Professional Documents
Culture Documents
iDOL Arkeoloji Dergisi
iDOL Arkeoloji Dergisi
Bir önceki sayýda olduðu gibi yine acý bir haberle sizlerin karþýsýna çýkýyoruz. Müzeler
Haftasý’ný kutladýðýmýz 21 Mayýs 2001 günü meslektaþýmýz Nalan AKYÜREK VARDAR’ý
kaybettik. Hepimizi derin acýya boðan bu haberi, dergi hazýrlýklarý aþamasýnda aldýk.
Elimiz gitmeyerek kaleme aldýðýmýz bu acý haberi ve üzüntümüzü sizlerle paylaþmak iste-
dik.
Nisan ve Mayýs aylarýnýn arkeoloji bilimi açýsýndan hareketli geçeceðini, V. Olaðan
Genel Kurulun da bu günlerde olacaðýný duyurmuþtuk. O gün geldi; 3 Haziran 2001 günü
saat 10.00’da Milli Kütüphane, Yunus Emre Salonu’nda hepinizi yeni yönetim kurulunu
seçmeye bekliyoruz.
Geçen dönemden (1999 Haziran-2001 Haziran) bu döneme kadar yaptýklarýmýza kýsaca
deðinmek istiyoruz;
- 1999 yýlýnda ilk sayýsýný (Mayýs-Haziran-Temmuz) çýkardýðýmýz ÝDOL Dergisini periy-
odik olarak aksatmadan sürekli kýlmaya çalýþtýk. Bugün elinizdeki 9. sayýya sizlerin
katkýsýyla ulaþtýðýmýzm belirtmek isteriz. Kültür Bakanlýðý Kütüphaneler Genel
Müdürlüðü’nü, dergimize abone yaparak 200 kütüphaneye daðýtýmýný gerçekleþtirdik.
Bugüne kadar 9.000.000 adet derginin basým ve daðýtýmýný kýsýtlý olanaklarla yapmaya
çalýþtýk. Derneðimizin amaçlarýndan olan arkeolojiyi genç kuþaklara tanýtmayý ve
sevdirmeyi, kütüphanelere gönderdiðimiz dergilerle bir ölçüde baþardýðýmýza inanýyoruz.
- Kütüphaneler Genel Müdürlüðü’nün dýþýnda, Bilim Kuruluþlarýnýn Kütüphanelerine,
Yerli-Yabancý Araþtýrma Enstitülerine, Basýn Kuruluþlarýna ve Yayýn Organlarýna da
ÝDOL’ü gönderdik.
- ÝDOL’ün her sayýsýný basýna tanýttýk.
- Allionai ve Zeugma ile ilgili kamuoyu yaratma çabalarýnda bulunduk.
- Avrupa Arkeolojik Mirasýn Korunmasý Sözleþmesini ÝDOL’de yayýnlayarak, kamuoyu-
nun bilgilenmesini saðladýk.
- Kültür Bakanlýðý’nca 29.04.1999 tarihli Resmi Gazete’de yayýnlanarak yürürlüðe
konan “Taþýnýr Kültür ve Tabiat Varlýklarý Koleksiyonculuðu ve Denetimi” hakkýndaki
yönetmelikte yapýlan deðiþikliðin iptali için Danýþtay’da dava açtýk. Dava kýsmen lehimize
sonuçlandý. Yönetmeliðin 1. maddesinin (a) bendi yeniden yürürlüðe girdi. 14. maddesine
yaptýðýmýz itiraz ise reddedildi.
- Çeþitli panel, konferans, açýk oturum gibi etkinliklere katýldýk.
- Özlük haklarýmýzýn iyileþtirilmesi ve 2863 sayýlý yasada yapýlacak deðiþikliklerle ilgili
derneðimizin görüþünün alýnmasý hususunu Kültür Bakanlýðý’na ilettik.
- Adana Þubemizin kuruluþ çulýþmalarýný gerçekleþtirdik.
Saygýlarýmýzla
Yönetim Kurulu
E
N ESKÝ ADANA KAZILDIÐINDA
ÇUKUROVA VE YUKARI OVA
ARKEOLOJÝSÝNE AÝT ÇOK ÖNEMLÝ OVALIK KÝLÝKYA=ÇUKUROVA
ANAHTAR BÝLGÝLER ELDE EDÝLECEK !
Eskiçaðlarýn ünlü coðrafyacýsý Strabon'a gö-
"Adana merkezinde Tepebað denilen þehir re1, Hellenistik ve Roma Dönemlerinde Kilikya
içindeki höyük, çok dikkate deðer. Burasý, eski iki kýsma ayrýlmaktadýr: Cilicia Trakheia ya da
tarihi olmadýðý sanýlan Adana'nýn en eski çekirde- Cilicia Aspera adýyla 'Daðlýk-Taþlýk-Engebeli
ðini teþkil eder. Burada esaslý bir hafriyat yapýl- Kilikya', Cilicia Pedias veya Cilicia Campestris
dýðý takdirde bize en eski Adana'yý tanýtacak mü- adýyla da 'Ovalýk Kilikya' anlatýlmak istenmiþtir.2
him belgeler çýkacaðý þüphesizdir." Bizans Dönemi'nde ise, Daðlýk Kilikya'ya Cilicia
Naci KUM (Adana,1944) Prima, Ovalýk Kilikya'ya ise, Cilicia Secunda is-
mi verilmiþtir. Osmanlý Dönemi'nde de, Kilikya
"Çukurova tarihini daha kesin bir þekilde ay- Bölgesi'nin batýsýna Taþeli, doðusuna ise, Ýçel
dýnlatabilmek için mevcut mozaiklerin arasýný denmekteydi. Ova kesimi yani Cilicia Pedias ve-
yenilerle doldurmak gerekir, bunun da en büyüðü ya Cilicia Campestris, hem konum, hem de bü-
ve en önemlisi en eski Adana yani Tepebað'dýr ve yüklük olarak günümüz Çukurova'sýna tekabül
yeni çalýþmalarý beklemektedir." etmektedir. Doðuda Türkiye-Suriye sýnýrýnda baþ-
lamakta ve Antakya da dahil olmak üzere Ýçel'e
Prof. Dr. Barthel HROUDA (Adana, 1999)
kadar devam etmektedir.3
"50 senedir Adana'dan geçerken hep bu dev
yerleþim biriminin yani Tepebað Höyük'ün kazýl- M.Ö.1.Binin baþlarýnda Çukurova Geç/Yeni
mamýþ olmasý içimde ukde olarak kalmýþtýr.." Assur yazýlý metinlerinde Kue (Kaue) veya
Hilakku (Hilakki) olarak karþýmýza çýkar.4
Prof. Dr. Halet ÇAMBEL (Adana, 1999) Etimolojik açýdan incelendiðinde, Hilakku ile
Kilikya'nýn ayný ad olduðu anlaþýlmaktadýr.
"Aman Tanrým! Tabletler gelecek, bu projeye
çok sevindim...." Çukurova'nýn bilinen en eski (M.Ö.2.Binde)
ismi ise, Kizzuwatna'dýr.5 M.Ö.2.Binin baþlarýnda
Prof. Dr. Muazzez Ýlmiye ÇIÐ
Kültepe ve Boðazköy'den ele geçen Eski Asurca
(Adana, 1999)
ve Hititçe metinlerine göre, Kizzuwatna'da yerli
"M.Ö.9.Binde Anadolu'da ilk köy kültürü baþ- bir hanedanýn olduðunu görüyoruz. Büyük çapta
lýyor. Yeni kazýlarla uygarlýðýn beþiðinin Güney- Hurri az da olsa, Luvi etkileri sezilmekle birlikte,
doðu Anadolu olduðu anlaþýlýyor, Kilikya 'nýn da bu hanedanýn yerli olmasý konusunda tüm araþtýr-
dahil olduðu bu bölge daha sonralarý Aþýklý ve macýlar hem fikirdir. Kizzuwatna, Orta Anadolu,
Çatal Höyük gibi merkezlerin ortaya çýkmasýnda Doðu Akdeniz sahilleri, Kuzey Suriye, Mezopo-
köprü vazifesi görmüþtür. Adaniya M.Ö. 9. yüz- tamya, deniz yoluyla da Kýbrýs, Mýsýr, Ege Dün-
yýlda bölgenin bilinen en önemli merkezlerinden yasý ile iletiþimi olan çok önemli bir konumdaydý.
biridir." M.Ö.2.Binin 2.çeyreðinden itibaren Hititler,
Kizzuwatna Krallýðý ile hep iyi geçinmiþlerdir ve
Prof. Dr. Harald HAUPTMANN aralarýnda yapýlmýþ devlet anlaþmalarýnýn metin-
(Adana, 1999) leri Hititçe ve Akadça olarak Boðazköy'de bulun-
"Çivi yazýlý tabletlerin saklandýðý muþtur. Bu anlaþmalara göre de, Kizzuwatna bu
Kizzuwatna'nýn yerli arþivleri bir gün mutlaka dönemden itibaren eþit haklara sahip, baðýmsýz
bulunacaktýr. Bugün Seyhan Irmaðý kenarýnda bir devlet statüsüne sahip olmuþtur. Hitit Kralý
4 iDOL
Kazý
6 iDOL
Kazý
Þekil 2 : Tepebað Höyük .1998 depreminden önce çekilmiþ olan hava fotoðrafý.
8 iDOL
Kazý
10 iDOL
Kazý
13 R.O.ARIK, "1942'de Türk Tarih Kurumu Adýna Yapýlan Tarsus-Antalya Arasý Sahil Þeriti Üzerinde ve Antalya
Bitik Kazýsý ve Hatay TetkikleriHakkýnda Kýsa Rapor", Bölgesinde Yapýlan Tarihöncesi Araþtýrmalarý", TAD
BELLETEN VIII/ 30 (1944), s.363-365. VIII-2 (1958), s.10-16. Ayrýca bkz: B.HROUDA,
"Adana ve Çukurova'nýn Eskiçað'da Önemi", H. ERKA
14 M.V.SETON-WILLIAMS, " Cilician Survey", AS IV NAL Tarafýndan 18.05.1999 Tarihinde Adana Arkeoloji
(1954), s.148. Müzesi'nde Sunulan Konferans Metninden, s.4.
15 M.H.ALTAY, Adým Adým Çukurova, Adana 1965, s.7. 25 N.KUM, "Saimbeyli Bölgesinde Tarihi Eserler II;
Komana-Þar Tarihçesi", GÖRÜÞLER (Adana Halk Evi
16 O.ARSLAN - A.BEDÝZ, Adana Ýli Sýnýrlarý Ýçerisinde
Kültür Dergisi) 8/82-83 (1945) s.22.
Yeralan Tesbiti ve Tescili Yapýlmýþ Olan Höyük ve Kale
ler, Çukurova Üniversitesi, Fen-Edebiyat Fakültesi, 26 A.ÜNAL, "Eskiçaðlarda Çukurova'nýn Tarihi Coðrafyasý
Arkeoloji ve Sanat Tarihi Bölümü'nde Sunulmuþ, Yayým ve Kizzuwatna (Adana) Krallýðýnýn Siyasi Tarihi", ÇÜ
lanmamýþ Yüksek Lisans Semineri, Adana 1999, s.1-2. ARKEOLOJÝ KONFERANSLARI I, (Ed: K.S. GÝRGÝ
NER), Baskýda.
17 A.ÜNAL, a.y.
27 S.GÖNEY, Adana Ovalarý I, Ýstanbul 1976, s.17, Hrt.I-2.
18 A.ÜNAL, a.y. ; J GARSTANG- O.R.GURNEY, The
Geography of the Hittite Empire, London 1959, s. 61. 28 S.ALPAN, "Adana Coðrafyasýna Bir Bakýþ, Akarsular ve
Rejimleri", GÖRÜÞLER (Adana Halk Evi Kültür Dergi
19 Ayrýca M.V.Seton-Williams, yerleþmenin Kalkolitik-D
si) 6/ 54 (1943) s.3.
emir Çaðý arasýndaki dönemlerde iskan gördüðünü söyle
mektedir. Bkz:M.V.SETON-WILLIAMS, a.g.e, s.171- 29 A.ÜNAL, "Adana'da Kizzuwatna Krallýðý, Taþ Devrin
172.;A.R.Yalman tarafýndan Velican Höyükten toplanan den Hitit Devletinin Yýkýlýþýna Kadar Adana ve Çukuro
seramiklerin Neolitik karakter gösterdikleri ve bu malze va Tarihi", Adana, Yapý Kredi Yayýný, Baskýda.;
melerin Adana Arkeoloji Müzesi'nde olduðu bildirilmek A.ÜNAL, Hititler - Etiler ve Anadolu Uygarlýklarý, Ýstan
tedir. Bkz: F.HOURS - O.AURENCHE vd, a.g.e, s. 357 bul 1999, s.43.
ve S.HARMANKAYA-O.TANINDI,Türkiye Arkeolojik
Yerleþmeleri 2 : Neolitik, Ýstanbul 1997, Velican. 30 Bu konuda bize bilgi veren, ulaþamadýðýmýz kaynaklarý
gönderen Prof.Dr.M.MELLINK'e ve Y.Doç.Dr. Aslý
20 Bkz: T.GÖK- F.D.ORAL vd., Adana Koruma Amaçlý ÖZYAR' a; yine kaynak temini için Prof.Dr.Ahmet
Ýmar Planý Raporu, Çukurova Üniversitesi Mühendislik- ÜNAL'a candan teþekkür ederim. Bu eserle ilgili bkz:
Mimarlýk Fakültesi Tarafýndan Seyhan Belediyesi Ýçin H.E.WINLOCK, "An Egyptian Statuette from Asia
Hazýrlanmýþ, Adana 1996, s.6 vd. Höyüðün arkeolojik Minor", BMMA XVI/9 (1921), s.208-210.; E.W.BAR
karakterinin dýþýnda, höyük üzerinde 1998 yýlýndaki üzü BER, Women's Work: The First 20000 Years, Women,
cü Adana depreminden sonra ayakta kalabilen günümüz Cloth and Society in Early Times, New York- London
yapýlarýyla birlikte Beylikler Dönemi, Cumhuriyetin ilk 1994, s.202-203, Þek.8.6(sol).; W.S.SMITH, Intercon
yýllarýna ait 60'dan fazla da tescilli yapý mevcuttur. nection in the Near East, New Haven 1965, s.14. Ayrýca
bkz: J.BAINES - J MALEK , Eski Mýsýr, (Çev:
21 K.S.GÝRGÝNER, "ÇÜ. Arkeoloji Bölümü'nün Tepebað
Z.ARUOBA - O.ARUOBA), Ýstanbul 1986, s.5,32 ve 36.
