Professional Documents
Culture Documents
06 - İki Boyutlu Potansiyel Akımlar PDF
06 - İki Boyutlu Potansiyel Akımlar PDF
6.1 Giriş
6.2 Hız Potansiyeli için formülasyon
6.3 Akım Fonksiyonu için formülasyon
6.4 Kompleks düzlemde formülasyon
6.5 Potansiyel Akımların Süperpozisyonu
6.6 Basit Akımlar
6.7 Dairesel silindir etrafındaki simetrik ve sirkülasyonlu akımlar
Daimi, İki-boyutlu, Sıkıştırılamaz Potansiyel Akımlar 6-1
6.1. Giriş
Yüksek Reynolds sayılarında üniform paralel akım içinde çok yüksek olmayan hücum
açılarında yer alan bir kanat profili etrafındaki akım örneğinde olduğu gibi, sınır tabaka ve
iz etkilerinin küçük olduğu durumlarda ilk yaklaşımda akım alanının çevrisiz (irrotasyonel)
olduğu yaklaşımıyla inceleme yapmak mümkündür. Bu durumda akım alanı genellikle
“potansiyel” olarak nitelendirilir.
Potansiyel akım problemlerini reel düzlemde bir hız potansiyel fonksiyonu cinsinden veya
iki-boyutlu halde akım fonksiyonu cinsinden modelleyerek bu fonksiyonlardan birisi için
çözmek mümkün ve yeterlidir. Ancak bu iki fonksiyonu birleştirerek problemi kompleks
düzlemde modellemek de mümkündür. Kompleks düzlem reel düzleme kıyasla bazı işlem
kolaylıkları sağlar.
∂ρ
( )
r
Süreklilik denklemi + ∇ ρ ⋅V = 0
∂t
∂
Daimi akım kabulü ≡0 ⇒ ⇓
∂t
Sıkıştırılamaz akım ρ = Sb ⇒ ⇓
r
∇V = 0
r
Çevrisiz (irrotasyonel) akım ∇ ×V = 0
⇓
r
Hız potansiyeli V = ∇φ ⇒ ⇓
∇(∇φ ) = 0
Laplace denklemi ∇ 2φ = 0
Problem, akım alanı olarak tanımlanan bölge içerisinde Laplace denkleminin, uygun sınır
şartlarıyla birlikte, φ potansiyel fonksiyonu için çözülmesinden ibarettir.
Bir potansiyel akım alanında potansiyel fonksiyonunun φ (x,y)=φi şeklinde sabit değerler
aldığı noktaları birleştiren eğrilere “potansiyel eğrisi (potansiyel çizgisi)” adı verilir. Bu
eğrilerle hız vektörleri arasında özel bir ilişki vardır. Şöyle ki;
UCK 351 Aerodinamik 2006-2007 Güz Yarıyılı Ders Notları M. Adil Yükselen
Daimi, İki-boyutlu, Sıkıştırılamaz Potansiyel Akımlar 6-2
r r r r ∂φ r ∂φ r ∂φ r ∂φ ∂φ ∂φ
V = ∇φ → ui + vj + wk = i + j+ k → u= , v = , w =
∂x ∂y ∂z ∂x ∂y ∂z
olduğu görülür.
Özel bir durum söz konusu olmadıkça genel olarak bir kanat profilinin üniform paralel
akım içerisinde yer aldığı varsayılır.
