You are on page 1of 19

Odpowiedzialność

za ochronę
(RESPONSIBILITY TO PROTECT)
Perspektywa
Polski i Niemiec

Rapor t y i analiz y 2 / 2013 w w w.csm.org.pl

CENTRUM STOSUNKÓW
MIĘDZYNARODOWYCH
Odpowiedzialność
za ochronę
(RESPONSIBILITY TO PROTECT)
Perspektywa
Polski i Niemiec

Rapor t y i analiz y 2/2013 w w w.csm.org.pl

CENTRUM STOSUNKÓW
MIĘDZYNARODOWYCH
Podsumowanie

Zarówno Niemcy jak i Polska popierają ideę Odpowiedzialności za Ochronę (R2P). Niemcy są jednak znacznie
bardziej aktywni w promowaniu R2P zarówno na poziomie międzynarodowym, jak i krajowym. Polska natomiast
zakłada, że jest to w większym stopniu rola Unii Europejskiej, która właściwie reprezentuje polski punkt widzenia.

Zarówno w Niemczech jak i w Polsce zanika obecność idei Odpowiedzialności za Ochronę w politycznym
dyskursie. Na potencjalną sytuację kryzysową oba kraje spoglądają przede wszystkim przez pryzmat swoich
narodowych interesów. Zwiększa się również wpływ opinii publicznej na podejmowanie decyzji, dotyczących
potencjalnego zaangażowania w zagraniczne misje.

Zarówno opinia publiczna, jak i elity polityczne w Niemczech i w Polsce stają się coraz bardziej sceptyczne
w stosunku do możliwości angażowania się w zagraniczne misje, chociaż w każdym z tych krajów z różnych
powodów. Pomimo faktu, że armie obu krajów przechodzą szybki proces modernizacji, a w przypadku Niemiec
możliwość rozmieszczenia sił za granicą jest nawet większa niż w przeszłości, wydaje się nieprawdopodobne, że
dzięki temu wzmocni się możliwość praktycznej realizacji idei Odpowiedzialności za Ochronę przez stronie
społeczność międzynarodową. Udział tych państw w interwencji militarnej jest raczej wykluczony, nawet jeśli
byłaby ona autoryzowana przez Radę Bezpieczeństwa ONZ. Dlatego zarówno Niemcy jak i Polska podkreślają
ważność pierwszych dwóch filarów R2P, które dotyczą działań cywilnych.

Zarówno w Niemczech jak i w Polsce wzrasta „kultura militarnej wstrzemięźliwości”. W przypadku Niemiec
ma to swoje głębokie korzenie w kontekście historycznym i oznacza krok wstecz w porównaniu z końcem lat 90.
Rapor t y i analiz y ubiegłego wieku. W przypadku Polski ma to swoje solidne umocowanie we wzrastającym rozczarowaniu sytuacją
bezpieczeństwa w Europie, gdzie w okresie cięć finansowych w obszarze bezpieczeństwa NATO staje się słabsze,
a Unia Europejska jest nieobecna.

Przygotowanie tego raportu było możliwe dzięki wsparciu Fundacji im. Friedricha Eberta, przedstawicielstwo w Polsce. Chociaż Odpowiedzialność za Ochronę została przyjęta przez społeczność międzynarodową w 2005 r., wciąż
jest słabo rozpoznawalna przez państwa członkowskie ONZ jeśli chodzi o jej praktyczne zastosowanie. Niemcy
Żadna część tej pracy nie może być kopiowana bez pisemnej zgody wydawcy i Polska nie są tutaj wyjątkiem. Ewidentnym przykładem była kwestia interwencji w Libii, gdzie zarówno dla
Niemiec jak i  dla Polski cele interwencji były niejasne, a elity polityczne tych państw bardzo podejrzliwie
Raport został przygotowany przez dra Bartłomieja Nowaka, byłego dyrektora wykonawczego Centrum Stosunków ustosunkowały się do niej. Dlatego w obu państwach potrzebna jest szeroka promocja celów i zasad Odpowiedzialności
Międzynarodowych (2010-2013), obecnie stypendystę Transatlantic Academy w Waszyngtonie. Podstawą do przygotowania za Ochronę.

raportu była seria anonimowych wywiadów z urzędnikami, doradcami politycznymi oraz niezależnymi analitykami. Wywiady

były prowadzone w Warszawie i w Berlinie w maju i czerwcu 2013 r. Tekst ukończono na początku sierpnia 2013 r.
Wprowadzenie

Obecne wydarzenia w  Syrii przywodzą na Niektórzy powiedzieliby, że gubimy nasze mo- konfliktom, mediacje i pomoc humanitarna są ££Czy mamy absolutną pewność
myśl demony przeszłości. Jeden z byłych pro- ralne fundamenty. Inni będą twierdzić, że sytu- znacznie lepszymi opcjami niż konieczność za- w danym przypadku?
minentnych polityków niemieckich Wolfgang acja ta po prostu odzwierciedla zmianę świato- angażowania militarnego, które zostawia nie-
Ischinger nazwał sytuację w Syrii „absolutnym wego układu sił, gdyż Zachód nie jest zdolny do wielki wybór pomiędzy złymi i jeszcze gorszy- ££Czy wszystkie możliwości dyplomatyczne
przypadkiem granicznym”. Każdego dnia licz- przeforsowania swojego rozumienia zasady su- mi opcjami. Ostatnie zastosowanie zasady R2P zostały wyczerpane?
ba uchodźców z  tego kraju powiększa się werenności. Przecież R2P implikuje reinterpre- w Libii było w tym kontekście wyjątkowym
o sześć tysięcy. Proces ten wzrasta w tempie tację suwerenności, co niekoniecznie jest uzna- przypadkiem. Ale niektóre państwa wyciągnęły ££Czy operacja militarna może być
bezprecedensowym, największym od czasów wane przez niektóre ze wschodzących potęg. lekcję, że strefa zakazu lotów może się szybko podjęta w sposób rozważny?
ludobójstwa w Rwandzie. Podczas gdy dekadę przekształcić w zmianę całego reżimu i dlatego
temu społeczność międzynarodowa uznawała W  rzeczywistości interpretacja może być muszą w  przyszłości uczynić wszystko, aby ££Czy jesteśmy przygotowani
za swoją Odpowiedzialność za Ochronę ludno- nieco inna. Zachód nie jest zdolny ani chętny to uniknąć zalegalizowania podobnych praktyk. na przedsięwzięcie długoterminowe?
ści wobec groźby ludobójstwa, zbrodni wojen- praktykowania Odpowiedzialności za Ochronę Państwa te świetnie też rozumieją znaczenie,
nych, czystek etnicznych i  zbrodni przeciw w jej pełnym wymiarze. Co zrozumiałe, prakty- jakie dla Zachodu ma legitymacja prawna dla ££Czy wchodzi w grę nasz
ludzkości, jeśli dane państwo nie było w stanie, ka ta zatrzymuje się przed punktem oznaczają- takich przedsięwzięć. Dlatego dzisiaj autoryza- interes narodowy?
bądź nie miało takiej woli, aby chronić swoich cym zaangażowanie militarne. Oczywiście cja użycia siły przez Radę Bezpieczeństwa Or-
własnych obywateli, to dzisiaj głosy opowiada- użycie siły powinno zawsze być ostatecznością, ganizacji Narodów Zjednoczonych jest nie- Rozważając możliwe zaangażowanie militar-
jące się za praktycznym wykorzystaniem dok- praktykowaną tylko wtedy, gdy wszystkie inne prawdopodobna, bez względu na konkretny ne w Syrii, przynajmniej na dwa, jeśli nie na trzy
tryny R2P nie są uznawane na poziomie poli- opcje zostały wyczerpane. Będzie też zawsze przypadek. Ale akcja, która byłaby poza syste- pytania trzeba odpowiedzieć negatywnie. Ale
tycznym za zbyt realistyczne. Wezwania takie, rodzić kontrowersje. Ale dyktatorzy zmieniają mem ONZ, „niezgodna z prawem, ale uzasad- w  przypadkach Rwandy czy Kosowa, odpo-
jak Timothy Garton Asha, który napisał: „Mu- swoje zachowanie tylko w ostateczności, jeśli niona” – wyrażenie użyte przez Kofiego Anna- wiedź również nie wyglądałaby zdecydowanie
simy coś zrobić! (…) Jeśli tylko politycy mo- istnieje wiarygodne zagrożenie ze strony spo- na w  odniesieniu do interwencji w  Kosowie korzystnie.
gliby poradzić sobie z politycznymi przyczyna- łeczności międzynarodowej. Jeśli nawet ogra- – wywołałaby na tyle duży podział wśród państw
mi tragedii w Syrii, byłoby to znacznie bardziej niczone użycie siły jest wykluczone per se, sy- Zachodu, że mogłaby skutecznie podminować Pomimo faktu powszechnej akceptacji wyni-
wartościowe niż wysiłki wszystkich organizacji tuacja może wkrótce obrócić się w wojnę na jego zdolność do działania. ków szczytu ONZ z 2005 r., doktryna R2P cią-
humanitarnych świata”1, są nie tylko słabo sły- wyniszczenie, co w coraz większym stopniu ma gle budzi kontrowersje wśród państw człon-
szalne. Można je raczej przyrównać do strzela- miejsce w Syrii. Złożoność sytuacji w Syrii rzeczywiście su- kowskich. Rzadko też przypadki, przy których
nia ślepymi nabojami. Kolejne „czerwone linie”, geruje ostrożność. Tony Blair w swoim słyn- jest dyskutowana, będą wystarczająco jasne nie
które wyznaczył np. Barack Obama odnośnie Koncepcja Odpowiedzialności za Ochronę nym przemówieniu w Chicago na temat dok- tylko aby uzyskać jednomyślną autoryzację
możliwego użycia broni chemicznej przez re- jest aktualnie w niebezpieczeństwie z kilku po- tryny społeczności międzynarodowej, postawił Rady Bezpieczeństwa ONZ, ale także aby wy-
żim Assada, są przekraczane, a świat jedynie wodów. Po pierwsze, istnieje ryzyko ogranicze- pięć głównych pytań, które decydenci politycz- pracować zgodę wszystkich państw Zachodu na
obserwuje te wydarzenia ze współczuciem. nia jej do dwóch pierwszych filarów. Oczywi- ni powinni przemyśleć, gdy rozważają kwestię to, że powinny zaangażować się w  stopniu
ście nie ma wątpliwości, że zapobieganie interwencji2: większym niż poprzez wsparcie dla operacji

