You are on page 1of 70

SYMBOL

Revistë kulturore / Cultural Magazine
Tiranë-Prishtinë-Shkup
Nr. 12, 2017 / No 12, 2017

Ag APOLLONI
Kryeredaktor / Editor-in-chief

Agron Tufa, Albulena Blakaj
Sherif Luzha, Orjela Stafasani, Beti Njuma
Redaksia / Editorial board

Xhemajl Avdyli
Botues / Editor

Rrezeart Galica – Giqi
Dizajner / Designer

© Fotografia në ballinë nga Burim Myftiu / © Cover photo by Burim Myftiu

Arben Januzi, Gëzim Arifi
Menaxherë / Managing office

ISSN 2415-2749 (Online)
ISSN 2310-9998 (Print)

Webpage: www.omprom.com
E-mail: symbol@omprom.com

Telefonat / Phones
+355675791574 (Tiranë/Tirana)
+37744107873 (Prishtinë/Pristina)
+37744414285 (Shkup/Skopje)

©All right reserved by OM Publisher

SYMBOL • 12 • 3
4 • SYMBOL • 12
PËRMBAJTJA / CONTENT

INTERVISTA/ INTERVIEW

- Omer Kaleshi: Jetoj për të pikturuar / I live to paint 8

DRAMË/PLAY

- Luigi Pirandello: Budallai/ The Imbecile 16

PROZË/FICTION

- Ridvan Dibra: Triumfi i Tretë i Gjergj Elez Alisë/ Third Triumph of Gjergj Elez Alia 24

NON-FICTION

- Bashkim Shehu: Letërsia dhe aventurat e mendimit/ Literature and adventures of thought 33

- Dritan Dragusha: Nëpërmjet artit drejt filozofisë së jetës/ Through the art
to the philosophy of life 38

- Orjela Stafasani: Lokalja si ekscentrizëm te “Vitet e urithit” të Kim Mehmetit/ The local as an excentric
of Kim Mehmeti’s “Years of Mole” 44

- Ylber Hysa: Sinan Pasha dhe Kaçaniku / Sinan Pasha and Kaçanik 47

- Ag Apolloni: Poetika dhe profile/ Poetics and profiles 60

REAGIM/ RESPONSE

- Shpëtim Kelmendi: Nji Herostrat në tempullin e Frederikut të Madh të Poezisë/ Herostrat in the Tem-
ple of Frederick the Great of Poetry 63

SYMBOL • 12 • 5
Omer Kaleshi

Omer Kaleshi (1932) is an Albanian modern Omer Kaleshi (1932) është piktor modern
painter from Macedonia. Kaleshi was formed as shqiptar nga Kërçova e Maqedonisë. Kaleshi u
an artist in Istanbul (Turkey) and now lives in formua si artist në Stamboll. Ai njihet për pikturat
Paris (France) well known for his epic paintings e tij epike të fokusuara në kokat e fshatarëve të
focused on the Heads of ancient Albanian people. vendlindjes së tij. Më 1956, pas shumë ekspozitave
In 1956, after many exhibitions and professional dhe përvojave profesionale në të gjitha galeritë e
experiences all over the art galleries of famous arteve të kryeqyteteve dhe qyteteve të famshme
capitols and cities of Istanbul, Rome, Vienna, Lon- (Stamboll, Romë, Vjenë, Londër, Beograd apo
don, Belgrade or The Hague, the painter Kaleshi Hagë), piktori Kaleshi vendosi të qëndrojë dhe të
decided to stay and to create in Paris. krijojë në Paris.
Ismail Kadare has written the book “Art as a sin” Ismail Kadare ka shkruar librin “Arti si mëkat”
(2015) on Kaleshi’s paintings. (2015) mbi pikturat e Kaleshit.

6 • SYMBOL • 12
K R IT I K Ë

SYMBOL • 12 • 7
Jetoj
për
të pikturuar

OMER KALESHI
I N T E R V I S T O I : A g A po l l oni

Po e fillojmë këtë bisedë me vendlindjen tuaj. Pse gji­ Domethënë, piktura ka qenë zgjedhja juaj e paimpo­
thë kjo nostalgji në krijimtarinë tuaj? Çka ju mungon nuar?
që preokupoheni kaq shumë me të? KALESHI: Në Shkup, në vitin 1955 kishte një
OMER KALESHI: Po vendlindja është mall. Të ekspozitë të Henry Moore-it. Shkova aty dhe pa­
gjithë artistët (shkrimtarë, këngëtarë, piktorë) shë veprat e tij… nja dy-tri skulptura, nuk kishte
i kthe­hen vendit ku kanë lindur, ku kanë kaluar shumë, sepse ai i ka skulpturat e mëdha…
fëmijërinë dhe rininë. Njerëzit në pikturat e mia
ngjajnë shumë me njerëzit e vendit tim, ashtu siç Po, prandaj skulpturat e tij janë vënë nëpër sheshe,
i kam mbajtur mend. parqe.
KALESHI: Sigurisht. Kishte edhe gravura të tij
Ky është një motiv i përhershëm në krijimtarinë tuaj. me temë nga Lufta e Dytë Botërore, kur njerëzit
KALESHI: Mbizotëron, por ka edhe motive të fshiheshin në metro nga bombardimet. Më pël­qyen
tjera. Arti im është i lirë, merr ku të mundet, por shumë dhe vendosa të bëhesha piktor.
nuk është i angazhuar, nuk ka asnjë mesazh.
Duke parë veprat e një skulptori?!
Pra ju i përmbaheni atij parimit sipas të cilit piktura KALESHI: Po, ama gravurat më pëlqyen shumë.
s’duhet të ketë mesazh, së paku jo deklarativ?
KALESHI: Mund të ketë ndonjë mesazh, ama mua Ky ka qenë kontakti i parë me artin e madh?
s’më pëlqen, sepse dëmtohet qëllimi. Unë prandaj KALESHI: Po, kontakti i parë. Mandej pashë ek-
jetoj në Paris, sepse liria e pikturës është në Paris. spozitën e piktorit shumë të njohur Nikola Mar-
Jo rastësisht piktorë të të gjithë botës janë mbled- tinovski.
hur në Paris, sepse ka pasur një liri të veçantë. Nje-
riu kur angazhohet s’është i lirë, prandaj shkolla Ai njihej si portretist. “Mëndesha” dhe “Nusja” - dy
socrealiste nuk ka sjellë ndonjë gjë të re, qoftë në kryevepra të tij…
Shqipëri, qoftë në Rusi. Kjo kuptohet edhe nga fakti KALESHI: Po, portrete shumë të njohura. Aty,
që piktorët e mirë të Rusisë jetonin në Paris, jo atje në muze kishte edhe shumë ikona që më pëlqyen.
ku kërkohej prej tyre të angazhoheshin.Ata thjesht Në atë kohë bëra dy kopje (një kopje të një pik-
largoheshin nga vendlindja. ture të Cézanne-it) dhe i çova në Stamboll për të
konkuruar në Akademi.
Ju për këtë arsye u vendosët në Paris?
KALESHI: Mua gjithmonë më ka pëlqyer Pari- Dhe me ato kopje u pranuat?
si, sepse Parisi është liri. Unë e dua shumë lirinë, KALESHI: Po, kopjet ishin të mira, i bëra në pël-
prandaj nuk jam martuar kurrë. hurë.

8 • SYMBOL • 12
I LIVE
TO
PAINT

OMER KALESHI
I N T E RV I E W E D b y A g A P O L L O N I

Let’s start this conversation with your hometown.Why Namely, the painting has been your unforced choice?
you’re so nostalgic in your creativity? What do you KALESHI: In Skopje, in 1955, an exhibition of
miss from that place, and why are you so preoccupied Henry Moore was opened, I went there and I saw
with that? his works ... two or three sculptures, there was
OMER KALESHI: Well, the hometown is nos- not too much because he had large sculptures…
talgia. All artists (writers, singers, painters) return
to their homelands, where they have spent the Yes, for that reason his sculptures are exposed in squares,
childhood and the youth. The people in my paint- parks, etc.
ings resemble very much with the people of my KALESHI: Surely. There were also engravings
country, as I remember them. with motifs from the World War II with people
hiding in the subway from the bombings.
This is a perpetual motif in your creativity.
KALESHI: It prevails, but my work has other So, you decided to become a painter watching a sculp-
motifs too. My art is free, it includes everything, tor’s works?
but it is not an engaged art, it has no messages. KALESHI: Yes, but I liked his engravings a lot.

So you follow the principle that the painting should Was this the first contact with the great art?
not have a message, at least, not a declarative mes- KALESHI: Yes, the first contact. Then I saw the
sage? exhibition of the well-known painter Nikola Mar-
KALESHI: It may have a message, but I don’t tinovski.
like it on my art, because the message may dam-
age the purpose. For that reason I live in Paris, He was known as a portraitist. “Nurse” and “Bride” -
because there is a freedom of painting. Not by two masterpieces...
chance the painters from all over the world are KALESHI: Yes, famous portraits. There, in the
gathered in Paris because there they have found museum were also many icons and I liked them.
a special freedom. When the man is engaged he At that time I made two copies (one of them
isn’t free, and this is why the Socialist Realism was a Cézanne’s painting) and I brought them to
school hasn’t brought anything new in Albania Istanbul to compete in Academy.
and in Russia too. The response for this is the
fact that good Russian painters lived in Paris, not And with those copies you were accepted in Academy?
where they were required to be engaged. They KALESHI: Yes, those were good copies, I made
merely fled from the homeland. them on canvas.

Was this the reason why you decided to live in Paris? Except those that you mentioned, which were the first
KALESHI: I have always liked Paris, Paris is free- painters that influenced you?
dom. I love the freedom; this is why I never got KALESHI: When my professor, who was paint-
married. er and poet, came to the classroom and said, you

SYMBOL • 12 • 9
Përveç këtyre që i përmendët, cilët ishin piktorët e KALESHI: I kam ditur këto histori, por kokat e
parë që ndikuan tek ju? mia nuk janë të prera. Një kritik ka thënë se ato
KALESHI: Profesori im, piktor dhe poet, kur er­ koka nuk kanë nevojë për trupin.
dhi në klasë tha: zgjidhni nga një piktor dhe nga
një ngjyrë që e ndjeni më përzemër. Unë zgjodha Disa kritikë, përfshirë mikun e Picasso-s, Pignon-in,
Fra­ncisco Goya-n dhe të kuqen. kanë thënë se pikturat tuaja paraqesin koka të prera.
KALESHI: Po ashtu thonë, por kokat e prera
Edhe tani e keni shumë të pranishme këtë ngjyrë. qesin gjak, kurse të miat jo.
KALESHI: Po, gjithmonë i kthehem të kuqes.
Për ta gjetur të kuqen e veçantë, siç kërkonte Po, në fakt, kokat tuaja janë shumë shprehëse.
profesori, unë shkova në thertore dhe atje pashë KALESHI: Pikërisht. Nëpërmjet kokës ju mund
gjak të vërtetë, mbusha një enë, e çova në atelie ta kuptoni që ajo nënkupton njeriun e plotë. Një
dhe e futa në dollapin tim për të shikuar se si do kokë e rrethuar me ngjyrë të bardhë paraqet
të ndërronte ngjyra e gjakut gjatë ditëve. Pas disa fytyrën e çobanit me gunën e tij.
ditësh gjakut nisi t’i vinte era. Profesori tha: çka
është kjo erë e keqe? Ne s’u përgjigjëm dhe ai na Në fillim të karrierës keni pasur edhe piktura nudo,
urdhëroi t’i hapnim dollapët. Kur unë e hapa dol- edhe peshq…
lapin tim, ai u afrua, shikoi i habitur gjakun, pastaj KALESHI: Vetëm në Akademi, se atje më impo­
u shkri së qeshuri. Ti je ndryshe, sepse ti nuk flet, noheshin. Megjithëse, unë të gjitha pikturat i bëja
më tha. në shtëpi. Në Akademi s’kam bërë asnjë pikturë,
sepse për të pikturuar e kisha të nevojshme të
Ju jeni ndryshe edhe në lajtmotivin tuaj. U fokusuat në isha në vetmi.
pikturimin e kokave të njerëzve, temë kjo që ishte e
ndaluar për disa shekuj në botën arabe, derisa piktori Qysh? Të gjitha pikturat i keni bërë në shtëpi?
italian Giovanni Bellini me ftesën e sulltanit e theu KALESHI: Profesori na shikonte në atelie dhe
këtë tabu. unë rrija bashkë me të, s’mund të pikturoja në
KALESHI: Ndalohej prej njerëzve, ama në Kur’an praninë e tij.
nuk ka ajet që e ndalon portretin.
Po a nuk dyshonte profesori se mos t’i bënte dikush
Por kleri nuk e preferon. tjetër pikturat në shtëpi?
KALESHI: Duket që ata nuk e njohin Kur’anin KALESHI: Jo, kurrë. Pse, thua se bëjnë kështu
mirë. (Qesh) piktorët?

Po ju a keni pasur ndonjë problem me familjen tuaj Kushedi! S’mund t’u zihet besë. Kur i pikturoje nudot,
për faktin se jeni fokusuar pikërisht te koka? a kishe modele?
KALESHI: Babai, që ishte hoxhë, më thoshte: KALESHI: Shikoja modelin në atelie dhe e mba­
mos pikturo koka, pikturo natyrën! Unë i përg- ja mend. Vetëm një herë kam vizatuar me model
jigjesha: edhe Zoti ka qenë artist, madje skulpto- përpara, një trung që na e solli profesori në atelie.
ri i parë, sepse e ka bërë njeriun prej balte. Ai Ky është vizatimi i vetëm, kurrë s’kam bërë më
ma kthente: Zoti i ka bërë, por u ka dhënë edhe vizatime, vetëm piktura.
shpirt, kurse ti nuk mundesh. Pra, kështu më qor-
tonte, por pastaj më linte të lirë, me kusht që pasi Pra, ju shikonit fytyra të ndryshme dhe shkonit në
të pikturoja, domethënë pasi të bëja mëkatin, të shtë­pi për t’i pikturuar?
falesha. KALESHI: Po, i fiksoj në mendje. Prandaj shumë
portrete të miat u ngjajnë njerëzve që kam njo-
Në shkrime fetare, historike dhe letrare flitet për koka hur, disa edhe atyre bashkëfshatarëve të mi kur
të prera, si, për shembull: Gjon Pagëzori, Ali Pashë Te- ishim të vegjël. Unë s’kam pikturuar heronj, ose
pelena, Haxhi Murati… figura historike, por njerëz të thjeshtë.

10 • SYMBOL • 12
INTERVIEW

must choose one painter and one color that you Yes, actually, your heads are very expressive.
feel affectionate with, I chose Francisco Goya and KALESHI: Precisely. Through the head you can
the red color. understand that it means the full man. A head sur-
rounded with color white shows the face of the
Even now that color is dominant in your work. shepherd with his cloak.
KALESHI: Yes, I always turn back to the red
color. To find the special red, as the professor At the beginning of your career you have also painted
asked, I went to the slaughterhouse and I saw naked bodies and fishes…
there the real blood, I filled a container, I took it KALESHI: Only in the Academy, because there
to the atelier and put it in my cupboard, to see they were imposed to me. Even though, I have
how the color of blood would change during the painted all my paintings at home. In the Academy
days. After a few days the blood started to smell. I did not made any painting, because to paint I
The professor said: What smell is this? We did needed to be alone.
not answer to the question and he ordered us to
open the cupboards. When I opened my closet, What? Have you painted all your paintings at home?
he approached, looked astonishingly the blood, KALESHI: In the atelier the professor watched
and didn’t cease laughing. He said to me: you are us during the process of painting and I stood with
different, because you do not speak. him, because I couldn’t paint in his presence.

You are different even in your leitmotif. You did focus But, the professor didn’t doubt that someone else
on the painting of people’s heads, a theme that was painted your paintings at home?
forbidden for a lot of centuries in the Arab world, until KALESHI: No, never. Why, you think that the
the Italian painter Giovanni Bellini, with the Sultan’s painters do that?
invitation, broke that taboo.
KALESHI: It was forbidden by man, but in the Who knows! You cannot trust to them. Did you have
Qur’an there is no verse forbidding the portrait. a model when you painted the nudes?
KALESHI: I used to watch the model in the
But the cleric does not prefer it. studio and commit its structure to memory in
KALESHI: It seems that they do not know well order to paint later in my house. Only once, I
the Qur’an. (Laughs) drew with a model in front of me, a trunk that
the professor had brought to the atelier.That was
Have you had any problem with your family, for the the only drawing; I’ve never made other drawings,
fact that you were focused precisely on the painting just paintings.
of the head?
KALESHI: My father, who was a cleric, said to So you saw different faces, and then, when you went
me: do not paint the head, paint the nature! I re- home you painted them?
plied to him: God has been an artist, even the first KALESHI: Yes, I put them in my mind.That is why
sculptor, because he made the man from the clay. many of my portraits resemble to the people that
He responded to me: God has done it, but he has I knew and some of them even with my co-vil-
given a spirit to the man, whereas you cannot. In lagers when we were children. I have not painted
that way he rebuked me, but then he used to let heroes, or historical figures, but common people.
me free, with the condition that after the painting,
so after I have made my sin, I had to pray. Although in your works after the Academy you don’t
have any (nude) act, the fruits you paint seem to me
In the religious, historical and literary writings it is that have erotic allusion.
spoken for the cutting of the heads, like, for example KALESHI: Yes, some of them have a lot of allu-
John the Baptist, Ali Pashë Tepelena, Hadji Murat ... sion in erotic, especially the pear, because it has a
KALESHI: I have known those stories, but my feminine form.
heads on my paintings are not cut. One critic has
said that those heads do not need the body. Yes, and you have incorporated the fruits close to the
portrait.
Some critics, including Pignon, Picasso’s friend, have KALESHI: That is why someone has called my
said that your paintings shows cut heads. paintings natura morte vivre, because therein are
KALESHI: Yes, they have said it, but the cut heads fruits and heads. Until now, nobody recalled to
flow blood, and in my heads don’t flow blood. mix fruits with the heads.

SYMBOL • 12 • 11
Edhe pse në krijimtarinë tuaj pas Akademisë nuk KALESHI: Gjithmonë më ka shqetësuar tragje­
keni akte (nudo), frutat që i keni pikturuar, më duket dia ballkanike dhe, sidomos, tragjedia e popullit tim.
sikur kanë aludime erotike.
KALESHI: Kanë, disa kanë shumë, sidomos dar­ Prej 50 vjetësh jetoni në Paris. Në fillim keni larë xha­
dha, se ajo ka formë femërore. mat e lokaleve.
KALESHI: Po. Laja xhamat për t’i siguruar paratë
Po, dhe ato i keni inkuadruar afër portretit. për të ndjekur kursin e frengjishtes, për ta paguar
KALESHI: Po prandaj dikush i ka quajtur natura qiranë e banesës. Kursi nuk ishte i shtrenjtë. Laja xha-
morte vivre, sepse aty ka fruta dhe koka. Askush mat në mëngjes dhe në mbrëmje. Pastaj bëra atelienë,
deri tash s’është kujtuar t’i përziejë frutat me koka. vetë e bëra, sepse më vijnë përdore punët e zdrukth-
tarisë. Qysh kur kam qenë i vogël kam qenë brikolar,
E pse nuk e pikturoni peizazhin? merrja sende të ndryshme dhe rregulloja diçka të re.
KALESHI: Nuk më intereson.
A e keni takuar Abidin Dinon në Paris?
Te piktorët e tjerë ju e pëlqeni peizazhin? KALESHI: Po. Ai më ka ndihmuar dhe u ka ndih­
KALESHI: Po, ama në krijimtarinë time nuk e dua. muar të gjithëve që shkuan nga Turqia në Paris.

Ju s’bëni as portrete, por bëni koka. A ndjehej shqiptar, apo turk?
KALESHI: Ah, bravo! Portreti duhet të paraqitet KALESHI: Shqiptar, prandaj i thoshin Arnaut Abidin.
deri te gjoksi, të jetë i identifikueshëm. Kokat e
mia nuk janë portrete. A e keni takuar edhe Ibrahim Kodrën?
KALESHI: Po, e kam takuar edhe Ibrahim Ko­
Tani të flasim pak për jetën tuaj private. Në jetën tuaj drën. U takuam në një ekspozitë në vitin… s’po
një femër ka pasur rol të madh. Nga ajo që kam lex- më kujtohet, dikur në vitet e para kur Ismail Ka­
uar, keni thënë se për shkak të saj i njihni kryeve­prat dare u vendos në Paris.
kinematografike dhe muzikën klasike.
KALESHI: Ashtu është. Domethënë në fillim të viteve ’90.
KALESHI: Po. Është edhe një tjetër arnaut, Sa-
E keni pikturuar atë femër? bri Fetah. Ka qenë piktor i njohur, ka kryer studi-
KALESHI: Me të ishim në Alliance Française, ku met me Abdurrahim Buzën në Itali.
mësonim gjuhën.
Po Picasso-n a e keni takuar?
Ajo nuk ishte franceze? KALESHI: Jo, kam pasë një ekspozitë kolektive
KALESHI: Jo, ajo ishte turkeshë. Në kurs tako­ me të, por nuk e kam takuar. Por kam takuar
heshim. shokun e tij Pignon-in, i cili ma dha idenë që t’u
shtoja kokave kostume.
A ishte e bukur?
KALESHI: Nuk ishte e keqe. Ashtu si Bacon-i, edhe ju jeni përpjekur të flisni nëpër­
mjet kokave, madje edhe të klithni. Ai ka një pikturë
Dhe nuk e pikturuat? që quhet “Klithja e Papës”. Shpesh ju kanë krahasuar
KALESHI: Jo, por shkuam në koncerte, në ki­ne­ me të dhe si Kundera për Bacon-in, Ismail Kadare
ma, pamë filma të Eisenstein-it. shkroi një libër për ju.
KALESHI: Po, Luan Rama, kur ishte ambasador, më
Mirë. Ndërrojmë temë. Portretet e barinjve, bareshave, njohu me Kadarenë. Kadare më tha: mund të shkru-
sikur flasin për një idil tragjik.Tragjike janë edhe ko­kat aj diçka për ty. Unë i thashë se do të më pëlqente
e dervishëve, kokat në shportë. Nëpërmjet artit tuaj diçka si ajo që kishte shkruar Kundera për Bacon-in.
synoni të zgjoni mëshirën te publiku, apo një vetëdijë- Ai pranoi dhe e shkroi librin brenda muajit.
sim për historinë tragjike?

12 • SYMBOL • 12
INTERVIEW

Why you don’t paint the landscape? Have you met Abidin Dino in Paris?
KALESHI: I’m not interested. KALESHI: Yes. He has helped me and has helped
all those Albanians who went from Turkey to Paris.
Do you like the landscape in the works of the other
painters? Did he felt Albanian or Turkish?
KALESHI: Yes, but I don’t like it in my works. KALESHI: Albanian, for that he was called Ar-
naut Abidin.
In fact you don’t paint portraits, you paint heads.
KALESHI: Ah, bravo! The portrait should be Have you met Ibrahim Kodra too?
presented till the chest; it should be identifiable. KALESHI: Yes, I’ve met also Ibrahim Kodra. We
My heads are not portraits. met in an exhibition in the year ... I cannot re-
member the year, once in the early years when
Now let’s talk a bit about your private life. In your life, a Ismail Kadare came to live in Paris.
woman has had a big importance. From what I’ve read,
you have said that because of her you came to know So, in the early-1990s?
the cinematic masterpieces and the classical music. KALESHI: Yes. In Paris I have met also another
KALESHI: That’s right. arnaut, Sabri Fetah. He was a well-known painter;
he has studied with Abdurrahim Buza in Italy.
Have you painted that woman?
KALESHI: We were both in the Alliance Fran­ Did you meet Piccaso?
çaise, where we learned the French language. KALESHI: No, I had a collective exhibition with
Piccaso, but I did not meet him. But I met his
She was not French? friend Pignon, who gave me the idea to add suits
KALESHI: No, she was a Turkish.We always met to my heads.
in the course.
Like Bacon, you’ve tried to talk through your “heads”,
Was she beautiful? even to scream. He has a painting called “Screaming
KALESHI: She wasn’t bad. Pope”. Often you were compared with him and like
Kundera for Bacon, Ismail Kadare wrote a book for you.
You did not paint her? KALESHI: Yes, Luan Rama, when he was an am-
KALESHI: No, but we went together to the con- bassador, met me with Ismail Kadare. Kadare said
certs, at the cinema, we saw Eisenstein’s movies. to me: I can write something for you. I said to him
that I would like something what Kundera wrote
Well. Let’s change the topic. The portraits of shep- for Bacon like. He accepted and wrote the book
herds, of shepherdesses, seems like were talking within a month.
about a tragic idyll. The heads of the dervishes are
also tragic, the heads in the basket. Through your art You are among the few painters who were valued
do you intend to make the people feel mercy, or make while being alive. Despite that, you have maintained
them aware for the tragic story? the simplicity; you do not act like a superstar.
KALESHI: I have always been concerned by the KALESHI: No, no, I’m a painter; I do not need
Balkan tragedy and especially, by the tragedy of other epithets.
my people.
Have you traveled a lot; have you visited lots of world
50 years ago you moved to Paris. In your beginnings galleries?
in Paris you washed Coffee Bar’s windows. KALESHI: Yes, a lot. In fact in the galleries I have
KALESHI: Yes. I washed the windows to secure made the real studies.
the money to attend the course of the French
language and to pay the rent of the apartment. Your “heads” are often astonished, from what context
The course of the French language wasn’t expen- did they come out?
sive. I washed the windows in the morning and KALESHI: From World War II. We flew because
in the evening. Then I made the atelier, I did it by the war was starting, most of people were hid-
myself, because I’m good on the carpentry works. den, and I could see only their heads. Thirty years
Since my childhood I was a bricoleur, I picked up later, those heads came to my painting through
different stuffs and with those I adjusted some- memory. And a detail: none of the heads I painted
thing new. have ears.

SYMBOL • 12 • 13
Jeni ndër piktorët e rrallë të vlerësuar për së gjalli.
Përkundër kësaj ju e keni ruajtur thjeshtësinë, nuk Te pjesa e bardhë ju nuk vendosni ngjyrë.
silleni si superstar. KALESHI: Jo, sespe e bardhë është pëlhura. S’ka
KALESHI: Jo, jo, unë jam piktor, s’kam nevojë nevojë për ngjyrë, por disa nëpër galeri, para se
për epitete të tjera. t’i vendosnin pikturat e mia, kur e shihnin se pjesa
më e madhe e tyre s’ka ngjyrë, ankoheshin se janë
A keni shëtitur shumë, a keni vizituar shumë galeri të pakryera.
botërore?
KALESHI: Po, shumë. Bile studimet e vërteta i Ju, me kokat dhe ngjyrën që mungon, sikur i përmba-
kam kryer nëpër galeri. heni parimit romantik sipas të cilit torzoja është vepër
interesante, sepse zgjon kureshtje për atë që mungon.
Kokat tuaja janë shpesh të habitura, nga ç’kontekst KALESHI: Ashtu duket. Isha njëherë në Prishti­
dolën? në, shkova në atelienë e Rexhep Ferrit. Rexhepi i
KALESHI: Nga Lufta e Dytë Botërore. Ikëm se bënte trupat pa koka, të gjitha.
do të kishte luftë, shumica u fshehën dhe unë shi-
hja vetëm kokat e tyre. Tridhjetë vjet më vonë, Pra, atë pjesë që nuk e keni bërë ju e ka bërë Rexhep Ferri?
ato koka erdhën në pikturë nëpërmjet kujtesës. KALESHI: Atë mendova edhe unë. Njëri bën
Dhe një detaj: asnjëra kokë që kam pikturuar nuk kokën, tjetri trupin. Ai s’i ka bërë kokat, sepse s’ka
ka veshë. dashur të shkojë në ferr.

Pse ua keni “prerë” veshët? Pra, në botën tjetër s’do të shiheni me të?
KALESHI: Nuk e di dhe askush nuk më ka pye­ KALESHI: Hahaha.
tur se ku janë veshët.
Çka ju ka munguar gjatë jetës dhe çka dëshironi të
Ja, po ju pyes unë. përmbushni nëpërmjet pikturës?
KALESHI: Po kjo duhet të jetë e lidhur me KALESHI: Asgjë s’më mungon derisa e kam
Leo­na­rdon që thoshte se sytë janë më të rëndë- pikturën. Unë jetoj për pikturën dhe s’do të heq
sishëm se veshët. dorë prej saj deri në frymën e fundit. Unë be-
soj që talenti dhe puna duhet të shkojnë bashkë.
Përreth kokave ju lini shumë hapësirë boshe. Nuk ndalem për ta pritur frymëzimin, asnjëherë.
KALESHI: Këtë e bëj vetëm për të mos u Unë punoj, pikturoj, frymëzimi vjen kur jam duke
treguar skematik. Gjithkush e mbush pikturën, punuar, jo kur jam duke pushuar.
nuk lë boshllëqe, kurse unë lë.

14 • SYMBOL • 12
INTERVIEW

Why did you “cut” the ears? ing to which the torso is an interesting work, because
KALESHI: I don’t know and nobody asked me arouses your curiosity about what is missing.
where the ears are. KALESHI: It seems so. Once when I was in Pristi­
na, I went to the Rexhep Ferri’s atelier. Rexhep
Well, I’m asking you. paint­ed the bodies without heads, in all his paintings.
KALESHI: I think this should be linked with
Leonardo, who said that the eyes are more im- So, that part that was not painted by you, was painted
portant than the ears. by Rexhep Ferri?
KALESHI: I thought the same. One makes the
Around the heads you have a lot of white space. head, the other the body. He didn’t paint the
KALESHI: I do this only for not being schemat- heads because he didn’t want to go to hell.
ic. Everyone fills the painting, leaves no gaps, but
in my paintings I prefer the empty space. So in the afterlife you will not see him?
KALESHI: Hahaha.
In the white part you don’t put the color.
KALESHI: No, because the canvas is white. What you missed during your life, and what do you
There is no need for color, but some people in want to fulfill through the painting?
the gallery, before setting my paintings, by seeing KALESHI: I miss nothing while I have the painting.
that most of them had no color, used to complain I live to paint and I will not give up from it until
saying that they are unfinished. the last breath. I believe that the talent and the
work must go together. I don’t stop on waiting for
With your heads and the colors that are missing, inspiration, never. I work, I paint, and the inspiration
seems like you adhere the romantic principle, accord- comes when I’m working, not when I’m resting.

SYMBOL • 12 • 15
BUDALLAI
(dramë)

Luigi Pirandello
DRAMË

PERSONAZHET: xhamave të errët të derës.
I ulur me këmbët e shtrira në divan, shpatullat të
Luka Facio mbështetura mbi jastëk dhe mbi shpatulla një shall
Leopoldo Paroni leshi, Luka Facio, i palëvizur, ka një beretë udhëtimi
Shitësi kalimtar në kokë, streha e së cilës i bie deri te hunda. Në
Roza Lavekia njërën nga duart, gati kockë e lëkurë dhe të fshehura
Redaktori i parë nën shall, një facoletë e bërë shuk. Është 26 vjeç. Kur
Redaktori i dytë bëhet dritë mbi tavolinën e shkrimit, shfaqet fytyra
Redaktori i tretë e tij thatanike, e verdhë, si kufomë, mbi të cilën ka
Redaktori i katërt dalë rrallë aty këtu një mjekër si e një të sëmuri,
Redaktori i pestë nën mustaqet bionde të rëna poshtë dhe të lëna pas
dore. Herë pas here, duke e zënë gojën me facoletën
Në skenë duket modeste tavolina e shkrimit të e bërë shuk, lufton me një kollë të thellë që ia çan
Leopoldo Paronit, drejtor i gazetës “Vedetta Repubbli- gjoksin. Nga dera me xhama të ndriçuara, dëgjohen
cana” të Kostanovas. Selia e gazetës është në të njëj- për disa minuta me ndërprerje britmat e Paronit dhe
tin vend ku banon Paroni, kreu i Partisë Republikane; të redaktorëve të “Vedetta”-s.
dhe meqë Paroni i përbuz të gjitha komoditetet dhe
(siç duket) edhe pastërtinë, rrëmujë dhe pisllëk ka Paroni (nga brenda): Po ju them që duhet ta sul-
në të gjitha mobiliet e vjetra dhe të lëna pas dore, mojmë deri në fund!
gjithashtu edhe në tokë. Shihet tavolina e mbushur Zëra të përzier: Po, po, të lumtë! Ta sulmojmë!
me letra të bëra pirg; karriget andej këndej, gjithash- – Shumë mirë! Deri në fund! – Por, jo! Aspak!
tu pirgje me libra dhe shkresa; gazeta kudo; rafti i Redaktori i parë (më fort se të tjerët): Kështu do
librave, me librat të hedhura nëpër kuti lesh e li; një të bëni lojën e Kapadonas!
divan i vogël prej lëkure, me një jastëk krevati, i pistë, Zëra të përzier: Është e vërtetë! Është e vër-
krejt i shqyer dhe me puplat që i dalin jashtë. Holli tetë! Monarkistë! – Po kush e thotë këtë! Jo! Jo!
ndodhet në të majtë të aktorit. Në fund ndodhet një Paroni (duke gjëmuar):  Askush nuk mund ta be-
derë me xhama që të çon në sallën e redaksisë së sojë! Ne ndjekim linjën tonë të veprimit! E sul-
gazetës. Një tjetër derë në të djathtë të çon në dho- mojmë në emër të parimeve tona! Dhe mjafton
mat e shtëpisë së Paronit. me kaq! Më lini të shkruaj!
Është mbrëmje; sapo ngrihet perdja shihet tavolina
e shkrimit, në errësirë dhe e ndriçuar dobët nga Bie heshtje. Luka Facio nuk ka lëvizur. Holli në të ma-
drita e sallës në fund që përhapet lehtësisht përmes jtë hapet pak dhe një zë pyet: “Me leje?”. Luka Facio

16 • SYMBOL • 12
DRAMË

nuk përgjigjet. Pak më vonë, zëri pyet përsëri “Me Shitësi kalimtar: Unë nuk po kuptoj asgjë...(Luka
leje?”, dhe Shitësi kalimtar, rreth 40 vjeç, piemontez, Facios) Më falni, po çfarë ka ndodhur? (Lukan e zë
bën përpara, me mëdyshje. një sulm i fortë kolle dhe mbyll gojën. Shitësi kalim-
tar përkulet duke e parë me keqardhje dhe trishtim,
Shitësi kalimtar: Nuk ka njeri? i zënë ngushtë nga neveria që nuk mund ta fshehë)
Luka (qetë dhe thatë): Ka, ka. Luka: Qelben era shurrë, të mallkuarit! Largohu...
Shitësi kalimtar (nga zëri, i trembur):  Ah! Më Ajër! Më lini të marr frymë! (Më pas, i qetësu-
falni. Ju jeni zoti Paroni? ar:) Ju nuk jeni nga Kostanova?
Luka (si më sipër): Andej! Andej! (Tregon derën me Shitësi kalimtar: Jo, jam kalimtar.
xhama.) Luka: Të gjithë jemi kalimtarë, zotëri i dashur.
Shitësi kalimtar: Mund të hyj? Shitësi kalimtar: Jam një shitës nga Fabrika e
Luka (i bezdisur): Po më pyesni mua? Futu, nëse do. letrave të Sangonës. Doja të flisja me zotin Paroni
(Shitësi kalimtar merr drejt derës që gjendet në fund, për furnizimin e gazetës.
por para se të arrijë, plas sërish një rrëmujë zërash në Luka: Nuk besoj se ky është momenti i duhur.
sallën e redaksisë, të cilës i bën jehonë edhe rrëmuja Shitësi kalimtar: Pikërisht, e dëgjova. Një de­
e largët e një demonstrate popullore, e cila mendohet mo­nstratë.
të vazhdojë në sheshin afër. Shitësi kalimtar ndalet në Luka (me ironi dhe zymtë):  Edhe pas tetë muajsh
vend, i hutuar) që nga zgjedhjet politike, janë ende të mbushur
Zëra të përzier (nga salla e redaksisë): Ja, ja, dëg- me zemërim kundër deputetit Guido Macarini.
joni? Demonstrata! Demonstrata! Të poshtrit! Shitësi kalimtar: Socialist?
Kapadanianët! Luka: Nuk e di. Më duket. Këtu në Kostanova
Redaktori i parë: Bërtasin: “Rroftë Kapadona!”. të gjithë i ka kundërshtarë; por arriti ta fitojë të
Ju thashë? drejtën e votës nga seksionet e tjera të Kolegjit
Paroni (duke i rënë me grusht tavolinës dhe duke Zgjedhor. (Fërkon gishtin tregues me gishtin e madh
gërthitur):  Dhe unë të them që duhet vrarë Gui- për të thënë se ai ka para dhe shton) Burrë i madh.
do Macarini! Çfarë po më plas për Kapadonan? Dhe inatet nuk janë zhdukur, sepse Macarini, për
(Rrëmuja e sheshit i mbyt për një moment të bërtitu- t’u hakmarrë ka dërguar në Bashkinë e Kostano-
rat e sallës së redaksisë. Demonstruesit, të shumtë në vas (largohu, largohu pak, pash Zotin, më zihet
numër, duke kaluar me vrull, bërtasin: “Rroftë Kapa- fryma) një Përfaqësues Mbretëror. Faleminderit.
dona! Poshtë Përfaqësuesi Mbretëror!”. Sapo lar- Një ngjarje historike: Një Përfaqësues Mbretëror!
gohet zhurma, dëgjohen britmat e sallës së redaksisë: Shitësi kalimtar: Por, bërtisnin Poshtë!
“Qen! Qen! Armiq të popullit! Kapadona do të pa- Luka: Pikërisht. Nuk e duan. Kostanova është
guajë!” dhe papritur, dy redaktorë në zemërim e sipër, vend i madh, zotëri i dashur. Paramendoje, krejt
me kapele në kokë dhe të armatosur me shkopinj, Universi sillet rreth Kostanovas. Afrohuni te dri-
hapin derën me xhama dhe me nxitim marrin drejt tarja dhe shikojeni qiellin. A e dini pse qëndrojnë
hollit për t’ju shkuar mbrapa demonstruesve) yjet atje lart? Për të përgjuar mbi tokën e Kosta-
Redaktori i dytë  (duke vrapuar e duke u drid- novas. Ka nga ata që thonë se tallen me të; mos i
hur): Të poshtër! Të poshtër! (Largohet) besoni: psherëtijnë nga dëshira për të pasur secila
Redaktori i tretë (i gjendur përballë Shitësit ka- një qytet si Kostanova. Dhe a e di nga kush varet
limtar, i bërtet në fytyrë): Kanë guxim dhe bërtasin fati i Universit? Nga Këshilli i Qytetit të Kosta-
“Rroftë Kapadona!”. (Largohet) novas. Këshilli i Qytetit është shpërbërë dhe,
Zëri i Paronit: Ikni! Ikni të gjithë! Unë po rri për shkak të tij, Universi është bërë lëmsh. Këtë
këtu të shkruaj! (Nga dera me xhama largohen me mund ta vërtetoni duke parë fytyrën e Paronit.
nxitim drejt hollit duke bërtitur me rrëmujë edhe tre Shikojeni, shikojeni, atje, nga xhamat e asaj dere!
redaktorë me kapele në kokë: “Frikacakë! Qen! Shitësi kalimtar (niset kah dera dhe ndalet): Po
Jeni të paguar!” dhe një tjetër sërish para fytyrës së janë të errët!
Shitësit kalimtar: “Rroftë Kapadona! A e kuptuat?”. Luka: Ah, pikërisht. Nuk e kisha mendjen.
Largohen të gjithë) Shitësi kalimtar: Ju nuk jeni pjesë e redaksisë