Akım bölgesi, kanat profilinin yüzeyi olarak tanımlanan bir iç sınır ile sonsuzda yer aldığı
varsayılan bir dış sınır arasındaki geniş bölgedir. Problem, hız potansiyeli için yazılmış
Laplace denkleminin bu bölge içerisinde, bölgenin belirtilen sınırları üzerinde
tanımlanacak sınır şartlarıyla birlikte çözümünden ibarettir. Çözümden kastedilen, akım
alanının her bir noktasında potansiyel fonksiyonunun değerinin elde edilmesidir.
y → +∞ φ → φ∞ D
A
∇2φ = 0
x → +∞
x → -∞
Vn = ∂φ /∂n = 0 φ → φ∞
φ → φ∞ y
V∞ x
p∞
ρ∞
B
y → -∞ φ → φ∞ C
Dış sınırındaki sınır şartını üniform paralel akım büyüklükleri belirler. Kanat profilinin
yüzeyi üzerindeki sınır şartı ise akımın yüzeye teğet olması şeklinde ifade edilebilir.
UCK 351 Aerodinamik 2006-2007 Güz Yarıyılı Ders Notları M. Adil Yükselen
Daimi, İki-boyutlu, Sıkıştırılamaz Potansiyel Akımlar 6-3
φ = φ∞
Yüzey üzerindeki sınır şartını ise matematiksel olarak çeşitli şekillerde ifade etmek
mümkündür: Örneğin akımın yüzeye teğet olması yüzeye dik hız bileşeninin sıfır olması
şeklinde yorumlanarak:
r r ∂φ
V ⋅n =0 → (∇φ ) ⋅ nr = 0 → =0
∂n
yazılabilir.
( )
r
- Bernoulli denkleminin sonucu olan C p = 1 − V / V∞ 2
bağıntısı yardımıyla her bir
noktadaki basınç katsayısını elde etmek mümkündür.
Cl ∝ ∫C p dx , Cm ∝ ∫C p x dx
Daimi akım halinde akışkan zerrelerinin yörüngeleri akım çizgisi olarak adlandırılır. Nasıl
ki potansiyel fonksiyonu bir takım potansiyel eğrilerini tanımlıyorsa iki-boyutlu halde akım
çizgilerinin de benzeri şekilde bir akım fonksiyonu ile tanımlanmaları mümkündür.
Akım çizgileri katı cidar gibi akışkanın bir taraftan diğer tarafa geçmesine izin vermeyen
çizgiler olduğundan iki akım çizgisi arasında ilerleyen akımın debisi akım boyunca sabit
kalacaktır. Bu özellikten akım fonksiyonunun tanımlanmasında ve hız bileşenleriyle
ilişkilendirilmesinde yararlanılır.
Akım çizgileri birbirine çok yakın olduğu için ∆n aralığının her noktasında hızın aynı
olduğu kabul edilebilir. Buna göre:
UCK 351 Aerodinamik 2006-2007 Güz Yarıyılı Ders Notları M. Adil Yükselen
Daimi, İki-boyutlu, Sıkıştırılamaz Potansiyel Akımlar 6-4
∆ψ
c 2 − c 1 = ∆ψ = ρ V ∆n → = ρV
∆n
∆ψ dψ
lim ∆n → 0 → = ρV
∆n dn
elde edilir.
y
∆ψ = ρ V ∆n = ρ u ∆y + ρ v ( −∆x )
d ψ = ρ u dy − ρ v dx
Diğer taraftan bir ψ (x,y) fonksiyonun tam diferansiyeli kısmi türevleri cinsinden
∂ψ ∂ψ
dψ = dx + dy
∂x ∂y
∂ψ ∂ψ
ρu = , ρv =−
∂y ∂x
∂ψ ∂ψ
u= , v =−
∂y ∂x
şeklini alır. Bu son bağıntılar daha önce potansiyel fonksiyonunun türevleri için verilen
bağıntılarla birleştirilirse
∂φ ∂ψ
u= =
∂x ∂y
∂φ ∂ψ
v= =−
∂y ∂x
UCK 351 Aerodinamik 2006-2007 Güz Yarıyılı Ders Notları M. Adil Yükselen
Daimi, İki-boyutlu, Sıkıştırılamaz Potansiyel Akımlar 6-5
şeklinde yazılabilir. İki-boyutlu halde, hızlarla akım fonksiyonu arasında yukarıda bulunan
ilişkiler de kullanılarak
∂v ∂u ∂ ∂ψ ∂ ∂ψ ∂ 2ψ ∂ 2ψ
− =0 → − − = 0 → − 2 + = 0 → ∇ 2ψ = 0
∂x ∂y ∂x ∂x ∂y ∂y ∂x ∂y 2
şeklinde yine Laplace denklemine gelinir. Yani potansiyel akım problemi akım fonksiyonu
için de Laplace denklemi ile temsil edilmektedir.