Kazýsý Projesi'ne Büyük Destek :Tepebað Arkeolojik
P.A.CLAYTON, Chronicle of the Pharaohs, The Reign-
Kazýsý Projesi Paneli Sonuç Bildirgesi ve Öneriler", 18
by-Reign Record of the Rulers and Dynasties of Ancient
Aralýk 1999 Tarihli Basýn Bildirisi, Adana.
Egypt, London 1994, s.84-89.
22 Bu titiz ve özverili çalýþmayý gerçekleþtiren, Þekil 1'i ha
31 Günümüzde de Önasya'yý çevre bölgelere baðlayan en
zýrlayan Hrt.Müh.Bekir KOÇ'a; Þekil 3'ü yayýn için hazýr
önemli geçitler Anadolu'nun içindeki yaylalardan Adana
layan Arkeolog Faris Demir'e candan teþekkür ederim.
Ovalarý'na doðru iner. Bu konu özellikle M.Ö.2.Binde
23 Bu konudaki yardýmlarýndan dolayý, Þehir Plancýsý büyük önem arzetmiþtir. Bkz: A.GOETZE,
Tevfik YILDIRIM'a teþekkür ederim. Tepebað Mahalle Kulturgeschichte Kleinasiens, München 1957, s.72-79.;
si'nin adý ilk defa 1547 tahririnde geçer ve daha önceki K.BITTEL, Grundzuge der Vor-und Frühgeschichte
adýnýn ise, Kasarcýlar olduðu sanýlmaktadýr. Bkz: Kleinasiens, Tübingen 1950, s.65; S.GÖNEY, a.g.e.,
F.D.ORAL, XVI.Yüzyýlda Adana Kentinin Fiziksel s.69-70. Dolayýsýyla da, bölgedeki höyüklerde sistemli
Yapýsý,Çukurova Üniversitesi Mimarlýk Fakültesi, kazýlarýn baþlamasý ile M.Ö.2.Binde Adana Ovalarýnýn ,
Yayýmlanmamýþ Yüksek Lisans Tezi, Adana 1996, s.52. özellikle de Çukurova'nýn tarihte oynadýðý rol daha iyi
anlaþýlacaktýr.
24 A.Ünal'da ayný konuya dikkat çekmiþ, Taþucu'ndaki Sýrt
lanini maðaralarýnýn (þu anda foseptik olarak kullanýlý 32 K.S.GÝRGÝNER, "Adana- Tepebað Höyük'teki Mýsýrlý;
yor) bu bölgede de Paleolitik kültürlerin varlýðýný kanýtla Adana , Amerika'ya Kaçýrýlan Mýsýr Heykelini Ýstiyor",
dýðýný belirtmiþtir .Bkz: A.ÜNAL. a.y; Ý.K.KÖKTEN, " 18 Haziran 2000 Tarihli Basýn Bildirisi, Adana.
(1) Jeolog Wünsch'nin çalýþmalarýnýn devamýnda, 19. Yüzyýl sonlarý 20. Yüzyýl baþlarýnda Lehmann-Humpt, Huntinton,
Belcek gibi seyyahlarýn çalýþmalarýný görmekteyiz. 1940'lý yýllardan sonra Kýlýç Kökten bölgeye uðrasa da, 1960'lý yýllarda
Keban projesi ile birlikte önem kazanan bölgede, bu yýllardan sonra yeni kuþak Urartu araþtýrmacýlarýndan H.P. Schafer, Veli
Sevin, Kemalettin Köroðlu, Nevzat Çevik ve Recep Yýldýrým ( Bölgedeki Urartu çalýþmalarý tarihçesi için bkz. Kemalettin
Köroðlu. Urartu Krallýðý Döneminde Elazýð (Alzi) ve Çevresi, Ýst., 1996) gibi araþtýrmacýlarýn deðiþik incelemeleri ve yayýn
çalýþmalarý görülebilinir.
(2) Vasgirt yerleþiminden söz eden iki araþtýrmacýdan Kýlýç Kökten ve Thomas Alain Sinclair'de; bölgenin Urartu yerleþi-
minden ve kaya mezarlarýndan söz edilmez.(bkz. Kýlýç Kökten "Keban Baraj Gölü Alanýnda Diptarih Araþtýrmalarý, 1971",
Keban Projesi 1971 Çalýþmalarý, Ank., 1974, s.5; Thomas Alain Sinclair, Eastern Turkey: An Architectural and
Archaeological Survey III, London, 1989, s. 86,87).
12 iDOL
Araþtýrma
14 iDOL
Araþtýrma
görülür. Sýrasýyla
1.25, 1.50 ve 1.10
m.'lik yükseklikler,
tüm diðer bölge ör-
neklerinin altýndadýr.
Deðerlendirme çer-
çevesinden Elazýð
bölgesini çýkarýp
Tunceli ile sýnýrlý tut-
tuðumuzda ise, Kale-
köy örneði anýtsal
düzeyde kalýrken;
Mazgirt ve Baðýn ör-
nekleri, Vasgirt oda
mezarýna daha çok
yaklaþmaktadýr.
Vasgirt V No’lu Kaya mezarý
Tunceli bölgesi örneklerinden Kaleköy çok Bölgenin tüm
odalý, Baðýn ve Mazgirt örnekleri tek odalý örneklerinde, Palu III'deki bitirilemediði
tiptedir. Bu baðlamda Vasgirt'te tespit ettiði- düþünülen 2 no'lu odanýn tavaný hariç, tüm
miz beþ adet mezarýn tümü, bölge genelinde kaya mezarlarýnýn tamamý düz ya da düze ya-
yoðunlukta olduðu gibi, yine tek odalýlar kýn örtü sistemini yansýtýrken, bu baðlamda
grubundadýr. Vasgirt I ve IV bu tiplemeye uygun düþmektedir.
Vasgirt III ise, ovalleþen plan tipi gibi, tavanýn-
Plan tiplerine bakýldýðýnda ise, ortaya daki ovalleþme ile de farklýlýk yaratmaktadýr.
karýþýk bir durum çýkmaktadýr. Gerek Tunceli,
gerekse Elazýð kaya mezarlarýnýn tümü, kimi Sonuçta gerek bölge baðlamýnda, gerekse
yamukluklarý ve köþelerdeki hafif ovalleþtir- Tunceli özelinde ve gerekse kendi içlerinde
meleri yok saydýðýmýzda, ufak çaplý kimi ölçü deðerlendirdiðimizde; Vasgirt örnekleri, bili-
deðiþikliklerine karþýn, dikdörtgen plan tipini nen diðer örneklerden birçok yönde ayrý-
vermektedir. Oysa Vasgirt örneklerinden pla- lýrken, özellikle Vasgirt III no'lu mezar odasý
nýný çýkarabildiðimiz üç mezar odasýndan, bölgenin özgün örneði olarak görülür. Bütün
sadece I no'lu mezar odasý dikdörtgene yakýn bu özelliklerle birlikte, Vasgirt kaya mezar-
plan verirken; III ve IV no'lu örneklerimiz larýný geç dönem örneði olarak düþünmek
oval formu ile dikkat çekerler ki, bu durum gerekir. Özellikle MÖ. VII. yüzyýl ortalarýnda
tüm bölge için deðiþik plan tipini yansýtmak- II Rusa Dönemi'nde (M.Ö. 685-645) yoðun
tadýr. imar çalýþmalarýndan sonra, devamýnda Med
tehlikesi ve zayýflayan Urartu'nun M.Ö.
Boyutlar baðlamýnda deðerlendir- 612'de yýkýlmasý süreci içindeki, M.Ö. VII.
diðimizde ve anýtsal örnek olan Palu örnekle- yüzyýlýn sonlarýna tarihlemek, yanlýþ olmasa
rini bir tarafa koyduðumuzda, genel anlamda gerekir. Ancak örneklerimizden Vasgirt III,
2.30x1.10 m. ile 2.85x1.30 m. arasýnda bu baðlamda II. Rusa Dönemi olan VII.
deðiþen bölge ölçülerinin içinde yer alan Yüzyýlýn ilk yarýsýna götürülebilinir ki,
Vasgirt örneklerimizde; yükseklik olarak 0.95 yörede yapýlacak arkeolojik kazýlar ve diðer
m. ile Gökbelen örneði dýþýnda 2.80 ve 1.40 veriler, tarihlendirme sorununu daha da
m.'lik standartlarýndan daha düþük ölçüler netleyecektir.
16 iDOL
Araþtýrma
1
DOKÝMEÝON MERMER OCAÐI
Tulga ALBUSTANLIOÐLU
Arkeolog, Baþkent Üniversitesi,Turizm
Rehberliði Programý, Öðr.Gör.
18 iDOL
Araþtýrma
tamýþtýr.Son yýllar-
da C. Fant bu ocak-
larla ilgili ola-rak
ocaklarda terk
edilmiþ bloklar ü-
zerinde bulunan
yazýtlarýn incelen-
mesi ve bunlara
dayanarak ocakla-
rýn iþletme ve ihra-
cat organizasyon-
larýna yönelik ça-
lýþmalar yapmak-
tadýr.19
Yapýlan incele-
meler sonucunda
Perge Tiyatrosondan Friz Roma'da yapýlarda
merin çýkarýlmasý, çeþitleri ve ekonomik önemi kullanýlan ve pavonazetto olarak bilinen mer-
üzerine yaptýðý çalýþmalara ilave olarak 1980 mer türünün Dokimeion kökenli olduðu saptan-
yýlýnda Dokimeion ile ilgili çeþitli belgeleri ya- mýþtýr. Pavo-nazetto cinsi mermerin Roma'da
yýnlamasý sonucunda antik Dokimeion ocaklarý Traian Foru-mu'nda kullanýlmýþ olduðunun da
genel bir merak ve ilgi odaðý haline gelmiþtir.18 saptanmasýyla, Dokimeion mermerleri üzerine
Röder,1970'li yýllarda bölgenin jeolojik yapýsý yapýlan ça-lýþmalar daha fazla yoðunluk kazan-
yanýnda ocaklarýn özelliklerini incelemiþ, C. mýþtýr. Bu çalýþmalar sonucunda taþýn çýkarýl-
Robert ise ocaklarla birlikte Anadolu tarihi masýndan baþlýyarak hammadde veya yarý
içinde yerleþimin tarihini araþtýrmýþ ve iþlenmiþ olarak ihracýna varýncaya kadar, bütün
Dokimeion'un Kybele ile ilgisini üzerine araþ- iþlerin Roma yönetimince gerçekleþtirildiði
týrmalar yapmýþtýr. anlaþýlmýþtýr.20 Roma Ýmparatorluðunun erken
evrelerinde mermer üretimi konusunda
Günümüzde mermer ocaklarý ile ilgili çalýþ-
Anadolu'da belirli bir bölge ve yer yoktur.
ma ve araþtýrmalar artan bir hýzla devam etmek-
Örneðin Plinius, Geç Cumhuriyet döneminde
tedir. Bu konu hakkýnda araþtýrmalar yapan ki-
yapý malzemesi olarak mermerin yaygýn bir
þilerin baþýnda ve özellikle Phrygia bölgesin-
kullaným alaný olduðunu söylerken pavonazet-
deki mimari bezemeli lahitler ve mezar taþlarý
to'ya hiç deðinmemiþtir. Bu durum pavozanetto
üzerinde araþtýrmalarda bulunan M. Waelkens
cinsi mermerin Roma için bilinen ve aranan bir
gelmektedir. Yapmýþ olduðu araþtýrmalarda M.
Waelkens, özellikle lahit ve mezar taþlarýnýn taþ olmadýðýný göstermektedir.21
üretildikleri merkezin Dokimeion atölyeleri ol- Pavonazetto'nun kullanýmýna iliþkin en erken ve
duðunu belirtmektedir. Waelkens, antik dönem- önemli kanýtlara Tibullan Corpus'-larýnda rast-
de beyaz mermerden yapýlmýþ olup geniþ bir lanýlmaktadýr.22 Bu kayýtlarda pavonazetto
daðýlým gösteren Sidamara tipi lahitlerin oriji- cinsi bloklarý Roma'nýn ithal ettiði belirtilmek-
ninin Dokimeion ocaklarý olduðunu sap- tedir.
18) WARD PERKINS, J.B., Tripolitania and the Marble Trade, JRS, 41, 1951, s.89-104, s.23-69
19) FANT, J.C., Cavum Antrum Phrygiae. The Organization and Operations of the Roman Imperial
Marble Quarries in Phrygia, BAR, n.482, Oxford, 1989, s.9
20) Wealkens 1985, s. 644
21) Fant, 1989, s.10 ; GNOLI, R., Marmora Romana, Roma, 1971s.142
22) Fant, 1989, s. 8-10
20 iDOL
Araþtýrma
Diokletian yönetimini sýrasýnda Roma'nýn it- FANT, J.C., Cavum Antrum Phrygiae. The
Organization and Operations of the
hal etmiþ olduðu yüksek kalitede mermer cins- Roman Imperial Marble Quarries in
leri liste halinde verilmiþtir.32 Bu dönemde Phrygia, BAR, n.482, Oxford, 1989
Synnada, Dokimeion ocaklarýnýn yönetim mer- FANT, J.C., The Inscribed Economy: production
kezi olma özelliðini yavaþ yavaþ kaybetmeye and distribution in the Roman Empire in the
light of instrumentum domesticum .ed. W. V.
baþlamýþtýr. Ama yine de tüm organizasyonlar
Harris, Ann Arbor, Michigan, 1993, JRA,
buradan yönetilmeye devam edilmiþtir.33 An- Supplementary Series 6, s. 145-170
cak, Julius Cladiuslar döneminin erken safhala-
LAUFFER, S., Diokletians Preisedikt, Berlin,
rýnda mermerlerle ilgili organizasyonlarýn idare 1971
merkezi olarak artýk sadece Dokimeion adý geç-
MONNA, D., PENSABENE, P., Marmi dell'
mektedir. Ocaklarýn belli bir organizasyona Asia Minore, Roma, 1977
ulaþtýðý bloklar üzerindeki yazýtlardan kolayca
RAMSAY, W.M., The Historical Geography of
anlaþýlmaktadýr. Ocaktan çýkarýlan bloklar üze- Asia Minor, London, 1890
rinde hangi ocaktan çýkarýldýðýný belirten seri
ROBERT, C., Stace les carriéres et les monnaies
numaralarý (locus) ve mermeri ocaktan çýkaran de Dokimeion. A travers l'Asie Mineure,
görevli ile imparatorluk ocak iþletmesince yet- Poétes et Prosateurs monnaies qrecque,
kili kiþileri belirten iþaretler bulunmaktadýr. Bu voyageurs et géographie, Paris, 1980
iþaretlere ek olarak mermer bloklarýnýn karada RÖDER, J., Marmor Phrygium. Die antiken
veya denizde taþýmaya yetkili kiþiler ile son Marmorbrüche von Ýscehisar in
Westanatolien, JdI, 86, 1971, s.253-312
gönderim yerinde bu bloklarý teslim almaya
yetkili, imparatorluk idaresince görevli karþýla- STRABON, PEKMAN, A., (Çev) Antik Anadolu
Coðrafyasý, (Geographika XII - XIII - XIV),
ma görevlilerini tanýmlamaya yarayan epigram- Ýstanbul, 1993
lar bulunmaktadýr.34
STRUBBE, J., A Group of Ýmperial Estates in
31) WAELKENS, M., From a Phrygian Quarry: the Central Phrygia, Ancsoc 6, 1975, s.229-50
Provenance of the Statue of the Dacian Prisoners in WAELKENS, M., Dokimeion. Die Werkstatt der
Trajan Forum at Rome, AJA, 89, 1985, s.642-644 reprasentativen kleinasiatischen Sarkophage.