5
Czym jest Odpowiedzialność za Ochronę
(ang. Responsibility to Protect)?
6 7

cywilnych. Okazało się to jasne w przypadku podzieliła się wobec interwencji w Libii, już Idea Odpowiedzialności za Ochronę po raz wewnętrznych działań wojennych, powsta-
rezolucji na temat Libii i wynikającej z niej ak- miał znaczące konsekwencje. Współpraca Pol- pierwszy była całościowo przedstawiona nia, represji bądź upadku struktur państwa,
cji militarnej, w której wzięła udział najmniej- ski i Niemiec w obszarze Odpowiedzialności w 2001 r. w raporcie Międzynarodowej Komisji a dane państwo jest niechętne lub niezdolne
sza w historii liczba członków NATO. za Ochronę będzie miała duże znaczenie dla do spraw Interwencji i Suwerenności Państwo- do powstrzymania lub odwrócenia tych
całego stanowiska UE, jeśli takie zostanie sfor- wej (ang. International Commission on Inte- działań, zasada nieinterwencji ustępuje od-
Celem tego raportu jest podnoszenie świado- mułowane. Bez wątpienia USA i Europa muszą rvention and State Sovereignty – ICISS)6. Stwo- powiedzialności za ochronę.
mości na temat realnego znaczenia koncepcji współdziałać. Ale pomimo stworzenia tzw. Eu- rzyła ona zupełnie nowy sposób myślenia
Odpowiedzialności za Ochronę. Jak przyznał ropejskiej Służby Działań Zewnętrznych – do- o poprzedniej koncepcji „interwencji humani- 2. PODSTAWY
panel mędrców pod przewodnictwem Madele- mniemanej przyszłej dyplomacji UE – Europa tarnej”, jako że przesuwała debatę z kontrower-
ine Albright i  Richarda Williamsona, nawet cały czas cierpi na brak wspólnej strategii syjnego „prawa do interwencji” w  kierunku Podstawy Odpowiedzialności za Ochronę jako
w USA koncepcja jest słabo znana, często błęd- w większości trudnych spraw z zakresu polity- odpowiedzialności państw za ochronę ludzi, zasady przewodniej dla społeczności międzyna-
nie rozumiana i „ani nie została szerzej odnoto- ki zagranicznej. A jak pokazuje rzeczywistość, którzy są poważnie zagrożeni. Oznaczało to rodowej leżą w:
wana w  Kongresie, ani w  żaden sposób nie R2P jest praktycznie jednym z najtrudniejszych także zmianę znaczenia suwerenności od stare-
przedostała się do publicznej świadomości”3. obszarów. go westfalskiego konceptu „kontroli” w kierun- ££Zasadniczych zobowiązaniach wynikają-
Polska i Niemcy nie są wyjątkiem od tej reguły. ku „odpowiedzialności”. Nową, właściwą per- cych z koncepcji suwerenności.
Raport opiera się na założeniu, że współzależ- spektywą stała się perspektywa tych, którzy
W podstawowych założeniach Europejczycy ność między Polską i Niemcami w podejmowa- potrzebują pomocy, a nie perspektywa interwe- ££Odpowiedzialności Rady Bezpieczeństwa
popierają tę nową normę globalnej ochrony, niu różnych decyzji politycznych wzrasta, co niujących. Raport ICISS stwierdzał7: wynikającej z artykułu 24 Karty Narodów
jako że odzwierciedla ona ich własne funda- zostało już dobrze opisanei. Dlatego istotny jest Zjednoczonych co do utrzymania między-
mentalne wartości, zapisane zresztą w trakta- sposób postrzegania problemu przez te dwa Główne założenia narodowego pokoju i bezpieczeństwa.
tach Unii Europejskiej. Ale kiedy to robią, „nie kraje, co stoi za ich politycznymi wyborami Odpowiedzialności za Ochronę
zgadzają się co do konsekwencji R2P dla euro- i jaki jest szerszy polityczny kontekst, w którym w Raporcie ICISS ££Określonych zobowiązaniach prawnych
pejskiej kultury bezpieczeństwa i (…) podkre- operacjonalizują swoje koncepcje. Ale współ- wynikających z Deklaracji Praw Człowieka
ślają te aspekty globalnej agendy bezpieczeń- zależność nie musi implikować zbieżności po- 1. GŁÓWNE ZASADY oraz ochrony ludności, umów i traktatów,
stwa ludzkiego/R2P, które odzwierciedlają ich glądów czy podobnych sposobów zaangażowa- międzynarodowego prawa humanitarnego
własne tradycje, poglądy i interesy”i. Niemcy nia. Dlatego raport zadaje pytania o konieczne Suwerenność państwowa implikuje odpo-
££ oraz prawa krajowego.
i Polska będą odgrywały coraz ważniejszą rolę warunki i determinanty wspólnego stanowiska, wiedzialność, a w pierwszym rzędzie odpo-
w  kryzysowej UE. Równocześnie pozycja a także co można zrobić, aby przedsięwzięcia wiedzialność za ochronę swojej własnej ££Praktycznego rozwoju tych zasad na pozio-
Francji i Wielkiej Brytanii może się z upływem obu państw były bardziej spójne. ludności. mie państw, organizacji regionalnych i Rady
czasu zmniejszać. Sposób, w jaki ta „czwórka” Bezpieczeństwa.
££Gdy ludność doświadcza cierpienia z powo-
du poważnych krzywd, które są rezultatem
8

3. ELEMENTY 4. PRIORYTETY Narody Zjednoczone w  stworzeniu mechani- pomagać tym, którzy są w trudnej sytuacji jesz-
zmów wczesnego ostrzegania. cze przed wybuchem kryzysów i konfliktów.
Odpowiedzialność za Ochronę obejmuje trzy Prewencja jest najważniejszym wymiarem
££
konkretne zobowiązania: odpowiedzialności za ochronę: wszystkie 139. Społeczność międzynarodowa, poprzez Pomimo niektórych bardzo jasnych stwier-
opcje prewencji powinny zostać wykorzy- Narody Zjednoczone, jest także odpowiedzialna dzeń, istota Odpowiedzialności za Ochronę jest
££Odpowiedzialność za prewencję: przedsię- stane zanim zacznie się rozważać interwen- za użycie właściwych dyplomatycznych, huma- często źle rozumiana przez polityków czy opi-
wzięcia zarówno na poziomie kluczowych, cję. Wymaga to większego zaangażowania nitarnych i innych pokojowych środków, zgod- nię publiczną ze względu na to, że częściowo
jak i bezpośrednich przyczyn konfliktu we- i środków, które trzeba poświęcić. nie z  Rozdziałem VI i  VII Karty, aby pomóc czerpie ona z poprzedniej kontrowersyjnej idei
wnętrznego i innych kryzysów wywołanych chronić ludność od ludobójstwa, czystek etnicz- interwencji humanitarnej. Używanie tej analogii
przez ludzi, które wystawiają ludność na ££W  wykorzystaniu Odpowiedzialności za- nych, i zbrodni przeciwko ludzkości. W tym kon- przez administrację G. W. Busha do obalenia
ryzyko; równo do zapobiegania, jak i reakcji, za- tekście, jesteśmy przygotowani do podjęcia Saddama Husajna wyrządziło niezaprzeczalne
wsze powinno się podejmować mniej natar- wspólnych działań we właściwym czasie szkody dla rozwoju koncepcji R2P. Na nieszczę-
££Odpowiedzialność za reakcję: właściwa od- czywe i  narzucające środki w  pierwszej i w sposób zdecydowany, poprzez Radę Bezpie- ście R2P jej koncepcyjny rozwój odbywał się
powiedź na istotne sytuacje ludzi w potrze- kolejności, zanim zastosuje się środki bar- czeństwa, zgodnie z Kartą, włączając w to Roz- w tym samym czasie co wojna w Iraku. Dlatego
bie, co może zawierać zarówno rozwiązania dziej narzucające i natarczywe. dział VII, w każdym osobnym przypadku i we wyniki szczytu ONZ w 2005 r. powinny być
wymuszające, jak sankcje i międzynarodo- współpracy z właściwą regionalną organizacją odczytywane w pewnym kontekście i nie należy
we oskarżenie, a w ostatecznym przypadku Założenia raportu ICISS weszły w  życie – gdy jest to stosowne – jeśli pokojowe środki są przeceniać ich realnego znaczenia. Co więcej,
interwencję zbrojną; w bardzo krótkim czasie. W 2005 r. podczas nieadekwatne, a władze narodowe wyraźnie nie Rosja, Chiny oraz trzech niestałych członków
szczytu ONZ społeczność międzynarodowa są w stanie chronić swojej ludności od ludobój- Rady Bezpieczeństwa (Algieria, Filipiny, Bra-
££Odpowiedzialność za odbudowę: dostarcze- zaakceptowała podstawy R2P. Dokument stwa, zbrodni wojennych, czystek etnicznych czy zylia) od początku utrzymywały, że szczyt ONZ
nie, szczególnie po interwencji zbrojnej, szczytu stwierdza8: zbrodni przeciwko ludzkości. Podkreślamy po- właściwie zobowiązał Zgromadzenie Ogólne do
pełnej pomocy dla odbudowy, rekonstrukcji trzebę, aby Zgromadzenie Ogólne kontynuowa- dalszego przedyskutowania R2P, a nie jej im-
i pojednania, podjęcie działań wobec źródła 138. Każde państwo jest odpowiedzialne za ło rozpatrywanie Odpowiedzialności za Ochro- plementacji. Biorąc pod uwagę późniejsze kon-
szkód, które interwencja miała zatrzymać ochronę swojej ludności od ludobójstwa, zbrod- nę ludności od ludobójstwa, zbrodni wojennych, trowersje, warto przypomnieć, że R2P prze-
lub odwrócić. ni wojennych, czystek etnicznych i zbrodni prze- czystek etnicznych i zbrodni przeciw ludzkości kształca, a nie osłabia znaczenie suwerenności
ciwko ludzkości. Odpowiedzialność ta obejmuje oraz jej implikacji, mając na uwadze zasady państwa. R2P nie narzuca na rządy żadnych
zapobieganie takim zbrodniom, włączając w to Karty oraz prawa międzynarodowego. Zamie- nowych prawnych obowiązków. Nie tworzy
zapobieganie podburzaniu, poprzez właściwe rzamy także zobowiązać się, tak jak będzie to sytuacji, w której państwa mogą prawomocnie
i  potrzebne środki. Akceptujemy tę odpowie- potrzebne i  stosowne, do pomocy państwom interweniować w  innym kraju bez mandatu
dzialność i będziemy działali zgodnie z nią. Spo- w budowie zdolności do ochrony ich populacji Rady Bezpieczeństwa ONZ. Nie buduje ona też
łeczność międzynarodowa powinna, gdy jest to od ludobójstwa zbrodni wojennych, czystek et- nowego fundamentu dla podejmowania decyzji
stosowne, zachęcać i pomagać państwom w wy- nicznych i  zbrodni przeciwko ludzkości oraz międzynarodowych.
konywaniu tej odpowiedzialności i wspomagać
9
10

Ale błędem jest również niedocenianie tego, na Istnieje duża potrzeba, aby sprecyzować, czym Założeniem tego raportu jest, że koncepcja
co się ostatecznie zgodzono. Jak argumentuje jest R2P, a czym nie jest. Madeleine Albright Odpowiedzialności za Ochronę cały czas ewo-
Alex Bellamy, „R2P nie jest bliska śmierci. i  Richard Williamson przypominają nam, że luuje i od państw członkowskich ONZ zależy,
W rzeczywistości nie jest nawet w stanie pod- „wiele spośród kroków, które mogą być przed- jaki przyjmie kształt w przyszłości. Przykłado-
trzymywania przy życiu. Zamiast tego R2P sta- sięwzięte, aby zapobiec pojawieniu się konflik- wo, w lecie 2008 r. kryzys w Birmie stworzył
ła się kluczowa dla sposobu, w jaki społeczność tu, jest mniej kontrowersyjne, niż krótkie menu nowe wyzwanie dla R2P. Cyklon Nargis wywo-
międzynarodowa postrzega i  odpowiada na złych rozwiązań, które występują podczas łał kryzys humanitarny, ale autokratyczny reżim
kryzysy odnoszące się do ludobójstwa, zbrodni krwawych wydarzeń”10. (junta) zablokował możliwość dostarczenia
wojennych, czystek etnicznych i  zbrodni międzynarodowej pomocy humanitarnej. Na-
przeciwko ludzkości”9. Odpowiedzialność za Koncepcja Odpowiedzialności za Ochronę skła- wet papież Benedykt XVI wzywał do podjęcia
Ochronę napotyka raczej na „ryzyko relewant- da się z trzech zazębiających się filarów: międzynarodowej interwencji w  oczywistym
ności” – wyzwanie, jak pogodzić zasady, w któ- przypadku, gdzie państwo było niechętne bądź
re wierzymy i na które się zgodziliśmy, z rze- ££Odpowiedzialność każdego państwa do niezdolne do ochrony swojej własnej ludności
czywistością, w której żyjemy. ochrony swoich własnych ludzi od wymie- przed kryzysem humanitarnym, bez względu na
nionych wyżej zbrodni; to, czy był to kryzys spowodowany przez czło-
Od swojego początku w 2005 r. aż do wydarzeń wieka, czy przez naturę. Jednakże jakakolwiek
w Libii, zasada Odpowiedzialności za Ochronę ££Odpowiedzialność społeczności międzyna- akcja w Radzie Bezpieczeństwa ONZ spotkała
była przywołana w rezolucji ONZ dwukrotnie, rodowej za pomoc państwom w wypełnia- się ze zdecydowanym sprzeciwem Chin.
w przypadku Darfuru oraz Wybrzeża Kości Sło- niu ich zobowiązań;
niowej. Jednakże rezolucja nr 1973 nt. Libii była R2P nie jest panaceum. Nie tylko wydarzenia
krokiem milowym, jako że po raz pierwszy ££Odpowiedzialność społeczności międzyna- w Syrii, ale także w Kongo, czy na Sri Lance
w historii Rada Bezpieczeństwa ONZ autoryzo- rodowej za podjęcie wspólnych działań w zgo- pokazują nam, że w najgorszych przypadkach
wała użycie siły przeciwko państwu członkow- dzie z Kartą Narodów Zjednoczonych oraz przy nie ma łatwych wyborów. Dlatego podnoszenie
skiemu ONZ z powodu ochrony ludności. Za- autoryzacji Rady Bezpieczeństwa, jeśli takowa świadomości na temat Odpowiedzialności za
owocowało to zmianą reżimu. Od tego czasu jest potrzebna, w przypadku, jeśli dane państwo Ochronę jest jedynym sposobem, aby zmniej-
ONZ odwoływał się do R2P znacznie częściej jest wyraźnie niezdolne bądź niechętne do wy- szyć szanse na powrót wydarzeń, które są drogą
niż do tej pory, choć nie powtórzyła się autory- pełnienia swojej odpowiedzialności11. do piekła.
zacja użycia siły. Ale właśnie ten czynnik skupił
na sobie główny krytycyzm, gdy dyskutowano
koncepcję R2P.