SYMBOL • 12 • 17
së gazetës? Paroni: Ikim; po, ikim! (Redaktorit të tretë që bind-
Luka: Jo. I simpatizoj. Ose më mirë, i simpati- et menjëherë) Shko e merrma kapelën dhe shkop-
zoja. Unë po ik, zotëri i dashur. Dhe e dini, jemi in! Konti, Fabrici, ku janë?
shumë të sëmurë kështu në Kostanova. Edhe dy Redaktori i dytë: Janë atje tutje! Mbajnë si të
vëllezërit e mi para se të iknin ishin pjesë e re- munden kokën me duar.
daksisë. Unë deri dje isha student i mjekësisë. Jam Redaktori i parë: Mbrohen!
kthyer këtë mëngjes për të vdekur në shtëpinë Paroni: Po më duket se rojet mund të bënin një
time. Ju shisni letra për gazeta? kërkesë kundër kapadonianëve!
Shitësi kalimtar: Po, edhe për gazeta. Me çmim Redaktori i parë: Po, janë të gjithë të lidhur mes
konkurrence. tyre!
Luka: Përse gazetat janë të shtypura në letra më Paroni: Edhe ju, në vend që të vinit të tre për të
të mëdha? më thirrur, mund të më dërgonit njërin dhe të
Shitësi kalimtar: Besoni se çështja e çmimit të tjerët të rrinit atje!
letrave, në kushtet e tanishme të tregut... Redaktori i tretë (duke hyrë nga salla):  Nuk po
Luka (duke e ndërprerë): Jam i bindur. Dhe sikur ta e gjej shkopin!
dinit se çfarë ngushëllimi është për mua të mendoj Paroni: Po atje në cep, afër varëses së rrobave!
se ju do të shkoni rrotull, nga vendi në vend, për Redaktori i parë: Ikim, ikim, ta jap unë timin!
t’ju ofruar gazetave javore të provincave, letrën e Paroni: Po ti si do t’ia bësh? Mes rrahjeve, pa
fabrikës suaj të letrave, me çmim konkurrence! Të dru? (Në këtë moment vjen pa frymë, e frikësuar,
mendosh se, do të ndodhë këtu, ndoshta pas dh- zonjusha Roza Lavekia, rreth të pesëdhjetave, me
jetë vjetësh, natën, si tani, dhe do ta shihni prapë flokë të kuqe, e dobët, me syze dhe e veshur gati si
këtë divan, por pa mua, dhe qytetin e Kostanovas, mashkull.
ndoshta në qetësi...(Dalin nga pas hollit me zhur- Roza (e lodhur e këputur, gati duke iu marrë fry-
më dhe duke bërtitur, tre redaktorët që pak më parë ma): O Zot... O Zoti im...
kishin shkuar pas demonstratës popullore) Paroni  (dhe të tjerët në ankth dhe të trondi-
Redaktori i parë: Paroni! Paroni! tur): Çfarë? Çfarë ka? Çfarë ka ndodhur?
Redaktori i dytë: Zemërimi i Perëndisë është Roza: Nuk dini asgjë?
lëshuar mbi shesh! Paroni: Kanë vrarë ndokënd?
Redaktori i tretë: Eja, eja, Leopoldo! (Vjen drejt Roza (duke i shikuar, pa kuptuar asgjë): Jo. Ku?
derës me xhama Leopoldo Paroni, republikani krenar, Redaktori i parë: Si! Nuk e di që po mbahet
me një llambë vaji të pistë, në dorë. Është rreth të demonstrata?
pesëdhjetave. Me tufën e qimeve si të luanit në qafë, Roza (si më sipër) Demonstrata? Jo; nuk di asgjë.
hundë të madhe, mustaqet përpjetë, dantellën mefis- – Po vij nga shtëpia e të gjorit Pulino...
toteliane dhe kollaren e kuqe) Redaktori i dytë: Edhe?
Paroni: Çfarë është? Rrahje? (E lë llambën mbi Roza: Ka varë veten!
tavolinë, duke i bërë vend mes letrave) Redaktori i parë: Ka vrarë veten?
Redaktori i dytë: Tollovi! Paroni: Pulino?
Redaktori i parë: Një grumbull socialistësh të Redaktori i tretë: Lulu Pulino, ka varë veten?
ardhur nga provinca! Roza: Para dy orësh. E kanë gjetur të varur në
Paroni (menjëherë): Mbi kapadonianët? telin e llambës në kuzhinë.
Redaktori i tretë: Jo, mbi tanët! Redaktori i parë: Të varur?
Redaktori i parë: Eja! Vrapojmë! Ka nevojë për Roza: Çfarë shfaqjeje! Shkova për ta shikuar... I zi,
ty! me sytë dhe gjuhën jashtë, gishtat të shtrënguar...
Paroni: Prisni, pash Zotin! Për çfarë është poli- Vertikal, atje, i varur në mes të dhomës...
cia? Redaktori i dytë: Oh, pa shiko, i shkreti Pulino!
Redaktori i parë: Policia? Po Përfaqësuesi i Redaktori i parë: Ai ishte i mbaruar, i shkreti:
Mbretit do të jetë i lumtur nëse do ta hamë ne në ekstrem.
drurin! Eja! Eja! Redaktori i tretë: Por një fund i tillë!

18 • SYMBOL • 12
DRAMË

Redaktori i dytë: Ai kishte lindur për të vuajtur, mrekullueshëm! – duhej të ishe aty për t’i parë –
pas gjithë atyre! si një tufë luanësh përsipër!
Redaktori i parë: Nuk mund të qëndronte më Redaktori i katërt: Rrahje sa me t’kap të dridh-
as mbi këmbët e tij... met! (Pastaj, duke parë që askush nuk po i përgjigjet
Paroni: Më falni, por unë mendoj se kur njeriu entuziazmit të tij dhe të shokut) Po, ç’keni?
nuk di çfarë të bëjë me jetën e tij, është budal- Roza: I shkreti Pulino...
lallëk... Redaktori i pestë: Ç’hyn Pulino këtu?
Redaktori i parë: Çfarë? Redaktori i parë: Para dy orësh ka varë veten!
Redaktori i dytë: ... të vrasë veten? Redaktori i katërt: Ah po? Lulu Pulino? I varur?
Redaktori i tretë: Dhe pse është budallallëk? Redaktori i pestë: Oh, i shkreti Lulu! Eh, po, ma
Redaktori i parë: Ai i kishte tashmë ditët e thoshte edhe mua që donte t’u jepte fund vuajt-
numëruara! jeve... E ndërpreu agoninë, ka bërë mirë!
Redaktori i dytë: Çfarë kuptimi kishte më jeta Paroni: Duhet të vepronte tjetërsoj! Po e disku-
e tij? tonim këtë mes nesh. Meqë e kishte ndërmend të
Paroni: Pikërisht! Pikërisht! Për Zotin, do t’ia ki- vetëvritej, për t’i bërë një të mirë vetes, mundej
sha paguar unë udhëtimin! më para t’u bënte një të mirë të tjerëve, vendit
Redaktori i tretë: Udhëtimin? të tij, duke shkuar kështu në Romë për të vrarë
Redaktori i parë: Çfarë po thua? armikun e të gjithëve, Guido Macarinin! Nuk do
Redaktori i dytë: Për në botën tjetër? t’i kishte kushtuar asgjë, madje as udhëtimi; për
Paroni: Jo, për në Romë; udhëtimin për në Romë. besë, do t’ia kisha paguar unë! Kështu ka vdekur
Po ju them që do t’ia kisha paguar unë! Kur njeriu pikërisht si budalla!
nuk di çfarë të bëjë më me jetën e tij dhe do t’ia Redaktori i parë: Boll, tashmë është tepër vonë,
shkrepë vetes, para se t’ia shkrepë, o Zot... Ah oh!
çfarë kënaqësie do të kisha provuar unë! Them, Redaktori i dytë: Po, po. Kronika e mbrëmjes
që t’i shërbeja vdekjes sime së paku me diçka! do të bëhet nesër.
Më falni, jam i sëmurë, nesër do të vdes; është një Redaktori i tretë: Gjithsesi deri të dielën kemi
njeri që ka çnderuar vendin tim, një njeri që për kohë.
të gjithë ne është një turp i neveritshëm, Guido Redaktori i dytë (me një psherëtimë keqardhje-
Macarini: dhe ja pra, do ta vras dhe pastaj do të je): Dhe do të flasim edhe për të gjorin Pulino.
vras veten! Ja si veprohet! Dhe kush nuk vepron Roza (Paronit): Paroni, nëse do mund të flas unë,
kështu është budalla! meqë e kam parë.
Redaktori i tretë: Nuk do të ketë menduar i Redaktori i katërt: Oh, meqë jemi, mund të
shkreti! shkojmë ta shikojmë edhe ne të tjerët.
Paroni: Si është e mundur të mos mendosh, duke Roza: Ndoshta do ta gjeni ende në litar. Për ta
jetuar siç jetonte ai deri para dy orësh, nën këtë lëvizur kufomën pritet të vijë edhe gjyqtari, që
turp që po na shtyp të gjithëve, këtu, ku vritet besoj s’është kthyer akoma nga Borgo.
nderi i një qyteti të tërë dhe madje ndotet edhe Paroni: Sa keq! Dhe të mendosh që po ta kishte
ajri që thithim? Do t’ia kisha vënë unë një armë bërë gjestin e hakmarrësit të vendit të tij, numri i
në dorë! Vrite dhe pastaj vrit veten, budalla! (Në së dielës do të ishte i gjithi homazh për të!
këtë moment hyjnë nga holli, të ngazëllyer dy redak- Redaktori i parë (duke zbuluar më në fund Luka
torët që kishin dalë më parë) Facion mbi divan):  Oh, pa shikoni! Këtu na qenka
Redaktori i katërt: Gjithçka mbaroi! Gjithçka Luka Facio! (Të gjithë kthehen për ta parë)
mbaroi! Paroni: Oh, Luka!
Redaktori i pestë: I zhdëpëm dru! Redaktori i dytë: Dhe si! Po rrije aty pa thënë
Redaktori i parë (me ftohtësi): A ndërhynë ro- asgjë?
jet? Redaktori i tretë: Kur ke mbërritur?
Redaktori i katërt: Po, por në fund! Luka (pa e prishur terezinë, thatë): Sot në mëngjes.
Redaktori i pestë: Pikërisht kur tanët – të Redaktori i katërt: Nuk je mirë?

SYMBOL • 12 • 19
Luka (heziton të përgjigjet, bën më parë një gjest xhama.)
me dorë dhe pastaj thotë): Si Pulino. Paroni (si më sipër): Po pse? Ti e di që unë jetoj
Paroni (duke vënë re praninë e Shitësit kalimtar): Po vetëm. Andej nuk është askush. Mirë që m’u ku-
ju, më falni, kush jeni? jtua, po shkoj ta fik dritën. (Niset)
Shitësi kalimtar: Zoti Paroni, kam ardhur për Luka: Dhe pastaj mbylle sërish. Vjen era shur-
furnizimin me letra. rë! (Paroni hyn në sallën e redaksisë, e fik dritën që
Paroni: Ah, ju jeni shitësi kalimtar i Fabrikës së kishte mbetur e ndezur dhe kthehet duke e rimbyllur
letrave të Sangonës? Më bëni një nder dhe ejani derën. Ndërkohë Luka Facio është ngritur në këmbë)
nesër, tashmë është shumë vonë. Paroni: U bë. Pra, çfarë doje të më thoshe?
Shitësi kalimtar: Po zotëri, nesër në mëngjes. Luka: Largohu, largohu...
Sepse do të doja të nisesha gjatë ditës. Paroni: Më fal, por pse? Po thua për veten, apo
Redaktori i parë: Hajde, ikim. Natën e mirë, për mua?
Leopoldo. (Edhe të tjerët përshëndesin Paronin dhe Luka: Edhe për ty.
ky ua kthen) Paroni: Po unë nuk kam frikë!
Redaktori i katërt (Luka Facios): Ti nuk po vjen? Luka: Mos u ngut kaq shumë.
Luka (i vrenjtur): Jo. Duhet t’i them diçka Paronit. Paroni: A do të ma thuash për çfarë bëhet fjalë?
Paroni (me shqetësim): Mua? Ulu, ulu...
Luka (si më sipër): Dy minuta. (Të gjithë e shikojnë Luka: Jo, po rri në këmbë.
të tronditur, pas bisedave të bëra dhe për lidhjen që Paroni: Je kthyer nga Roma?
shohin mes gjendjes së tij dëshpëruese dhe Pulinos Luka: Nga Roma. I rrënuar siç më sheh, i kisha
“që u vetëvra si budalla”). disa mijëra lira, por i hëngra të gjitha. Mbajta
Paroni: A nuk mundesh tani, në sy të të gjithëve? vetëm aq sa më mjaftonin për të blerë (fut njërën
Luka: Jo.Vetëm ty. dorë në xhepin e xhaketës dhe nxjerr një revole të
Paroni (të tjerëve):  Ikni, pra. Miqtë e mi, natën e madhe) këtë revole.
mirë! (Ia kthejnë përshëndetjet) Paroni (duke e parë armën në dorën e atij njeriu në
Shitësi kalimtar: Do të vij rreth orës dhjetë. atë gjendje, zverdhet i gjithi dhe ngre duart instink-
Paroni: Edhe më parë, edhe më parë, nëse tivisht):  Oh! është... është e mbushur? (Duke parë
dëshironi. Mirupafshim! (Largohen të gjithë, përveç se Luka po kontrollon armën) Oh, Luka... është e
Paronit dhe Luka Facios, që i tërheq këmbët nga di- mbushur?
vani dhe rri ndenjur, i përkulur, duke shikuar përtokë) Luka (me ftohtësi): E mbushur. (Pastaj, duke e shi-
Paroni (duke iu afruar i rënë në mendime dhe duke kuar) The që nuk ke frikë.
u bërë gati për t’i vënë njërën dorë mbi sup): I dashur Paroni: Jo, por... nëse djalli e shkrep... (Dhe bën t’i
Luka, pra... miku im... afrohet si për të dashur t’ia kapë armën)
Luka (menjëherë, duke ngritur njërin krah):  Mos, Luka: Largohu dhe më lër të flas. Isha mbyllur në
shtyhu! një dhomë në Romë, për t’i dhënë fund.
Paroni: Pse? Paroni: Po çfarë çmendurie!
Luka: Më bën të kollitem. Luka: Çmenduri, po, por po e bëja me gjithë
Paroni: Je vërtet keq, eh? Eh, po, po, duket. mend. Është veprim prej budallai, po, ti ke të dre-
Luka (pohon me kokë dhe pastaj thotë): Jam vegël jtë!
e gatshme për ty. Mbylle mirë atë derë. (Me qafë Paroni  (e shikon, pastaj me sytë të mbushur me
bën shenjë nga Komuna) gëzim): Ah, ti ndoshta... ti ndoshta do të doje vër-
Paroni (duke e ndjekur): Ah po, menjëherë. tet...?
Luka: Me shul. Luka (menjëherë):  Duro, do ta kuptosh atë që
Paroni  (duke e ndjekur dhe duke qeshur):  Por, dua!
është e kotë, askush nuk do të vijë tashmë. Mund Paroni  (si më sipër): A e dëgjove atë që thashë
të flasësh lirisht. Gjithçka do të mbetet mes meje për Pulinon?
dhe teje. Luka: Po. Dhe jam këtu për këtë.
Luka: Mbylle edhe derën atje. (Tregon derën me Paroni: Ti do ta bëje?

20 • SYMBOL • 12
DRAMË

Luka: Menjëherë në këtë moment. palaçollëqet tuaja? Të të vrasësh ty ose një tjetër,
Paroni (i ngazëllyer): Ah, shumë mirë! ose të parin që kalon, për ne është njësoj!
Luka: Më dëgjo me vëmendje. E kisha vënë revo- Paroni: Ah jo, më fal! Njësoj! Kështu do të bëhej
len në tëmth, kur në moment dëgjoj trokitjen e një nga krimet më budallaqe dhe të pavlefshme!
derës... Luka: Pra ti do të doje që ne të ishim një mjet
Paroni: Ti, në Romë? përdorimi, në fund, atëherë kur thuajse gjithçka
Luka: Në Romë. E hap. Dhe e di kë shoh për- për ne ka përfunduar, mjet i urrejtjes tënde dhe
ballë? Guido Macarinin. të atij tjetrit, të garave tuaja prej budallenjsh; ose
Paroni: Ai? Në shtëpinë tënde? në të kundërt na quan budallenj? E mirë pra: unë
Luka: Më pa me revolen në dorë dhe menjëherë, nuk dua që të më quajnë budalla si Pulino, dhe po
duke parë edhe fytyrën time, e kuptoi se çfarë të vras ty! (Ngre sërish armën dhe merr shenjë)
kisha ndër mend të bëja; m’u vërsul, më kapi Paroni (duke u shmangur dhe duke gjarpëruar për
për krahësh, më shkundi, më bërtiti: “Si është e t’i shpëtuar grykës së revoles): Pash Zotin! Jo, Luka...
mundur? Kështu ke ndër mend të vrasësh veten? Çfarë po bën?... Jo! Po pse? Kam qenë gjithmonë
Oh Luka, nuk ma kishte marrë mendja se je kaq një mik për ty... Pash Zotin!
budalla! Futja... Nëse do ta bësh këtë... ta paguaj Luka (ndërkohë i dallohet në sy vendosmëria për
udhëtimin... vrapo për në Kostanova dhe ma vrit të shtypur këmbëzën e pistoletës):  Ndalo! Ndalo!
së pari Leopoldo Paronin!”. Gjunjëzohu! Gjunjëzohu!
Paroni  (deri tani me zymtësi dhe me një diskurs Paroni (bie në gjunjë): Ja... Pash Zotin! Të lutem!
të çuditshëm, me shpirtin e trazuar në pritje të Luka(duke shfryrë): Eh... kur njeriu nuk di çfarë të
dhunës barbare përballë tij, nga frika s’i ndjen më as bëjë më me jetën e tij... Palaço! Rri i qetë se nuk
gjymtyrët, hap gojën me një buzëqeshje të zymtë, i të vras. Ngrihu, por më rri larg.
pashpresë):...Po tallesh? Paroni (duke u ngritur):  Nuk ishte shaka e bukur
Luka (tërhiqet një hap mbrapsht dhe me fytyrë të kjo? E bën sepse je i armatosur.
tendosur, e gojën të shtrëmbëruar, i thotë): Jo, nuk po Luka: Sigurisht. Dhe ti ke frikë sepse e di që nuk
tallem. Macarini ma ka paguar udhëtimin. do ta kisha problem ta bëja. Si republikan i zoti, je
Paroni: Ty? Çfarë po thua? racional, eh? Ateist! Sigurisht. Nëse s’do të ishte
Luka: Dhe ja ku jam këtu. Dhe tani, së pari të kështu, s’do kishe mundur ta quaje budalla Puli-
vras ty dhe pastaj vras veten. (Ngre dorën ku mban non.
revolen dhe merr shenjë) Paroni: Por unë e thashë... kështu, sepse... sepse
Paroni  (i tmerruar, me duart të ngritura në ajër, ti e di se sa ia bâj gajlet vendit tim...
kërkon t’i largohet shënjestrës dhe duke bërtitur): Je Luka: Të lumtë, po. Po, racionalist je, nuk mund
çmendur? Jo, Luka... ! Nuk po bëjmë shaka... Je ta mohosh; e bën si profesion në gazetën tënde...
çmendur? Paroni  (duke u përtypur):  Racionalist... ma merr
Luka (duke urdhëruar, tmerrshëm): Mos lëviz! Ose mendja se as ti nuk pret dënime apo shpërblime
të betohem që të qëlloj? në botën e përtejme...
Paroni (duke qëndruar si i ngrirë): Ja... Ja .. Luka: Ah, jo! Për mua do të ishte e tmerrshme
Luka: I çmendur, ë? Unë të dukem i çmendur? të merrja në botën e përtejme përvojën e këtyre
Dhe ti që tani po më thua mua i çmendur, a nuk i njëzetegjashtë viteve.
the pak më parë Pulinos së shkretë, budalla, sepse Paroni: Po pra, e shikon që...
para se të varej, nuk shkoi në Romë për të vrarë Luka (menjëherë): ...pra edhe mund ta bëj; të të
Macarinin? vras si një hiç, por pastaj kjo nuk më kënaq. Nuk
Paroni (duke tentuar të bëjë të rebeluarin): Ah, po të vras. Dhe as nuk mendoj se jam budalla nëse
për Zotin, këtu është një dallim i madh! Një gox- nuk të vras. Kam mëshirë për ty dhe për budal-
ha dallim. Sepse unë nuk jam Macarini! lallëkun tënd. Sikur ta dije nga sa lart të shikoj
Luka: Dallim? Çfarë dallimi mendon se ke ti tani! Dhe më dukesh kaq i vogël dhe i lezetshëm,
dhe Macarini për një si unë apo si Pulino, që nuk bash si një hiç i kuq me kollare... Ah, po a e di?
na intereson asgjë nga jeta juaj dhe nga gjithë Burracakërinë tënde dua ta mbaj si dëshmi.

SYMBOL • 12 • 21
Paroni (duke mos e dëgjuar mirë për shkak të hut- Luka (vazhdon të diktojë):  “Unë, i nënshkruari,
isë në të cilën ka rënë): Si the? brengosem dhe pendohem që e kam quajtur bu-
Luka: Dëshmi, dëshmi. Kam të drejtë; e drejtë dalla Pulinon...”.
e shenjtë, meqë jam në pragun mes jetës dhe Paroni: Aha, për këtë?
vdekjes. Dhe ti nuk mund të rebelohesh. Ulu, ulu Luka: Po, për këtë. Shkruaj: “... në praninë e miqve
atje dhe shkruaj. (I tregon me pistoletë tavolinën e dhe shokëve të mi, sepse Pulino, para se të varte
shkrimit) veten nuk kishte shkuar në Romë për të vrarë
Paroni: Të shkruaj? Çfarë të shkruaj? E ke seri- Macarinin”. Kjo është e vërteta e pastër. Dhe bile,
ozisht? s’po e shënoj që do t’i kishe paguar udhëtimin. E
Luka: Seriozisht, seriozisht. Shko ulu atje dhe shkrove?
shkruaj. Paroni (i dorëzuar): E shkrova. Jepi...
Paroni: Po çfarë do që të shkruaj? Luka (dikton):  “Luka Facio, para se të vetëvritej
Luka (si më sipër, duke i vënë sërish armën në gjoks): ... ».
Po të them ngrihu dhe shko e ulu atje! Paroni: Çfarë thua, do të vetëvritesh vërtet?
Paroni (nën kërcënimin e armës, duke shkuar drejt Luka: Kjo është punë për mua. Shkruaj: “para
tavolinës së shkrimit): Prapë? se të vetëvritej, erdhi të më takonte... “ a do ta
Luka: Ulu dhe merre stilolapsin... kape shpejt sti- shkruash se ishte i armatosur me një revole?
lolapsin... Paroni  (me padurim):  Ah, po, këtë po, nëse më
Paroni (duke e ndjekur): Çfarë duhet të shkruaj? lejon!
Luka: Atë që do të të them unë. Unë e di se ty Luka: Shkruaje, pra, i armatosur me revole.
tani s’ta mban, por të njoh; nesër, kur të marrësh Gjithsesi nuk do të mund të më dënojnë për
vesh se edhe unë si Pulino do të kem vrarë veten, armëmbajtje pa leje. Hë, pra, e shkrove? Vazh-
ti do ta ngresh bishtin, dhe tre orë rresht, këtu, do: “i armatosur me revole dhe më tha se për
në kafe, apo kudo, do të thuash se edhe unë kam shkak se nuk dëshironte që edhe ai të quhej
qenë një budalla. budalla nga Macarini, ose nga ndonjë tjetër, do
Paroni: Jo, çfarë thua! Ku të shkon mendja? Këto të duhej të më vriste si qen”. (Pret sa Paroni të
janë kalamallëqe! mbarojë së shkruari dhe pastaj e pyet) E shkrove
Luka: Të njoh. Dua të hakmerrem për Pulinon; “si qen”? Mirë. Kryerresht. “Mund ta bënte, por
nuk po e bëj për vete. Shkruaj! nuk e bëri. Nuk e bëri sepse ndjente neveri”.
Paroni (duke parë mbi tavolinë): Po ku mendon se (Paroni ngre kokën menjëherë dhe bëhet gati për
mund të shkruaj këtu? të kundërshtuar) Jo, shkruaj, shkruaj “neveri” dhe
Luka: Atje, atje, mjafton që të shkruash mbi atë shto “mëshirë”, ja pra, “neveri dhe mëshirë nga
letër... burracakëria ime”.
Paroni: Po çfarë? Paroni: Kjo pastaj...
Luka: Një deklaratëz. Luka: Është e vërteta... Sepse kuptohet, jam i ar-
Paroni: Një deklaratëz për kë? matosur!
Luka: Për askënd. Po shkruaj dreqin! Veç përmes Paroni: Jo, i dashur, unë tani po të kënaq ty...
këtij pakti ta kursej jetën. Ose shkruaj, ose të vra- Luka: Mira pra, më kënaq. E shkrove?
va! Paroni: E shkrova, e shkrova! Dhe mendoj se me
Paroni: Mirë, mirë, po shkruaj... Dikto. kaq mjafton!
Luka (duke diktuar):  “Unë, i nënshkruari bren- Luka: Jo, prit, ta përmbyllim! Edhe dy fjalë të tjera,
gosem dhe pendohem ...”. sa për ta mbyllur.
Paroni (duke u revoltuar): Eh jo, për çfarë do që Paroni: Po çfarë do të përmbyllësh? Akoma?
të pendohem? Luka: Ja, kështu, shkruaj: “Luka Facios i mjaftoi
Luka (me buzëqeshje, duke i vënë revolen në vetëm deklarata ime se budallai i vërtetë jam unë”.
tëmth): Ah, nuk do as të pendohesh? Paroni (duke hedhur letrën): As mos e diskuto, më
Paroni (largon pak kokën për të parë armën dhe pastaj fal, por po kërkon shumë!
thotë): Pa ma thuaj për çfarë duhet të pendohem... Luka (pa e diskutuar, duke shqiptuar): “që budallai

22 • SYMBOL • 12
DRAMË

i vërtetë jam unë!”. I dashur, në këtë mënyrë ti e shkruar Paroni: pastaj thotë):  Mirë mbetsh! Çfarë
shpëton më mirë dinjitetin tënd, duke parë letrën do të bëj? Asgjë. Letrën do të ma gjejnë nesër
në të cilën shkruan dhe jo këtë armë që të qën- sipër. (E palos katërsh dhe e fut në xhep) Leopoldo,
dron mbi krye. Të thashë që dua të marr hak për ngushëllohu që unë tani po shkoj të bëj diçka pa-
Pulinon. Firmose tani! këz më të vështirë se kjo që bëre ti. Hape derën!
Paroni: Ja dhe firma. Dëshiron gjë tjetër? (Paroni i bindet) Natën e mirë!
Luka: Ma jep këtu!
Paroni (i jep letrën): Merre! Po çfarë do të bësh (Bie perdja)
tani? A vërtet do t’ia shkrepësh vetes...
Luka (nuk përgjigjet; mbaron së lexuari atë që ka Nga italishtja: Orjela Stafasani

SYMBOL • 12 • 23
TRIUMFI I TRETË I
GJERGJ ELEZ ALISË
(fragmente nga romani në dorëshkrim)

Ridvan Dibra
P RO Z Ë

Jam mbyllur prapë në Kullën time dhe prapë jam ha. E përse duheshin nxirë? Pse të mos liheshin
ulur në tryezën e shkrimit. Domethënë i gat- ashtu siç ishin, të bardha? Njëmijë të tilla kam nx-
shëm për t’ia rinisur punës. I bindur tashmë se ky irë deri më tash (ndoshta edhe më shumë?) dhe
është fati im - fat i paracaktuar prej kushedi kujt prapë jam po ai që kam qenë: Gjergj i Elez Alisë,
(ndoshta thjesht prej plagëve të mia?) - dhe se çdo me vetëm dy plagë të vërteta në anën e majtë të
përpjekje për ta kundërshtuar atë, domethënë fa- gjoksit; dy plagët e mia besnike, me të cilat më
tin tim të paracaktuar, kishte për të qenë krejt duket sikur jam lindur. Dikur, nxirja e fletëve të
e kotë. Edhe para disa vitesh (tashti nuk e mbaj bardha më kishte mbajtur gjallë, më kishte sjellë
mend sa kohë ka kaluar), kur Bajlozi ishte larguar një kënaqësi të veçantë e të pakrahasueshme
për herë të dytë nga Egoboka ime, kisha qenë thu- me ndonjë tjetër, kurse tashti rroja për bukuri
ajse i sigurt se do të vinte një ditë që të mbyllesha edhe pa një mundim të tillë. Dikur, nxirja e tyre
prapë në Kullën time dhe që prapë të ulesha në m’i kishte lehtësuar therjet e plagëve, duke qenë
tryezën e shkrimit. Vonesa e kësaj dite nuk lidhej balsam (fjalë që kishte ardhur nga krahina fqinje)
aspak me ikjen e Bajlozit (të paktën, unë men- për to, kurse tashti plagët e mia ndiheshin krejt
doj kështu), por thjesht me trillet e çuditshme të pavarura prej shkrimit: thernin kur bënte mot
të plagëve të mia, të cilat zgjoheshin e thernin i keq e me lagështirë, binin në prehje kur çelej
tamam atëherë kur i mendoja si të shëruara, dhe koha e dilte dielli. E megjithatë, sot jam mbyllur
flinin e pushonin tamam atëherë kur i mendoja në Kullën time të Re dhe kam afruar pranë vetes
si të keqësuara. Edhe përpara ditës së sotme ki- fletët e bardha. Nuk i numërova sa ishin. Mora aq
sha bërë disa përpjekje që të mbyllesha në Kullën sa më zuri dora. Ndoshta dhjetë. Ndoshta edhe
time dhe t’i drejtohesha tryezës së shkrimit. Bile më shumë. Mandej zhyta penën në bojë (blozë e
në dy - tre raste ia dola të ulem në të dhe të rri përzier me ujë të nxehtë), e lashë aty për pak
aty për orë e orë të tëra. Kuptohet, pa shkru- kohë (me një ndjesi të vagullt se ajo, domethënë
ar as edhe një fjalë. Kur para disa vitesh nuk ço- pena, e kishte dëshiruar këtë çast më shumë se
hesha nga tryeza e shkrimit pa e kryer detyrën, unë), e nxora ngadalë - ngadalë (gati i bindur se
domethënë pa i nxirë tri fletë. Herë - herë edhe asaj, domethënë penës, nuk i qe shuar plotësisht
më shumë. Kurse tashti përtoja. Thjesht përtoja. etja disavjeçare), e tërhoqa me kujdes drejt ve-
Ashtu siç përtoja të ulesha në sofër. Apo të shtri- tes (rënia e ndonjë pike boje mbi fletët e bardha
hesha në dyshek e të bëja dashuri me Norën, gru- do të ishte fillim aspak i mbarë), e peshova gjatë
an time. Apo të ngrihesha në majë të gishtërinjve në dorën e majtë (pa qenë i bindur nëse duhej
e ta puthja në ballë djalin tim të vetëm. Gjithçka ulur tashti mbi fletën e bardhë), e kalova në të
më dukej mundim i kotë. Nxirja e fletëve të bard- djathtën (aty rëndoi më fort dhe u drodh si të

24 • SYMBOL • 12
P RO Z Ë

ishte me shpirt), e përcolla prapë në të majtën hija; asnjë shteg apo e çarë në këtë bllok të trashë
(gjithnjë me frikën se mos boja, e përqendruar harrese, ku mund të nxjerrë kryet e të shfaqet
në majë, këputej e binte), e mbështeta lehtë mbi ndonjë ëndërr e vonuar. Kurse dikur, para shumë
syprinën e ashpër të fletës (gjithnjë me frikën se vitesh, e dëshiroja një natë pa ëndrra. Njëlloj siç i
mos po ngutesha më shumë se ç’duhej), e tërho- dëshiroja etjen, urinë e gjumin. As Nora, ime sho-
qa me vrull prej aty (pa e vrarë mendjen kësaj qe, nuk shihte ëndrra. Ashtu betohej. Ose i shi-
here për rënien e mundshme të pikave të bojës), hte tepër rrallë. Ose i fshihte prej meje. Ndryshe
këqyra me interes se ç’gjurmë mbeti te fleta e ndodhte me motrën time.Vështirë t’i kalonte një
bardhë (aty ishte vetëm një N e zezë e kurrgjë natë pa parë ëndrra. Të gjitha me Bajloz. Herë -
tjetër) dhe mandej u shtriqa duke gogësitur: po herë edhe me mikun tim të dikurshëm. Të gjitha
më vinte gjumë. Këqyra edhe njëherë (shpërfillës ia tregonte Norës. Ajo mua. Edhe djali shihte ën-
kësaj radhe) fletën e bardhë me N-në si të har- drra. Gati natë për natë. E padisnin zgjimet. Meg-
ruar përsipër dhe gogësita prapë. Nuk u bë nami jithëse nuk ia tregonte askujt. Të gjithë në Kullën
që sot s’ia dola të shkruaj qoftë edhe një fjalë të time shihnin ëndrra. Përveç meje. Babai im, ndjesë
vetme. Ani. Atë fjalë do ta shkruaj nesër. Ndoshta pastë, thoshte se vetëm të vdekurit nuk shohin
edhe një fjali. Kështu janë gjithmonë fillimet. Sido- ëndrra. Atëherë i kisha dhënë të drejtë. Tashti që
mos rifillimet. Të vështirë dhe të mundimshëm. e gjykoj më ngeshëm thënien e tij, më duket e
Vetëm nëpër ëndrra gjithçka është më e lehtë gabuar. Them se vetëm të vdekurit shohin ëndrra.
dhe më e thjeshtë. Ose ashtu kujtojmë. Nëpër Kurse të gjallët jetojnë brenda tyre. A nuk është
ëndrra. Kur takojmë të pamundurën. gjumi, koha kur njeriu sheh ëndrrat, gati - gati si
vdekja? Punë dreqi! Vramendje të tilla të thinjin.
Kam pritur të takohem me ty, Bajlozi im. Në Të mplakin para kohe. E rëndësishme është që
ëndërr, kuptohet. Kam pritur dhe shpresuar. unë nuk shoh ëndrra prej kohësh e kohësh. E fun-
Shpresuar dhe besuar. Me një bindje të thukët. dit ishte ajo me babën tem. Ndryshe ndodh me
Ethshëm. Bindje ngulur në mua. Si shushunja në motrën.
mishin e robit. Në trupin e tij të sëmurë. Brenda
të cilit rrjedh gjak i zi dhe i prishur. Si ujërat e zeza
në themelet e Kullës sime. Burgut tim. (Burg. Bur- Bajlozi im, e pyeta motrën një ditë:
gu. Burgut. Fjalë e re, ardhur prej Krahinës Fqinje, “Si ia del, motër?”
më duket). Hapsanës sime. Me mure të bardhë. “Kujt, Gjergj?”
Lyer me gëlqere. Prej Norës dhe motrës. Liria “Të shohësh ëndrra me Bajloz”.
ime e hirtë. (Burgu yt është liria e të dashurve të “Nuk e di.Vjen vetë”.
tu, thoshte babai im, ndjesë pastë). Që zbardhet “Kush?”
borë. Kur hollohet dhe shkrihet. Jo me ujë. Me “Bajlozi”.
kujdesin dhe mirësinë e të tjerëve. (Dashuria vret “Kur?”
edhe më shumë se urrejtja, thoshte). Të Norës, “Natën”.
për shembull. Të motrës, për shembull. Të djalit, “Sepse e thërret gjithë ditën e lume”.
për shembull. Bindje e marrë. Të cilën ia ushqeja “Ndoshta...”
vetes. Edhe ia ushqej.Thua se bindja është foshnjë. “Turp!”
Që duhet mëkuar. Thuajse ditë për ditë. Thuajse “Turp”.
orë për orë. Të pres në ëndërr Bajloz. Por. “Tek unë vjen vetëm baba”.