32) LAUFFER, S., Diokletians Preisedikt, Choronologie und Typologie ihrer
Berlin, 1971cap 33;. ERIM, K., REYNOLDS, J., Produktion. Berin, 1982, AF, 11
The Copy of Diocletian's Edict on Maximum
Prices from Aphrodisias in Caria, JRS, 60, 1970 WAELKENS, M., From a Phrygian Quarry: the
Provenance of the Statue of the Dacian
s.302, CRAWFORD, M., REYNOLDS, J., The
Prisoners in Trajan Forum at Rome, AJA, 89,
Aezany Copy of the Prices Edict, ZPE, 34, 1985, s.641-653
1979,s.178
33) Röder., 1971,s. 254 WARD-PERKINS, J.B., Tripolitania and the
34) Fant, 1989, s.12 Marble Trade, JRS, 41, 1951, s.89-104
22 iDOL
Tarihi-Coðrafya
DEMIR DEVRÝ I'DE SURÝYE-FÝLÝSTÝN þecek olan Birleþik Ýsrail Devleti açýsýndan
VE son derece elveriþli bir ortam hazýrlamýþtýr.
KOMÞU BÖLGELERIN SÝYASÝ Bu yapý ayný zamanda Ýsrail ve Yahuda dev-
HARÝTASI¹ letlerinin de geliþiminin zeminini oluþtur-
maktadýr. Böylesi elveriþli bir ortamýn hazýr-
Elizabeth Bloch-Smith ve Beth Albert Nakhai
layýcýsý büyük olasýlýkla 18. Hanedandan baþ-
Derleyen Dr. Eyyüp AY layarak (1550-1150) Mýsýr Ýmparatorluðunun
eyyupa@yahoo.com Batý Asya'ya iliþkin askeri politikasýdýr. Mýsýr,
Hiksos istilasýndan/deneyiminden sonra ken-di
M .Ö.1.Bin'de Mezopotamya, Mýsýr, Su
riye-Filistin, Ürdün ve Türkiye' nin
Doðu ve Güneydoðusundaki siyasi harita, bir
güvenliði açýsýndan Kenan'da merkezi bir
gücün ortaya çýkmasýný engellemiþ ve burala-rý
tampon bölge olarak haraca/tributa baðlamýþtýr.
merkezi otoriteden (imparatorluktan) yoksun,
renkli bir þehir devletleri görünümündedir. Ancak, M.Ö.1141-1134 yýllarý arasýna
rastlayan zaman diliminde Asyanýn doðusun-
Ahdi Atik'in yansýttýðý gibi kavim çokluðu dan, kuzeyden (Anadolu'dan) ve denizden ge-
neredeyse siyasal anarþi diye nitelendirilebi- lip, Suriye/Filistin/Mýsýr istikametine doðru
lecek gibi görünmektedir. Tunç Çaðý þehir haraketlenen kalabalýk halk gruplarý/Deniz
devletlerini anýmsatan böyle bir yapýyý arkeo- Kavimleri (Fenikeliler), Mýsýr'ýn Kenan'daki
lojik kazýlar da desteklemektedir. Ancak bu otoritesini ortadan kaldýrmýþtýr. Bölgeye yer-
yapý M.Ö.1100-850 yýllarý arasýnda geçerli
olmuþtur. Bu tarihten sonra Assur merkezi bir
otorite olarak ortaya çýkmýþ ve bu yapýyý de-
ðiþtirmiþtir. Bundan sonra da Babil, Pers ve
Hellenistik devreler bunu izleyerek sürdür-
müþtür.
M.Ö.1200-1000 yýllarý arasýna yerleþtiri-
len Demir Çaðý I'de güneyde baþkenti bugün-
kü Amman yakýnlarýndaki Tel el-Umeri olan
Ammon devleti, orta Filistinde Kenan/Filistin
þehir devletleri Moab, Edom; sahilde Fenike,
Ekron, Byblos ve baþkenti Sihem, Kudüs ve
Gezer þeklinde deðiþen ve Hz. Davut ve Hz.
Süleyman'ýn kralý olduðu Birleþik Ýsrail Kral-
lýðý (sonralarý güneyde Yahuda, kuzeyde
Ýsrail olmak üzere ikiye bölünecek) kuzeyde
de Þam, Ebla, Guzana, Samal vb. Arami/Hitit
Suriye þehir devletleri mevcuttu.(Harita-1)
Bu döneme iliþkin yaklaþýk yüz yerleþim
merkezi arkeolojik kazýlarda saptanmýþ ve
bilim dünyasýna tanýtýlmýþtýr.
Bu gevþek yapý özellikle Kenan bölgesin-
de daha belirgindir. Dolayýsýyla burada geli-
Harita-1
1 Bu makale Near Eastern Archaeology Dergisinin 1999 tarih ve 62/2 sayýsýndan derlenmiþtir. Makalenin orijinal adý
A Landscape Comes to Life
leþen; Hititli, Kýbrýslý, Giritli, Mikenli vb. büyük oðlu ve ayný zamanda kalabalýk bir
topluluklar nüfusun homojen yapýsýný boz- halkýn atasý olan Kenan yerleþmiþti. Ýsrail-
muþ ve durumu, nisbeten uzun zamandýr böl- oðullarý da çýkýþtan sonra gelip bu bölgeye
gede bulunan ve uluslaþma sürecine giren yerleþtiler. Bölgenin egemenlik alaný Sidon'-
Ýsrailoðullarý lehine çevirmiþtir.(Harita-2) dan Gaza’ya oradan da Ölü Deniz'e kadar
uzanmaktaydý.
M.Ö. 14. y.y kadar geriye giden tarihlerde,
El-Amarna'dan ele geçen kenani mektuplarda Berþeba vadisinde, Galile'nin yüksek yay-
kendilerine vergi vermekle mükellef olan ve lasýnda ve Transjordan'da yapýlan arkeolojik
"apiru" diye adlandýrdýklarý bir halk grubun- kazý ve yüzey araþtýrmalarda, bu döneme
dan bahsedilmektedir. Sözkonusu bu apirular (Demir Çaðý 1'e) ait irili ufaklý yüzlerce yerle-
kitabý mukaddeste bahsedilen Hebrew (Yahu- þim birimi saptanmýþtýr. Bu yerleþim birimle-
diler) olmalýdýr. MÖ. 13.y.y'ýn ikinci yarýsýna rinden haraketle yapýlan analizlerde, Kenan
tarihlendirilen I. Anastasya Papirusunda adý ülkesinin orta alanlarýnda, Aþaðý Galile ve
geçen “Sasular” Ürdün nehri boyunca Kenan Kuzey Negev’de yarý göçebelikten tam yerle-
diyarýndaki Þekem daðýnda yaþamaktaydýlar. þik hayata ve þehirleþmeye doðru bir geçiþin
Daha sonralarý Merneptah stelinde adý geçen olduðunu göstermektedir. Bu dönemde ortaya
“Ýsrael” de yine Kenan diyarýnda yaþayan bir çýkan bu küçük þehirler ve buradaki yeni þehir
halk olarak tanýmlanmaktadýr. yaþamý, Geç Tunç Çaðý Kenan þehir geleneði-
ni yansýtmaktadýr. Bu yeni yerleþim düzeniyle
Ýsrailoðullarý kaynaklarý bu döneme iliþkin birlikte Proto-Ýsrail yerleþim düzenin de ya-
yaklaþýk 16-17 memleketten bahsetmektedir. vaþ yavaþ belirmeye baþladýðý söylenebilir.
Anlaþýldýðý kadarýyla bölgenin orjinal yerleþik Bu dönemden itibaren ülkenin sosyal, politik,
halklarý Kenanlýlar ile Amoritler (Amurrular) ekonomik ve dini bir çok alýþkanlýk da deðiþ-
idi. Genesis 10:15-20'de Bölgede Hz. Nuh'un meye baþlamýþtýr.
Harita-2
24 iDOL
Tarihi-Coðrafya
Binde Anadolu'nun tarihi hakkýnda herhangi (6) Birisi - muhtemelen tüccarlardan biri -
bir þeyler söylemenin önünde bulunan en zorluklarýna deðinerek fakat ülkenin zengin-
büyük engeldir. liðine daha fazla vurgu yaparak gerekli olan
bilgileri verir.
Bununla beraber elimizde 3üncü Binin son
çeyreðinde komþusu Mezopotamya'da hüküm (7) Þimdi sahne deðiþmiþtir. Konuþmalar
sürmüþ Akad hanedaný krallarýyla ilgili fakat geç Buruþhanda'da geçmektedir: Nur-Dagan sýk
dönemde yazýlmýþ ve çoðunluðu Hattuþaþ'da ele ormanlarýn ve geçilmez nehrin aþýlamaz
geçmiþ ilginç çivi yazýlý metin gruplarý bulun- engeller olduðuna iþaret etmektedir.
maktadýr. Bu durumda ister istemez Anadolu ta-
rihi bu metinlerin incelemesiyle ve içlerinde ta- (8) Birlikleri gerçekten de hiçbir kralýn
rihsel gerçekler bulmaya çabalamakla baþlamak buraya (Buruþhanda'ya) ulaþamadýðýný ve
durumundadýr. hiçbir kralýn da ulaþamayacaðýný onaylarlar.
26 iDOL
Tarihi-Coðrafya
adlandýrýlan ve muhtemelen Þippar'dan gelme metinden bizim için iki önemli isim çýkmak-
bir metinden bilinen Hititçe-Akkadça versi- tadýr: Kaneþ (Kayseri-Kültepe) kralý Zipani
yona oldukça benzemektedir.6 Her iki ve Hatti'li baþka bir kralýn adý Pamba.8
metinde de geçen ülke (kent) isimleri aþaðý-
daki gibi listelenebilir: (3) Bir üçüncü metin grubu yine Naram-
Kbo 3.13 Gula-AN ve onyedi kral: Sin'e dair "Cuthean Efsanesi" olarak bilinen
GU.SU.A 7 Gut(i)um hikayeyi anlatan metinlerdir. Hattuþaþ'da
Pakki( ) Kakmum tümü parçalanmýþ Akkadça ve Hittitçe versi-
Lullu'i Lullum yonlarý bulunmuþtur.9 Bunlarýn tümü çok par-
( ) Hahhum çalý olduklarýndan içeriðini anlamak için yine
Hatti Turukkum daha sonraki Yeni-Assur versiyonuna baþvur-
Kaneþ Kaneþ mak gerekmektedir.10 Metinler "Gula-AN ve
( ) Ammurru on yedi krala" benzer bir þekilde Naram-sin'in
Amurru Der tanrýlar tarafýndan yaratýlan düþmanlara karþý
Parasi Arrarites neredeyse kozmik bir savaþa tutuþmasýný
( ) Kassites anlatmaktadýr. Bu sefer Anadolu'yla iliþkisi
Armanu Meluhha oldukça belirgindir; bu efsanede ticaret kolo-
Sedir Daðlarý Aratta nisi Purushanda Naram-Sin'in düþmanlarý
( ) Mrahasi tarafýndan yaðmalanan ilk yer olarak anýl-
Larak Elam maktadýr. Hattuþaþ'da bulunmuþ Naram-Sin
Nikki Apum(?) metinlerinin neredeyse tümü, askeri baþarýlarý
Turki Elli Ülkesi ve karþýlaþtýðý zorluklarý vurgulamayý amaç-
Kurþaura Armanu lýyor gözükmektedir. Bu düþmanlarýn arasýn-
Hana da Hatti ve Kaneþ'den olanlar da yer almak-
tadýr.
Her ne kadar beþ ortak isim olsa da iki
metnin kapsamlarý oldukça farklý gözükmek- (4) Bir diðer ilgili metin grubu oldukça
tedir. Birinci metinde yani Kbo 3.13'de görü- farklý bir konu içermektedir; bu bir Hurri
len isimler daha çok Kuzey Mezopotamya, ritüelidir (KUB 27.38=CTH 775)11. Hurrice
Suriye ve Anadolu platosunda yer almaktadýr olmasý metni anlaþýlmasý için yeterince güç
(Tabi daha baþka yerde geçmediklerinden hale sokmaktadýr fakat yünden bebekler yap-
nerede olduklarý hakkýnda hiçbir fikir edine- makla ilgili olduðu açýktýr. Metinde listelenen
meyeceðimiz olanlar haricindekiler). Eski bebekler tanrý, tanrýlaþmýþ krallarý ve ölümlü
Babil versiyonu daha geniþ bir coðrafyaya yöneticileri içermektedir. Yani bebeklere isim
yönelik olup genellikle Mezopotamya'nýn ya- verilmekle ilgili tanrý veya krala benzetilmek-
kýn periferisinde kalan alanlarý kapsýyor tedir. Burada dört eski Akkad kralýnýn ismi
gözükmektedir. geçmektedir. Naram-Sin tanrýlaþtýrýlmýþ kral-
larýn sonuncusudur. Onu tanrýlaþtýrýlmamýþ
Naram-Sin'nin dünya hakimiyetini nasýl olan Sargon takip etmektedir.
kurduðunu anlatma amacýný taþýyor gözüken
5 Güterbock, ZA 44, sf 66-80
6 Westenholz, 1997, metin 17.
7 Güterbock bunun Cutha olarak indirgenebileceðini önermiþtir (ZA 44,
sf 69 ) fakat Van De Mieroop Gutium
ile de eþleþtirmenin mümkün olacaðýný söylemektedir (Van De Mieroop, 2000).