11
R2P a polityka bezpieczeństwa Niemiec

12

Niemcy deklarują swoje zdecydowane zaan- ną siłą” w Europie13, co wcześniej było poję- strukturach bezpieczeństwa. Gdy dotrzymywa- cja w  Afganistanie, jako bezpośredni wynik
gażowanie co do celów Odpowiedzialności za ciem zazwyczaj przypisywanym roli Stanów nie zobowiązań wobec zachodnich sojuszników ataku terrorystycznego na Stany Zjednoczone
Ochronę. Są one członkiem „Grupy Przyjaciół Zjednoczonych w światowej polityce. Aby zro- stało się sprawą niemieckiej wiarygodności, 11.09.2001. W tym przypadku głównym moty-
Odpowiedzialności za Ochronę”, która jest nie- zumieć sedno tych stwierdzeń trzeba spojrzeć rola Bundeswehry i postawa co do użycia siły wem były zobowiązania sojusznicze. Po trzecie,
formalną grupą państw, mających na celu pod- na skomplikowane wybory w polityce bezpie- zaczęły także ewoluować. Jej legitymacja zwią- była to wojna w Iraku, w której Niemcy (razem
niesienie statusu R2P w polityce światowej i jest czeństwa, które musiały podjąć Niemcy w swej zana była z obroną terytorialną, natomiast pro- z Francją) mocno oponowały wobec amerykań-
bardzo aktywna m. in. w ONZ. W 2012 r. Niem- najnowszej historii. jekcja siły militarnej i operacje typu „out of area” skiej decyzji co do podjęcia interwencji. Co
cy bezpośrednio ufundowały biuro dwóch Spe- były postrzegane jako niemożliwe, a  kluczo- więcej, krytyka USA stała się wkrótce przedmio-
cjalnych Przedstawicieli do Spraw Zapobiega- Niemiecka polityka bezpieczeństwa po zim- wym słowem stało się zapobieganie. Jednak tem kampanii politycznej podczas wyborów
nia Ludobójstwu i  Odpowiedzialności za nej wojnie była napędzana głównie sceptycy- wkrótce stało się oczywiste, że multilateralizm parlamentarnych w Niemczech. Przypadki Ko-
Ochronę. Promują one także R2P na poziomie zmem co do militaryzmu oraz odrzuceniem roli i antymilitaryzm w pewnych sytuacjach mogą sowa i Afganistanu były przedstawiane jako
europejskim, szczególnie w Radzie Unii Euro- ideologii przy podejmowaniu decyzji14. Wśród się wzajemnie wykluczać. Chociaż w 1994 r. droga w kierunku tzw. „normalizacji”. W tym
pejskiej. Na poziomie narodowym rząd Nie- głównych norm, które w tym czasie głęboko Federalny Trybunał Konstytucyjny dokonał re- znaczeniu Niemcy powinny stać się normalną
miec utworzył międzyresortową grupę roboczą zakorzeniły się w politycznej kulturze Niemiec, interpretacji niemieckiej konstytucji w sposób, siłą i aktorem w polityce międzynarodowej, któ-
do spraw zapobiegania kryzysom cywilnym było unikanie działań unilateralnych na forum który pozwolił Bundeswehrze na zaangażowa- ry nie definiuje się wyłącznie poprzez środki
i wczesnego ostrzegania, a także pomocniczą międzynarodowym (Nie wieder Alleingang), nie za granicą, akceptacja nowej ustawy na ten cywilne. Oznaczało to „detabuizację” użycia
radę doradczą. Co więcej, aktualnie rząd Nie- lub odmowa podejmowania odrębnej „niemiec- temat zabrała Bundestagowi aż 10 lat. Założe- siły oraz to, że Niemcy były bardziej skłonne
miec tworzy narodowe punkty kontaktowe do kiej drogi” (Nie wieder Sonderweg) oraz zasada niem było, że zaangażowanie militarne musi i zdolne do podejmowania większej odpowie-
spraw Odpowiedzialności za Ochronę, które unikania wojny i  agresji (Nie wieder Krieg). posiadać możliwie najszerszy polityczny con- dzialności międzynarodowej. Później, w oczach
mają zapewnić większą spójność działań rządo- Niemcy określały się jako siła cywilna zanurzo- sensus. W  rezultacie parlament niemiecki Niemiec, nawet wywołująca podziały wojna
wych w  przyszłości. Niemieckie think-tanki na w „kulturze militarnej wstrzemięźliwości”15. współdecyduje z rządem w tym obszarze. w Iraku wniosła swój wkład w definicję norma-
oraz organizacje pozarządowe aktywnie moni- Oznaczało to poparcie dla wzmacniania norm lizacji. Chociaż niezaprzeczalnie miała ona de-
torują sytuację R2P w świecie, a także angażują prawa międzynarodowego, które powinno rzą- Kolejnymi kamieniami milowymi dla nie- wastujące konsekwencje dla sojuszu transatlan-
się w dyskusję nad jej szczegółami. dzić relacjami pomiędzy państwami. Odwoły- mieckiej polityki bezpieczeństwa były decyzje tyckiego i zrodziła wiele kontrowersji w samych
wanie się do siły było zabronione16. W zamian podjęte przez rząd Gerharda Schrödera i koali- Niemczech, dodała czynnik asertywności w nie-
Więcej problemów pojawia się jednak, gdy za brak militarnego zaangażowania Niemcy cję SPD-Zieloni. Po pierwsze, był to udział mieckiej polityce zagranicznej.
próbujemy zdefiniować strategiczną sytuację były chętne do brania na siebie dodatkowych w  interwencji międzynarodowej w  Kosowie,
odnośnie R2P i  zaangażowania Niemiec ciężarów finansowych za cywilną część róż- nielegalny z punktu widzenia prawa międzyna- Bez wątpienia Niemcy stawały się dorosłym
w świecie. Thomas Kleine-Brockhoff i Hans nych przedsięwzięć, co zwano „dyplomacją rodowego, ale uzasadniony, gdzie główny mo- aktorem w  polityce światowej i  ustanawiały
W. Maull opisują Niemcy jako „dojrzewającego książeczki czekowej”. Postawa ta odzwiercie- tyw w  niemieckim dyskursie miał przede nowe standardy dla swojej własnej normaliza-
hegemona z niedorozwiniętą kulturą strategicz- dlała doświadczenie historyczne Niemiec, ale wszystkim moralny charakter, a Niemcy prze- cji17. Jednakże consensus polityczny dla takiego
ną”12. Istnieje problem, gdy takie stworzenie jest, zaczęło się to zmieniać wraz z zachodzącymi kroczyły Rubikon. Po drugie, była to interwen- kierunku był bardzo kruchy, a polityczne kryteria
używając słów Timothy Garton Asha, „niezbęd- zmianami w europejskich i transatlantyckich
13
14

dla udziału Bundeswehry w operacjach militar- w większości, debata o R2P w coraz większym dla światowego bezpieczeństwa, dokument Reforma Bundeswehry z  2011 r. zawiesiła
nych nie były określone, czy nawet przemyślane. stopniu wpływa na sposób myślenia w krajach stwierdza, że: pobór powszechny, drastycznie zredukowała
„Solidarność bez granic” z USA, proklamowana zachodnich. Długoterminowo wpłynie to na liczbę żołnierzy z 241 do 185 tysięcy i poszła
przez kanclerza Schrődera w przypadku Afgani- nadawanie mandatu międzynarodowym mi- „Konieczne jest, abyśmy wspierali słabe pań- w kierunku profesjonalizacji armii. Celem było
stanu, została odwrócona w przypadku Iraku, sjom pokojowym przez Radę Bezpieczeństwa stwa w  pierwszej kolejności poprzez pomoc także wzmocnienie zdolności do interwencji,
gdy stwierdził on, że Niemcy w żadnych oko- ONZ, jako że legitymacja prawa międzynaro- rozwojową (...). Razem z naszymi partnerami a liczba żołnierzy zdolnych do rozmieszczenia
licznościach nie przyłączą się do interweniującej dowego jest kluczowa, w  szczególności gdy musimy podjąć skoordynowany wysiłek, aby za granicą wzrosła z siedmiu do dziesięciu ty-
koalicji, nawet jeśli akcja byłaby autoryzowana używa się siły. Niemcy akceptują i podzielają zwiększyć możliwości prewencji i wyprzedza- sięcy. Ale trzeba też przyznać, że niekoniecznie
przez Radę Bezpieczeństwa ONZ. Dla wielu odpowiedzialność za dążenie do światowego jąco zapobiegać konfliktom i kryzysom oraz przełoży się to na większą ilość interwencji
obserwatorów takie stwierdzenie było jasnym pokoju i bezpieczeństwa międzynarodowego przyjąć stanowisko, które oferuje rozwiązania w ramach organizacji międzynarodowych. Po
przeciwieństwem do Nie wieder Sonderweg w ramach Narodów Zjednoczonych. Jako trzeci dla stabilizacji i  uwzględniające sprawy kultu- pierwsze, często wyrażaną opinią w Niemczech
i mogło oznaczać początek nowej niemieckiej największy płatnik po Stanach Zjednoczonych ry i religii”19. jest ta, że reforma armii w rzeczywistości była
drogi. USA nie oczekiwało przecież od Niemiec, i Japonii, Niemcy aktualnie ponoszą ciężar pra- napędzana cięciami budżetowymi i że zabrakło
że przyłączą się do koalicji, ale przynajmniej, że wie dziewięciu procent budżetu ONZ i budżetu Jak stwierdzili niektórzy komentatorzy, znaczą- jej szerszego, strategicznego kontekstu. Refor-
będą się zachowywać pasywnie. międzynarodowych misji pokojowych, a dodat- ce w tym dokumencie było pominięcie kwestii ma była wykonywana w pośpiechu, a imple-
kowo także dokonują obowiązkowych i dobro- „twardej siły”20. Ale trzeba również przyznać, że mentacja cięć – bez sensownego uzasadnienia.
Mimo tego, zaangażowanie Bundeswehry wolnych wpłat do sub-organizacji i organizacji dokument ten podkreśla, że Bundeswehra musi Po drugie, możliwości działania wielostronnego,
w Afganistanie było i tak dużym krokiem na- wyspecjalizowanych”. być przygotowana do podjęcia szybkiego dzia- bez względu na to, czy w ramach Sojuszu Pół-
przód dla niemieckiej kultury militarnej. Afga- łania, nawet daleko poza granicami, dlatego nocnoatlantyckiego, czy w ramach Unii Euro-
nistan, w przeciwieństwie do Iraku, rozumiany W późniejszym dokumencie, który miał za trzeba poprawić zasady zaangażowania wojska pejskiej, niekoniecznie zostały wzmocnione.
był jako „wojna sprawiedliwa”. Jednakże kry- zadanie otwarcie dyskusji na temat niemieckiej jeśli chodzi o proces decyzyjny w Bundestagu, Paradoksalnie, gdy obecnie więcej żołnierzy
teria dla wysyłania żołnierzy wciąż nie były strategii bezpieczeństwa, CDU-CSU nie zdecy- co stało się kwestią różnicy zdań pomiędzy jest przygotowanych do podjęcia zagranicz-
sprecyzowane. Opublikowana w 2006 r. Biała dowała się odnieść do problemu przesłanek, CDU/CSU i SPD. Co więcej, dokument pod- nych misji wojskowych, to mniej prawdopo-
Księga. Niemiecka Polityka Bezpieczeństwa przy których Bundeswehra powinna podjąć kreśla odpowiedzialność polityków za przygo- dobne jest, że ich wykorzystanie będzie mia-
i Przyszłość Bundeswehry odnosiła się do Od- interwencję w innych krajach, jeśli występuje towanie społeczeństwa do faktu, że czasami ło miejsce. Niemiecki minister obrony Thomas
powiedzialności za Ochronę jedynie w następu- widoczne zagrożenie ludobójstwa, czystek et- wojska będą musiały pełnić swoją misję długo- de Maizière wyjaśnił w swoim przemówieniu
jącym punkcie18: nicznych, lub zbrodni przeciwko ludzkości. Nie terminowo. Pozytywne jest, że dokument ten w Bundestagu: “Niemcy potrzebują swoich sił
ma tam odniesienia do R2P, a każda decyzja, dostrzega problem. Negatywne jest nie tylko to, zbrojnych gotowych i zdolnych do prowadzenia
„Doktryna prawa międzynarodowego doty- według tego dokumentu, powinna być podejmo- że w jego wyniku nie podjęto dalszych kroków operacji. Potrzebują armii, która w znaczeniu
cząca Odpowiedzialności za Ochronę została wana w zależności od konkretnej sytuacji, bio- i  utrzymała się przepaść pomiędzy słowami, jakości uzbrojenia i wyszkolenia jest odpowied-
rozwinięta jako rezultat lekcji wyciągniętych rąc pod uwagę narodowy interes i zobowiązania a  czynami. Rzeczywistość po prostu poszła nia dla statusu i znaczenia Niemiec w świecie.
z interwencji w Kosowie w 1999 r. Nawet jeśli wielostronne. W  przypadku państw słabych, w innym kierunku. (…) Jednakże nie oznacza to, że wyślemy wię-
państwa, które ją przyjęły, cały czas nie są które są dzisiaj jednym z największych wyzwań
15
16

