη οι παρόχθιοι πληθυσμοί του Ευφράτη τους τεράστιους αρδευτικούς τροχούς τους. Επίσης είναι αναμφισβήτητο ότι μόνο η ανακάλυψη της κινητήριας δύναμης της φωτιάς (και η χρησιμοποίηση του άνθρακα στη μεταλλουργία) επέτρεψαν την ανάπτυξη της μεγάλης βιομηχανίας και ότι μόνο τον 11ο αιώνα κάνει την εμφάνιση της η σύγχρονη ιπποσκευή5. Για να εξηγήσει κανείς αυτό το πραγματικά παράξενο γεγονός. αφού υπήρχε η φτερωτή (τροχός) και ο οδοντωτός τροχός. ο οποίος όχι μόνο δεν γνώριζε την ατμομηχανή αλλά ούτε ήξερε να ζέψει καλά τα άλογα του. το να εξηγήσουμε γιατί υπήρχαν τόσο λίγες. ιδιαίτερα. είναι πράγματι αρκετά παράξενο το ότι μια τόσο απλή εφεύρεση έγινε τόσο αργά· κανένας ρυμουλκός πλοίου πιθανόν δεν είχε ποτέ την ιδέα να περάσει το σκοινί της ρυμούλκησης στο λαιμό του αλόγου: το περνούσαν από τους ώμους ή από το στήθος. Αυτό είναι πολύ σωστό αν πρόκειται για σύγχρονες μηχανές. με τρόπο πολύ βαθύτερο.. οικονομία θεμελιωμένη στη δουλεία. στον αρχαίο κόσμο. εξίσου απομακρυσμένες από . ανυψωτικούς μηχανισμούς κ. το μεγάλο πρόβλημα που απασχολεί τόσο την ιστορία του πολιτισμού όσο και την ιστορία των τεχνικών δεν είναι το να εξηγήσουμε γιατί υπήρχαν μηχανές στην Αίγυπτο. Το τελευταίο αυτό σημείο είναι βέβαια σημαντικό: το άλογο είναι πράγματι απαραίτητο για την αποτελεσματική και γρήγορη μεταφορά. Meyerson. Πώς συνέβη και δεν το παρατήρησε αυτό κανένας από τους οδηγούς των πολεμικών αρμάτων. το να εξηγήσουμε όχι την πρόοδο αλλά τη στασιμότητα.τροχό του αγγειοπλάστη. Και όλοι αυτοί οι μεγάλοι πολιτισμοί της Αρχαιότητας κατέχουν. το να εξηγήσουμε. αν και σε πολύ μικρό αριθμό. την κάμινο. τον αργαλειό. στην Ελλάδα και στη Ρώμη. σχετικά με το ζέψιμο του αλόγου. αλλά. πώς συνέβη και δεν τους έκανε ποτέ να το παρατηρήσουν αυτό κανένας από τους ρυμουλκούς πλοίων του Νείλου. Τέλος. του σιδήρου κατά κύριο λόγο. αυτό έγινε μόνο στην αρχή της σύγχρονης εποχής (Temps modernes). ανάμεσα στο εργαλείο και την καθαυτό μηχανή.λπ. ή ακόμη. αντίθετα. αληθινές μηχανές. μπορεί να επικαλεστεί την έλλειψη πρώτων υλών. Η τεχνική στασιμότητα του αρχαίου κόσμου θα μπορούσε να εξηγηθεί. για να το πούμε έτσι. από ψυχοκοινωνιολογικούς λόγους· δηλαδή θα μπορούσε να θεωρηθεί καθορισμένη από την ίδια τη δομή της αρχαίας κοινωνίας και της αρχαίας οικονομίας: κοινωνία αριστοκρατική. Schuhl.

. η συνοδεία». όπως μας θυμίζει ο Schuhl. ασχολία). ήταν τόσο διαδεδομένη στους Έλληνες που. Η θεώρηση (contemplation)7. «Έτσι. Και ο Πλούταρχος μας διηγείται πώς θύμωσε ο Πλάτωνας με τον Αρχύτα και τον Εύδοξο. λέει ο Αριστοτέλης. την επιθυμία για πλούτο. Η περιφρόνηση αυτή. μελετώντας τα από μια οπτική γωνία άυλη και ορθολογική. επειδή επιχείρησαν να λύσουν ορισμένα γεωμετρικά προβλήματα. μνημονεύει τους στρατιώτες που ανέβηκαν πρώτοι στους προμαχώνες.. η εξασθένιση. του οποίου αναγνώριζαν τη χρησιμότητα.τι εξαίρετο υπήρχε στη γεωμετρία. η μηχανική ή τέχνη των μηχανικών χωρίστηκε από τη γεωμετρία και αφού περιφρονήθηκε για πολύ καιρό από τους φιλοσόφους. το σώμα επειδή η άσκηση ενός καθορισμένου επαγγέλματος παρακωλύει και εμποδίζει την αρμονική ανάπτυξη του. με τη βοήθεια μηχανικών συσκευών: «Εξοργισμένος ο Πλάτωνας μ' αυτούς επειδή διέφθειραν και χαλούσαν την αξιοπρέπεια και ό. Όπως και ο πολιτικός (civil) συνάδελφος του. γίνεται συνώνυμο του περιφρονητέος και εφαρμόζεται σ' όλες τις τεχνικές: ό. συνεπιφέρει μια ιεραρχία αξιών που προκαλεί την περιφρόνηση της χειρωνακτικής εργασίας».». otium). ο .«Η αφθονία της δουλικής εργασίας καθιστά αντιοικονομική τη μηχανή· εξάλλου το επιχείρημα γυρίζει πίσω σχηματίζοντας έναν κύκλο από τον οποίο δεν κατάφερε να βγει η Αρχαιότητα: διότι η απουσία μηχανών σε κάνει με τη σειρά της να μην μπορείς να αποφύγεις τους δούλους. όπως παρατήρησε ο Diels στην Antike Technik του. οι «δουλειές» έχουν συνηθέστερα αρνητική αξία· η θεωρησιακή ζωή. Αλίμονο. την ανάγκη να ενωθούν αυτές οι δύο. θα γράψει ο Πλωτίνος. είναι ανώτερη από τις υψηλότερες μορφές της πρακτικής δραστηριότητας.τον ελεύθερο άνθρωπο με τα ζώα: τους δούλους». αλλά δεν αισθάνεται την ανάγκη να αναφέρει το όνομα του μηχανικού που επινόησε τις αναγκαίες μηχανές και διηύθυνε τις εργασίες». δεν ήταν κατά βάθος παρά ένας χειρώναξ (μηχανοποιός)9. έγινε μία από τις στρατιωτικές τέχνες»8. «Επίσης.τι κατώτερο υπάρχει στον άνθρωπο. αλλά περιφρονούσαν το επάγγελμα. ακόμη κι όταν έγινε στρατιωτικός ο μηχανικός δεν μπόρεσε να ξεπλυθεί από την ντροπή της μηχανικής. όπως εκείνο του διπλασιασμού του κύβου.. κοινό χαρακτηριστικό των αριστοκρατικών πολιτισμών (αλλά και των άλλων). το εμπόριο (neg-otium.. η περιφρόνηση που έχουν για τον τεχνίτη επεκτείνεται στον έμπορο: σε σχέση με την ελευθέρια ζωή που περνάει αποκλειστικά και μόνο με φιλόπονη σχόλη (σχόλη. κάνοντας την να κατεβεί από τα νοητικά και ασώματα πράγματα στα αισθητά και υλικά πράγματα και επίσης να χρησιμοποιεί υλικά που απαιτούν πολύ πρόστυχα και πολύ χυδαία τη δουλειά του χεριού: από κείνη τη στιγμή. ο μηχανικός και ο πειραματιστής δεν απολαμβάνουν μεγαλύτερης εκτιμήσεως από τον τεχνίτη· η θεωρία αντιτίθεται στην πρακτική και μάταια θα διακηρύξει ο Βιτρούβιος. ο ίδιος ο όρος βάναυσος6. στην αρχή της πραγματείας του περί αρχιτεκτονικής. που σημαίνει τεχνίτης. Και «ο πιο μεγάλος από τους αρχαίους μηχανικούς. Επίσης η ύπαρξη της δουλείας. είναι ο υπέρτατος σκοπός της δράσης· η δραστηριότητα δεν είναι παρά η σκιά.. Επίσης. η μεγάλη αξία του Πυθαγόρα είναι το ότι έκανε τα μαθηματικά ελευθέριο κλάδο. την ψυχή επειδή το επιτήδευμα αποσκοπεί στο να «ικανοποιήσει ό. Για τον Εύδημο.τι είναι τεχνικό ή χειρωνακτικό αποτελεί ντροπή και παραμορφώνει και σώμα και ψυχή την ίδια στιγμή. «ο Αρριανός δίνει πολλές λεπτομέρειες για την πολιορκία της Τύρου.

μετά από αίτηση του βασιλιά Ιέρωνα. όπως φαίνεται.» «Και μολαταύτα».. αφού έχει πει πρώτα πόσο εκπληκτικές ήταν οι μηχανές που χρησιμοποίησε ο Αρχιμήδης εναντίον των Ρωμαίων. μας πληροφορεί ότι «δεν τις εκτιμούσε κατά τα άλλα ούτε τις υπολόγιζε. δίχως να φτάνει ποτέ την τελειότητά της· επομένως δεν μπορεί να παράγει παρά ersatz. ο οποίος τον είχε παρακαλέσει να μεταφέρει για λίγο τη γεωμετρία από τη θεωρία των νοητικών πραγμάτων στη δράση των ασώματων και αισθητών πραγμάτων. «Με μια ορισμένη έννοια». και χρησιμοποίησε το πνεύμα του και τις μελέτες του μόνο για να γράψει πράγματα των οποίων η ομορφιά και η λεπτότητα δεν ήταν καθόλου αναμιγμένη με την αναγκαιότητα»11.» Και ο Πλούταρχος10. γράφει ο Pirenne.. να πειστεί ο ίδιος για τη θεμιτότητα των εργασιών του στο χώρο της μηχανικής. η θεωρία οπισθοχωρεί μπροστά στην πράξιν φυσικά η κίνηση είναι αργή. «ο φιλόσοφος αντιθέτει στην τεχνική πρόοδο την επιστροφή στη φύση (non desiderabilis artificem si sequeris naturam)». ταπεινό και αργυρώνητο. τους σοφούς να ασχοληθούν μ' όλες εκείνες τις έρευνες που θα μπορούσαν να έχουν αποτέλεσμα την κατάργηση της: η αναζήτηση πρακτικών εφαρμογών είναι παρέκκλιση. δηλαδή υποκατάστατα. από τη μια με τον ελεύθερο. «η αντίθεση του δουλικού και του ελεύθερου προεκτείνεται από την αντίθεση της τεχνικής και της επιστήμης· και η ίδια η ύπαρξη της δουλείας αποτρέπει. επειδή ήταν στην πλειονότητα τους γεωμετρικά παιχνίδια τα οποία είχε κάνει για διασκέδαση. όπως και στην Αρχαιότητα. Μία εντελώς διαφορετική νοοτροπία αναπτύσσεται στην Ευρώπη από τα τέλη του Μεσαίωνα και ιδίως από την Αναγέννηση. Ασφαλώς. Η vita activa παίρνει ολοένα και περισσότερο το προβάδισμα από τη vita contemplativa. τις ελευθέριες τέχνες και κάθε είδος φιλοσοφίας" για τους χειρουργούς. χάρη σ' ένα παράξενο «αντιχτύπημα». και γενικά κάθε τέχνη που παρέχει κάτι ωφέλιμο προς χρήση. δεν κατάφερε. προσθέτει αυτός. από την άλλη με τον ευγενή». ο μηχανικός δεν συγχέεται πια με τον δουλικό· η λέξη αντιτίθεται όμως. «η αρχαία ιδέα της εργασίας ως ανάξιας για τον ελεύθερο άνθρωπο ξαναβρίσκεται στην ιπποσύνη».. «Η ιδέα επιβιώνει στη διαίρεση (αντίθεση) των τεχνών σε ελευθέριες και μηχανικές.. που ασκούν μια μηχανική τέχνη. θεωρώντας το χυδαίο. Θα μπορούσαμε να .. μέσα στον οποίο υπήρχε ένας κρυμμένος θησαυρός από τόσες γεωμετρικές εφευρέσεις. «Η περιφρόνηση για τις μηχανικές τέχνες επιβίωσε για πολύ καιρό. στην περιφρόνηση που δείχνουν οι γιατροί "οι αναθρεμμένοι από τα παιδικά τους χρόνια από τις ανθρωπιστικές σπουδές. και να ενεργήσει έτσι ώστε να γίνει ο αποδεικτικός Λόγος κάπως πιο προφανής και πιο ευκολοκατανόητος από τους συνηθισμένους ανθρώπους. Επίσης.. ενισχύεται και υποστηρίζεται από την πίστη στην ανωτερότητα της φύσης έναντι της τέχνης (η δεύτερη δεν μπορεί παρά να μιμείται την πρώτη. «ό Αρχιμήδης είχε τόσο ανώτερη καρδιά και τόσο βαθύ νου. αναμιγνύοντας τον μέσω συνεχών πειραμάτων με το προοριζόμενο για χρήση. ξεπεσμός»· εξάλλου αυτή η πίστη στην ανωτερότητα της θεωρίας έναντι της πράξεως. ιδίως στις αρχές της. Περιφρονούσε όλη αυτή την επιστήμη της εφεύρεσης και της κατασκευής μηχανών.. που δεν καταδέχτηκε ποτέ να αφήσει γραπτό κανένα έργο σχετικά με τον τρόπο με τον οποίο φτιάχνονται όλες αυτές οι πολεμικές μηχανές. η οποία θεωρείται απ' όλους ομόφωνα καθαυτό χαρακτηριστικό του ελληνικού πνεύματος.Αρχιμήδης.. Έτσι.

«το οποίο αρχίζει να μετασχηματίζει τη φυσική την ίδια στιγμή που καταστρέφει τη φεουδαρχία προς όφελος της κεντρικής εξουσίας» και θέτει στους σοφούς το πρόβλημα της βαλλιστικής. «η επιστήμη αρχίζει λίγο λίγο να εισχωρεί στο εσωτερικό όλων αυτών των καθαρά εμπειρικών πρακτικών». Palissy βεβαιώνει ότι για να χειριστείς καλά τη φωτιά. η οποία δεν χρησιμεύει πια μόνο στο άλεσμα των σπόρων. Έτσι ο Β. στην κατασκευή του χαρτιού.προσθέσουμε ότι επιβιώνει και στην περιφρόνηση που δείχνουν οι ευγενείς για το εμπόριο και τη φιλοπονία κ. Ο M. Η διδασκαλία του φερέφωνου του νέου πνεύματος. η βιομηχανία αναπτύσσονται· οι συντεχνίες οργανώνονται· οι καθεδρικοί ναοί χτίζονται· οι τεχνικές τελειοποιούνται· η λαιμαριά που επιτρέπει την πλήρη χρησιμοποίηση της κινητήριας δύναμης του αλόγου. αλλά να εφοδιάσει με όπλα την ενεργό ζωή»· η αρετή του ανθρώπου της Αναγέννησης δεν είναι πια να ξεφύγει από την τύχη. αντανακλά την εξέλιξη των ηθών και της ηθικής. του πνεύματος που εμψυχώνει τον ανερχόμενο αστικό πολιτισμό. χρειάζεται μια «ειδική φιλοσοφία και μια ειδική γεωμετρία». θα χαρίσουν αστραπιαία άνθηση στις ανθρώπινες δυνάμεις και θα αδειάσουν στην Ευρώπη τα πλούτη του Νέου Κόσμου... a negotiis.λπ. στις μηχανές. Ή τουλάχιστον. στρατιωτικός μηχανικός όπως οι μεγάλοι μηχανικοί της Αρχαιότητας. σε πολύ μεγαλύτερο βαθμό. προκαλούν κρίσεις. όλα αυτά συνδέονται μ' ένα βαθύ κοινωνικό μετασχηματισμό: ανάμεσα στους «gens bien» και στο «gent mécanique» δημιουργείται τον 14ο αιώνα μια καινούργια ομάδα. ότι η τέχνη τους καθοδηγείται από την επιστήμη. Είναι επίσης η στιγμή όπου το otium (σχόλη) γίνεται «oisiveté» (τεμπελιά). οι πρακτικοί ισχυρίζονται. δύο αιώνες αργότερα. αλλά να μας μάθει να την κυριαρχούμε μέσω της τέχνης. Οι πόλεις γεννιούνται όμως και μεγαλώνουν το εμπόριο και. Ο σκοπός του ηθικολόγου δεν είναι να γράφει μέσα στη σχόλη του πράγματα που θα διαβαστούν κατά τη σχόλη. Η μηχανική είναι ο παράδεισος των μαθηματικών επιστημών». όπως και το πηδάλιο12 που αλλάζει ριζικά τις συνθήκες της ναυσιπλοΐας (τον 13ο αιώνα) και που θα καταστήσει δυνατή. Τέλος. κάνει την εμφάνιση της. Επίσης. την ανακάλυψη της Αμερικής και τα εξερευνητικά ταξίδια. Λίγο νωρίτερα. «Είναι η στιγμή όπου ή λέξη négoce αλλάζει σημείο και αποκτά τη θετική αξία που της αρνείται η ετυμολογία». «οι εξεγέρσεις και οι πόλεμοι. «Ο Bacon κατηγορεί τους φιλοσόφους ότι έζησαν μακριά από τις δουλειές.λπ. μετά απ' αυτό. αλλά να την υποδουλώσει· ο σκοπός της φιλοσοφίας δεν είναι πια να μας διδάσκει να ακολουθούμε τη φύση. στην κίνηση της μηχανικής σφύρας των σιδηρουργείων κ. Φυσικά. στους οποίους προστίθενται οι λιμοί και οι επιδημίες. Schuhl επικαλείται πέραν τούτου την «επιστροφή στον Αρχιμήδη»13. μειώνουν το εργατικό δυναμικό: έτσι εξηγείται το γιατί ο 14ος και ο 15ος αιώνας έπρεπε να καταφύγουν. στη δύναμη του αέρα και ιδίως στη δύναμη του νερού». ο Leonardo da Vinci.. διακηρύσσει την αξία του πειράματος και υποστηρίζει ότι «η επιστήμη της μηχανικής είναι η ευγενέστερη και η χρησιμότερη όλων. «αν ο Αριστοτέλης αντέθετε τις προόδους της καθαρής επιστήμης στη . τα οποία θα επεκτείνουν ξαφνικά τον πλανήτη. εκείνη των εμπόρων. την εφεύρεση του πυροβολικού. Τέλος. αλλά και στη γνάφευση των υφασμάτων.. από το οποίο θα βγει η νέα επιστήμη της κίνησης του Γαλιλαίου. περισσότερο ή λιγότερο δικαιολογημένα. που η ισχύς και η επιρροή της δεν σταματούν να μεγαλώνουν.