8 Metin için bkz. Güterbock tarafýndan incelenen (1938:67-76) CTH 311.
9 Westenholz, Legends, Metin 21A ve 21B.
10 Van De Mieroop, 2000, sf.140.
11 Martino 1993, sf 121-134.
(5)Ýçerisinde eski Akkad'a dair referans kahramaným göðüs eti yedi. Geri kalanlar için
içeren Hurri kökenli son Hitit metni (CTH yeterli göðüs eti yoktu. Tahtýnýn ....sýðýrýný kes-
362)12 Gurparanzah mitidir. Bu oldukça tim ve geri kalanlara göðüs eti verdim. Aþçým
kötü korunmuþ öykü, hayali bir Ailunuwa eti daðýttý. Ceza olarak 100 sýðýr ve 200 koyun
kralýnýn 60 kral ve 70 kahramanla Agade'ye kesti ve hizmetçilerimi besledi. Adad ve Ýþtar'ýn
yürümesini ve orada belki de kral olan huzurunda (ona) yemin ederim. 7 yýl, 1 ay ve 15
Impakru adýnda birine okçuluk yarýþmasýnda gün alacaklýlarýmla yemekte kaldým. Ayrýlýrken
meydan okumasýný anlatmaktadýr. Uydurma akik ve lapiz lazuliden bir ipi baðladým ve ülke
isimlerden Agade'nin (Akkad devletinin boyunca daðýttým. Ýki kere bozguna uðrattýðým
Amanum daðýnda ortasýnda temel çivisi gibi bir
baþkenti) sadece fantastik bir mekan olarak
heykel diktim. Tukris prensini bir deriyle giy-
seçildiði anlaþýlmaktadýr; bununla beraber 60
dirdim. Hutura'da baþlarýna ...... yerleþtirdim.
kral ve 70 kahraman uzak da olsa Naram-
Baþlarýný bir Alasia (kumaþý) ile bir kadýnýnki
Sin'e karþý oluþturulan düþman koalisyonunu
gibi kapladým. Amurru'nunkileri babalarý gibi
hatýrlatmaktadýr. ülkenin .....'ni bitirdim. Kilaru'nunkileri
(6) Konuya deðiþik bir yön verecek ilginç baðlarýný bohçayla baðladým. Yine, Kaneþ
bir metin Assur'lu tüccarlarýn 2inci binin ba- halkýný, onlarýn ...... salýverdim. Hatu'larýnkini,
þýnda Anadolu'da kurduklarý ticaret aðýnýn baþlarýnýn ortasýný yüzdüm. Luhme'ninkini,
merkezi konumunda olan Kaneþ Karum'un- kancalý iðneyi keskinleþtirdim, Gutili olaný.
Lullum ve Hahhum onlarýn ....... zengin ettim.
dan gelmektedir. 1958 yýlýnda Kültepe'de
Elimle gökyüzünün üç direðine dokundum.
bulunan tablet burada bulunmuþ hemen
Tablette olaný neden geniþleteyim? Anum
hemen tek edebi tablet özelliðini taþýmakta-
benim nasýl bir kral olduðumu bilmiyor, (ve)
dýr. Cahit Günbattý tarafýndan yayýnlanan ve
aþaðý ve yukarý ülkeyi nasýl aldýðýmý. Adad,
geniþ bir þekilde yorumlanan tabletin13 kýsa kral, sunularýmý bol etsin.
özeti aþaðýdaki gibidir.14
Bu oldukça ilginç ve bir çok yönden
Kral, Sargon, Geniþ Kareli Akad'ýn Kralý, sýradýþý olan metin Akad krallarýnýn Anadolu
tanrýlarla konuþan güçlü kral. Adad bana güç
ile olan iliþkilerine bambaþka bir boyut kat-
verdi doðudan batýya ülkeyi ele geçirdim. Bir
maktadýr. Metnin þiirselliði yüksek seviyeler-
günde 70 þehirle savaþtým; prenslerini esir
dedir ve maalesef Ön Asya geleneklerinde
aldým ve þehirlerini yerle bir ettim. Gücün tan-
rýsý Adad ve savaþ tanrýçasý Ýþtar'ýn huzurunda
pek rastlanmayan ve bu nedenle karþýlaþtýrma
yemin ederim. Bir gazel (ceylan) gördüm ve yapma imkaný vermeyen bir çok motif içermek-
nehre bir tuðla attým. Koþarken yazý kayboluy- tedir.
ordu fakat ben yazýyý kaldýrdým. Koþtum ve cey- Bizim için önemli olan özelliklerinin baþýn-
laný yakaladým. (Sonra) sudan tuðlayý da içerisinde Anadolu kentlerine dair referans
çýkardým. Adad ve Ýþtar'ýn huzurunda, (ona) içeren en eski Sargon metni olmasýdýr. Bu da
yemin ederim. Günde 1000 sýðýr ve 6000 koyun diðer metinlerde gördüðümüz referanslarýnýn
kestim. Önümde göðüs eti yiyen kahraman- çýkýþ noktasýný daha yukarý çekmektedir. Farklý
larýmdan 7000 bini, günde but eti yiyen 3000 görünmesine raðmen Šar tamhari' ve Naram-
keþif askerim, günde kýzarmýþ kýsma kadar alt Sin'e ait metinlerde görülen geniþleme poli-
bacaðýn üst kýsmýný yiyen 1000 kadeh- tikalarýnýn aynýsý burada da yansýmaktadýr.
taþýyýcýlarým (sakilerim) X davet edildi. 7000 Üstelik bizim için önemli Anadolu kentleri
12 Ünal 1994, sf. 852-853.
13 Günbattý 1997, sf. 131-155.
14 Mieroop, 2000, sf. 146-148. (Makalenin yazýmý esnasýnda Günbattý'nýn ilgili çalýþmasý elde olmadýðýndan
28 iDOL
Tarihi-Coðrafya
Kaneþ, Hatti (Hatu) Lullum, Hahhum, Hutura kendisinden 6 yüzyýl sonra bile bu uzak
ve Kilarum gibi tanýdýk kentlerin yanýnda medeniyet tarafýndan gayet iyi bilindiði ve
Naram-Sin listesinde geçen Tukris ve Amurru muhtemel Anadolu maceralarýnýn anýldýðý
gibi Suriye ve Levant kentlerini saymasý ortadadýr.
yukarýda incelenen daha geç metinlere bu
önemli metni yaklaþtýrmaktadýr. Akad Krallarý ve Anadolu'yla Ýliþkisi
Olabilecek Faaliyetleri:
Yukarýdaki iki Hurri metninden dolayý Akad
krallarýyla ilgili bu tür efsanevi referanslarýn Metinlerin daha iyi anlaþýlmasý ve tarihsel
Hurriler yoluyla Hittitlere geçtiði konuyla ilgili konteks içine oturtulmasý için Akad Hanedaný
çoðu çalýþmada bu güne kadar önerilen bir husus- hakkýnda bilgilerimizi kýsaca tazelemek
tur. Fakat eldeki bu metin Assur Ticaret Kolonileri yerinde olacaktýr. Akad dönemi görece olarak
yazýmýndan da Hittitlere hatýrý sayýlýr bir yazýlý kýsa sürmesine (MÖ 2330-2190) raðmen
geleneðin geçtiðini düþündürmektedir .15 özellikle kurucusu Sargon ve torunu Naram-
(7) Akkad'lý Sargon'un kendisinden 6 Sin baþta olmak üzere karizmatik krallarýnýn
yüzyýl sonra bile Hititler arasýnda ne kadar kýsa sürede gerçekleþtirdiði askeri ve idari
büyük bir ünü olduðuna ve iyi bilindiðine dair baþarýlar nedeniyle etkileri Mezopotamya
çok önemli referans Eski Hitit tarihinin ana uygarlýðýnýn kültürel olarak sona erdiði
belgelerinden biri olan "Hattuþili I'in Hellenistik döneme kadar devam etmiþtir.
Yýllýklarý" olarak bilinen metinlerde açýk bir Gerçekten de Akad hanedanýnýn kurucusu
þekilde ortaya konmaktadýr. Hem Hitit hem Sargon tüm Mezopotamya'yý tek bir yönetici
de Akkadça versiyonundan oldukça iyi bili- altýnda toplayarak hem dünyanýn ilk impara-
nen bu uzun metin Hitit devletinin kurucusu torluðunu kurmuþ hem de bu anlamda çaðlar
Hattuþili I'in ülkesini Kuzey Suriye'ye doðru boyu siyasal güçlere örnek teþkil edecek poli-
geniþletme çabasýndaki askeri seferlerini tik bir devrim gerçekleþtirmiþtir. Bu nedenle
anlatmaktadýr.16 Metinde bizi ilgilendiren ününün Mezopotamya'nýn kültürel ömrünün
kýsým Güterbock'un çevirisiyle aþaðýdaki sonuna kadar devam etmesine þaþýrmamak
gibidir:17 gerekmektedir. Fakat bu yadsýnamaz vaka bu
dönem hakkýnda çaðlar boyunca uydurulan
Hiç kimse Fýrat'ý geçmemiþti, fakat ben
mitlerle gerçekleri birbirinden ayýrmamýzý
Büyük Kral, Tabarna, onu yayan geçtim ve
güçleþtirmektedir.
ordum da (ardýmdan?) onu yayan geçti. Onu
Sargon (da geçmiþti); Hahhum'lu ordularý Sargon tahtý zorla ele geçirmiþtir. Asýl ismi
yenmiþti (fakat) (Hahhum)'a dokunmadý ve "Þarrum-kin"dir. Anlamýnýn "gerçek ya da
onu yakma(dý), ne de Gökyüzünün Fýrtýna yasal kral" olmasý tahtý zorla ele geçirdiðinin
Tanrýsýna dumanýný göstermedi. Ben, Büyük bir diðer kanýtýdýr. Nippur'daki Enlil tapý-
Kral Tabarna, Hassuwa ve Hahhum'u yerle naðýnda bulunmuþ anýtýn üstündeki yazýtýn
bir ettim ve Gökyüzünün Fýrtýna Tanrýsýna Eski Babil kopyasýnda Sargon'un atalarý
onlarýn dumanýný (gösterdim). Ve Hassuwa deðinilmeden ondan Agade Kralý, Kiþ Kralý
kralýný ve Hahhum kralýný bir öküz arabasýna ve Ülkenin Kralý diye bahsedilir. Tanrýlarýn
koþtum. yardýmýyla Uruk'u savaþta yenerek Uruk
Kralý Lugalzagesi'yi yakalamýþtýr. Sargon'un
Bu göndermeden açýkça anlaþýlacaðý gibi, ilk iþinin güney Mezopotamya'yý tamamen
Hitit kralýnýn kendi aðzýndan da, Sargon'un ele geçirmek olduðu anlaþýlmaktadýr. Daha
15 Mieroop 2000.
16 Sommer & Falkenstein 1936.
17 Güterbock 1964, sf. 1-6. Ayrýca tarihsel içeriðiyle ilgili olarak; Güterbock 1983, sf 24.
sonra hiç durmaksýzýn dört bir yöne askeri Maniþtusu'dan sonra yerini tarihin en ren-
seferler yapmýþ olmalýdýr. Agade kurmuþ kli kiþiliklerinden biri olan, Mezopotamya'nýn
olduðu devletin baþkentidir. Yeri henüz tam ilk Tanrý-kralý Naram-Sin almýþtýr. 37 yýl sür-
olarak tespit edilememiþtir. Fakat Babil yakýn- düðü düþünülen yönetimi Akad hanedanýn
larýnda olmasý gerektiði düþünülmektedir. her anlamda doruk noktasýna çýkýþýný simge-
lemektedir. Naram-Sin'in imparatorluðu ol-
Sargon'un kuzeye yaptýðý seferlerle ilgili ola-
rak bir yýl ismi Sargon'un Hurri bölgesine geçiþ dukça geniþtir. Yazýtlarýnda Ebla kentini yok
olarak görülen ve Diyala bölgesine lokalize ettiðini söyler. Susa'da bulunan yazýtlý tuð-
edilen Simurrum'u zaptettiðini göstermektedir.18 lalar burayý yönettiðinin kanýtýdýr. Tel Brak'da
Bu yukarýdaki (4) ve (5) inci metinlerdeki Hurri 90x85 metre boyutlarýnda dýþ duvarlarýnýn
hatýrasý olarak yorumlanmaktadýr.19 kalýnlýðý 10 metreden fazla olan büyük bir
yapý onun adýný taþýyan tuðlalarla inþa edil-
Sargon'dan sonra yerine oðlu Rimuþ (yak.
miþtir. Diyarbakýr'ýn kuzeyinde Pir Hüseyin'-
MÖ 2278-2270) geçmiþtir. Yine Eski Babil
de Naram-Sin'e ait bir kabartma ele geçiril-
metin kopyalarýna göre babasýnýn askeri
miþtir.21
seferlerini devam ettirdiði anlaþýlmaktadýr.
Fakat ilk iþi Sümer ve Akad'daki ayaklan- Nineve'nin 50 kilometre kuzeyinde Basseti
malarý bastýrmak olmuþtur. Saltanat döne- bölgesinde bulunan bakýr bir heykel altlýðý
minde Akad siyasal etki alanýnýn Basra yine Naram-Sin'e ait yazýt barýndýrmaktadýr.
Körfezinden Suriye ve Levant bölgesine Yazýtta kralýn bir yýlda 9 zafer kazandýðý öne
kadar yayýldýðý genel olarak kabul edilmekte- sürülmekte ve Agade kentindeki inþaat iþle-
dir. Kendisine dair Anadolu ile ilgili geç rinden bahsedilmektedir. Kuþak takmýþ bir
dönemden de olsa herhangi bir metin ele geç-
memiþtir. Geç tarihli bir metinde Rimuþ'un
bir saray entrikasýnda hizmetkarlarý tarafýn-
dan öldürüldüðü kaydedilmiþtir.
Rimuþ'dan sonra tahta kardeþi Maniþtusu
(MÖ 2269-2255) geçmiþtir. Bu kralýn dönemi
de askeri seferlere devam etmek ve ülkeyi en
azýndan genel çerçevesi içinde tutmaya çalýþ-
mak olarak özetlenebilir. Bu kral dönemine
ait Anadolu'ya iliþkin önemli bir buluntu,
Nusaybin'de bulunmuþ üzerinde ismi ve ün-
vaný yazýlý bakýr bir tabaktýr.20 Ayrýca yuka-
rýdaki (4) üncü Hurri metninde Akad krallarý
arasýnda Maniþtusu'nun da adý geçmektedir.