cej żołnierzy na misje zagraniczne. Deklaruję to ówczesny minister obrony, otwarcie wspierał odnajdują komfort w pacyfizmie. (…) Teraz, nie w opinii publicznej co do tego, co dokładnie
w kontekście aktualnie toczonych debat: zawsze zaangażowanie Bundeswehry w działania prze- gdy zmienił się układ się w UE, Francja i Wiel- niemieccy żołnierze robią w Afganistanie. Fakt,
będziemy podejmować suwerenne decyzje, ciwko piratom na morzu, aby chronić niemiec- ka Brytania muszą uzasadniać swoje wezwania że są na wojnie, stał się publicznym tabu. Po-
w  których operacjach weźmiemy udział, kie interesy gospodarcze, które w przeciwnym do działania. Ryzyko jest takie, że Europa staje wietrzny ostrzał NATO w Kunduzie w 2009 r.
a w których nie”21. De Maizière przedstawia wypadku byłyby zagrożone23. Dzisiaj minister się bardziej niemiecka w polityce zagranicznej, przeciwko Talibom, którzy porwali dwie cięża-
cztery kryteria dla jakiegokolwiek zaangażowa- Westerwelle bez oporu przyznaje: “Oczywiście, w coraz większym stopniu adoptując pasywność rówki z benzyną, które przypuszczalnie miały
nia w przyszłe misje zagraniczne22: używamy także siły militarnej do zajmowania Berlina”26. Teza ta dotyka kluczowego punktu. być użyte przeciwko niemieckim żołnierzom,
się naszymi własnymi interesami. Stwierdzenie James D. Bindenagel miał absolutną rację, kiedy dotknął czułego punktu debaty, kiedy niemiecki
££Istnienie strategii wyjścia. czegokolwiek przeciwnego byłoby naiwno- podkreślał znaczenie powodzenia misji afgań- rząd i personel militarny zaczęły dyskutować,
ścią”24. Stoi to w jawnej sprzeczności z prze- skiej dla niemieckiej i europejskiej polityki bez- czy znajdują się na wojnie, czy też nie. Kiedy
££Czy ustalony cel jest możliwy szłością, kiedy Niemcy zakładały, że głównym pieczeństwa: „Decyzje dotyczące Afganistanu w 2010 r. trzeba było przedłużyć termin misji
do wykonania? celem użycia wojsk nie powinny być ich własne zdeterminują niemiecki stosunek do kwestii z  aprobatą Bundestagu, odpowiednie prawo
interesy. Jeden z polskich ekspertów komentuje militarnych na dalsze dwadzieścia lat”27. przeszło dzięki temu, że maksymalizowało ono
££Jakie będą obciążenia finansowe to w ten sposób: “W NATO, jak i w UE, w ra- W  Afganistanie Niemcy straciły wiarę, że zaangażowanie w rekonstrukcję cywilną, a mi-
i ilu żołnierzy może stracić życie? mach dyskusji co do bliższej współpracy woj- można skutecznie budować struktury pań- nimalizowało wszelkie aspekty operacji bojo-
skowej Niemcy prawdopodobnie nie będą go- stwa na tak odległych obszarach. Zachód wych. Niemiecka gazeta „Der Spiegel” zobra-
££Zobowiązania sojusznicze towe do wzięcia udziału w rozwoju współpracy, wycofuje się przede wszystkim z powodu swo- zowała to w następujący sposób: „Niemcy były
(na czwartym miejscu). która może potencjalnie zaowocować stworze- jej porażki. Ale nikt z wysokich urzędników krytykowane za używanie metod treningu poli-
niem stałej zależności pomiędzy partnerami dla w  Niemczech tego nie przyzna. Przeciwnie, cyjnego, odpowiedniego raczej dla warunków
Trzeba przyznać, że kryteria te w sytuacji po- celów wykorzystania zdolności w misjach za- w niemieckim dyskursie politycznym istnieje w europejskich miastach, niż na potrzeby Afga-
jawienia się kryzysu będą rzadko spełniane. granicznych”25. tendencja do przeszacowywania faktycznego nistanu. (…) Siły amerykańskie prowadziły
W Niemczech coraz bardziej oczywiste staje się, zaangażowania w Afganistanie i użyteczności praktyczny trening dla armii afgańskiej w praw-
że interes własny kraju będzie najważniejszy Co więcej, dzisiaj w Niemczech zarówno w po- wyciągniętych stamtąd lekcji. Z jednej strony dziwych sytuacjach bojowych, co leżało zupeł-
jeśli chodzi o  podejmowanie decyzji co do litycznym dyskursie, jak i w realnych decyzjach, faktem jest, że liczba niemieckich żołnierzy nie poza mandatem Niemiec. Opór wobec uży-
uczestnictwa Bundeswehry w  misjach zagra- ponownie rośnie popularność koncepcji mocar- była znacząca i że był to trzeci największy kon- cia siły zbrojnej zmniejsza europejski wkład do
nicznych. Chociaż prezydent Horst Kőhler bez- stwa cywilnego. Przykładowo, chociaż Niemcy tyngent wśród państw NATO. Ale z  drugiej wspólnej strategii i operacji oraz redukuje fak-
pośrednio odniósł się do obrony niemieckich są czwartym największym państwem jeśli cho- strony, mandat kontyngentu niemieckiego był tyczne uczestnictwo w procesie podejmowania
interesów gospodarczych podczas zagranicz- dzi o finansowe wsparcie operacji pokojowych bardzo ograniczony, a żołnierze nie mogli po- decyzji”28.
nych misji Bundeswehry, co spowodowało po- ONZ, wykorzystanie ich własnego personelu dejmować żadnych ról bojowych. Fakt ten nie
lityczną zawieruchę, ostatecznie prowadzącą do jest bardzo małe. Ulrich Speck opisał ten proces tylko mocno skomplikował wypełnianie zadań
ustąpienia prezydenta, to ujawnił on raczej do- w następujący sposób: „Sfrustrowani przez woj- przez międzynarodowe siły stabilizacyjne
minujący nurt w niemieckim myśleniu, a nie nę afgańską i wzmocnieni przez wzrastające (ISAF). Dodatkowo wprowadził on zamiesza-
poszedł pod prąd. Karl-Theodor zu Guttenberg, znaczenie ich własnej wagi, Niemcy jeszcze raz
17
18

Inne przypadki nie stanowiły wyjątku dla ge- jest prawdą, że rozwiązanie polityczne jest bojowników i  różnych walczących grup”31. francuskiego prezydenta Hollanda, jakoby roz-
neralnie wstrzemięźliwego zachowania. W Sy- konieczne i że istnieje ryzyko, że broń mogła- Julien Barnes-Dacey i Daniel Levy podkreślają ważał on opcję militarną. Ale najbardziej zde-
rii Niemcy równie mocno forsowały koncepcję by się dostać w ręce dżihadystów, a także, że w  swojej znakomitej analizie, że „przede terminowany w utrzymaniu embarga był mini-
zaangażowania cywilnego i brak uzasadnienia dyskusyjne jest kim naprawdę są rebelianci wszystkim jest to konflikt, w którym walczą ster spraw zagranicznych Westerwelle, co
dla potencjalnych działań militarnych. Stały syryjscy. Ale brak rozeznania, kto naprawdę Syryjczycy; jeśli wystarczająco wielu Syryjczy- ostatecznie przeważyło i zdefiniowało pozycję
się jednym z największych ofiarodawców po- walczy w Syrii, nie powinien zastępować bar- ków nie będzie chciało zaprzestania walk, po- rządu. Jest on zdecydowanym oponentem jakie-
mocy humanitarnej, na co wydały ponad 120 dziej fundamentalnych pytań. Nie ma bezpo- stęp jaki można osiągnąć, jest ograniczony”32. gokolwiek militarnego zaangażowania Niemiec.
milionów euro, pomocy technicznej oferowa- średniego powiązania pomiędzy zniesieniem Po trzecie, rozwiązanie polityczne nie może Jest nawet popularny dowcip, że jeśli Wester-
nej na obszarach będących pod kontrolą rebe- embarga na broń i potencjalnym europejskim pomijać szerszego regionalnego kontekstu. Po- welle zostanie obudzony w środku nocy, jego
liantów, pomocy politycznej mającej na celu zaangażowaniem militarnym. Nawet były winno obejmować zarówno rozmowy z Iranem pierwsze słowa będą brzmieć: „Żadnego mili-
pomoc w  organizowaniu się opozycji oraz kanclerz Gerhard Schrőder, który stoczył twar- i z rodziną Assadów. Do tej pory nie dyskutuje tarnego zaangażowania!”. Postawa ministra,
przyjmując syryjskich uchodźców (pięć tysię- de polityczne boje o niemieckie zaangażowa- się w  Niemczech, jak praktycznie można to zarówno w poprzednich przypadkach interwen-
cy do czerwca 2013 r.) Zaaprobowały także nie militarne w przypadku Kosowa i Afgani- osiągnąć. Proste wzywanie Assada do ustąpie- cji libijskiej, jak i misji ONZ w Libanie (UNI-
wysłanie rakiet obronnych Patriot do Turcji stanu, w nawiązaniu do sytuacji w Syrii używa nia nie jest jeszcze strategią. Nie jest nią również FIL) była bardzo zdecydowana. Pytany, jakie są
oraz pomoc 400 żołnierzy jako część misji dziś tego uproszczonego argumentu, jakby to stałe wzywanie przez Niemcy do działań na zasady, według których Niemcy mogą zaanga-
NATO, która miała zapobiec rozlaniu się prze- był naprawdę argument wiodący30. poziomie Rady Bezpieczeństwa ONZ, gdyż żować swoje wojska, odpowiada, że „najważ-
mocy wzdłuż granicy syryjskiej. łatwo jest przedstawiać takie postulaty mając niejszą zasadą jest kultura militarnej wstrze-
Można się zastanawiać, co faktycznie stoi za pewność, że każda bardziej odważna rezolucja mięźliwości. Oznacza to, że preferujemy
Ale dyskusja w Niemczech na temat Syrii jest takim stanowiskiem. Czy jest to strategia poli- zostanie zawetowana przez Rosję bądź Chiny. polityczne i  dyplomatyczne rozwiązania”33.
specyficzna. Guido Westerwelle ostrzegł reżim tyczna, brak strategii politycznej, a może po Więcej mówiącym faktem jest za to ten, że Następnie łączy to z niemieckim doświadcze-
Assada, że jeśli użyje broni chemicznej, to prostu polityka nieinterwencji. Trzecia opcja w połowie 2012 r. Niemcy nie były reprezento- niem historycznym. Ale w rzeczywistości nie
„przekroczenie tej linii byłoby katastrofalne. wydaje się najbardziej prawdopodobna. Przede wane na rozmowach ministerialnych dotyczą- różni się zbyt od kanclerza Schrődera, który już
(…) Musimy zrobić wszystko, aby zapewnić, by wszystkim, można wymienić znacznie więcej cych kryzysu, które odbyły się w Genewie. w trakcie swojej kadencji zdał sobie sprawę, że
ten scenariusz się nie ziścił i by broń chemiczna poważniejszych argumentów, które niekoniecz- „Niemcy mogą przewodzić w Europie w sposób
nie dostała się w niepowołane ręce”29. Co cha- nie są obecne w  niemieckim dyskursie. Po Spośród partii politycznych SPD była prze- taki jak pomocnik jeżozwierza. (…) Bardzo
rakterystyczne, kwestia ryzyka, że broń może pierwsze, ryzyko eskalacji konfliktu, wynikają- ciwna zniesieniu embarga. CDU/CSU była ra- ostrożnie”34. Warto pamiętać, że kultura militar-
trafić nie tam gdzie trzeba, była dla Niemiec ce z dozbrojenia rebeliantów, co miałoby miej- czej przeciw, chociaż niektórzy politycy, jak na nej wstrzemięźliwości, termin sformułowany
głównym argumentem, aby nie znosić embarga sce równolegle do podejmowanych wysiłków przykład Philipp Missfelder, rzecznik frakcji w połowie lat 90. przez ówczesnego ministra
na jej dostarczanie do Syrii. Niemcy przeko- dyplomatycznych na rzecz deeskalacji, a stoi odpowiedzialny za sprawy polityki zagranicz- spraw zagranicznych Niemiec Klausa Kinkela,
nywały, że rozwiązanie kryzysu musi być w sprzeczności i nie może się dziać w tym sa- nej, w pewnym momencie popierali nawet za- nie powinna stać się synonimem polityki „roz-
w pierwszej kolejności polityczne, a potencjalne mym czasie. Po drugie, jak ujął to Lakhdar Bra- wieszenie embarga. Zarówno CDU/CSU, jak dmuchanej moralnie rezygnacji” – jak opisał to
europejskie zaangażowanie militarne spowodo- himi, istnieje niebezpieczeństwo somalizacji – i SPD i FDP nerwowo zareagowały na sugestie historyk Heinrich August Winkler35.
wałoby zbyt dużo efektów ubocznych. Chociaż „upadku państwa i  pojawienia się watażków,
19
20