Μόνο κάτω από τέτοιες συνθήκες μπορούν να δημιουργηθούν επιστημονικές σχολές. της θεωρίας. είναι σίγουρο ότι η ανάπτυξη αυτή απαιτεί καθορισμένες κοινωνικές συνθήκες. γενικά. στην Καρχηδόνα ή στην Περσία. είναι επειδή θεωρούσε πως αυτό ήταν κάτι χωρίς σημασία. οι τεχνικές προόδευσαν και μεταμόρφωσαν τον κόσμο. δεν μιλάει κανείς όταν δεν υπάρχει κανένας να τον ακούει. Η κοινωνιολογική θεωρία μας εξηγεί με ικανοποιητικό τρόπο τη συγκεκριμένη δομή της αρχαίας επιστήμης. Schuhl. έχουν ανάγκη από σχόλη. είναι η μαγική γνώση. Η επιστήμη δεν αναπτύσσεται μέσα στο κενό· οι σοφοί είναι άνθρωποι. ο Bacon υιοθετεί την αντίθετη στάση: ενώ οι φιλόσοφοι έμειναν στο ίδιο σημείο για αιώνες ολόκληρους. Ακριβώς το αντίθετο ισχύει για τον σύγχρονο κόσμο. οι τιμοκρατικοί και οι ολιγαρχικοί. σε μέλη των leisured classes. να δοθεί μια κοινωνιολογική εξήγηση στη γέννηση της επιστημονικής σκέψης ή στην εμφάνιση μεγάλων πνευμάτων που προκαλούν επανάσταση στην ανάπτυξη της (οι Συρακούσες δεν εξηγούν τον Αρχιμήδη ούτε η Πάδοβα ή η Φλωρεντία τον Γαλιλαίο). τουλάχιστον ηθικά. Ακόμη κι αν είναι αδύνατον. Η γνώση την οποία εκτιμούν (επειδή όλοι οι ανθρώπινοι πολιτισμοί αποδίδουν πάντα μια αξία στη γνώση. την προσπάθεια του σοφού και αποτελεί το κοινό στο οποίο απευθύνεται αυτός. παρ' όλες τις αλαζονικές δηλώσεις που υποστηρίζουν το αντίθετο. όπως το λέει ήδη ο Αριστοτέλης. Οι αριστοκρατικοί πολιτισμοί ή. έχουν ανάγκη να ζήσουν και. Η ψυχοκοινωνιολογική εξήγηση των ριζών του εκμηχανισμού και του βιομηχανικού πολιτισμού που τόσο καλά εκπροσωπείται από τον M. δεν έκανε την τεχνική να προοδεύσει. που χάρη στο ενδιαφέρον του υποστηρίζει. χωρίς την ύπαρξη των οποίων η ανάπτυξη της επιστήμης είναι εντελώς αδύνατη: για να προαγάγετε την επιστήμη πρέπει πρώτα να τη μάθετε.. όχι η γνώση της νόησης. μου φαίνεται πως περιέχει μεγάλο ποσοστό αλήθειας. Γιατί. της ανιδιοτελούς θεώρησης. για να διδάξετε την επιστήμη. Αλλά για να χρησιμοποιούν οι leisured classes (αργόσχολες τάξεις). ή η ιερή γνώση. πρέπει να φαίνεται επιθυμητή η κατοχή της επιστημονικής γνώσης. μια εξήγηση πολύ πιο λεπτή και συνεπώς πιο ικανοποιητική απ' όσες μας έχουν δώσει οι μαρξιστές.. Μας εξηγεί την τεχνική φτώχεια της Αρχαιότητας. Κοντολογίς. όπως και οι θεοκρατικοί πολιτισμοί.». ή και σε μέλη άλλων κοινωνικών τάξεων. Οι κοινωνιοψυχολογικές συνθήκες που μόλις ανέφερα πραγματοποιούνται όμως πολύ σπάνια στην ιστορία. ακριβέστερα. Μόνο έτσι μπορεί να σχηματιστεί εκείνο το γεμάτο κατανόηση και συμπάθεια περιβάλλον. θα μπορούσαμε να πούμε ότι αν ο αρχαίος κόσμος δεν ανέπτυξε τον εκμηχανισμό και αν. Αυτό μας εξηγεί γιατί μπόρεσε να υπάρξει μια επιστήμη στην Ελλάδα κι όχι στη Ρώμη. και για να τη μάθετε πρέπει να υπάρχει κάποιος για να σας τη διδάξει· αντίστροφα.στασιμότητα των ενεργειών ρουτίνας. πρέπει να υπάρχει κάποιος για να τη μαθαίνει. περιφρονούν τη θεωρητική γνώση ή τουλάχιστον δεν ενδιαφέρονται καθόλου γι' αυτήν. η γνώση της δύναμης. Νομίζω . ή τουλάχιστον να περιβάλλεται από σεβασμό και κύρος. ή τουλάχιστον ένα μέρος τους. Προσωπικά δεν το πιστεύω. τη σχόλη τους για την άσκηση της επιστημονικής σκέψης και όχι για χίλια άλλα πράγματα εντελώς άσχετα. τουλάχιστον σε μια ορισμένη γνώση). όπως πιστεύω εγώ. και δεν γράφει όταν δεν υπάρχει κανένας να τον διαβάζει.

μπορείς να επιτελέσεις έργα που δεν θα μπορούσε να επιτελέσει καμιά μηχανή. Εξίσου σίγουρο είναι ότι η ίδια η ύπαρξη της δουλείας δεν μπορούσε να καθορίζει. και συνεπώς του εμπορίου. κανένας γερανός δεν θα μπορούσε να σηκώσει τους κυκλώπειους ογκόλιθους της Ηλιούπολης ή του Καρνάκ. είτε είναι αυτοί δούλοι όπως στην Ελλάδα και στη Ρώμη είτε «ελεύθεροι» εργαζόμενοι όπως στην Αίγυπτο ή στην Κίνα. ένα στοιχείο που μοιάζει με σφήνα μέσα στην ιεραρχική δομή του αγροτικού φεουδαλισμού: η πόλη είναι ελεύθερη. Αν αυτή η υπεραφθονία είναι χαρακτηριστικό γνώρισμα της αιγυπτιακής οικονομίας (που βασιζόταν άλλωστε στην ελεύθερη εργασία και τη δουλοπαροικία κι όχι στη δουλεία). θα όφειλε μάλλον.τουλάχιστον πως χρειάζεται κάποιες επιφυλάξεις και απαιτεί κάποια συμπληρώματα. Έτσι είναι δυνατό να σκάψεις κανάλια και σήραγγες. να επιμείνει στην πολύ διαφορετική δομή και το ρόλο της μεσαιωνικής πόλης από τη δομή και το ρόλο της αρχαίας πόλεως. να κόψεις τεράστια κομμάτια γρανίτη και μαρμάρου. να χτίσεις φράγματα και πυραμίδες. και δίνουν στους εμπόρους μια οικονομική και χρηματιστική δύναμη. δεν είναι καθόλου της αρχαίας οικονομίας στο σύνολο της και . δεν είναι μόνο θρησκευτικό και διοικητικό κέντρο. και η εργασία των τεχνιτών της είναι ελεύθερη (οι συντεχνίες είναι κλειστές για τους δούλους και τους δουλοπάροικους). κέντρο πάνω απ' όλα πολιτικής ζωής. ή τουλάχιστον να χρωματίζει. Η δεύτερη. αλλά ιδίως αστικό. Η μεσαιωνική πόλη. ενώ η μεσαιωνική πόλη είναι. θα μπορούσε. η λαιμαριά του αλόγου και το πρυμναίο πηδάλιο του πλοίου. μια πόλη όχι αριστοκρατών αλλά εμπόρων. Η υπεραφθονία των εργατικών χεριών και η ύπαρξη της δουλείας δεν πηγαίνουν όμως αναγκαστικά μαζί. αλλά μολαταύτα ξένο και εχθρικό. λίγα έργα υπάρχουν. την οποία ήταν αδύνατο να έχουν στην κλασική (και φυσικά στην προκλασική) αρχαιότητα. Κάτω απ' αυτές τις συνθήκες είναι λοιπόν πολύ φυσικό να σκέφτεται ο μάστορας το στόχο που πρέπει να πετύχει κι όχι τα μέσα για να τον πετύχει. είναι σίγουρο ότι η υπεραφθονία δουλικών εργατικών χεριών δεν μπορεί παρά να παρεμποδίσει τις προόδους της τεχνικής και ιδίως της τεχνικής σκέψης. δεν σκέφτεται παρά μόνο όταν δεν μπορεί να κάνει αλλιώς. πολιτισμού αριστοκρατικού και ταυτόχρονα δουλοκτητικού. Έτσι. όπως και η απουσία της την κοσμοθεωρία του σύγχρονου ανθρώπου. και αποτελεί μέσα στη μεσαιωνική κοινωνία ένα στοιχείο ασφαλώς αναπόσπαστο. τίποτε δεν απεχθάνεται τόσο όσο την άσκηση της σκέψης. κι ακόμη περισσότερο η πόλη της Αναγέννησης. να κινήσεις βουνά. Έτσι. λόγω των ίδιων των ριζών της. Εκτός από σπάνιες εξαιρέσεις. παρά τη γνώμη του Αριστοτέλη. ολόκληρη την κοσμοθεωρία του αρχαίου ανθρώπου14. να τα στιλβώσεις. για τα οποία η απουσία των μηχανών δεν μπορούσε να καλυφθεί από την ύπαρξη δέκα ή είκοσι χιλιάδων εργατών. Ακόμη περισσότερο. Ο άνθρωπος είναι οκνηρό ζώο και. να τα διαμορφώσεις κατάλληλα και να τα προσαρμόσεις μεταξύ τους χωρίς να χρησιμοποιήσεις άλλο πράγμα από «γερά μπράτσα» και τις πιο απλές μηχανές: δεν χρειάζονται μηχανικοί εκσκαφείς και ατμοκίνητοι γερανοί. Κι αυτό ενισχύεται ακόμη περισσότερο από το ότι τα δύο μεγάλα αποκτήματα του Μεσαίωνα. ακόμη και οι πιο σύγχρονες και οι πιο ισχυρές· πράγματι. ο αέρας της είναι ελεύθερος. αποτελεί το κλειδί και την τέλεια έκφραση του ελληνικού και του ρωμαϊκού πολιτισμού. Για να ενισχύσει κανείς την κοινωνιολογική θέση. αλλάζουν σε βάθος τις συνθήκες της μεταφοράς. τουλάχιστον από κείνα που μπορούσε να επιχειρήσει ο αρχαίος κόσμος.

δεν είχαν τα μέσα. οι σιδηρουργοί και οι αγγειοπλάστες. ενώ οι ιωνικές πόλεις και ορισμένες αποικίες ήταν. Οι ελεύθεροι πολίτες της ελληνικής πόλεως (εξαιρουμένης της Σπάρτης και των δωρικών πόλεων της Κρήτης). Οι εφοπλιστές και οι έμποροι του Πειραιά ήταν συχνά πολύ σημαντικά πρόσωπα. Κι όχι μόνο η Κόρινθος. αντιπαρατάσσονται πάντα οι πολύ πιο πολυάριθμες μάζες των κοινών θνητών. μεγάλη θαλάσσια δύναμη. Ασφαλώς. και η νοοτροπία και η ηθική τους17 βρίσκονταν πολύ πιο κοντά στην «αστική» νοοτροπία και την ηθική των ανθρώπων της Καρχηδόνας (που το κύρος τους ήταν πολύ μεγάλο στον ελληνικό κόσμο) απ' ό. της οποίας η μικρή και φτωχή εδαφική περιοχή δεν μπορούσε να θρέψει τους κατοίκους της και της οποίας η ευημερία και η ίδια η ζωή βασίζονταν στις ανταλλαγές: εισαγωγή σιταριού. Αλλά. Η μεγάλη επιτυχία του Περικλή. η εξαιρετική σταθερότητα της εξουσίας του. των εργαστηρίων της. αλλά και. της οποίας τα πλοία αυλάκωναν τις θάλασσες απ' την Ισπανία ώς την Κριμαία.τι στη νοοτροπία των απογόνων της αριστοκρατίας της γης. τη σημασία της δουλείας μέσα στην οικονομία και τη ζωή της ελληνικής πόλεως15. πολίτες. παρά τον Αριστοτέλη. και ιδιαίτερα οι πολίτες της Αθήνας. των πληβείων. η Αθήνα. η τόσο συμπαγής υποστήριξη του από την αθηναϊκή δημοκρατία. δεν πρέπει να υπερτονίζουμε το ρόλο της και να παρουσιάζουμε την ελληνική κοινωνία σαν μια κοινωνία από otiosi. χωρίς να θέλουμε να αμφισβητήσουμε. ήταν στην πλειονότητα τους αρκετά φτωχοί και κέρδιζαν τη ζωή τους με τον ιδρώτα του προσώπου τους. ας μην ξεχνάμε ότι στους πιο αριστοκρατικούς πολιτισμούς οι αυθεντικοί αριστοκράτες αποτελούν πάντα μια μικρή μειονότητα. Ελεύθεροι άνθρωποι επίσης. των ανθρώπων που . Ίσως να μην αγαπούσαν την εργασία τους και να προτιμούσαν να πηγαίνουν το πρωί όχι στο συνεργείο ή στο εργαστήρι τους αλλά στο θέατρο· και να ασχολούνται με την πολιτική και τη γυμναστική κι όχι με το επάγγελμά τους. εξηγούνται σε μεγάλο βαθμό ακριβώς από το ότι η συγκέντρωση όλων των εργασιών στην Αθήνα.ειδικά της οικονομίας του ελληνικού κόσμου. ήταν ελεύθεροι άνθρωποι. επέτρεψαν να πλουτίσει η πόλη και να δώσει δουλειά στους πολίτες της. και κυρίως η Αθήνα. Ας μην ξεχνάμε επίσης το ρόλο και τη σημασία του εμπορίου στον ελληνικό κόσμο. και η αντικατάσταση των στρατιωτικών εισφορών των Συμμάχων από καταβολή φόρου. και οι ναύτες που κωπηλατούσαν στις αθηναϊκές τριήρεις (ένα επάγγελμα πολύ επίπονο. πατρικίους. Έγινε όμως σε βαθμό καθόλου ευκαταφρόνητο. η ελληνική πόλη δεν ήταν εμπορική. χάρη στα μεγάλα εξωραϊστικά και οχυρωματικά έργα που άρχισαν αμέσως να γίνονται. οι υφαντουργοί16 και οι υποδηματοποιοί. Αλίμονο όμως.οι Συρακούσες. Έτσι μόνο δούλοι εργάζονταν στα ορυχεία. Και ότι στους ευγενείς. το οποίο αργότερα το ασκούσαν αποκλειστικά δούλοι. υπηρετούσαν στο στόλο. εμπορικό και τραπεζικό κέντρο του ελληνικού (ίσως και του μεσογειακού) κόσμου. οι ξυλουργοί και οι χτίστες. που αναφέρει ο M. ξερών ψαριών. της οποίας το νόμισμα περνούσε παντού. που ζουν αποκλειστικά από την εργασία των δούλων και περνούν τον καιρό τους στις παλαίστρες και στην αγορά. των θητών. πρώτων υλών εξαγωγή προϊόντων των αμπελιών της. των ελαιώνων της. Η Αθήνα. Όσο για τους αριστοκράτες. Επίσης. πολίτες ή μέτοικοι. Αναμφισβήτητα. ή και να μειώσουμε. φυλακισμένοι και κατάδικοι) ήταν ελεύθεροι άνθρωποι. η Σάμος. ορισμένες εργασίες γίνονταν αποκλειστικά απ' τους δούλους. Schuhl. ευπατρίδες.

Έχω την εντύπωση ότι ο Έλληνας του 4ου αιώνα. διαλεκτικά. ας μην ξεχνάμε ότι οι μέτοικοι αυτοί (όπως άλλωστε κι ένα μεγάλο μέρος των δούλων) ήταν Έλληνες και ότι δεν είχαν μετατραπεί σε βαρβάρους18 επειδή είχαν μεταναστεύσει από την Εύβοια στην Αθήνα ή από τη Θάσο στην Κόρινθο. την καθημερινή πραγματικότητα από την ανάποδη· την καταδικάζουν και. και συνεπώς αποκλεισμένοι από την πολιτική ζωή της πόλης. στο αίνιγμα που καμιά κοινωνιολογική εξήγηση δεν μπορεί να το λύσει: πώς γίνεται και οι τόσο έξυπνοι. έμπορος. Ίσως μάλιστα να απαντούσαμε: αντίθετα.είναι πάντα ο ίδιος τύπος ανθρώπου που την εμφάνιση του εντοπίζει ο Schuhl τον 6ο αιώνα στις ιωνικές πόλεις της ΜιΑράς Ασίας: «Είναι εξερευνητές. Γιατί το ότι ήταν ξένοι. ευνοούσε ιδιαίτερα την εισχώρηση τους στην οικονομική ζωή· η οικονομική και βιομηχανική σπουδαιότητα. και μάλιστα να τις προκαλέσει· είναι αλήθεια επίσης ότι η διδασκαλία των φιλοσόφων εκφράζει και αντανακλά το πνεύμα της εποχής τους. ή μάλλον συχνότερα. των ομάδων που βρίσκονται «στο περιθώριο» της κοινωνίας. Και να που φτάσαμε στο πρόβλημα. δρομέας των θαλασσών. έμποροι. τα κηρύγματα και οι διδαχές των θεολόγων παίρνουν τις περισσότερες φορές. ταξιδεύουν. φλύαρος. Ας συνεχίσουμε όμως. οι έμποροι και οι εφοπλιστές του ελληνικού κόσμου ήταν συχνά.εργάζονται. Ωστόσο θα ήταν επικίνδυνο λάθος να ταυτίσουμε τις διάφορες τάξεις. Είναι αναμφισβήτητο. στην κλίμακα των αξιών. αντίθετα. Οι διδασκαλίες των φιλοσόφων. οι οποίοι γίνονται γεωγράφοι και αστρονόμοι για τις ανάγκες της ναυσιπλοΐας· μηχανικοί που θέλουν να επέμβουν στη φύση· εγκυκλοπαιδιστές περίεργοι για το καθετί. στους παραδεκτούς κοινωνικούς νόμους και θεσμούς αντιτάσσουν τα δικά τους ιδεώδη γι' αυτούς· και όσο πιο μεγάλη είναι η απόσταση ανάμεσα σ' «αυτό που είναι» και «εκείνο που πρέπει να είναι» τόσο πιο βίαια γίνεται αυτό. αν όχι πάντα. ότι η αρχαία σοφία επιζητά κατά πρώτο και κύριο λόγο να μας μάθει να αρνούμαστε.» που δανείζονται το εμπειρικό20 από τους γειτονικούς λαούς και δημιουργούν μόνοι τους το ορθολογικό. και συχνά περιουσίες (η αντίθεση μεταξύ ευγενών και μη ευγενών δεν είναι ισοδύναμη με την αντίθεση μεταξύ πλούσιων και μη πλούσιων). Ασφαλώς η νοοτροπία των ανώτερων τάξεων επηρεάζει πάντα το σύνολο. μετανάστες. Αλλά δεν το εκφράζει κατ' ανάγκην με άμεσο τρόπο. ριψοκίνδυνοι. Το αντανακλά συχνά a contrario. είναι σταθερό γεγονός στην ιστορία. να μας μάθει να αποφεύγουμε τα πράγματα που επιθυμούμε ή πιθανό να επιθυμήσουμε: τα καλά πράγματα αυτού του κόσμου· και ότι η σύγχρονη μη σοφία επιδιώκει. αυτό δεν θα άλλαζε καθόλου το πράγμα. μέτοικοι. οι διατριβές των ηθικολόγων. να ικανοποιήσει τις επιθυμίες μας. στους κανόνες συμπεριφοράς. τυχοδιώκτης19 -τυχοδιώκτης απασχολημένος πολύ με το να ζει τις περιπέτειες του· για να βρίσκει χρόνο και να μπαίνει στον κόπο να τις γράφει και να τους δίνει λογοτεχνική έκφραση. οι βιομήχανοι. τολμηροί και περήφανοι Έλληνες ναυτικοί (όπως άλλωστε και οι Φοίνικες και οι Καρχηδόνιοι) δεν είχαν πια την ιδέα να αντικαταστήσουν το πηδάλιο-κουπί του πλοίου τους μ' ένα αληθινό πηδάλιο. . τουλάχιστον grosso modo. περίεργος για όλα. πειρατής. Ακόμη κι αν μας έλεγαν ότι οι τεχνίτες. Όσο για τις διανοητικές και ηθικές ιδιότητες τους. κάνουν δουλειές.. για να χρησιμοποιήσω έναν όρο της μόδας.. και μάλιστα η υπεροχή.