Yýl isimlerinden de kuzey bölgesinde aktif
olduðunu bildiðimiz Maniþtusu'nun bu Hurri
metninde isminin geçip aktif olmadýðýný bil-
diðimiz Rimuþ'un geçmemesi gözden kaçýrýl-
mamasý gereken önemli bir ayrýntý olarak
gözükmektedir. Resim:1
18 Hallo 1978, sf 71-83.
19 Westenholz, 1998, sf. 9.
20 Nagel 1970, sf. 195-
21 Ýstanbul Yakýn Doðu Müzesi 1027. Unger 1934 sf 39
30 iDOL
Tarihi-Coðrafya
Resim: 2
Sahnenin hakimi sadece tanrýlarýn taktýðý
boynuzlu bir baþlýk taþýyan Naram-Sin'dir.
Naram-Sin de büyükbabasý Sargon gibi
daha geç dönemlerde bir çok efsanevi öyküye
konu olmuþtur. Kendine güveni ve yaþarken
kendini tanrý ilan etmesi en baskýn kiþilik
özellikleri arasýnda sonsuza kadar yaþayacak
gözükmektedir.
Naram.Sin'in kariyerinde kuzey ve batýyla
ilgili olabilecek çok sayýda orijinal yazýlý kay-
nak bulunmaktadýr. Bunlarýn baþýnda yedi yýl
ismi kesinlikle kuzey ve batýya yaptýðý sefer-
Resim:1
lerle ilgilidir.23 Bunlar sýrasýyla :
22 Frankfort, 1996, sf 84-85
23 Westenholz 1998, sf.10-11.
(a) Naram-Sin'in kuzeye sefere gittiði yýl tarafýndan tehdit edildiði anlaþýlmaktadýr.
Buna raðmen Krali yazýtlarýnda Dicle'nin
(b) Naram-Sin'in Mardaman'ý yerle bir kaynaðýnda Hahhallaaþ'a ve Fýrat'ýn kayna-
ettiði yýl ðýnda Niux'a ulaþtýðýný belirtmektedir. Ayrýca
(c) Naram-Sin'in Simurrum'a sefer yaptýðý Zabalam'daki Inanna tapýnaðý için Amanos
yýl daðlarýnda sedir kestiðinden de bahsetmekte-
dir.25 Ayrýca yukarýdaki (4)üncü Hurri met-
(d) Naram-Sin'in Kiraseniwe'de ninde ismi geçen Akad krallarý arasýnda da
Simurrum'a karþý savaþta zafer kazandýðý ve yer almaktadýr.
Simurrum'un kýlýcý ve Arame'nin kýlýcý Baba'-
yý zaptettiði yýl Sümer kral listelerinde Þar-kali-þarri'den
sonraki krallar hakkýnda tam bir anarþi
(e) Naram-Sin'in Azuhinnum'da Subartu hakimdir. Agade'nin son iki kralý Dudu ve Þu-
ile savaþta zafer kazandýðý ve Dahis-atal'ý durul döneminde ülke Agade çevresindeki
zaptettiði yýl bölge ve Diyala düzlüklerine indirgenmiþ
(f) Naram-Sin'in Dicle ve Fýrat'ýn kay- gözükmektedir. Güneydeki eski Sümer kent-
naklarýna ulaþtýðý ve Senaminda ile yaptýðý leri ve Lagaþ baðýmsýzlýðýný kazanmýþtýr.
savaþta zafer kazandýðý yýl Anadolu'daki Akad krallarýnýn muhtemel
(g) Naram-Sin'in GN ve Abullat'ý zaptetti- mevcudiyetine dair son yazýlý delil Urfa'da
ði ve Lübnan Daðýnda Sedir kestiði yýl. bulunmuþ üzerinde Þu-durul'un resmi görev-
lilerinden birinin adý kazýnmýþ olan bir aðýr-
(a) genel olarak kuzey seferini, (b,c,d,e) lýktýr.26 Bu tip standart aðýrlýða sahip aðýrlýk-
belli Hurri kentlerine yönelik yapýlan seferleri lar Eski Akad Krallarý tarafýndan ülkeyi
belirtmektedir. (f) doðrudan Anadolu'ya giril- sosyo-ekonomik düzene alma çabalarýnýn bir
mesi bakýmýndan önemlidir. (g) ise daha batý- ürünü olup Akad hakimiyeti görülen yerlerde
ya Lübnan'a girilmesini anlatmaktadýr. Taþý- sýklýkla bulunmaktadýr. Urfa'nýn kuzeye ge-
dýðý unvan bakýmýndan Naram-Sin'e atfedi- çiþlerde önemli bir geçiþ yeri olmasý küçük de
lebilecek bir grup Sargonik Krali yazýtlarda olsa bu buluntuyu önemli kýlmaktadýr.
sadece Hurri kentleri deðil bir Anadolu kenti
olduðunu bildiðimiz Hahhum'un da isminin Arkeolojik Veriler
geçmesi hayli ilginçtir.24 Bilindiði gibi MÖ 3üncü Binin son çeyreðinde Anadolu
Hahhum, Assur Ticaret Kolonileri dönemin- merkezileþmiþ politik güçler üretecek kadar
de Kaneþ'e giden yol güzergahý üzerinde güçlü bir yapý göstermektedir. Batý'dan doðu-
Fýrat'ý geçiþte ana noktalardan biri olan önem- ya bu dönem kültür katlarýna inen, Troya,
li bir Karum/Wabartum olarak gözükmekte- Liman Tepe, Beycesultan, Kusura, Konya-
dir. Buna ek olarak yukarýdaki (7)inci metin- Karahöyük, Alaca Höyük, Acem Höyük,
de Hattuþili I'in Sargon'un Fýrat'ý geçiþini ve Kültepe (Kaniþ/Neþa), Tarsus Gözlükule v.s
Hahhum'a saldýrmasýný nasýl hatýrlattýðýný kazýlarýnda elde edilen bulgular sýnýrlý kazý
anýmsayabiliriz. alanlarýna raðmen en azýndan 3üncü binin
Naram-Sin'in oðlu ve ardýlý Þar-kali-þar- ortalarýndan itibaren Anadolu'da merkezileþ-
ri'nin yýl adlarýndan batýda Amurru kabilele- miþ ve belli bir bölge üzerinde hakim konuma
riyle, doðu daðlarýnda da Guzana/Gutiler gelmiþ ve hatta katmanlaþmýþ toplum yapýsý-
24 Michalowski 1986, sf 4-11
25 Frayne1984, sf. 23-27.
26 Westenholz 1998, sf. 18
32 iDOL
Tarihi-Coðrafya
na sahip politik güçlerin varlýðýna dair önem- merkezlerin 3üncü bin tabakalarýnda Mezo-
li ip uçlarý sunmuþtur. Fakat makalenin baþýn- potamya ile iliþkilendirilebilecek maddi
da belirtildiði gibi yazý henüz kendini göster- buluntular bulunmaktadýr; fakat bunlardan ta-
memektedir. Gerçi Hitit döneminde görülen rihsel çýkarýmlar yapmak spekülasyon ötesine
Hiyeroglif yazýnýn proto-tipi sayýlabilecek geçemeyecek bir çaba gibi gözükmektedir.
iþaretler bu dönemin sonunda kendini yavaþ
yavaþ göstermeye baþlamýþtýr.27 SONUÇ
28 Klähn 1982, resim 22,23 ve 24. Ayný eserde geçmiþ çalýþmalara dair geniþ referans bulunmaktadýr.
29 Mellink1963.
30 Bryce1998, sf. 41.
Burada açýkça Anadolu'nun "Büyük Günbattý 1997: Cahit Günbattý; "Kültepe'den Akadlý
Kralýðýnýn" Anitta'ya geçmesi ima edilmekte- Sargon'a Ait Bir Tablet", Archivum Anatolicum
(Emin Bilgiç Aný Kitabý) 3 (1997) 131-155.
dir. Diðer tüccar metinlerinden de Puruþhan-
da'nýn Anadolu'nun diðer politik güçleri ara- Güterbock 1964: H.G. Güterbock, JCS 18 (1964)
sýnda özel bir yeri olduðunu biliyoruz. Acaba
Güterbock 1983: H.G. Güterbock "Hittite
Puruþhanda'nýn bu konumu Akkad Kralý
Historiography: A Survey; History,
Sargon döneminden beri devam eden bir Historiography and Interpretation: Studies in
konum mudur? Anadolu'da MÖ 3üncü binin Biblical and Cuneiform Literatures" H.Tadmor
ortalarýndan itibaren bölgelerine hakim mer- and M. Weinfeld, edit. (Jerusalem: Magnnes Press,
kezi politik güçler ve bunlarýn statü olarak Hebrew University, 1983)
üzerinde yer alan bir büyük krallýk var mýdýr?
Hallo 1978: W.W. Hallo, "Simurrum and the Hurrian
Puruþhanda kralý Dur-Dagan, Kaneþ (Kay- Frontier" RHA 36 (1978)
seri-Kültepe) kralý Zipani ve Hatti kralý
Pamba ismini bildiðimiz ilk Anadolular Klähn 1982: J. Börker- Klähn, "Altvorderasiatische
mýdýr?. Bildstelen und Vergleichbare Felsreliefs" Mainz,
(1982).
Bu ve benzeri sorulabilecek onlarca soru-
Martino 1993: S. de Martino, "KUB XXVII 38: Ein
nun yanýtý ilk olarak Anadolu topraklarýnda,
Beispiel kultureller und linguistischer Über
3üncü bin kültür katlarýna yapýlacak sistemli lagerung in einem Text aus dem Archiv von
ve geniþ kapsamlý kazýlarýn sonuçlarýnda Boðazköy" SMEA 31 (1993)
yatýyor gözükmektedir. Halihazýrda yukarýda
incelediðimiz metin grubu bize sadece keþfe- Mellink 1963: M. Mellink " An Akkadian Illustration of
a Campaign in Cilicia?"Anatolia VII, (1963) 101-
dilmeyi bekleyen büyük bir ülkenin varlýðýný
115.
anlatan masallar görümündedir. Bu masallara
inanýp bu önemli dünyayý keþfetmek veya Michalowski 1986: P. Michalowski "The Earliest
inanmayýp yanlýþlýðýný ortaya koymak iste- Hurrian Toponymy: A New Sargonic Inscription"
mek sanýrým bizi ayný yere götürecektir: MÖ ZA 76 (1986)4-11.
3üncü binde Anadolu'nun keþfi. Bu henüz ya- Nagel 1970: W. Nagel, "Eine Kupferschale mit inschrift
pýlmamýþtýr. des königs Manistussu" Acta Praehistorica et
Archaeologica (1970) 195-.
KISALTMALAR
Bo : Boðazköy: Ýstanbul ve Berlin Envanteri Sommer & Falkenstein 1936: F. Sommer- A.Falkenstein,
"Diehethitisch-akkadische Bilingue des Hattusili I
CTH : E. Laroche, Catalogues des textes (Paris, 1971)
(Labarna II)" Abhandlungen der Bayerischen
JCS : Journal of Cuniform Studies Akademie der Wissenschaften, Philologish-
Historische Abteilung, Neue Folge 16, (1936).
Kbo : Keischrifttexte aus Boghazköi Leipzig and Berlin
RHA : Revue hittite et asianique Unger 1935: Naab-Unger, "Die Entdeckkung der Stele
des Naramsin in Pir Hüseyin" IAMN Vol.XII,
ZA : Zeitschrift für Assyriologie und Istanbul (1934) sf 39
Vorderasiatische Archäologie
Ünal 1994: Ahmet Ünal, "Hethitishe Mythen und Epen",
Texte aus der Umwelt des AltenTestament.Band
KAYNAKÇA III. Lieferung 4, Gütersloh (1994) 852-853.
Bryce 1998: Trevor Bryce, "The Kingdom of the Hittites" Vanstiphout 1998: H.L.J. VANSTIPHOUT "
Clarendon Press-Oxford New York (1998)
Comparative Notes On Šar tamhari," XXXIV.
Frayne 1984: D.R. Frayne "Notes on a New Inscription Uluslararasý Assiriyoloji Kongresi, Ankara (1998)
of Þar-kali-þarri" AnnualReview of the Royal
Inscriptions of Mesopotamia Project 2 (1984) 23- Westenholz 1997: J. Westenholz "Legends of the Kings
27. of Akkade " Winona Lake (1997)
34 iDOL
Mitoloji
Mythos ve ritüellerin bu þekildeki izahýný mo- rýnýn bin yýlý aþkýn ortak tarihinin oluþum sürecini
dern kültürlere de uygulamak mümkündür. Günü- sembolik ifadeler ve doða-üstü kahramanlar
müzde müslümanlarýn çoðu -farz olan ritüellerin etrafýnda örerek anlatmaktadýr.
yaný sýra- kandil, mevlit, zikir vb. ayinlerle yani
ayný psiþik nedenlerle/araçlarla dini inançlarýna Hooke ve Kramer'inde belirttiði ve çok sayýda
baðlanýrlar. Ritüel seremonilerin ve müþtereken bilimadamýnýn paylaþtýðý yaygýn görüþe göre,
inanýlan dogmalarýn binyýllar boyunca nesilden Gýlgameþ destaný ölümün mutlaklýðýný ve buna
nesile aktarýlmasý ve dünyanýn dört bir yanýnda karþý insanoðlunun çaresizliðini dile getirmekte-
ayný þekilde idrak edilmesi mümine, onlarýn etkili dir. Sonsuz arzularýna karþýn sýnýrlý bir yaþama
ve devamlý olduðunun hissini ve dolayýsýyla mut- mahkum edilen ve böylece yaþamý bir trajediye
luluðunu bahþeder. dönüþen insanoðlu, Gýlgameþ þahsýnda sonsuz
yaþamý arzulamakta ve bunun çarelerini aramak-
Bütün mythoslarýn bir dereceye kadar sembo- tadýr. Ancak basit ve irrasyonal olaylar zinciri
lik ve ritüel ile ilgili olduklarý söylenebilir. Onlar sonucunda tanrýsal irade baskýn gelerek,
tarih-üstü bir görüþ noktasýndan hayatýn bir yoru- Gýlgameþ binbir zahmetle elde ettiði ölümsüzlük
mu, belirli bir kültürün kutsal geleneðidirler ayný otunu yitirecek ve böylece tanrýlarýn kendilerine
zamanda. Ancak bu varsayým bir olayýn ta- sakladýklarý ölümsüzlüðü onunla paylaþma-
rihte yaþanmýþ olmasýný ve o olaya iliþ- yacaklarý gerçeðiyle karþý karþýya kala-
kin bir mythos'un yaratýlamayacaðýný caktýr (Hooke 1993: 47-48; Kramer
ya da onun bir inancýn sembolü ola- 1991:159,161).
rak yorumlanamayacaðýný ön gör-
mez. Tersine felsefi teoriler "Mitoloji S. N. Kirk ise bu yaygýn kanaatten
Çaðý" ürünlerini deðiþik þekillerde ele farklýlaþarak, Levi-Strauss'un yukarýda
almaktadýr. Bu ürünleri temelleri tarihi deðindiðimiz perspektifinin paralelinde
olaylara dayalý romantik masallar, doðal bir görüþle konuya yaklaþmakta ve
fenomenleri açýklayan etiolojik destanlar, ahlaki Gýlgameþ destanýný insan-doða iliþkisi/mücade-
amaçlar güden didaktik efsaneler, sembolik ve lesi olarak betimlemektedir. Destanýn kahraman-
allegorik olarak kozmik hadiseleri açýklayan ha- larýndan Gýlgameþ insaný, Enkidu ise doðayý sem-
yal ürünü hikayeler ve teolojik inançlarý pekiþtir- bolize etmektedir. Onlarýn serüvenleri de insan-
mek için kullanýlan efsaneler gibi mantýk öncesi doða iliþkisinden ya da insanýn uygarlaþma süre-
zihniyetin, baþka türlü izah edemediði ürünler cinin naif anlatýmýndan baþka bir þey deðildir
olarak tanýmlamaktadýr (Bratton 1995: 24). (aktaran Sandars 1972: 31).