Ka kohë që nuk shoh më ëndrra. As natën. Por Ishim nisur për te Mrizi i Orëve. Unë dhe babai.
as edhe ditën. Gjumi im (tetë orë çdo natë, asn- Leqet ishin ngrehur para tri ditëve dhe në to
jëherë më pak a më shumë) është kthyer në një duhej të kishte rënë diçka. Ishte hera e parë që
harresë të plotë e të thellë, thua se vetja ime mër- babai më merrte me vete dhe zemra më dridhej
gohet diku larg dhe në dyshek më mbetet vetëm si zog i rrëzuar nga foleja. Babai ecte shpejt dhe

SYMBOL • 12 • 25
unë e ndiqja me vështirësi, duke mbetur gjithnjë nënës. Buka ishte e rrotullt, e madhe, e nxehtë, e
dy - tre hapa larg tij. Herë - herë edhe më shumë. sapo-nxjerrë nga saçi. Prej saj ngrihej e shpërnda-
Gjatë gjithë rrugës rrekesha ta shtrija hapin sa më hej gjithandej një avull i ngrohtë e erëmirë, që më
fort, me qëllim që këmba ime e vockël të zinte mbështillte të tërin, dhe jo vetëm qafën, siç bënin
vend në gjurmët e mëdha të babait. Porse rrekja rrathët e tymtë të babait. Mandej nëna e ndante
ime dukej e kotë. Edhe pse lodhesha e djersitja. në copa atë bukë. Korja e saj kërciste krrap -
Largësinë që përshkonte babai me vetëm një hap, krrap - krrap. Vetëm korja. Tuli ishte i butë dhe i
unë e bëja me tre hapa. Herë - herë dhe me dy. paqtë. Si dëbora e porsa-rënë. Ende e pa ngrirë.
Kurrë me një. Edhe pse e zgjasja hapin aq fort, sa Mbi të gjithçka lë gjurmë. Ashtu si mbi njeriun.
bibilushi im e cikte dëborën e ngrirë. Herë - herë Deri në një moshë të caktuar. Derisa është pa
e ktheja kokën mbrapa. Ajo që shihja, më trish- zënë kore. Si bora e porsa-rënë. Babai im, ndjesë
tonte e më fuste frikën: gjurmët e babait dallo- pastë, thoshte se ka njerëz, edhe pse fort të rrallë,
heshin fare qartë, kurse të miat mes tyre ngjaso- që nuk zënë kore kurrë. Mbesin gjithmonë dëborë
nin me ndoca trishtilë të ngordhur e mezi e porsa-rënë. Domethënë fëmijë. Si rapsodët e
shquheshin. Herë - herë më vinte të ndalesha në dikurshëm të Egobokës, për shembull. Por jo këta
vend e të qaja. Porse u druhesha qortimeve të të sotshmit. Korja e tyre është fort e trashë. As
babait. Edhe talljeve të tij. Babai as që e vinte re topuzi nuk e thyen. Krejt tjetër ishin rapsodët e
mundimin tim. Kokën nuk e kthente asnjëherë dikurshëm. Fëmijë të përjetshëm. Dëborë kurrë e
mbrapa, megjithëse unë e dëshiroja jo pak një ngrirë. Gjithçka linte gjurmë mbi to. Edhe një halë
sjellje të tillë: do të ma hiqte lodhjen e frikën. Si pishe. Edhe vetëm një fjalëz me pak helm. Edhe
me dorë. Me siguri. Porse babai ecte vetëm para. një zog që rrëzohet papritur. Edhe një puhizë e
Duke lënë pas vetes gjurmët e tij të mëdha e të lehtë. Gjurmë të brishta, pa zhurma e kërcitje, që
thella. Ku humbiste pa lënë kurrnjë gjurmë këmba mezi dallohen e që rrezikohen orë e çast. Nga të
ime e vockël. Babai çante përpara. Pa u ndalur as tjera gjurmë. Edhe këto nga të tjerat. Derisa vjen
edhe njëherë. Edhe cigaren në ecje e dridhte. E një çast dhe gjurmët e para as që dallohen. Si të
ndizte pa e ngadalësuar aspak hapin dhe e thithte mos kishin qenë kurrë. Kështu është dëbora e
pa pushim. Sipër e anash tij sajoheshin mandej porsa-rënë. Edhe njeriu që ende nuk ka zënë
rrathë të tymtë e të kaltër, të cilët, si ndoca leqe kore. Kurth për gjurmët. I përpin e i tret të gjitha.
të ngrehur me ngut, zgjateshin drejt meje, ma fshi- Ashtu siç i pranon të gjitha në fillim. Edhe majën
knin fytyrën gjithandej, derisa gjenin qafën time të e hollë të një hale pishe, edhe putrën e rëndë të
hollë, që e shtrëngonin pamëshirshëm. Unë zgjas- një ariu. Kurse me njeriun që ka zënë kore, ndodh
ja duart përpara dhe rrekesha t’i shprishja leqet e ndryshe. Ashtu edhe me dëborën e ngrirë. Mbi to
tymtë. Sa pa e prekur qafën time të hollë. Herë - jo gjithçka lë gjurmë. Vetëm diçka që rëndon. E
herë ia dilja mbanë. Herët e tjera dështoja. aftë ta thyejë koren e ngrirë. Ta bëjë të kërcasë.
Rrathët e tymtë i shpërfillnin gishtërinjtë e mi Krrap - krrap - krrap. Siç bënte tashti bora nën
dhe lakmonin qafën time të hollë. Atëherë rreke- këmbët e mia. Krrap - krrap - krrap. Ndoshta
sha ta nxirrja prej lakut atë. Domethënë qafën edhe nën këmbët e babait ashtu bënte. Ndoshta
time të hollë. Herë - herë ia dilja mbanë. Herët e tjetërsoj. Babai gjithmonë, kur ecte, rëndonte më
tjera dështoja. Rrathët e tymtë lakoheshin e zgje- fort mbi këmbën e djathtë. Krrap - krrup. Krrap
roheshin gjithandej nga synonte të ikte qafa ime. - krrup. Kurse unë, në ndryshim prej tij, kam fillu-
Babai nuk e hiqte për asnjë çast cigaren nga goja. ar të rëndoj më fort mbi të majtën. Krrup - krrap
Pa fikur njërën, ndizte tjetrën. Prandaj edhe leqet - krrap - krrup - krrap - krrap - krrap - krrup…
e tymtë nuk reshtnin asnjëherë. As rrekjet e mia Përziheshin e ngatërroheshin hapat tanë. Edhe
për t’u shpëtuar atyre. Herë duke zgjatur duart krismat që sajoheshin prej tyre. Shpina e babait,
para. Herë duke anuar e përkulur qafën time të ashtu e gjërë dhe e drejtë, më trishton. Kam mall
hollë. Kështu për shumë e shumë kohë. Dëbora t’ia shoh fytyrën. Sidomos sytë. T’ia dëgjoj zërin.
nën këmbët e mia ishte e ngrirë dhe kërciste Sidomos të qeshurën. Babai im, ndjesë pastë,
krrap - krrap - krrap. Si buka e misërt në duart e thoshte se jo sytë, por e qeshura është pasqyrë e

26 • SYMBOL • 12
P RO Z Ë

shpirtit. Sipas tij, një njeri mund ta njohësh fort vetëm disa hapa bashkë me babën.Thuajse ngjitur.
mirë nga mënyra sesi qesh. Sytë edhe gënjejnë, e Në krahun e tij të majtë. Pa thënë asnjë fjalë. As ai
qeshura jo. E kisha provuar këtë thënie të babait mua. As unë atij. Ani. Më mirë kështu. Mandej bëj
në të gjitha rastet kur isha përballur me Bajlozin. përpara. Domethënë e lë babën pas. Nuk m’u duk
Bajlozi nuk dinte të qeshte. Edhe pse ishte rrekur e vështirë. Siç kisha kujtuar në fillim. Vetëm hapi i
të mësonte. Bëhem gati t’i them babait të ndalemi parë qe i mundimshëm. Ai që u shtri paksa para
e të pushojmë pak. Fare pak.Aq sa do t’i duhet atij babait. Të tjerët jo. Unë tashmë çaj përpara. Edhe
për të dredhur e pirë një cigare. Ndihem i lodhur pse nuk i kam më inatin dhe zjarrminë e
për vdekje. Edhe shurra më bëhet. Si asnjëherë mëparshme. Ani. Ndihem mirë edhe pa to. Në fil-
tjetër. Më djeg nën vete, si të kisha thëngjij të nde- lim më ishin dashur. Sa për ta zënë babën. Tashti
zur brenda brekëve. Shpina e babait bëhet gjithnjë jo. Edhe shurra nuk po më bëhet. Përpara. Baba ka
e më e vogël. Nuk mundem më. Hap gojën dhe mbetur pas. Unë vetëm përpara. As kokën nuk e
them diçka. Por, si duket, kam folur vetëm me kthej mbrapa. Bëj sikur nuk i dëgjoj thirrjet dhe
veten time, sepse babai vazhdon përpara pa u ulërimat e babës. Siç kishte bërë edhe ai me mua
ndalur. Me të njëjtin hap si më parë. Atëherë unë pak më parë. Asgjë nuk e bën të mundimshme
vë para gojës duart thuajse të ngrira dhe shkërbej ecjen time përpara. Asgjë nuk e pengon atë. As
ujkun. Me sa kam fuqi. Shpati përballë nuk më shpina e gjerë e babës. As leqet e tymtë. Unë që
kthen përgjigje. Siç kishte bërë herët e tjera. Kur çaj vetëm përpara. Më shumë se eci, fluturoj.
u qe përgjigjur thirrjeve të mia. Kësaj radhe vetëm Borërat nën vete më duken herë - herë si mjeg-
hesht. Si plak shurdh e i pagojë. Unë fajësoj ulla. Unë përsipër tyre. Sa e cik dëborën e ngrirë.
dëborën e rënë. Në Shpatin përballë ndoshta Pa e thyer koren e saj. Thua se rrëshqas përsipër.
është ende e pa-ngrirë. E tillë që përpin e tret Siç bëja me shokët. Kur hipnim mbi trinat e drun-
gjithçka. Edhe ulërimat e një ujku, domethënë të jta dhe rrëshqisnim pjerrësive të ngrira të
miat. Unë vë prapë duart para gojës (si hinkë) dhe Egobokës. Në çdo trinë dy fëmijë. Herë - herë
prapë shkërbej ujkun: babai duhet të më dëgjojë, edhe tre. Thërrisnim si të çmendur. Ndiheshim të
ai nuk është shpat mali, mbi të nuk ka rënë dëborë. plotfuqishëm. Mbi të gjithë dhe mbi gjithçka.
Por, si duket, i kam ulëritur vetëm vetes sime, Askush nuk mund ta ndalte fluturimin tonë.Vetëm
sepse babai vazhdon përpara pa u ndalur. Me të përpara. Përpara dhe poshtë. (Shumë vite më
njëjtin hap si më parë. Bile edhe më shpejt. vonë, tamam atëherë kur Gjoni i Pal Satrit nisi të
Atëherë, krejt papritur, më përfshin një inat i egër fliste për kufijtë e mundshëm të lirisë vetjake, më
dhe brenda vetes ndiej një zjarrmi kurrë të pr- janë kujtuar kthjelltazi ato çaste të fëmijërisë dhe
ovuar më parë. Një si dorë e padukshme ma heq rrëshqitjet e çmendura mbi trinat e drunjta).
në çast lodhjen. Edhe shurra nuk më bëhet. Gjithë Kështu deri te brigjet e Përroit të Thatë. Aty ishte
ajo largësi mes meje dhe babait më duket e pa- kufiri ynë. Aty na ndalej turri. Aty merrte fund
përfillshme. Tamam si atëherë kur luaja “ta lashë” çmenduria jonë. (Prapë kam çuar nëpër mend
me fëmijët e tjerë të Egobokës. Rendja si i Gjonin e Pal Satrit).Te Përroi i Thatë. Që gjëmon-
hazdisur kalldrëmeve. Pa u ndalur asnjëherë. Edhe te e ulërinte mnershëm. Siç po thërret e ulërin
shurrën në ecje e bëja.Vetëm përpara. Pa provuar tashti baba jem. Më thotë të ndaloj. Të kem kuj-
kurrë lodhje. Gjithmonë me bindjen se do t’i kap- des. Të kthehem mbrapsht. Porse unë bëj sikur s’e
ja të tjerët dhe se nuk do të kapesha prej tyre. dëgjoj. Edhe atëherë mbi trinat e drunjta kështu
Edhe tashti nxitoj përpara, me bindjen se babai bënim. Mbyllnim sytë. Të dy. Bënim sikur s’e shih-
është lehtësisht i kapshëm. Do ta arrij dhe mandej nim Përroin e Thatë. Që afrohej me shpejtësi të
do ta lë pas. Pa i përfillur thirrjet dhe ulërimat e llahtarshme. Si një lak i zi e i stërmadh. Bëlldum!
tij. Ashtu ndodh me të vërtetë. E zë babën. Bile Krrau! Qe një krismë e ashpër. E ndryshkur. Met-
më shpejt dhe më lehtë se ç’e kisha parashikuar. alike. Fare pak para saj (ndoshta në një kohë me
As që ndalem ta përshëndes. Apo t’i them diçka. të), diçka e zezë shkrydhi borën e ngrirë dhe doli
Qoftë edhe një fjalë të vetme. Ende i ndiej brenda në sipërfaqe. Fare pak para saj (ndoshta në një
vetes inatin dhe zjarrminë e pakmëparshme. Bëj kohë me të), diçka e mprehtë ma kafshoi

SYMBOL • 12 • 27
pamëshirshëm pulpën e këmbës së majtë. Në fil- sharë e goditur. Tashmë e kisha krejt pranë. Aq sa
lim u çorodita me gjithsejt. Mandej u kthjellova: ia shquaja cigaren e ndezur në gojë dhe leqet e
kisha rënë në lak. (Shumë vite më vonë, Gjoni i tymtë që dilnin prej saj. E thirra prapë. Lehtë. Jo
Pal Satrit do të thoshte se njeriu, pikërisht kur në emër. Nuk ulërita. Nuk kishte kuptim. Iu luta të
ndodhet buzë greminës, bëhet më i kthjelltë se nxitonte pak. Ai qeshi. Ia dallova të qeshurën.
kurrë). Për çudi, nuk ndjeja dhimbje: këmbët më Qeshte baba jem i mirë. I papërsëritshmi. Qeshte
ishin mpirë nga të ftohtit. Edhe frika ime bashkë i lehtësuar. Sepse po më gjente shëndoshemirë.
me to. Edhe ndjesitë e tjera më ishin mpirë. Me vetëm një këmbë të zënë në çark. Që duart e
(Xherahu i Egobokës, sa herë që ishte i detyruar tij të mëdha e të rënda do ta hapnin menjëherë.
t’ia priste ndokujt ndonjërën prej gjymtyrëve të Sytë m’u mbushën prapë me lot. Me lot malli e
kalbura, vinte më parë mbi të dëborë ose copa mirënjohjeje. (Ndjesitë e të kurthuarit ndryshojnë
akulli). Vetëm kur pashë gjakun të pikonte mbi edhe brenda një çasti, do të thoshte Gjoni i Pal
dëborën e ngrirë, erdha në vete. U tremba për Satrit). Baba m’u avit pranë. Krejt pranë. U ndal.
vdekje. Zura të ulërij e të kërkoj ndihmë. Baba Nuk qeshte më. Kurse cigaren e ndezur e kishte
nuk duhej të ishte larg. Pak mbrapa meje. Vetëm prapë në gojë. Unë zgjata para dorën e djathtë.
disa hapa. Më iku frika. Edhe pse nisa ta ndiej kaf- Që ta shtrëngoja atë të babës. Si burri - burrit. Siç
shimin e kurthit. Me mua ishte baba. Si dikur. Si bënim gjithmonë këto kohët e fundit. Sa herë që
përherë. Ktheva kokën pas. Baba nuk ishte larg. Ia përballeshim. Siç u përballëm edhe tashti. Krejt
dalloja gjoksin e madh. Por as krejt afër s’ishte. pranë njëri - tjetrit. Unë vazhdoja ta mbaja të zg-
Nuk ia shquaja tiparet e fytyrës. E thirra prapë. jatur dorën e djathtë. Edhe pse më rëndonte jo
Më fort. Në emër kësaj radhe. Ulëriva. Kërkova pak. Baba nuk ma zgjati të tijën. Vetëm më peshoi
ndihmë. I kthyer nga baba. Që vazhdonte të ecte me shikim nga koka deri te gjunjët (këmbët i ki-
me hapin e mëparshëm. Pa u ngutur ndopak. Kur sha të zëna: njërën në lak, tjetrën në borë). Cigar-
duhej të ndodhte krejt ndryshe. Nisa të turbullo- en e thithte pa pushim. Si gjithmonë. Leqet e
hem prapë e të mos kuptoj asgjë. As praninë time tymtë kalonin përanash meje. Unë dridhesha.
aty. As rënien në kurth. As qetësinë e babës. Baba nuk tha asnjë fjalë. Vetëm u kollit dy - tri
(Shumë vite më vonë, Gjoni i Pal Satrit do të herë. Mandej e pështyu cigaren e ndezur para
thoshte se njeriu që bie në një kurth, është më i këmbëve të mia. Dhe iku. Tamam atëherë zgjo-
çorodituri nga të gjithë). Sidoqoftë, baba po afro- hem i mbytur në djersë. I zënë në kurth. Në gjoks,
hej drejt meje. Nisa t’ia shquaj tiparet e fytyrës. diku në gropën e tij, kam një shtrëngim të padu-
Edhe pse tepër ngadalë. Minutat më dukeshin orë. rueshëm. Shtrëngim që, si duket, s’ka të bëjë as-
(Ai që ndodhet brenda një kurthi, e humbet kup- pak me dy plagët e mia të vjetra, të dyja në të
timin e kohës, do të thoshte Gjoni i Pal Satrit). djathtë të gjoksit, domethënë aty ku kam zemrën.
Provova ta lëviz këmbën e zënë. Lëvizi bashkë me Mos po bëhem me një plagë të re, të tretë? Diku.
lakun. Më dhembi kësaj radhe. M’u mbushën sytë Ku?
me lot. Mpirja po kalonte. Edhe ajo e këmbës së
zënë në çark. Edhe e ndjesive. (Gjoni i Pal Satrit Ku je, Bajlozi im? Ti që m’i njeh plagët më mirë se
do të thoshte se çoroditja e atij që ka rënë në ç’i njoh unë. Prejse ato janë vepër e jotja. Sepse
kurth, nuk vazhdon përgjithmonë. Vjen një çast ti vetë i ke gatuar ato. Ditë për ditë. Vit për vit.
dhe i kurthuari nis të reagojë. Ose e vret mendjen Shekull për shekull. Pa dyshuar as edhe një çast.
dhe përpiqet të dalë nga kurthi ku ka rënë. Ose i Me durimin dhe ligësinë tënde. Mbi ç’plis e ke
nënshtrohet fatit të tij dhe i përshtatet jetesës vënë kokën tënde pa flokë? Kokën tënde të bukur.
brenda një kurthi). Porse Gjoni i Pal Satrit do të Ti fle? Dremit? Apo je zgjuar? Njëlloj si unë. Me
bënte fjalë për njerëz të vetmuar. Për njerëz që se i mbush ditët, netët, orët e minutat? Apo i ke
kishin vetëm veten e tyre. (Hapsana ime janë të bosh? Njëlloj si unë. Nga e nis mendjen tënde të
tjerët, do të thoshte Gjoni i Pal Satrit). Kurse unë zezë? Gjithkund dhe askund? Njëlloj si unë. Apo
kisha babën. Babën tem. Që ma kishte bërë kryet. vetëm drejt meje? Njëlloj si unë drejt teje. Po ën-
Që më kishte dashur e përkëdhelur. Që më kishte drrat a ta shqyejnë gjumin? Njëlloj si mua. Apo je

28 • SYMBOL • 12
P RO Z Ë

mësuar me to? Njëlloj si unë. Je ai që ishe? Njëlloj gjatë gjithë paradites: mungesën e shenjës treg-
si unë. Apo ke ndryshuar? Njëlloj si unë. Mall a uese te vendi i lakut. Sepse nuk mbaj mend që
ke për mua? Njëlloj si unë për ty. Apo më ke har- baba të kishte harruar ndonjëherë t’i vendoste
ruar? Aspak si unë. Ku je, Bajlozi im? Më ka marrë shenjat treguese tek të gjitha leqet e ngritura prej
malli. Mbaje mend. tij. Lak për lak nga një shenjë treguese. Një degë e
madhe dhe e tharë. Një gur i zi e me majë. Një hu
Mbaj mend se të nesërmen e ëndrrës që ju rrëfe- i trashë e i ngulur në dëborë. Lloj - lloj shenjash.
va pak më sipër, nuk kam qenë aspak i qetë. E Secili lak kishte shenjën e vet. Prej shenjës merrte
sillja atë nëpër mend thuajse në çdo çast, edhe edhe emrin.
pse rrekesha të harrohesha në lloj - lloj punësh Laku i Degës së Tharë.
të rëndomta, të tilla si për shembull pastrimi i Laku i Gurit të Zi.
barërave te pragu i Kullës, krasitja e mollëve në Laku i Hurit të Trashë.
oborr, zëvendësimi i rrasave të thyera në çati, Baba nuk harronte kurrë t’i vendoste shenjat treg-
mbyllja e vrimave të gardhit e plot punë të tjera uese. Që egobokasit e tjerë të mos i ngatërronin
kësisoj, të cilat, gjithsesi, nuk kryheshin si duhej, leqet e tij me të tyret. Treguese e paralajmëruese.
prejse ëndrra e mbrëmshme m’i kishte mjegul- Që të ruheshin të tjerët e të mos bëheshin viktima.
luar sytë e lidhur duart. Kurrë, më parë, në jetën Siç isha bërë unë, për shembull. Dhelprat mësuan
time nuk isha marrë kaq gjatë e ethshëm me një shumë shpejt t’i lexonin shenjat treguese (edhe
ëndërr. Gjithmonë i kisha hedhur pas krahëve ato. paralajmëruese). Dhe u shmangeshin lehtësisht
Domethënë ëndrrat. Siç hidhet një fjalë, fyerje a leqeve. Atëherë baba vendosi që në leqet e ngre-
kujtim, të cilat, ti, nuk dëshiron t’i kesh përballë, hura për dhelprat, të mos vinte kurrfarë shenje
para syve, domethënë në vëmendjen tënde. Kurse treguese (apo paralajmëruese). Siç kishte ndod-
me ëndrrën e mbrëmshme ishte krejt ndryshe. hur me lakun e ëndrrës. Ndoshta ai kishte qenë
Sa më fort rrekesha ta harroja, aq më shumë lak dhelpre. Provova një lehtësim e kthjellim të
ajo, domethënë ëndrra e mbrëmshme, trazon- menjëhershëm. Por që zgjati vetëm për pak çaste.
te kujtesën time, duke u shfaqur e rishfaqur në Sepse i mbylla prapë të dy sytë dhe prapë e çova
të, domethënë në kujtesën time, deri në detajet nëpër mend ëndrrën e mbrëmshme, duke zbuluar
më të imta. Më besoni: kujtohesha edhe për një një tjetër detaj të vockël: laku ku unë kisha rënë,
imtësi të tillë siç kishte qenë nënqeshja e fshehur kishte qenë lak ujku e jo dhelpre. Ma kishte thënë
e babës në çastin kur këmba ime (e majta) pat vetë baba pak para se të niseshim. (Vazhdoja t’i
rënë në lak; ose dhe për nxirjen e pulpës sime mbaja mbyllur të dy sytë). Edhe madhësia e lakut,
(e errët, mavi, në ngjyrën e kokrrës së ullirit të edhe dhëmbët e tij të gjatë e të mprehtë dësh-
tejpjekur), kur e kisha nxjerrë këmbën time (të monin për një lak ujku, prej atyre ku baba kurrë
majtën) nga laku. Ëndrra e mbrëmshme nuk më s’harronte të vendoste një shenjë paralajmëruese
shqitej për asnjë çast. Më ndiqte hap pas hapi. (edhe treguese). Në ëndërr kishte harruar. Thua
Ose lëvizte e zhvendosej bashkë me mua. Tamam me të vërtetë kishte harruar? Apo gjithçka kishte
porsi hija. Veçse në ndryshim prej saj, domethënë qenë e qëllimshme prej tij. Që unë të mos e vija
prej hijes, ajo, domethënë ëndrra e mbrëmshme, re e të bija në atë lak të mallkuar. Provova një
nuk ishte diku jashtë e pranë, por brenda e thellë këputje gjymtyrësh e turbullim të menjëhershëm.
vetes sime. Hijen e shmang lehtë, nëse i mbyll të I lashë të gjitha punët dhe u mbylla në Kullën time.
dy sytë; kurse me ëndrrën ndodh krejt ndryshe: Ashtu siç isha, pa i zbathur as opingat, u rrëzova
mbyllja e syve e bën atë edhe më të qartë, duke mbi postiqet e leshta. Ndeza një cigare të trashë
zbuluar pa pushim në të detaje e imtësi të reja, dhe thitha fort e disa herë me radhë, derisa më
çka e provova edhe unë vetë, kur u rreka ta bëj zuri kolla. Drekën e ktheva mbrapsht. Nuk më
një provë të tillë. Kështu për shembull, pak pa hahej. As më pihej. Ndeza një cigare tjetër. Koka
afruar dreka, duke i mbyllur e duke i mbajtur ash- më rëndonte për qamet. Ndoshta ngaqë bluante
tu të dy sytë, zbulova një imtësi të re nga ëndrra pa pushim ëndrrën e mbrëmshme. Rrezik të më
e mbrëmshme, vogëlsi që nuk më ishte kujtuar ri-zgjoheshin plagët e vjetra. Edhe pse shenjat

SYMBOL • 12 • 29
paralajmëruese (treguese) nuk dukeshin krejt vrap pas betejës me krahinën fqinje). Kurse tashti
afër. Por kush më siguronte se ishin krejt larg? nuk po më jepet të kryej asnjë prej këtyre shër-
Pasdreke vonë, pak pa rënë muzgu në Egobokën bimeve. Edhe pse barërat e barishtet mbi varr e
time, vendosa: duhet të shkoj te baba, domethënë përreth janë rritur e harlisur aq shumë, sa rrezik
te varri i tij. Menjëherë. Përndryshe më pret një të fshihet edhe një lepur mes tyre. Edhe pse rrasa
natë e tërë pa gjumë. Ndoshta edhe me therje e gurtë në krye të varrit është anuar aq shumë, sa
plagësh. Ku i dihet? Plagët e vjetra. Kam kohë pa rrezik të bjerë përdhè. Edhe pse rreshti i gurëve
i ndier. Sa? të rrumbullt përanash është çoroditur aq shumë,
sa rrezik t’i ngjajë një skuadre të shpartalluar.Var-
Sa kohë kemi pa u takuar, Bajlozi im? Ndoshta një ret e tjerë rreth e rrotull duken për bukuri.Tek të
muaj, ndoshta dy, ndoshta dhjetë. Nuk besoj më gjithë janë pastruar barërat e barishtet. Janë dre-
shumë. Porse mua më duket një jetë e tërë. Sepse jtuar rrasat e gurta. Janë lyer e sistemuar rreshtat
më ka marrë malli. Kam provuar të ndiej mall për e gurëve të rrumbullt. Varri i babës tem ngjason
Norën time. Kur rrinte me javë të tëra tek të sa- me delen e zezë mes të bardhave. Ulem mbi të
jët.Ashtu edhe për djalin. Motrën? Porse malli për (edhe pse LME-ja (Ligji i Maleve të Egobokës) e
ty qenka diçka tjetër. Krejt tjetër. Mall që dhemb ndalon rreptësisht një veprim të tillë) dhe dredh
e gërryen. Si malli i gjysmës për gjysmën tjetër. Si e ndez një cigare të trashë. Ndihem i lodhur. Edhe
malli i vetes për vetveten. Si malli i pjesës për të bosh. Krejt bosh. Si varr pa kufomë brenda.
tërën. Ose i së tërës për pjesën. Kam mall për “Po më rëndon, bir”, thotë baba papritur. Unë
ty, Bajloz. Për sytë e tu të gjarpërt e të përgjakur. hidhem përpjetë, si të më kishte pickuar gjarpri.
Për buzët e tua të trasha dhe epshore. Për mend- Kurrë s’i kam besuar përrallat me të vdekur që
jen tënde të mbrapshtë e të pabesë. Për zemrën ngrihen nga varret dhe flasin.
tënde të zezë e dinake. Kam mall për gjithçka tën- “Më fal, babë! Ndihesha i lodhur. Kisha nevojë të
den. Ku je, Bajlozi im? Më mungon kaq shumë. Kur pushoja diku”.
do të vish? Sepse do të vish një ditë. Duhet. Të “Dhe zgjodhe varrin tem?”
shfaqesh. Para meje. Para këmbëve të mia. Para. “Nuk bëra kurrfarë zgjedhjeje, babë. Ato i ke bërë
Diku përpara. ti. Para shumë e shumë vitesh. Që kur u martove.
Që kur mbolle farën tënde. Ndoshta edhe më
Para këmbëve kam babën tem, domethënë varrin parë. Që kur yt atë...”
e tij. Trazoj me majën e opingës dheun e ngjeshur “…tashti po flet mirë, bir. Edhe zgjedhjet e mia
dhe nuk ndihem aspak i qetë. Nga një selvi diku ishin të paracaktuara nga ato të të tjerëve…”
afër vijnë krrokëritjet kob-ndjellëse të një kor- “…sidoqoftë, diçka mund dhe duhej ta kishe
bi: krrau - krrau - krrau. Kurse dëbora e ngrirë zgjidhur ndryshe. Nuk kishe pse të ishe kopja e
nën këmbët e mia dhe bukët e misërta në duart babës tand. Ashtu si unë nuk kam pse të jem ko-
e nënës kërcisnin krrak - krrak - krrak. (Krrau! pja jote”.
kishte ulëritur laku i ëndrrës). Kam shumë kohë pa “Unë jam rrekur të jem i mirë me ty, Gjergj. Sepse
ardhur këtu. Domethënë në Varrezat e Egobokës. të kam dashur”.
Ndoshta një vit. Ndoshta edhe më shumë. Nuk “Po, babë. Është e vërtetë se më ke dashur. Veçse
e mbaj mend herën e fundit. Ndërsa dikur, para në mënyrën tënde. Pa më çmuar”.
shumë e shumë vitesh, vija për çdo muaj, herë - “Po flet si në jerm, bir. Si mund ta duash dikë a
herë edhe më shpesh. Pastroja barërat e barishtet diçka, pa e çmuar atë? Dashuria nuk është gja
mbi varr e përreth (gjithherë i gjeja të rritura e të tjetër, përveçse vlerësim ndaj dikujt apo diçkaje”.
harlisura, si flokët e pakrehur të motrës, fill pas “Po, babë.Veçse në rastin tand ndaj meje, dashuria
zgjimit nga gjumi). Drejtoja rrasën e gurtë te kryet ishte ma shumë porosi. Amanet. I lënë nga baba
e babait (gjithherë e gjeja të anuar paksa, djathtas jot. Edhe atij ia kishte lënë porosi baba i vet. Biri
ose majtas). Sistemoja e lyeja me gëlqere rreshtin duhet dashur. Nga ati. Edhe ati. Nga biri. Kështu
e gurëve të rrumbullt përanash (gjithherë e gjeja me radhë. Si hallkat e një zinxhiri.Vajmedet po të
të çoroditur, si ushtria egobokase kur zbythej me këputej ndonjëra prej tyre...”

30 • SYMBOL • 12
P RO Z Ë

“...jerm...bir...” vetë…”
“...po, babë. Asnjëherë nuk më ke çmuar. Kurrë “…dhe nuk provove të ishe ndryshe me mua?”
s’ke pasur besim tek unë. Sepse e shihje, e ndjeje “Nuk dija. Nuk mundja. Nuk…”.
që isha ndryshe prej teje. Kur ke dashur që të isha “…as atëherë kur rashë në Lakun e Ujkut?”
shëmbëllimi yt, kopja jote. Siç kishe qenë ti kopja “Ai ishte Lak Andrre, bir...”
e babës tand. Siç kishte qenë baba jot kopja…” “...që më ka dhembur e po më dhemb më shumë
“…gabon, bir. Të kam mbajtur në pëllambë të se një lak i vërtetë”.
dorës. Asgjë nuk të ka munguar…” “Duhet ta harrosh, bir. Menjëherë. Mjerë ai që
“…vetëm diçka e vogël, babë. Besimi yt. Ai që më jeton në kurthin e ëndrrave. Janë të pavërteta.
është dashur më shumë se gjithçka tjetër...” Janë…”
“...të kam lënë një Kullë…” “…ndonjëherë më të vërteta se edhe vetë
“…të vjetër e të shëmtuar…” Egoboka”.
“…një votër të ndezur…” “Prapë po më rëndon, bir. Më shumë se dheu që
“…që të nxinte me tym…” kam përsipër. Nuk flitet kështu me të vdekurit.
“…një emër të mirë…” Janë tekanjozë e hakmarrës. Ngrihen që nga var-
“…që rrallëherë më hyri në punë…” ret e të ndjekin pas…”
“…një motër të virtytshme…” “…hijet e tyre...”
“…që më mirë të ishte mëkatare…” “...të errëta e këmbëngulëse...”
“…asnjë borxh nuk i ke askujt…” “...thjesht hije...”
“…porse jam i mbytur në borxhe tek ti…” “...që hyjnë gjithkund pa drojë e zori...”
“…t’i kam falur të gjitha, bir!” “...si mendimet dhe idetë...”
“Që aty ku je, nuk mund të falësh asgjë, babë. Që “...edhe si kujtimet e pengjet...”
aty, vetëm merr pa pushim prej meje. Pa e ditur, “...që vjen një çast dhe lodhen, tërhiqen pas…”
pa e kuptuar as ti vetë”. “…në varr ose në harresë”.
“Të kam mbajtur nën sqetull, bir. Derisa u rrite, u “Është e njëjta gjë, babë. Edhe varri, edhe harre-
bëre burrë. Bile, edhe atëherë”. sa”.
“Pikërisht këtu ke gabuar, babë. Nuk duhej të më “Jo, bir. Gaboni ju të gjallët.Varri është kujtesë”.
mbaje nën sqetull. Duhej të më ulje në tokë. Të “Kujtesa jam unë, babë!”
m’i tregoje e mësoje rrugët. Edhe të drejtat. Edhe “Duhet të kujtohesh për varrin e nanës, bir. Ngji-
dhiaret”. tur asht. Ka qenë e mirë me të gjithë. Më shumë
“Ti kishe nevojë për mbrojtjen time, bir. Sepse se me veten e vet”.
gjithmonë ke qenë fëmijë. Edhe atëherë kur u “Ke të drejtë, babë”.
rrite e u bëre burrë. Gjithmonë ke pasur nevojë “Gjithmonë kam pasur, bir”.
për mbrojtjen time. Siç ka nevojë breshka për zh- “Fillove prapë?”
guallin. Gjithmonë. Fëmijë mbete”. “Kam të drejtë. Dy herë”.
“Të tillë më bëre ti, babë. Ti me mosbesimin tand. “Njëra?”
Ti me mbrojtjen tande. Kujtoje se ishe i pavdek- “Ta kam ba kryet”.
shëm. Kujtoje se ishe i përjetshëm. Më rrite si do- “Tjetra?”
matet në serën e kopshtit tonë. Dhe dimri i parë “Nuk jam ma”
pa ty më gjeti zbuluar, desh më ngriu e më thau”. Te nëna punova gjatë dhe pa ndjerë lodhje: pas-
“Qe faji i dimrit, bir. Ishte dimër i parakohshëm trova barërat e barishtet mbi varr e përreth;
dhe shumë i ashpër”. drejtova rrasën e gurtë në krye të varrit; siste-
“Jo, babë. Para së gjithash qe faji yt. Në Egobokë, mova rreshtin e gurëve të rrumbullt përanash.
të gjithë dimrat janë të parakohshëm dhe të ash- (Ka qenë e mirë me të gjithë, kishte thënë baba
për. Këtë e ke ditur. Duhet të ta ketë mësuar yt për të. Duke harruar vetveten, kisha dashur të
atë…” shtoja unë). Mandej u ula në rruginën e ngushtë
“…përralla! Asgjë nuk kam mësuar prej tij. Nën mes dy varreve dhe drodha një cigare të trashë.
sqetull më ka mbajtur. Të gjitha i kam provuar Ndenja gjatë aty. Derisa nata rëndoi mbi majat

SYMBOL • 12 • 31
e selvive. Mandej u ngrita në këmbë. Më vinte va. Mandej u nisa drejt Kullës sime. Gjatë gjithë
për të pshurrur. Edhe më shpejt se vetëtima e rrugës solla disa herë nëpër mend bisedën me
përshkoi trurin tim një mendim i mbrapshtë: po babën, pa qenë i sigurt nëse kisha folur me të
sikur të pshurrja mbi varrin e babës? Fill pas atij apo thjesht me veten time. Ëndrra e mbrëmshme
mendimi (ndoshta njëkohësisht), prapë me shpe- nuk m’u kujtua as edhe njëherë. Por vetëm për
jtësinë e vetëtimës, e përshkoi trurin tim një aq kohë sa zgjati rruga nga Varrezat e Egobokës
tjetër: po sikur t’i pastroja barërat e barishtet mbi deri në Kullën time. Me të shkelur pragun, do të
varrin e babës? Nuk bëra as njërën e as tjetrën. bëhesha prapë rob i saj. Domethënë i ëndrrës së
Domethënë as u pshurra e as pastrova barërat e mbrëmshme. Kështu ia zinin vendin njëra - tjetrës.
barishtet. U ngjesha pas një selvie dhe u lehtëso- Jeta me ëndrrën. Zëvendësoheshin...