δηλαδή την τέχνη να πλουτίζεις και να κερδίζεις χρήμα. ο βίος θεωρητικός. ότι η περιφρόνηση αυτή δεν είναι διαδεδομένη στον κόσμο και ότι αντίθετα το πάθος για πλούτη. Πρόοδος όχι μόνο των επιστημών αλλά και των τεχνικοί.) αποδίδοντας τες στους σοφούς του παρελθόντος και που αντιθέτει το επάγγελμα του μηχανικού (machinator) στα «χυδαία» επαγγέλματα (στη χειρωνακτική εργασία). όπως μας θυμίζει ο Schuhl. Κι ο Αριστοτέλης άδικα κοπιάζει να μας εξηγήσει ότι η θεωρητική ζωή. επειδή η κατασκευή των συσκευών αυτών προϋποθέτει στενή συνεργασία μεταξύ σοφών και τεχνιτών και καθόλου ευκαταφρόνητη τεχνική επιδεξιότητα από τη μεριά των δεύτερων. της αψίδας κ. δεν είχε πολύ υψηλή κοινωνική θέση και δεν συμμετείχε. και μας το λέει. μου φαίνεται να 'ναι πολύ πιο δηλωτική από κείνη του Σενέκα. Όσο για την κοινωνική εκτίμηση των «μηχανικών τεχνών».τι είναι καλόν κάγαθόν· το ίδιο υποστηρίζει και ο Κικέρων όταν λέει ότι omnia re-vertunt ad nummos21.λπ. η λατρεία του κέρδους.Επίσης μου φαίνεται παρακινδυνευμένο να εξομοιώσουμε τη νοοτροπία του Πλωτίνου μ' εκείνη του ρωμαϊκού κόσμου της εποχής του ή τη νοοτροπία του Πλάτωνα (ή του Αριστοτέλη) με τη νοοτροπία των Αθηναίων. αν ο Πλάτων μας διδάσκει να περιφρονούμε τα πλούτη και τη «χρηματιστική». τα πράγματα άλλαξαν πολύ λίγο απ' .τι φορούσε πάνω του. είναι εκείνη που δίνει στον άνθρωπο τη βαθύτερη και υψηλότερη ικανοποίηση: ξέρει πολύ καλά ότι η συντριπτική πλειονότητα των ανθρώπων (επειδή ίσως είναι ανίκανη για θεωρητική ζωή) δεν τον ακολουθεί και ότι για την αθηναϊκή νεολαία ο δρόμος που οδηγεί στο ιδανικό της ζωής δεν είναι η φιλοσοφία αλλά η πολιτική δράση: πρόκειται για ένα ιδανικό δύναμης και απόλαυσης και όχι σοφίας. ο Ποσειδώνιος καινοτομεί. ο οποίος τον κατηγορεί έντονα γι' αυτήν γιατί. ξέρει πολύ καλά. ακόμη και ο στρατιωτικός μηχανικός. Είναι αναμφισβήτητο ότι ο μηχανικός. Για να πούμε την αλήθεια όμως. στη δόξα του στρατιώτη και στα οφέλη του κατακτητή. στις Naturales Quaestiones του παρουσιάζεται υπέρμαχος της θεωρίας της προόδου. Γιατί πριν απ' όλα. ο οποίος. Και ο ίδιος ο Πλάτων. ενώ ο Σενέκας αναπαράγει απλά και καθαρά την κλασική φιλοσοφική παράδοση. Η χειρωνακτική εργασία και οι μηχανικές τέχνες περιφρονούνταν βέβαια. Η εκτίμηση αυτή ήταν άλλωστε πολύ δικαιολογημένη. «είχε εφεύρει ένα υδραυλικό ξυπνητήρι»· πράγμα που αποδεικνύει ότι ο Θαλής δεν ήταν καθόλου ο μόνος φιλόσοφος «που ήταν πολύ προικισμένος στις μηχανικές τέχνες (ενμήχανοι είς τέχνας)»και γνωρίζουμε καλά ότι για την κατασκευή των μύθων του εμπνεύστηκε «από τον τρόπο λειτουργίας των πλανητάριων ή παρόμοιων συσκευών»: πράγμα που προϋποθέτει μια ιδιαίτερη εκτίμηση για την εργασία των «μηχανόποιών». «η αδηφάγα όρεξη για χρυσάφι και χρήμα» δυναστεύει τα πάντα και τους πάντες και είναι ο μοναδικός λόγος για τον οποίο καμιά πόλη δεν θέλει να μπει στον κόπο να επιδιώξει τις επιστήμες και γενικά ό. η στάση του Ποσειδωνίου που εκθειάζει την αξία και τη σπουδαιότητα των μεγάλων εφευρέσεων (του τροχού. Ωστόσο ο Ιππίας δεν πίστευε ότι γινόταν αξιοπεριφρόνητος ούτε γελοίος (το αντίθετο μάλιστα) όταν καυχιόταν ότι είχε φτιάξει με τα χέρια του ό. για να πούμε την αλήθεια. και σταθμίζει καλύτερα την πραγματικότητα του καιρού του από τον κριτικό του. όλα τα μέρη της ενδυμασίας του. Όπως και ο Λουκρήτιος άλλωστε. ή συμμετείχε λίγο. από τα σανδάλια ως το χιτώνα.

πρόλογος) μας λέει. αξίζει δίκαια τη μεγαλύτερη δυνατή εύνοια εκ μέρους των φιλοσόφων και αποτελεί τη φιλοδοξία όλων των μαθηματικών». Ένας μηχανικός. να γνωρίζει τις αποφάσεις των νομομαθών. του αρχιτέκτονα ή του γλύπτη. κι αυτό στο βαθμό ακριβώς που έπαψε να είναι χειρωνακτικό επάγγελμα κι έγινε διανοητικό επάγγελμα. και κανένας δεν ήθελε να μπερδεύει τον Κτησίβιο ή τον Ήρωνα ή. Δεν αποδόθηκε μήπως στον Αριστοτέλη ένα βιβλίο που πραγματευόταν ζητήματα μηχανικής. Οι αριστοκρατικοί πολιτισμοί. η κακή φήμη των σοφιστών). διατηρούν τα ονόματα των διοικητών και θάβουν τα ονόματα των κατασκευαστών μηχανών στους οποίους όφειλαν οι πρώτοι τις νίκες τους. Δεν πρέπει να ξεγελιόμαστε: το επάγγελμα του μηχανικού (ingénieur) αποσπάστηκε πολύ αργά και πολύ καθυστερημένα από κείνο του μηχανοποιού (mécanicien). να γνωρίζει πολλές ιστορίες. να έχει γνώση της αστρολογίας και των νόμων του ουρανού». να έχει ακούσει με επιμέλεια τους φιλοσόφους. δύο αιώνες αργότερα στη Ρώμη. Είναι επειδή είχε γίνει ή πήγαινε να γίνει ο διαχωρισμός για τον οποίο μίλησα προηγουμένως και η περιφρόνηση για τις «μηχανικές τέχνες» ανταποκρίνεται όλο και λιγότερο στην πραγματικότητα. εκπαιδευμένος στη γεωμετρία.. η οποία για την πολιτική της των δημόσιων έργων (δρόμοι. να ξέρει μουσική. Και ο Πάππος στη Μαθηματική Συναγωγή του (1. ακολουθώντας τους ιστορικούς της Αρχαιότητας. Επιπλέον πρέπει να ξεχωρίζουμε τις εποχές. τον Βιτρούβιο μ' έναν απλό χτίστη ή ακόμη και μ' έναν εργολάβο οικοδομών.αυτή την άποψη: ο μηχανικός δεν απόλαυσε ποτέ το κύρος του πολεμιστή (εκτός από τον Vauban κανένας άλλος δεν έγινε διάσημος)· οι σύγχρονοι ιστορικοί. λ. Επίσης ο Βιτρούβιος μας λέει ότι ο μηχανικός πρέπει να είναι «ευφυής και υπάκουος στην επιστήμη: επειδή ούτε η ιδιοφυία δίχως την επιστήμη ούτε η επιστήμη δίχως την ιδιοφυία μπορούν να κάνουν έναν τέλειο καλλιτέχνη. λιμάνια.λπ. Επίσης το επάγγελμα του δάσκαλου ποτέ δεν απολάμβανε ιδιαίτερης εκτίμησης στην Αρχαιότητα (απόδειξη είναι. όπως και στη νοοτροπία των φιλοσόφων. αληθινών σχολών μηχανικών. ένα περίφημο διάταγμα του Κωνσταντίνου θεσπίζει την ίδρυση. οι στρατιωτικοί πολιτισμοί. ναοί.: η Ρωμαϊκή Αυτοκρατορία υπήρξε ο μεγαλύτερος οικοδόμος που γνώρισε ποτέ ο κόσμος) χρειαζόταν πολυάριθμο και εξειδικευμένο προσωπικό. των οποίων οι καθηγητές και οι σπουδαστές (νέοι άνθρωποι ταλαντούχοι και καλά προετοιμασμένοι) έπρεπε να . Είναι αμφίβολο επίσης αν η κοινωνική θέση του σοφού (ή και του φιλοσόφου22) ήταν στον αρχαίο κόσμο πολύ ανώτερη από τη θέση του τεχνικού. στην αυτοκρατορία. VIII. επιδέξιος στο σχέδιο. ακόμη και ανώτερο εργάτη23.χ. σχολεία κ. ήταν εντελώς διαφορετικό πράγμα από έναν εργάτη. Και να είναι μορφωμένος. περιφρονούν την καθαρή επιστήμη τόσο όσο την τεχνική (αν όχι περισσότερο). να μην έχει άγνοια της ιατρικής. Πράγματι περιείχε πλεονεκτήματα καθόλου ευκαταφρόνητα και δεν ήταν κατώτερη από την κατάσταση ενός μηχανικού της Αναγέννησης. εξομοιώνοντας κατά το παράδειγμα του Ήρωνα τη μηχανική με μια ορθολογική θεωρία. και παρά τον απείρως σημαντικότερο ρόλο της τεχνικής. ακόμη και πολιτικός μηχανικός. Η κοινωνική κατάσταση του αρχαίου μηχανικού δεν ήταν πολύ υψηλή αλλά ήταν αρκετά επίζηλη. ότι «επειδή είναι χρήσιμη για τα πολλαπλά και σημαντικά πράγματα που παρουσιάζονται στη ζωή. Έτσι. μπορούσε να καλύψει και μάλιστα να υπερκαλύψει αυτό το αίτημα. Η αυτοκρατορική διοίκηση.

Κατά γενικό κανόνα. και μάλιστα οικοδόμοι... Έλληνες και Ρωμαίοι.λπ. γέφυρες και δρόμους. το οποίο όφειλε να διαθέσει και τις απαραίτητες αίθουσες διδασκαλίας. Οι στρατιωτικοί και πολιτικοί μηχανικοί της Αρχαιότητας έκαναν άλλωστε μια δουλειά πολύ αξιοσέβαστη. Μπορεί όμως να μην τη βρήκαν επειδή δεν έψαξαν να τη βρουν. κι όλος ο κόσμος γνωρίζει την επίδραση του Βιτρούβιου στην αρχιτεκτονική αυτής της εποχής). στην κατασκευή παιχνιδιών και αθυρμάτων. οι μηχανικοί της αυτοκρατορίας. δίχως να μπορούν να βρουν τη λύση. βελτίωσαν. αλλά στην κατασκευή συσκευών που δεν είχαν καμιά πρακτική χρησιμότητα. πριν στρέψει την ιδιοφυία του στη βελτίωση των αργαλειών. σιντριβανιών και κρηνών ξοδεύτηκαν σε μεγάλο βαθμό οι διανοητικές προσπάθειες των μηχανοποιών και μηχανικών του 16ου και του 17ου αιώνα (ακόμη περισσότερο: τον 18ο αιώνα ο Vaucancon. αλλά δεν άλλαξαν ούτε τα άρματα που κυκλοφορούσαν ούτε τα πλοία που έμπαιναν στα λιμάνια τους. ότι στην ανθρώπινη εξέλιξη το περιττό προηγείται του ανα- . όσο κι αν αντιβαίνει αυτό στη στοιχειώδη λογική (ο άνθρωπος είναι όμως ζώο με λογική. οι ανυψωτικές μηχανές τους (γερανοί. Φαίνεται λοιπόν. παρά καθαυτό μηχανικοί. η μετάφραση και η διάδοση τους ενέπνευσαν και γονιμοποίησαν την τεχνική σκέψη της Αναγέννησης. Χωρίς να μιλήσουμε για την περίφημη αντλία του Κτησίβιου. η βαλλιστική δεν εφευρέθηκε από τους πυροβολητές και τους πυροτεχνουργούς αλλά γι’ αυτούς και μάλιστα εναντίον τους24). ήταν πολύ πιο ακριβείς από τους αντίστοιχους των κανονιέρηδων της Αναγέννησης. βαρούλκα. ή και συχνά. Αναμφίβολα. και η ιδιοφυία των μηχανικών της αυτοκρατορίας αφοσιώθηκε και εξαντλήθηκε όχι στην κατασκευή μηχανών. Έφτιαξαν αμφιθέατρα και βασιλικές. το πρόβλημα των μεταφορών. τη χρησιμοποίησε στην κατασκευή αυτομάτων). λιονταριών που βρυχώνταν και πουλιών που έπιναν νερό. Επίσης οι ίδιοι και οι γονείς τους εξαιρούνται από τη φορολογία. μηχανισμών που εξασφάλιζαν το αυτόματο άνοιγμα των θυρών όταν η ιερή φωτιά άναβε στο βωμό. Και οι πίνακες βολής τους. τα πιεστήρια τους. πολιτικοί και στρατιωτικοί μηχανικοί.). λιμάνια και πλοία. παρόλο που φτιάχνονταν εμπειρικά (όπως άλλωστε κι εκείνοι των πυροβολητών της προ-σύγχρονης και της σύγχρονης εποχής: όπως είπα κάπου αλλού. έμειναν άπραγοι. η έκδοση. Δεν νομίζω όμως ότι οι αρχαίοι μηχανικοί έψαξαν πολύ: ανέπτυξαν. καθώς διαβάζουμε τα συγγράμματα του Βιτρούβιου ή του Ήρωνα (εξάλλου. οι συσκευές αέρος μαρτυρούν μια συνειδητή εφαρμογή της σκέψης στα προβλήματα. βρίσκει κανείς εντελώς άλλο πράγμα απ' αυτό που ψάχνει να βρει· επίσης για να βρεις κάτι πρέπει να ψάχνεις. πολύ πιο δυνατές από τα κανόνια του 16ου και του 17ου αιώνα. Δεν μπόρεσαν να δαμάσουν ούτε την υδραυλική δύναμη ούτε εκείνη του ανέμου (ούτε εκείνη του αλόγου). επέκτειναν τις παραδοσιακές μεθόδους· σπάνια καινοτόμησαν25. έβγαιναν για κυνήγι και χτυπούσαν τα φτερά. Κατά βάθος ήταν αρχιτέκτονες. Αυτό κάνει ακόμη πιο εκπληκτικό το γεγονός ότι μπροστά σ' ένα πρόβλημα κεφαλαιώδους και ζωτικής σημασίας για την αυτοκρατορία. ή και απλών παιχνιδιών. δεν μπορούμε παρά να θαυμάσουμε την εξαιρετική ευφυΐα που εκφράζουν. Γιατί είναι αλήθεια ότι καμιά φορά. όπως μας θυμίζει ο Schuhl. Οι πολεμικές μηχανές τους -καταπέλτες και βαλλίστρες -ήταν μηχανές εξαιρετικά δυνατές. όπως η κρήνη η λεγόμενη του Ήρωνα κ.συντηρούνται με έξοδα του κράτους. τροχαλίες) και οι μηχανές μετάδοσης (γρανάζια) και έλξης.

λπ. τη συνεχώς αυξανόμενη χρησιμοποίηση πηγών μη ανθρώπινης και μάλιστα μη ζωικής ενέργειας (του αέρα και του νερού). Όπως κι αν έχει το πράγμα. το πνευματικό κλίμα του 16ου και του Που αιώνα.. ήταν το ότι οι εργασίες αυτές διέφεραν ριζικά: οι εργασίες των δύο πρώτων ήταν εργασίες εφαρμοσμένης επιστήμης. κατά τους οποίους γίνονται οι μεγάλες αστρονομικές και γεωγραφικές ανακαλύψεις και επεκτείνεται σε πρωτόφαντο βαθμό ο κόσμος. αλλά και η κοινωνική θέση και το κύρος του επιστήμονα. Αφ' ετέρου επειδή τα καινούργια προβλήματα που θέτει η ναυσιπλοΐα στους ωκεανούς και η ανάπτυξη της μεταλλουργίας. ενώ οι εργασίες του δεύτερου απλώς εφαρμογές της επιστήμης28. πάντως περισσότερο από τα υλικά οφέλη που έλπιζαν να αποκομίσουν από τα έργα τους. φυσερών. ένα πλήθος από σχέδια μηχανών που δεν υπήρχαν ακόμη. τα μεγάλα αποκτήματα) του Μεσαίωνα: τη λύση του προβλήματος των μεταφορών. αλλά που θα 'ταν δυνατό ή θα 'πρεπε να κατασκευαστούν27. αντλιών κ. η σημασία που έχει δοθεί στο γεγονός αυτό από την κοινωνιοψυχολογική θεωρία γίνεται κατανοητή μόνο όταν ξεκινήσουμε από μια ορισμένη λύση του προβλήματος των σχέσεων επιστήμης και τεχνικής. ο οποίος πίστευε στην παράδοση.γκαίου. δηλαδή ενεργοποιούμενων από την κινητήρια δύναμη του αλόγου και ιδίως του νερού). ενώ ο Αρχιμήδης όχι. αλλά ποτέ δεν μπόρεσαν να κάνουν αυτές τις μηχανές να δείχνουν την ώρα με κάποια ακρίβεια. το ανώφελο του ωφέλιμου. Γιατί το ίδιο ισχύει και για τογ Descartes. Στον αστικό κόσμο που πιστεύει στην πρόοδο και αντικαθιστά ολοένα και περισσότερο τον φεουδαρχικό κόσμο.. Κι αυτό επειδή αφ' ενός οι μηχανικοί έχουν τώρα πίσω τους τις μεγάλες τεχνολογικές εφευρέσεις (ή. προς την αναζήτηση του καινούργιου. Επίσης. ενώ ο Αρχιμήδης αρνήθηκε να το κάνει. Και τέλος επειδή η γενική ατμόσφαιρα. Η κοινωνιοψυχολογική θεωρία έχει δίκιο να επιμένει στη διαφορά (που υπάρχει παρά την κριτική μου και την προσπάθεια μου να ελαφρύνω τα πράγματα) ανάμεσα στη «σύγχρονη» νοοτροπία και εκείνες του Μεσαίωνα και της Αρχαιότητας. που υποκινείται ιδιαίτερα από τις στρατιωτικές ανάγκες (η εφεύρεση και η τελειοποίηση των πυροβόλων όπλων και ιδίως του κανονιού). καμάρωνε «που δεν βρισκόταν σε μια κατάσταση που θα τον ανάγκαζε να κάνει επάγγελμα την επιστήμη. ο οποίος. το γεγονός ότι ο Γαλιλαίος και ο Huygens δημοσίευσαν τις «εργασίες μηχανικής» τους. του εφευρέτη (και μάλιστα πιο γρήγορα). πιστός στο σημείο αυτό στην παραδοσιακή ηθική. δεν ανεβαίνει συνεχώς μόνο η θέση και ο ρόλος της βιομηχανίας και της τεχνικής. απαιτούν καινούργιες λύσεις26. τα τεχνικά συγγράμματα του 16ου και του 17ου αιώνα μας παρουσιάζουν. να βάλουν σε κίνηση ανθρώπινες φιγούρες και να κάνουν τις ώρες να χτυπούν με ρυθμικά κουδουνίσματα.. το διασκεδαστικό του πρακτικού: έτσι οι ωρολογοποιοί του Μεσαίωνα ήξεραν να κατασκευάζουν μηχανές εξαιρετικής πολυπλοκότητας και επινοητικότητας. ακριβέστερα. Κι αυτό μπορεί να εξηγήσει εν μέρει. Η εντύπωση που αφήνουν τα βιβλία για μηχανές του 16ου και του 17ου αιώνα είναι εντελώς διαφορετική. εκτός από περιγραφές και σχέδια υπαρκτών μηχανών (μηχανικών πριονιών.» Θα μπορούσε όμως κανείς να ισχυριστεί ότι ο λόγος για τον οποίο ο Γαλιλαίος και ο Huygens δημοσίευσαν τις εργασίες τους. . οι οποίες μπορούσαν να αναπαράγουν την κίνηση των πλανητών. ωθούν προς την εφεύρεση.