Partia Zielonych, dzięki historycznemu zwro- W tym kontekście zmniejszenie luki pomiędzy w Rwandzie, które społeczność międzynarodo- Z jednej strony zarówno Westerwelle i de
towi dokonanemu wobec wojny kosowskiej, są wartościami i  praktyką polityki zagranicznej wa obserwowała nie robiąc nic, zauważyłem, że Maizière stwierdzają, że „nie możemy zawsze
dziś bardziej chętni do wspierania zaangażowa- staje się w Niemczech coraz trudniejsze. Lars te główne pozycje się odwróciły. Aktywiści praw pozwalać innym przejmować odpowiedzialno-
nia militarnego w oparciu o zasady humanitar- Brozus, wskazując przykład Kosowa, gdzie człowieka preferują szybsze wysłanie żołnierzy, ści za misję”. Obaj mówią, że „współwłasność
ne. Jűrgen Trittin, jeden z partyjnych liderów, Niemcy zademonstrowały znaczący w  skali podczas gdy ci pierwsi wołają ‘Hej, bądźcie wiąże się z zobowiązaniami, a solidarność jest
był głośnym adwokatem niemieckiego zaanga- i długoterminowy wkład w sytuację Odpowie- ostrożni’!”. Zapytany, jakie jest jego osobiste także podstawową zasadą polityki międzyna-
żowania w Mali. Daniel Cohn-Bendit, co nie dzialności za Ochronę, wyjaśnia niekonsekwen- stanowisko w tej debacie, de Maizière odpowia- rodowej. Oznacza to, że ci, którzy mają więcej,
jest niespodzianką, krytykował politykę rządu cję i selektywność w niemieckiej polityce za- da: „Nikt nie powinien wysyłać żołnierzy na ponoszą także większą odpowiedzialność,
nazywając Westerwellego „tanim pacyfistą” granicznej poprzez fakt, że konkretne decyzje misję opierając się po prostu o dobrą wolę i do- również militarną”. Ale kiedy są pytani o moż-
i stwierdzając, że „Niemcy pragną pokojowej są w  większym stopniu kształtowane przez bre intencje. Niestety, może to oznaczać, że cza- liwe wysłanie żołnierzy do Libii i Syrii, obaj
dywidendy, ale chcą, aby inni zrobili całą brud- preferencje regionalne, niż obiektywne kryte- sami trzeba stać i oglądać łamanie praw praw stwierdzają, że są to podobne przypadki,
ną robotę”. ria37. Ale jest to tylko część problemu. Dzisiaj człowieka”38. To wysoka cena do zapłacenia. w  których „nie będziemy się angażować”40.
w politycznych wyborach coraz bardziej wzra- Czasami też grają w złego i dobrego policjan-
Jest to celne stwierdzenie. Wzrasta bowiem sta rola opinii publicznej, a  politycy zaczęli Niemcy uprawiają dzisiaj politykę dwu- ta, kiedy jeden minister popiera misję, podczas
przekonanie o sprzeczności pomiędzy siłą eko- uzasadniać swoje decyzje głównie przez ten znaczności. Dobrze obrazują to pewne niuan- gdy drugi wyjaśnia niemiecką wstrzemięźli-
nomiczną Niemiec, a ich coraz większym poli- pryzmat. Gdy prezydent Horst Kőhler przedsta- se. Przykładowo, podczas misji w Mali, gdzie wość. Jeden podtrzymuje niemieckie oddanie
tycznym i militarnym zwątpieniem we własne wił argument za interwencją w Demokratycznej Niemcy wysłały dwa samoloty Transall, aby podstawowym zasadom, podczas gdy drugi
siły. Prezydent Niemiec Joachim Gauck, który Republice Konga, stwierdzając, że „jeśli jeste- pomóc Francji podczas interwencji, Berlin wy- sprawia, że zasady te nigdy nie będą praktycz-
znany jest jako osoba bardzo bezpośrednia, śmy poważni co do wartości na których się opie- kluczył transport francuskich żołnierzy bądź nie wcielone w  życie. Jeden z  dyplomatów
skrytykował swój własny kraj używając słów, ramy, Europejczycy muszą być przygotowani uzbrojenia. Niemcy odmawiają interwencji stwierdził: „Przyznaję, że naszym partnerom
że Niemcy „nie chcą wiedzieć” do jakich zadań do wysłania żołnierzy, którzy położą kres mor- zagranicznych i nie popierają zniesienia em- w innych krajach trudno jest zrozumieć, dla-
powinna być kierowana Bundeswehra. Wezwał derstwom”, w opinii publicznej powszechnie barga na broń do Syrii, ale w tym samym cza- czego najpierw kreślimy czerwone linie, aby
także do bardziej pozytywnej postawy odnośnie przypisano tą wypowiedź osobistemu zaanga- sie są trzecim światowym eksporterem broni, później deklarować wyjątki dla nas samych”41.
zbrojnych misji zagranicznych. Co ciekawe, łą- żowaniu prezydenta w  sprawy afrykańskie, włączając w to sprzedaż do takich państw jak Rzeczywiście, może to prowadzić do konklu-
czy on powrót kultury militarnej wstrzemięźli- a nie praktycznej polityce. Arabia Saudyjska bądź Iran, które mogą doko- zji, że Niemcy lubią przedstawiać się jako siła
wości nie z doświadczeniem historycznym, jak nać łatwego reeksportu. A co, jeśli niemiecka kochająca pokój, ale zostawiać całą brudną
to często się czyni, ale ze „społeczeństwem Thomas de Maizière zaobserwował: „Zazwy- broń trafi w niepowołane ręce? Niektórzy eks- robotę innym. Rezultat jest taki, jak przyznaje
poszukującym szczęścia”36, czyli skoncentro- czaj politycy zaangażowani w sprawy obronno- perci nazywają to „nieszczerą niemiecką poli- niemiecki ekspert, że „wszyscy przestali wie-
wanym wyłącznie na sprawach dobrobytu ma- ści byli posądzani o to, że zawsze są zbyt szyb- tyką zagraniczną”39. rzyć, iż niemieckie rozważania mogą skoń-
terialnego i pozbawionym obowiązków wobec cy, a nie zbyt wolni jeśli chodzi o wysyłanie czyć się czymkolwiek innym niż odmową”42.
wspólnoty międzynarodowej. żołnierzy. Natomiast politycy zaangażowani Postawa ta była krytykowana nie tylko przez
w  kwestie praw człowieka ostrzegali przed Francję i Wielką Brytanię. Rodziła także kon-
takimi działaniami. Od czasu ludobójstwa
21
22