Levi-Strauss "Toplum; çevre ve tekno-eko- Biz ise konuya Levi-Staruss ile S.N. Kirk'in de
nomik þartlar tarafýndan yoksun býrakýldýðý þeyin görüþlerini geniþ anlamýyla içine alan ve bunun
düþünü kurmaktadýr" der. Elýade da; "mythos, ötesinde yeni bir yaklaþým getiren bir açýdan
ancak gerçekten olup-bitmiþ, tam anlamýyla or- bakýyoruz. Bizim görüþ açýmýzdan bakýldýðýnda
taya çýkmýþ þeyden söz eder" diye bir yargýda Gýlgameþ destaný "uygar" Sumer ile "barbar"
bulunmaktadýr. Bu okumalarýn da iþaret ettiði gibi Akad halklarýnýn tarihsel iliþkisini konu edinen ve
mitlerin oluþumu belirsiz bir zaman sürecine bunu mitolojik bir dille betimleyen bir tarih kitabý
yayýlabilmekte ve ancak olup-bitmiþ ve olasýlýkla olarak görünmektedir. Bunun daha ötesinde yer-
romantik bir ilgiyi hakkeden þeyleri konu edinir. leþik "uygar" insan ile göçebe "barbar" insan
Bu baðlamda mythoslar Tarih Bilimi yöntemi arasýndaki mücadelenin ve sonrasýnda kaçýnýlmaz
açýsýndan da titizlikle deðerlendirilmesi gereken olarak kendini dayatan kader birliðinin bir
önemli birer kaynaktýrlar. Bu noktadan haraketle hikayesi görünümündedir. Kadim kültürlerin ve
bizim bu makalede ele alacaðýmýz mythos ve yaþayan sözlü kültürlerin tarih anlatýmlarýna
onun yarý tanrýsal kahramanlarý gerçek, yani tari- bakýldýðýnda benzer anlatýmlarýn izlerini bulmak
hi bir olaydan ilham/temel alýnarak inþa edildiði- mümkündür. Yukarda mythos'un neliðine iliþkin
ni düþünmekteyiz. Gýlgameþ Destaný adýyla bili- yaptýðýmýz alýntýlarda, bu tür tarihsel olaylarý
nen bu efsane; kanýmýzca Sumer ve Akad halkla- konu edinen-sözlü ya da yazýlý-edebi anlatýlarda
36 iDOL
Mitoloji
kullanýlan dilin ve olay örgüsünün nasýl da tan- Zamanla insanlaþan Enkidu; gururunu kýraca-
rýsal bir dille örüldüðünü, kahramanlarýn da ayný ðý, zülmüne son vereceði zorba kral Gýlgameþ ile
þekilde semavi yarý-tanrýsal bir öz taþýdýklarý karþýlaþmaya hazýrdýr artýk. Gýlgameþ da rüyasýn-
ortaya konmuþtu. Dolayýsýyla biz hemen konuya da Enkidu'nun Uruk'a geleceðini ve kaçýnýl-
girmek ve Gýlgamýþ destanýný özetledikten sonra maz karþýlaþmanýn gerçekleþeceðini görmüþtür.
bakýþ açýmýza göre destaný yeniden yorumlamak Gýlgamýþ, kendisine karþý kimsenin gelemeyece-
istiyoruz. ðini göstermek ve bu kaçýnýlmaz sonu kendi lehi-
ne çevirmek için bir eðlence düzenleyerek Enki-
Efsaneye göre tufandan sonra (MÖ. 3. Bin'de) du'yu Uruk'a davet eder. Enkidu, davetli olduðu
beþinci kral olarak Sumerlerin Uruk kentinde, eðlence gecesinde tatsýz bir olayýn meydana gel-
üçte ikisi tanrý üçte biri insan olan, yine Sumer mesini önlemek ve Gýlgameþ'ý seks düþkünlüðün-
krallarýndan Lugalbanda ve Tanrýça Ninsun'un den ve zalimlikten vazgeçirmek ister. Bunun
oðlu olarak dünyaya gelen Gýlgameþ adlý bir kral üzerine þehir adamý Gýlgameþ ile kýr adamý
hüküm sürmektedir. Gýlgameþ sekse düþkün, Enkidu arasýnda bir kavga baþlar. Ancak anlaþýl-
halkýný angarya iþlerle ezen zalim bir hükümdar- mayan bir nedenden dolayý Gýlgameþ'ýn öfkesi
dýr. Canýndan bezdirilmiþ halkýn ona karþý ko- yatýþýr ve Enkidu ile kucaklaþýp öpüþür. Ýki
yacak gücü yoktur. Onun için de tanrýlara kahraman bu kavgadan dost olarak ayrýlýr.
baþvurup Gýlgameþ'ýn cezalandýrýl- Aralarýnda içten ve uzun süreli bir
masýný istemekten baþka çareleri arkadaþlýk oluþur. Ýkisi birlikte bir
kalmamýþtýr. Sumerli kullarýn þika- hayli kahramanlýk yapar. Öyle ki bu
yetlerini gündeme alan tanrýlar; arkadaþlýk atasözlerine bile konu olur.
Gýlgamýþ'ýn insanlar arasýnda kendi-
sine arkadaþlýk edebilecek bir dengi Fakat Enkidu, Uruk'ta mutlu olmaz.
olmadýðýndan halkýna zülmettiði kanýsý- Neþeli, eðelenceli þehir yaþamý onu sýkar.
na varýrlar. Bunun üzerine Ulu Tanrýça Bunun üzerine Gýlgameþ arkadaþýna, uzak-
Aruru'dan bu dayanýlmaz duruma son vermesini lardaki sedir ormanlarýna giderek ormanlarýn
isterler. Aruru da Gýlgameþ'a rakip olacak olan korkunç bekçisi Humbaba'yý öldürmek, sedir
çok güçlü Enkidu'yu çamurdan þekillendirir. aðaçlarýný devirmek ve bütün "fenalýklarý mem-
leketten yok etmek" üzere kurduðu serüvenli
Enkidu, çýplak, her tarafý kýllarla kaplý ve in- planýný açýklar. Yabani olduðu zamanlarda sedir
sanlarla hiç bir temasý olmayan gece-gündüz kýr- ormanlarýnda baþýboþ dolaþan Enkidu, ölümlü
larýn yabani hayvanlarýyla düþüp kalkan yabani Gýlgameþ'a bu yolculuðun ne kadar tehlikeli
bir varlýktýr. Gýlgameþ'ýn gururunu kýracak, halka olduðunu anlatýr. Ancak Gýlgameþ onu korkaklýk-
olan zulmünü bir nebze hafifletecek ve bir para- la suçlayarak, kahramanlýðýn olmadýðý uzun bir
doks gibi gözükse de onu yalnýzlýktan kurtararak, yaþam sürmektense, adýnýn yüceltildiði kýsa ama
moralini düzeltecek olan Enkidu; insandan ziyade ünlü bir yaþamý tercih ettiðini söyler. Ve konuyu
hayvan gibidir. Enkidu'nun öncelikle "insanlaþtý- görüþmek üzere Uruk'un yaþlýlar meclisini toplan-
rýlma"sý gerekiyor ki, bu iþ de kadýna düþmekte- týya çaðýrýr. Güneþ tanrýsý ile yaþlýlar meclisinin
dir. Uruk'tan seçilen bir kadýn (tapýnak fahiþesi) onayýný alan Gýlgameþ, Uruk'un zanaatkarlarýna
yanýna gönderilerek onun seks arzusunu uyandýrýr kendisi ve arkadaþý enkidu için dev silahlar sipa-
ve seks içgüdüsünü tatmin eder. Bunun sonucun- riþ eder. Böylece iki arkadaþ (bir anlatýya göre elli
da Enkidu kýllý/hayvani fiziki görünüþünü ve Uruk'lu da onlara eþlik eder) uzun ve yorucu bir
gücünü yitirir; buna karþýlýk akli ve ruhi açýdan yolculuktan sonra sedir ormanlarýna varýp, bekçisi
insanlaþýr. Bu seks deneyimi Enkidu'yu akýl- Humbaba'yý öldürür ve bolca sedir aðacý kesip
landýrdýðý gibi yabani arkadaþlarýndan da uzak- Uruk'a getirirler.
laþtýrýr. Enkidu eski çevresine yabancýlaþmýþ, yal-
nýzlýðýný yeni arkadaþlýk kurduðu bu kadýnla pay- Serüvenler birbirini izleyedursun, günün bi-
laþýr olmuþtur. Kadýn büyük bir sabýrla onu uygar- rinde yorgun-argýn Uruk'a dönen iki arkadaþ, Aþk
laþtýrmaya, yani yemeye, içmeye ve giyinmeye tanrýçasý Ýþtar'ýn bir süprizi ile karþýlaþýrlar.
alýþtýrýr. Tanrýça Ýþtar/Ýnanna Gýlgameþ'a aþýk olmuþ,
38 iDOL
Mitoloji
Hayal kýrýklýðýna uðrayan Gýlgamýþ, tam miþteki göçebelik yaþamýna özlem duyan
Uruk'a dönmek üzere yola koyulurken; karýsýnýn Akadlar, Sumerlerin sakin tabiatlarýna, ovalýk
ýsrarlarýna dayanamayan Ziusudra konuþur ve coðrafyalarýna ve dini tasavvurlarýna uygun dü-
ebedi hayat otunu denizin dibinde bulabileceðini þen (ve tamamen bu þekilde inþa edilen) kent-
Gýlgameþ'a söyleyiverir. Denize dalýp, o sihirli devleti (modeli) yaþam tarzýyla yetinmezler. Daha
bitkiyi çýkaran Gýlgameþ -her nedense- bir pýnar- önce gördükleri ve oradan geçerken bir süre yaþa-
da yýkanmaya karar verir. Tabii o dýklarý Humbaba'nýn ormanlýk
yýkanýrken de bitkiyi -nereden memleketi burunlarýnda tütmek-
çýktýðý belli olmayan- bir yýlan tedir. Akadlarýn tatlý anýlarýný
yutuverir. Yýlan anýnda deri de- saklayan Suriye stepleri ve onla-
ðiþtirerek ebedi yaþama kavu- ra duyulan özlem, Sumerlerin de
þurken, Gýlgameþ'a da acýlarla merakýný uyandýrmýþ ve (her ne
dolu bir kaderle baþbaþa, Uruk'- kadar Sumerli yazar Sumerlerin
a dönmek kalýr. önerisi olarak dile getirmiþ ise de
ki onlarda bölgeyi tanýmaktadýr-
Þimdi de baþa dönelim ve lar) Sargon ve torunu Naram-
önerdiðimiz bakýþ açýsýyla des- Sin'in sedir ormanlarýnda ger-
taný anlamlandýrmaya çalýþa- çekleþtirdikleri fetihlere katýl-
lým. Baþlangýç olarak destanýn malarýný saðlamýþ olmalýdýr. šar
kahramanlarýndan Gýlgameþ'ýn
tamhari metinlerine konu olan
yerine Sumer, Enkidu'nun ye-
Bu ve benzeri (Elam-Anadolu)
rine de Akad öznelerini koya-
fetihlerin saðladýðý refah ve zen-
lým ve destaný yeniden okuma-
ginlik, tanrýlarýn (adýna dinadamý
ya baþlayalým. Destanda tanrý-
sýnýfýnýn) dikkatini çekmiþ, ken-
larýn sevgili kullarý olan
dilerine pay istemiþ olmalýlar.
Sumerlerin zaman içinde (týpký
Onlarýn bu talebleri bir ekono-
tufandan önce olduðu gibi) tan-
mik istikrarsýzlýðý belirtmesinin-
rýlardan uzaklaþmýþ ve burun-
yaný sýra pek dindar sayýlmayan
larýnýn dikine gitmeye baþla-
ve gittikçe azgýnlaþan Akadlar'ýn
mýþlardýr. Tanrýlar Sumerleri
(özellikle de Naram-Sin'in) Nip-
cezalandýrmak için yeni bir
pur üzerine yürümesiyle ortaya
tufan göndermeyeceklerine gö-
çýkan sosyal ve siyasal buhraný
re (ki daha öncekine piþman
Gýlgamýþ’ýn gölgesini üzerinde
da haber vermektedir.
olmuþlardý) ülkelerine yeni bir
halk göndererek onlarý ceza- taþýyan III. Ur Kralý GUDEA Agede'nin Laneti metninde
landýrmak istemiþlerdir. Bunu da hayvan sürüle- dile getirilen ve bardaðý taþýran son damla nite-
riyle göçebe yaþayan (gayri medeni bir yaþam sü- liðinde olan bu olayýn arkasýndan Ýnanna, Agade'-
ren) iri yarý Akadlarý (Akadlar, daima Sumerler- deyi Ekur'un efendisi Enlil'in öfkesine terkeder
den cüsseli olarak tasvir edilir) göndermek sure- (olasýlýkla Sumerler, Akadlardan desteklerini çe-
tiyle yaparlar. Sumer kentlerinin taþrasýnda/kýrla- kerek zayýf düþürür) ve tanrýlar meclisinden ölüm
rýnda yaþamaya baþlayan Akadlar, zamanla kenti fermanýnýn çýkmasýný kolaylaþtýrýr. Böylece tan-
ve kentlileri tehdit eder hale gelirler. Tam da bu rýlarýn öfkesinin bir timsali olarak gönderilen Gök
noktada yerleþik-göçebe iliþkisinin tipik örnek- Boðasý (kýlýðýndaki) Gutiler, Akad ve Sumer kent-
lerinden biri olan "evlilik" yoluyla hýsýmlýk devre- lerini tahrip etmeye baþlar. (Daha önce, Sargon
ye girer. Bu ve (ücretli iþçi) benzeri iliþkiler aðýy- döneminde Akadlar Gök Boðasý kýlýðýnda Sumer
la Akadlar, bir sorun oluþturmadan barýþ içinde kentlerini tahrip etmiþti) Özellikle de Agede on,
kente entegre edilir. onbeþ gün için (belkide Enkidu'nun hastalýk süre-
si olan oniki gün) de yerle bir edilir. Ancak bu
Bu birliktelik büyük ve anlamlý baþarýlarla
"barbar" halk Akadlarý ortadan kaldýrdýðý gibi,
süslenerek uzun süre devam eder. Ancak geç-
Sumerleri de ciddi biçimde hýrpalamýþ ve onlarý,
40 iDOL
Makale
42 iDOL
Makale
takardý. Yüzük, kuþak, kemer gibi nesnelerden Aristoteles düþlerin çoðunun rastlantý sonu-
uzak dururdu. cu oluþtuðuna ve herhangi bir anlam içermedi-
ðine inanýyordu.