Γιατί είναι προφανές ότι στην ανθρώπινη ιστορία η τεχνική προηγείται της επιστήμης κι όχι το αντίθετο. τελεστική (operative). επειδή δηλαδή η ελληνική επιστήμη δεν έφτιαξε τεχνολογία. συσσωρεύτηκαν και συνδυάστηκαν μεταξύ τους και σχημάτισαν αυτόν το θησαυρό εμπειρικής γνώσης (γνώσης προεπιστημονικής. η εξήγηση αυτή μας λέει ότι επειδή για συγκεκριμένους ιστορικούς και κοινωνικούς λόγους ο Έλληνας σοφός περιφρόνησε την εργασία και τα «ζητήματα μηχανικής». Και γι' αυτό ήταν τόσο ρουτινιέρικη η τεχνική του. σχετικά πρωτόγονο. πρακτικής σκέψης. εκτός από τον τομέα της αρχιτεκτονικής. παρά τους ισχυρισμούς του. και επειδή οι κανόνες αυτοί δεν πέφτουν απ' τον ουρανό. είναι εκείνη που συνιστά. Είναι επειδή ο Βιτρούβιος. είμαστε υποχρεωμένοι να δεχτούμε μια ανεξάρτητη καταγωγή της τεχνικής. Κι έτσι μοιάζει να δίνει δίκιο στη συγκριτική ανάλυση της επιστήμης και της τέχνης που μας δίνει ο Αριστοτέλης (και ο Πλάτων πριν απ' αυτόν). μέσω της πείρας. επειδή δρα σύμφωνα με κανόνες που δεν καταλαβαίνει και συνεπώς δεν μπορεί να τους κριτικάρει κι ακόμη περισσότερο να τους αλλάξει (παρά μόνο από απροσεξία ή ξέχασμα29). Κι αυτοί ακριβώς οι κανόνες μεταβιβάστηκαν από γενιά σε γενιά. η ιστορία της αρχαίας τεχνικής μοιάζει να επιβεβαιώνει την ερμηνεία αυτή. η τέχνη είναι κατά κάποιο τρόπο από τη φύση της ρουτινιέρικη. απ' την ιστορία. αλλά πάντως γνώσης). Φαίνεται μάλιστα να επιβεβαιώνεται. επίπεδο και αναπτύχθηκε τόσο λίγο στην πορεία των αιώνων. όπως μας εξηγεί επανειλημμένα ο Πλάτων. Πράγματι. τους τρόπους ενέργειας των επαγγελμάτων και τους κανόνες των τεχνών. για να χρησιμοποιήσουμε την έκφραση του Bacon που έγινε υπέρμαχος της. ο οποίος επέτρεψε στους ανθρώπους να αναπτύξουν τις τεχνικές και . Η αριστοτελική (ή πλατωνική) σύλληψη της ριζικής αντίθεσης μεταξύ επιστήμης και τέχνης είναι σίγουρα εξαιρετικά οξυδερκής και βαθυστόχαστη. και επειδή αρκείται να κωδικοποιεί τους κανόνες και να καταγράφει συνταγές. Είναι επειδή ο Βιτρούβιος αντιγράφει και δεν εφευρίσκει. Κοντολογίς. στο εσωτερικό του κοινού νου. Αναμφισβήτητα. Αλλά επειδή η τέχνη δεν παίρνει από την επιστήμη τους κανόνες που ακολουθεί και τηρεί. τουλάχιστον ως ένα μέρος. και συνεπώς την ύπαρξη μιας τεχνικής σκέψης. Ο ρωμαϊκός κόσμος αγνόησε την επιστήμη λόγω του πρακτικού («τεχνικού») πνεύματος του. Σκέψη ενεργητική. αντιθέτοντας το καινοτόμο πνεύμα της πρώτης στην παραδοσιαρχική στάση της δεύτερης. Γι' αυτό επίσης έκανε τόσο λίγες προόδους. θεμελιακά διαφορετικής από τη θεωρητική σκέψη της επιστήμης. μέσω του trial and error (της δοκιμής και της πλάνης). Τίποτε δεν εξηγεί καλύτερα την περίεργη εντύπωση που νιώθουμε διαβάζοντας τον Βιτρούβιο: ενός διανοητικού επιπέδου πολύ .Είναι σαφές πράγματι ότι η ψυχοκοινωνιολογική εξήγηση της κατάστασης και της στασιμότητας της αρχαίας τεχνικής (και ιδιαίτερα της άγνοιας του εκμηχανισμού) στηρίζεται εξ ολοκλήρου στην υπονοούμενη προϋπόθεση της εξάρτησης της τεχνικής από την επιστήμη. η αρχαία τεχνική δεν ξεπέρασε ένα ορισμένο. Γιατί μόνο μέσα σ' αυτή την υπόθεση γίνεται κάτι σημαντικό η ψυχολογία του σοφού (και η δομή της επιστήμης) της Αρχαιότητας. δεν κατέχει «την επιστήμη» και δεν είναι καθόλου ένας σοφός.υψηλού και συνάμα πολύ χαμηλού.

τι η ελληνική επιστήμη σε σχέση με τη γνώση των Αιγυπτίων χωρομετρών.30 β) γιατί οι επινοητές της επιστήμης δεν την εφάρμοσαν στην πράξιν. α) γιατί η τεχνική σκέψη της Αρχαιότητας δεν προόδευσε όσο θα μπορούσε.όταν έγινε αυτό. Επίσης. εμφανίστηκε η τεχνολογία. μ' άλλα λόγια γιατί η ελληνική επιστήμη δεν ανέπτυξε μια τεχνολογία. δίχως να βγαίνει από τα όρια της τέχνης.μάλιστα να τις ανεβάσουν σ' ένα αξεπέραστο επίπεδο τελειότητας πολύ πριν συλλάβουν τη θεωρία τους. Πράγματι. Κατά βάθος αυτό δεν πρέπει να μας εκπλήσσει. Στην ιστορία είναι αδύνατο να αποβάλλουμε το γεγονός και να εξηγούμε τα πάντα. δίχως να ανεβαίνει σ' ένα ανώτερο επίπεδο. τεχνική επιστήμη και επιστημονική τεχνική που σε σχέση με την εμπειρική τεχνική είναι ό. δεν μας εξηγεί ούτε γιατί οι πρακτικοί (των οποίων η κοινωνική κατάσταση ήταν πολύ καλύτερη απ' ό. της οποίας την ιδέα μολαταύτα διατύπωσε31.τι μας λέει) δεν ανέπτυξαν την τεχνική ούτε γιατί οι σοφοί (οι οποίοι πριν απ' όλα δεν ήταν αριστοκράτες) δεν σκέφτηκαν να επεξεργαστούν μια τεχνολογία. Αυτό βέβαια δεν σημαίνει ότι η επιστήμη δεν μπόρεσε να στραφεί προς την τεχνική και να κάνει τη θεωρία της πρακτικής. . Μου φαίνεται ότι σε κανένα απ' αυτά τα ερωτήματα δεν μπορεί να δώσει ικανοποιητική απάντηση η ψυχοκοινωνιολογική θεωρία. το πρόβλημα της στασιμότητας (και του σχετικά χαμηλού επιπέδου) της αρχαίας τεχνικής περικλείει στην πραγματικότητα δύο εντελώς διαφορετικά ερωτήματα.

που μπορεί άλλωστε να εξηγηθεί πλήρως (βλ. Και οι βιομηχανικές κοινωνίες. αντίθετα. δεν . βάναυσος = ο εργαζόμενος με τη φωτιά. 2. τις πλαστικές ύλες και φτάσαμε στα «τεχνητά στοιχεία». Travaux de l'Année sociologique. Το κείμενο αυτό αποτελεί το δεύτερο μέρος του άρθρου «Les philosophes et la machine» που πρωτοδημοσιεύτηκε στο περιοδικό Critique 23 και 26. Ο όρος contemplation χρησιμοποιείται για να μεταφράσει το θεωρείν του Αριστοτέλη. την πάμπα και την έρημο. Μ. Τίποτε δεν χαρακτηρίζει περισσότερο τη σύγχρονη βιομηχανία από την ολοένα και μεγαλύτερη χρήση υλικών όλο και περισσότερο τεχνητών. machiniste).λπ. Η σκέψη είναι θεώρηση μόνο όταν αποβλέπει στον ίδιο τον εαυτό της (σ.τ. 7. 9. 1912): κανένας πολιτισμός μέχρι τώρα δεν έχει δώσει αξία στη χειρωνακτική εργασία καθ' εαυτήν. η γνώση (ή. La Classe ouvrière et les niveaux de vie. 3. υλικών που δεν βρίσκονται ατόφια στη φύση: αρχίσαμε από τα κράματα. Paris. Δεν πρέπει να ξεχνάμε όμως ότι ο ανθρώπινος περιβάλλων χώρος δεν είναι ποτέ. η επινοητικότητα. 1931. Machinisme et Philosophie. από το λατινικό ingenium (ευφυΐα. ταλέντο).ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ 1. αποχειροβίοτος. παραποιούμε το νόημα του όρου και επομένως τη σημασία των χωρίων που παραθέτουμε. καπιταλιστικές ή σοσιαλιστικές. ή σχεδόν ποτέ. το γυαλί. ανελεύθερος. Αυτό που εκτιμήθηκε και εκτιμάται είναι η επιδεξιότητα. το οποίο αντιτίθεται τόσο στο πράττειν όσο και στο ποιείν. Paris. Πιστεύω ότι αν μεταφράσουμε το μηχανοποιός ως μηχανικός (ingénieur). Le cheval de selle à travers les âges. Αν αφεθεί μόνη της η φύση. Πρέπει να παραδεχτούμε το εξής γεγονός.μ. Ο όρος ingénieur προέρχεται.. Σε γενικές γραμμές η «θεώρηση» είναι μια δραστηριότητα που δεν αποβλέπει ούτε στη «δράση» ούτε στην «παραγωγή». I. R. 1948 και γράφτηκε με αφορμή το βιβλίο του Pierre-Maxime Schuhl. όταν πρόκειται για φυσική δύναμη. Η χάραξη μιας καμπύλης με τη βοήθεια μηχανικών συσκευών σήμαινε για τον Πλάτωνα απόρριψη της γεωμετρικής ανάλυσης του και της μαθηματικής ακρίβειας για χάρη μιας προσέγγισης. 8. 6. Μπορούμε να αναρωτηθούμε πάντως αν είναι θεμιτή αυτή η αντίθεση και αν η ομιλία και το εργαλείο πηγαίνουν κατ' ανάγκην μαζί. 1947. από τον άνθρωπο. Κατ' επέκταση ταπεινός.). 5. Halbwachs. το skill. αγχίνοια. Ο όρος δηλώνει το μόχθο κι όχι την επινοητικότητα (ingéniosité). παράγει τη ζούγκλα. Βλ. Μηχανοποιός σημαίνει χειρώναξ (manœuvre) ή το πολύ πολύ μηχανοτεχνίτης (mécanicien. η εξαίρεση: ο Μίλων ο Κροτωνιάτης κ. και είναι ελάχιστα πιθανό να γίνει αυτό ποτέ. Το χωράφι είναι τόσο λίγο «φυσικό» όσο λίγο είναι και το αλέτρι. 4.τ.). Στην πραγματικότητα ο Πλούταρχος σφάλλει εντελώς όσον αφορά το νόημα της μομφής του Πλάτωνα.).F. εργάτης.μ. L'Attelage. χυδαίος (σ. ένας χώρος απόλυτα «φυσικός»· είναι μετασχηματισμένος πάντα. P. χειρώνακτας. όχι ο μόχθος. Lefebvre des Nouettes.U. ή σχεδόν πάντα.

20Αν ο Θαλής και ο Ευπαλίνος είναι μηχανικοί. Lefebvre des Nouettes. είναι εξίσου περιφρονητέος στην ΕΣΣΔ και στις ΗΠΑ. 1920. Το συμπέρασμα είναι ότι η εργασία δεν περιφρονούνταν καθόλου στην αρχαϊκή Ελλάδα. ο οποίος διηύθυνε εργασίες φραγμάτων και υδροφραχτών στις Κάτω Χώρες για είκοσι ολόκληρα χρόνια. εξίσου είναι και ο μεγάλος Αρχύτας. δεν ήταν Αθηναίοι πολίτες. 1942.Του Έλληνα και του Ρωμαίου της κλασικής περιόδου. 1943· «L'idée du travail dans la Grèce archaïque». 11. ό. τα αξιόλογα άρθρα του Μ. Η γαλλική μετάφραση των χωρίων αυτών από τον Μάρκελλο του Πλούταρχου δεν είναι και πολύ πιστή στο πρωτότυπο.J. 15.Ας μην ξεχνάμε ότι οι μεγάλοι σοφιστές ήταν wandering scholars και ότι ο Πρωταγόρας και ο Αριστοτέλης.Βλ. «Hiérarchie du travail et autarcie individuelle dans la Grèce archaïque». την οποία αφήνει ο Αριστοτέλης για τους δούλους και τις γυναίκες. Glover. όπως και πολλοί άλλοι. το ίδιο έκανε και ο μεγάλος Ολλανδός φυσικός H. Lorentz. 1947). no 4.Και για τις δύο περιπτώσεις πιστεύω ότι δεν πρόκειται για τοπικές (ευρωπαϊκές) εφευρέσεις αλλά για εισαγωγές από την Ασία. Για την εργασία στην Ελλάδα βλέπε. Από την αποδοχή του Αρχιμήδη προέκυψε τον 17ο αιώνα πρώτα η μαθηματική φυσική και μετά ο απειροστικός λογισμός.Ξέρουμε ότι η χρησιμοποίηση της δουλικής εργασίας στη βιομηχανία είναι μια ιδιαιτερότητα της κλασικής Ελλάδας (από την οποία την κληρονόμησε και η Ρώμη). Βλ. 12.R. Schuhl. ο unskilled labourer.διαφέρουν απ' αυτή την άποψη από τις άλλες: ο ανειδίκευτος εργάτης.Η στάση του Αρχιμήδη δεν είναι ίσως τόσο περίεργη όσο νομίζουν οι Diels και M. τις ωραίες εργασίες του T. 18. Glotz. 19. τ. στο Journal de Psychologie.Ακόμη και η εργασία του υφαντουργού. 10. του οποίου το πορτρέτο ζωγραφίζει με ανεπανάληπτο τρόπο ο Πλάτων στην αρχή της Πολιτείας.Όλα ανάγονται στο χρήμα.A. Ο Πλάτων δεν συγκρίνει μήπως τον πολιτικό με τον υφαντουργό. Ay-mard. 21. εκτός από το γνωστό βιβλίο του G. Όπως μας υπενθυμίζει πολύ εύστοχα ο M.π. «Science pure et science appliquée à la lumière de l'histoire des sciences». 13. εκτός ίσως από την περίπτωση του Simon Stevin και του Salomon de Caus. Βρυξέλλες. δεν πρέπει να περιφρονούνταν εντελώς. 16.Α. . στο Revue d'histoire de la philosophie et d'histoire générale de la civilisation. Λονδίνο. Η τεχνική επωφελήθηκε μόνο έμμεσα. XVI. θα ήθελα να διευκρινίσω ότι αυτή ασκήθηκε ιδίως με την έννοια της γεωμετρικοποίησης της φύσης και της αντικατάστασης του ποιοτικού κόσμου της αριστοτελικής επιστήμης από έναν ποσοτικό κόσμο. 17. ιδίως The Challenge of the Greek. και μάλιστα στρατιωτικοί μηχανικοί. στο Alumni. 1948.Τυπικός εκπρόσωπος αυτών των μεγαλοαστών του Πειραιά ο Κέφαλος. Pelseneer (βλ. Παρίσι. 14.Επειδή ο Schuhl μου κάνει την τιμή να με αναφέρει όταν μιλάει για την επίδραση που άσκησε ο Αρχιμήδης τον 16ο αιώνα. Le Travail dans la Grèce antique. Στους μεγάλους ανατολικούς πολιτισμούς η βιομηχανική εργασία ήταν ελεύθερη.

που έχουν διασωθεί σε όψιμα και μέτρια ερανίσματα.Στην πραγματικότητα. 26. 27. το ρουτινιέρικο πνεύμα του αγρότη σχεδόν παντού στον κόσμο είναι λαμπρή επιβεβαίωση αυτής της θέσης. λύση αρχιτέκτονα κι όχι μηχανικού). οφείλονται στην πρακτική κι όχι στη θεωρία. La Science au XVIe siècle. . αυτές οι τελευταίες έθρεψαν το θρύλο του και του εξασφάλισαν τη δόξα του.Η στασιμότητα των αγροτικών τεχνικών. 30. 28. 29. οι μηχανικοί της Αναγέννησης ασχολήθηκαν ακριβώς μ' αυτό το πρόβλημα. Παρίσι. 23.Οι τεχνικές πρόοδοι του Μεσαίωνα.Δες το άρθρο μου «La dynamique de Niccolö Tartaglia». 25.Ο ίδιος ο Πλάτων δεν μας μιλάει για την περιφρόνηση της αθηναϊκής κοινωνίας για τη φιλοσοφία.22.Ο machinator είναι από τον Κικέρωνα ήδη εντελώς άλλο πράγμα από τον operaius. τόσο στη γεωργία (το αλέτρι) όσο και στη βιομηχανία. 1960.Ένα από τα προβλήματα που συνέβαλαν ιδιαίτερα στην ανάπτυξη του εκμηχανισμού ήταν εκείνο της άντλησης και της προσαγωγής (ανύψωσης) του νερού. πράγμα που του επέτρεπε να αποφύγει το πρόβλημα της ανύψωσης.Είναι δύσκολο να παρουσιάσουμε την τεχνική σκέψη της Σχολής της Αλεξάνδρειας. Απόδειξη ότι ο Ποσειδώνιος είχε δίκιο να αντιθέτει το επάγγελμα του μηχανικού στη χειρωνακτική εργασία.Πρόκειται άλλωστε συχνά για σχέδια μηχανών που δεν μπορούν να λειτουργήσουν: οι μηχανικοί της Αναγέννησης δεν είναι δυνατοί στους υπολογισμούς. στις «εργασίες μηχανικού» του Γαλιλαίου και του Huygens αντιστοιχούν οι εργασίες του Αρχιμήδη στη στατική και την υδροστατική κι όχι οι εφευρέσεις των στρατιωτικών μηχανών. επειδή δεν έχουμε στη διάθεση μας παρά ελάχιστα αποσπάσματα. Ενώ ο Ρωμαίος μηχανικός ξεμπέρδευε βάζοντας το νερό να κυλήσει στα υδραγωγεία (λαμπρή αλλά και τεμπέλικη λύση. και ότι λόγω αυτού του γεγονότος η αρχαία τεχνική είναι μια ημιεπιστημονική τέχνη. 31Θα μπορούσαμε μάλιστα να πούμε οτι έβαλε τις βάσεις της τεχνολογίας στη θεωρία της των «πέντε δυνάμεων» (των απλών μηχανών). Κι όμως. 24.