trowersje wewnątrz niemieckich elit politycz- zi. Głosowałyby również inaczej, jeśli wybory W przypadku Libii reakcja niektórych nie- cel, którym była ochrona ludności cywilnej od
nych. Przykładowo, Wolfgang Ischinger dokonywane przez Stany Zjednoczone były mieckich polityków wykraczała znacząco po- masowych zbrodni, wkrótce zaowocował zmia-
stwierdza: „Gorzka lekcja wojny w Bośni jest bardziej spójne. Nie powinno się więc przece- nad proste motywy polityki nieinterwencji. ną reżimu46. To paradoks, że ten sam zestaw
taka, że polityka niedostarczania broni żadnej niać znaczenia tej decyzji. Dyplomaci oczywi- Kwestionowała ona nawet podstawowe cele, argumentów wykorzystywany był również
ze stron ani nie ogranicza, ani nie kończy kon- ście zaprzeczają tej wersji. które były jasno wymienione w rezolucji Rady w Rosji i w Chinach.
fliktu. (…) To, co udało nam się zrobić do tej Bezpieczeństwa. Thomas de Maizière powie-
pory, to położyć fundamenty zapewniające, że Druga, zupełnie przeciwstawna wersja mówi, dział w publicznej telewizji ZDF: „Czy fakt, że Dyskusja na forum ONZ na temat R2P
w Syrii po Assadzie nie będziemy mieli przy- że żaden błąd nie został popełniony, a wstrzy- nagle podejmujemy interwencję, nie jest zwią- w 2012 r. potwierdziła, że niemieckie wstrzy-
jaciół. Jeśli Zachód sam dostarczałby broń, manie się od głosowania w  Radzie Bezpie- zany z kwestią ropy? Nie możemy pozbywać manie się od głosu przy rezolucji libijskiej nie
miałby więcej szans wpływać na to, jak jest czeństwa ONZ w pełni odzwierciedlało nie- się wszystkich dyktatorów na świecie poprzez było przypadkowe i że Niemcy są bardzo scep-
używana”. Ischinger odnosi się także do R2P miecki punkt widzenia. Ta wersja jest znacznie międzynarodowe misje zbrojne”. Minister roz- tyczne co do trzeciego filaru R2P. Ambasador
argumentując, że „powinniśmy chronić lud- bardziej prawdopodobna. Niemcy były tak woju Dirk Niebel także publicznie wyrażał ten Niemiec przy ONZ stwierdził: „Niemcy mar-
ność Syrii w strategicznym interesie Niemiec zdeterminowane, żeby uniknąć akcji militarnej, sam pogląd. twią się zdecydowaną koncentracją na trzecim
i Zachodu”43. że nawet wycofały swoje okręty wojenne, któ- filarze. Dyskusja na temat akcji militarnej
re były częścią operacji NATO na Morzu Śród- W swojej pierwszej reakcji liderzy opozycyj- NATO, która miała wcielać w życie rezolucję
Wcześniejszy przypadek Libii pokazał, że ziemnym („Active Endeavour”). Za każdą nego SPD Frank Walter-Steinmaier i Sigmar Rady Bezpieczeństwa nr 1973 niepotrzebnie
polityka dwuznaczności i  manewrowania cenę chciały uniknąć jakiejkolwiek wyobrażal- Gabriel potwierdzili, że taki sposób głosowania jeszcze mocniej przyczyniła się do spadku świa-
może zamienić sztukę dyplomacji w dyploma- nej sytuacji, która miała potencjał do prze- w  ONZ ze strony Niemiec był uzasadniony. domości na temat filarów pierwszego i drugiego.
tyczną porażkę. Podczas głosowania nad rezo- kształcenia się w coś większego. Podczas gło- Później zaś przyznali, że izolacja Niemiec była Dlatego chciałbym ponownie podkreślić, że
lucją Rady Bezpieczeństwa ONZ nr 1973, sowania nad rezolucją libijską Niemcy błędem. Największy krytycyzm nadszedł ze pozostajemy zaangażowani w wykorzystanie
która autoryzowała użycie siły w Libii, świat obawiały się, że poparcie dla niej kraje, które strony byłego ministra spraw zagranicznych R2P jako całościowej koncepcji, która łączy
odebrał wiadomość, że Niemcy wstrzymały się to uczyniły, do przyłączenia się w wypadku Joschki Fischera, który powiedział, że „Niemcy prewencję i reakcję”47.
od głosu razem z Chinami i Rosją. Co ważniej- militarnej interwencji w Libii. W rzeczywisto- straciły swoją wiarygodność. (…) Obróciły ideę
sze, były jedynym państwem Zachodu głosu- ści nie istniało automatyczne przełożenie, ale wspólnej polityki zagranicznej UE w farsę”45.
jącym w ten sposób. głosowanie na TAK implikowałoby przynaj- Fischer zauważył, że wstrzymanie się od głosu
mniej obietnicę zaangażowania. w wypadku Chin i Rosji oznaczało, że de facto
Istnieją dwie interpretacje tej sytuacji, które poparły one akcję. W tym kontekście wstrzyma-
występują w niemieckim dyskursie. Po pierw- nie się Niemiec wyglądało jeszcze gorzej. Ale
sze, że był to tylko przypadek i błąd44, zła ocena Fischer nie miał szans na odwrócenie głównego
ad hoc, dokonana w okresie sporego bałaganu. nurtu myślenia w Niemczech. W późniejszym
Niemcy głosowałyby inaczej, gdyby nie było niemieckim dyskursie jednym z głównych za-
potrzeby szybkiego podjęcia decyzji, co było rzutów odnośnie rezolucji libijskiej było to, że
wynikiem zdecydowanego zagrożenia Bengha-
23
R2P i polska polityka bezpieczeństwa

24

Polska także deklaruje pełne wsparcie dla Niemiec, chociaż nie ma łatwych porównań ści”. Co więcej, prezydent podkreślił, że zasoby Kluczowym czynnikiem ewolucji polskiej
zasad i celów Odpowiedzialności za Ochronę, w tych dwóch przypadkach. Niemniej jednak, budżetu powinny być wydane na modernizację polityki była bez wątpienia zmieniająca się rola
chociaż w porównaniu z Niemcami jest znacz- mogą one owocować podobnymi skutkami. polskiej armii ukierunkowaną na obronę teryto- Stanów Zjednoczonych na europejskim konty-
nie mniej aktywna w promocji R2P, zarówno rialną, a nie na misje zagraniczne. nencie. Koniec lat 90. charakteryzował się tzw.
na poziomie międzynarodowym, jak i krajo- Radosław Sikorski nie sprawia, że kwestia unipolarnym momentem. Wydawało się, że
wym. Przedstawiona w tym roku przez prezy- Odpowiedzialności za Ochronę staje się jaśniej- Z perspektywy czasu, Polska przeszła zna- Europa nie była zdolna ani chętna do radzenia
denckie Biuro Bezpieczeństwa Narodowego sza, kiedy deklaruje, że w Libii możemy ziden- czącą ewolucję jeśli chodzi o misje zagraniczne. sobie z wyzwaniami, jakie pojawiły się w wy-
Biała Księga Bezpieczeństwa Narodowego tyfikować okoliczności, w których powinniśmy Zaraz po tym, jak w 1999 r. przyłączyła się do niku dwóch wojen w  byłej Jugosławii. Bez
nawet nie odnosi się do idei Odpowiedzialno- być aktywnie zaangażowani w konflikt innych NATO, zaangażowała się w pierwszą operację przywództwa USA, Europa zostałaby ze swo-
ści za Ochronę i jej praktycznych implikacji. ludzi. Ale w przypadku Syrii takich okoliczno- Sojuszu poza obszarem traktatowym, w Koso- imi bardzo ambitnymi zapisami traktatowymi
Prace nad utworzeniem narodowych punktów ści nie widzi i nie wyjaśnia dlaczego. Co więcej, wie. Dwa lata później bez żadnych oporów zde- (zawartymi w traktatach z Maastricht i Amster-
kontaktowych R2P są w zupełnie początkowej odnosząc się do pytań postawionych przez Tony cydowała się zaangażować w misję afgańską. damu), pozbawiona byłaby jednak siły do po-
fazie. Polska zakłada, że w ramach tematów Blaira stwierdza, że „nie jesteśmy bliżej znale- Nie miała także wątpliwości, że powinna wziąć dejmowania realnych przedsięwzięć. Stany
takich jak R2P, jest ona wystarczająco repre- zienia na to odpowiedzi”49, chociaż można za- udział w „koalicji chętnych i zdolnych” celem Zjednoczone były głównym promotorem pierw-
zentowana przez Unię Europejską i w pełni kładać, że faktycznie na poziomie doktryny obalenia Saddama Husajna i budowania demo- szego po zimnej wojnie rozszerzenia NATO,
zgadza się ze stanowiskiem UE. Natomiast jednak jesteśmy. Sikorski przyznaje, że jest mu kracji w Iraku. W tym czasie żadna partia opo- dlatego posiadały ogromną dywidendę zaufania
swoje własne stanowisko prezentuje w przy- bardzo przykro, że polskie media w tak niewiel- zycyjna nie podważała sensu tej wojny. Ale ze strony państw Europy Środkowej.
padku, gdy państwa członkowskie UE nie kim stopniu informują o sytuacji w Syrii i żału- wkrótce ten przypływ chęci zaczął się odwracać.
mogą osiągnąć porozumienia48. je, że „jako Zachód jesteśmy kompletnie bez- Od akumulacji zagranicznych interwencji Przyczyną późniejszych polskich decyzji co
radni”50. Ale dodaje, co jest podobne do w  bardzo krótkim okresie, aż do momentu, do zaangażowania w Afganistanie i Iraku nie
Dlatego w porównaniu z Niemcami, wkład argumentów ministra Westerwelle, że istnieją w którym Polska jest dzisiaj, minęły lata świetl- było po prostu podejście „międzynarodowego
Polski do debaty na temat R2P jest raczej grupy w opozycji syryjskiej, które są znacznie ne. W Transatlantic Trends z 2012 r., które są interwencjonizmu” praktykowane przez polską
skromny. Dziwne to, biorąc pod uwagę, że bardziej niebezpieczne niż dzisiaj rządzący, corocznymi badaniami opinii publicznej orga- elitę polityczną, ale raczej postawa w stosunku
mniej niż dekadę temu Polska była bardzo ak- więc nie jest jasne kogo wspierać. nizowanymi przez German Marshall Fund, tyl- do Stanów Zjednoczonych jako głównego gwa-
tywna w promowaniu reformy ONZ i prawa ko 42% Polaków zgodziło się, że społeczność ranta bezpieczeństwa Polski oraz wiara w moż-
międzynarodowego, przedstawiając nawet pro- Ostatnio Prezydent RP Bronisław Komorow- międzynarodowa ma obowiązek chronić lud- liwość odwdzięczenia się i w solidarność w wy-
jekt Nowego Aktu Politycznego dla Narodów ski stwierdził: „Zdecydowanie odchodzimy od ność cywilną w innych krajach od przemocy. padku potencjalnego zagrożenia w przyszłości.
Zjednoczonych. Co więcej, podobnie jak nadgorliwie, nieopatrznie ogłoszonej w 2007 Było to najniższe poparcie spośród wszystkich Dodatkowo istniało bardzo ograniczone zaufa-
w przypadku Niemiec, polska polityka wobec roku polityki ekspedycyjnej. Koniec łatwej po- przebadanych krajów52. Pytanie, co było źró- nie odnośnie rodzącej się Wspólnej Polityki
R2P jest dwuznaczna. Jest też głęboko zakorze- lityki wysyłania żołnierzy polskich na antypody dłem tak dużej zmiany? Zagranicznej i Bezpieczeństwa UE. Była ona
niona w szerszym kontekście jej własnej polity- świata”51. Wspomniał on, że dalsze zaangażo- traktowana jako wyzwanie w stosunku do obec-
ki bezpieczeństwa. Wydaje się przechodzić ten wanie w misje zagraniczne będzie miało miej-
sam proces renacjonalizacji jak w przypadku sce tylko w ramach polskich potrzeb i możliwo-
25
26