32 • SYMBOL • 12
LETËRSIA
DHE AVENTURAT
E MENDIMIT

Bashkim Shehu
ESE

Në vend të hyrjes
Abstract

Nga rrymat e mendimit modern, teoria psikoanal- This work deals with the influence of psy-
itike, metapsikologjia frojdiane, spikat ndoshta më choanalytic thought on writers. The relation-
ship of psychoanalysis to literature is complex
shumë se të gjitha për lidhjen e saj të ngushtë me
and manifold: a combination of influences and
letërsinë. Ashtu sikurse në letërsi, në epiqendrën e convergences, with vectors that behave in many
psikoanalizës ndodhet shpirti njerëzor: siç e thotë direction between one and the other. Some-
Bruno Bettelheim në librin Freud and Man’s Soul, thing that might resemble to the Schrödinger’s
komponenti parësor, mbizotërues në këtë term, nuk quantum entanglement. Therefore, it is difficult
to say where to start. This essay aims to con-
është -analiza, por psiko-. Dhe shton se në Shtetet textualize the history of ideas in the literature
e Bashkuara është përkthyer mind ajo çka duhej like an adventure of thought.
përkthyer soul (shpirt), me një ngarkesë konotative Key words: logos, poiesis, psichologhy, in-
që e bën të priret kah traditat humaniste. trospective, froydism
Marrëdhënia e psikoanalizës me letërsinë është herë shprehet me gojën e Sokratit si personazh i
komplekse dhe e shumëfishtë: një ndërthurje nd- dialogëve të tij), përderisa filozofia pre-platoniane
ikimesh e konvergimesh, me vektorë që sillen në (ose pre-sokrtatike) ishte e mbrujtur me rrëfenja
kahe të shumta midis njërës dhe tjetrës. Diçka që që synonin besueshmërinë (çka, në njëfarë mënyre,
mund t’i ngjajë pleksjes apo ndërthurjes kuantike i ngjan letërsisë) – është po aq domethënës, pra,
të Schrödinger-it (quantum entanglement). Prandaj, fakti paradoksal se themeluesi i logos-it metafizik
është e vështirë të themi nga duhet filluar. Një zg- përdorte pikërisht formën letrare tek syrgjynoste
jerim i fushës pamore, një kontekstualizim në hi- letërsinë. E përdorte këtë formë, vërtet, por duke
storinë e ideve, ndoshta mund të na shpjerë diku. e zhveshur nga gjuha poetike, nga littérarité (siç do
të mund ta quante Jakobsoni), nga ajo që e bën
Sfond: logos kundër poiesis letërsinë të jetë letërsi. Për Platonin, ashtu sikurse
për të gjithë mendimtarët e rodit të tij, funksioni
Në këtë kontekst, armiqësia e njohur e Platonit i gjuhës është instrumentaliteti komunikativ, që ka
ndaj arteve dhe ndaj poezisë (nocion që, në kohën për qëllim ta bindë logjikisht lexuesin – përmes
e tij, ishte i barazvlershëm semantikisht me atë çka shëmbëllimit të këtij te personazhet që shfaqen
sot quhet “letërsi”), përbën një simptomë tepër përmes dialogëve si bashkëbisedues të Sokratit,
domethënëse. Dhe po aq domethënës është fakti e kjo shërben thjesht si përforcim retorik. Gjuha
paradoksal se Platoni, babai i argumentimin filo- poetike është tjetër gjë: po të perifrazojmë Oc-
zofik (së paku në trajtën shkrimore, ngase shpesh- tavio Paz-in, reduktimi i saj tek e dobishmja, tek

SYMBOL • 12 • 33
instrumentaliteti komunikativ, do të ishte njëlloj si përkatësisht (Kanti i ka kushtuar më pak vëmend-
ta reduktoje orgazmën te shumimi (psikoanalisti je, porse ato pak faqe të tij mbi këtë temë janë
Wilhelm Reich, korifeu i funksionit të orgazmës, të paharrueshme). Ndërkaq, estetika mbetej e
do rrotullohej në varr). Dhe, në vazhdën e idesë nënrenditur ndaj metafizikës dhe gjuha e saj ishte
së Roland Barthes-it se, në shenjëzimin letrar, sing- ajo e koncepteve abstrakte. Për më tepër, duhet
nifié mbetet pezull, gjuha poetike mund të krahas- të kujtojmë se Hegeli, në fenomenologjinë e tij,
ohet me coitus interruptus, çka është mbetja pezull e përshoqëronte poezinë me lashtësinë klasike,
e riprodhimit seksual dhe, prandaj, letërsia do të e cila, sipas tij, përbënte fëmijërinë e njerëzimit,
mund të përqasej me kënaqësinë seksuale si qël- ndërsa filozofia i përkiste pjekurisë së njerëzimit.
lim në vetvete (dhe le të kujtojmë kalimthi se, sip- Është e vërtetë po ashtu se ka pasur edhe filo-
as Freud-it, krijimi letrar, tekefundit, është njëfarë zofë shumë të afërt me letërsinë, si Erasmi apo
coitus-i, ndonëse i sublimuar). Montaigne-i, ose madje që kanë bërë letërsi, pra
Ndërkaq, duke i lënë shakatë, e rëndësishme, filozofë shkrimtarë, sikurse Voltaire-i apo Did-
domethënëse, simptomatike në rastin e Platonit (si- erot-i, por këto janë përjashtime që përforcojnë
pas një terminologjie të caktuar do të mund ta qua- rregullin, sepse është fjala për filozofë të një mo-
nim sindroma e Platonit, ose më mirë kompleksi i Pla- daliteti shumë të ndryshëm apo antagonik ndaj
tonit) është se qëndrimi i tij ndaj letërsisë shprehet homonimëve të tyre metafizikë, të cilët, në një-
jo vetëm nëpërmjet përmbajtjes, po edhe nëpërmjet farë kuptimi (ose, mund të thuhet, në kuptimin e
formës, duke e zhveshur pikërisht nga ajo çka është fortë të termit filozofi), zinin qendrën e tablosë.
letrare dhe duke e shndërruar në një zhguall, në një Më anë tjetër, edhe në fushën e letërsisë ka pasur
mbështjellëse të tezave të tij: a thua nëpërmjet kësaj përjashtime: shkrimtarë filozofues, sikurse Shake-
mumjeje, kësaj surrogato-je formale, Platoni kërkon- speare dhe Goethe, për të përmendur më të
te të jepte njëherë e përgjithmonë modelin e asaj shquarit. Po edhe këto janë përjashtime që për-
çka nuk është letërsi. Është shembulli prototipik forcojnë rregullin: mënyra e tyre e të filozofuarit
(ose arketipik, po të flasim platonikisht) i differentia është shumë e ndryshme nga ajo e metafizikanëve
specifica midis metafizikes dhe poetikes nëpërmjet bashkëkohës. Dhe në rastin e Dante-s, kryevepra
reduktimit të kësaj të fundit në instrument retorik. e të cilit përmban një bosht alegorik mendimi
Brenda kësaj, ka shembuj të shumtë letërsie të zhve- abstrakt, me karakter teologjik, raporti i këtij
shur (ose të frustruar, ose mirë të kastruar, siç do të dimensioni me të gjitha dimensionet e tjera të
mund të thuhej psikoanalitikisht), ndër të cilët më i Komedisë Hyjnore mund të përqaset me raportin
famshmi është ai i parabolës së shpellës. Me fjalë të midis muzikës së Mesisë së Händel-it dhe tekstit
tjera, duke e lidhur filozofinë me formën letrare dhe të saj, shkruar nga një poet i ri londinez që askush
duke ia përshtatur këtë të fundit së parës, ngjan si- nuk ia mban mend emrin (e kush ua vë veshin sot
kur Platoni kërkon të vërtetojë se largësia mes tyre atyre fjalëve tek dëgjon atë muzikë hyjnore?).
është e pakapërcyeshme.
Platoni e ka mbresuar thellë historinë metafizikës Sfond (akti i dytë): ndryshimi i paradigmës
përgjatë shekujsh (ka autorë që mendojnë, madje,
se filozofitë e mëpasme nuk janë gjë tjetër veçse Ndryshimi i paradigmës fillon menjëherë mbas
shënime në fund faqeje për doktrinën platoniane). apogjeut të metafizikës në idealizmin gjerman dhe
Në botën klasike dhe pre-moderne, filozofia dhe mbas apoteozës së Idesë Absolute. Sistematika, që
letërsia kanë qenë dy fusha të huaja dhe për- i ngërthente të gjitha sferat e qenies, shpërbëhet.
jashtuese ndaj njëra-tjetrës. Vërtet që filozofët Filozofia kthehet kah shpirti njerëzor, bëhet in-
nuk e bashkëndajnë me Platonin armiqësinë e tij trospektive, bëhet subjektive në një mënyrë të
ndaj letërsisë: kjo, në mjaft raste, ka qenë objekt ndryshme nga epistemologjia metafizike, e cila
i mendimit në pjesën estetike të doktrinës. Ras- i qasej subjektit duke e identifikuar me arsyen
tet ndoshta më të spikatura ndodhen, në mënyrë spekulative dhe me një ndërgjegje abstrakte. Sig-
kuptimplote apo për koincidencë, në fillim dhe urisht, figura kyç e këtij ndryshimi është Schopen-
nga fundi i kësaj historie: Aristoteli dhe Hegeli hauer-i. Nëse i riu Marx, edhe ai një nga bërësit

34 • SYMBOL • 12
E S E

e kësaj shpërbërjeje, ndonëse në drejtimin e shqyera të shpirtit të sfilitur të autorit. Dhe një
kundërt, kërkonte ta përmbyste dialektikën e He- emër tjetër i rëndësishëm është Bergson-i, i përf-
gel-it, e cila, sipas tij, ishte me kokë poshtë, dhe t’ia shirë si në historitë e filozofisë, ashtu edhe në an-
vinte këmbët në tokën e praktikës së individëve tologjitë e letërsisë franceze.
me marrëdhëniet e tyre reale në prodhimin dhe Në anën e letërsisë (po guxoj të imitoj titullin
riprodhimin e jetës, Schopenhauer-i ndërmori një prustian, i shtyrë, ndoshta, nga plogështia mendore,
përmbysje të ngjashme në botën e brendshme të që quhet edhe shoqërim i lirë idesh), një dukuri
njeriut, duke u përpjekur t’i gjente në thellësitë e bashkëudhëtare vërehet qysh nga romantizmi –
saj të errëta shkaqet reale të përfytyrimit të botës ndonëse kjo nuk duhet reduktuar në një reaksion
dhe të sjelljes përkatëse. Për më tepër, në idenë e irracionalist kundrejt Iluminizmit dhe as në idenë e
tij të një vullneti pandemiurgjik, i mistershmi Dink një lëvizjeje prej lavjerrësi. Dukuri që do të bëhej
an sich kantian zbulohet (diçka e paraprirë, me që e gjithëpranishme në modernizmin letrar: letër-
ra fjala, nga idealizmi gjerman, nga Fichte, me tezën sia (e cila e zëvendëson poezinë semantikisht në
që sendi në vetvete është uni i thellë). Është një një moment që përkon, grosso modo, me fillimet
filozofi psikologjike, në thelb, dhe që shfaq një in- e ndryshimit paradigmatik në raportin ndërmjet
teres të veçantë për artin. E tepërt të përmendet sophos dhe poiesis) bëhet më introspektive. Dhe,
filiacioni i drejtpërdrejtë i Nietzsche-s, i këtij sink- njëherësh, më filozofike. Interesimi psiko-filo-
retizmi të mishëruar të filozofikes, të psikologjikes zofik, gjakimi i vetënjohjes dhe, bashkë me të, i
dhe të poetikes. Po kështu, e tepërt të kujtojmë vetëpërligjjes së krijimit artistik dhe letrar (kemi
se Schopenhauer-i dhe Nietzsche i kanë paraprirë një shumim teorish të artit dhe manifestesh) kon-
psikologjisë frojdiane të thellësive – i pari madje figurohen si një Zeitgeist i ri, nëse kjo metaforë ka
në mënyrë më eksplicite, nëpërmjet rëndësisë që ndonjëfarë kuptimi. Të gjitha këto kanë një natyrë
i jep seksualitetit dhe nëpërmjet një paralajmërimi shumë të ndryshme nga interesimi artistik dhe le-
të libidos në konceptin e vullnetit. Megjithatë, këtu trar që zgjon sot njohja, një interesim i fokusuar
duhet të theksoj se Nietzsche, në periudhën e tij thuajse tërësisht mbi teknologjinë: modernizmi –
filologjike, te Lindja e tragjedisë (teksa ende nuk qe veçanërisht në atë çka është përkufizuar si avan-
çliruar plotësisht nga hija e Schopenhauer-it), e gardë, me përjashtim të futurizmit, – përkundrazi,
përfaqëson momentin e ri të filozofisë duke nxjer- më tepër shfaqte alergji ndaj teknologjisë dhe, a
rë në pah divergimin midis metafizikës klasike dhe thua duke kërkuar një antidot ndaj botës së me-
artit pikërisht nëpërmjet paraqitjes së Sokratit (në kanizuar, i kushtohej ethshëm rinovimit të përher-
të hamendësuarin version gojor nga Platoni) si fa- shëm e të sofistikuar të teknikave të veta, duke
jtor për dekadencën e krijimit poetik.Veç asaj, këtë paguar shpeshherë si çmim një mbyllje në her-
koncepsion duhet ta nuancoj duke e lidhur me metizëm. Mbyllje, vënie në pikëpyetje e artit dhe
moton sokratike njih vetveten në prirjen introspek- e vetvetes, kërkimi i një përligjjeje – të gjitha këto
tive të vazhdës Schopenhauer – Nietzsche – Freud. kanë të bëjnë me rrjedhojat sociologjike të revolu-
Për ta mbyllur këtë parashtrim të shkurtër mbi cionit industrial, më njërën anë, dhe me rrjedhojat
filozofinë post-sistemike, të anuar kah psikologjia kulturore të vdekjes së Zotit, më anë tjetër. Kush
dhe letërsia, një emër tjetër i rëndësishëm – parar- jam? Çfarë bëj? Pse e bëj? Këto janë pikëpyetjet e
endës i një vazhde tjetër (e cila, me që ra fjala, kry- mëdha të modernizmit letrar.
qëzohet me të parën te Nietzsche), domethënë i
asaj të ekzistencializmit – është Kierkegaard-i, i cili Dashuria për të vërtetën
shpalos (dhe mbyll) mendimin e tij, si dhe ankthet e
tij, nëpërmjet përsiatjes mbi peripecitë shpirtërore Kështu pra, në të njëjtën mënyrë sikurse zanafilla
të personazheve të tij, si Abrahami, Sokrati, Don e teatrit ekspresionist konfigurohet në skenografi
Zhuani, etj. – përsiatje dhe pasqyrim njëherësh, para se të shfaqet në ndërveprimin e personazheve,
sepse personazhet emblematike të galerisë së sfondi, këtu, shndërrohet në pjesë të historisë
tij nuk janë thjesht ikona alegorike të ideve, por që duam të rrëfejmë: çelësi për të kuptuar mar-
gjithashtu, dhe sidomos, copëra, ose zhele të rëdhëniet e shumëfishta të letërsisë me njohjen

SYMBOL • 12 • 35
filozofike, si dhe, më specifikisht, me psikoanalizën, jnë një afri të qartë me mendimin psikoanalitik
qëndron në pyetjet e lartpërmendura. pa e ditur ata, siç është (çuditërisht) rasti i Kaf-
Thomas Mann-i, në një ese të titulluar Freud-i dhe kës. Dënimi (dhe tekste të tjerë që bëjnë fjalë për
e ardhmja, flet për “dashurinë për të vërtetën si konfliktin midis etërish dhe bijsh) ka të njëjtën
psikologji” (kursivi është i tij) dhe, duke iu referu- tejdukshmëri me tekstet më “frojdiane” të au-
ar Nietzsche-s, flet për “vetënjohjen e tij, si xhe- torëve që u përmendën më sipër (më anë tjetër,
lat i vetvetes” dhe për “çka është hamletiane Kafka është shumë i afërt me Kierkegaard-in, me
në natyrën e Nietzsche-s”. Por gjithashtu do të të cilin bashkëndante një hiperndjeshmëri tor-
mund të flitej për çka është edipiane te Hamleti, turuese). Ose rasti i Proust-it, të cilin e lidhnin me
dhe jo thjesht për sa i takon konfliktit me figurën Bergson-in, sadoqë ai nuk e quante veten shkrim-
atërore, gjë që Freud-i e ka komentuar mëse një tar “bergsonian”, duke pohuar, ndërkaq, se Recher-
herë, por njëkohësisht për sa i takon dashurisë che është roman mbi pavetëdijen. Veç asaj, aty ka
për të vërtetën, sado e tmerrshme qoftë kjo. Siç një sërë pasazesh psikologjike plot paralelizma të
thashë, motoja njih vetveten do të gjente jehona të habitshëm me Freud-in, i cili, po t’i kishte njohur,
fuqishme si te Nietzsche, ashtu edhe te Freud-i. me siguri do t’i mbante si objekte të preferuara
Po këto fjalë kanë qenë të shkruara mbi portën e refleksioni dhe argumentimi për të ripohuar te-
tempullit të Delfit, ku Edipi shkoi për të dëgjuar orinë e vet (pa folur për atë që do të kishte bërë
orakullin, dhe përbëjnë rrënjën e tragjedisë së tij. Freud-i me krejt veprën e Kafkës dhe me ditaret
E vërteta si psikologji, e vërteta si psikoanalizë. Dhe e tij). Po kështu, Proust-i nuk e ka njohur atë çka
në letërsinë moderne, në shumë e shumë raste, në Francë quhej psychologie des profondeurs. Në
njohja është, sidomos, introspektive, në mënyrë këto raste, është fjala për një ndikim të tërthortë,
të drejtpërdrejtë dhe lirike (shkrimi automatik i që buronte nga klima intelektuale e asaj kohe, si
surrealistëve, Henry Miller-i i vetëshfaqur lakuriq dhe nga kontributi i psikoanalizës në të dhe në
në prozën e tij, madje a thua duke hequr nga trupi ndryshimet kulturore përkatëse. Dhe, anasjell-
i vet shtresa lëkure) dhe në mënyrë epike apo tas, këto ndryshime kanë kontribuar që letërsia
dramatike nëpërmjet personazheve si në një la- të bëhej aq mikpritëse ndaj mendimit psikoanali-
birint pasqyrash që dëftojnë një qendër ku ndod- tik. Ky korealcion është mjaft i qartë në letërsinë
het përbindshi i shëmtuar dhe grotesk i autorit, amerikane, në një kontekst social ku tabutë e
i papohuar, ose i zbutur, i shndërruar në kafshë puritanizmit dhe të traditave rurale që rëndonin
shtëpiake nëpërmjet ironisë. Është e vërtetë se mbi seksualitetin sa vinin e gërryheshin dhe ku
këto fenomene mund t’i gjejmë edhe në epoka (po të perifrazojmë një titull të Eugene O’Neill-
më të hershme dhe në kontekste intelektuale të it) psikoanaliza i shkonte asaj shoqërie, në proces
largëta prej psikoanalizës: vetë Freud-i thekson shndërrimi të plotë industrial dhe urbanizues. Do
se Edipi Mbret, Hamleti dhe Vëllezërit Karamazov të ishte interesante të përvijohej kjo trajektore
përbëjnë tre raste ku impulset atëvrasëse janë çlirimi, ose de-inhibimi, nëpërmjet një qasjeje
shfaqur në letërsi – dhe me një tejdukshmëri krahasimtare midis autorësh që personifikojnë
përherë e më të madhe nga njëri rast në tjetrin. faza të ndryshme, si për shembull ndërmjet Sher-
Ndërsa tek autorë si Frank Wedekind apo Eu- wood Anderson-it, nga njëra anë, dhe Tennessee
gene O’Neill kjo shpalosje është e vetëdijshme, Williams-it, nga ana tjetër, si dhe ndërmjet këtij
dhe e qartë, dhe verbuese. të fundit dhe John Updike-ut, shkrimtar i ri në
fillim të viteve gjashtëdhjetë dhe me një vështrim
Skicim i një tipologjie retrospektiv në pleqërinë e tij, që i përgjigjet së
tashmes në të cilën jetojmë.
Ndikimi i rëndësishëm i mendimit psikoanalitik te Ndërkaq, ka shkrimtarë që e përbuzin psikoanal-
shkrimtarët, veçanërisht gjatë dhjetëvjeçarëve të izën edhe pse kanë shumë gjëra të përbashkëta
parë të shekullit XX, është vetëm njëra nga tra- me të. James Joyce-i është tipik nga kjo pikëpamje.
jtat e marrëdhënies së letërsisë me psikoanalizën. Monologët e tij të brendshëm, të cilët ai i quante
Ka gjithashtu autorë veprat e të cilëve përmba- fjalë e brendshme, nuk mund të mos na kujtojnë

36 • SYMBOL • 12
E S E

metodën analitike të shoqërimeve të lira të ideve, ment për të portretizuar personazhe dhe për të
ndonëse origjina e monologëve të tij ka qenë thurur marrëdhëniet mes tyre, as për ata që i kanë
tjetër (stream of consciousness e William James-it). paraprirë psikoanalizës (Dostojevski), ose që janë
Po kështu, edhe lojërat e tij të fjalëve na shpien te shprehur psikonalitikisht në atë mënyrë që Zhyrde-
shoqërimet e lira të ideve, sikurse edhe te Psiko- ni i Molière-it fliste në prozë pa e ditur. A ka qenë
patologjia e jetës së përditshme.Të gjitha këto, si dhe e dëmshme për letërsinë mosmbetja në heshtje e
inkursionet e Joyce-it në fushën e seksualitetit, asaj diçkaje? Nuk e besoj. E dëmshme për letërsinë
nuk do të ishin të mundshme pa klimën intelek- do të kishte qenë reduksionizmi doktrinar: pra,
tuale të asaj kohe – dhe pa psikoanalizën. Duket nëse “realiteti” i përshkruar në një vepër letrare
krejt pa gjasa që Joyce-i të mos ishte i vetëdijshëm lexohet si case story që do të shërbente për të ilus-
për borxhin e tij ndaj psikoanalizës, pa çka se nuk truar një teori. Në njëfarë kuptimi, do të ishte një
do të rrinte pa u tallur me të, pikërisht duke bërë kthim te Platoni, veçse për një arsye të kundërt: jo
ndoca lojëra fjalësh për të cilat proza e tij është për arsye të divergimit ndërmjet psikoanalizës dhe
në borxh ndaj teknikave frojdiane. Të njëjtën gjë letërsisë, po të afrisë së tyre. Një afri që do të sillej
mund të themi për Nabokovin (dhe për romanin si grackë. Si t’i bishtosh kësaj gracke? Problemi që
e tij të vonë Ada or ardor më shumë se për Loli- nxjerr në pah Ricardo Piglia konsiston në të diturit
tën), i cili u rrit në këtë klimë, ndonëse e përçmon më tepër se ç’duhet në kuptimin e njohurive teorike
psikoanalizën si fenomen të kulturës së masave. dhe, rrjedhimisht, grackës mund t’i bishtnosh duke
Së fundi, borxhi i psikoanalizës ndaj letërsisë është u shtirur se nuk di dhe aq, duke e lënë pezull atë që
së paku po aq i madh sa ndikimi i saj mbi letërsinë. di (ose, siç do të thoshte Roland Barthes-i, duke
Nuk do të zgjatem në këtë çështje, por duhet të lënë pezull të shenjëzuarën).
përmend se, midis gjërave që ka huajtur Freud-i Gjithsesi, shembulli par excellence i nënrenditjes së
nga letërsia (një sërë autorësh, që nga Giovanni letërsisë ndaj një doktrine teorike nuk është ai i
Papini deri të Harold Bloom-i, mendojnë madje se psikoanalizës, po i një rryme tjetër mendimi, veçse
ka qenë shkrimtar i maskuar), është fjala sublimim edhe kjo për shkak të afrisë me letërsinë: është
(e cila vjen nga Goethe): Freud-i e shndërroi në fjala për ekzistencializmin. E kam fjalën konkretisht
koncept për të përkufizuar, në një mënyrë që ai e për veprën letrare të dikujt që ka qenë shkrimtar
konsideronte shkencore, natyrën e krijimit letrar. dhe filozof njëherësh, Jean-Paul Sartre, vepër që,
Ngjan sikur, me anë të këtij adoptimi, ai përpiqej të në një pjesë të mirë të saj (ndërsa në pjesën tjetër
sintetizonte metonimikisht vjegën e shumanshme është e shkëlqyer), humbet në cilësi për shkak të
ndërmjet letërsisë dhe psikoanalizës. teprisë filozofike (ashtu sikurse edhe në rastin e
Brecht-it, vepra e të cilit arrin kuota shumë të larta
Afria dhe gracka vetëm për aq sa i tradhton parimet e teatrit didak-
tik të bazuar në materializmin dialektik, i cili, me që
“Sigurisht, raporti ndërmjet psikoanalizës dhe ra fjala, nuk ngjit me letërsinë aq mirë sa ekzisten-
letërsisë është konfliktiv dhe i tensionuar. Ndërkaq, cializmi). Camus e ka më për mbarë, si të thuash,
shkrimtarët e kanë ndjerë gjithmonë se psikoanal- ndoshta ngaqë nuk di, ngaqë nuk është me të vër-
iza fliste për diçka që ata e njihnin tashmë dhe që tetë filozof (për çka Sartre-i e qorton), domethënë
më mirë të mbetej në heshtje”, thekson Ricardo ngaqë gracka nuk bën efekt.
Piglia. Mendoj se kjo është një tezë pjesërisht e Por mënyra më e shquar për t’i bishtnuar grackës,
qëlluar: nëpërmjet saj do të mund të shpjegohesh- ngaqë është mënyra më radikale, është ajo e Borg-
in fare mirë qëndrime si ai i Nabokovit (të cilit es-it. Sidomos te Fiksionet (dhe etimologjia e këtij
Piglia i referohet për ta ilustruar këtë ide), ose ai i titulli është fingere, “shtirem”), ai parodizon tema të
Joyce-it (të cilit gjithashtu i referohet, veçse në kah filozofisë, të metafizikës klasike madje, duke i shndër-
të kundërt, për ta nuancuar idenë), por nuk shkon ruar në përmbajtje të disa teksteve që paraqiten
për shkrimtarët e tjerë që përmenda: as për ata me formën e esesë apo të recensionit. Me formën,
që e pranonin ndikimin e psikoanalizës ose që e veçse jo si gjuhë, por si zhguall, si mbështjellëse. Është
përvetësuan madje teorinë psikoanalitike si instru- përmbysja e anti-poetikës platoniane.

SYMBOL • 12 • 37
NËPËRMJET ARTIT
DREJT FILOZOFISË
SË JETËS
Ekskurs mbi filozofinë e artit sipas
Friedrich Nietzsche-s

Dritan Dragusha
FILOZOFI

Arti dhe e vërteta
Abstract

Ndër kritikat më të ashpra në filozofinë e Nietz­ The subject of this essay is Nietzsche’s
sche-s, është ballafaqimi i raportit të artit me të philosophy of the life. In this work we analyze
vërtetën. Nietzsche është kategorik në kundër- two types of instincts and we ascertain that
the aesthetic instinct in relation to the ethical
shtimin e formave aprioriste. Ai, siç edhe do ta instinct has superior character in the aspect of
shqyrtojmë në këtë punim, është i mendimit se origin and in the aspect of function too. The
çdo filozofi që mbart përbrenda vetes si pjesë in- artistic instinct is a derivative of the natural in-
herente aktin e domosdoshmërisë, është e prirur stinct that does not accept ethical indications
or moralistic examinations. Such an instinct is
që të ndërtojë një format të normativitetit, i cili the impassable threshold of the tendency of
pastaj do të krijojë a priori një mënyrë të para- acquiring or giving moral. Such an instinct does
caktuar të të menduarit. Përderisa, Platoni e not prefer that the art may lose.
gjykonte artin si një mënyrë e të mendurit që na Key words: instinct, ethic, esthetic, will, vi-
sion.
largon nga e vërteta dhe na dërgon në lajthitje,
për Nietzsche-n, mohimi i artit nga mundësitë aspektin ndjesorë të njeriut. Për Nietzsche-n e
njohëse, është në njëfarë forme mohim i natyrës rëndësishme është që njeriu të mbështetet te
njerëzore. Nietzsche shprehet kështu për artin: vullneti dhe fuqia e tij, dhe duke u ballafaquar me
“Bindja ime ëshë se arti duhet parë si detyrë, de- çdo ndërhyrje eksternale nëpërmes fuqive të tij
tyrë nga më të lartat, si sferë e rëndësishme e të brendshme shpritrore. Për të është e rëndë-
veprimtarisë metafizike të njeriut”1. sishme që “...njeriu duhet të marrë përsipër
Kjo ndërmarrje e tillë nga ana e Nietzsche-s hap peshën e fatit të tij”2, të bëhet zotërues i vetës
horizonte të reja në interpretimin e filozofisë dhe duke u ballafaquar përherë me vetveten. Pran-
të botës në përgjithësi. Ky edhe konsiderohet si daj, Nietzsche pohon: “Të pranosh jo të vërtetën
momentumi i krijimit të hermeneutikës si një si kusht për të jetuar do të thotë, natyrisht, t’u
formë rezonuese e interpretimeve disperzive. Për kundërvihesh, në mënyrë të rrezikshme ndjenjave
këtë Nietzsche thyen çdo formë sistematike të të të zakonshme me vlerë; dhe një filozofi që guxon
menduarit, atakon çdo pikëpamje të filozofisë që të bëjë këtë gjë, pra vetëm për këtë, zë vend
jetën e njeriut e zhvendosë në një projekt tele- përtej së mirës dhe së keqës”3. Me këtë ai na bën
ologjik, duke insistuar në një shprehje plurale në me dije se për t’i hapur krahët jetës kërkohet një
interpretimin e botës, por gjithnjë duke mos mo-
2
Hans-George Gadamer, Historia e Filozofisë, Plejad, Tiranë,
huar, siç bënte (qëllimshëm) filozofia moderne, 2008, fq. 307.
1
Friedrich Nietzsche, Lindja e Tragjedisë, UEGEN, Tiranë, 3
Friedrich Nietzsche, Përtej së mirës dhe së keqës –preludi i
2001, fq. 28-29. një filozofie të së ardhmes, Plejad, Tianë, 2003, fq. 12.

38 • SYMBOL • 12
FILOZOFI

gatishmëri e madhe. Një filozofi që ka jetën si syn- tiran, siç veproi Sokrati, nuk mund të përjashto-
im është ajo e cila duhet çliruar nga besimet tran- het rreziku që edhe diçka tjetër të shndërrohet
cendente. Po ashtu, edhe për faktin se ballafaqimi në tiran”6. Pra, mendimet e mbyllura të cilat nuk
me jetën në mungesë të të vërtetave të gatshme lejojnë mundësi të (ri)mendohen apo (ri)korrig-
është jo i leht.Ai mendonte se pikërisht për faktin johen, shprehin formën e gjykimeve absolute, e
se na ishin paravendosur limitet e njohjes sonë, që pastaj na shpien në modele të stërkequra të
dhe si të tilla na ngushtuan mundësinë e rezonim- të vepruarit. Prandaj, kur Nietzche pohon “ne
it mbi botën, por edhe që janë përpjekje për t’na e kemi artin që të mos vdesim nga e vërteta”7,
cytur brenda një kornize që në vetvete, është një ai nuk dëshiron të thotë se ne e kemi artin si
formë më e lehtë e njeriut. Andaj, me vet faktin një zëvendësim të së vërtetës, por me këtë ai
që futemi brenda një strukture të domosdoshme dëshiron të theksojë parëndësinë e të vërtetës
semantike dhe sistemike, na krijohen deficite për në raport me artin. Pra, të vërtetat nuk mund t’i
mundësinë e njohjes sonë më të thellë. Kështu, rezistojnë artit, jo për faktin se ai është antipodi
këto forma të të vërtetave shabllonizuese siç apo një e vërtetë më e lartë, por se vetë prania
janë: “Feja, morali dhe filozofia jonë janë forma e artit shkakton mendim ndryshe, horizonte dhe
të dekadencës së njeriut. Lëvizja e kundërt është linja të shumëfishta të të menduarit, qasje të atilla
arti”4. Pra, për Nietzschen është arti si forma më që e minojnë tërësisht kuintesencën e çdo lloj të
adekuate në të cilën njeriu mund të operoj dhe vërtete të pakontestueshme.
ta shprehë lirshëm dijen dhe pasionin e tij që ka. Në ravijëzim me këtë që u tha më lart del se
Siç theksuam edhe më lart, vihet re qartazi se filozofia nietzscheane i përkushtohet tërësisht
raporti i filozofisë së Nietzche-s me të vërtetën, dimensionit artistik si një nga format më të larta
është përballje deri në zhbërje të kësaj së dytës, të fisnikërimit të shpirtit njerëzor. Me vetë fak-
sepse ai konsideronte se aty ku është arti nuk tin se janë dy gjendje siç i potencon Nietzsche
ka nevojë për të vërtetën. Ai pothuajse në gjithë që bëjnë të mundur lindjen e artit, kjo tregon
diapazonin e tij filozofik nuk resht as edhe për edhe për rëndësinë që ka ai për njeriun. Jashtë
një çast që t’i kundërvihet pamëshirshëm secilës çdo konteksti absolutizues, dhe jashtë çdo forme
filozofi dhe jo vetëm, që tenton njeriun ta mar- moralizuese, arti funksionin e tij e shtrin edhe në
rë nën mbrojtje, duke i premtuar një botë ku horizont estetik. Instikti estetik në raport me in-
mbizotëron vetëm e mira. Në një rast të tillë ai stiktin etik, ka karakter superior si në aspektin
mendonte se kjo gjendje çdo njeri e zhvendos e origjinës, ashtu edhe në aspektin e funksionit.
shumë larg vetvetes5 së tij dhe për këtë ai është i Instikti artistik është derivat i instikt natyral që
mendimit se gjëja më e vështirë për njeriun është nuk pranon indikacione etike apo ekzaminime
debatimi me vetën e tij. Kur futemi në botën e moraliste. Një instikt i tillë është pragu i pakalue-
së vërtetës krijojmë hendekun brenda vetes sonë, shëm i tendencës së marrjes ose i dhënies moral.
dhe po ta parafrazonim këtë në terma lakanian, Një instikt i tillë nuk parapëlqen që arti të hum-
këtë do të mund ta konsideronim edhe si çarje basë. Pra, vetë fuqia e natyrës njerëzore oriento-
në dysh apo skizofreni e njeriut modern. Pra, këto het nga natyra si e tillë dhe është pikërisht kjo
besime të krijuara, këto të vërteta metafizike të natyrë që përfaqëson vizionet e së mirës dhe të
krijuara nga arsyeja njerëzore apo nga ky gjumë së keqës. Prandaj, si e tillë nuk mund të kapërthe-
i arsyes që lindë përbindsha, siç shprehej piktori het vetëm në të mirën apo vetëm në të keqën,
Francisco Goya, krijohen pastaj forma të mbyl- mirëpo, ajo mund të kontrollohet nga vullneti për
lura të interpretimit që dërgojnë në skematizime pushtet, si një manifestim i cili njeriun e shpie drejt
me karakter totalitar. Për një formë të tillë të të horizonteve të reja artistike. Për këtë shprehet
menduarit Nietzsche mendon: “Kur të duket e Vattimo kur pohon: “Bota e artit, e deprivuar nga
domosdoshme që ta shndërrosh arsyen në një
6
Nietzsche, Friedrich, Perëndimi i idhujve – ose si filozofohet
4
Friedrich Nietzsche, Shëndrrimi i të gjitha vlerave, UEGEN, me çekiç, Bargjini, Tiranë, 2002, fq.17.
Tiranë, 2002, fq. 55. 7
Friedrich Nietzsche, The Will to Power, Vintage Books, New
5
Friedrich Nietzsche, Mbi gjenealogjinë e moralit, “Fan Noli”, York, 1968, fq. 435. [Citati në origjinal:We possess art lest we
Tiranë, 2011, fq. 5. perish of the truth].