Και δεν χωράει αμφιβολία πως δεν προσπάθησε να το κάνει επειδή πίστευε ότι ήταν ανέφικτο. ή να καταλάβουμε. του «περίπου». ότι η αρχαία ελληνική επιστήμη δεν μπορούσε να προκαλέσει τη γέννηση μιας αληθινής τεχνολογίας. δεν είναι μαθηματική ούτε καν μαθηματικοποιήσιμη. Αλλά η ελληνική επιστήμη δεν καλλιέργησε τη φυσική. Πράγματι.ALEXANDRE KOYRÉ Από τον κόσμο του «περίπου» στο σύμπαν της ακρίβειας1 Σ' ένα άρθρο που δημοσιεύτηκε σ' αυτό το περιοδικό2 υποστήριξα ότι το πρόβλημα της καταγωγής του εκμηχανισμού. τίποτε δεν φαίνεται να εμποδίζει την άμεση διαδοχή τους από τον Κοπέρνικο και τον Γαλιλαίο. δεν έχει βρει ικανοποιητική λύση. πολύ λίγο αξίζει να ξέρουμε -όπως μας λέει ο Πλάτων που θεωρεί τα μαθηματικά την κατεξοχήν επιστήμη. Μολαταύτα. Σε πρώτη ματιά. Στην πρακτική.τι φαίνεται. Χωρίς αμφιβολία.αν τα αντικείμενα της γεωμετρίας έχουν μια πραγματικότητα ανώτερη από εκείνη των αντικειμένων του αισθητού κόσμου· ή -όπως μας διδάσκει ο Αριστοτέλης για τον οποίο τα μαθηματικά δεν είναι παρά μια δευτερεύουσα και «αφηρημένη» επιστήμη. στην ιστορία. Αυτό είναι παράδοξο εγχείρημα διότι η πραγματικότητα. Το συμπέρασμα είναι πως όταν θέλουμε να εφαρμόσουμε τα μαθηματικά στη μελέτη της φύσης. να καταργήσουμε το γεγονός. δεν το έκανε γιατί δεν προσπάθησε να το κάνει. Εξαιτίας της κατάπτωσης της πόλης. παρμένο και από τις δύο του απόψεις. Αλλά γιατί δεν το έκανε. μέσα στην οποία ζούμε και υπάρχουμε.. σαφείς και ακριβείς έννοιες των μαθηματικών και. και συγκεκριμένα στην Ελλάδα. επειδή δεν καλλιέργησε τη φυσική. πέφτουμε σ' ένα λάθος και . δηλαδή: α) γιατί ο εκμηχανισμός γεννήθηκε τον 17ο αιώνα και β) γιατί δεν γεννήθηκε είκοσι αιώνες νωρίτερα. η τεχνολογία είναι εντελώς αδιανόητη. το να κάνεις φυσική με τη δική μας έννοια του όρου -κι όχι με την έννοια που έδινε στη λέξη ο Αριστοτέλης. της γεωμετρίας. Ίσως.. Αλλά αυτό καταλήγει στην ανάδυση του προβλήματος του τόσο ξαφνικού σταματήματος της μεγαλειώδους ορμής της ελληνικής επιστήμης.σημαίνει ότι εφαρμόζεις στο πραγματικό τις αυστηρές. στο μεσοδιάστημα ο Ευκλείδης και ο Πτολεμαίος μπόρεσαν μια χαρά να ζήσουν και να εργαστούν στην Αίγυπτο.αν τα αντικείμενα της γεωμετρίας έχουν μια «αφηρημένη» ύπαρξη επειδή είναι αντικείμενα της σκέψης: και στις δύο περιπτώσεις υπάρχει μια άβυσσος μεταξύ των μαθηματικών και της φυσικής πραγματικότητας. Γιατί πήρε τέλος η ανάπτυξη της. Εξαιτίας της ρωμαϊκής κατάκτησης. θέλω να πω. γιατί στη σύσταση της τελευταίας η στατική πρέπει να προηγείται της δυναμικής: είναι αδύνατο να υπάρξει Γαλιλαίος πριν από τον Αρχιμήδη. Όταν λείπει η φυσική. Όπως είπα. αλλά πιστεύω πως μπορούμε να βρούμε μια βολική λύση. Της χριστιανικής επίδρασης. μπορεί κανείς να αναρωτηθεί γιατί η αρχαιότητα δεν γνώρισε Γαλιλαίο. Απ' ό. του ανακριβούς. Μια λύση που θα μας έκανε να δούμε. Δεν νομίζω βέβαια πως μπορούμε. η ελληνική επιστήμη δεν δημιούργησε αληθινή τεχνολογία3. κυρίως. Ας ξαναγυρίσουμε όμως στο πρόβλημα μας. αυτή της καθημερινής ζωής. λύση που να μη μας παραπέμπει τελικά στο ίδιο το γεγονός. του «λίγο-πολύ». Είναι ο χώρος του κινούμενου. και δεν μπορούσε να κάνει κάτι τέτοιο.

ανάλογα με την εποχή. χάνει την αρχική του λειτουργία και αναγκάζεται να σημειώνει τις περισσότερο ή λιγότερο μακρές ώρες του κόσμου του «περίπου». όποιες κι αν ήταν οι φιλοσοφίες τις οποίες έβγαλε απ' αυτές· ποτέ δεν θέλησε να παραδεχτεί ότι η ακρίβεια μπορούσε να ανήκει σ' αυτόν τον κόσμο. του υποσελήνιου κόσμου. Νομίζω πως τίποτε δεν δείχνει πιο καθαρά την απροκάλυπτη αντίθεση του ουράνιου κόσμου και του γήινου κόσμου -του κόσμου της ακρίβειας και του κόσμου του λίγο-πολύ. μπορούσε να ενσαρκώνει μαθηματικά όντα (εκτός αν αναγκαζόταν από την τέχνη)5. Αντίθετα. ότι μέσα σε μια και από μια νέα σύλληψη της κίνησης πραγματοποιήθηκε η διανοητική επανάσταση που γέννησε τη σύγχρονη επιστήμη. και για να το κάνει αυτό. και αντικαθίσταται ο κόσμος του «περίπου» από τον κόσμο της «ακρίβειας». αλλά ούτε το σκυλί ούτε το άλογο ούτε ο ελέφαντας έχουν διαστάσεις στενά και αυστηρά καθορισμένες: παντού υπάρχει ένα περιθώριο ανακρίβειας. καταλαβαίνουμε γιατί η ελληνική επιστήμη. Τούτες εδώ είναι ιδέες (ή στάσεις) στις οποίες έμεινε φανατικά πιστή η ελληνική σκέψη. περισσότερο ή λιγότερο μικρό. Επίσης η ελληνική επιστήμη όχι μόνο κατασκεύασε μια ουράνια κινηματική. χρησιμοποιώντας υπολογισμούς και όργανα μέτρησης που τα κληρονόμησε ή τα επινόησε. ελλείψεις ή ευθείες γραμμές. ότι η ύλη του κόσμου αυτού. Αλλά οι ουρανοί δεν είναι γη. το άλογο είναι πιο μεγάλο από το σκυλί και πιο μικρό από τον ελέφαντα. αν ο ουράνιος θόλος με τις αιώνια ομοιόμορφες περιφορές του δημιουργεί -ή καθορίζει. «παιχνιδιού». Αν αναλογιστούμε λοιπόν ότι η έννοια της κίνησης είναι δεμένη αχώριστα με την έννοια του χρόνου. του δικού μας κόσμου. Μέσω όμως του οργάνου μέτρησης καταλαμβάνει τον κόσμο αυτόν η ιδέα της ακρίβειας. ότι οι απόλυτα και τέλεια κανονικές κινήσεις των σφαιρών και των άστρων ήταν σύμφωνες με τους νόμους της πιο ακριβούς και αυστηρής γεωμετρίας.στην ελληνική σκέψη. με την οποία η ακρίβεια του ουρανού κατέβηκε στη γη. και την αδυναμία της τελευταίας να υπερπηδήσει τον ριζικό δυϊσμό. που έχουν μεταβλητό μήκος και υποδιαιρούνται σ' έναν ίσο αριθμό ωρών με εξίσου μεταβλητό μήκος. παρατήρησε και μέτρησε τον ουρανό με εκπληκτική υπομονή και ακρίβεια. δεν ισχύει το ίδιο για το χρόνο της γης. για τον δικό μας χρόνο. αν τα όργανα χρόνου του ουρανού. Η αντίληψη αυτή είναι τόσο ριζωμένη στην ελληνική ζωή και συνείδηση που παρατηρείται το εξής παράδοξο: το ηλιακό ρολόι. ακόμη κι . αλλά. Και γι' αυτό το λόγο η μαθηματική αστρονομία είναι δυνατή αλλά η μαθηματική φυσική όχι. «λίγο-πολύ» και «περίπου»4. από την ανικανότητα της να συλλάβει ένα ενιαίο μέτρο του χρόνου. αν λόγω του γεγονότος αυτού η αστρική μέρα έχει ένα εντελώς σταθερό μήκος. περισσότερο ή λιγότερο μεγάλο. ποτέ δεν επιχείρησε να μαθηματικοποιήσει τη γήινη κίνηση και -με μια εξαίρεση μόνο-6 να χρησιμοποιήσει για τη γη ένα όργανο μέτρησης. και μάλιστα να μετρήσει με ακρίβεια οτιδήποτε άλλο εκτός από αποστάσεις.μια παρεξήγηση. όργανο που μεταφέρει στη γη το μήνυμα της κίνησης των ουρανών. Είναι γελοίο να θέλουμε να μετρήσουμε με ακρίβεια τις διαστάσεις ενός φυσικού όντος: αναμφίβολα. Διότι.τις αυστηρά ίσες υποδιαιρέσεις του χρόνου. Στη φύση δεν υπάρχουν κύκλοι. Για μας η ηλιακή μέρα αποτελείται από μια μέρα και μια νύχτα. Δεχόταν αντίθετα ότι τα πράγματα ήταν πολύ διαφορετικά στους ουρανούς.

το πετάλωμα. με μέσα πολλές φορές στοιχειώδη και μέσω της επιδεξιότητας εκείνων που την εφαρμόζουν. αυτής της συσσώρευσης εφευρέσεων και ανακαλύψεων (και επομένως μιας ορισμένης γνώσης) μας εξηγεί -και εν μέρει δικαιολογεί- . και τους μεγάλους γοτθικούς καθεδρικούς ναούς: Παρίσι. ενσωματώνοντας τα στον κοινό νου7. που τελειοποίησαν τις τέχνες της φωτιάς -και τα πυροβόλα όπλα-. Το μεγαλειώδες θέαμα αυτής της προόδου. μαζί μ' όλο το θησαυρό των επιτυχημένων πειραμάτων και των καταχωρισμένων αποτυχιών που απαιτεί και τρέφει μαζί μια τέτοια δουλειά. από τις επιτυχίες και τις αποτυχίες· για το ότι μπορεί να δημιουργήσει και να αναπτύξει τα εργαλεία και τις μηχανές· για το ότι μπορεί να δημιουργήσει. τις διακοπές του πνεύματος παρατήρησης και τις διακοπές του εφευρετικού πνεύματος. και μάλιστα να κάνει νέες· για το ότι μπορεί να μετασχηματίσει τους κανόνες της τέχνης.αυτή του Αρχιμήδη. Κι αυτό γιατί δεν είναι δυνατό να συνεχίζουμε να πιστεύουμε σήμερα εκείνες τις διακοπές για τις οποίες μας μιλούσαν άλλοτε: τις διακοπές που έκανε η ανθρώπινη περιέργεια. Μπουρζ· και τα ισχυρά κάστρα των μεγάλων βαρόνων: Κουσύ. μηχανικής. αυτό είναι αυτονόητο. να προσαρμόσει σε καινούργιες ανάγκες παλιές ανακαλύψεις. αν οδηγηθεί και υποκινηθεί από την εμπειρία και τη δράση. τα σκοτάδια του Μεσαίωνα. χονδροειδώς και αδιάκριτα. ή υιοθέτησαν και εμφύτευσαν στον πολιτισμό της Δύσης το ζέψιμο των αλόγων με τη λαιμαριά. Η ιστορία του Μεσαίωνα μας παρέχει μια λαμπρή απόδειξη για το ότι η τεχνική σκέψη του κοινού νου δεν εξαρτάται από την επιστημονική σκέψη. δεν ήταν. Βεζελαί. το κουμπί.. την πυξίδα. τον αναβολέα. μεταφοράς. «Δεν μιλάμε καθόλου σήμερα ή μιλάμε όλο και λιγότερο (εδώ και αρκετό καιρό μάλιστα) για τη Νύχτα του Μεσαίωνα. που ανακάλυψαν το κάρβουνο και υπέταξαν το νερό στις ανάγκες της βιομηχανίας τους. το νερόμυλο και τον ανεμόμυλο. που δημιουργούν τέτοια κτίσματα. Πιερφόν. κατώτεροι από τους προκατόχους τους. Δεν λέμε επίσης πια ότι η Αναγέννηση διέλυσε. για το ότι μπορεί να αναπτυχθεί. την τέχνη της τυπογραφίας κ. διοίκησης. έργα που η τελειότητα τους (για να μη μιλήσουμε για ομορφιά) ξεπερνάει κατά πολύ τα προϊόντα της επιστημονικής τεχνικής (ιδίως των απαρχών της τελευταίας). παρόλο που μπορεί να απορροφήσει στοιχεία από την τελευταία. Αν δούμε τα πράγματα από πιο κοντά. ανύψωσης. Σαρτρ. Ρεμς. Και γιατί η ελληνική τεχνική δεν μπόρεσε να ξεπεράσει το επίπεδο της τέχνης. Κι αυτό γιατί συνειδητοποιήσαμε τελικά ότι θα ήταν γελοίο να αρνηθούμε. να κάνει εφευρέσεις. κάθε πνεύμα παρατήρησης και κάθε εφευρετικό πνεύμα από μια εποχή που είχε αρχιτέκτονες του μεγέθους εκείνων που σχεδίασαν και έχτισαν τις μεγάλες ρωμανικές βασιλικές: Κλυνύ.αυτοί οι άνθρωποι εκπροσωπούν επάξια το εφευρετικό πνεύμα». την πλάνη. το μπαρούτι. ως νικητής τοξότης. ή ξαναεπινόησαν. Αμιέν.λπ.λπ. το χαρτί. Οι άνθρωποι του 15ου και του 16ου αιώνα που επινόησαν την οριζόντια ράβδο και τον τροχό διαφυγής των ρολογιών. το ροδάνι. . που προκάλεσαν τεράστιες και γρήγορες προόδους στη μεταλλουργία και τη ναυπηγική. δεν μπόρεσε να θεμελιώσει μια δυναμική. οι άνθρωποι που επινόησαν. Σαιν Σερνέν κ. Πράγματι. αυτά που λέει ο Lucien Febvre σε μια εργασία του8 μου φαίνεται πως έχουν εξαιρετική σημασία για την ιστορία της τεχνικής (δεν πρέπει να ξεχνάμε ότι η ιστορία της τεχνικής συνδέεται αναπόσπαστα με τη διανοητική ιστορία). κι αυτό μαζί μ' όλα τα προβλήματα γεωμετρίας. Σατώ-Γκαιγιάρ.

Επίσης. «κατ' εκτίμηση». το άλεσμα του σιταριού. ως μέσα μεταφοράς της κινητήριας δύναμης. . όπως και τη δομή και τον τρόπο λειτουργίας των πολυάριθμων τροχών μιας μηχανής όταν τη διαλύει και την ξαναφτιάχνει. της δυνατότητας ταυτόχρονης ύπαρξης μιας τεχνολογίας και μιας φυσικής. όταν αναλύει τις υπαρκτές ή απλώς προτεινόμενες μηχανές που μας προσφέρουν οι περιγραφές και τα σχέδια. γενίκευση ή προέκταση της γνώσης που έχει αποκτηθεί μέσα από την πρακτική. το γνέσιμο του μαλλιού. όπως λόγου χάρη η άντληση του νερού. δηλαδή εκείνο της δυνατότητας διείσδυσης της θεωρίας στην πρακτική. Αυτές ακριβώς οι πρόοδοι. Έχουμε συχνά περιγραφές τους που περιέχουν ακριβείς μετρήσεις των πραγματικών διαστάσεων τους. παρά μια σύνοψη. είναι ακριβώς ανάλογη μ' εκείνη με την οποία κατανοεί τη δομή και τη σύσταση μιας εξίσωσης όταν τη διασπά στους συντελεστές της. της σύλληψης τους. ιδίως εκείνες που έγιναν στην κατασκευή μηχανών. Όλες ανήκουν στον κόσμο του «περίπου». και ότι η επιστήμη (ο Bacon δεν κατάλαβε ποτέ τίποτε απ' αυτήν)9 δεν είναι. Επομένως ο Descartes δεν περιμένει τις προόδους που θα κάνουν τον άνθρωπο «κύριο και κάτοχο της φύσης» από την αυθόρμητη ανάπτυξη των στηριζόμενων στις μηχανές τεχνών από κείνους που τις ασκούν αλλά από τη μεταστροφή της θεωρίας στην πρακτική. ή δεν πρέπει να είναι. μέσα που απαιτούσαν τον υπολογισμόσχεδιάστηκαν και φτιάχτηκαν «στα γρήγορα». μ' άλλα λόγια. όταν μελετάει κανείς τα μηχανολογικά βιβλία του 19ου και του 18ου αιώνα12. Αλλά ενώ ο Bacon καταλήγει στο συμπέρασμα ότι η διάνοια πρέπει να αρκείται στην καταχώριση. Και γι' αυτόν το λόγο μόνο οι πιο χονδροειδείς εργασίες της βιομηχανίας. Από τη μεριά μου πιστεύω πως η ιστορία ή. η προϊστορία της τεχνικής επανάστασης του 17ου και του 18ου αιώνα επιβεβαιώνει την άποψη του Descartes: μετά από μια μεταστροφή της επιστήμης στην τέχνη10 η ηωτεχνική11 μετασχηματίστηκε μέσα από τη σύγχρονη μηχανή (παλαιοτεχνική)· διότι αυτή ακριβώς η μεταστροφή ή. και που δεν είναι τίποτε άλλο από την ακρίβεια. ενώ οι δεύτερες «καλά». στη θεωρία του του καθολικού μηχανισμού. μπορούσαν να ανατεθούν στις μηχανές. στην ταξινόμηση και την τακτοποίηση των δεδομένων του κοινού νου. Αλλά για καμιά δεν γίνονται «υπολογισμοί». δηλαδή της δυνατότητας μεταστροφής της θεωρητικής διάνοιας στον πραγματικό. που χρησιμοποιούσαν. Δυνατότητα που βρίσκει την έκφραση της και την εγγύηση της στο γεγονός ότι η πράξη της διάνοιας. Όλες -με την εξαίρεση ίσως των ανυψωτικών μηχανών και ορισμένων άλλων. όπως ο μύλος. οδοντωτούς τροχούς. αυτή η αρτιγενής τεχνολογία έδωσε στη δεύτερη αυτό που αποτελεί τον καθαυτό χαρακτήρα της και τη διακρίνει ριζικά από την πρώτη. η διαφορά μεταξύ εκείνων που είναι απραγματοποίητες και εκείνων που πραγματοποιήθηκαν δεν συνίσταται στο ότι οι πρώτες ήταν «κακά υπολογισμένες». που κατανοεί τον τρόπο συναρμολόγησης. του τρόπου λειτουργίας τους. καλύτερα.τη στάση του Bacon και των διαδόχων του που αντέτασσαν τη γονιμότητα της πρακτικής διάνοιας στη στειρότητα της αφηρημένης θεωρητικής έρευνας. εκπλήσσεται από τον κατά προσέγγιση χαρακτήρα της δομής τους. χρησίμευσαν ως θεμέλιο στον τεχνολογικό οπτιμισμό του Descartes· ακόμη περισσότερο: χρησίμευσαν ως θεμέλιο στην κοσμοαντίληψη του. η λειτουργία των καμινευτικών φυσητήρων. Πράγματι. ο Descartes βγάζει ένα εντελώς αντίθετο συμπέρασμα.