Kanat profili için problem daha önce potansiyel fonksiyonu halinde belirtilen aynı sınırlar
içerisinde, ama bu defa akım fonksiyonu için Laplace denkleminin çözümünden ibarettir.
Bununla birlikte, sınır şartlarının da akım fonksiyonu cinsinden verileceği
unutulmamalıdır.
y → +∞ ψ → ψ∞ D
A
∇2ψ = 0
x → +∞
x → -∞
ψ → ψ∞
ψ → ψ∞ y
ψ = Sb
V∞ x
p∞
ρ∞
B
y → -∞ ψ → ψ∞ C
UCK 351 Aerodinamik 2006-2007 Güz Yarıyılı Ders Notları M. Adil Yükselen
Daimi, İki-boyutlu, Sıkıştırılamaz Potansiyel Akımlar 6-6
ψ =ψ∞
şeklinde belirtilebilir. Yüzey üzerindeki sınır şartını ise, yüzeyin bir akım çizgisi olacağını
dikkate alarak yüzey boyunca akım fonksiyonunun sabit olması şeklinde uygulamak
mümkündür:
ψ = ψ w = Sb
Laplace denklemi akım fonksiyonu için çözüldükten sonra türevler yardımıyla hızlara,
daha sonra basınç katsayılarına geçilebilir. Yüzey boyunca basınç katsayılarının
integrasyonundan taşıma ve yunuslama katsayıları elde edilir.
Potansiyel akım problemlerini her ne kadar reel düzlemde potansiyel veya akım
fonksiyonu cinsinden tanımlayarak çözmek mümkün ise de, kompleks düzlem
kullanmanın birçok avantajı vardır.
Kompleks düzlemde bir sınıf fonksiyon vardır ki, “analitik” olarak nitelendirilen bu sürekli
fonksiyonların reel ve imajiner kısımları Laplace denklemini ve Cauchy-Riemann şartlarını
sağlarlar. Bu bakımdan bir potansiyel akıma ait potansiyel ve akım fonksiyonlarını
f ( z ) = φ ( x , y ) + iψ ( x , y )
şeklinde “kompleks potansiyel fonksiyonu” adı verilen bir analitik fonksiyon içerisinde
birleştirmek mümkündür.
df
= u − iv = w *
dz
Not:
Analitik fonksiyonlar sürekli fonksiyonlar olup bir nokta etrafındaki türevleri hangi
doğrultuda alınırsa alınsın aynı değeri verirler. Buna göre türev örneğin x doğrultusunda
alındığı taktirde
df df d (φ + iψ ) ∂φ ∂ψ
= = = +i = u − iv = w *
dz dx dx ∂x ∂x
UCK 351 Aerodinamik 2006-2007 Güz Yarıyılı Ders Notları M. Adil Yükselen
Daimi, İki-boyutlu, Sıkıştırılamaz Potansiyel Akımlar 6-7
olduğu görülür. Türevin (iy) doğrultusunda alınmasıyla aynı sonucun elde edilebileceğinin
gösterilmesi öğrenciye bırakılmıştır.