SYMBOL • 12 • 39
një bazë fundamentale e gjykimit, duket të jetë me filozofinë metafizike moderne na dërgon në
një botë në të cilën ndërveprimi i paradigmave diskursin esencialist, ndaj të cilit Nietzsche është
dhe revolucioneve zhvillohet lirshëm, i papen- kategorik.
guar nga kërkesat për vlefshmërinë, të vërtetën Në fakt, Heidegger-i, i konsideruar edhe sot e kësaj
dhe verifikueshmërinë”8. Me këtë edhe Vattimo dite si një ndër interpretuesit më autoritativë të
jep shpjegimin se si arti nietzschean tanimë del filozofisë së Nietzsche-s, problematikën e artit, me
jashtë konturave sistematike verifikacioniste dhe theks të veçantë vullnetin për pushtet te Nietzsche,
koncentrohet në një disperzivitet të formave dhe e konsideron si një nga format ontologjike në filo-
mendimeve. Fuqia e artistit është që të dalë jashtë zofinë e tij. Mbase, edhe në pasazhin e më poshtëm
strukturave mentale të paravendosura dhe të kri- do ta vërejmë synimin e Heidegger-it për ta inter-
jojë një shprehje, artistike normalisht, të gjendjes pretuar Nietzsche-n brenda filozofisë metafizike
instiktive, emocionale, domethënë njerëzore. Një moderne. Ai shprehet kështu:
shprehje e tillë vetëm sa e natyralizon dhe me
këtë edhe e fisnikëron njeriun. Dekompozimi i “Fenomeni ‘artist’ është ende më i qarti. Pse? Ni-
të vërtetave të pakontestueshme, pra zhbërja e etzsche nuk e thotë tekstualisht pse. Megjithatë
metanarrativave, është edhe momenti i shpreh- ne lehtësisht mund ta zbulojmë arsyen prapa kësaj.
jeve artistike. Të jesh artist është të jesh i aftë të sjellësh diçka
përpara. Të sjellësh diçka përpara nënkupton të
Vullneti si art vendosësh në të Qenit diçka që ende nuk ekzis-
ton. Pra, është në të sjellurit-përpara edhe ardhja
Një nga shtysat kryesore për njeriun artist është në qenie/bërja e qenies, që ne mund të shohim
vullneti për pushtet. Jo vullneti në kuptimin vulgar qartësisht thelbin e tyre. Ngaqë është çështje e
siç është interpretuar shpesh (edhe qëllimshëm), iluminimit e vullnetit për pushtet si karakteristika
por vullneti si element konstituues artistik dhe bazike e qenies, edhe puna duhet të fillojë pikër-
estetik, gjithashtu. Siç e thekson edhe Nietzsche, isht aty ku fenomeni e shfaq veten në mënyrën
ekzistojnë dy gjendje shpirtrore, apolloniania dhe më të qartë. Pra, gjithë sqarimi duhet të nisë nga
dionisiania, prej të cilave lind arti “te njeriu si një ajo që është e qartë tek ajo që është e paqartë,
forcë e natyrës dhe e ka në dispozicion atë, do dhe jo anasjelltas. Të qenit artist është mënyrë e
apo nuk do ai: e para është e detyruar nga vizioni, jetës. Çka thotë Nietzsche për jetën në përgjithë-
e dyta e detyruar nga orgjia. Të dyja këto gjend- si? Ai e quan jetën ‘formën e Qenies më familjare
je shpirtërore shfaqen edhe në jetën normale, për ne’. Për Nietzsche-n, ‘Qenia’ në vete shërben
por më zbehtë: në ëndërr dhe dehje”9. Është vetëm si ‘gjeneralizim i konceptit të jetës’, ‘bërjes’.
konkretisht kjo dehje ajo që mundëson flakjen e Pra, Qenia prezantohet nëpërmjet të të jetuarit.
moralit dhe krijimin e vizionit hyjnor (ëndrrës), (...) Nëpërmjet këtyre referencave ne kemi një
nëpërmjet së cilës transmetohet mesazhi i kodu- masë të kornizës në kuadër të cilës ‘fenomeni
ar artistik. Arti afirmon jetën dhe kështu shpallet artist’ duhet të konceptohet. Ne përsërisim:
jeta pa moral. Arti si liri nga morali10, apo si shpër- qenia e artistit është forma më e kthjellët e jetës.
faqje e gënjeshtërt dhe moskokëçarëse mad- Jeta për ne është forma më familjare e të qenurit.
je, duke spikatur tendencën imorale të tij. Çdo Thelbi i brendshëm i Qenies është vullneti për
gatishmëri për ta identifikuar artin nietzschean pushtet. Pra, ne qenien e artistit e takojmë në
8
Gianni Vattimo, The End of Modernity: Nihilism and Herme- formën më të pastër dhe më familjare të vulletit
neutics in Postmodern Culture, The Johns Hopkins University për pushtet. Meqenëse është çështje e iluminimit
Press, Great Britain, 1988, fq. 90. [Citati në origj:The world of
art, deprived of this fundamental basis of judgement, seems të Qenies, të qenieve, mendimi mbi artin duhet të
to be a world in which the play of paradigms and revolu- ketë një përparësi vendimtare”11.
tions develops freely, unfetterd by the requirements of valid-
ity, truth, and verificability].
Madje në linjë me këtë, Heidegger-i i nxjerrë edhe
9
Friedrich Nietzsche, Shëndrrimi i të gjitha vlerave, UEGEN, pesë konstatime fundamentale për artin në filo-
Tiranë, 2002, fq. 56. 11
Martin Heidegger, Nietzsche – Volume I and II: The Will to
Friedrich Nietzsche, The Will to Power,Vintage Books,
10
Power as Art/ The Eternal Recurrence to the Same, HarperSan-
New York, 1968, fq. 435. Francisco, USA, 1991, fq. 69-70.

40 • SYMBOL • 12
FILOZOFI

zofinë e Nietzsche-s: dhe ky interpretim i Heide- vullneti për pushtet është që të çajë përpara drejt
gger-it për këtë problematikë mund të përmbled- jetës më të lartë, në fakt atëherë është vetë (mbi)
het në formën si vijon: njeriu në këtë ndërmarrje.
1. Arti është forma më e qartë dhe konfigurimi Me shpalljen e “Vdekjes së Zotit” (që për mendi-
më familjar i vulllnetit për pushtet. min tim mbetet një nga shprehjet më artistike dhe
2. Arti si i tillë duhet të kapërthehet nëpërmjet estetike njëkohësisht në filozofinë nietzscheane), Ni-
figurës së artistit. etzsche i shpall edhe të gjitha idhujtaritë e të gjitha
3. Sipas konceptit të zgjeruar të artistit, arti është llojeve si të dekompozuara. Kurse lindjen e artit
shfaqje bazike e të gjithë të qenit, në atë masë sa nuk e konsideron si produkt i “Vdekjes së Zotit”, as
ato janë qenie të vetë-krijuara apo krijuara. i shembjes së metanarrativave të tjera, por e kon-
4. Arti është kundër-lëvizje e dalluar e nihilizmit. sideron si një rikthim në gjenezën e tij. Pra, për Ni-
(Artistikja krijon dhe jep formë. Nëse artistikja etzsche-n nuk është arti epistema që do ta mbushë
i paraprin dhe e konstituon aktivitetin metafizik, boshllëkun e krijuar, por është veprimtaria njerëzore
atëherë secila vepër, madje edhe mendimi i filo- që do të varet tërësisht nga kapacitetet e tij optimale
zofisë, duhet të jetë i përcaktuar nga ajo). për t’i lartësuar këto shprehje nëpërmjet rikthimit
5. Arti është më i vlefshëm se e Vërteta (Arti si stim- të natyrës së emocioneve. Prandaj, Nietzsche po-
ulim i jetës nënkupton asgjë më shumë sesa që arti hon: “Arti nuk është asgjë tjetër veçse art! Ai është
është konfigurim i vullnetit për pushtet. Shprehja ‘stim- pikërisht ai që bën të mundur jetën, tunduesi i madh
ulant’ i referohet asaj që e ngrit gjënë përtej vetvetes: drejt jetës, stimuluesi i madh i jetës. Arti është forca
është ngritje e fuqisë dhe kështu, fuqia e pastër dhe e e vetme më e lartë e kundërt me çdo vullnet për
thjeshtë, që domethënë, vullneti për pushtet12. të mohuar jetën, ai është antikristian, antibudist,
Në këtë pjesë, Heidegger-i e shprehë mjaft qartë antinihilist në mënyrën më të shkëlqyer”13. Pra, nga
karakterin idiomatik dhe esencialist të vullnetit vetë kjo pjesë e identifikuar, vërejmë se si Nietzsche
për pushtet. Ai këtë vullnet për pushtet e paraqet artin e trajton jashtë çdo lidhje të mundshme me
si një nga fundamentet esenciale për krijim të ar- formatet epistemologjike.
tit apo si një nga prerrogativat qenësore pa të Gjithashtu, edhe Deleuze kur shpjegon atributet
cilin nuk është i mundur arti si i tillë. Çdo lëviz- e vullnetit për pushtet, pra atributin kuantitativ dhe
je në drejtimin artistik që artisti mund ta marrë, kualitativ, mendon se gjatë sintetizimit e sipër
mundësohet vetëm përmes vullnetit për pushtet, prodhojnë një shumëllojshmëri. Deleuze pohon:
sepse ai është pjesa përbërëse e njeriut dhe si “Vullneti për pushtet këtu zbulon natyrën e tij si
i tillë ushtron subverzivitet në veprimtarinë ar- parimi i sintezës së forcave. Në këtë sintezë - e cila
tistike. Për Heidegger-in, vullneti për pushtet është ndërlidhet me kohën - forcat kalojnë nëpërmjet
instancë esenciale, e pazhbëshme dhe e domos- të njëjtave dallime përsëri apo se si diverziteti
doshme. Mirëpo, ky interpretim nga ana e Heide- është i riprodhueshëm”14. Për këtë edhe vullneti
gger-it vetëm sa e ngushton horizontin nietzs- për pushtet përdoret si një vullnet për të luftuar
chean për artin. Sepse siç edhe e kemi theksuar kundër barrierave që i vendosen njeriut. Mbin-
tashmë, Nietzsche asnjëherë nuk e konsideron jeriu i Nietzsche-s është tanimë i përgatitur që
vullnetin për fuqi si një instancë e cila ekziston a të ndeshet me lloj-lloj demonësh që tentojnë ta
priori dhe aq më pak si një vullnet për pushtet i cili ngufasin përgjatë rrugëtimit të tij.
domosdoshmërisht artistin e vendos në majat e
veprimit artistik. Po ashtu, mendimi i Nietzsche-s Arti si mënyrë e të jetuarit
nuk është se ky vullnet oscilon jashtë pushtetit
të artistit, pra, ai mendon se, nëse vullneti na Konsekuenca kryesore që edhe e solli “Vdekjen
cyt në një drejtim, nuk do të thotë se kjo ndër- e Zotit”, por edhe të të gjitha besimeve të tjera,
marrje është e kontrollueshme ose e pakontrol- është vullneti për pushtet. Kjo bëri që njeriu të
lueshme nga njeriu. Mbase kjo për Nietzsche-n 13
Friedrich Nietzsche, Shëndrrimi i të gjitha vlerave, UEGEN,
nuk paraqet asnjë rëndësi relevante, sepse nëse Tiranë, 2002, fq. 94.
14
Gilles Deleuze, Nietzsche and Philosophy, continuum, Lon-
12
Po aty, fq. 75-76. don, New York, 1986, fq. 50.

SYMBOL • 12 • 41
orientohet drejt vetes, drejt forcave të tij të nga një realitet i tillë krijoi pasiguri dhe frikë tek
brendshme. Për këtë, Nietzsche mendonte se ai. Por, Nietzsche pohonte se ndjenja se kemi
“Koncepti i Perëndisë paraqet një largim nga gjetur shpjegimin për botën dhe se Zoti është
jeta”15. Pra, në mungesë të një demiurgu (qëllim- ai i cili do t’na shpie drejt rrugës së duhur, ishte
shëm), që do t’ishte një rregullator i botës, tani një kredhje në iluzione, por edhe që ta ndry-
njeriu i Nietzshce-s do të fokusohet drejt jetës dhnin vullnetin për pushtet brenda njeriut. Meg-
konkrete dhe përgjegjësive që ajo kërkon prej jithatë, kjo nuk do të thotë se me automatizëm
tij. Sepse siç edhe ritheksonte pambarim vetë do të krijohet një gjendje lirie dhe kënaqësie,
ai, jeta është një dhuratë e dështimit dhe njeriut i por kjo është një mundësi që njeriu të mundet
mbetet që të merret me të. Mirëpo, jeta manov- (e kjo tani varet vetëm nga vullneti i tij), të bëjë
ron në mes të kënaqësisë dhe pakënaqësisë, dhe hapin cilësor drejt njohjes së vetvetes. Përndry-
ne nuk mundemi të zgjedhim vetëm njërën prej she, nëse njeriu nuk mund ta tejkalojë një botë
tyre. Çdo zgjedhje e njërës nga njeriu në këtë pa Zot, atëherë ai edhe më do të kredhet në
rast nënkupton edhe zgjedhjen e tjetrës, sepse të shkuarën dhe do të jetojë për të ardhmen,
për Nietzsche-n, njeriu nuk ka mundësi ta zg- pa e shijuar asnjëherë momentin, që është vetë
jedhë p. sh., vetëm kënaqësinë, por varësisht sa jeta. Këtë gjendje pasigurie që njeriu mund ta
zgjedh nga njëra merr edhe nga tjetra. Prandaj, ketë pasi të jenë shembur të gjitha të vërtetat
ai është i mendimit se ne duhet ta duam jetën metafizike, e thekson edhe te dilemat që na i
me tërë fuqinë që kemi, apo siç edhe shpre- paraqet përmes Zarathustrës. Në fakt, këtu
het: “Po: ne e duam jetën, jo se ne jemi mësuar shpërfaqet raporti i njeriut me botën pasiqë tani
me jetën, por se jemi mësuar të duam”16. Me bota ka mbetur pa rregullatorin suprem. Ja në
këtë Nietzsche na bën me dije se jeta është e çfarë mënyrë Nietzsche na e paraqet raportin e
vështirë dhe e mundimshme, por vullneti për njeriut me të kaluarën nëpërmjet hijes së tij që
pushtet i dyzuar me dashurinë krijon parakushte vazhdimisht e ndjek nga pas:
për jetën. Është dashuria ajo e cila neve na jep
fuqinë dhe kurajon për jetë. Koncepti i dashurisë (...) pas shpinës së vet, dëgjoj një zë të ri që bërtiste:
te Nietzsche është i mbrujtur nga një shpirt po- Ndalu, Zarathustra! Ndalu, kur po të them! Unë
hues, i cili synon ta kënaqë egon dhe që nuk bie jam, o Zarathustra, unë, hija jote!” Por, Zarathustra
në humnerën pesimiste. nuk donte të ndalej, sepse papritmas e kishte kapur
Kur thërriste i marri se “Zoti ka vdekur”, ai nuk zemërimi nga sulmi i madh dhe shtyrja në malet e
klithte me përdëllimin se tani kemi humbur tij. “Ku humbi vetmia ime?” tha. (...) Hija ime po më
rrugën, siç e besonin të pafuqishmit, por me këtë thërret? Çka ka mbetur nga hija ime! Le të ikë me
ai na bënte me dije për prishjen e një rendi të mua! Unë – do të iki prej saj. (...) Kush je ti? pyeti
kinse barazisë mes njerëzve, për faktin se tani Zarathustra me zemërim, çka po kërkon këtu? Dhe
po u shkapërderdheshin para këmbëve të tyre pse po quhesh hija ime? Ti nuk po më pëlqen. Më
themelet e të vërtetave absolute. Me dekom- fal u përgjigj hija, që unë jam unë: e në qoftë se
pozimin e këtyre të vërtetave, po rrënohej edhe nuk të pëlqej, aq më mirë, o Zarathustra! (...)Unë
një jetë e ndërtuar mbi themelet e metafizikës jam udhëtari që tash shumë e shumë kohë eci pas
transcendentale, e cila i kishte bërë të ditura teje, këmba këmbës: gjithmonë jam në rrugë, por pa
kapacitetet e njeriut si dhe destinacionin e tij. qëllim, e besa edhe pa shtëpi17.
Mirëpo, tani çdo gjë futet në një paqartësi, me të
cilën njeriu modern nuk ishte i mësuar, sepse ai Nietzsche këtu nëpërmes Zarathustrës na para­
prej kohësh vetë kishte krijuar mure brenda ve- qet ndikimin e fuqishëm që e kaluara ka mbi
tes, duke u paraqitur si i pafuqishëm karshi botës ne, se sa pranë ajo na shfaqet dhe sa e vështirë
që e rrethonte dhe njohjes së saj, prandaj dalja është shkëputja prej saj. Hija që na ndjek nga
Will Durant, Friedrich Nietzsche – Vullneti pë Pushtet, “Marin
15 pas në fakt është zbrazëtia tanimë në botën e
Barleti”, Tiranë – 1999, fq. 26. krijuar. Mirëpo, për Nietzsche-n është e qartë
16
Friedrich Nietzsche, Kështu fliste Zarathrustra, Rilindja, 17
Friedrich Nietzsche, Kështu fliste Zarathrustra, Rilindja,
Prishtinë – 1981, fq. 50. Prishtinë – 1981, fq. 284-285.

42 • SYMBOL • 12
FILOZOFI

se komoditeti që kjo e kaluar kishte ngulitur pothuajse gjithnjë janë në kthimin e përhershëm
thellë në mendjen e njeriut modern, kishte bërë të së njëjtës. Ky moment konsiderohet edhe si
pikërisht që kjo mendje që jetonte në një botë forma më e lartë në filozofinë e Nietzsche-s,
transcendente, e kishte të vështirë të shkundej sepse në këtë pikë filozofia hyn në një rend jo të
nga ky gjumë i arsyes. Dalja nga një format i tillë domosdoshëm ciklik, por në një rend që është
reflektimi është një fushë me plotë të panjohura. përcaktues i një forme përmes shprehjes artis-
Por, për Nietzsche-n është tani e qartë se ne tike, e cila kalon nga “Vdekjes e Zotit” përmes
assesi nuk mund të shkojmë drejt vetvetes, drejt vullnetit për pushtet dhe arrin në stadin artistik
natyrës njerëzore pa bërë hapin drejt ballafaqim- që edhe njihet si filozofia e jetës. Kushtimisht të
it së asaj bote që vetë e krijuam dhe u bëmë themi, bota në këtë frymë të të filozofuarit për-
pastaj robër të saj. Gjithashtu, duhet ta kemi të faqësohet nga artisti, i cili nëpërmes artit dhe
qartë se, edhe pse Nietzsche e konsideron se estetikës (jo estetikës si disiplinë, por estetika
ballafaqimi me veten është një nga format më të si shprehje artistike), do t’i japë formë botës
vështira të njeriut, ai mendon se kjo nuk është e ku tani mbretëron hiçi. Pra, artisti me anë të
mjaftueshme që ne të mund ta njohim vetveten. shkathtësive dhe fuqisë së tij nxjerr artin nga
Te libri Udhëtari dhe hija e tij, në seksionin 223, brendësia shpirtërore dhe e vë atë në skenë pa
ai pohon kështu: “Vëzhgimi i dretpërdrejt i vetes ndjerë nevojën e përjetësisë, por vetë të jetë
nuk mjafton dhe është mjaft larg nga njohja e ve- brenda një momenti të amshueshëm, moment i
tes. Kemi nevojë për historinë, sepse e shkuara cili përbrenda ka nevojën edhe për shkatërrim.
rrjedh te ne me njëqind valë, ne vetë nuk jemi gjë Shpirti i njeriut duhet ta njohë të kaluarën si
tjetër veçse ajo që në çdo çast ndjejmë nga ky pjesë të tij, por pa e vendosur atë si një udhër-
vështrim i vazhdueshëm. Dhe këtu nëse duam të rëfyese.
zhytemi në lumin e qenies sonë, në dukje vetëm Gjithashtu, sikur ta transformonim frazën e
yni dhe personal, vlen sentenca e Heraklitit: nuk Nietzsche-s kur pohon se jeta pa muzikë do të
lundron dot dy herë në të njëjtin lumë. (...) Kësh- ishte një gabim, dhe këtë ta zgjerojmë përgjithësi
tu njohja e vetes bëhet njohje e të gjithës në në art, atëherë, lirisht do të mund të themi se
raport me gjithë të shkuarën, ashtu si, sipas një jeta pa art nuk do të kishte kuptim. Se si në të
ndërlidhjesh konsideratash të ndryshme dhe vërtetë ai e kupton jetën, na e sjell edhe Will
vetëm të prekura këtu, përcaktimi dhe edukimi Durant në një pasazh i cili thotë kështu: “Çfarë
i vetes, te shpirtrat më të lirë dhe largpamës, vlejnë në vetvete vlerësimet tona morale? Cili
mund të bëhej një ditë përcaktimi i së tërës, në është rezultati i sundimit të tyre? Për kë? – Përg-
raport me çdo shoqëri njerëzore të ardhsh- jigjja: për jetën,. Por çfarë është jeta? Këtu është
me”18. Këtu Nietzsche vë në spikamë horizon- i nevojshëm një kuptim i ri dhe më i vendosur i
tin e gjerë dhe koloritin e pafundëm të mundë- konceptit jetë. Formula ime për jetën është: Jeta
sive që krijohet dhe që njeriu duhet të jetë në është vullnet për pushtet”19.
gjendje që përmes vullnetit për pushtet t’u japë Pra, këtë vullnet për pushtet e ka mbinjeriu nietzs-
edhe kuptim, por edhe që fatin e tij ta lidhë jo chean, i cili artin e përdor në frymën e jetës dhe
me njohjen e botës objektive, por me botën e jetën po ashtu në frymë artistike. Kjo krijimtari
brendshme të tij ku është edhe burimi i artit. artistike për artistin nietzschean, është origjina-
Dhe saktësisht për t’i ikur një gjendjeje të tillë, le, është diçka që vjen lehtësisht në shprehje, pa
Nietzsche kishte shpallur “Vekjen e Zotit”, e që ndjerë nevojën e hakmarrjes apo frikës. Kjo nd-
botën, por edhe mendimin i hedhë në pozitat jenjë që del nga brendia e shpirtit artistik ëshë
e Hiçit. Në këtë rend nihilist që krijohet vjen burimi që mundëson vetë jetën. (Mbi)njeriu i
në shprehje vullneti për pushtet, si një rend i Nietzsche-s ndien vetëm momentin e krijuar, të
qenësishëm, i cili për Nietzsche-n paraqet edhe cilit i përkushtohet dhe për të cilin krijon.
shtysën e cila shkatërron dhe rikrijon po ash-
tu. Këto vizione hapin horizonte të reja të cilat
18
Friedrich Nietzsche, Udhëtari dhe hija e tij, Bargjini, Tiranë Will Durant, Friedrich Nietzsche – Vullneti pë Pushtet, “Marin
19

– 2001, fq. 92. Barleti”, Tiranë – 1999, fq. 14.

SYMBOL • 12 • 43
Lokalja si
ekscentrizëm
te Vitet e urithit
të Kim Mehmetit

Orjela Stafasani
KRITIKË

Romani Vitet e urithit i Kim Mehmetit është vepër
Abstract
eks-centrike në kuptimin postmodern të fjalës.
Sipas Linda Hutcheon-it, veprat e tilla janë rezu- “Shrew-mole years” by Kim Mehmeti is an
ltat i fokusimit në subjekte lokale që qendrën e ex-centric novel in the postmodern sense of
nxjerrin në margjina e margjinat në qendër. Vitet the word. According to Linda Hutcheon, such
novels are the result of focusing on local en-
e urithit i zhvendos ngjarjen dhe personazhet nga tities that removes the center in the margins
qendra, duke synuar në këtë mënyrë qendërzimin and brings the margins in the center. “Shrew-
e lokales në rrëfim. Eks-centrikja, jashtë-centrik- mole years” moves the event and the characters
ja, pashmangshëm është identifikuar me qendrën from the center, aiming in this way the conver-
sion of the local in center in the narration. The
të cilën e gjakon, por edhe e mohon. Ky para- ex-centric inevitably has been identified with
doks i postmodernës sjell çudibërjen si narracion the center that he intends, but also denies. The
dhe shndërrohet në një formë të kontestimit të isolated people with their desires and fears to
qendërzimit të kulturës nëpërmjet vlerësimit të know the world creates the subject of the nov-
el as a metaphor, where the local embarks on a
lokales dhe të periferikes. Njerëzit e izoluar me bizarre relationship with the global.
dëshirën dhe frikën e tyre për ta njohur botën, Key words: ex-centric, postmodern, irony,
krijojnë subjektin e romanit si metaforë, ku loka- na­rra­tive perspective, narrator, narrataire.
lja hyn në relacion të çuditshëm me globalen. Vendi ku vendosen ngjarjet është një skutë e
shtetit, pra një fshat. Koha për të cilën flet romani
Lokacioni dhe lokalja fokusohet kryesisht në periudhën e komunizmit,
kur ata që donin të ruanin identitetin nacional,
Një fshat real i Shkupit kur trajtohet nga një au- duhej të strukeshin. Jo rastësisht, romani mban
tor me prirje përgjithësuese kthehet në meta- titullin Vitet e urithit që shenjon kohën dhe qe-
forë. Ai më nuk është një vend, por është cilido nien që lidhen me strukjen: Ne jemi fëmijët e viteve
vend i strukur në hartën e një shteti, i margji- të urithit, u rritëm në një kohë kur duhej herë të
nalizuar nga kryeqyteti. Autori, ashtu si të gjithë bëheshim të padukshëm, e herë të dilnim mbi sipër-
autorët postmodernë, kërkon që tashmë, në vend faqe sa të shihnim se ende jemi të gjallë.1
të qendrës, të jetë jashtëcentrikja, periferikja të Rrëfimi kalon nëpër vende dhe kohë të ndryshme,
mos jetë vetëm topos gjeografik, por të shndër- por gjithmonë ka strumbullar fshatin dhe banorët
rohet në elemenent estetik. Përmes këtij rrëfimi e tij. Rrëfehet për një katund, kufijtë e të cilit janë
dhe ngujimit në një skaj të shtetit, kërkohet që të caktuar çuditshëm dhe gjithçka që ndodh aty,
paraqitet frika e përballjes me tjetrin dhe domos- sado që jepet si e natyrshme, duket e çuditshme.
doshmëria për të ruajtur kulturën dhe traditën.
1
Kim Mehmeti, Vitet e urithit, Logos-A, Shkup, 2011, f. 238.

44 • SYMBOL • 12
K R IT I K Ë

Një nga personazhet që e mban linjën e çudisë rrëfimi homodiegjetik “stimulon autobiografinë
dhe që e ruan suspansën e rrëfimit, është mag- shumë më tepër nga sa rrëfimi heterodiegjetik
jistarja, e cila duke qenë e huaj në fshat, tërheq mund të stimulojë rrëfimin historik” (Genette),
vëmendjen e personazheve, por edhe të lexuesit. në këtë roman ne njohim fshatin nga një pers-
Edhe ajo është element ekscentrik: ka ikur nga pektivë figurale, nëpërmjet së cilës ne mësojmë
qendra turke dhe ka ardhur në një fshat shqip- rreth banorëve të fshatit, që nga koha e Sulltanit
tar, ku mbetet derisa vdes, pasi fshati ka një forcë e deri në vitet ’80 të shekullit të XX, sado që
tërheqëse dhe mbrojtëse, që nuk i lëshon të huajt, pjesë historie arrijnë deri në shekullin njëzet e
qofshin të gjallë, si magjistarja, qofshin të vdekur, një. Historia dhe gjeografia e fshatit tregohen
si trupi pa kokë. Nga ky vend largohen vetëm ata duke ia tërhequr vëmendjen lexuesit potencial se
që kanë bërë ndonjë turp, ose janë mashtruar. Në historitë i përkasin së kaluarës, ndërsa gjeografia
rastin e parë, kemi familjen e Tefikut, vajza e të ka ndryshuar: Në dekadat e fundme të shekullit të
cilit ngelet shtatzënë me mësuesin e fshatit; Se- njëzetë, banorët e fshatit tonë, do t’i blejnë arat për-
foja, i cili kishte gabuar rrugën dhe në vend se t’i reth dhe pronat e fshatit do të shtrihen deri poshtë
çonte bagëtinë drejt Edrenesë, i kishte çuar në buzë lumit. Kështu që hapësira e sotme e fshatit nuk
Dalmaci; mësuesi i fshatit, i cili u del krah çamëve është ajo e dikurshmja që unë ju përshkrova.2
për ta hequr nga fshati trupin pa kokë të ushtarit; Autori ka krijuar një strukturë narrative që i
hoxha, i cili ndihmonte programet antishqiptare përgjigjet kërkesës postmoderne për aplikim të
për shpërnguljen e shqiptarëve në Turqi. Kështu, kodimit të dyfishtë. Në njërën anë kemi linjën
ky roman tallet me qendrën dhe i bën homazh semantike, e cila me magjistaren, hoxhën, kry-
periferikes, sado që edhe ky homazh ka një dozë eplakun dhe me bëmat e disa personazheve të
ironie që e përshkon rrëfimin gjithandej. tjera e argëtojnë lexuesin, ndërsa në anën tjetër,
kemi linjën semiotike, e cila me lojën narrative,
Struktura narrative me përsëritjet tematike, me teknikat analeptike
dhe proleptike, e argëton një tip tjetër të lex-
Vitet e urithit ka një strukturë narrative që lin- uesit, i cili ashtu si edhe i pari, merr epitetin
earitetin e fabulës e fut në teknikën e përsëritjes sipas linjës që ndjek.
tematike, duke e rimarrë disa herë të njëjtën Narratologjia, si disiplinë, nuk preokupohet me
temë për ta treguar nga perspektiva të ndryshme. autorin, as me lexuesin, prandaj edhe ne mund
Rimarrjet tematike shpërfillin rendin kronologjik të themi se derisa komunikimi i tyre merret me
të ngjarjeve dhe krijojnë frekuenca narrative, të mend, komunikimi narrator – narrater është i
cilat çdo rimarrje e plotësojnë me diçka të re dhe figuruar brenda rrëfimit. Narratori është banor i
të panjohur. fshatit, kurse narrateri, hipotetikisht, është banor
Derisa autori dhe lexuesi ngelen jashtë, narrato- i qytetit, por në plural. Mund të konstatohet se i
ri, narrateri dhe personazhet qëndrojnë brenda gjithë rrëfimi artikulohet si një bisedë mes tyre,
strukturës narrative, e cila përfshin situatat nar- jo pse kjo afishohet ndokund, por pse sugjerohet
rative, që, sipas Franz Stanzel-it, krijohen nga al- nëpërmjet diskursit të narratorit, i cili i drejtohet
ternimi i zërit narrativ me perspektivën narrative. vetës së dytë shumës: Kërkoj nga ju të mos nguteni
Në romanin e Kim Mehmetit kemi një lojë nar- me pyetjet, të ruani gjakftohtësinë, e, ndërkohë, unë
rative që shfaqet që në fillim të tekstit, pikërisht do t’ju rrëfej për trishtimin, dhembjen dhe pikëllimin
te bartësi i rrëfimit. Narratori mban maskë: rrallë që me shekuj kanë pllakosur kullat e fshatit tim, e
duket veprues, shpesh përjetues e reflektues. Por nga buron ajo shëmti acaruese, e cila nuk mund të
pavarësisht karakterit të tij pasiv, ai si narrator në shihet, por mund ta ndiesh njësoj si lëkurën e trupit.3
vetën e parë, mund të karakterizohet në narra- Për ta treguar këtë histori të cilën mezi pret ta
tor homodiegjetik, duke u bazuar në strategjinë dëgjojë narrateri, narratori (autori) ka aplikuar
e shkrimit autobiografik, që do të thotë se fshati teknikën e analepsës, duke e alternuar me pro-
real i autorit kthehet në fshat letrar të narratorit,
kujtesa autoriale kthehet në fokusim figural. Meqë
2
Po aty, f. 13.
3
Po aty, f. 6.

SYMBOL • 12 • 45
lepsën. Pra, ai e shpërfill kohën lineare të rrëfimit Autori nëpërmjet diskursit ironik filtron per-
dhe ia lë në dorë narraterit (lexuesit) që t’i mbled- sonazhet, idetë dhe veprimet e tyre. Ironia ruan
hë copëzat e historisë. Prej fillimit të romanit, ne distancën e domosdoshme mes autorit dhe his-
njihemi me magjistaren Fatka, me hoxhën dhe me torisë së tij, për ta evituar emocionalitetin që
kryeplakun, të cilëve narratori u rikthehet disa mund ta kthejë rrëfimin postmodern drejt mod-
herë, në mënyrë që të ndërtojë historinë e tyre elit romantik dhe sentimental.
dhe, nëpërmjet tyre, historinë e fshatit. Element tjetër postmodern i këtij romani është
edhe intertekstualiteti që shfaqet në forma të
Ironia dhe citati ndryshme brenda narracionit. Në formë eks­
pli­cite jepen vetëm citatet kuranore, kurse
Romani Vitet e urithit i Kim Mehmetit është roman shtre­sat e tjera të intertekstit (politike, his-
postmodern që ka si tipar dallues ironinë, e cila torike, kanunore, kulturore) shtrihen si tekste
nis me kufizimin e lokacionit të rrëfimit e kulm- të parafrazuara, ose si nëntekste të vetëkuptu-
on me grindjen mes hoxhës dhe kryeplakut për ara. Intertekstet e tilla e pasurojnë romanin, e
magjistaren Fatka.Te caktimi i kufijve të fshatit, në manifestojnë dialogimin dhe te lexuesi semiotik
mënyrë ironike si përcaktues ndërfutet thirrja e e shkaktojnë atë që Roland Barthes e quante
ezanit (sa me larg të shkojë zëri i hoxhës, aq më kënaqësi e leximit.
i madh do të jetë fshati). Ironikisht, kur nëpër të Romani Vitet e urithit hap dialogun me vepra fe-
gjithë vendet ishte bërë ndarja e kufijve, ky fshat tare, kanunore, letrare, kronika, gazeta, për të kri-
për shkak të zërit të ngjirur të hoxhës së fshatit juar përfytyrimin sa më të plotë të periudhës ku
kishte mbetur tepër i vogël. përqendrohet rrëfimi dhe për të reflektuar mbi
Në mënyrë ironike jepet edhe rrëzimi i rrapit: … fenomenet që e kanë shoqëruar atë periudhë. Në
fshatarët nuk do ta rikujtonin sikur të mos ndodhte këtë mënyrë, romani shpalos kulturën e autorit
ajo befasi që njëri nga rrapet të përplasej mbi tokë për të kërkuar kulturën e lexuesit, kënaqësia e
thuajse e kishin lodhur pëshpëritjet e pleqve që kishte të cilit nuk qëndron thjesht në linjën horizontale,
dëgjuar gjatë shekujve.4 Po ashtu, ironikisht është por sidomos në linjën vertikale të rrëfimit, që
rrëfyer edhe dëshira e fshatarëve për shpëtimin është linja semiotike.
e këmbës së Titos: Fatka “u kishte thënë burrave Si një roman që flet për një fshat që më shumë
të fshatit se mjaftonte që kryetari i sëmurë tri javë është i mbyllur për shkak të mentalitetit sesa për
me radhë ta mbante këmbën në leshin e palarë të shkak të zhvillimeve politike, Vitet e urithit mund
dhenve tona të zeza, që ta shpëtonte këmbën nga të lexohet si një shpatë me dy teha: njëri teh go-
thika e kirurgëve dhe pa pengesa edhe më tej të det faktorët e jashtëm (qendrën), tjetri – faktorët
udhëhiqte shtetin. Dhe, në prill të vitit 1980, ato ditë e brendshëm (fshatin). Kështu, romani është kthy-
kur Stafeta e Rinisë socialiste kalonte nëpër Shkup, er në një metaforë të përplasjes së lokales me
fshatarët e mi ngarkuan mbi një gomar dy thasë me globalen, të periferikes me qendrën.
lesh të palarë të zi dhe u nisën drejt Komitetit Qen-
dror të Lidhjes Komuniste në Shkup”.5 (Ky shkrim u lexua më 3 tetor 2015, në Sesionin shkencor të
letërsisë, në kuadër të Seminarit IX Ndërkombëtar të Alban-
4
Po aty, f. 40. ologjisë, në Universitetin Shtetëror të Tetovës)
5
Po aty, f. 120.