ności USA w europejskiej polityce bezpieczeń- ciej lidze. Nierozwiązana kwestia wiz, których tatu Waszyngtońskiego oraz przestać myśleć tego w  najbliższej dekadzie dominującym
stwa i jako francuski wynalazek, aby Europa wymaga się od Polaków, dodatkowo uderzyła o odgrywaniu roli światowego policjanta. celem będzie obrona terytorialna, a nie „wy-
stała się autonomicznym graczem w stosunku w miękką siłę USA. Polska jest przecież człon- cieczki ekspedycyjne”. Niektórzy twierdzą, że
do Stanów Zjednoczonych. kiem strefy Schengen, gdzie nie ma kontroli Dzisiaj Polska ani nie czuje się bezpieczna, nowy Polski kierunek jest prostą reakcją na
granicznych, więc sztywne i kosztowne proce- ani zagrożona. Ma ona jednak silne przekona- zmiany, które już wydarzyły się w NATO55. Ale
Polskie poparcie dla zagranicznych inter- dury USA zaczęły być postrzegane jako żenu- nie, że NATO nie jest takie samo jak było takie założenie błędnie miesza przyczyny i re-
wencji zmniejszało się stale w czasie równo- jące. Zawiedziona miłość wobec Ameryki była w przeszłości. Amerykanie chcą, aby Europa zultaty. Zmiany w  NATO dokonują się ze
cześnie ze zmieniającą się percepcją USA. równoczesna z polską europeizacją. Zawód ten wzięła odpowiedzialność za swoje własne bez- względu na zmianę postaw w politykach państw
Polska zapłaciła dużą polityczną cenę w Europie został przypieczętowany ogłoszeniem amery- pieczeństwo, co pozwoli im skupić się na Azji. członkowskich, a nie odwrotnie. Jeśli byłaby
za iracką przygodę, jako że była po przeciwnej kańskiego zwrotu w  kierunku Azji. Dzisiaj, Ale Europejczycy są niechętni i niezdolni do silna potrzeba podjęcia międzynarodowej inter-
stronie niż Niemcy i Francja. Ale wkrótce oka- w nawiązaniu do Transatlantic Trends, Polska zbudowania realnej Wspólnej Polityki Bezpie- wencji, Polska, podobnie jak Niemcy, choć
zało się, że główne motywy interwencji amery- doświadczyła największego spadku poparcia, czeństwa i Obrony. Polska prezydencja w Ra- z nieco innych powodów, poparłaby ją głównie
kańskiej były fałszywe. Podczas gdy sytuacja jeśli chodzi o  stosunek do światowego przy- dzie UE w 2011 r. oraz wcześniejsze wysiłki, w jej części cywilnej, np. udzielając pomocy
w Iraku pogarszała się, w polskiej opinii publicz- wództwa Stanów Zjednoczonych. Tylko 38% aby rewitalizować WPBiO, brutalnie potwier- przy szkoleniu sędziów, policjantów, doradz-
nej znaczenie wojny sprawiedliwej (przypadek polskich respondentów uważa, że amerykańskie dziły, że kryzys gospodarczy strefy euro jest twie na temat transformacji itd.
Afganistanu) i niesprawiedliwej (przypadek Ira- przywództwo jest pożądane. Polska ma również dzisiaj głównym czynnikiem niszczącym jakie-
ku) zaczęło się mieszać. W międzyczasie ustę- drugi najniższy wynik jeśli chodzi o przekona- kolwiek poważne myślenie o polityce bezpie- W rezultacie Polska zupełnie wycofała się
pująca administracja G. W. Busha rozpoczęła nie, że USA i UE wiążą wspólne interesy. Co czeństwa. Co więcej, jako Zachód wydajemy z misji pokojowych ONZ. Warto przypomnieć,
promocję idei zainstalowania tarczy antyrakie- więcej, tylko 45% Polaków postrzega NATO się być kompletnie niezdolni do działania wo- że w drugiej połowie lat 90. Polska była jednym
towej na terytorium Polski oraz Czech, co miało jako kluczowe dla ich narodowego bezpieczeń- bec wydarzeń w Afryce Północnej, która jest z najbardziej zaangażowanych w misje państw
na celu zmniejszenie potencjalnego zagrożenia stwa, co jest jednym z najniższych rezultatów przecież w najbliższym sąsiedztwie unijnych pod względem zasobów ludzkich, a w latach
z krajów takich jak Iran. Polska entuzjastycznie wśród wszystkich państw53. granic. Nikt nie przewidział tych wydarzeń, dla- 1997-99 znajdowała się nawet na pierwszym
zaoferowała swoje terytorium, znowu płacąc tego nie mamy strategii, a podejmowane dzia- miejscu56. Jedną z przyczyn wycofania z misji
sporą polityczną cenę w  UE. I  znowu była Polska jest bardzo krytyczna również wobec łania są wyłącznie reakcyjne. ONZ jest to, że Polska skoncentrowała swoje
w sporze z Niemcami i Francją. Ale nowa admi- NATO, które miałoby przybrać globalny wy- zaangażowanie w  misje organizacji regional-
nistracja Baracka Obamy prawie w całości zre- miar. W języku dyplomatycznym podkreśla ona, W polskiej postawie jest pewna doza racjona- nych – NATO i UE. Drugą, że zarówno opinia
zygnowała z  projektu, nie konsultując tego że istnieje potrzeba znalezienia właściwego ba- lizmu, że w okresie niepewności zaczęła zajmo- publiczna, jak i elity polityczne w Polsce stają
w pierwszej kolejności z Polską. lansu pomiędzy NATO jako sojuszem obron- wać się głównie sobą. Minister Sikorski stwier- się coraz bardziej niechętne wysyłaniu żołnierzy
nym, a jego misjami poza obszarem traktato- dza, że „bezpieczeństwo musi być najpierw za granicę i patrzą na motywy potencjalnych
Podczas gdy polski image w  jej własnych wym. Praktycznie oznacza to, że NATO zapewnione przez nasze własne siły, (...) wiemy, interwencji coraz bardziej nieufnie. W tym kon-
oczach wyglądał, jakby była jednym z głów- powinno skupić się przede wszystkim na obro- że sojusze mogą być tylko czynnikiem uzupeł- tekście, w przypadku Libii, polscy politycy mie-
nych sojuszników USA, okazało się, że w rze- nie terytorium swoich własnych członków i pa- niającym narodowe zdolności obronne”54. Dla- li podobne podejście jak ich niemieccy koledzy.
czywistości jest ona w drugiej, o ile nie w trze- trzeć na rzeczywistość poprzez artykuł 5 Trak-
27
Konkluzje

28 29

Premier Tusk w wywiadzie dla pięciu głównych Ci, którzy w Polsce krytykowali taką postawę, Nawiązując do Garetha Evansa, który jest fizyczną zdolność do podejmowania całego za-
europejskich gazet, oskarżył państwa, które nie wyrazili swojej opinii w sposób publiczny. jednym z  ojców doktryny R2P, istnieją trzy kresu potrzebnych przedsięwzięć: zarówno
podjęły interwencję, o „europejską hipokryzję” W przeciwieństwie do Niemiec nie było więc główne wyzwania, które powinny być podjęte środków prewencji, jak i reakcji – dyplomatycz-
jeśli chodzi o ich motywy57. Wśród polskiej eli- szerszej dyskusji na temat interwencji. Ale jeden przez państwa, aby skutecznie wykorzystać nych i ekonomicznych, prawnych i militarnych.
ty politycznej wyraźnie brakowało zrozumienia z polityków powiedział: „Libia była fatalnym doktrynę Odpowiedzialności za Ochronę, kiedy
celu interwencji. Tylko niewielu odnosiło się do błędem, biorąc pod uwagę naszą wiarygodność. pojawi się następna okazja62: ££Przygotowanie polityczne – generowanie stra-
argumentu R2P. Otwarcie stwierdzano, że Pol- Przecież mogliśmy oświadczyć, że w pełni po- tegii dla koniecznej woli politycznej, aby podjąć
ska nie ma tam swojego interesu narodowego. pieramy całą akcję, ale fizycznie nie uczestniczy- ££Wyzwanie koncepcyjne – zapewnić, że zarów- właściwe działania, jeśli istnieje zagrożenie ko-
Obawiano się też ujawnienia przepaści pomię- my w  niej. Przekaz był jednak zupełnie inny. no zakres, jak i ograniczenia koncepcji są cał- lejną sytuacją, w której trzeba wykorzystać R2P.
dzy oczekiwaniami, które wydawały się być Polska nie zgodziła się z  celami interwencji. kowicie zrozumiałe.
zbyt duże w  stosunku do Polski, a  realnymi Uważam, że słowa premiera Tuska były nie do Analiza ta pokazuje, że zarówno Polska, jak
możliwościami. Poza tym w Polsce zbliżały się zaakceptowania”60. Zaś jeden z wysokich urzęd- ££Przygotowanie instytucjonalne – budowa i Niemcy odpowiadają na te wyzwania w róż-
wybory parlamentarne i nikt nie chciał podej- ników rządowych stwierdził: „nie możemy sobie zdolności zarówno na międzynarodowym, jak nym zakresie. Możemy to ująć w następujący
mować ryzyka interwencji. Sytuacja była więc po raz drugi pozwolić na takie zachowanie, jaki i  narodowym poziomie, które zapewnią sposób:
podobna jak w Niemczech. było w przypadku Libii. Taka renacjonalizacja
nie leży w naszym interesie. Powinniśmy wyka- Wyzwanie Odpowiedź Niemiec Odpowiedź Polski
Polska pozycja była szeroko odnotowana zać minimum solidarności. Powinniśmy być skala: skala:
w Europie, szczególnie biorąc pod uwagę fakt, chętni i zdolni do myślenia w kategoriach szer- • bardzo słaba • słaba • umiarkowana • bardzo słaba • słaba • umiarkowana
• dobra • bardzo dobra • dobra • bardzo dobra
że wcześniej Polska przedstawiała się jako kraj, szego interesu”61.
który chciałby nadać dynamikę europejskiej Zrozumienie Umiarkowane ! zbyt duży Słabe ! bardzo niewielkie zaangażowanie

polityce zagranicznej i obronnej. Jak niektórzy Szerszy interes jest jednak znacznie trudniejszy koncepcji nacisk na pierwsze dwa filary R2P,
a niewielki na zrozumienie
w prowadzenie jakiejkolwiek dyskusji nt. R2P.
Doświadczenie przeciążenia Afganistanem
sugerują, brak zaangażowania mógł być rodza- do określenia i realizacji w erze „mediokracji”. w filarze trzecim. i Irakiem wciąż zdecydowanie dominuje
jem manifestu, pokazującego jakiego NATO Zarówno w Polsce, jak i w Niemczech, widoczna i zamazuje cele Odpowiedzialności za Ochronę.

Polska nie chciałaby58. W rzeczywistości mógł jest zwiększająca się rola opinii publicznej w pro-
Przygotowanie Dobre ! stała działalność zarówno Słabe ! na poziomie międzynarodowym zbyt
to być jeden z motywów, ale nie ten najważniej- cesie decyzyjnym co do wysyłania żołnierzy na instytucjonalne na poziomie międzynarodowym, duży stopień oparcia na stanowiskach Unii
jak i w ramach struktur rządowych. Europejskiej; na poziomie narodowym, prace
szy. Jedna z osób zaangażowanych w proces misje zagraniczne. W  trakcie kampanii prezy-
Organizacje pozarządowe aktywnie w rządzie są na zupełnie początkowym etapie.
decyzyjny, z którymi przeprowadzono wywiady, denckiej w 2010 r., ówczesny kandydat na prezy- monitorują i analizują rozwój R2P. Nie ma organizacji pozarządowej, która w stały
wymieniła dwa kluczowe czynniki: „najpierw denta Bronisław Komorowski, obiecał wycofanie sposób monitoruje i analizuje rozwój R2P.
spojrzeliśmy na reakcję Niemiec. Następnie polskiego kontyngentu z misji ISAF w Afganista-
Przygotowanie Słabe ! kultura militarnej Słabe/umiarkowane ! zwrot w kierunku
spojrzeliśmy na reakcję opinii publicznej co do nie przed 2012 rokiem. Fakt, że nikt nie zakwe- wstrzemięźliwości i powrót interesu własnego i unikania „militarnych
polityczne
naszego potencjalnego członkostwa w interwe- stionował jego słów nie oznacza, że nie poruszał do pasywności znowu dominują. wojaży”; więcej selektywności, ale zasada
Na plus możemy zaliczyć wolę sojuszniczej solidarności cięgle obecna
niującej koalicji”59. się on w strefie, która może uśmiercić wszelkie polityczną do inwestowania w dyskursie politycznym, a interwencje
przyszłe misje poza obszarem europejskim. w pierwsze dwa filary R2P. nie były nigdy obszarem politycznego sporu.
Footnotes

30 31

Zarówno Niemcy, jak i Polska, mogą skorzy- Zakładając, że argument moralny nie ma ak-
1 15 
Garton Ash Timothy, Trzeba coś zrobić!, Gazeta Wyborcza Patrz: Maull Hans W. (ed.), Germany’s Uncertain Power.
27-28.07.2013. Foreign Policy of the Berlin Republic, Houndmills,
stać z  silniejszej współpracy nad wspólnym tualnie swojego dobrego momentu w  czasie 2
Blair Tony, Doctrine of the International Community,
Basingstoke 2006; Harnisch Sebastian, Maull Hans W.
(eds.), Germany as Civilian Power? The Foreign Policy of
podjęciem wyzwań związanych z  Odpowie- kryzysu europejskiej solidarności, warto od- przemówienie w  Chicago Economic Club, 24.04.1999. the Berlin Republic, Manchester 2001.
3
dzialnością za Ochronę. Ich całościowa współ- nieść się znowu do raportu ICISS: Albright Madeleine K., Williamson Richard S., The United 16 
Użycie siły jest ograniczone do przypadków określonych
States and R2P. From Words to Action, United States w Karcie Narodów Zjednoczonych.
praca polityczna jest lepsza niż kiedykolwiek Institute of Peace, United States Holocaust Memorial