Tanrý ya da onun yardýmcýlarý hastaya gece-
leyin görünür, öðüt verip ona ilgi gösterirdi. Düþlerin geleceði bildirdiði inancýna karþý
Uyandýðýnda hasta ya iyileþmiþ olur ya da iyi- çýkan düþünürlerden biri de Epikuros'tur. O,
leþmediðine inanýyorsa, düþünü rahiplere anla- tanrýlarýn fiziksel dünyaya hiçbir biçimde karýþ-
týrdý. Rahipler de nasýl bir saðaltým uygulana- madýðý ve bu dünyada olup biten herþeyin doðal
caðýna karar verirlerdi. Düþlerin çok açýk olma-
bir nedeni olduðu görüþündeydi.
masý durumunda, bunlarý yorumlamak rahiplere
kalýrdý. Rahipler bu aþamada uygulanacak sa- Komedya yazarý Aristophanes'in de Atina'-
ðaltým yöntemi konusunda laik hekimlerin gö- daki düþ yorumcularýnýn keyfî görüþlerine kes-
rüþlerine de sýkça baþvururlardý.
kin eleþtiriler yönelttiðini görüyoruz (Vesp. 43).
Hasta iyileþtikten sonra kutsal alandan ayrý-
Romalý yazarlarýn düþlere iliþkin görüþleri
lýrken, tapýnak hazinesine bir ücret ödemek zo-
rundaydý. Uygulanan saðaltýmdan memnun kalan- Yunanlýlarýnkine benzemektedir. Ancak Platon
lar, kimi zaman bir þükran yazýtý diktiriyordu. ve Aristoteles'te gördüðümüz açýk ve derin an-
latým bunlarda yoktur. M.Tullius Cicero, De
Tapýnaklardaki adak yazýtlarýndan hastalarýn Divinatione (Kehanet Üzerine) adlý yapýtýnda
oraya çok deðiþik amaçlarla geldiði anlaþýl- düþ yorumculuðuna eleþtiriler yöneltmiþtir
maktadýr. Bu hastalarý þöyle sýnýflandýrabiliriz:
(Div. 58, 132). Romalý ozan Lucretius'un De
Sindirim sorunu olanlar. Rerum Natura (Þeylerin Doðasý Üzerine) adlý
Kabýzlýk sorunu olanlar. yapýtýnda Freud'un görüþlerini önceleyen dü-
Beþ yýldýr gebe olup da doðuramayanlar. þüncelerle karþýlaþmaktayýz. Lucretius da gün-
lük yaþamda kafamýzý en çok kurcalayan þeyle-
Çocuk sahibi olmak isteyenler.
rin ve isteklerin çoðu zaman düþlerimize ege-
Baþarýlý dövüþ tekniði öðrenmek isteyenler.
men olduðunu düþünmektedir (De Rerum
Alnýndaki dövmeden kurtulmak isteyenler. Natura, IV, 962-1030).
Tapýnaða gelen hastalarýn tümünün bir ge-
cede ya da birkaç günde iyileþtiði söylenemez-
di. Kimilerinin uzun süreli ziyaretlerde bulun- KAYNAKÇA
masý gerekiyordu. Olaðan süre bir yýldý. Ama, Bean, George E. Aegean Turkey, New York:
beþ yýldýr gebe olup da doðuramayanlar için bu 1966 pp. 82-86.
süre biraz daha uzun olsa gerektir. Del Corno, Dario, "Dreams and Their
Interpretation in Ancient Greece" BICS 2
(1982), pp. 55-62.
*** "Dreams and Dreaming", The New Encyclopae-
dia Britannica, 1992 XXVII, pp. 305-306.
Eskiçaðýn yaygýn düþ anlayýþýna eleþtiri yö-
neltenler de olmuþtur. Çaðdaþ düþ kuramlarýna Fromm, E. Rüyalar, Masallar, Mitoslar, Çev.
benzer görüþlerden birini Yunan düþünürü A. Arýtan-K. H. Ökten, Ýstanbul: Arýtan
Yayýnlarý, 1990
Aristoteles ortaya atmýþtýr. O, düþlerin doðasýný
önce Peri enupnion (Düþler Üzerine) adlý yapý- Oppenheim, A. Leo, Ancient Mesopotamia,
týnda incelemiþtir. Daha sonra buradaki görüþ- Chicago: The University of Chicago Press,
lerinden yola çýkarak yaygýn olarak benimsen- 1964, p.222.
miþ olan düþlerin tanrýdan geldiði görüþüne Ratcliff, A. J. J. A. History of Dreams, London:
eleþtiriler yöneltmiþtir. Ona göre, düþlerin gele- 1923.
ceði önceden bildirip bildirmediði salt fiziksel
verilerden anlaþýlamazdý. The Oxford Classial Dictionary, New York: 1996.
pp. 496-497 ve 754.
44 iDOL
Yayýn Tanýtýmý
TÜRKÝYE ARKEOLOJÝSÝ
VE
ÝSTANBUL ÜNÝVERSÝTESÝ
Perge. Agora.
TÜRKÝYE'DE BARAJLAR VE
KÜLTÜREL MÝRAS
Kitap Aralýk 2000'de Türkiye Ekonomik
ve Toplumsal Tarih Vakfý tarafýndan yayýn-
landý. 193 sayfa, ederi 4.000.000.TL.
ÖNSÖZ’DEN;
"Son aylarda barajlarýn kültürel miras
üzerine etkileri Allianoi, Hasankeyf ve özel-
likle Zeugma örnekleri ile kamuoyunun dik-
katini çekti. Bu örneklerin gelecekte nasýl
tehlikelere iþaret ettiklerini ise ancak çok
dar çevrelerin bilgisi içinde kaldý. Arkeoloji
ve tarihe yakýn çevrelerde bile, barajlarýn
olumsuz etkilerini en aza indirecek bir yak-
laþýmýn ana unsurlarýnýn neler olabileceði
tartýþýlmadý. Elinizdeki kitap, bu konuda ya-
pýlmýþ çalýþmalarýn bir bölümünün daha ge-
niþ çevrelere ulaþmasý amacý ile düzenlendi.
Kitabýn birinci bölümünde, Tarih Vakfý'-
nýn Yerel Tarih Projesi kapsamýnda, 24
Eylül 2000 tarihinde Gaziantep'te düzenle-
diði "Barajlar ve Tarihi Miras Buluþmasý" "Barajlar ve Kültürel Miras Ýzleme Kurulu"-
toplantýsýnýn tutanaklarýný bulacaksýnýz. nun ilk etkinliði olarak 07 Ekim 2000 tarihin-
Ýkinci bölümde ise, tüm yurt coðrafyasýnda- de Ýstanbul'da düzenlenen "Zeugma Yalnýz
ki her bölgeye ve her kültüre ait tarihi mira- Deðil" toplantýsýnýn sunuþlarý yer alýyor. Bu
sý, bu deðerleri gözardý eden duyarsýz kal- bölümde, ülkenin yedi bölgesinden gelen
kýnma projelerine karþý yýllardýr korumaya uzmanlarýn sunuþlarýný okuduðunuzda
çalýþan "sivil çevrelerin" oluþturduðu Zeugma'nýn yalnýz olmadýðýný göreceksiniz.
46 iDOL
Müzecilik
Mali ve hukuki tasarý oluþturmadan, buna Dün olduðu gibi bugün de müzeciliðe dola-
baðlý bir teþkilat yasasý çýkartýlmadan ciddi hiç- yýsý ile kültür alanlarýna yapýlan yatýrýmlar ölü
bir iþ yapýlamaz. Sadece birkaç müzede düzen- yatýrým olarak görülmektedir. Müzelerimizi mali
lenen animasyonlar ile göz boyarýz. yönden devlete yük olmadýðý tam aksine dev-
letin müzelerimize yük olduðunu rakamlar açýk
Bugün çaðdaþ müzeciliðin temel direkleri bir þekilde göstermektedir. Müze ve ören yerleri
olan (öncelik sýrasýna göre), araþtýrma, koruma, gelirleri trilyonlara ulaþmakta lakin bunun çok
kurtarma, restorasyon, eðitim, depolama, en- kýsýtlý bir kýsmý müzelere yansýtýlmaktadýr. Bu
vanter, yayýn, sergileme konularý çeþitli olanak- haksýzlýk giderilmelidir. Gelirler, kaynaðý için
sýzlýklar nedeni ile birkaç müzede, o da bitkisel sarfedilmelidir. Ancak bu þekilde hem gelirler
hayatta yaþatýlmaya çalýþýlmaktadýr. Artýk baþa- yükselir, hem de müzeciliðimiz geliþir.
rýda ölçüt müze derneði ve büfe satýþlarý,
bahçe-çiçek düzenlemeleri ve zaten yok dene- Atatürk ile birlikte her cephede çaðdaþ bir
cek kadar yetersiz olan müze salonlarýndaki çizgiyi yakalama savaþý veren ülkemizde, bir
Vakko vari sergileme olmaktadýr. Bu nedenle meslek kuruluþu olarak, devletin karþýsýnda de-
müzeciliði Ýkinci iþ gibi gören müzeciler türe- ðil devletin yanýnda olarak bilgi birikimimizden
miþtir. Bu tehlikeli bir aþamadýr. hiç bir ödün vermeden mücadelemize devam
edeceðiz. Tüm müzecilerin Müzeler Haftasýný
Müzecilik ihtisas gerektiren bir kurumdur. kutlar, saygýlarýmý sunarým
50 iDOL
Bize Yansýyanlar
Üyemiz Doç. Dr. Mustafa ÞAHÝN Periyo- Bilindiði gibi, Arkeoloji, insanýn ortaya
dik Yayýnlarla ilgili YÖK'e ilettiði yazýnýn bir çýktýðý ilk andan itibaren yaþam kavgasý ve sa-
örneðini de bize göndererek, bu alanda yaþa- nat adýna oluþturduðu tüm deðerleri arayýp bu-
nan sorunlarý dile getirmiþ:
Arkeoloji Bölümü lan, onlarýn malzemesine, yapýsal biçimlerine,
Klasik Arkeoloji Anabilim Dalý Öðretim teknolojisine ve de eskilik sýrasýna (stratigra-
Üyesi ve fisi veya tabakalarýna) göre tarif ve tasnife tabi
Sualtý Arkeolojisi Anabilim Dalý Baþkaný tutan bir bilim dalýdýr. Kapsama alaný çok ge-
Yüksek Öðretim Kurulu Baþkanlýðý'na; niþ olduðu için, tüm dünyada olduðu gibi, yur-
dumuzda da bu bilim dalý kendi içinde, özel-
Son yýllarda baþlatýlan ve her geçen gün likle tarihi süreç göz önünde bulundurularak,
yaygýnlaþtýrýlmaya çalýþýlan bir uygulama ile çeþitli anabilim dallarýna ayrýlmýþtýr. Söz ko-
akademik ünvanlar arasýnda atama ve yüksel- nusu anabilim dallarý Prehistorya,
tilmede bir diðer kriter olarak; adaylarýn bi- Protohistorya ve Ön Asya Arkeolojisi, Klasik
limsel yönlerini ölçmek amacý ile, çalýþmala- Arkeoloji'dir. YÖK'ün almýþ olduðu yeni bir
rýnýn yayýnlandýðý süreli yayýnlarý gruplara ayý- kararla (14.02.2000 tarih ve 2879 sayýlý), yur-
rýp, buna göre öngörülen puanýn hesaplanmasý dumuzun koþullarý da düþünülerek, mevcut
esas alýnmaya baþlanmýþtýr. anabilim dallarý arasýna Sualtý Arkeolojisi ve
Ortaçað Arkeolojisi Anabilim Dallarý da
Bu konudaki incelemelerim ve araþtýrma-
eklenmiþtir.
larým çerçevesinde bilimsel süreli yayýnlarýn
dört ayrý kategoriye ayrýldýðýný, akademik ata- Bu ön bilgi ýþýðýnda, bir Klasik Arkeoloji
ma yönetmeliðinin de bu kategoriler asýl ol- Anabilim Dalý öðretim üyesi olarak, katego-ri-
mak üzere getirilen puan sistemine göre olaca- ler açýsýndan kendi anabilim dalýmý irdelemek
ðý, ayrýca bilim adamlarýmýzýn kariyerlerinde, istiyorum. Kategori kriterlerinin ne olduðunu
doçentlik jürilerinde görevlendirilmeler gibi tam olarak bilemiyorum, ancak Social
(yeni Doçentlik sýnav yönetmeliðinin 6. Mad- Sciences Citation Index, Arts & Humanities
desi), çok önemli bir rol oynadýðýný öðrendim. Index, Social Behavior Index, ISI Basic Social
Index, Academic Search Elite'de yapmýþ oldu-
Hiç bir þey olamayanýn üniversitelerde ça-
ðum taramalara göre indekslerde yer alan ve
lýþmaya baþladýðý, bunlardan dolayý da üni-
klasik arkeoloji ile doðrudan ya da dolaylý
versitelerimizde bilimsel üretimin durma nok-
olarak iliþkili olan yayýnlarýn tümü Amerika
tasýna geldiði gerçeðinden hareketle; baþlatý-
Birleþik Devletleri kökenlidir. Diðer bir ifade
lan bu yeni uygulamayý Türk biliminin gelece-
ile Klasik Arkeoloji açýsýndan, Avrupa ülkele-
ði açýsýndan alkýþlayarak benimsediðimi be-
rinde oldukça ciddi kriterlerle çýkan ve ha-
lirtmek istiyorum.