46 • SYMBOL • 12
SINAN PASHA
DHE
KAÇANIKU

YLBER HYSA
H I S TO R I

Vakëfi i Sinan Pashës në Kaçanik është shtruar
Abstract
disa herë në historiografi nga kënde të ndryshme
dhe nga autorë me profile shumë të kundërta. Albanian Koca Sinan Pasha (Turkish: Koca
Por, më shumë sesa një objekt kulturo-historik Sinan Paşa, “Sinan the Great”; 1506–3 April
dhe një ndërmarrje arkitektonike, kjo trashëgimi 1596) was an Ottoman grand vizier, Ottoman
military figure, and statesman. From 1580 till
e Sinan Pashës, i cilësuar nganjëherë edhe si his death he served five times as Grand Vizier.
personaliteti “i fundit i periudhës së artë os- Sinan Pasha was appointed governor of Otto-
mane”, është një projekt më i veçantë që në vete man Egypt in 1569, and was subsequently in-
ngërthen shumëçka që mund të kundrohet nga volved until 1571 in the conquest of Yemen,
becoming known as Fātiḥ-i Yemen (“Victor of
një dimension më i gjerë studimor. Përveç se e Yemen”). He was also the founder of Kaçanik
vetmja fortifikatë-qytet e ndërtuar nga themeli (Kosovo), where he invested so much from his
në Kosovë gjatë tërë sundimit osman, kjo është devotional wealth. Sinan Pasha had done many
edhe e vetmja vakëfname e ndonjë kryeveziri që buildings and architectural monuments from
Cairo to Istanbul, but Kaçanik can be called his
është gjetur në këtë pjesë të Ballkanit dhe si një true love, because he chooses this small city to
monument historiko-legal zbërthen shumë fakte accommodate and entice his relatives. Surely,
nga natyra historike, juridike, ekonomike e kul- in this place he felt at home. It seems that only
turore, që meritojnë një analizë shumë më të this way can be explained why his successor,
son Mehmed Pasha, is nicknamed “Kaçanikli”.
përimtësuar. Por, para se të bëhet kjo përpjekje,
Key words: shrine, vizier, saffron, dirham, lo-
ia vlen që tema të shtrohet nga fillet e saj. cation, castle, mosque
të vakëfnamesë në fjalë. Duket që ngatërrimin
Dy Sinan pashat
të parët e kanë bërë udhëpërshkruesit e ndry-
shëm dhe pastaj përcjelljet e këtyre gjykimeve të
Si e këtillë, çështja e vakëfit të Sinan Pashës në
pabazuara që janë marrë nga autorët e tjerë, jo
Kaçanik ka tërhequr vëmendjen e shumë studi-
rrallë duke u bazuar edhe në gojëdhëna e legjen-
uesve dhe është shtruar në historiografi në vari-
da që janë shtresuar me shekuj dhe që në fry-
antet e shumta- që nga udhëpërshkruesit e deri
mën e kohëve të ndryshme janë regjistruar nga
tek osmanologët. Kjo, ndonjëherë për shkak të
kontribues të shumtë në tekstet që kanë pasuar
xhamisë që ende qëndron në Kaçanik, shpesh e
lidhur me këtë temë.
përzier me xhaminë tjetër në Prizren, dhe për
Së pari duhet dalluar një çështje me rëndësi kur
më tepër me përzierjen që u është bërë dy
flitet për këto dy objekte dhe këto dy person-
sponsorëve të këtyre objekteve- Sinan pashave
alitete me shumë rëndësi për Perandorinë Os-
të ndryshëm, e deri tek analiza e dokumentit
mane; ndërtues i xhamisë së Kaçanikut është

SYMBOL • 12 • 47
Koxha Sinan Pasha, veziri i madh, ndërsa ndërtues dhënë në Stamboll titulli i vezirit në Divan (ve-
i xhamisë në Prizren është Sofi Sinan Pasha, be- zir-i kubbe neshin). Më 1604 Sofi Sinan Pasha ishte
jlerbeg i Budimit.1 Ndonëse që të dy individë me kajmekam, zëvendës i Ali Pashës në Beograd, në
rëndësi, nga koha e zgjerimit dhe konsolidimit të luftë kundër austriakëve. Ai përmendet më vonë,
Perandorisë Osmane, këto dy personalitete me më 1608 si vali i Damaskut dhe pas kësaj i zh-
të njëjtin emër janë përzier nga burime të shumta duken gjurmët. Sipas Siclli-i Osmani, ai këtë vit ka
të drejtpërdrejta e deri te legjendat që janë sht- vdekur në Damask, ndonëse kjo, sipas Kaleshit,
jelluar përmes trajtuesve nga më të ndryshëm, që duket e pamundur, sepse xhamia e tij në Prizren
nga udhëpërshkrues, diplomatë, historianë, gaze- është kryer shtatë vite pas kësaj5, më 1615. Sip-
tarë, studies të kulturës dhe të objekteve fetare. as Jastrebovit, ai ka vdekur në Stamboll më 1615
Duket që këtë mjegull ta ketë krijuar edhe një dhe është varrosur në Tophane, 1000 hapa larg
fakt tjetër që e vë mirëfilli në spikamë studiuesi nga Galipoja, ku gjendet një turbe. Mendohet se
i pasionuar i këtyre çështjeve, Kaleshi, që vërën aty është varrosur së bashku me gruan e tij, që
se të dy Sinan pashët kanë jetuar pothuajse në të ishte vajza e sulltan Bajazitit.6
njëjtën kohë dhe që të dy kanë qenë me prejard- Koxha Sinan Pasha, në anën tjetër, apo siç për-
hje nga i njëjti vend- Luma e Shqipërisë. Por, fakti mendet edhe si Gazi Sinan Pasha, ose Sinan Pa-
që njëri, pesë vite më i vjetër, Koxha Sinan Pasha sha “Fâtih-i Yemen”, pushtuesi i Jemenit, është nga
ka qenë pesë herë vezir i madh2 dhe pesë herë figurat komplekse, për të cilin qe shkruar shumë
serdar, praktikisht kryeministër dhe kryekoman- gjithandej, por edhe në historiografi të Ballkanit.
dant i armatës (që është ndërtues i xhamisë në Shkak për këtë kanë qenë përveç bëmave të tij,
Kaçanik) dhe tjetri, Sofi Sinan Pasha që ka qenë si pesë herë vezir dhe pesë herë serdar i Peran-
bejlerbeg i Budimit dhe anëtar i divanit në rang dorisë Osmane, luftërat kundër austriakëve në
veziri, pra ministër (që është ndërtues i xhamisë Danub, pushtimet në Jemen, shumë tituj dhe
më të njohur në Prizren), ka bërë që njëri, më i vepra të tjera që ndërlidhen me karrierën e tij
njohur, ta mjegullojë tjetrin, ose që nganjëherë t’i të bujshme dhe personalitetin e tij kontravers,
bashkëdyzojë ose përziejë këta të dy. por edhe disa aspekte të tjera që janë keqkup-
Sofi Sinan Pasha ka lindur në fshatin Vilë të Lumës time që kanë arritur të imponohen si fakte në
në Shqipëri, që i ka takuar sanxhakut të Prizrenit. historiografinë serbe, duke fituar edhe primesa
Mendohet se në Stamboll ka shkuar si devirshime të legjendave. Ndër to janë, përveç ndërtimit
dhe postin e tij të parë të madh e ka pasur si agë të xhamisë në Prizren dhe lidhur me këtë edhe
i Stambollit e më vonë ka qenë sekban-bashi.3 Ka kinse rrënimi i mauzoleut të car Dushanit, Ki-
qenë bejlerbeg i Budimit dhe më vonë edhe be- sha e Shën Arkanxhejve, po ashtu edhe djegja e
jlerbeg i Kajros, si dhe për një kohë të shkurtër mbeturinave mortore të Shën Savës në Vraqar të
edhe bejlerbeg i Bosnjës.4 Për të, po ashtu, mëso- Beogradit, etj.
het se ka qenë edhe bashbug, komandant kryesor Sinan Pasha ka lindur në Topojan të Lumës në
për mbrojtjen e Budimit, ndërsa më 1603 i është Shqipëri, siç tregohet edhe në të ashtuquajturën
kronikë të Tahirit, ku në kapitullin “kronika e ve-
1
Hasan Kaleshi, Veliki vezir Kodza Sinan-paša, njegove za- zirit të madh, gazit dhe pushtuesit të Jemenit,
dužbine i njegova vakufnama, Gjurmime Albanologjike, 2, 1965,
f. 105.
Sinan Pashës”, theksohet se “e thërrasin Sinan
2
Vezir i madh, Sadriazemi, që në fillim ishte vetëm këshilltar i Pasha, ndërsa me prejardhje është nga Topojani,
Sulltanit, së shpejti fitoi rëndësinë primare me Kanunnamen ka pushtuar Jemenin”.7 Në fakt për këtë prejar-
e Muhamedit II, sipas së cilës ai u ngrit në rolin e de facto dhje më tepër flet prona e tij në Topojan, e cila
regjentit të perandorisë. “… Veziri i Madh është shef i të
gjithë Vezirëve dhe Emirëve. Ai është më i madhi ndër ta është futur nën vakëf, e që mund të shihet në
dhe është administrues i pakufizuar i të gjitha çështjeve.” vakëfnamenë e Mehmed Pashë Kaçanikliut, të
“Kanunname”-i Osman, Istanbul, 1330, f. 10. Sipas, History of
5
Islamic Peoples, ed. Carl Brockelmann, Routledge&Kegan Paul Kaleshi, ibid, f. 108.
ltd, Norfolk, 1948, f. 306. 6
Husref Redzić, Stara Srbija i Albanija, Spomenik SAN XLI. II
3
Kaleshi, ibid, 105. razred, 36 Beograd, 1904, f. 213.
4 7
O.A.Knezeviċ, Carsko-turski namjesnici u Bosni i Hercegovini, Hasan Kaleshi, Mehmed Mehemdovski, Tri vakufnami na Ka-
Sinj, 1887, f. 33-34. canikli Mehmed paša, Shkup, 1958, f. 73.

48 • SYMBOL • 12
H I S TO R I

birit të Koxha Sinan Pashës, të legalizuar në Shk- lojërash teatri në qershor të vitit 1583 me ras-
up më 1609. Ashtu, siç e thekson edhe Kaleshi, tin e synetllëkut solemn kur në Stamboll mblid-
do të ishte e pakuptimtë që një vezir i madh, me hen të gjithë funksionarët më të rëndësishëm të
gjithë atë nam e mundësi të kishte investuar për perandorisë me të deleguarit diplomatikë nga
të blerë pronë në një vend kaq prapa shpinës, si Europa, Azia, Afrika.12 Sinan Pasha, në fakt, ka qenë
Topojani i Lumës, sikurse kjo pronë të mos ishte pjesë e trios së admiralëve të famshëm detarë
e karakterit trashëgues. Përveç kësaj, Mehmed të perandorisë .13 Në këtë mënyrë ai kthehet në
Pasha e përmend po në këtë fshat xhaxhain e tij, Stamboll si kube vezir, ndërsa 6 vite më vonë, më
Hysen Pashën, vëllain e Sinan Pashës prej të cilit 1580 e hasim në krye të misionit ushtarak për
kishte blerë çifligun që tani po e fuste nën vakëf.8 pushtimin e Gjeorgjisë, këtë herë si vezir i madh,
Sinan Pasha nuk e kishte harruar prejardhjen e ku pas suksesit inicial ushtarak, por jo edhe nën-
tij dhe Lumën, siç mund të vërtetohet edhe nga shtrimit të plotë të këtij vendi të Kaukazit, Sinan
fermani i sulltan Muratit III, në mars të vitit 1586, Pasha syrgjynoset në Dimotok, më 5 dhjetor
me të cilin pesë fshatra të Lumës që ishin çiflig i 1582.14
Sinan Pashës, lirohen nga të gjitha tatimet. Nga Është kjo syrgjynosja e parë, nga tri sosh që i ka
përkthimi i Jastrebovit, shihet se pesë fshatrat: pasur Sinan Pasha në karrierën e tij të bujshme:
Çajla, që për çdo vit sillte 6000 akçe, Fluri, ose pas herës së parë, duke iu falënderuar përkrahjes
Luri siç njihet sot (që sillte 4000 akçe), pastaj së rëndësishme të grave të sarajit të Sulltanit,
Topojani (me 5000 akçe), si dhe Kalisi me 8000 si dhe 100.000 dukatëve që shpenzoi, ai arriti
akçe dhe Baleshqja me 3000 akçe- Sinan Pasha ua që të sigurojë postin e valisë së Damaskut, prej
kishte dhuruar banorëve të këtyre fshatrave, pra nga, në prillin e vitit 1589 u kthye prapë si ve-
rajës, dhe me këto, edhe arat, pyjet, kopshtet dhe zir i madh. Mosrealizimi i ndërrmarrjes tjetër
pasurinë tjetër, duke i liruar ata kështu përgjith- interesante të Sinan Pashës, bëri që ai të shkojë
monë nga çfarëdo lloj tatimi e pagese.9 prapë në syrgjynojse, në Malagra. Fjala ishte për
Pas posteve startuese në Stamboll, Sinan Pashën ndërtimin e një kanali impozant ndërlidhës mes
e gjejmë si guvernator të Egjiptit, në pranverë të lumenjve Don dhe Volga, që duhej të lehtësonte
vitit 1568. Prej këtu ai fillon pushtimin e njohur të transportin lumor të ushtrisë, për të ripushtuar
Jemenit,10 që e bëri atë me famë në Stamboll, ku Astrahanin që ishte në duar të Ivan Groznit,15
u kthye si fitimtar me një plaçkë shumë të mad- duke iu falënderuar gjeniut arkitektonik Mimar
he të luftës. Kjo i mundësoi që të fitojë titullin e Sinanit, bashkëkombësit të tij shqiptar. Mirë-
mirënjohur gazi.11 Pas kësaj, në pranverën e vitit po, më 1593 fati kompleks i Sinan Pashës prapë
1574, së bashku me Admiralin e Forcës Detare buzëqeshi me rastin e kryengritjes jeniçere, çka
Osmane, kapudan Kiliç Ali Pashën, Sinan Pashën e bëri që ai të rikthehet në skenë, këtë herë në
gjejmë në misionin e pushtimit të Tunisit, ku pas kufijtë veri-perëndimorë të Perandorisë, kah
zbarkimit në bregdet dhe disa luftimeve të rrep- Hungaria, ku si serdar i ushtrisë udhëhiqte mis-
ta, përfshirë edhe La Golettan (Halk ul-văd) që ionin dhe arriti që të ketë një varg pushtimesh
mbrohej nga spanjollët, ai arrin që t’ia bashkojë të kalave dhe qyteteve me rëndësi. Me këtë rast
Perandorisë Osmane edhe Tunisin, që ia shton atij Sinan Pasha kaloi dimrin në Beograd, ku përmen-
namin, saqë kjo betejë interpretohet në formë det për djegjen e Zemunit dhe vënjen e tatimeve
për mullinjtë beogradas.16
8
Kaleshi, ibid, f. 112. Pas kësaj, një muaj pas vdekjes së Sulltan Mu-
9
Sinan paša i Kukli beg, f. 14.
10 12
Ripushtimi i Jemenit u bë edhe nga frika e kërcënimit por- Joseph von Hummer, Istorija Osmanskn Carstva, 2, Zagreb
tugez dhe për të kthyer dominimin mbi atë pjesë të rëndë- 1979, f. 96.
sishme të navigimit tejoqeanik. Shih: G. Rex Smith, Lightning 13
Stefanos Yerasimos, Sinan Pasha and his Patrons: program
over Yemen: A History of the Ottoman Campaign (1569–71) and location, Environmental Design, 1-2, f. 126-127.
being a translation from the Arabic of Part III of al-Barq al- 14
Yam n f al-Fath{hiriq} al-’Uthm n by Qut{hiriq}b al-D n Kaleshi, ibid, f. 115.
15
al-Nahraw l al-Makk as published by H{hiriq}amad al-J sir Historia e Perandorisë Osmane, ed. Robert Matran, Dituria,
(Riyadh, 1967), Semitic Studies, SPRING 2004; 49: 181 - 186. f. 155.
11 16
Qâmûs ul-a’lam, IV, 2634, Kaleshi, ibid, f. 114. Peçevi, I, f. 15.

SYMBOL • 12 • 49
ratit III (16.I.1595) dhe ardhjes në front të birit në tyrben e tij, në mahallën Sofiler.23
të tij më të madh Muhamedit III,17 Sinan Pasha Sinan Pasha arriti që gjatë karrierës së tij të jetë
detyrohet prapë që të shkojë në një syrgjynosje pesë herë i pari i ministrave dhe komandant su-
të shkurtër, prej ku u rikthye në vend të Ferhat prem i ushtrisë; të luftojë në fushëbetejat e tri
Pashës së vrarë, konkurrentit dhe kushëririt të tij kontinenteve në tokë e det dhe pas vetes të lërë
shqiptar. Këtë herë, me siguri duke dashur që ta një pasuri të madhe të përshpirtshme gjithandej
promovojë, ai la djalin e tij Mehmed Pashën që si nga ka vepruar. Karriera e bujshme dhe kom-
serdar të udhëheqë armatën kundër kryengritjës plekse, si dhe karakteri kontravers i Sinan Pashës,
në Vllahi, mirëpo e tëra pësoi debakël për shkak ka tërhequr vëmendjen e shumë historianëve,
të “qyqarëllëkut të të birit”,18 që u tërhoq në Bu- po ashtu edhe të kronistëve dhe bashkëkohësve
dim dhe kjo bëri që Sinan Pasha edhe njëherë të osmanë, që pa ia mohuar sukseset e mëdha dhe
largohet dhe internohet në Malagra, më 19 nën- meritat për Perandorinë Osmane, nuk shkruan
tor 1595, me një pension prej 300.000 akçesh, gjithnjë në favor të tij. Atë e konsideruan si një tip
ndërsa i biri u tërhoq nga posti i bejlerbegut të hakmarrës, ambicioz, individualist, i pangopshëm
Rumelisë dhe përgjegjësit të Budimit19. Mirëpo, dhe vetjak. Ka qenë i fortë dhe i rreptë, jo rrallë i
pasi që vdiq një nga njerëzit e tij në pozitë, Lala vrazhdë, prandaj nuk e kanë dashur shkencëtarët
Mehmed Pasha, plakut Sinan Pasha për herë të dhe poetët, thotë Hummeri.24 Ndërsa, kronisti
pestë dhe të fundit iu nda posti i vezirit të madh. turk Peçevi shpesh e quan “shqiptari kryefortë”
Ishte kjo vërtet buzëqeshje fati për Sinan Pashën (Arnaud na’ud).25
plak, sepse vetëm pas tri ditësh ndodhi që Lala Peçevi po ashtu ia sheh për të madhe që ai i ka
Mehmed Pasha vdiq20, kështu që syrgjynosja shtyrë përpara dhe i ka futur shqiptarët nëpër
ishte shumë e shkurtër, vetëm dhjetë ditë, sipas poste e funksione të ndryshme në perandori26,
disa autorëve.21 Këtë herë ai po bëhej gadi për sikurse me rastin e djalit Mehmed Pashës,
pushtime të reja në Hungari, por vdekja e pengoi të Jemshexhi Pashës duke e bërë atë agë të
në këtë ndërmarrje. Më 3 mars 159622 ai u varros jeniçerëve27, apo të Ferhat Pashës që u bë vezir
dhe kajmekam i Stambollit, për çka Hummeri me
17
Kaleshi e shtyn këtë datë për një muaj duke e lexuar do-
ironi thekson që dikur të dy kishin ruajtur derrat
kumentin turk si shkurt 1595, Kaleshi, ibid 115. Ndërsa, sipas në Shqipëri.28 Ndërsa, siç e kemi cekur, histori-
burimeve të tjera, fjala është për janarin 1595, shih në: History ani i njohur Jorga e ka cilësuar atë si njërin nga
of Islamic Peoples, f. 329.
18 personalitetet e fundit të periudhës së famës së
Hasan Kaleshi, Mehmed Mehmedovski, Tri vakufnami na
Kacanikli Mehmed paša, Shkup, 1958. Sipas studiuesve hun- Perandorisë Osmane.29 Ndërsa, Sugar konsideron
garezë, fitoret e armatës së krishterë më 1593-1594 ishin që, edhe pse Perandoria Osmane pikërisht në
disi të befasishme dhe të papritura, sepse Sinan Pasha kishte
vendosur një paqe më të qëndrueshme. Shih: Zsigmond Bá-
këtë kohë filloi t’i tregojë shenjat e dukshme të
thori, Michael the Brave and Giorgio Basta, History of Transilva- rënies, pikërisht armata e saj ishte komponenta
nia, (General Editor: BÉLA KÖPECZI), INSTITUTE OF HIS- që “funksiononte mjaft mirë, kryesisht nën ud-
TORY OF THE HUNGARIAN ACADEMY OF SCIENCES,
f.591-593. hëheqjen e aftë të vezirit të madh të ardhshëm,
19
Joseph von Hummer, Istorija Osmanskog Carstva, 2, Zagreb
23
1979, 129. Kămûs ul-a’lâm Sedefċile, Kaleshi ibid.
20 24
Hummer, f. 131. Joseph fon Hummer, Historija Osmanskog Carstva, 2, Zagreb
21
Enciklopedia Britanica. 1979, f. 131.
25
22
Kaleshi ka thënë se ai ka vdekur në mars 1595, por duket Studiuesi i njohur i Perandorisë Osmane, Hummeri duket
që ai e ka hequr një vit, ose mund të ketë qenë gabim shtypi, se e ka huazuar këtë titull për të nga kronisti Peçevi, “der
sepse edhe sipas kronologjisë së tij, nëse Sinan Pasha është halstarrige Albanaser”. Shih Kaleshi, f. 116.
26
kthyer në post pas vdekjës së Muratit III në janar të 1595 Peçevi II, f. 145.
dhe është internuar për herë të fundit më nëntor 1595 dhe 27
Hummeri sjell rastin kur Sinan Pasha gjatë ekspeditës
prapë është rikthyer për herë të pestë dhe të fundit si vezir hungareze më 1594 e ndërron agën e njohur të jeniçerëve,
i madh, atëherë ka qenë e pamundur të ketë vdekur në mars Mehmedin, për ta emëruar shqiptarin Jemshixhi Hasanin, që
të po njëjtit vit. (Kaleshi, ibid 116). Edhe Skender Rizaj, si dhe kishte nofkën “pemëtari”, që tregon se prej kah kishte ard-
shumë autorë ndërkombëtarë, mendon se Sinan Pasha ka hur. Hummer, f. 122.
vdekur më 1596 (Rizaj, Kosova gjatë shekujve XV, XVI dhe XVII, 28
Adminstrimi, eknomia, shoqëria dhe lëvizja popullore, Rilindja, Hummer, f. 120.
29
1982, f. 287). GOR, III, f. 171.

50 • SYMBOL • 12
H I S TO R I

Sinan Pashës”.30 Kaçaniku është vendbeteja dhe epilogu i dyluftimit
legjendar të Kraleviç Markos dhe Musa Arbanasit.
Dy Kaçanikat Më 1579 udhëpërshkruesi francez Philip Defren
Caney sapo i afrohet Kaçanikut e thekson rrezi-
Para se të dalim në temën se pse dhe si Sinan kun e kalimit të Grykës, ku cuba shqiptarë kishin
Pasha vendosi të investojë aq shumë në Kaçanik vrarë kohë më parë disa kadij. 33 Është pikërisht
me pasurinë e tij të përshpirtshme, duke i lënë kjo rrethanë që e bën Kaçanikun të përmendet
kështu një vulë historike të ndërsjellë vetes dhe në kronikat dhe dokumentet e hershme osmane,
këtij vendi, është me rëndësi të analizohet vetë si një vend derbend. Kronisti i shquar turk i mesit
Kaçaniku dhe disa rrethana ndërlidhëse që mund të shekullit XV, Ibni Kemali e përmend Kaçanikun
të hedhin më shumë dritë në qartësimin e këtij me emrin “Kaçanak derbendi”, domethënë Gry-
segmenti tematik. ka e Kaçanikut34. Më 1455 Kaçaniku ishte nahije
Së pari, do theksuar se Kaçaniku me rrethinë ka dhe i takonte hasit të Isa beut, të birit të Is-hak
pasur një rëndësi strategjike në histori për shkak beut. Ndërsa, në defterin e vitit 1455 kjo nahije
të pozitës gjeografike dhe kjo rrethanë e ka përc- shënohet në shumës “nahiyet Kaçaniklar” dhe në
jellë atë gjatë periudhave të ndryshme historike. të theksohet se ishin këto fshatra derbendi.35
Monumenti epigrafik dedikuar zotit dardan, Andi- Shumësi “Kaçaniklar” ka sugjeruar se kanë ekzis-
nit, që e kishte zbuluar në këtë trevë arkeologu tuar dy vendbanime, nga ka dalë edhe dilema
i famshëm Arthur Evans, që në histori njihet si në historiografi nëse këto dy vendbanime kanë
zbulues i kulturës së Kretës, i jep kësaj hapësire qenë paralele, ose nëse njëri nga ato ka qenë më
një rëndësi pararomake, të periudhës dardane. i vonshëm se tjetri, duke aluduar në Kaçanikun
Gjetjet e mëvonshme të periudhës romake,31 e vjetër. Kjo përshtypje ishte ushqyer edhe me
të gurit milear, sekuencave të rrugës, kalldërmit gojëdhëna nga ky rajon, sipas së cilave, Kaçani-
romak në grykë të Kaçanikut, si dhe stacioni ku i ri është krijuar, ose është zhvendosur nga
romak në Kaçanik të Vjetër, dëshmojnë për një një vendbanim më i vjetër me të njëjtin emër
rëndësi të vazhdueshme në histori sa i përket që sugjeron Kaçanikun e sotshëm të vjetër, një
kësaj hapësire, që përmes ngushticës së kanjonit fshat diku 8 kilometra nga qytetëza në fjalë. Po qe
të Lepencit ka lidhur hapësira të ndryshme të kështu, ideja është që Sinan Pasha të ketë ndërtu-
Ballkanit, nga pjesa qendrore e tij për në portin ar një qytet krejtësisht të ri, kah fundi i rrafshit të
detar të Selanikut nëpërmjet luginës së Vardarit, Kosovës, pikërisht aty ku bashkohet Lepenci me
e deri te ndërlidhja e Adriatikut me hapësirat e Nerodimen dhe ku fillon gryka që ndan Sharrin
tjera ballkanike, dhe si i tillë ka qenë i rëndësishëm nga Karadaku, e që kishte namin si pjesë shumë e
për perandori të ndryshme. Kaçaniku ka qenë një pasigurt për tranzit e kalim.
portë ndërlidhëse dhe pjesë e paevitueshme e Mirëpo, sipas disa burimeve të tjera të kohës shi-
rrugës Naissus-Scupi në Antikë, ndërsa në Mes- het se ka ekzistuar një vendbanim po aty ku është
jetë dhe gjatë Perandorisë Osmane ai ka qenë Kaçaniku, i banuar me të krishterë. Kjo shihet nga
pikë e rëndësishme komunikative, sidomos në përmendorja e manastirit Sveta Trojica në afërsi
kohën e zgjerimit dhe konsolidimit të saj në Ball- të Prizrenit nga viti 1563.36 Por, dilema është nëse
kan e më tutje. ky referim i dedikohet Kaçanikut të vjetër, pra
Si e tillë, kjo trevë me kanjonin e saj është njohur fshatit të sotshëm, apo Kaçanikut qytezë? Mirë-
edhe si vend i ndeshjes dhe fushëbetejash his- po në anën tjetër, i biri i Sinan Pashës, Mehmed
torike32 por, edhe vend cubërish. S’do harruar se
30 fatin e luftërave austro-turke, ka gjetur epilog pikërisht në
Peter F. Sugar, Europa Juglindore nën sundimin osman, 1354- Kaçanik, si dhe kryengritjet shqiptare të vitit 1910.
1804, University of Washington Press, (botuesi shqip) Dituria, 33
Tiranë, 2007, f. 195. Skënder Rizaj, Kosova gjatë shekujve XV, XVI dhe XVII, Ad-
31 minstrimi, eknomia, shoqëria dhe lëvizja popullore, Rilindja, 1982.
Shih: Nikola Vuliċ, 1931, n 181, Exhlale Dobruna Salihu, 34
Plastika dekorative dhe figurat e gurit në Dardani gjatë kohës Ibn Kemal, Tevârih-i Al-i Osman,VII, defter, Ankara, 1954, Rizaj,
romake, Sepukrale dhe e kultit, 2, Instituti Albanologjik, Prishtinë, ibid, f. 213.
35
2008, f. 797. Hazim Šabanović, Krajište Isa-bega Isakovica, 19 (20).
32 36
Beteja e njohur e 1 dhe 2 janarit 1690 që ka vendosur Kosovo/Kosova, f. 720.

SYMBOL • 12 • 51
Pashë Kaçanikliu, në vakëfin e tij, rreth vitit 1600, formë të stacionit urban për kalimtarë dhe nev-
qartazi përmend edhe “mahallën e të pafeve” në ojtarë të ndryshëm, që e shfytëzonin këtë vijë të
këtë kasabë, duke iu referuar pra, vetë Kaçanikut rëndësishme tranzitore të vendosur si portë në
qytezë.37 të hyrë të grykës.
Sido që të jetë, në secilin variant, është Sinan Në fakt, Kaçaniku për herë të parë në dokumen-
Pasha ai që lirisht mund të quhet krijuesi i vër- tet osmane, siç e pamë, përmendet si vendbanim
tetë i Kaçanikut ashtu siç është njohur më vonë me karakter derbendi, ku specifikisht përmenden
në histori, si një qytezë strategjike, më shumë me 8 fshatra me këtë status. Derbendxhinjtë, si një
karakter ushtarak sesa ekonomik,38 sidomos në rang gjysmëushtarak i liruar nga taksat, shërbente
kohën e krijimit të tij. Janë disa arsye pse Sinan për të siguruar vendkalimet, udhët, urat, kan-
Pasha e ndërmori një vendim të tillë. Së pari që jonet dhe rrugët me rëndësi publike e ushtarake
vendbanimi më i afërt urban ose administrativ në Perandorinë Osmane dhe atyre u kushtohej
nga ana tjetër e fushës së Kosovës në atë kohë do rëndësi e veçantë.41 Derbendi krijohej menjëherë
të ketë qenë Prishtina,39 ndërsa Kaçaniku i Vjetër me të pushtuar një territor, në pika të caktuara
është më larg hyrjes së kanjonit të Lepencit, strategjike dhe ato u shtuan sidomos gjatë shek-
gjë që e bënte atë më vulnerabël dhe më të ullit XVI kur kishte ende pasiguri, e sidomos ndër-
pambrojtshëm. Ideja e Sinan Pashës duket të ketë timet u bënë në pjesën europiane të trevave të
qenë që të krijojë një vendbanim të formësuar pushtuara përkrah rrugës më të përdorur, rrugës
me karakter urban otoman, i cili para së gjithash së Stambollit. Ndonëse, kah fundi i shekullit XVI
do të shërbente si pikë siguruese dhe përkrahëse dhe fillimi i shekullit XVII kjo dukuri zëvendëso-
për komunikacionin e rëndësishëm që lidhte ter- het me formimin e pallankave, fortesave dhe qy-
ritoret në këtë pjesë të Ballkanit në kohën e zg- tezave të ndryshme.42 Sipas dëshmive të shumta,
jerimit dhe konsolidimit otoman, por edhe që të sidomos në këtë periudhë, derbendxhinj ishin
krijonte një qëndrueshmëri duke qenë një vend në të shumtën fshatarë të krishterë që u beso-
i ndikimit dhe i shtrirjes së kulturës osmane dhe hej një punë e këtillë me kundërshpërblim lir-
islamizmit. Me këtë qëllim, Sinan Pasha ndërmori imin nga taksat, që ishin gjithandej vendkalimeve
një projekt shumë ambicioz duke krijuar kalanë dhe pikave me rëndësi në Ballkan,43 siç ishte rasti
në pikëtakimin e dy lumenjve në hyrje të kanjonit, me 8 fshatrat e nahijes së Kaçanikut. Por, nësë
që sipas përshkrimit të Çelebisë ishte “kështjellë i duhet besuar dëshmisë së Haxhi Kallfës, duket
e bukur në formë katrore me perimetër 800 që Sinan Pasha mund ta ketë përforcuar këtë
hapa, (që) ndodhet në luginë me pengime të forta. shtresë me 40 familje që kishte sjellë aty, të cilat
Ajo ka dizdarin, pesëdhjetë ushtarë, dy topa e një ishin vendosur në Kaçanik.44 Nuk specifikohet së
portë. Brenda saj ndodhen dyzet shtëpi që shër- nga kanë ardhur këto familje të kolonizuara, por
bejnë për banesat e ushtarëve”.40 nuk do të ishte larg mendsh që ato të kenë qenë
Përveç kësaj, Kaçanikut iu bashkëngjitën edhe nga vendlindja e tij, Luma. Sipas këtij kronisti turk,
xhamia e njohur, që në portal mban mbishkrimin edhe Sinan Pasha e kishte goditur një shtëpi të
e datës së ndërtimit 1594, një shkollë ngjitur me
41
të, një teqe, si dhe hamamin, dy hane dhe një ku- Shih: Olga Zirojeviċ, Tursko Vojno Uredjenje u Srbiji 1459-
1683, Istorijski Institut, Beograd, 1974, f. 176-184.
zhinë të madhe publike. Siç mund të shihet, është 42
Zirojević, f. 178.
fjala për një lloj projekti, kombinimi të fortesës 43
Derbend është fjalë persishte që do të thotë grykë,
përkrahëse e kontrolluese ushtarake me një ngushtësirë. Derbenxhinjve në Perandorinë Osmane u be-
37
Hasan Kaleshi, Mehmed Mehmedovski, f. 27. sohej mbikëqyrja, rregullimi, sigurimi dhe mirëmbajtja e
38 rrugëve, urave dhe grykave të ndryshme me rëndësi. Ata
Kaçaniku nuk ka pasur në atë kohë çarshi dhe treg, për kishin përgjegjësi morale dhe materiale për sigurinë e këtyre
shkak të afrësisë së Shkupit. rrugëve dhe vendkalimeve dhe për punën e tyre liroheshin
39
Ferizaji është një vendbanim relativisht i ri, i shekullit nga taksat. Në disa raste derbenxhinjtë janë kujdesur edhe
XIX që ka marrë kuptim me t’u ndërtuar hekurudha Mitro- për hane e karavansaraje. Ata qëndronin në hyrje të kanjon-
vicë-Selanik. eve dhe i lajmëronin udhëtarët e ndryshëm duke sinjalizuar
40
Citimi dhe përkthimi sipas Mehmet Dhil-li Ibni Dervishi me rrahje tupani kur kishte rrezik apo siguri. Zirojeviċ, f. 176.
44
(Evlija Celebi), Shqipëria para tre shekujsh, Besa, Tiranë, 2000, Kosovo/Kosova, dikur e sot, monografi, Beograd, 1973, f. 721-
f. 125. 722.

52 • SYMBOL • 12
H I S TO R I

vetën në Kaçanik. Në fakt, dëshmia më direkte në këtë kohë në Kosovë- Zveqani49 që kishte një
e kësaj ndërmarrjeje të Sinan Pashës vjen nga personel të përhershëm me rreth 14-20 njerëz,
vakëfnameja e të birit të tij, Mehmed Pashës që e apo Novobërda50 si has i Sulltanit dhe qytet xehtar
mori edhe nofkën “Kaçanikliu”.45 me 8 topa dhe afro 50 veta personel të përher-
shëm, Prizreni që gjatë viteve njëzet të shekullit
Qyteti i ri osman XVI kishte vetëm 19 mustahfizë- Kaçaniku sip-
as përshkrimit të kohës së Çelebisë me dizdarë,
Ndërtimi i kalasë së Kaçanikut ishte një ndërmar- 50 ushtarë e dy topa, nuk duket si një fortifkim i
rje e shtrenjtë dhe ambicioze e kohës, dhe kjo jo vogël dhe i parandësishëm.
vetëm nga aspekti arkitektonik, marrë parasysh Në fakt, Kaçaniku del si një fortifikim me karak-
që sistemi mbrojtës otoman ka qenë më specifik ter më të gatshëm ushtarak dhe në këtë aspekt
dhe nuk është bazuar shumë në fortifikime. i ngjason më shumë “palankave”, fortifikatave
Përkundrazi, me t’u pushtuar tokat e reja, sido- të ndërtuara në pikat e rëndësishme rrugore
mos në këtë pjesë të Europës, dhe me t’u kon- ose kufitare. Nëse veçohen qytetet e mëdha
soliduar pushteti, është shkuar kah shkatërrimi i të fortifikuara të kohës në rajon me një status
kalave që nuk kanë hyrë në funksion,46 në mënyrë më të veçantë për kah rëndësia dhe madhësia,
që ato të mos përdoreshin as nga të tjerët.47 Kjo si Shkupi,51 Ohri,52 Elbasani53 e Shkodra,54 të cilat
është arsyeja pse me t’u vendosur sistemi oto- nuk mund të hyjnë në këtë komparacion për nga
man në këto hapësira ka pasur dukshëm më pak natyra e tyre, atëherë krahasimi me këto lloj
fortifkime se sa në periudhën e mesjetës paraos- fortifikimesh nga e njëjta periudhë në Serbinë
mane. Sistemi mbrojtës osman është bazuar në fqinje, jep rezultate interesante. Kështu, palanka
funksionalizimin e tërësisë mbrojtëse duke përf- e Batoqinës55 në Serbi, që së bashku me hanin
shirë administrimin dhe organizimin e veçantë ishte ndërtuar aty me urdhrin e Sinan-Pashës
si dhe mobilizimin ushtarak në bazë të gjerë, që derisa ai po kalonte me ushtri për në Beograd
përveç formacioneve të rregullta dhe të disiplin- më 1593 që, sipas Çelebisë56, kishte një hapësirë
uara ushtarake, ka përfshirë tërë shoqërinë dhe të ngjashme me atë të Kaçanikut: ishte prej 800
shtresat e saj, pra popullatën myslimane dhe të hapash, kishte një kapi, një dizdar dhe 50 ushtarë.
krishterë. Përmes obligimeve të ndryshme, sta- Po kështu, palanka tjetër në Kuri-Çeshmë57 në
tuseve të formacioneve të paguara ose atyre me fshatin Klisura në Serbi kishte, sipas Çelebisë, 800
stimulime, si lehtësim apo lirim taksash, sidomos
49
në formacionet ndihmëse dhe gjysmëushtarke, Zveçani si kështjellë kufitare duket të ketë funksionuar
me personel turk që nga viti 1396. (H.Šabanović, Bosanski
secila shtresë e caktuar e nënshtetasve ka qenë pašaluk, 25). Pas rënies së Serbisë dhe Bosnjes, i bie rëndësia
e përfshirë në detyra mbrojtëse apo sulmuese në primare ushtarake dhe më 1516 ai ka 20 njerëz, ndërsa në
kohë paqeje, apo lufte. Përjashtime në këtë kohë dy regjistrime të kohës së sundimit të sulltan Sulejmanit të
Madhërishëm, i kishte 14 njerëz si personel i kalasë. Shih
përbënin fortifikimet kufitare dhe ato zakonisht Zirojević, f. 122-123.
kanë qenë ndërtime të improvizuara sipas nev- 50
Novobërda deri në fund të shekullit XV kishte një perso-
ojës, në stilin e “palankave”, që nuk ishin me ma- nel prej 49 vetash përfshirë dizdarin, ndërsa në shekullin XVI
ishin po aq, 48 sish. Shih Zirojević, f. 137.
terial të fortë. Këto fortifikime gjatë shekujve 51
Shkupi në kalanë e tij të njohur kishte dizdarin në dis-
XVI-XVII janë bërë kryesisht në hapësirat kufit- pozicon me 200 ushtarë, ndërsa rreth saj ishin edhe 500
are me Hungarinë, Rumaninë,Vojvodinën, Serbinë, ushtarë të formacionit tjetër. Shqipëri para tre shekujsh, f. 121.
52
Ukrainën dhe Moldavinë e sotshme.48 Kalaja e Ohrit, sipas Çelebisë, është 4 mijë e 400 hapa,
Me sa dihet, Kaçaniku duhet të jetë i vetmi forti- Shqipëria…, f. 112.

fikim i ri që e kanë ndërtuar osmanët në Kosovë. 53 Sipas Çelebisë perimetri është 2200 hapa, pa u përmen-
dur ushtarët, Shqipëria…, f. 91.
Krahasuar me fortifikimet e tjera që u mbajtën 54
Çelebia thekson se në Shkodër kishte 100 shtëpi ush-
45
Tri vakufnamite, op.cit. tarësh, depo për ushqim, municion dhe shumë topa,
46
Çelebia nuk e përmend fare kalanë e Vuçitërnës. Shqipëria Shqipëria…, f. 138.
55
para tre shekujsh, f. 122-124. Zirojević, f. 151.
47 56
Zirojević, f. 105-108. Çelebia sjell mjaft detaje për këto fortesa.
48 57
Zirojevic, f. 108. Kuri Çeshma ose palanka e Musa Pashës, Zirojević, f. 151.