„Jeśli wierzymy, że wszystkie istoty ludzkie są


17 
Museum, Brookings Institution, Washington 2013, s. 20. Patrz: Malinowski Krzysztof, Przemiany Niemieckiej
i zawsze są one wśród krajów, które chcą rozwi- Polityki Bezpieczeństwa 1990-2005, Instytut Zachodni,
4
Dembinski Matthias, Reinold Theresa, Libya and the
nąć europejską politykę bezpieczeństwa i obron- w takim samym stopniu uprawnione do ochrony Future of the Responsibility to Protect – African and
Poznań 2009.
18 
ny. Jak pokazuje kilka sytuacji, Polska i Niemcy przed działaniami, które są szokujące dla świa- European Perspectives, Peace Research Institute Frankfurt, White Paper 2006 on German Security Policy and the
Frankfurt 2011, p. 22. Future of Bundeswehr, Federal Ministry of Defence, Berlin
spoglądają na swoje wzajemne reakcje z dużą domości każdego z nas, musimy połączyć reto- 5
2006, dostępny pod: http://merln.ndu.edu/whitepapers/
Zobacz: Buras Piotr in cooperation with Nowak Bartek, germany_white_paper_2006.pdf
uwagą, co prowadzi do współzależności w ich rykę z rzeczywistością, zasady z praktyką. Nie Dzieszkowska Anna, Trojanowski Jedrzej, Deutschland-
19 
Polen: eine Partnerschaft fűr Europa? Interessen, A Security Strategy for Germany, Resolution
politycznych decyzjach. Ale chociaż Polska zy- możemy zadowalać się raportami i deklaracja- Elitenmeinungen, Zukunfsperspektiven, Center for of the CDU-CSU Parliamentary Group from May 6, 2008.
skałaby na przygotowaniu instytucjonalnym mi. Musimy być przygotowani do działania. Je- International Relations, Warsaw 2013. Dostępne pod: 20 
http://csm.org.pl/fileadmin/files/Biblioteka_CSM/ Guerot Ulrike, Korski Daniel, New German Security
i koncepcyjnym zrozumieniu dwóch pierwszych śli tego nie zrobimy, nie będziemy zdolni żyć Ksiazki/2013/Deutschland-Polen__eine_Partnerschaft_ Strateg – Going it Alone?, European Council of Foreign
für_Europa_.pdf Relations, 15.05.2008.
filarów R2P, istnieje jedynie bardzo niewielka sami z sobą”. 21 
De Maizière Thomas, Speech to the Bundestag during
6
International Commission on Intervention and State
szansa, że skoryguje ona niedobry kierunek jeśli Sovereignty (ICISS), The Responsibility to Protect, the budgetary debate, 07.09.2011.

chodzi o przygotowanie polityczne. Jeśli na obszarze europejskim zaistnieje and Supplementary Volume: Research, Bibliography,
Background, International Development Research Center,
22 
Protecting Our Soldiers is the Top Priority, Wywiad
z ministrem obrony, Thomasem de Maizère, Spiegel
w przyszłości sytuacja, w której trzeba będzie Ottawa 2001. Online 05.03.2012, dostępne pod: http://www.spiegel.
Zanika obecność idei Odpowiedzialności za odwołać się do Odpowiedzialności za Ochronę, 7
Ibidem, s. xi. de/international/german-minister-on-afghan-mission-
protecting-our-soldiers-is-the-top-priority-a-819277.
Ochronę w  politycznym dyskursie zarówno to możemy raczej założyć, że praktyczne wy- 8
Resolution adopted by the General Assembly, 2005 World html
Summit Outcome, A/RES/60/1, 24.10.2005.
w Niemczech, jak i w Polsce. Opinia publiczna korzystanie R2P zadziała, a państwa się zmobi- 9
23 
Kwiatkowska-Dróżdż Anna, Deficyt surowców
Bellamy Alex, R2P – Dead or Alive?, [w:] The Responsibility to naturalnych – implikacje dla niemieckiej polityki,
i elity polityczne w obu tych krajach stają się lizują do pomocy. Ale poważne zagrożenie na Protect – from Evasive to Reluctant Action? The Role of Global Komentarze OSW, 8.02.2011.
Middle Powers, Hans Seidel Foundation, Konrad
coraz bardziej sceptyczne co do możliwego terenie samej Unii Europejskiej jest jednak nie- 24 
A Military Solution Won’t Yield Lasting Peace in Syria,
Adenauer-Stiftung, Institute for Security Studies, South
Interview with Germany Foreign Minister Guido
wysyłania swoich żołnierzy na misje zagranicz- prawdopodobne. Jeśli państwa europejskie będą African Institute for International Affairs, Berlin 2012, s. 12.
Westerwelle, Spiegel Online, 20.05.2013, dostępne pod:
ne, chociaż w każdym kraju inne są tego przy- niechętne i niezdolne do podjęcia odpowiedzial- 10 
Albright Madeleine K., Williamson Richard S., op. cit. http://www.spiegel.de/international/world/interview-
with-german-foreign-minister-guido-
czyny. Pomimo faktu, że obie armie przecho- ności przynajmniej za swoje najbliższe sąsiedz- 11 
Praktycznie oznacza to, że państwo jest odpowiedzialne westerwelle-a-900611.html
za te zbrodnie i łamanie podstawowych standardów
dzą szybki proces modernizacji, wydaje się two, to ryzykują powtórką tragedii, która już prawa międzynarodowego. 25 
Gotkowska Justyna, Bundeswehra 3.0. Polityczny,
wojskowy i społeczny wymiar reformy sił zbrojnych RFN,
nieprawdopodobne, że wzmocni to w przyszło- kiedyś miała miejsce. Dla europejskiego bez- 12 
Kleine-Brockhoff Thomas, Maull Hans W., The Limits Ośrodek Studiów Wschodnich, Warszawa 2012, s. 5-6.
of German Power. Berlin has much potential for global
ści wykorzystanie R2P przez społeczność mię- pieczeństwa może to przynieść konsekwencje influence, and just as many shortcoming, IP-Journal DGAP, 26 
Speck Ulrich, Merkel is perfectly placed to take the lead on
dzynarodową. znacznie gorsze. 01.11.2011. Syria, Financial Times, 20.03.2013.
13  27 
Garton Ash Timothy, The New German Question, Bindenagel James D., Afghanistan. The German factor,
New York Review of Books, 15.08.2013. “PRISM” 1, no. 4, dostępne pod: http://www.ndu.edu/
14 
press/afghanistan-the-german-factor.html
Patrz: Longhurst Kerry, Germany and the use of force.
The evolution of German security policy 1990-2003,
Manchester and New York, p. 25-26.
32

28  44 
Gebauer Matthias, The Afghanistan Mission: Por. Gowan Richard, Germany and the Security Council:
ISAF Chief Calls for New German Strategy, Spiegel Online Neither too strong nor too weak, “Vereinte Nationen
International, 20.01.2010, available at: http://www. – German Review of the United Nations”, vol. 61, No. 1,
spiegel.de/international/germany/the-afghanistan- 2013, pp. 3-8.
mission-isaf-chief-calls-for-new-german- 45 
Fischer joins criticism of German Security Council
strategy-a-672982.html
abstention, Spiegel Online, 22.03.2011.
29 
Gordon Smith David, The World from Berlin: Obama’s 46 
Zobacz: Brozus Lars, Improving Mass Atrocities Prevention.
Warning Will Not Deter Assad, International Speigel
Guidelines for Effective and Legitimate Implementation
Online, 22.08.2012, dostępne pod: http://www/spiegel.
of the Responsibility to Protect, Stiftung Wissenschaft
de/international/world/german-press-review-obama-s-
und Politik Comments 38, December 2012.
warning-will-not-deter-assad-a-851442.html
47 
30  General Assembly: Statement by Ambassador Berger
See: Germany Can Only Lead Europe the Way Porcupines
at the 4th Informal Interactive Dialogue on
Mate, Wywiad z Gerhardem Schrőderem, Spiegel Online
the Responsibility to Protect, The Permanent Mission
1.04.2013, dostępne pod: http://www.spiegel.de/
of Germany to the United Nations, New York, 5.09.2012.
international/germany/interview-former-german-
chancellor-gerhard-schroeder-on-foreign- 48 
Towpik Andrzej, Polska w Organizacji Narodów
policy-a-891839.html Zjednoczonych, [in:] Rocznik Polskiej Polityki Zagranicznej
31  2010, Polski Instytut Spraw Międzynarodowych,
„Syria could turn into a new Somalia – UN’s Brahimi”, BBC
Warszawa 2011, s. 325.
News, 6.11.2012, dostępne pod: http://www.bbc.co.uk/
news/world-middle-east-20220183 49 
Sikorski Radoslaw, NATO after Afghanistan: the View from
32  Europe, Speech to the Chicago Council on Global Affairs,
Barnes-Dacey Julien, Levy Daniel, Syria: the Imperative of
Chicago 20.05.2012, dostępne pod: http://www.
De-escalation”, Policy Brief, European Council on Foreign
radeksikorski.pl/aktualnosci/wyklad-radoslawa-
Relations, London 2013.
sikorskiego-w-chicago-council-on-global-affairs
33 
A Military Solution Won’t Yield…, op. cit. 50 
Nic o Polsce bez Polski, Wywiad z Ministrem Spraw
34  Zagranicznych RP, Gazeta Wyborcza, 18-19.05.2013.
Germany Can Only Lead…, op. cit.
35  51 
Winkler Heinrich August, Politics Without a Project. President: no more far-off military missions, 15.08.2013,
Thoughts on Germany, Libya and Europe, IP-Journal DGAP, dostępne pod: http://www.president.pl/en/news/news/
01.09.2011. art,485,president-no-more-far-off-military-missions.html Centrum Stosunków Międz ynarodow ych
36  52 
Seeling Luisa, Guts and Some Glory. German President Transatlantic Trends 2012, German Marshall Fund
Joachim Gauck confronts a controversial topic, IP-Journal of the United States, Washington 2012. Centrum Stosunków Międzynarodowych jest niezależnym, pozarządowym ośrodkiem analitycznym
DGAP, 26.06.2012. 53 
Ibidem.
37 
Brozus Lars (with Jessica van Farkas), Germany and R2P: 54 
zajmującym się polską polityką zagraniczną i najważniejszymi problemami polityki międzynarodowej.
V4 czyli znak jakości. Wywiad z Ministrem Spraw
Common but Differentiated Responsibility?, [in:]
Zagranicznych, Radosławem Sikorskim, Rzeczpospolita, Fundacja została zarejestrowana w 1996 roku. CSM prowadzi działalność badawczą i edukacyjną,
The Responsibility to Protect – from Evasive to Reluctant
02.07.2012.
Action? The Role of Global Middle Powers, Hans Seidel
Foundation, Konrad Adenauer-Stiftung, Institute 55 
Wroński Paweł, Czy NATO nas obroni i co my na to, wydaje publikacje, organizuje konferencje i spotkania, uczestniczy w międzynarodowych projektach
for Security Studies, South African Institute Gazeta Wyborcza, 21.08.2013.
for International Affairs, Berlin 2012, p. 60. we współpracy z podobnymi instytucjami w wielu krajach. Tworzy forum debaty i wymiany idei w sprawach
56 
Informacja Ministerstwa Obrony Narodowej, dostępna
38 
Protecting Our Soldiers…, op. cit. pod: http://www.mon.gov.pl/pl/strona/197/LG_51_129
polityki zagranicznej, relacji między państwami oraz wyzwań globalnego świata. Działalność CSM
39 
Bittner Jochen von, Geis Matthias, Lau Jőrg, Bernd Ulrich, 57 
Europa na ciężkie czasy, Wywiad z Premierem Polski,
Wurmb-Seibel Ronja, Germany’s Dishonest Foreign Policy. Donaldem Tuskiem, Gazeta Wyborcza, 9.04.2011. jest adresowana przede wszystkim do samorządowców i przedsiębiorców, a także administracji centralnej,
Berlin does not want to intervene, but it does not hesitate
58 
to profit, IP-Journal DGAP, 11.04.2013. Zobacz: Flexing its muscles, The Economist, 17.08.2013.
polityków, dyplomatów, politologów i mediów. W 2009 roku CSM został uznany za jeden z najlepszych
59, 60, 61 
40 
Prawie te same sformułowania używane w różnych W rozmowie z autorem.
wywiadach zarówno przez ministra Westerwelle, jak 62  think tanków Europy Środkowo-Wschodniej w badaniu The Leading Public Policy Research Organizations
Evans Gareth, The Responsibilty to Protect. Ending Mass
i de Meizière. Atrocity Once and for All, The Brookings Institution,
41, 42, 43  Washington 2008. In The World przeprowadzonym przez Uniwersytet Pensylwanii.
W rozmowie z autorem.
Rapor t y i analiz y 1/2013 w w w.csm.org.pl

CENTRUM STOSUNKÓW MIĘDZYNARODOWYCH ul. Mińska 25, 03-808 Warszawa t: +48 22 646 52 67