kemli olan peryodikalardan hiçbirisi bu liste-
Ancak, Klasik Arkeoloji Anabilim Dalý lerde yer almamaktadýr.
açýsýndan belirlenen yayýn kategorilerinde
Klasik Arkeoloji alanýnda Almanlar ve
yantaralýþlýk olduðu kanýsýndayým. Kaldý ki,
Alman ekolü tüm dünyada olduðu gibi, yur-
bu uygulama iyileþtirilmeden devam ettir-
dumuzda da kabul edilmiþ en önemli ekoller-
ilirse, Klasik Arkeoloji açýsýndan, emekli
den birisidir. Daha da önemlisi Klasik Arkeo-
olmuþ ve-ya günümüzde çalýþmalarýna devam
loji Anabilim Dalý'nda çalýþmalarýný sürdüren
eden, uluslararasý arenada kendilerini kanýt-
bilim adamlarýmýzýn % 80'i Almanya'da, Al-
lamýþ bu-lunan bilim adamlarýmýzýn tamamýna
man ekolü ile yetiþmiþlerdir. Bu konuda çok
yaký-nýnýn yok sayýlmasý gibi bir sonuçla
büyük kaynaklar ayýran Almanlar tarafýndan
karþýlaþýlmasý kaçýnýlmaz olacaktýr.
yayýnlanan süreli yayýnlardan hiç birisinin söz
konusu listelerde olmamasý, belki bu listelerin bul edilmediðini ise anlamak mümkün deðil-
Amerikalýlar tarafýndan hazýrlanmýþ olmasý dir. Bu konuda polemiðe girmeden, hiç olmaz
düþüncesinden hareketle doðaldýr. Ancak yur- ise American Journal of Archaeology'nin
dumuz ve dünya gerçeðini görmeden, doðru- kýsaltmalar listesinde yer alan dergilerin de-
dan bu listelerden hareket edilerek, bilim dalý- ðerlendirme kapsamýna alýnarak, A grubu
mýzý ve dolayýsý ile bu bilime ömürlerini ver- peryodikalar kategorisine alýnmasý, yurdumuz
miþ ve vermekte olan bilim adamlarýmýzý mer- Klasik Arkeoloji biliminin geleceði açýsýndan
cek altýna almak, bizlere ve bilim dalýmýza ya- çok önemlidir. Bu konuya dikkat edilmez ise,
pýlmýþ çok büyük bir haksýzlýk olacaktýr. Kaldý söz konusu bilimsel süreli yayýnlar gibi, ulus-
ki, bu listelerde Almanlarýn dýþýnda, yine Kla- lararasý düzeyde kendisini kanýtlamýþ bilim
sik Arkeolojide söz sahibi olan Ýngilizler, adamlarýmýz ve bu doðrultuda büyük özveriler
Fransýzlar, Ýtalyanlar, Avusturyalýlar'a ait pery- ile çalýþmalarýný sürdüren bizlere büyük haksý-
odikalarýn hiç birisi bulunmamaktadýr. zlýk edilecektir. Durumun ciddiyetini þu basit
örnekle pekiþtirmek isterim; alýnan ve halen
Bilimsel süreli yayýn olarak, Art &
uygulanan karar doðrultusunda örneðin Ord.
Humanities Index listesinde American Journal
Prof. Ekrem Akurgal, Prof. Dr. Jale Ýnan gibi
of Archaeology ile birlikte 63 numarada yer
emekli olan duayenlerimiz veya Prof. Dr.
alan ARCHAEOLOGY (ISSN:0003-8113)
Ramazan Özgan, Prof. Dr. Fahri Iþýk, Prof. Dr.
isimli peryodikanýn ne kadar bilimsel olduðu
Güven Bakýr gibi çalýþmalarýný sürdüren ulus-
bir örnek olarak burada mercek altýna alýnabi-
lararasý düzeyde kendilerini kanýtlamýþ olan
lir. Bilimsel görüntü altýnda arkeolojik maga-
hocalarýmýz, söz konusu süreli yayýnlarda ma-
zin deðeri taþýyan söz konusu derginin elbette
kaleleri olmadýðý için, TÜBA açýsýndan yok
listelerden çýkartýlmasý gibi bir istekte bulun-
kabul edilmektedirler.
mak talep edilmemektedir. Ancak, Arkeoloji
bilimi açýsýndan, özellikle de Anadolu Arkeo- Yukarýda belirtmeye çalýþtýðým gerçekler
lojisi açýsýndan, çok önemli bir yere sahip olan göz önüne alýndýðýnda, artýk içeriðinin %70'ini
Ýngilizler'in Anatolian Studie, Almanlar'ýn arkeoloji konusunda yayýnlanan kitaplarýn
Istanbuler Mitteilungen, Epigraphica Anato- tanýtýmýna ayýran American Journal of
lica vs. gibi bilimsel listelerde en üt sýralarda Archaeology (örnek olarak ek 6) veya arc-
yer almasý gereken süreli yayýnlarýn, bilimsel haeology isimli dergilerin, eðer bilimsellik
içerikli listelerde yer almamasý veya D grubu kriter ise, Klasik Arkeoloji bilimi açýsýndan D
gibi sýradan bir süreli yayýn kategorisine ko- grubu kategoriye girebilecekleri, Ýngilizler''n
nulmasý düþünülemez. Çünkü, Klasik Arkeo- Anatolian Studies veya Almanlar'ýn Istanbuler
loji bilimi açýsýndan bunlar olmasa olmaz nite- Mitteilungen, Epigraphica Anatolica, Antike
likteki süreli yayýnlardýr. Kaldý ki, söz konusu Plastik gibi süreli yayýnlarýn A grubu kate-
edilen peryodikalarýn bilimselliði, bilimsel lis- gorisinde, hem de baþlarda yer almasý gerek-
telerde A grubunda yer alan American Journal mektedir.
of Archaeology adlý sürekli derginin kýsaltma-
Bu açýklamalar ýþýðýnda Klasik Arkeoloji
lar listesi (Abbreviations) incelendiðinde iyice
Bilimi açýsýndan kategorilerin tekrar gözden
gözler önüne serilecektir. A grubu yayýn ola-
geçirilmesi Arkeoloji Bilim Dalý Profesörle-
rak kabul edilen American Journal of
rinden bir Danýþma Kurulu oluþturularak,
Archaeology'nin kýsaltmalar listesinde de yer
öneriler doðrultusunda kategori listelerine
alan ve özellikle Klasik Arkeoloji açýsýndan
Klasik Arkeoloji Bilimi'nin önemli peryodika-
çok önemli olan peryodikalarýn, neden yurdu-
larýnýn da dahil edilmesi konularýnda gereðini
muzda birinci sýnýf süreli yayýnlar olarak ka-
ve ilgilerinizi saygýlarýmla arz ederim.
52 iDOL
Bize Yansýyanlar
23.Uluslararasý Kazý,
Araþtýrma ve Arkeometri
Sempozyumu 28 Ma-
yýs/1 Haziran 2001 tarih-
leri arasýnda Ankara Milli
Kütüphane Salonlarýn-
da gerçekleþtirilecek.
Dergimizin 9. sayýsýnýn
baský aþamasýna girdiði
þu günlerde Sempoz-
9 Mayýs-9 Haziran 2001 tarihleri arasýnda Akbank yuma iliþkin izlenimleri-
Sanat Merkezi tarafýndan Beyoðlu’nda “Su mizi bir dahaki sayýmýza
Ýçin[de]:Allionai Arkeoloji Fotoðraflarý Sergisi dü- aktarmaya çalýþacaðýz.
zenlendi. Sergide yer alan fotoðraflar Ahmet Ya-
raþ, Firdevs Sayýlan, Mehmet Güngör’e aittir. Sempozyumun Arkeoloji
Sergi, pazar ve pazartesi günleri hariç 11.00- Bilimine yeni ýþýklar tut-
19.00 saatleri arasýnda gezilebilir. masýný temenni ederiz.
54 iDOL
Bize Yansýyanlar
HÝTÝT
ÝMPARATORLUK
DÖNEMÝ KAYA ANIT-
LARINDAN BÝRÝ DAHA
TEHLÝKE ALTINDA!...
Kayseri yakýnlarýnda yer
alan ÝMAMKULU ANITI
doða ve insan erezyonu so-
nucu tehlike altýnda.. M.Ö.-
13.yy’a ait bu anýtta Fýrtýna
Tanrýsý ile Arinna Güneþ
Tanrýsý betimlenmiþtir. Do-
ðanýn aþýndýrmasý sonucu
betimlenen kabartmalar
yok olmaya yüz tutmuþ-
tur.Aþýnma sonucu silikleþen konturlarýn bir 8. Sayýmýzda Yrd. Doç. Remzi YAÐCI’nýn
çoban tarafýndan boyandýðýný üzülerek öðren- yazdýðý 10.cu sayfada yer alan; Hellenistik
dik. Gelen ziyaretçilere mantýðý doðrultusunda Dönem kap parçalarýnýn 4. grubu olarak ele alý-
hizmet etmeyi amaçlayan bu çobanýn yaptýðý nan “Batý Yamacý”(West Slope) örnekleri yan-
lýþlýkla Res. 1 olarak belirtilmiþtir. Oysa Res.
tahribatlarýn önlenmesi gerektiði ve bilimsel
1’deki parçalar, yine ayný sayfada sözü edilen
koruma altýna alýnmasýný yetkililere duyururuz.
Geometrik Dönem “Kýbrýs Tipi (iki renkli)
Fotoðraflar üyemiz Serdar GÝRGÝNER Kilikia Boyalýlarý” na ait örnekler olacaktý.
tarafýndan çekilmiþtir. Düzeltir özür dileriz.
56 iDOL
Üyelerimizden Haberler
KAYBETTÝKLERÝMÝZ yayýnlanmýþtýr.
1989’ da bildiri ver-
mek üzere Fran-
Barýþ Ulu SARP
sa’ya, 1990’ da açý
1952 Ankara dogum- lan sergiye Bakan
ludur. Ýstanbul Üni- lýk Temsilcisi ola
versitesi Edebiyat rak katýlmak üzere
Fakültesi mezunu- Tokyo’ya gitmiþtir.
1991 yýlýnda mes-
dur. 1979 Ankara
lektaþýmýz Levent
Anadolu Medeniyet- VARDAR ile evlen-
leri Müzesinde 15 di. 18-02-1994 yý-
gün müzeler ve müzecilik eðitime katýlmýþtýr. lýnda çok sevdiði Genel Müdürlüðünden ayrý-
Daha önce 1978-79 Devlet Ýstatislik Enstitü- larak ODTÜ Müzesine geçti. Ayný þevk ve
heyecanla orada da çalýþmalarýný sürdürdü.
sü, 1979-80 Kars Müze Müdürlüðü, 1980-82
Ýçindeki meslek aþký bitmiyordu. Mesleði ile
Gordion Müzesi asistaný, 1982-89 Yozgat her alanda uðraþ vermeye ve baþarýlý olmaya
Müze Müdürlüðünde çalýþmýþtýr. Yozgat/- çalýþýyordu. 1995 yýlýnda Arkeoloji ve
Mercimektepe-Yoðunhisar kurtarma kazýlarý- Arkeologlar Derneði’nin Ýletiþim ve Kültürel
na katýlmýþtýr. (1987-1988) Etkinlikler Sekreterliði görevini üstlendi.
Ayrýca Sosyal Etkinlikler Düzenleme Çalýþma
1988-1991 yýllarý arasýnda Milet Müze
Grubunda yer alarak baþarýlý çalýþmalarda
Müdürlüðünde, 1992 yýlýnda Ýstanbul Arkeo- bulundu. “ÝDOL” ün temellerini oluþturan
loji Müzeleri Müdürlüðünde, daha sonralarý “ÝLETÝÞÝM BÜLTENÝ” ni yayýna hazýrladý.
Aydýn ve Ýzmir Müze Müdürlüklerinde çalýþ- Sonralarý 1995-1997 yýllarý arasýnda dernek
mýþtýr. Geçtiðimiz aylar içinde yakalandýðý yönetim kurulu üyeliði ve Kültürel Etkinlikler
Sekreterliði görevlerini baþarýyla sürdürdü.
amansýz hastalýktan kurtulamayarak aramýz-
Bu yýllarda ODTÜ Müzesindeki görevinden
dan ayrýldý. ayrýlarak Prof. Dr. Raci BADEMLÝ baþkan-
lýðýnda yürütülen “Gelibolu Projesi” nde yer
aldý.
Nalan AKYÜREK VARDAR Amansýz hastalýða yakalandýðýnda
1961 Erzincan doðumludur. A.Ü.D.- yine pýrýl pýrýl ýþýldayan gözleri soyadý gibi
T.C.F. Protohistorya ve Önasya Arkeolojisi tertemiz bir yüreði, mesleðiyle bütünleþmiþ
Anabilim Dalý’ndan 1985’te mezun olmuþtur. kimliði, yaþama u-mutla bakan, dirençli
1982 Girnevaz, 1984 Niðde-Tyana, Adýya- yapýsýyla neþesini ve sýcaklýðýný hiç yitirme-
man-Samsat kazýlarýnda öðrenci, 1987 Per- den direndi ölümün soðukluðuna.
gamon, 1989 Bayraklý, 1990 Elmalý kazýlarý-
Sevgili Nalan bizleri býrakýpta git-
na Bakanlýk temsilcisi olarak katýlmýþ-
menin zamaný mýydý? Daha yapacak çok
týr.1985’te Genç Bilim Adamlarý seminerinde
þeylerimiz vardý!
“Kybele: An Anatolian Goddess” baþlýklý bildi-
riyi sundu. 1987 yýlýndan bu yana devletin 22 Mayýs 2001 tarihinde Sevgili
çeþitli birimlerinde “Eski Eser Tanýmý ve Nalan’ý Ankara Karþýyaka Mezarlýðýnda
Kaçakçýlýðý ile ilgili Tahribatýnýn Önlenmesi” “Bebek Vardar” ýn üzerine defnettik.
konusunda konferanslar verdi. Bu konudaki Tüm meslektaþlarýmýzýn ve yakýn-
seminer notlarýnýn yanýnda çeþitli makaleleri larýnýn baþý saðolsun.