SYMBOL • 12 • 53
hapa, 150 ushtarë, xhami, magazinë të drithës etj. sha në Kaçanik kishte ndërtuar edhe një xhami, e
Kluçajna, që ishte ndërtuar për mbrojtje të ud- cila ekziston edhe sot, një shkollë63, dy hane64 dhe
hëtarëve nga hajdutët, kishte 41 mustahfizë në një imaret65. Në fakt, djali i Sinan Pashës, Mehmed
fillim të shekullit XVI, ndërsa më vonë numri bie Pashë Kaçanikliu vazhdoi me ndërtime në këtë
në 27, ndërsa nga fundi i këtij shekulli, më 1589 vend, duke e shndërruar kështu Kaçanikun, rreth
kishte 27 njerëz si personel i përhershëm usha- viteve 1600, në një vendbanim të zhvilluar me
tarak. Bela Cërkva,58 ose palanka e Hasan Pashës, një varg institucionesh publike. Mehmed Pasha i
sot Smederevska Palanka, rreth vitit 1560 kishte vuri në dispozicion edhe tre mullinj në Lepenc
gjithsej 54 njerëz si personel, ndërsa Shabaci59 në që të mirëmbanin dhe financonin ndërtimet e
deceniet e fundit të shekullit XVI kishte një for- tij në shfrytëzim publik dhe me këtë rast ndër-
macion prej 32 mustahfizëve dhe 20 martalosëve. toi urën mbi Nerodime që e lidhte kalanë me
Siç mund të vërehet nga kjo analizë, Kaçaniku pjesën tjetër të qytetit, si dhe një çezmë publike
kishte më shumë ngjashmëri me këtë tip të ri dhe katër hane të tjera, “të cilat gjenden në ma-
fortesash siguruese kufitare edhe përsa i përket hallën e të pafeve në kasabën e përmendur”.66 Por,
madhësisë edhe personelit të përhershëm, me para se të formësohet një ide më e ndërtuar mbi
të cilat ndante edhe një analogji tjetër- shumica tërë këtë projekt, ia vlen që ajo të qartësohet
syresh kishin statusin e derbendit. Të gjitha këto përmes vakëfnamesë, e cila në mënyrë impozante
në periudhën që po flasim kishin popullatën e dëshmon për një mbështetje gjithpërfshirëse në
krishterë me status derbenxhinjësh, siç duket të krijimin, mirëmbajtjen, detyrat, financimin dhe
jetë rasti në fillim edhe me Kaçanikun, që kishte karakterin e këtij institucioni bamirësie.
8 fshatra me status të këtillë.60 Mirëpo, ajo që i Për nevojat e këtyre ndërtesave publike në
dallon ato, është se Kaçaniku është një fortesë Kaçanik, funksionimin dhe mirëmbajtjen e tyre,
solide e arkitekturës ushtarake e ndërtuar me ishin ndarë pasuritë me sa vijon:
material të fortë,61 dhe përveç kësaj ajo bëhej në • Dymbëdhjetë dyqane në afërsi të “Kafe hanit”
Kosovë ku nuk është ndërtuar asnjë kala tjetër në Shkup, te hamami i njohur.
gjatë tërë sundimit osman dhe, siç mund të shihet • Katër bujtina të ndryshme, në- “Çitlluk” në Ak-
gjatë shpalosjes së vakëfnamës, ishte mëtuar që të bash, në kadillëk të Shkupit, së bashku më robërit,
jetë një vendbanim i karakterit të qëndrueshëm skllevërit dhe me bagëtitë; bujtina tjetër e njo-
urban62 me një varg institucionesh karakteristike hur si e Hasan begut nga fshati Jenixhe me pa-
kulturore e fetare dhe me një popullatë stabile suri përcjellëse, si dhe bujtina tjetër “Çifllik” në
në përkrahje të këtij opsioni otoman të kohës. Tabanovc të kadillëkut të Kratovës me të njëjtat
Shpalosja e vakëfnamesë tregon më së miri për pasuri përcjellëse, si dhe bujtina në Jezerc, në ka-
këtë karakter të kësaj ndërmarrjeje. dillëk të Prishtinës me gjithë pasurinë tjetër përf-
shirë bagëtitë.
Sipas këtij dokumenti në fjalë, shihet se Sinan Pa- • Njëzetenjë mullinj: një mulli në Lepenc dhe
pesë të tjerë në Jenixhe në Vardar, gjashtë mullinj
58
Emrin e mori sipas bejlerbegut të Temishvarit, e quajtur
edhe Al-Kenisa. Ka qenë 1000 hapa, sipas Çelebisë, Zirojević, 63
Që është e ngjitur me xhaminë dhe që deri vonë, pas Luftës
f. 155. së Dytë Botërore, ka shërbyer si shkollë, ndërsa tash e ka
59
Turqisht Bőğűrdelen, Zirojeviċ, f. 156. ndërruar destinimin.
60 64
Këto ishin Neqafci në vitin 1568 me 32 shtëpi, Turski doku- Kushumli, hani i njohur, sipas dëshmitarëve i ka pasur
menti za Istorijata na makedonski narod, Opširen popisen defter themelet deri vonë, por janë rrënuar përfundimisht gjatë
4, (1467-1468), Skopje, 1971, f. 444; Sopotnica e Epërme me viteve shtatëdhjetë kur është ndërtuar Shtëpia e Mallrave,
91 shtëpi më 1568, ishte fshati tjetër më status të derbenx- ndërsa hani tjetër, sipas Kaleshit, nuk ka qenë larg xhamisë
hinjëve, Opširen popisen defter od XV vek, 155-156, shih edhe dhe është shkatërruar gjatë Jugosllavisë së vjetër, shih
Jusuf Osmani, Vendbanimet e Kosovës, Kaçaniku, Prishtinë, Kaleshi, f. 135, fusnota 79.
2004, f. 153; Kovaçevci, ishte fshati tjetër me këtë status, që 65
Duhet të ketë qenë një ndërtesë e përmasave impozante
më 1568 kishte 30 shtëpi, Opširen popisni defter, f. 155; që sot nuk i ka mbetur asnjë gjurmë. Mendohet të ketë qenë
61
Që ka mbijetuar deri në ditët e sotshme, pa ndojë kujdes të në vendin e komandës policore në Kaçanik, ku gjatë ndër-
veçantë insitucional. timit në fund të viteve shtatëdhjetë janë hasur themele të
62
Shumica e këtyre palankave kufitare në Serbi u lanë pas vjetra.
66
dore, ose u braktisën. Hasan Kaleshi, Mehmed Mehmedovski, f. 27.

54 • SYMBOL • 12
H I S TO R I

në Orman, si dhe tre mullinj të tjerë në fshatin Is-  Dy xhabi, që merren me mbledhjen e taksave,
mixhe, në kadillëk të Shkupit dy mullinj, një tjetër të korrurave dhe fitimeve të vakëfit.71
në “Jajllak” (kullosa verore), së bashku me vetë  Hatibi, që duhet të jetë me kualitete të theksu-
kullosën si dhe dy mullinj të tjerë në Dumova, si ara dhe njohës i sherijatit dhe Imami, që përku-
dhe dy mullinj në Kamenicë të Novo Bërdës. jdeset për faljet publike72 (rroga: 3 dirhemë në
• Pastaj, pasuritë në 3 fshatra- Çajlla në kadillëk ditë).
të Gorës, fshati Janoshtica në kadillëkun e Vran-  Dy myezinë, secili nga ta për thirrje të ezanit
jës, në sanxhakun e Qystendilit; pasuria e fshatit nga minarja73 (5 dirhemë).
Orman, në pjesën e quajtur Dejlan, në afrësi të  Përveç kësaj, edhe një ndihmës i myezinit.
lumit Dollova.  Gjashtë lexues të Kur’anit që duhet të jenë të
• Dy kullosa të mëdha, një në Tikvesh e njohur shkathët dhe njëri nga ata duhet të jetë shef i tyre
si kullosa dimërore e Ullam Pashës dhe tjetra në me rrogë 4 dirhemë, ndërsa të tjerët me nga 2
Sharr e njohur si kullosa e Jahja Pashës. Pos kësaj dirhemë.
edhe vendi “Këshlla” në kadillëkun e Ulqinit.  Mu’arrif, një person i veçantë që gjatë lutjes
• Një hamam- ai i Prishtinës67. përkujdeset për përmendjen e emrit të spon-
• Përveç kësaj edhe 12.000 krerë dele në soruesit të xhamisë, vakëfit (2 dirhemë).74
Kamenicë, në Kosovë. Këtu duhet shtuar edhe  Muvekit- personi që është i ngarkuar për
bagëtia tjetër në fshatrat ekzistues ku janë dhuru- çështje të studimit të kohës, orarit, i aftë për të
ar hanet/bujtinat.68 përcaktuar kalendarin e faljes. Rroga e tij është 5
Një pasuri e këtillë që nga Ulqini e deri në Ma- dirhemë të argjendtë.75
qedoni, i shërbente vakëfit në Kaçanik, që shër-  Kandilxhiu që duhet t’i ndezë qirinjtë në xhami
behej po ashtu nga një numër impresiv funksio- (2 dirhemë).
nesh, që në mënyrë shumë të rregullt dhe precize  Pastruesi i hashurës (2 dirhemë).
janë specifikuar në vakëfnamenë që mban datën  Kajum (Qajjûm) që ruan dhe mbikëqyr xhaminë,
23 korrik 1586.69 Për funksionimin e vakëfit të qilimat për falje, etj (5 dirhemë).
Sinan Pashës janë paraparë 37 profesione, me 60  Imami që e lexon Naba-n76 pas lutjes së iqindisë,
të punësuar: ndërsa pas darkës suran Al-mulk77 (3 dirhemë në
 Mutevliu, që është mbikqyrës i përgjithshëm i ditë).
vakëfit, që duhet të ketë kualifikime ndërrmarrësi,  Mu’allim, mësuesi që njeh mirë Kur’anin, që
dhe të jetë njeri shumë i shquar, i virtytshëm dhe i shquhet me virtyte dhe moral dhe që duhet t’i
njohur për komunitetin, që t’i besohet i tërë me- mësojë fëmijët (5 dirhemë).
naxhimi i vakëfit. Pagesa e tij, varësisht nga funk-  Një zëvendës i mësuesit më lart, i cili duhet të
sionalizmi i detyrave të financimit dhe të hyrave,70 përsërisë leksionet me nxënës (3 dirhemë).
është 30 dirhemë, që njëherit është edhe paga  Dhjetë lexues të Kur’anit, për lutjet e mëngjesit,
71
më e madhe. Këta persona duhet të jenë ish-robër të liruar nga zotëria,
 Naziri, që është një kontrollues dhe planifikues dhuruesi i vakëfit.
72
Në vakëfname theksohet specifikisht, sipas dëshirës së
financiar i shpenzimeve, të hyrave dhe të dalurave.
dhuruesit, që hatibi dhe imami duhet të jenë po i njëjti per-
 Kontabilisti dhe sekretari që evidenton harx- son, që domethënë se dy profesione janë ushtruar nga i njëjti
himet dhe të hyrat. njeri, për dallim prej gati të gjitha rasteve të tjera kur një
profesion mund të ushtrohej nga disa persona, varësisht sip-
67 as nevojës dhe natyrës së punës.
Nuk bëhet fjalë për hamamin e sotshëm në Prishtinë, por 73
për tjetrin që është rrënuar më herët. Për ta theksohet se duhet të jenë të kujdesshëm për
68 aparencën, të jenë të pastër.
Shënimet e nxjerra dhe të përpunuara, mbështetur në 74
veprën e hollësishme të Hasan Kaleshit, Veliki vezir…, f. 133- Pjesa ku zakonisht përmendet dhuruesi, sponsoruesi gjatë
137. lutjes quhet ta’rif dhe këtë e bën zakonisht hatibi ose my-
69 jezini, por për hir të rëndësisë që dhuruesi, Sinan Pasha, i
Dokumenti, siç theksohet në të, është përpiluar ditën bën vakëfit, përcaktohet një post i veçantë që duhet ta bëjë
e gjashtë të rexhepit të ndershëm, të vitit nëntëqind e këtë punë.
nëntëdhjetë e katërt. Kaleshi, f. 142. 75
70 Për të tjerët nuk theksohen dirhemë të argjendtë.
Theksohet që nga shuma e mbledhur e tatimeve dhe fitim- 76
it, së pari t’i jepet përparësi mirëmbajtjes dhe mirëqenies së Është sureja e 30 në Kur’an.
77
objekteve të vakëfit e pastaj të sigurohet rroga për mutevlisë. Sureja e 29 e Kur’anit.

SYMBOL • 12 • 55
të mesditës dhe të mbrëmjes (6 dirhemë). ngërthen edhe komunitetin në të, jo vetëm nga
 Shehu, përkujdesësi i Imaretit, Kuzhinës publike, aspekti financiar, duke krijuar 60 vende të paguara
që duhet të veçohet për virtytet e larta, moralin të punës në një sistem të përkryer të hyrash dhe
dhe karakterin e tij (5 dirhemë). menaxhimi, por që në të njëjtën kohë ka impak-
 Përgjegjësi i shpenzimeve, që duhet të jetë te të tjera anësore komunitare, si ato arsimore,
shumë i ndershëm me detyrë furnizimin me ush- kulturore, fetare, ekonomike, etj. Një Fondacion
qim për imaretin (3 dirhemë). i këtillë, edhe pse privat e komunitar, në fakt i
 Kilerxhiu, me detyrë ruajtjen e hambareve të shërbente edhe interesave të shtetit në funksion-
Imaretit (2 dirhemë). alizimin e një tërësie urbano-administrative, që
 Një sekretar, evdientues për të hyra dhe të da- akulturonte mjedisin, krijonte stabilitet përmes
lura financiare (2 dirhemë). interesave të ndërthurura, i shërbente kalimit
 Hambarxhiu, përgjegjës për mbatje të hambarit të lirë të udhëtarëve dhe njëkohësisht ngrinte
(2 dirhemë). madhështinë jo vetëm të fondatorit, Sinan Pashës,
 Dy bukëpjekës për Imaret që do të ndërrojnë por edhe të sistemit osman në këtë kohë. Në
njëri-tjetrin, me dy shegertë shtesë (rroga 2, res- këtë mënyrë, e tëra i shërbente edhe aspektit të
pektivisht nga 1 dirhemë në ditë). sigurisë, jo vetëm duke u mbështetur në kalanë
 Dy kurirë, për bartje të bukës dhe mishit (nga e fortë të ndërtuar aty, por pikërisht edhe këtij
1 dirhemë). sistemi bamirësie aktive të akulturizimit të ndi-
 Një larës i enëve që duhet t’i pastrojë ato për kueshëm përmes vakëfit në fjalë.
çdo ditë (2 dirhemë) Çështja e vakëfit (vakf, vakif, evakaf), sidomos në
 Katër çanakxhi (nga 1 dirhemë). kohën otomane, ende nuk është plotësisht e sqa-
 Dy persona për pastrimin e drithit dhe orizit ruar. Kjo edhe për shkak të pozicionit specifik në
(nga 1 dirhemë). të cilin prona private dhe trashëgimia e saj i është
 Një person për pastrimin e drithit në mulli (2 suprimuar autoritetit të sulltanit dhe rregullimit
dirhemë). legal të saj.Vakëfi si institucion klasik islam i bam-
 Një person që do të përkujdeset për bluarjen irësisë mbështetet, sipas shpjegimit Hanefit, në
e drithit në mulli dhe sjelljen e tij në Imaret (2 obligimin e derivuar nga sadaka, dhe nga kjo është
dirhemë). zbërthyer dhe kombinuar me principin e dhënies
 Një pastrues i Imaretit, të hapësirave të tij dhe (nafaka) dhe mëshirës (zekat). Këto tri instituci-
të banjos (2 dirhemë). one janë fundamente mbi të cilat mbështeten rr-
 Një person, një lloj kamarieri që rri te dera e jetet e ndryshme përkrahëse shoqërore, sociale
kuzhinës në Imaret për shërbim (1 dirhemë). e arsimore në shoqëritë islame, por përderisa
 Një hamall për bartjen e drithërave dhe të dy institucionet e para janë objekt debati moral,
mishit (2 dirhemë). ky i treti, vakëfi - është ndërtuar në institucion
 Një mjeshtër ujësjellësi, që do të rregullojë të qartësuar legal. Vakëfi, mbështetur në Sheriat
çezmet dhe kanalet e ujit (3 dirhemë). është një institucion me aktivitet të rregulluar, të
 Një mjeshtër, që di zdrukthtarinë, muratorinë pandryshueshëm dhe aktiv në bazë të kushteve
dhe gurgdhendjen (1 dirhemë). të paracaktuara të dhuruesit. Kjo është njëherësh
 Dy hanxhi për dy hanet e Kaçanikut (3 dirhemë). autonomia e tij vepruese. Vakëfi osman, i dallue-
Pagesa e përgjithshme e këtij personeli në orga- shëm në histori dhe praktikë, ka qenë ose insti-
nizimin dhe mbarëvajtjen e vakëfit kapte shumën tucion tipik që ka financuar direkt bamirësinë,
e 184 dirhemëve në ditë.78 ose duke financuar një rrjet aktivitetesh rreth-
Nga ç’mund të shihet, bëhet fjalë për një Fon- anore ka mbajtur një organizim të këtillë finan-
dacion tejet funksional bamirësie, me detyra dhe ciar duke rezultuar në bamirësi, siç kanë qenë
organizim të qëndrueshëm dhe aktiv, me ndarje kultet e besimit (xhamitë, teqet,); ose institucio-
rolesh dhe përgjegjësish që njëkohësisht funk- net arsimore (mejtepët, medreset, bibliotekat);
sionalizon një rreth dinamik menaxhues, por që ose, ndërtimet civile apo ushtarake (oborret dhe
78
Disa poste nuk janë specifikuar për mënyrën dhe sasinë kopshtet, garnizonet, sarajet), apo institucionet
e pagesës.

56 • SYMBOL • 12
H I S TO R I

ekonomike (bezistanët, karavansarajët, hanet, drithit që kushton 22 dirhemë, një dirhemë për
dyqanet, mazgjahët). Si të tilla, vakëfet kishin një piper dhe dru zjarri sa ka nevojë. Përveç kësaj
rol të pazëvendësueshëm në ofrimin e rrjetit të fondatori në vakëfname ka paracaktuar si kusht
institucioneve me rëndësi sociale, si spitalet, kar- që çdo të premte dhe mbrëmjeve të ramazanit të
avansarajet për udhëtarë së bashku me imarete gatuhet gjella e quajtur dana82, duke iu shtuar asaj
(kuzhina publike) dhe me hamame e shatërvane. për çdo mbrëmje edhe zerde83.
Vakëfet ndaheshin edhe për nga natyra e pronës Në fakt, orizi një kohë ishte konsideruar si ush-
dhe sasia e fitimit. Disa ishin më të vogla, ndër- qim strategjik për të cilin kishte kushte të veçan-
sa më të mëdhatë grupoheshin në një vakëf më ta të kultivimit, saqë kultivuesit e orizit ishin të
“qendror”, ndërsa të veçantë ishin vakëfet im- parapërcaktuar si një rend që punonte kryesisht
periale ose të pjesës së lartë sunduese që për për nevoja ushtarake, sidomos gjatë shekujve
mirëmbajtje i besoheshin grupit të vakëfeve- naz- XV-XVII,84 ndërsa prej burimeve të kohës, viteve
areteve.79 tetëdhjetë të shekullit XVI, në Kosovë përmen-
den tri fshatra të “qetlukxhive” të rrethinës së
Një kuzhinë e re Pejës si kultivues të orizit.85
Kushti tjetër i parapërcaktuar ishte që këto gjella
Ky lloj ndikimi mund të shihet madje edhe kur të të parapara për çdo të premte dhe për ramazan,
analizohet edhe një hollësi tjetër me të cilën mer- të gatuheshin edhe gjatë festave të natës së Re-
ret kjo vakëfname, e këto janë ushqimet. Vakëf- gaibit, Beratit dhe ditëve të Hashurës.
nameja paraqet në këtë sens njërin nga burimet Përveç kësaj, parashihej që në dy hanet e Kaçanikut
më të vjetra mbi kulinarizmin në Kosovë, e sido- të dërgohej nga një shujtë falas në mëngjes dhe
mos atë otoman. në mbrëmje nga imareti në fjalë, për çdo udhëtar
Përveç racioneve me orar të rregullt ditor, si- pa marrë parasysh gjendjen e tij materiale. Ato do
kurse dy racione çorbash në ditë nga orizi për të duhej të ishin: nga një copë mish, dy bukë86 dhe
drekë dhe nga drithi për darkë, në raste të tjera si gjella e zakonshme e asaj dite. Po kështu, shujtë
të premten, pra ditën e xhumasë dhe me raste të falas duhet të kishin punëtorët në imaret dhe në
festive,80 janë gatuar ushqime më të mira në ima- hane87: mutevlija, sekretari, naziri, shehu i imare-
ret. Në fakt, përveç kësaj menyje të përhershme, tit, përgjegjësi i shpenzimeve dhe të punësuarit e
për çdo ditë janë përcaktuar nga 20 okë mish 82
Për këtë gjellë përcaktoheshin 5 killa drithë dhe 15 okë
deleje, të ndara në dy pjesë për drekë dhe darkë, yndyrë dhe 2 dirhemë për naut dhe 1 dirhemë qepë.
përveç ramazanit kur nuk vlenin këto kufizime, 83
Për këtë gjellë përcaktohej masa prej 2 killa oriz, 10 okë
dhe përveç kësaj një kille81 të orizit të pastruar mjaltë, 2 okë yndyrë dhe 9 okë shafran.
84
dhe pesë kille miell për bukë, katër okë kripë për Orizi në shekullin XVI kultivohej në Anatoli dhe në Rumeli
(në Ballkan), kryesisht afër Plovdivit në Bullgari. Ai ende kon-
gjella dhe bukë, një okë e gjysmë qepë dhe miell sumohej në këtë kohë në variant me sasi më të limituar në
për çorbën e orizit, një okë kimë për çorbën e gjellëra si supa ose ëmbëlsira për shkak të vlerës së çmuar.
85
Ato ishin të liruara nga tatimi avarizi divanije.
79
Shih më shumë në: Evgeni Radushev, Svetlana Ivanova, 86
Përcaktohej edhe pesha e bukës, që duhej të ishte 200
Rumen Kovachev, INVENTORY, of Ottoman Turkish Doc- dirhemë. 1 dirhemë ishte 3,12 gramë (Kaleshi, f. 140). Bukës
uments about Waqf Preserved in the Oriental Department në përgjithësi si ushqim bazik i kushtohej rëndësi në këtë
at the St Cyril and Methodius National Library, I, Registers, kohë. Ndërsa sipas çmimores së artikujve ushqimorë në
Sofia, 2003, f. 10-16. Stambollin e vitit 1640 përmendet vetëm një lloj buke bazike
80
Koha dhe ushqimi- orari i shujtave, gjithmonë ka paraqitur e shtrirë si në formë rrethore që quhej fodla. Shih: Suraiya
rëndësi për planifikim dhe manifestim në kohëra dhe kultura Faroqhi, Subjects of the Sultan, Culture and Daily Life in Ottoman
të ndryshme, sidomos në raste të veçanta e festive duke Empire, I.B.Tauris, 2005, 205.
shënuar edhe aspektin kulturor e domethënës të momentit. 87
Muyftiu selanikas, Abdullah Myfti, një shekull më vonë,
Shih, Sara Delamont, Appetites and Identities, And Introduc- më 1729, u ofronte jahni me mish dhe pilaf studentëve të
tion to the Socail Antropology of Western Europe, Rout- tij në medrese si shenjë rrespekti. Të punësuarve në këto
ledge, New York, 1995, f. 26. institucione bëmirëse apo të privlegjuarve të tjerë u ndahej
81
Këtu bëhët fjalë për njësinë arabe të masës kajl, të cilën ushqimi falas si respekt. Shih: Eyal Ginio, Aspects of Muslim
osmanët e shkruajnë si kile dhe ka të bëjë me njësinë matëse Culture in the Ottoman Balkans: A View from Eighteenth Cen-
të drithërave dhe që mund të kishte dallime në vende dhe tury Salonica, në: Greece and Balkans, Identity, perceptions
në kohëra të ndryshme. Në Stamboll killa për të cilën bëhët and Cultural Encounteres since the Englihtment, Ed. Dimitris
fjalë këtu kishte 18-22 okë. Shih: Kaleshi, f.140. Tziovas, Ashgate, 120

SYMBOL • 12 • 57
tjerë.88 publike më shumë vjen në shprehje edhe etika
Nëse do të tepronte ushqimi, përkrah këtyre fetare myslimane, në bazë të të cilave në shumë
shpenzimeve, do të bëhej ndarja e shujtave për vende shërbehej ushqim falas, sidomos supa, siç
personat e varfër, ata me të meta, dhe sidomos e dëshmonte Çelebia në Selanik e gjetiu. Ginio,
pleqve dhe njerëzve të paaftë nëpër fshatra. duke theksuar ushqimin si një marker shoqëror,
Një kujdes i këtillë në detajizim të skajshëm në krahason llojin e ushqimit të ofruar në këtë kohë
përshkrim sasish dhe llojesh ushqimi, e deri te në një qendër prestigjioze urbane si Selaniku, në
përgatitja dhe sidomos shpërndarja e tyre, tregon mes të shtresës së lartë qytetare, “varfanjakëve të
për një qasje shumë komplekse89 që përveç të merituar” që u servohej ushqimi falas dhe selan-
një ekonomizimi, bamirësie dhe mikëpritjeje, ka ikasve të rëndomtë të asaj kohe, dhe mbërrin në
për qëllim edhe një ndikim më të gjerë, përtej konkludimin se porcionin e mishit (jahni) me oriz
atij kulturor. Ushqimi falas, i pasur në sasi dhe (pilaf) mund ta kishte për konsum të përditshëm
cilësi, për kategori të ndryshme sociale, prej ka- vetëm pjesa më e pasur e familjeve urbane95.
limtarëve, udhëtarëve, tregtarëve të ndryshëm, e Ndërsa, studiuesja e kulturës së përditshme os-
deri te personat e paaftë dhe të vobektë, është mane, Faroqhi, thekson se mishi përdorej fare
forma e qëlluar e ushtrimit të ndikimit kulturor pak në pjesën rurale gjatë shekujve XVI-XVII,
përmes një mënyre jo agresive imponuese, si- përjashtimisht festave, ndërsa në Stamboll klasës
kurse bamirësia. Kjo arrihej jo vetëm në aspektin së zyrtarëve u sigurohej mishi përmes një sistemi
etik e shpirtëror përmes xhamisë madhështore subvencionimi.96 Kuzhina të këtilla mund të ekzis-
dhe shkollës afër saj, që buronte nga institucioni tonin nga Persia deri në Ballkan, mirëpo në imare-
i vakëfit, por edhe për nga mënyra dhe lloji i ush- tin e Kaçanikut në fjalë, duket se ushiqmi në këtë
qimit të dedikuar: orizi, shafrani,90 nauti,91 kimi,92 kuantitet e kualitet u ofrohej të gjithëve pa dallim.
biberi93 janë melmesa orientale specifike për një Gjellërat e veçanta si zerda,97 dana98 dhe ushqimet
kulturë që po gjente vend në një hapësirë kaq të e tjera që përmendën këtu ishin kryesisht pjesë
largët dhe që përmes gatimit të veçantë po sill- luksi dhe melmesash. Ato gjithashtu ndërlidhen
te edhe një shije all modo otomana. Me një para- edhe me festat e veçanta islame, si ramazan, xhu-
lele kohe, kushtimisht kjo do të mund të quhej ma etj, kur servimi falas i ushqimeve delikatese
një McDonalds Otoman i shekujve pararendës, që ishte një pjesë e paevitueshme e ritualit, që në
ngërthente në vete trekëndëshin kuzhinë-kul- një formë të veçantë shënonte jo vetëm namin
turë-ndikim. Për më shumë, dhurimi falas nga e fondatorit dhe madhështinë e këtij institucioni
institucionet apo pushteti osman i ushqimit luk- bamirësie, por edhe frymën e një kulture që
soz shënonte edhe respektin dhe prestigjin sta- tashmë po fillonte të shtrihej dhe të dominonte.
tusor, profesional e social të familjeve dhe indi- Konsolidimi i saj, në fakt shënonte një periudhë të
vidëve të caktuar,94 ndonëse në rastin e kuzhinës re, që më së miri zbërthehet pikërisht me vakëfin
88
Ata duhet të kishin shujtën e zakonshme të gjellës, një e Sinan Pashës në Kaçanik. Por, Sinan Pasha këtu
copë mish dhe katër pjesë bukë.
95
89
Në shoqërinë osmane të shekujve XVI-XVII, mënyra dhe Ibid, 120-121.
96
lloji i ushqimit të konsumuar shënonte prestigjin e caktu- Mishi më i përdorur i kësaj kohe në Perandori ishte i
ar social. Kështu, mishi paraqiste definitivisht një ushqim të qengjit (apo deles) dhe shumë më pak i shpezëve, ndërsa me
prestigjit të lartë. Faroqhi, Subjects of the Sultan, 204-205. peshk ishte i furnizuar kryesisht Stambolli dhe pjesa breg-
90
Carthamus tinctorius L, që nxirret nga lulet dhe që përdoret detare. Forma të tjera të mishit në treg më çmim më të
në Mediteran dhe në Azinë e Afërt dhe në Lindje. përshtatshëm ishin një lloj suxhuku nga mishi i dashit, pastër-
91 ma dhe të brendshmet e ndryshme, që mund të shihen nga
Cicer Arietinum, apo siç njihet ndryshe edhe leblebi me çmimorja e vitit 1640 në Stamboll. Shih: Faroqhi…, 207-208.
origjinë nga Afrika dhe vendet arabe e përdorur edhe te ro- 97
makët për çka edhe e ka marrë nofkën Cicero. Zerde është desert, një ushqim delikatesë, si lloj sutlijashi
92 (por, pa qumësht) që përgaditet nga orizi, shafrani, shurupi
Carum Carvi, melmesë me përdorim të gjerë në Anadolli i trëndafilave ose mjalti, që njihet me traditë 600 vjeçare
dhe në Mediteran. në Azinë e Vogël dhe shënon ditë dhe festë të veçanta të
93
Piper nigrum, me prejardhje nga Afrika. karakterit familjar apo religjioz. Ëmbëlsirat ishin një ushqim
94
Eyal Ginio, Aspects of Muslim Culture in the Ottoman Balkans: karakteristik i shekujve XVI-XVII, Faroqhi…, 210.
98
A View from Eighteenth Century Salonica, në Greece and Bal- Dana është lloj gjelle e veçantë mishi e përgaditur në hell,
kans, Identity, perceptions and Cultural Encounteres since zakonisht mish dashi, që dhe sot shërbehet si lloj ushqimi
the Englihtment, Ed. Dimitris Tziovas, Ashgate, 120. otoman.

58 • SYMBOL • 12
H I S TO R I

në Kaçanik po bënte edhe një akt më shumë, një Por, është pikërisht vakëfi në Kaçanik që mund të
si gjest bamirësie ndaj “të vetëve”, të afërmve të quhet trashëgimi e tij e vërtetë e përshpirtshme
tij dhe për këtë arsye nuk po kursehej. Është fakt me një dedikim të veçantë për të akomoduar
i njohur tashmë që Sinan Pasha gjatë karrierës së dhe ngulitur të afërmit dhe komunitetin e tij.
tij të bujshme e ka përcjellë trendin e kohës në Me siguri, në një vend ku ndihej më si në shtëpi.
krijimin e vakëfeve dhe lënjen e gjurmëve kudo Duket që vetëm kështu edhe mund të shpjegohet
ku ka vepruar, duke lënë namin e një trashëgimie pse pasardhësi i tij, i biri Mehmed Pasha, është
prej 500.000 dukatësh99. Hammeri shpjegon se si mbiquajtur me nofkën ”Kaçanikliu”.
në rrugën për Beograd, kur arriti në vendin Uzu-
nxhove, Sinani i lutur nga banorët u dha nga xhepi teresit dhe ambicieve të tij. Jami al-Sinaniya e vitit 1571 në
Kajro, në limanin që sheh kah Stambolli është njëra nga ato.
i tij 30.000 pjastera që të ndërtoheshin dy hane,
(Swelim, M. Tarek. 1993. An Interpretation of the Mosque
kuzhina për të varfër, xhamia dhe hamami dhe me of Sinan Pasha in Cairo. Muqarnas 10:99- 107). Ai po ash-
këtë nxiti ndërtimin e dy fshatrave për ta ngjallur tu i bashkëngjitet trios së admiralëve të mëdhenj të kohës
(Mehmed Pasha Sokoloviç, Ali Kiliç Pasha, Sinan Pasha) në
vendbanimin në këtë vend të rëndësishëm afër ndërtimin e “xhamive veziriale” në Uskydar, Stamboll, që si-
rrugës100. Madje ai kishte bërë kështu në shumë pas studiuesit Yerassimos kishin për qëllim që t’u shërbenin
kontinente, duke lënë pas vetes gjurmë impre- interesave të shumëfishta të tyre: që të ishin më afër oborrit
të Sulltanit dhe të ishin në lagjet e marinarëve ku bëheshin
sive ngrehinash dhe monumentesh arkitektonike lutjet kolektive para nisjes në ndërmarrje të mëdha detare
të përmendura prej Kajros e deri në Stamboll.101 (Stefanos Yerasimos, Sinan Pasha and his Patrons: program and
location, Environmental Design, 1-2, 126-127). Ai ishte po ash-
99
Kjo shumë i duket e pabesueshme Hummer-it që e sjell tu fondator i kompleksit të njohur të ndërtimeve, xhamisë,
nga burimet osmane dhe mundohet ta shpjegojë atë me hanit, imaretit në Yenisher në Bursë të Anadollisë (Kurşunlu
materializmin e Sinan Pashës dhe tërheqjen e tij nga luksi. Han Camii), pastaj në Siri, etj. Shih, Kiel, M., The Caravansaray
Joseph fon Hummer, Historija Osmanskog Carstva, 2, Zagreb and Civic Centre of Defterdar Murad Çelebi in Ma’arat an-
1979, 131. Nu’man and the Külliye of Yemen Fatihi Sinan Pasha in Sa’sa’.Two
100 little known 16th-Century Ottoman Külliyes in Syria and their
Po ashtu, ai nxiti ndërtimin e palankës në grykën Baçine, relation to Ottoman and Local Building Traditions’. In: Akin, N.
në afërsi të Jagodinës. Hummer, 120. & Batur, A. (red.) Seven Centuries of Ottoman Architecture, A
101
Sinan Pasha ka financuar ndërtime të njohura në shumë Supra-National Heritage (Istanbul, 1999). Istanbul, 2001, 103-
vende që i kanë shtuar namin dhe i kanë shërbyer edhe in- 110. W 2001.