ας θυμηθούμε ότι ο Pascal. επειδή η αρχαία επιστήμη είχε επεξεργαστεί και αναπτύξει τις κατάλληλες μεθόδους και μέσα* αλλά δεν ήξερε14 να κάνει αριθμητικούς υπολογισμούς15. Δεν ήταν συνηθισμένος να το κάνει. λίγο παρακάτω. Αναμφίβολα ήξερε13 να κάνει αρκετά καλά αστρονομικούς υπολογισμούς.. Αλλά δεν τον νοιάζει πολύ. Ούτε γνώριζε τη συνηθισμένη επίσημη αριθμητική γλώσσα. Χωρίς αμφιβολία.. Αλλά πώς μπορούσαν να είναι. Λίγο παραπάνω. ο άνθρωπος αυτός δεν διέθετε «καθόλου αλγεβρική γλώσσα. αν και οι Ιταλοί έμποροι τις γνώριζαν ήδη από τον 13ο και τον 14ο αιώνα. αυτές τις πράξεις που μας φαίνονται τόσο κοινές και τόσο απλές και που έμοιαζαν για τους ανθρώπους του 16ου αιώνα τερατωδώς δύσκολες και καλές μόνο για τη μαθηματική ελίτ.. Οι πράξεις αυτές όχι μόνο μας αναγκάζουν «να κρατάμε ή να σημειώνουμε τα αναγκαία αθροίσματα» -κάτι που οδηγεί σε πολυάριθμα λάθη. το όνομα τους στους υπουργούς Οικονομικών και μ' εκείνα τα αριθμητήρια. Αν διαδόθηκε γρήγορα η χρήση αυτών των κοινών συμβόλων στα ημερολόγια για εκκλησιαστικούς και στα αλμανάκ για αστρολόγους και γιατρούς. ή τους κάνει όσο το δυνατό λιγότερο. Είπα ότι οι ηωτεχνικές μηχανές δεν ήταν «υπολογισμένες». που «ζει σ' έναν κόσμο όπου τα μαθηματικά είναι ακόμη στοιχειώδη. Αλλά και κανείς δεν τους κάνει. δεν ήξερε να υπολογίζει. στα 1645. δεν ήταν καθόλου γενικευμένη. πριν από τις εικοσάδες δύο Χ. Δεν είχε ούτε τα μέσα γι' αυτό. επέμενε. ο άνθρωπος του Μεσαίωνα (όπως και ο άνθρωπος της Αρχαιότητας). Ας παραθέσουμε για μια ακόμη φορά τον L. Τα σημεία αυτά εμφανίζονται ταξινομημένα ως εξής: πριν από τις δεκάδες υπήρχε ένα Χ.Οι πιο λεπτές εργασίες γίνονταν μόνο με το χέρι (και με τη δύναμη) του ανθρώπου. Πριν χαμογελάσουμε. ας λάβουμε υπόψη μας ότι ο άνθρωπος της Αναγέννησης. τι σημασία έχει. Febvre. «Επίσης ο άνθρωπος αυτός δεν έκανε καθόλου πράξεις με το μολύβι. στην αφιέρωση της υπολογιστικής μηχανής του στον καγκελάριο Séguier. πέρα από τη Μάγχη. επειδή η αρχαία επιστήμη δεν είχε ασχοληθεί καθόλου ή είχε ασχοληθεί λίγο μ' αυτούς. Ας μην ξεχνάμε ή. τα οποία χειριζόταν με περισσότερη ή λιγότερη γρηγοράδα το Παλαιό Καθεστώς ώς την πτώση του. Πράγματι. Τις πιο πολλές φορές κάνει λάθος. Η χρήση των αριθμητικών σημείων τα οποία ονομάζουμε αραβικά επειδή είναι ινδικά .η χρήση των αριθμητικών σημείων Gobar που ήρθαν στη δυτική Ευρώπη από την Ισπανία ή την Μπαρμπαριά16. Οι υπολογισμοί είναι σίγουρα δύσκολοι. μάλλον. Ανάμεσα στη νοοτροπία του ανθρώπου του Μεσαίωνα (και γενικά του ανθρώπου του «περίπου») και τη δική μας υπάρχει μια θεμελιώδης διαφορά.αλλά και απαιτούν από τον δύστυχο υπολογιστή «μια βαθιά προσοχή που κουράζει το πνεύμα μέσα σε λίγο χρόνο». Όπως λέει ο L. την εποχή του Rabelais οι άνθρωποι λογάριαζαν σχεδόν αποκλειστικά με τη βοήθεια εκείνων των αβακίων που άφησαν. καμιά. στη συνηθισμένη ζωή προσέκρουσε σε μια δυνατή αντίσταση των ρωμαϊκών μικρογράμματων αριθμητικών σημείων που είχαν τροποποιηθεί ελαφρά. στη φοβερή δυσκολία των πράξεων με το μολύβι. δεν έχει το λογικό διαμορφωμένο με τον ίδιο τρόπο μ' εκείνον που ζει σε μια κοινωνία εμποτισμένη από την αυστηρότητα των τρόπων μαθηματικής . Febvre: ο άνθρωπος που δεν κάνει υπολογισμούς.. πριν από τις εκατοντάδες ένα C και πριν από τις χιλιάδες ένα Μ· όλα ήταν τόσο άσχημα φτιαγμένα που εμπόδιζαν την τέλεση ακόμη και της πιο στοιχειώδους αριθμητικής πράξης».

Όλος ο κόσμος το επανέλαβε . να ζυγίσει και να μετρήσει. η αλχημεία ήταν η μόνη από τις επιστήμες των γήινων πραγμάτων που κατάφερε να φτιάξει ένα λεξιλόγιο. το μέτρο». Οι περιγραφές των αλχημικών πράξεων δεν .λπ. Δεν υπήρχαν φακοί από γυαλί ή κρύσταλλο. από τη γενική δομή του «κόσμου του περίπου». Πράγματι. Οι καθημερινές ενέργειες και οι κατασκευές των ανθρώπων φέρουν το σημάδι τους . Για να παρατηρήσει δεν είχε παρά τα δύο του μάτια ή. αλλά εκείνον δεν τον άφηναν (δικαιολογημένα) εντελώς αδιάφορο». από χωριό σε χωριό.ακόμη και οι καλλιτεχνικές μας απολαύσεις και η ηθική μας ζωή υφίστανται την επίδρασή του». αυτή ήταν αδύνατη. τουλάχιστον. Η αλχημεία συγκέντρωσε θησαυρούς παρατηρήσεων. κατά τη διάρκεια της χιλιετούς ύπαρξης της. κι έχει μεγάλη σημασία. των πιο οικείων σε όλους και των πιο απλών άλλωστε οργάνων του ήταν εντελώς άγνωστη. αμέριμνος ή ανίκανος να λύσει μια εξίσωση ή ένα πρόβλημα περισσότερο ή λιγότερο πολύπλοκο».για να τα μετατρέψει σε ακριβές στοιχείο γνώσης. Απ' αυτή την άποψη. αλλά και η γλώσσα που θα μπορούσε να εκφράσει τα πορίσματα τους: «Δεν υπήρχε σαφής και καθορισμένη ονοματοθεσία ούτε σταθερές (βάρους. Κάτω απ' αυτές τις διαπιστώσεις του Paul Montel κανένας άνθρωπος του 16ου αιώνα δεν θα μπορούσε να προσυπογράψει. Υπήρχε ένα πλήθος συστημάτων μέτρησης που άλλαζαν από πόλη σε πόλη.αλλά κανείς δεν το πίστεψε.) εγγυημένης ακρίβειας και επικροτούμενες από τη συγκατάθεση όλων.ακόμη κι αν ο ίδιος είναι αδαής. από την ακρίβεια των τρόπων υπολογισμού. Όσο για τη μέτρηση των θερμοκρασιών. επειδή ούτε η οπτική ούτε η υαλοτεχνία ήταν αναπτυγμένες. να μετρήσει τις αποστάσεις και τα χωράφια. κατάλληλοι να μεγεθύνουν αντικείμενα πολύ μακρινά όπως τα άστρα ή πολύ μικρά όπως τα έντομα ή τα σπέρματα». Κανείς δεν προσπάθησε ποτέ να προσδιορίσει αυτούς τους αριθμούς. μια γραφή κι έναν εννοιακό εξοπλισμό τον οποίο κληρονόμησε και διατήρησε η χημεία μας. ότι ο άνθρωπος του Μεσαίωνα και της Αναγέννησης στερούνταν τον κατάλληλο υλικό και πνευματικό εξοπλισμό. κανείς δεν προσπάθησε ποτέ να ξεπεράσει την πρακτική χρήση του αριθμού. Είτε επρόκειτο για μήκος είτε για βάρος είτε για όγκο.σκέψης. μέτρησης κ. Κανείς μέχρι να εμφανιστεί ο Γαλιλαίος. Κανείς δεν σκέφτηκε να υπολογίσει. γιατί ποτέ δεν το επιχείρησε. Μπορούμε μολαταύτα να αναρωτηθούμε αν αυτή η διπλή παράλειψη δεν εξηγείται από τη χαρακτηριστική νοοτροπία. έκανε χιλιάδες πειράματα και κάποιες σημαντικές ανακαλύψεις. αυτά τα βάρη και αυτά τα μέτρα. Το θερμόμετρο δεν είχε γεννηθεί και δεν θα γεννιόταν για πολύ καιρό». Febvre. το βάρος. η περίπτωση της αλχημείας μου φαίνεται ότι δίνει μια αποφασιστική απάντηση. να ζυγίσει το χρυσάφι και το σιτάρι. Νομίζω πως δεν αρκεί να λέμε. γυαλιά που ήταν υποτυπώδη. από τη λεπτή ευθύτητα των τρόπων απόδειξης . Είναι αλήθεια πάντως. όπως κάνει ο L. «Ολόκληρη η σύγχρονη ζωή είναι ποτισμένη από τα μαθηματικά. Είναι αλήθεια επίσης πως δεν λείπουν μόνο τα όργανα μέτρησης. ότι «η χρήση των πιο συνηθισμένων σήμερα. Ή. του μέτρου μέσα στην ασάφεια της καθημερινής ζωής -να υπολογίσει τους μήνες και τα ζώα. Εμάς δεν μας εκπλήσσουν. του βάρους. ακριβέστερα. Ωστόσο ποτέ δεν έκανε ένα ακριβές πείραμα. Το περίεργο είναι ότι δύο χιλιάδες χρόνια πριν ο Πυθαγόρας είχε δηλώσει ότι ο αριθμός είναι η ουσία των πραγμάτων και η Βίβλος είχε διδάξει ότι ο Θεός θεμελίωσε τον κόσμο πάνω «στον αριθμό.

να φτιάχνουν αστρονομικούς φακούς· μόνο στο δεύτερο μισό του ίδιου αιώνα τους έφτασαν και κάποτε τους ξεπέρασαν οι Ολλανδοί και οι Γερμανοί). αλλά η απουσία της ιδέας18. Όσο αναληθοφανές κι αν είναι όμως. με το ένα μάτι. και ίσως από τα τέλη του 12ου. Νομίζω πως δεν μπορούμε να επικαλεστούμε την κατάσταση της υαλοτεχνίας. του λείπει η ιδέα ότι μπορεί να γίνει μια ακριβής μέτρηση της θερμοκρασίας. Κι αυτό που σταματά τον αλχημιστή δεν είναι η έλλειψη οργάνων μέτρησης: δεν τα χρησιμοποιεί ακόμη κι όταν τα έχει δίπλα του. που δεν εμφανίστηκε παρά στις αρχές του 17ου αιώνα ή στα τέλη του 16ου. Πράγματι. Febvre ως προς τη σπουδαιότητα της απουσίας των οργάνων αυτών. Εξάλλου τίποτε δεν είναι πιο απλό από ένα τηλεσκόπιο ή τουλάχιστον από ένα κανοκυάλι19. κανείς δεν συνέλαβε την ιδέα να δει τι θα συνέβαινε αν παρατούσε το ζεύγος φακών και έβλεπε. για τέσσερις ολόκληρους αιώνες (το τηλεσκόπιο είναι των αρχών του 17ου). και οι υαλοτέχνες του 13ου και του 14ου αιώνα ήταν εντελώς ανίκανοι να κατασκευάσουν ένα τηλεσκόπιο (πολύ αργότερα. να μη σκαλίσει ή να μη βάλει άλλους να σκαλίσουν έναν παχύτερο φακό. Χωρίς αμφιβολία δεν ήταν περίφημη. αλλά αγνοούσε τους νόμους της: η φυσική οπτική γεννήθηκε μόνο με τον Kepler και τον Descartes. ή που μπορούσαν να μάθουν17. μπόρεσε και να την πραγματοποιήσει. είναι αλήθεια πως. Ο μεγεθυντικός φακός ή ο κοίλος καθρέφτης ήταν σίγουρα γνωστοί στην Αρχαιότητα. Γι' αυτόν όμως το λόγο δεν τη χρησιμοποιεί ο αλχημιστής: αν τη χρησιμοποιούσε θα ήταν ένας χημικός. Συμφωνώ απόλυτα με τον L.και να φτάσει έτσι στο απλό μικροσκόπιο. Νομίζω πως το ίδιο συμβαίνει με τα οπτικά όργανα. Τότε πώς γίνεται να μη σκεφτεί κανείς από κείνους που τους κατασκεύαζαν ή από κείνους που τους χρησιμοποιούσαν. . Η απουσία της ιδέας δεν σημαίνει επίσης επιστημονική ανεπάρκεια. Και όμως αυτή υπάρχει (είναι η ζυγαριά των χρυσοχόων και των κοσμηματοπωλών) και μάλιστα είναι σχετικά ακριβής. Είναι αλήθεια πάλι πως ο Γαλιλαίος δεν ήξερε πολύ περισσότερα από τον WitelΙο· μολαταύτα. Και επιπλέον: η ίδια η ιδέα της χρησιμοποίησης της θα απαιτούσε απ' αυτόν να ήταν ήδη χημικός. Febvre. κατά το πρώτο μισό του Που αιώνα. μέσα από δύο φακούς μαζί. Επαναλαμβάνουμε πως αυτό που μας δίνει την εξήγηση δεν είναι η τεχνική ανεπάρκεια.γνώριζε το γεγονός της διάθλασης του φωτός. αλλά δεν είμαι εντελώς ικανοποιημένος με την εξήγηση που δίνει γι' αυτήν. όπως και μ' όλα τα άλλα. Δεν χωράει αμφιβολία πως η μεσαιωνική οπτική (όπως και η ελληνική οπτική) -αν και ο Al-Hazen και ο Witello είχαν κάνει αξιοσημείωτες προόδους. όπως μας λέει ο ίδιος ο L. επειδή συνέλαβε την ιδέα. Επίσης αρκείται στη χρησιμοποίηση των όρων του κοινού νου: ζωηρή φωτιά. γιατί γίνονται «κατά προσέγγιση». και δεν χρησιμοποιεί ή σχεδόν δεν χρησιμοποιεί τη ζυγαριά. Τα πράγματα όμως είναι εντελώς διαφορετικά με το απλό μικροσκόπιο που δεν είναι τίποτε άλλο παρά μια καλά λειασμένη μπίλια γυαλιού: ένας τεχνίτης που μπορεί να φτιάξει φακούς γυαλιών είναι ipso facto. για τέσσερις ολόκληρους αιώνες.έχουν τίποτε κοινό με τις φόρμουλες των εργαστηρίων μας: μοιάζουν με συνταγές μαγειρικής γιατί είναι εξίσου ανακριβείς και «ποιοτικές». με πιο προτεταμένη καμπύλη επιφανείας . Δεν του λείπει το θερμόμετρο.. τα γυαλιά χρησιμοποιούνται από τον 13ο αιώνα. χαμηλή φωτιά κ. ικανός να φτιάξει κι αυτήν.λπ. οι Ιταλοί υαλοτέχνες ήταν οι μόνοι που μπορούσαν.

Υπάρχει μια πολύ βαθιά αλήθεια στη μυθική ίσως παράδοση που λέει ότι το πρώτο κυάλι εφευρέθηκε κατά τύχη. τα ματογυάλια δεν ήταν ένα οπτικό όργανο.τις γωνίες διαθλάσεώς τους. δηλαδή να ξέρεις να τους δώσεις μια ακριβή μορφή. που δεν είναι μια προέκταση της αίσθησης αλλά. Κοντολογίς. Δεν φτάνει. και βελτιώνοντας διαρκώς την ακρίβεια και την ισχύ των φακών του. Επίσης οι σκοποί τους οποίους επιδίωκαν και πραγματοποίησαν ήταν εντελώς διαφορετικοί. Η πρακτική χρήση των συσκευών που προκαλούσαν το θαυμασμό των αστών και των πατρικίων της Βενετίας και της Ρώμης δεν ήταν γι' αυτόν παρά ένα υποπροϊόν. τον κινητό προσοφθάλμιο φακό) στα ενισχυμένα τους γυαλιά. μηχανές μαθηματικές . Οι Ολλανδοί κατασκευαστές γυαλιών δεν έκαναν τίποτε παρόμοιο. η οποία ενέπνεε και καθοδηγούσε τον Γαλιλαίο. δεν θέλει να φτάσει πιο πέρα . Οι Lippertshey και Janssen είχαν ανακαλύψει. κατασκεύασε τη σειρά των προοπτικών γυαλιών του που παρέδιδαν στα μάτια του την απεραντοσύνη του ουρανού. ο Γαλιλαίος μόλις πληροφορήθηκε ότι κατασκευάστηκε το κυάλι από τους Ολλανδούς. της τεχνικής ακριβείας. πρώτα το τηλεσκόπιο και μετά το μικροσκόπιο. Αντίθετα. Τίποτε δεν μας δείχνει καλύτερα αυτή τη διαφορά από την ιστορία της κατασκευής του τηλεσκοπίου από τον Γαλιλαίο. το συνδυασμό των γυαλιών που οδηγεί στο κανοκυάλι. με την πιο κυριολεκτική και ισχυρή έννοια του όρου. Αντίθετα. για να αγγίξει αυτό που δεν υποπίπτει στις αισθήσεις μας. αλλά και να βελτιώσεις το σχήμα τους. αυτό που είναι προσιτό σ' αυτήν σε μια μικρότερη απόσταση. ο Γαλιλαίος κατασκεύασε τα όργανα του. πρέπει να κατασκευάζεις μηχανές όλο και πιο ακριβείς. για να δει αυτό που κανείς δεν είδε ποτέ. στο παιχνίδι του παιδιού ενός Ολλανδού κατασκευαστή ματογυαλιών. Το ολλανδικό κυάλι είναι μια συσκευή με πρακτική σημασία: μας επιτρέπει να δούμε. αλλά αρκούνταν να κάνουν τις απαραίτητες και κατά κάποιο τρόπο αναπόφευκτες βελτιώσεις (το σωλήνα. αλλά μολαταύτα θεωρία.δεν είναι τυχαίο το ότι ούτε οι Ολλανδοί εφευρέτες ούτε οι χρήστες του δεν το χρησιμοποίησαν για να δουν τον ουρανό. Και που ποτέ δεν μπορεί να μας κάνει να ξεπεράσουμε τον κόσμο αυτό. αυτή ακριβώς είναι η καθαυτό λειτουργία του οργάνου. για να κάνεις οπτικές συσκευές πρέπει όχι μόνο να βελτιώσεις την ποιότητα των φακών που χρησιμοποιείς και να καθορίσεις -δηλαδή να μετρήσεις πρώτα και μετά να υπολογίσεις. των αισθητήριων οργάνων μας (αυτή ήταν και η άποψη της αρχαίας σκέψης)· κάτι που ανήκει στον κόσμο του κοινού νου. η επιδίωξη αυτού του καθαρά θεωρητικού στόχου οδηγεί σε αποτελέσματα που έχουν αποφασιστική σημασία για τη γέννηση της σύγχρονης τεχνικής. έφτιαξε τη θεωρία του. Και. σε μια απόσταση που ξεπερνάει τις δυνατότητες των ματιών μας. ξεκινώντας απ' αυτή την αναμφίβολα ανεπαρκή θεωρία. Αντίθετα. δηλαδή κάτι που προεκτείνει και ενισχύει τη δράση των μελών μας. Αλλά και για τον άνθρωπο που τα χρησιμοποιούσε. χάρη στην τύχη. Επίσης το 'φτιαχνε σύμφωνα με τους παραδοσιακούς κανόνες του επαγγέλματος και δεν ζητούσε άλλα πράγματα. Γιατί. ήταν ένας τεχνίτης. Και δεν έφτιαχνε ένα οπτικό όργανο: έφτιαχνε ένα εργαλείο. Ένα εργαλείο. ενσάρκωση του πνεύματος. μια τέλεια σχεδιασμένη γεωμετρική μορφή και για να το κάνεις αυτό. Ήταν ένα εργαλείο. υλοποίηση της σκέψης.Ο κατασκευαστής ματογυαλιών δεν ήταν καθόλου οπτικός. επειδή ακριβώς δεν είχαν συλλάβει την ιδέα του οργάνου. ωθούμενος από καθαρά θεωρητικές ανάγκες.