SYMBOL • 12 • 59
POETIKA
DHE
PROFILE

Ag APOLLONI
KRITIKË

Letërsia shqipe nuk ka qenë asnjëherë letërsi e
Abstract
koncentruar në një shtet. Duke qenë aktivitet
gjuhësor, kjo letërsi gjallon falë gjuhës shqipe, e The albanian literature of Macedonia has its
cila është përcaktuese e identitetit të saj. Harta tradition: starting with the renaissance writer
e kësaj letërsie përfshin katër shtete (Shqipërinë, Josif Bageri, it was consolidated with Murat
Isaku, Abdylaziz Islami and Adem Gajtani, and
Kosovën, Malin e Zi dhe Maqedoninë), duke mos it continues with Luan Starova, Kim Mehme-
lënë anash edhe diasporën. Nëse do ta konsid- ti, Resul Shabani, Xhabir Ahmeti, Lulzim Haziri,
eronim letërsi shqipe vetëm atë që krijohet në Salajdin Salihu, Lindita Ahmeti, Lindita Aliu, etc.
Shqipëri, atëherë kjo letërsi do të dukej shumë All these writers have contributed on surviving
of the Albanian literature in a country where
e varfër, sepse do të mungonin edhe këta emra: Albanian language is not their official language.
Jeronim de Rada, Naim Frashëri, Çajupi, Asdreni, To illustrate the surviving of this literature we
Fan Noli, Faik Konica, Rexhep Qosja, Ibrahim Ru- will analyze four of these writers (two novel-
gova, Sabri Hamiti, Martin Camaj, Azem Shkreli, ists and two poets) who can be considered as
representatives of the current Albanian litera-
Anton Pashku, Ali Aliu, Ali Podrimja, Agim Vinca, ture in Macedonia, thanks to whom this litera-
Luan Starova, Kim Mehmeti etj. ture has proved new literary poetics.
Prandaj si atdhe të letërsisë shqipe duhet ta sho- Key words: national identity, pan-Albanian
him gjuhën, jo vendin. Mirëpo, në rastin e Maqe- literature, bilingual, narrative strategy, metanar-
rative, avant-garde
donisë, më mire është ta kemi kriter kombësinë
sesa gjuhën, pasi që letërsia shqipe e kësaj ane ka bëtare”, pra jo si qytetarë të barabartë, e dimë që
autorë që edhe pse shkruajnë fillimisht në gjuhën ata kanë kufizime të të drejtave gjuhësore. Banorët e
zyrtare (maqedone), nuk reshtin së qeni shkrim- tillë në njërën anë i nënshtrohen gjuhës dominuese,
tarë shqiptarë. Kështu, aty ku s’e gjejmë të fortë kurse në anën tjetër synojnë utopinë bilinguale.
komponentën gjuhësore, duhet ta pranojmë si Kështu, letërsia shqipe e Maqedonisë, si letërsi e
esencë komponentën kombëtare për të krijuar mbijetesës, është pjesë integrale e letërsisë shqip-
identitetin nacional të një letërsie. tare, edhe pse rrallë është trajtuar si e tillë, pasi
Nëse e bëjmë kriter gjuhën, disa shkrimtarë shqi­ studiuesit shqiptarë zakonisht letërsi shqipe e
ptarë të Maqedonisë nuk kanë vend në letërsinë kanë konsideruar letërsinë e kryeqyteteve shqip-
shqipe, por nëse e bëjmë kriter nacionalitetin e au- tare (Tiranë dhe Prishtinë), sado që Shkupi, sipas
torit, të gjithë autorët shqiptarë të këtij shteti mund disa historianëve shqiptarë dhe të huaj, mbetet
të integrohen në hartën e plotë të letërsisë shqipe. kryeqytet i ëndërruar i shqiptarëve.
Duke qenë të vetëdijshëm se shqiptarët në Maqe- Por, meqë historia dhe aktualiteti janë dy gjëra të
doni gëzojnë njëfarë statusi juridik si “pakicë kom- ndryshme, sot mund të konstatohet që letërsia
shqipe nuk ka qendër. Postmodernizmi e ka de-

60 • SYMBOL • 12
K R IT I K Ë

centralizuar edhe letërsinë shqipe, e cila, për të tore - fuqia punëtore etj.). Nëpërmjet intertekstit
fituar statusin e një letërsie panalbanike, duhet të mitologjik, në një kohë të ateizmit ideologjik, dhia
ketë qasje inkluzive, jo ekskluzive. bëhet e dërguar e perëndisë. Ajo që e ka ushqyer
dikur Zeusin, tani ushqen familjet e varfra të cilët
Letërsia shqipe e Maqedonisë jetojnë bashkë me dhitë në një shoqëri pa klasa.
E thjeshtëzuar deri në fund, semantika e këtij ro-
Letërsia shqipe e Maqedonisë ka traditën e saj: mani sugjeron se njerëzit kanë nevojë për ushqim
duke filluar me rilindasin Josif Bageri, për t’u të vërtetë, jo për ideologji të kota. Prandaj, krejt
konsoliduar me Murat Isakun, Abdylaziz Islamin natyrshëm, në roman faktorizohet qumështi i
e Adem Gajtanin dhe për të vazhduar me Luan dhisë përballë programit të Partisë.
Starovën, Resul Shabanin, Xhabir Ahmetin, Kim Romani Koha e dhive ka një qëndrim antisocialist,
Mehmetin, Lulzim Hazirin, Salajdin Salihun, Lindi- një qëllim humanist dhe një strukturë postmod-
ta Ahmetin, Lindita Aliun etj. Të gjithë këta kanë erniste. Kjo është një vepër e bukur, sado që ndi-
kontribuar që letërsia shqiptare jo vetëm të mbi- het efekti i bilingualitetit, që, siç e thashë, është
jetojë, por edhe të jetojë natyrshëm në një vend sfidë e përhershme e shkrimtarëve të kësaj ane.
ku gjuhë zyrtare nuk është gjuha e tyre. Një metafiksion historiografik është, gjithashtu, ro-
Për ta ilustruar gjallimin e kësaj letërsie, në këtë mani Vitet e urithit (2007) i Kim Mehmetit. Ky është
skicë kam marrë në shqyrtim vetëm katër autorë, një rrëfim që nuk kufizohet me kohën socialiste,
që mendoj se mund të konsiderohen si përfaqë- por që megjithatë fokusohet kryesisht në të. Si
sues të letërsisë aktuale shqiptare në Maqedo- roman postmodernist, atë e bëjnë të dallueshëm:
ni, dy prozatorë dhe dy poetë, falë të cilëve kjo ironia ndaj metanarrativës ideologjike, intertek-
letërsi ka provuar poetikat e reja letrare. sti që krijon sfondin historik e politik, përsëritja
që rimerr të njëjtat ngjarje, të njëjtat personazhe
Metafiksionet historiografike për t’i trajtuar nga kohë dhe kënde të ndryshme.
Romani është mbushur me tema dhe motive të
Luan Starova (1941) dhe Kim Mehmeti (1955) ndryshme, si: dashuria, vdekja, izolimi, shpërngul-
janë dy shkrimtarë të shquar të Maqedonisë. I ja, mikpritja, tradhtia etj., ndërsa dy figurat ud-
pari me “Kohën e dhive” dhe i dyti me “Vitet e hëheqëse të katundit janë hoxha, si predikues ku-
urithit”, kanë krijuar dy vepra postmoderne për ranor dhe kryeplaku si lider kanunor. Por, as Kurani
periudhën komuniste në Maqedoni, të fokusuar e as Kanuni nuk i shpëton ata nga tundimet e mag-
në një lagje periferike, apo në një katund të Shk- jistares së bukur, e cila bëhet mollë sherri për ta.
upit. Këto dy vepra, përveç kohës dhe hapësirës Duke ballafaquar magjistaren me kryeplakun dhe
së përbashkët (komunizmi, Shkupi), relacionet hoxhën, autori ka ballafaquar estetikën me etikën.
i ruajnë edhe në tituj: në të dyja shfaqen koha Vitet e urithit artikulohet si një rezonim mbi të kalu-
(vitet) dhe kafsha (dhia, urithi).Të dyja janë shkru- arën historike, por shkrimi i historisë bëhet nga
ar si metafiksione historiografike, duke pasur si filtra personalë, prandaj ai i shmanget vazhdimisht
qëllim argëtimin me të kaluarën. romanit historik si model i tejkaluar, tradicional,
Koha e dhive (1993) është roman i strukturuar si- dhe shkon kah metafiksioni historiografik si model
pas poetikës postmoderne. Loja me metarrëfimin i ri, postmodernist. E përkufizuar me terminologji
komunist është kthyer në strategji narrative. të teorisë postmoderne, kjo është historia e sub-
Nëpërmjet artit të kombinimit janë bërë bashkë jektit, që është historik, që është brenda historisë
diskurset historike, politike, etike dhe letrare. Nëse dhe që ka një raport me historinë. Pra, ky është
e shohim tekstin nëpër shtresa retorike, atëherë një roman që problematizon historinë nëpërmjet
mund të thuhet që ironia haset që në shkallën e një gjuhe sa dëshmuese, aq edhe ironizuese.
parë (inventio: gjenocidi ndaj dhive) dhe shtrihet Kim Mehmeti me Vitet e urithit ka krijuar një
kudo nëpër strukture dhe figurë (compositio, elo- metaforë të mbylljes që lakmon hapjen. Katundi
cutio: dhia – partia, bagëtia – ideologjia, barinjtë e i këtij romani është një Makondo e Maqedonisë
bashkuar – komunistët e bashkuar, nevoja qumësh- dhe një metaforë e bukur e letërsisë shqipe.

SYMBOL • 12 • 61
Perspektiva poetike fundit, nëpërmjet lojës me gishtërinj mbi tryezë
tregon mërzinë, dhimbjen dhe dëshpërimin.
Koha e postmodernizmit është quajtur kohë e Përveç poezive homazhe, dedikuese, Lulzim Ha-
prozës, prandaj poetët nuk e kanë më atë famën ziri edhe revoltën e artikulon me masë. Poezia
që e kishin dikur. Derisa romani, si i përkëdheluri St. Pauli, për rrugën e famshme të Hamburgut,
i postmodernizmit, mund t’i sjellë famë autorit të është si një këngë roku për mjerimin e prosti-
saj brenda pak ditësh, poezia, për të cilën koha tutave. Këtu, në formë revolte, autori kalon edhe
e sotme është njerkë, nuk është aq fatsjellëse. në blasfemi duke e krahasuar St. Paulin me vendin
Ndoshta kështu është më mirë për poetët, pasi e shenjtë musliman: kutërbon St. Pauli tërë botën/
që ata duke mos u preokupuar për famën, foku- kjo Meke pornografike e të frustruarve. Dhe pastaj,
sohen vetëm në vlerën. duke parë mjerimin e femrave, shton: fitojnë me
Në rastet e saj më të mira, mund të thuhet se neveri, harxhojnë me shpresë.
proza shqipe e Maqedonisë tematikishit dallohet Poezia e Lulzim Hazirit është një krijesë e bukur
për komponentën rurale, derisa poezia shqipe e që ecë me plot hire, por pa zhurmë, nëpër truallin
Maqedonisë dallohet për komponentën urbane. e letërsisë shqipe.
Lulzim Haziri dhe Salajdin Salihu janë dy poetë që, Salajdin Salihu (1970) është poeti tjetër që, krejt
duke qenë të shoqëruar me poezinë e bitnikëve në kundërshtim me letërsinë shqipe të metar-
dhe me muzikën rok, janë bërë një lloj avangarde rëfimeve, preokupohet për minirrëfimet, në fakt,
e poezisë shqipe në Maqedoni dhe kanë krijuar për gjërat e imëta. Në poezinë e tij ndihet një
identitetet e tyre poetike në letërsinë shqipe. përhumbje, një vetmi, një trishtim dhe, herë pas
Lulzim Haziri (1962) është poet i familjarizuar here, një dashuri efemere: Koha me laps të paduk-
me ligjërimin e defamiljarizuar. Vargjet e tij të shëm ka vizatuar rrudha në ballin/ tënd; me një fsh-
sofistikuara kanë një thjeshtësi të çuditshme në esë ka fshirë bukurinë e dikurshme, që/ prishte ren-
tingëllim. Disa nga vargjet që mund të merren din dhe qetësinë publike nëpër sheshe.
si shembull për këtë thjeshtësi ndërlikuese janë: Poezia e tij dëshpërohet me jetën prozaike dhe
lëshoi flokët e besimit deri te thembra; tymi i shpresës kërkon si ngushëllim një temë erotike. Poezia
digjej si gomë kamioni në rrugë; krenaria i rri varur si “Kohë e papërshtatshme për të shkruar vjersha”
cigarja në buzët e hemfri bogartit; me gjethe fshinin trajton pikërisht këtë problem kur jeta duket e
gjakun e çizmeve; spitali nuk ka gjumë/ shëron një gjatë, pritja e pafund, e dashuria askund: Kohë e pa-
qytet të përgjakur; hedh setrën e zhgënjimit krahëve përshtatshme për të shkruar vjersha/ e gjatë/ prozaike/
të mërdhirë/ era ma mori kapelën e ndjenjave etj. si roman natyralist/ shtrirë si bollë e vrarë/ si mbi një
Haziri, përveç aftësisë së jashtëzakonshme për të krevat me eshtra/ ekran është tavani/ ku të shoh çdo
nuhatur metafora në realitetin prozaik, dallohet ditë. Poeti e urren absurdin e jetës, prandaj shpreh
edhe për një sensibilitet të theksuar kur bën hom- paradoksin ndjenjor: kemi frikë të përjetshme/ nga
azhe për Prishtinën, apo për babain. Duke shkruar shija e këndshme e mëkatit. Ngjashëm me vargun
për Prishtinën, ku ka kryer studimet, ai fillimisht prufrokian që thotë se rrugët fund s’kanë si bise-
kritikon planin urbanistik të saj: si kurrë më parë dat, Salajdin Salihu bëhet nervoz me këto rrugë të
të duhet një arkitekt Sinan i ri, pastaj vazhdon ta ngatërruara si historitë ballkanase. Ai si poet dësh-
kontrollojë emocionin: brengën e gjuaj si kutinë e përohet njëjtë si kur humb, ashtu edhe kur fiton,
harxhuar të cigareve, por në poezinë tjetër për të sepse ai ka trashëguar diçka nga ndërgjegjja greke
njëjtin qytet, dorëzohet: mërzia më kap për jake. për Trojën, ai ushqehet me vesën e kujtimeve.
Po ashtu: Tek zbritja Veternikut me autobus/ këmbë Kushdo që mund të mendojë se poezia e Salajdin
u çova si para flamurit. Edhe më emocional është Salihut nuk lidhet fort me aktualitetin, ka të dre-
homazhi për babain, mungesën e të cilit e sheh jtë. Sepse, ai është poet, e, siç e thotë vetë, atdheu
në sytë e nënës. Strofa e tretë e poezisë Homazh i poetëve është e nesërmja.
për babain nuk synohet të kontrollohet nga arsy-
eja, por i dorëzohet emocionit, se, fundja, poeti (Ky shkrim u lexua më 3 tetor 2015, në Sesionin shkencor të
letërsisë, në kuadër të Seminarit IX Ndërkombëtar të Alban-
nuk bën homazhe me protokoll. Ndërsa strofa e ologjisë, në Universitetin Shtetëror të Tetovës)

62 • SYMBOL • 12
Nji Herostrat
në tempullin e
Frederikut të
Madh të Poezisë

Shpëtim Kelmendi
REAGIM

Jo rastësisht, më erdhi në dorë nr. 11 i revistës sepse kushdo asht i lirë me e pëlqye e mos me
kulturore “Symbol”, që fatmirësisht u shpërnda- e pëlqye, po me nëpërkambë personalitetin e tij
ka në Prishtinë, Tiranë e Shkup, sepse pikërisht njerëzor, kjo asht diçka e ndytë, e gërditshme dhe
në këtë revistë gjendej nji tekst me titullin “Kush e pafalshme. Nëse Fredi do të ishte gjallë, unë
asht Frederik Rreshpja”, me autor Primo Shllakun. s’do të kisha pse me folë, sepse Poeti do të kishte
Shkrimi fillon me “Kush asht?” Fillim i denjë lnurë lesh vetë mbi hartuesin e fletërrufesë, por
për nji fletërrufe, fletërrufetë që kullandriseshin fatkeqësisht ai zotni nuk asht ma midis nesh.
sa herë që “zbulohej ndonji armik i fshehtë në Megjithatë, qëllimi i këtij reagimit tim nuk asht
kohën e komunizmit, kohë të cilën hartuesi e njeh edhe aq me iu përgjigjë pyetjes: kush asht Freder-
ma së miri, përfshi tana fenomenet dhe tanë ter- ik Rreshpja poet, sepse ai s’ka ndoi nevojë për
minologjinë që ajo prodhoi. Apo si titulli i ndonji avokatinë estetike të kurrkujt, tue qenë se qysh
procesverbali hetuesie, ku “armikut të popullit” i në gjallje të vet ai burrë imcak e ka zanë vendin
nxirreshin lakrat nga koka e të palamet në shesh. e vet në histori, tue lehtësue çdo admirues të tij
Me të lexue kolonën e parë, u ndala për nji hop, nga roli i mundshëm i paladinit estetik. E jo ka
se m’u desht me pyet veten: More, po ky Primo zanë vend e gja, por ka zanë vend ma shumë se
Shllaku kush asht, xhanëm?, që asht tue vuejtë kaq nji kohortë e tanë burrash të gjatë, të cilët shpen-
fort për me na shpjegue se kush asht dikush tjetër, zojnë tanë ato dekada të jetës në rolin e “atyne”
aq ma tepër kur ky dikush tjetër qëllon me qenë që mbartin venë e pijnë ujë, e që në fund të ud-
hiç ma pak se Frederik Rreshpja, nji ndër poetët hëtimit, kur përballen me zhgënjimin madhor të
ma unikalë që ka mujtë me prodhue kjo e gjora jetës së tyne të vogël, thonë: “Bane Zot andërr!”.
histori e poezisë shqipe? E njoh prej vitesh, e njoh Qëllimi i këtij shkrimi asht thjesht me nxjerrë në
si person që i ka lexue do libra, si mbamendës pah disa të vërteta, për me i lexue admiruesit e
kulturor, që asht rrekë edhe me shkrue dikur, por shumtë të Frederik Rreshpjes, si dhe me dëlirë
pa mujtë me bitisë ndoi gja të hajrit, sepse, ndër baltën që Primo Shllaku hedh pajada mbi figurën
dyzet arsye se pse nuk i pati ra kurrë kumona e Poetit, në të tana mënyrat: me shkrim, me gojë,
(lexo: talenti), e para arsye asht se s’ka pasë ndoi me muhabete klubi e gjithqysh. Nëse këto që
herë kumonë. Po ai asht kambëngulës: vazhdon unë them shkaktojnë ngazëllim te admiruesit e
me krapullitjet e veta, gjithë tue u përpjekë me na poezisë së Frederikut, kjo më gëzon edhe mua,
shpjegue tridhjetë e nandë arsyet e tjera se pse por nëse ndokush shqetësohet, kjo nuk më in-
nuk i pati ra kumona. tereson aspak. Sidomos kur ky dikush asht Pri-
Me sulmue cilësinë e vargjeve të nji poeti që mo Shllaku, fletërrufeja e të cilit i ngjan nji gulshi
s’rron ma mes nesh, nuk përban ndoi sakrilegj, vneri të kalibruem me kujdes, me synim të vetëm

SYMBOL • 12 • 63
shkatërrimin e personalitetit të Frederik Rresh- thjesht qelben së mbrendshmi e katandisen në
pjes. Jo shkatërrimin e personalitetit të Frederik llomerkajë kutërbuese, në knajë e pisllëk e zdralë
Rreshpjes – poet, sepse gjatë leximit të shkrimit psikologjike. Britmat e paartikulueme kanë ten-
vihet re qartë se nuk ka pikë guximi analitik e dencë natyrale me u shndërrue në shkrofëtima,
estetik me iu qasë poezisë së autorit, porse përp- në hungurima, në shterzime, që e lëshojnë indi-
jekjes me çmontue personalitetin e tij si individ, vidin kulihum në nji stad të ulët fiziologjik, në të
gjithë tue shpresue se kësisoj ka me mujtë me cilin ai din me ba veç nji gja: me çlirue gazra...
heqë apo me curulatë ndoi gur prej tempullit po- Në të vërtetë, problemi nuk qëndron fort te re-
etik të Frederikut të Madh të Poezisë. aliteti e as te individët që krijojnë realitet, që në
Qasja e Primo Shllakut ndaj Frederikut në këtë rastin tonë asht realitet letrar, sa ç’asht te sytë
shkrim asht aq meskine, sa po të kishte qenë me të cilët hulumtojmë realitetin dhe individin.
edhe nji grimë ma meskine, kisha me e quejtë Kësisoj, nji kens i parealizuem dhe me britma të
pa drojë nji qasje katundare, nji shkrim katund- bame kaps, projekton mbi të tjerët realitetin e
ar, mbushun dordull me mllef katundar, gjana që vet të mbrendshëm. Kush ndihet i parealizuem,
s’kanë pikë lidhje as dhe me nji shkrues periferik sheh botë e njerëz të gjymtuem; kush ndihet i
që pretendon me i përkitë botës së letrave. Mbi burgosun mbrenda vetes, sheh burg e mungesë
të gjitha, qasja e Primo Shllakut ndaj Frederikut të lirie te kushdo tjetër; kush s’ka respekt për veten,
Madh të Poezisë asht si qasja e Herostratit ndaj sheh pa pikë respekti këdo tjetër; kush ka rrësh-
Tempullit të Artemidës. Imagjinoni nji bari dhish qitë vetë prej faqeve të ndonji romani pikaresk,
që e don se s’ban nji vend në histori, e që për kujton se tanë të tjerët kanë rrëshqitë prej faqeve
me ia dalë mbanë kësaj zgjedh me sulmue diçka të të njëjtit roman.
që i përket vetëhistorisë, e që në këtë rast asht Qasja në këtë shkrim asht e zhveshun prej el-
tempulli poetik i Frederikut të Madh të Poezisë. ementëve të nji gjuhe analitike profesionale, për
Urrejtja e Primo Shllakut ndaj poetit Frederik shkakun e thjesht se autori i shkrimit s’ka ndër-
Rreshpja, urrejtje që i bjen në sy menjiherë edhe mend me ba ndoi analizë. Kjo për dy arsye: e para,
lexuesit ma të çiltër, mundet me pasë shumë analizimi i lirikës së Frederik Rreshpjes asht nji
shpjegime rrethanore e kontekstuale, por nji gja ndërmarrje që i kapërcen aftësitë modeste të Pri-
asht e sigurtë, që pikësëpari shpjegohet përmes mo Shllakut; arsyeja e dytë, e cila vjen si rrjedhojë
psikoanalizës. Kjo botë ka mbrenda jo pak njerëz, e arsyes së parë, asht se Primo Shllaku merret
të cilët janë objekte shumë të vyeshme për me atë që i shkon ma për shtat natyrës së tij: me
shkencën e psikoanalizës, sepse personalitetet prozhmue, me flliqë e me lëshue gëlbaza mbi të
e tyne u ngjajnë shesheve të luftës, në të cilat tjerët, në këtë rast mbi Fredin – njeri. Përgjatë
kanë ba plojë e kërdi kohortat e frustracioneve, tanë këtij shkrimi proliks e llafazan, ai merret bash
batalionet e zilive, topat e randë të pamundësive me këtë orvatje: me rrëzue Fredin – njeri, gjithë
të realizimit vetiak në fushën e artit, gjëmimet e tue shpresue se bashkë me Fredin – njeri do të
heshtuna të pafuqisë për me e sendërtue andrrat rrëzohet e do të fshihet nga kujtesa e lexuesit
artistike të rinisë. Mbrenda këtyne kensave janë edhe Fredi – poet.
ndrydhë e janë bâ kaps të tana thirrjet luftarake që Përveç shumë të metave tjera që ka kjo fletër-
janë karakteristikë e moshës rinore, të tana brit- rufe e servirun si analizë, të meta që lidhen ku
mat e revoltave e të pakënaqësive, të tana hovet me paaftësinë e ku me njetin e mbrapshtë të
ekzaltuese të zemrës. Shkurt, bahet fjalë varreza shkruesit, asht edhe tejet e pandershme, për
të sistemueme britmash të paartikulueme. shkak se nuk merr në konsideratë tanë korpu-
Lypet thanë këtu se britmat e paartikulueme për- sin poetik të Frederikut, por ndalet kryesisht në
bajnë nji nga fatkeqësitë ma të randa që munden librin e titulluem “Në këtë qytet”, botim i vitit
me i ra për hise nji individi, sepse ato kalben e 1974. Këtë libër e sjell nëpër duer pajada dhe, çka
shfryjnë përmbrenda pajada. Mjerisht, nuk kalben asht ma e forta, e trajton si librin e parë poetik të
për me u shndërrue në pleh e në humus, prej nga Fredit! Ka tre mundësi:
ku munden me grafuellue bar e lule e pemë, por 1. Ai nuk e din se libri i parë i Frederik Rreshpjes

64 • SYMBOL • 12
REAGIM

asht “Rapsodi shqiptare”. As edhe nji prej këtyne hipotezave nuk ka lidhje
2. Ai e din, por nuk e ka lexue, sepse asht mësue mirëfilli me poezinë, por po ia nisim me të parën:
me i ba gjanat dembelisht. a asht Frederik Rreshpja poet i realizmit socialist?
3. Ai e ka lexue dhe ban sikur ai libër nuk ekzi­ Kjo nuk asht thjesht pyetje, por kjo asht pyetja që
ston, sepse po ta marrë në konsideratë, i prish- nuk asht shtrue kurrë ndonjiherë, prej kurrkujt
et mekanizmi diabolik nëpërmjet të cilit synon që unë njoh. Janë shtrue shumë pyetje në lidhje
me çmontue Frederik Rreshpjen-njeri, e prej aty me Rreshpjen, por tashma qe ku po shtrohet dhe
edhe Frederik Rreshpjen-poet. kjo pyetje, për herë të parë e sigurisht të fundit,
Jo vetëm që nuk merr në shqyrtim librin e parë të nga Primo Shllaku, i cili kësisoj ia del mbanë me u
Fredit, “Rapsodi shqiptare” (1967), por nuk merr ba pionier së paku në diçka.
në shqyrtim as përmbledhjen “Lirika të zgjedhu- Frederik Rreshpja, ndonëse shumë ma pak se të tje­
ra”(1994); nuk merr në shqyrtim as librin “Erdhi rët, ka ndërkallë në poezinë e tij edhe ndoi varg që
ora të vdes përsëri”(1996). asht konform dogmës estetike të realizmit social-
Mos me marrë në konsideratë këta libra, në të ist, por ato vargje nuk çojnë fare peshë dhe janë
cilët Fredi shpaloset me të gjitha përmasat e tij thjesht haraçi që poeti i paguen botimit. Vargjet
lirike, asht si me lujtë cinglash, si me lujtë cic-mic. e indoktrinueme janë vargjet ma të dobëta në
Dhe këtë ban Primo Shllaku: luen cinglash, luen poezinë e Fredit. Mjafton të lexojmë poemën
cic-mic. Pra, larg mendsh me rreshtue ndo­nji ush- “Topi fushor”, që qysh në titull i premton të tana
tri, ushtrinë e ideve e të koncepteve, të pajisu- gjasat me qenë shumë e ndotun me terma të re-
na me mjete të holla terminologjike, e me ba nji alizmit socialist, por që në fakt nuk asht, për të
betejë, nji betejë të vetme: atë betejë ku ndahet kuptue se Fred Rreshpjes as i ka interesue hiç
e mira nga e keqja. Jo, ai nuk rreshton ndoi ushtri partishmëria proletare apo dogma komuniste.
të tillë, sepse s’ka as ushtri, as fuqi, e për ma tepër Në këtë poemë të vogël që përmban energji po-
as dhe pikë guximi me i dalë përpara nji Mbreti etike sa për nji libër të tanë, gjinden shumë pak
si Frederiku i Madh i Poezisë. Primo Shllaku nuk vargje flagrante, të ngjyeme në bojën e realsocit.
ka kërçik me mbërrijtë deri këtu, sepse e ka Ato vargje janë deklarative, patetike dhe ngjajnë
dëshmue në shumë raste se asht thjesht nji kaçak si mish i huej në poezinë e tij, sepse nji poet i tal-
i vogël, që shkrep martinën, ban do tym, e mandej entuem si ai nuk mund të pranonte me qejf asnji
lëshohet fulikare me u mshehë mbas ndoi kaçube. lloj dogme, e kjo thjesht e vetëm pse ia kufizon-
Kështu pra, more Primo Shllaku, ti shkruen për te lirinë e krijimit. Sa për ilustrim, ja dy nga këto
poezinë e Frederik Rreshpjes pa ia pasë idenë hiç vargje: “Kjo nuk asht luftë si t’gjitha t’tjerat,/ Asht
se për kë je tue shkrue, çka je tue shkrue, a i kup- luftë për socializmin.”
ton ti vetë ato që je tue shkrue, e mbi të gjitha Këto e disa të tjera si këto, janë vargje kot më
pa e ditë nëse i hyjnë në punë ndokujt ato që je kot, pa pikë vlere estetike, të cilat, nji poet kalibri
tue shkrue. si Fredi i ka ndërkallë thjesht e vetëm pse “duhej”.
Hipotezat që hedh Primo Shllaku për me çmontue Pra, ku asht këtu ai përkushtimi i tij i zjarrtë
personalitetin e Frederik Rreshpjes janë pak a ideologjik, për të cilin flet Primo Shllaku? Qorton
shumë pesë, të pesta të turpshme, aq sa më vjen Fredin vetëm për do vargje të indoktrinueme në
randë edhe me i renditë në këtë shkrim: poezinë e tij, ndërkohë që s’merret fare me nji
1. që Frederik Rreshpja asht fundekrye poet i re- armatë të tanë poetësh që ka pasë kalue në delire
alizmit socialist; orgjiake, në onanizma e në ejakulacione kolektive,
2. që Frederik Rreshpja ka pasë luhatje në lidhje tue i thur lavde regjimit në çdo varg. Kjo asht
me seksualitetin; njilloj si me qortue nji mbret për dramcat që janë
3. që Frederik Rreshpja ka pasë mungesa të thek­ ba në gostinë e tij mbretnore dhe me anashkalue
sue­me në karakter; pisllëkun dhe zdralën e rojtarve të derrave.
4. që Frederik Rreshpja asht poet qaraman e vajtues; Që Fred Rreshpja s’ishte poet i realizmit socialist,
5. që Frederik Rreshpja nuk flet për burgun, nuk por thjesht Poet, këtë e vërteton më së miri fakti
i këndon lirisë etj. se, midis tanë asaj hordhie poetësh e poetucësh e

SYMBOL • 12 • 65
këngëtorësh lajkatarë e përqyrranë, ai ishte i vet- biem shkurt: krejtësisht e pavërtetë. Fakti se Fre-
mi që arriti ta rikonfirmonte veten si poet klasi di ishte person i ndrojtur dhe i brishtë nga natyra
në vitet ’90, me dy vëllimet e tij poetike: “Lirika të dhe s’i pëlqente me folë për këtë pjesë, asht diçka
zgjedhura” dhe “Erdhi ora të vdes përsëri.” Vetëm krejtësisht natyrale. A mos asht kusht i domos-
ai qe në gjendje me e rikonfirmue veten si lirik i doshëm, që nji poet, për të qenë i tillë, duhet me
madh, vetëm ai qe në gjendje me e dëlirë poezinë iu nënshtrue vetingut për seksualitetin? Këto janë
e tij nga disa pak stërkala balte të realsocit (ndër- thjesht gjana të turpshme. Gjatë viteve të fundit
kohë që të tjerët mbetën përjetësisht të zhytun të jetës së tij, e kam takue ditë për ditë poetin,
në llucë deri në fyt), vetëm ai qe në gjendje të dhe e di mirë se kishte nji adhurim të jashtëza-
shndërrohej në urë lidhëse mes poezisë së mirë konshëm për figurën femërore. Sa herë qasej nji
të traditës dhe poezisë moderne shqipe të viteve femër, ai gjallërohej, sytë i vezullonin prej nji drite
’90, sepse vetëm ai ishte dhe meritonte të quhej të ngrohtë dhe thoshte se femra asht krijesa ma
“il miglior fabro”. e bukur që Zoti ka ba në këtë tokë.
Due të citoj në këtë shkrim disa vargje nga libri i Hipoteza tjetër, simbas së cilës poeti kishte prob-
tij i parë “Rapsodi shqiptare” (1967), në pamundë- leme me karakterin, asht nji minë me sahat mbi
si me përfshi poezi të tana: “Më duket se mijëra të cilën rrin ulun tanë njerëzimi, përfshi sidomos
vjet kam jetue mbi këtë tokë/ Tue lexue hierogli- shkruesin e fletërrufesë. Fredi ka ecë përmes
fet e kuqe të vetëtimave/ Dhe vargjet e vrejtun nji ekzistence tmerrësisht të vështirë dhe jeta
të maleve shqiptare/” (Kur gjëmonte historia). Te asht sjellë me të si njerkë e pashpirt, po përtej
poezia me titull “Lirikë”, tue dashtë me u dhanë kësaj, unë dhe të gjithë ne që patëm fatin të ishim
formë emocioneve që ka përjetue kur ka vizitue miq e bashkëudhëtarë të tij, do të kujtojmë me
rivierën e mrekullueshme shqiptare, në momen- mallëngjim dashurinë që ai rrezatonte përmes
tin që po largohet prej aty, poeti thotë: “Po niset syve, fjalëve, timbrit të zanit dhe tanë qenies së
autobusi./ Portokalle, digjuni mbi mue!/ Gjithë vet, por mbi të gjitha do të kujtojmë bujarinë e
peizazhi rrotull rend në dritare...” Te poezia tij proverbiale.
“Natë arkeologësh”: “Arkeologët/ Stivonin ndër Tash nji pakt, zoti Primo Shllaku: e mbyllim këtu
arka perënditë e fundit;/ Do perëndi të thyem, çështjen e kësaj hipoteze që lidhet me karakterin;
të lagun./ Nën abazhur, një Afërditë e bukur/ U jo për gja, por druej fort se ndokush mund të
buzëqesh të gjithëve/ Si një e njohun e largët, e lëndohet.
dashtun. Fredi – poet qaraman e vajtues. Kjo asht me
Citova vetëm pak vargje, të shkrueme para plot qeshë. Kemi nji kope të tanë pakidermësh hipo­
pesëdhjetë vjetësh, tue e ditë mirë se mjaftojnë kritë, të cilët, i lëshohen si hijena rehatisë dhe të
për të bindë këdo se Rreshpja s’ka pasë kurrfarë mirave materiale të kësaj bote, poetë që hanë e
lidhjeje shpirtërore me realizmin socialist, por pinë e qeshin e flirtojnë me jetën, po kur ulen
po t’i kthehemi poezisë së tij të shkrueme gjatë me shkrue, mbasi shterzojnë mirë e mirë, pjellin
viteve ’90 e në vitet e para të shekullit XXI, do të vargje të trishtueme dhe qelbin tanë dynjanë me
na shpërfaqet para syve nji pejsazh lirik i mahnit- to.Trishtimi i Fred Rreshpjes, more Primo Shllaku,
shëm dhe i pakrahasueshëm me asnji tjetër pro- nuk asht trishtim demokratik e popullor, por tr-
dukt poetik të autorëve shqiptarë. Shqipëria e ishtimi i nji shpirti të ndjeshëm aristokratik; nuk
shekullit XX ka pasë poetë shumë të mirë, por asht trishtimi çastnor i nji derri të kënaqun që ia
pothuejse të tanë kanë vuejtë nga e njëjta së- kanë vonue shujtën pesë minuta, por trishtim i nji
mundje: mungesa e kriterit të bashkëkohësisë. individi që e ka kuptue se ekziston diku nji botë
Ndoshta vetëm Fred Rreshpja nuk e ka pasë këtë ma e mirë se kjo, trishtimi i njeriut që mezi pret
problem, në asnji fazë të krijimtarisë së tij. me iu dorëzue realitetit të naltë, aqsa në ndonji
Trajtimi i hipotezës tjetër, që poeti paska pasë lu- rast të krijohet ideja sikur ai flet që prej atij re-
hatje në lidhje me seksualitetin, tue aludue për aliteti të naltë, siç vërehet me vargjet: “O Zot,/
do gjana që s’kam fare dëshirë t’i përmend, asht ç’qe ai vrapim i çmendur në atë planet të largët!”
diçka krejt e pakandshme dhe pa pikë lezeti. Po i Fredi nuk asht amfib, more P. Shllaku, por nji felin,

66 • SYMBOL • 12
REAGIM

nji luan i lidhun me zinxhirë, i cili në fillim të viteve shëm me atë që ndodhte deri atëherë në poezinë
90, me t’u çlirue prej prangave, ua bani me dije të shqipe.
tanve sa vlente ai, e sa vlenin shtazët e tjera të Pse s’flet Fredi për burgun? Sepse ka njizet e
zinxhirit të tij ushqimor, tue u rikthye kësisoj aty shtatë vjet që për burgun flasin të gjithë. Për bur-
ku e kishte vendin: në majën ma të naltë të hier- gun flasin njerëzit që kanë qenë në burg; për bur-
arkisë së vlerave poetike. Po këtë “erectile dysfunc- gun flasin spiunat e persekutorët që i kanë shti
tion”, a thue hoqe keq me konstatue, more? Asht ata në burg; për burgun flasin ata që s’patën bythë
goxha e rrezikshme me qenë i sigurtë për nji gja me i shti në burg spiunat e persekutorët e atyne
të tillë. Si thue ti? Kujdes me këto terma, atëherë, që u kalbën në burg; për burgun flasin ata që
se të mbesin në dorë! Aq afër ke ndejtë ti me Fre- s’kanë qenë kurrë në burg, por që e meritojnë me
din, aq ngjitun, sa me i ditë edhe këto?! Po Fredi shkue në burg; për burgun flasin ata që burgun e
s’ta ka ditë as emnin ty, mor njeri! Nga ana tjetër, kanë në dërrasë të krahnorit; për burgun flasin
kur e quen Filoktet, i ban goxha nder, ndonëse ata që jetojnë në burgun e pamundësisë së kri-
krejt pa dashje, sepse e ke krahasue me nji kresh- jimit artistik. Për burgun flasin të tanë. Pse duhet
nik të madh homerik. Termi “parveny” asht futja me ba Fredi diçka që e bajnë të tanë? Fredi nuk ka
kot e grij sallatë, ndërsa “amfib” e ke thjesht sa me pasë mendje drejtvizore e dystabane prej pakider-
thanë diçka, sepse Fredi nuk ka jetue në dy hab- mi të squllun, por mendjen e mrekullueshme të nji
itate, por vetëm në nji: në panteonin e poetëve mjeshtri zenbudist, i cili njeh vetëm dy pika refer-
të mëdhej botnorë. E quen po ashtu “kacagjel i imi në jetën e tij, që janë: tashti, këtu; e shkuemja
dyzuem”, tue e akuzue veç tjerash edhe si mbur- asht e vdekun, ndërsa e ardhmja s’ekziston. Kështu
ravec! Katër vjetët e fundit të jetës së Poetit, unë ishte Fredi: jetonte çastin.
dhe disa miq tjerë të tij, e kemi takue pareshtun, Po e mbyll këtë shkrim me fshikullimin që Frede­
por as edhe nji çast s’e ndigjuem tue shitë mend, riku i Madh i Poezisë u ban tanë puthadorëve, lapa-
e aq ma pak tue folë kundër ndonji poeti tjetër. E nxhozëve, lakandraqëve, si dhe atyre që burgun e
jo vetëm kaq, por ai s’kishte pikë dëshire as me kanë në dërrasë të kraharorit, përmes poezisë
folë për poezinë. Meqë jemi në temë, sa herë që së titullueme: “E shkruar vetëm për skllevërit”,
ndokush e pyeste se përse nuk fliste kurrë për shkëputur nga vëllimi “Në vetmi”: “Skllevër mos­
poezinë, po veç për páre, ai përgjigjej: “Epo, secili mirënjohës e të marrë,/ Kope hipokritësh servilë,/
flet për atë që i mungon, mor bir!” Edhe talentin Unë muret dhe prangat i pështyj,/ Unë kam lindur
poetik që Zoti ia kishte dhanë me bollëk, ai nuk skandaloz dhe i lirë.”
e konsideronte fat, por thjesht nji kokëçamje ma
shumë, nji burim vuejtjesh e dhimbjesh, fakt të Nandor 2017
cilin e dëshmojnë qartë vargjet e poezisë “Testa-
[Shënim i redaksisë: Ky shkrim është reagim ndaj shkrim-
ment”: “Që fëmijë e kam kuptuar se kisha lindur/ it “Kush asht Frederik Rreshpja?” të autorit Primo Shllaku,
i mallkuar me art...” i cili ngjashëm me Krist Malokin që pati bërë (psiko)anal-
izën e famshme “A asht poet Lasgush Poradeci?”, hodhi
“Rapsodi shqiptare”, libri që anashkalon Primo disa hipoteza psikanalitike për ta shpjeguar poezinë e Resh-
Shllaku, asht risi e dukshme në letrat shqipe. Ky pjes. Lexuesit dhe studiuesit kanë të drejtë të reagojnë, po
ashtu edhe Shllaku ka të drejtë të heshtë. Paralajmërojmë
libër asht i shkruem në nji gegnishte të mrekul- reaguesit e tjerë të mundshëm që të lidhen me esencën e
lueshme, model që duhet ndjekë edhe sot, por shkrimit të Shllakut, në të kundërtën, reagimet atakuese ad
mbi të gjitha asht nji model poetik i pakrahasue- hominem s’do të botohen.]

SYMBOL • 12 • 67
SYMBOL
Revistë kulturore / Cultural Magazine
Tiranë-Prishtinë-Shkup
Nr. 12, 2017 / No 12, 2017

ISSN 2415-2749 (Online)
ISSN 2310-9998 (Print)

Formati
A4 (21 x 29.7 cm)

Tirazhi
500 copë