ανακριβή. άνισα: αλλά τι σημασία μπορεί να έχει αυτό στο πλαίσιο της πρωτόγονης ζωής της νομαδικής ζωής ή και της αγροτικής ζωής. Το ίδιο συμβαίνει το Μεσαίωνα. Παλιότερα. όχι τις ώρες του ρολογιού αλλά τις ώρες των θρησκευτικών ακολουθιών. ή τουλάχιστον να τροποποιήσει. από την κίνηση -και τις κινήσεις. να μετασχηματίσει. και προσφέρεται σ' εμάς σαν κάτι έτοιμο προς μέτρηση. αν μέσω αυτού του δίαυλου πραγματοποιείται η συγχώνευση της ουράνιας φυσικής και της γήινης φυσικής. επειδή ακριβώς πιέζεται από τις συγκεκριμένες ανάγκες της δημόσιας και της θρησκευτικής ζωής. Είναι αλήθεια πως τα κομμάτια αυτά είναι κάπως χοντρά. να ενσωματωθεί στις κοινωνικές σχέσεις. Μόνο ένας αστικός πολιτισμός. Αλλά αν μέσα στην και από την εφεύρεση του οπτικού οργάνου γίνεται η διείσδυση και αποκαθίσταται η διεπικοινωνία μεταξύ των δύο κόσμων -του κόσμου της αστρικής ακρίβειας και του κόσμου του «περίπου» που βρίσκεται εδώ κάτω-. Ένα τέταρτο. εξελιγμένος και πολύπλοκος. Αλλά δεν ένιωθε μεγάλη ανάγκη να γνωρίσει αυτή την ώρα. και υπολογίζουν κατά κανόνα το χρόνο με βάση τα φυτά. για το όργανο μέτρησης τον χρόνου. τη δομή του ίδιου του κοινού νου. η καθημερινή ζωή ξέφευγε από την ακρίβεια (την πολύ σχετική άλλωστε) των ρολογιών. ή και μια ώρα. Κι αυτό εύκολα γίνεται κατανοητό. ακανόνιστα. Καταλαβαίνουμε λοιπόν ότι δεν ήταν καθόλου τυχαίο το ότι ο Γαλιλαίος ήταν εκείνος που επινόησε το πρώτο οπτικό όργανο και ο Descartes την πρώτη σύγχρονη μηχανή . εκτός κι αν χτυπήσει η καμπάνα (για την οποία δεν ξέρουν βέβαια αν χτυπάει σωστά ή λάθος). Οι μηχανισμοί μέτρησης του χρόνου εμφανίζονται πολύ αργά στην ανθρώπινη ιστορία21. και μολαταύτα. Διαιώνιζε.τη μηχανή κοπής παραβολικών φακών. παρουσιάζεται σ' εμάς σαν να είναι ήδη προικισμένος μ' ένα μέσο μέτρησης. «τις συνήθειες μιας κοινωνίας αγροτών οι οποίοι δέχονται να μην ξέρουν ποτέ την ακριβή ώρα. Αντίθετα.και η μέρα διαιρείται μάλλον παρά μετριέται από τον ήχο της καμπάνας που λέει τις «ώρες». τόσο στην Ελλάδα όσο και στη Ρώμη. πάνω ή κάτω δεν αλλάζουν τίποτε. μπορεί να νιώσει την ανάγκη να μάθει την ώρα.του ουράνιου ρολογιού που η προνοητική φύση φρόντισε να βάλει στη διάθεση μας. απαιτούν από το πνεύμα του εφευρέτη τους να έχει αντικαταστήσει τον κόσμο του «περίπου» με τον κόσμο της ακρίβειας20. Η ζωή ξετυλίγεται ανάμεσα στην ανατολή και τη δύση του ήλιου. τα ζώα. Μόνο σ' αυτόν εμφανίζονται τα ρολόγια. ίσως η ίδια η ουσία του μετρήσιμου. όπως και τα όργανα.που. Το ίδιο κι αργότερα. με το μεσημέρι ως διαχωριστικό σημείο. όπως λέει πολύ ωραία ο L. να μετρήσει ένα χρονικό διάστημα. μιλώ για το χρονόμετρο. το πέταγμα κάποιου πουλιού ή το κελάηδημα άλλου». η μεσαιωνική κοινωνία πλεονεκτούσε έναντι της αρχαίας κοινωνίας γιατί είχε εγκαταλείψει τη μεταβλητή ώρα και την είχε αντικαταστήσει με μια σταθερή ώρα. Ο χώρος είναι κατ' ουσίαν μετρήσιμος. σαν να είναι ήδη κομμένος σε κομμάτια από τη διαδοχή των εποχών και των ημερών. από την ανατολή και τη δύση του ήλιου -οι άνθρωποι ξυπνούν νωρίς και δεν κοιμούνται αργά22. Febvre. ο χρόνος είναι κατ' ουσίαν μη μετρήσιμος. . Η καθημερινή ζωή κινούνταν μέσα στο «περίπου» του βιωμένου χρόνου. «Γύρω στην ανατολή» ή «γύρω στη δύση». μέσω ενός άλλου τεχνάσματος κατορθώνει η έννοια της ακρίβειας να εισαχθεί στην καθημερινή ζωή. Την εποχή εκείνη η ζωή κυριαρχείται από τα φυσικά φαινόμενα. Αναμφίβολα.

που παραθέτει ο L. Στα μοναστήρια. αισθητά πιο ακριβή από τις παλιές μηχανές που είχαν συνεχή κίνηση. Ακόμη και από τους ανθρώπους της εποχής που δεν ήταν πολύ απαιτητικοί. Febvre: «οι ώρες έγιναν για τον άνθρωπο κι όχι ο άνθρωπος για τις ώρες». που τόσο καλά μας περιγράφει ο Willis Milham δεν είναι παρά πολύ απλά· αν είναι. φορητά ρολόγια με .Αρκετοί ιστορικοί. δηλαδή τη μέτρηση του. Αλλά αν τα μεγάλα δημόσια ρολόγια του 15ου και του 16ου αιώνα. ήταν πολύ λιγότερο ακριβή από τα ρολόγια ύδατος της Αρχαιότητας. και για τις ανάγκες της λατρείας. Οι συνήθειες της μοναστικής ζωής. Τα μεσαιωνικά ρολόγια -κι αυτό ισχύει τόσο για τα ρολόγια των μοναστηριών όσο και για τα ρολόγια των πόλεων. χύθηκαν έξω από τον περίβολο των μοναστηριών και διαπότισαν και διαμόρφωσαν την κοσμική ζωή κάνοντας την να περάσει από το επίπεδο του βιωμένου χρόνου στο επίπεδο του μετρημένου χρόνου. δεν ήταν καθόλου ακριβή ή έστω. Πράγματι. και μάλιστα απαιτούσε. που οδηγεί στον κόσμο της ακρίβειας. Δεν έδειχναν ποτέ τις υποδιαιρέσεις της ώρας· ακόμη και τις ίδιες τις ώρες τις έδειχναν πάντα μ' ένα περιθώριο λάθους. μπορούσαν να επιτρέψουν στον εαυτό τους μια τέτοια πολυτέλεια. τα μεσαιωνικά ρολόγια. κυρίως στα μοναστήρια. μεγάλα κοινά ρολόγια. είναι. επέμεναν άλλωστε στην κοινωνική σημασία αυτής της κανονισμένης διαδοχής των πράξεων και των τελετών της θρησκευτικής ζωής που υπέτασσε τη ζωή. αρκετά χονδροειδή στην κατασκευή τους. από την άλλη.ήταν «μηχανές δυνατές και υποτυπώδεις που έπρεπε να τις κουρδίζουν πολλές φορές μέσα στο εικοσιτετράωρο» και που έπρεπε να τις φροντίζουν και να τις επιθεωρούν προσεκτικά. πράγμα που έκανε πρακτικά αδύνατη τη χρήση τους. γεννήθηκαν και διαδόθηκαν τα ρολόγια. χάρη στη χρησιμοποίηση της οριζόντιας ράβδου και του τροχού διαφυγής. που προίκιζαν μ' αυτά τις πρωτεύουσες τους. οι ώρες δίνονταν. στο λίγο ή πολύ· είμαστε στο δρόμο. Ας μην ξεγελιόμαστε όμως: η τάξη και ο ρυθμός δεν είναι μέτρηση. που η εφεύρεση τους συνιστά μια από τις μεγάλες δόξες της τεχνικής σκέψης του Μεσαίωνα. αλλά μόνο στο δρόμο. Τα ρολόγια αυτά είναι τόσο ακριβά που μόνο οι πολύ πλούσιες μεγάλες πόλεις όπως η Μπρυζ ή το Στρασβούργο ή ο αυτοκράτορας της Γερμανίας και οι βασιλιάδες της Αγγλίας και της Γαλλίας. τη διαίρεση του χρόνου σε διαστήματα αυστηρά καθορισμένα. τα ρολόγια με βαρίδι. εξαιρετικά σπάνια. γιατί ο περίπλοκος χαρακτήρας τους κάνει εξαιρετικά δύσκολη και δαπανηρή την κατασκευή τους. Το ίδιο περίπου ισχύει και για τα οικιακά ρολόγια της εποχής: επιτοίχια ρολόγια με βαρίδι. Νιώθουμε να φυσάει μέσα στα λόγια αυτά ο άνεμος της εξέγερσης του φυσικού ανθρώπου εναντίον της επιβολής της τάξης και εναντίον της σκλαβιάς του κανόνα. και ιδίως η συνήθεια να συμφωνείς με την ώρα. ρολόγια αστρονομικά και ρολόγια με σχέδια. «Σε πολλές περιπτώσεις. στον αυστηρό ρυθμό της καθολικής λατρείας· ρυθμό που ήθελε. Επίσης. κι όχι ασήμαντοι. τουλάχιστον κατά την αυτοκρατορική περίοδο. καθόλου δεν αντικατέστησαν τους πιο παλιούς μηχανισμούς. Υπάρχει σίγουρα πολλή αλήθεια στο περίφημο ρητό του αβά de Thélème. από τους νυχτοφύλακες που χρησιμοποιούσαν κλεψύδρες άμμου ή νερού. Βρισκόμαστε πάντα μέσα στο περίπου. Αυτοί φώναζαν ψηλά από τους πύργους τις ενδείξεις που έπαιρναν και η νυχτερινή περίπολος τις επαναλάμβανε στους δρόμους». ο διαιρεμένος χρόνος δεν είναι μετρημένος χρόνος. κατά προσέγγιση.

αν προτιμάτε. παράλληλα με τη νίκη της πόλης και της αστικής ζωής πάνω στην επαρχία και την επαρχιακή ζωή. ο χρόνος του περίπου. μια συνειδητή πραγμάτωση μιας θεωρίας. Είναι . όπως λέει ο W. η αντικατάσταση της οριζόντιας ράβδου από τον ρυθμιστικό τροχό. τα μικρά ρολόγια είναι πολύ λίγο ακριβή* πολύ λιγότερο ακριβή μάλιστα. Η εκπληκτική δεξιοτεχνία και η ιδιοφυία των ωρολογοποιών (που από τότε ενώθηκαν σε μια ανεξάρτητη και ισχυρή συντεχνία). να έχουν ένα «φορητό ρολόι». Αναμφίβολα η ανακρίβεια και το περίπου βασιλεύουν ακόμα. δηλαδή ένα δημιούργημα της επιστημονικής σκέψης ή. κατά τον 16ο αιώνα ή τουλάχιστον κατά το πρώτο μισό του. Και τούτο γιατί στο δεύτερο μισό η κατάσταση αλλάζει αισθητά.και μάλιστα εξωφρενικής πολυτελείας. Δεν είναι περίεργο επίσης το ότι όσον αφορά το χρόνο -κι όλα τα υπόλοιπα-«αυτό που βασιλεύει στη νοοτροπία των ανθρώπων της εποχής αυτής είναι η ιδιοτροπία. μεταμορφώνεται. πολύ ακριβά. αν εξαιρέσουμε τους βασιλιάδες και τους πρίγκιπες. Αυτά είναι ακόμη είδη πολυτελείας . Οι περισσότεροι ένιωθαν περήφανοι και προνομιούχοι αν τύχαινε να έχουν. η εφεύρεση του stackfreed και της ατράκτου που εξομαλύνουν και καθιστούν ομοιόμορφη τη δράση του ελατηρίου. Milham. μπορεί να γίνει πρακτικό αντικείμενο. Ο αριθμός τους ήταν πάρα πολύ μικρός. η ανακρίβεια. των οποίων το εγκώμιο έπλεξε πομπωδώς ο Joseph Scaliger στη δεύτερη Scaligerana: «horlogia sunt valde recentia et praec-larum inventum».ελατήριο. μετατρέπουν ένα καθαρό είδος πολυτελείας σε αντικείμενο πρακτικής χρησιμότητας ικανό να δείχνει τις ώρες με σχεδόν ακριβή τρόπο. Είναι βέβαιο ότι από τη στιγμή που θα πραγματωθεί ένα θεωρητικό αντικείμενο. το ρολόι εξελίσσεται. Αλλά. ακριβέστερα. Οι άνθρωποι αυτοί δεν ξέρουν ούτε την ακριβή ηλικία τους: τα ιστορικά πρόσωπα της εποχής μας αφήνουν τη δυνατότητα να διαλέξουμε ανάμεσα σε τρεις ή τέσσερις χρονολογίες γέννησης. Οι άνθρωποι αυτοί δεν γνωρίζουν ούτε την αξία ούτε τη μέτρηση του χρόνου. παράλληλα με την ανάπτυξη των πόλεων και του πλούτου τους. υπάρχει ακόμη και πάντα ο βιωμένος χρόνος. Από την άλλη. από τα μεγάλα23. η ασάφεια. αντικείμενο τρέχουσας και καθημερινής χρήσης. διαδίδεται όλο και πιο πολύ η χρήση των ρολογιών. τον καιρό του Πανταγκρυέλ. πολύ ακριβά και πολύ σπάνια. μια από κείνες τις κλεψύδρες. Αντίθετα. Είναι πάντα πολύ όμορφα. αντί για αληθινό ρολόι. γίνονται όλο και λιγότερο σπάνια. βελτιώνεται. ακόμη καλύτερα. Το ρολόι ακριβείας. Το ρολόι των ωρολογοποιών δεν ξεπέρασε ποτέ -και δεν θα μπορούσε ποτέ να ξεπεράσει. είναι πολύ όμορφα. Το τόνισα προηγουμένως: τουλάχιστον στο πρώτο μισό του 17ου αιώνα.το στάδιο του «σχεδόν» και το επίπεδο του «περίπου». Όπως μας λέει ο L. ή. Febvre: «Πόσοι ήταν οι τυχεροί που μπορούσαν. Είναι ένα όργανο. πολύ καλά σμιλεμένα. Τον 17ο αιώνα δεν είναι πια καθόλου σπάνια. Επίσης δεν έχουν πρακτική χρησιμότητα: πράγματι. Κατά κανένα τρόπο δεν είναι μια βελτίωση του ρολογιού πρακτικής χρήσης. Ωστόσο το ρολόι ακριβείας δεν βγήκε τελικά από το ρολόγι των ωρολογοποιών. νερού μάλλον παρά άμμου. Αλλά δεν είναι πια πολύ σπάνια ή. που πολλές φορές απέχουν αρκετά χρόνια μεταξύ τους». Έτσι δεν είναι περίεργο το ότι. πολύ δουλεμένα. που εφευρέθηκαν στις αρχές του 16ου αιώνα στη Νυρεμβέργη από τον Peter Henlein (επιτραπέζια ρολόγια και ρολόγια φορητά). το χρονομετρικό ρολόι έχει εντελώς διαφορετική καταγωγή.

δεν ήταν επαρκή για τους σοφούς». Στη θάλασσα. Όπως λέει πολύ καλά ο Jacquerod στον πρόλογο του στην εξαίρετη δουλειά που έκανε πρόσφατα ο L. Κι αυτό μας εξηγεί γιατί ανάγονται οι μεγάλες αποφασιστικής σημασίας εφευρέσεις και γιατί οφείλουμε την εφεύρεση του εκκρεμούς ρολογιού και του ρολογιού με σπειροειδές ελατήριο όχι στους ωρολογοποιούς αλλά στους σοφούς. το πρόβλημα του καθορισμού του γεωγραφικού μήκους. οι μηχανικοί. και ίσως απογοητευτούν. οι πραγματοποιήσεις είναι κατά γενικό κανόνα έργο των ωρολογοποιών αλλά οι ιδέες. στην περίπτωση που μας απασχολεί. φυσικά. «Η άλλη όψη του προβλήματος. Επίσης. εξηγείται για τον Jacquerod και. Αυτό το γεγονός.. αλλά οι θεωρητικοί. όταν διαπιστώσουν τον μικρό ρόλο που έπαιξαν σ' αυτή την ιστορία οι πρακτικοί ωρολογοποιοί σε σύγκριση με την τεράστια σπουδαιότητα των ερευνών των σοφών. οι φυσικοί. που μπορεί να φανεί παράδοξο. οι αστρονόμοι. που έχει ακόμη μεγαλύτερη σημασία. Αναμφίβολα. Αν τα ηλιακά ρολόγια και τα ρολόγια με βαρίδια ήταν κατά τον 17ο αιώνα επαρκή για τις ανάγκες του μεγάλου κοινού. που ήταν ανίσχυρες. για τον απλό λόγο ότι ήταν οι πρώτοι που ενδιαφέρονταν γι' αυτήν». εκείνοι ακριβώς που επεξεργάζονταν την εποχή αυτή τις θεωρίες και εδραίωναν τους νόμους της ορθολογιστικής μηχανικής. Défossez24 για την ιστορία της επιστήμης της χρονολογίας (δουλειά που η αξία της συνίσταται στο ότι επανατοποθετεί την ιστορία της χρονολογίας μέσα στη γενική ιστορία της επιστημονικής σκέψης και που φέρει τον χαρακτηριστικό τίτλο: Οι σοφοί [και όχι: Οι ωρολογοποιοί] του 17ου αιώνα και η μέτρηση του χρόνου): «Οι τεχνικοί θα εκπλαγούν. και πολλοί απ' αυτούς δεν φοβούνται μήπως λερώσουν τα χέρια τους. Αυτός «απαιτεί τη γνώση . ο προσδιορισμός του "στίγματος" είναι θεμελιώδης και χωρίς αυτόν δεν μπορεί να γίνει κανένα σχετικά ασφαλές ταξίδι μακριά από τις ακτές. πρέπει να αναζητηθεί στις ανάγκες της ναυσιπλοΐας. ακόμη κι αν αυτοί που το χρησιμοποιούν είναι ναυτικοί.τι για τις καθημερινές ανάγκες και τις κοινωνικές σχέσεις. ο προσδιορισμός του γεωγραφικού μήκους είναι πολύ δύσκολος». αλλά κατασκευάζουν οι ίδιοι τις μηχανές και τις συσκευές που συνέλαβαν με τη φαντασία τους». πολύ πιο απαραίτητη απ' ό. Αυτοί έπρεπε να ανακαλύψουν μια ακριβή μέτρηση.. και ιδίως οι μεγαλύτεροι απ' αυτούς. όχι στον Jost Burgi και τον Isaak Thuret.. που μας κάνει να καταλάβουμε γιατί η κατάσταση αντιστράφηκε μερικές φορές κατά τους επόμενους αιώνες»: «Πρώτα πρώτα ο λόγος αυτός συνίσταται στο ότι η ακριβής μέτρηση του χρόνου είναι για την επιστήμη.μπορούν να εμπνέουν τη θεωρητική σκέψη. ιδίως για την αστρονομία και τη φυσική. Αν ο προσδιορισμός του γεωγραφικού πλάτους γίνεται εύκολα από την παρατήρηση του ήλιου ή του πολικού αστέρα. Αλλά η χρησιμοποίηση ενός αντικειμένου δεν είναι αυτό που καθορίζει τη φύση του· αυτό που την καθορίζει είναι η δομή του· ένα χρονόμετρο παραμένει χρονόμετρο. «Για να γίνει όμως αυτή η ανακάλυψη δεν χρειάζονταν οι εμπειρικές μέθοδοι. που η λύση του γινόταν όλο και πιο επιτακτική λόγω της επέκτασης της θαλασσοπλοΐας στους ωκεανούς. οι επινοήσεις φυτρώνουν τις περισσότερες φορές στο μυαλό των ανθρώπων της επιστήμης. αλλά στον Γαλιλαίο και τον Huygens.. ασχολήθηκαν με την επίλυση του προβλήματος.βέβαιο επίσης πως πρακτικές σκέψεις -όπως. για τον Défossez από ένα λόγο πολύ συγκεκριμένο και κατά κάποιο τρόπο διπλό. ο προσδιορισμός των γεωγραφικών συντεταγμένων.

για τη φυσική μηχανική.. και γι' αυτό άλλωστε παρέθεσα τόσο εκτενώς τις απόψεις τους. Επίσης καταλαβαίνει κανείς γιατί ο Γαλιλαίος ασχολήθηκε με το ερώτημα: τι σημασία έχει η κατοχή τύπων που μας επιτρέπουν να προσδιορίσουμε την ταχύτητα ενός σώματος κάθε στιγμή της πτώσης του σε σχέση με την επιτάχυνση και το χρόνο. Μολαταύτα δεν συμφωνώ εντελώς μαζί τους. «Τα δύο προβλήματα της μέτρησης και της διατήρησης του χρόνου είναι αξεδιάλυτα δεμένα από τη φύση τους. έγινε πιο απαραίτητη». Συμφωνώ σχεδόν απόλυτα με τους κ.. θα καταλάβει πόσο ακατάλληλα ήταν τα συνηθισμένα ρολόγια για επιστημονική χρήση και πόσο επιτακτική ήταν. κλεψύδρα με πολύ πιο πρωτόγονη δομή από κείνη που είχε στη διάθεση του ο Κτησίβιος· αν σκεφτεί κανείς ότι στα 1647 ο Riccioli αναγκάστηκε να φτιάξει ένα «ανθρώπινο ρολόι»25 για να μελετήσει την επιτάχυνση των σωμάτων υπό ελεύθερη πτώση. βρήκε μια τέλεια λύση με την επινόηση του αντισταθμιστή-σπειροειδούς ελατηρίου». και προξένησε.να χρησιμοποιήσει ένα φαινόμενο που να τον ενσαρκώνει κατάλληλα· αυτό σημαίνει ότι πρέπει να χρησιμοποιήσει είτε μια διαδικασία που ξετυλίγεται με ομοιόμορφο τρόπο (σταθερή ταχύτητα) είτε ένα φαινόμενο που... και προξενεί ακόμα. όταν δεν μπορούμε να μετρήσουμε ούτε την πρώτη ούτε τον δεύτερο.. η εφεύρεση ενός μέσου μέτρησης του χρόνου. Jacquerod και Défossez ως προς την εξήγηση του ρόλου που έπαιζε η θεωρητική επιστήμη στην εφεύρεση του χρονομέτρου. πάνω στον ισοχρονισμό και την κεντρόφυγο δύναμη. για να προσδιορίσει την τιμή της επιτάχυνσης κατά τα περίφημα πειράματα του γύρω από το σώμα που κινείται σ' ένα κεκλιμένο επίπεδο. κι όχι θεμελιώδεις ανακαλύψεις. Το πρώτο λύθηκε από τον Γαλιλαίο και τον Huygens με τη χρησιμοποίηση του εκκρεμούς.. Ιδιαίτερα δεν πιστεύω στον πρωταρχικό ρόλο του προβλήματος του γεωγραφικού μήκους· πιστεύω πως ο Huygens θα επιχειρούσε και θα συνέχιζε τις έρευνες του πάνω στην κίνηση εκκρεμούς και την κυκλική κίνηση. Γι' αυτό αλλά και για τό ότι είναι σπάνιο να συναντήσει κανείς έναν φυσικό κι έναν τεχνικό -ο κ. Το δεύτερο. Είναι ευνόητο ότι από κείνη τη στιγμή η συμβολή των τεχνικών. Προς τη. Προς την πρώτη λύση στράφηκε ο Κτησίβιος διατηρώντας σταθερό το επίπεδο του νερού μέσα στον ένα από τους δύο κώδωνες της κλεψύδρας του: έτσι το νερό έτρεχε μέσα στον άλλο με σταθερή ταχύτητα..000 λίβρες (τις οποίες άλλωστε δεν κέρδισε). Ο θαλασσοπόρος πρέπει να πάρει μαζί του αυτή την ώρα και να τη διατηρεί προσεκτικά. «Κατά τους δύο επόμενους αιώνες έγιναν μόνο βελτιώσεις στις λεπτομέρειες. δεύτερη λύση στράφηκε ο Γαλιλαίος (και ο Huygens) . επειδή ακριβώς αυτά ήταν προβλήματα αποφασιστικής σημασίας για την επιστήμη του καιρού του. Επομένως του χρειάζεται ένα όργανο που να μπορεί να το εμπιστευτεί». μια κλεψύδρα νερού. που ήταν πολύ δυσκολότερο.. αν και δεν είναι ομοιόμορφο από μόνο του. αναπαράγεται περιοδικά (ισόχρονη επανάληψη). Γιατί αν σκεφτεί κανείς ότι ο Γαλιλαίος αναγκάστηκε να χρησιμοποιήσει. Défossez είναι ένας τεχνικός της ωρολογοποιίας. Αλλά για να μετρήσει κανείς το χρόνο είναι απαραίτητο -αφού δεν μπορεί να τον μετρήσει απευθείας. τόση ζημιά στους ιστορικούς της επιστημονικής σκέψης.της ώρας ενός μεσημβρινού προελεύσεως. ακόμη κι αν δεν υποκινούνταν από την ελπίδα να κερδίσει 10.που να μην έχουν προσβληθεί από τον ιό της εμπειρικιστικής και θετικιστικής επιστημολογίας.

όταν ανακάλυψε ότι οι ταλαντώσεις του εκκρεμούς είναι ένα φαινόμενο
που αναπαράγεται αέναα.
Είναι ολοφάνερο όμως -ή τουλάχιστον θα 'πρεπε να είναι ολοφάνερο- ότι
μια τέτοια ανακάλυψη δεν μπορεί να είναι καρπός της εμπειρίας. Είναι
ολοφάνερο ότι ούτε ο Κτησίβιος ούτε ο Γαλιλαίος -που κατατάσσονται
μολαταύτα από τους ιστορικούς των επιστημών στους εμπειριστές,
επειδή δήθεν αποκατάστησαν με το πείραμα κάτι που δεν ήταν δυνατό
να αποκατασταθεί απ' αυτό-δεν μπόρεσαν να αποκαταστήσουν με
εμπειρικές μετρήσεις ούτε τη σταθερότητα της ροής ούτε τον
ισοχρονισμό της ταλάντωσης. Κι αυτό επειδή τους έλειπε εκείνο ακριβώς
με το οποίο θα μπορούσαν να τις μετρήσουν μ' άλλα λόγια, το όργανο
μέτρησης που η πραγματοποίηση του έγινε δυνατή εκ των υστέρων χάρη
στη σταθερότητα της ροής ή στον ισοχρονισμό του εκκρεμούς.
Ο Γαλιλαίος δεν ανακάλυψε τον ισοχρονισμό του εκκρεμούς επειδή
είχε παρατηρήσει τις αιωρήσεις του μεγάλου πολυελαίου του καθεδρικού
ναού της Πίζας (αυτός ο πολυέλαιος τοποθετήθηκε άλλωστε μετά την
αναχώρηση του από τη γενέθλια πόλη του). Ωστόσο οι θρύλοι περιέχουν
σχεδόν πάντα ένα στοιχείο αλήθειας: ίσως ένα παρόμοιο θέαμα να τον
υποκίνησε να ερευνήσει αυτό το φαινόμενο του «πηγαινέλα». Όμως ο
Γαλιλαίος ανακάλυψε τον ισοχρονισμό του εκκρεμούς επειδή μελέτησε
με μαθηματικό τρόπο, ξεκινώντας από τους νόμους της επιταχυνόμενης
κίνησης στους οποίους είχε καταλήξει μετά από μια λογική παραγωγή,
την πτώση των βαρέων σωμάτων κατά μήκος των χορδών ενός κύκλου
τοποθετημένου κάθετα. Μόνο τότε, δηλαδή μετά τη θεωρητική
παραγωγή, μπόρεσε να φτάσει στη σκέψη μιας πειραματικής
επαλήθευσης (που στόχος της δεν ήταν καθόλου να επαληθεύσει την
πρώτη, αλλά να βρει πώς πραγματοποιείται η πτώση αυτή in rerum
natura, δηλαδή πώς συμπεριφέρονται τα πραγματικά και υλικά εκκρεμή
που δεν αιωρούνται στον καθαρό χώρο της φυσικής αλλά στη γη και
στον αέρα). Και ύστερα, όταν το πείραμα πέτυχε, σκέφτηκε να
επιχειρήσει να κατασκευάσει το όργανο που θα καθιστούσε δυνατή την
πρακτική χρησιμοποίηση της μηχανικής ιδιότητας της κίνησης
εκκρεμούς.
Με τον ίδιο ακριβώς τρόπο, δηλαδή μέσω μιας καθαρά θεωρητικής
μελέτης, ανακάλυψε ο Huygens το λάθος του Γαλιλαίου και απέδειξε ότι
ο ισοχρονισμός δεν πραγματοποιείται στον κύκλο αλλά στην κυκλοειδή
καμπύλη· καθαρά γεωμετρικοί στοχασμοί του επέτρεψαν να βρει το μέσο
πραγματοποίησης -στη θεωρία- της κυκλοειδούς κίνησης. Κι ακριβώς
εκείνη τη στιγμή παρουσιάστηκε σ’ αυτόν, όπως είχε γίνει και με τον
Γαλιλαίο, το τεχνικό ή μάλλον τεχνολογικό πρόβλημα της πραγματικής
υλοποίησης, δηλαδή της υλικής κατασκευής, του μοντέλου που είχε
συλλάβει. Επίσης δεν είναι περίεργο το ότι χρειάστηκε να
«μουντζουρώσει τα χέρια του», όπως ο Γαλιλαίος πριν απ' αυτόν ή ο
Νεύτων μετά απ' αυτόν. Κι αυτό σήμαινε ότι έπρεπε να μάθει στους
«τεχνικούς» να φτιάξουν κάτι που δεν είχαν φτιάξει ποτέ, και να
εντυπώσει στο επάγγελμα, στην τέχνη, καινούργιους κανόνες, τους
κανόνες ακριβείας της επιστήμης.
Η ιστορία της χρονομετρίας μας παρέχει ένα εντυπωσιακό, ίσως το πιο
εντυπωσιακό, παράδειγμα της γέννησης της τεχνολογικής σκέψης που,
προοδευτικά, διαποτίζει και μεταμορφώνει την ίδια την τεχνική σκέψη

-και πραγματικότητα- και την ανεβάζει σε μια ψηλότερη βαθμίδα. Αυτό
εξηγεί με τη σειρά του το λόγο για τον οποίο οι τεχνικοί, οι
ωρολογοποιοί του 18ου αιώνα, μπόρεσαν να βελτιώσουν και να
τελειοποιήσουν τα όργανα εκείνα που οι προκάτοχοι τους δεν είχαν
καταφέρει να τα επινοήσουν: ο λόγος αυτός είναι ότι ζούσαν μέσα σ' ένα
άλλο τεχνικό «κλίμα» ή περιβάλλον»· και ότι ήταν επηρεασμένοι από το
πνεύμα της ακρίβειας.
Το 'χω πει ήδη αλλά αξίζει να το επαναλάβω: με το όργανο
ενσαρκώνεται η ακρίβεια μέσα στον κόσμο του περίπου, στην κατασκευή
οργάνων επιβεβαιώνεται η τεχνολογική σκέψη· για την κατασκευή αυτών
των οργάνων επινοούνται οι πρώτες ακριβείς μηχανές. Η βιομηχανία της
παλαιοτεχνικής εποχής, της εποχής του ατμού και του σιδήρου, της
τεχνολογικής εποχής κατά την οποία πραγματοποιείται η εισχώρηση της
θεωρίας στην τεχνική, χαρακτηρίζεται τόσο από την ακρίβεια των
μηχανών της, που είναι αποτέλεσμα της εφαρμογής της επιστήμης στη
βιομηχανία, όσο και από τη χρησιμοποίηση πηγών ενέργειας και υλικών
που δεν παραδίδονται έτοιμα από τη φύση.
Και η κατάληψη της πρακτικής από τη θεωρία θα μπορούσε να
χαρακτηρίσει την τεχνική της δεύτερης βιομηχανικής επανάστασης, για
να χρησιμοποιήσουμε την έκφραση του κ. Friedmann, την τεχνική της
νεοτεχνικής βιομηχανίας της εποχής του ηλεκτρισμού και της
εφαρμοσμένης επιστήμης. Από τη συγχώνευσή τους χαρακτηρίζεται η
σύγχρονη εποχή, η εποχή των οργάνων που έχουν διαστάσεις
εργοστασίων και των εργοστασίων που έχουν την ακρίβεια οργάνων.

ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ
1. Τίτλος πρωτοτύπου: Alexandre Koyré, «Du monde de Tà peu prés à
l'univers de la précision», Critique 28, 1948. (Επ' ευκαιρία των έργων:
Lewis Mumford, Technics and Civilisation, New York, Harcourt, 1946·
Willis L. Milham, Time and Timekeepers, New York, Mac Millan,
1945· L. Défossez, Les Savants du XVII siècle et la mesure du temps,
Lausanne, éd. du Journal suisse d'Horlogerie et de Bizouterie, 1946·
Lucien Febvre, Le problème de l'incroyance au XVI siècle, Albin
Michel, 1946.)
2. Al. Koyré, «Les philosophes et la machine», Critique 23 καί 26, 1948.
(Πρόκειται προφανώς για το άρθρο που μεταφράσαμε αμέσως πριν.
σ.τ.μ.)
3. Η ελληνική επιστήμη έβαλε ασφαλώς τις βάσεις της τεχνολογίας με τη
μελέτη των «πέντε δυνάμεων», δηλαδή των απλών μηχανών. Αλλά δεν
την ανέπτυξε ποτέ. Έτσι, η αρχαία τεχνική παρέμεινε στο
προτεχνολογικό, προεπιστημονικό στάδιο παρά την ενσωμάτωση
πολυάριθμων στοιχείων της γεωμετρικής και της μηχανικής αρχαίας
επιστήμης στην τέχνη. (Η λέξη τέχνη είναι γραμμένη στα ελληνικά στο
πρωτότυπο. Δηλώνει τεχνική των Ελλήνων, σ.τ.μ.)
4. Ξέρουμε ότι η γνώμη του Leibniz ήταν πως αυτό δεν ισχύει μόνο για
το χώρο των βιολογικών επιστημών αλλά και για το χώρο της φυσικής
(«Επιστολή στον Foucher», γύρω στα 1668, Philosophische Schriften,
éd. Gerhardt, vol. I, σ. 392: «δεν υπάρχει ακριβής μορφή στα
σώματα»). Το ίδιο πιστεύουν και οι πιο κοντικοί σ' εμάς Emile
Boutroux και Pierre Dunem που επέμειναν στο χαρακτήρα
προσέγγισης που έχουν οι νόμοι της μηχανικής. Δες επίσης: G.
Bachelard, La Formation de l'esprit scientifique, Paris, 1927, σ. 216
κ.ε. και Α. Koyré, Études galiléennes, Paris, 1939, σ. 272 κ.ε.
5. Τίποτε δεν είναι περισσότερο ακριβές από το σχέδιο της βάσης ή του
κιονόκρανου ή του περιγράμματος ενός ελληνικού κίονα· τίποτε δεν
είναι καλύτερα υπολογισμένο από τις αντίστοιχες αποστάσεις τους.
Μολαταύτα αυτό επιβάλλεται από την τέχνη.
6. Ο Βιτρούβιος μας μεταβιβάζει το σχέδιο ενός θεοδόλιχου που
επιτρέπει τη μέτρηση των οριζόντιων και των κάθετων γωνιών και
επομένως τον προσδιορισμό των αποστάσεων και των υψών. Επίσης
υπάρχει μέθοδος ακριβούς μέτρησης και στο ζύγισμα των πολύτιμων
μετάλλων.
7. Ο κοινός νους δεν είναι κάτι εντελώς σταθερό: σήμερα εμείς δεν
βλέπουμε πια τον ουράνιο θόλο. Η παραδοσιακή τεχνική σκέψη, οι
κανόνες των επαγγελμάτων, η τέχνη μπορεί να απορροφήσει -και το
κάνει κατά τη διάρκεια της ιστορίας της- στοιχεία της επιστημονικής
γνώσης. Υπάρχει πολλή γεωμετρία (και λίγη μηχανική) στην τέχνη του
Βιτρούβιου· το ίδιο ισχύει και για τους μηχανικούς, τους κατασκευαστές
και τους αρχιτέκτονες του Μεσαίωνα. Για να μη μιλήσουμε για κείνους
της Αναγέννησης.
8. L. Febvre, Le problème de Γ incroyance au XVIe siècle, Paris, 1949.
9. Θυμίζουμε τι είπε γι' αυτόν ο William Gilbert, «He writes philosophy
like a Lord Chancelor».

New York. Défossez. Για την κατασκευή επιστημονικών οργάνων δες M. Ο κοινός των θνητών. κεφ. Αυτό μας λέει ο Cardan σ' ένα κείμενο που δεν το έχουν προσέξει οι ιστορικοί της ωρολογοποιίας (και που θα πρέπει να το προσέξουν). και «An experiment in measurement». Αναγκάστηκα. Έτσι ονομάζονταν άλλοτε ορισμένες περιοχές της Βόρειας Αφρικής: η σημερινή Αλγερία. 19. Το κανοκυάλι δεν είναι τηλεσκόπιο: ο Γαλιλαίος ήταν εκείνος που μετέτρεψε το πρώτο στο δεύτερο. 21. Ο Γαλιλαίος τους το έμαθε. Annales de l'Université de Paris. Κανονικά θα 'πρεπε να πω «πρωιμότατη τεχνική». το Μαρόκο και η Τυνησία (σ. Για τις χρήσεις της καθημερινής ζωής οι άνθρωποι ήταν λιγότερο απαιτητικοί: έκαναν υπολογισμούς με αριθμητήρια.τ. Η ελληνική επιστήμη δεν ανέπτυξε τη «λογιστική». 1936.μ. American Philosophical Society. 18. σ. . (O Mumford χρησιμοποιεί τις λέξεις eotechnics. Lewis Mumford.). Δεν βλέπει κανείς όταν δεν ξέρει ότι υπάρχει κάτι για να δει. Μια πολύ καλή επισκόπηση της γραμματείας αυτής θα βρει κανείς στο έργο του Th.μ. ρολόγια τσέπης.Δες τα άρθρα μου «Galilée et l'expérience de Pise». 12. Proceedings.μ. 1946.τ. σ.ε. paleotechnics και neotechnics για να δηλώσει διαφορετικά είδη και στάδια τεχνικής ανάπτυξης. Επειδή δεν χρησιμοποιούν ακόμη φως το βράδυ. 185 κ. 10. Οι δύο λέξεις είναι γραμμένες στα ελληνικά στο πρωτότυπο (σ. αλλά ακόμη και οι μορφωμένοι άνθρωποι. Willis Milham. XLVII. να αποδώσω την eotechnics του Mumford με την αδόκιμη ελληνική λέξη ηωτεχνική. Η καινοτομία του Leeuvenhook συνίσταται ακριβώς στην απόφαση του να δει. Lausanne. 11. 1945. De rerum varietate. Les Savants du XVII siècle et la mesure du temps. Berlin. 15. IX. 16. 1946. Αυτό βέβαια δεν εμπόδισε τον Αρχιμήδη να υπολογίσει με εκπληκτική ακρίβεια την τιμή του αριθμού π ούτε άλλους μαθηματικούς να κάνουν εξίσου εκπληκτικούς υπολογισμούς.τ. αλλά και περνούν το χρόνο τους στον ωρολογοποιό παρά στον κάτοχο τους. 13. 1953. New York. 1900.10. ρολόγια ταξιδιού. Και οι υπολογισμοί τους είχαν επιστημονική αξία. και ιδίως όταν πιστεύει πως δεν υπάρχει τίποτε για να δει.). Beiträge zur Geschichte des Maschinenbaus. 11. 14. Το αγγλικό eo προέρχεται από την αρχαία ελληνική λέξη ηώς και δηλώνει το πολύ πρώιμο. Paris. L. 1952.). Paris. Όσο για τα φορητά ρολόγια. 23. Με την εφεύρεση και την κατασκευή επιστημονικών οργάνων επιτελέστηκε η τεχνική και τεχνολογική πρόοδος που προηγήθηκε και που κατέστησε δυνατή τη βιομηχανική επανάσταση. Αλλά αυτοί ήταν μαθηματικοί. Οι αστρονόμοι ήξεραν. 20. 1663. Δες Hieronimus Cardanus. Technics and Civilisation. Χρησιμοποιώ εδώ την εξαιρετικά εύστοχη ορολογία του κ. Daumas. Beck. Les Instruments scientifiques aux XVII et XVIII siècles.. Ι. για ευνόητους λόγους. 17. Time and timekeepers. όχι μόνο δεν είναι ακριβή. 22.