Örnek:
x + iy
φ + iψ = sh −1 → x + iy = c sh (φ + iψ ) = c [sh φ ⋅ ch ( iψ ) + sh ( iψ ) ⋅ ch φ ]
c
x = c sh φ ⋅ cos ψ
x + iy = c sh φ ⋅ cos ψ + i c sin ψ ⋅ ch φ →
y = c sin ψ ⋅ ch φ
y2 x2
ch 2 φ − sh 2 φ = 1 → − =1 hiperbol
c 2 sin 2 ψ c 2 cos 2 ψ
y2 x2
cos 2 ψ + sin 2 ψ = 1 → + =1 elips
c 2 sh 2 φ c 2 ch 2φ
φ=Sb
iy
ψ=Sb
z
Kompleks potansiyel fonksiyonu = shf → z = c shf
c
2 2
z z
Düzenlenerek dz = c 1 + df = c 1 + df = c 2 + z 2 df
c c
UCK 351 Aerodinamik 2006-2007 Güz Yarıyılı Ders Notları M. Adil Yükselen
Daimi, İki-boyutlu, Sıkıştırılamaz Potansiyel Akımlar 6-8
df 1
Kompleks hız tanımı gereği w* = → w* =
dz c + z2
2
∂ 2φ 1 ∂ 2φ 1
∇ 2φ 1 = 0 → + =0
∂x 2 ∂y 2
∂ 2φ 2 ∂ 2φ 2
∇ 2φ 2 = 0 → + =0
∂x 2 ∂y 2
....
∂ 2φ 1 ∂ 2φ 1 ∂ 2φ 2 ∂ 2φ 2
+ + + + ... = 0
∂x 2 ∂y 2 ∂x 2 ∂y 2
∂2 ∂2
(φ 1 + φ 2 + ...) + (φ 1 + φ 2 + ...) = 0
∂x 2 ∂y 2
∂ 2φ ∂ 2φ
veya φ 1 + φ 2 + ... = φ yazılarak + =0
∂x 2 ∂y 2
elde edilir.
Görüldüğü gibi Laplace denkleminin çözümleri toplandığı taktirde elde edilen fonksiyon da
Laplace denkleminin yeni ve farklı bir çözümü olmaktadır. Buna göre Laplace denkleminin
basit bazı çözümleri bilindiği taktirde daha karmaşık hallere ait çözümleri, basit çözümleri
toplayarak elde etmek mümkün gözükmektedir. Yapılan bu toplama işlemine literatürde
süperpozisyon adı verilmektedir.
φ 1 + φ 2 + ... = φ
→ (φ 1 + iψ 1 ) + (φ 2 + iψ 2 ) + ... = φ + iψ → f 1 + f 2 + ... = f
ψ 1 + ψ 2 + ... = ψ
df 1 df 2 df
+ + ... = → w 1* + w 2* +... = w * → w1 + w2 + ... = w
dz dz dz
UCK 351 Aerodinamik 2006-2007 Güz Yarıyılı Ders Notları M. Adil Yükselen
Daimi, İki-boyutlu, Sıkıştırılamaz Potansiyel Akımlar 6-9
- Üniform-paralel akım
- Kaynak (kuyu) akımı
- Girdap akımı
- Duble akımı
Üniform-Paralel Akım:
∂φ
v= = V ∞ sin β
∂y
φ = V ∞ cos β ⋅ x + A ( y )
→ φ = V ∞ (x ⋅ cos β + y ⋅ sin β ) + C
φ = V ∞ sin β ⋅ y + B( x )
∂ψ
u= = V ∞ cos β
∂y
→ ψ = V ∞ (y ⋅ cos β − x ⋅ sin β ) + D
∂ψ
v=− = V ∞ sin β
∂x
UCK 351 Aerodinamik 2006-2007 Güz Yarıyılı Ders Notları M. Adil Yükselen
Daimi, İki-boyutlu, Sıkıştırılamaz Potansiyel Akımlar 6-10
f ( z ) = V ∞ ze − iβ
w ∗ ( z ) = V ∞ e − iβ
elde edilir. β 'nın çeşitli değerleri için özel olarak reel veya imajiner eksene paralel akım
tipleri elde edilebilir
β =0 β =π / 2 β =π
f ( z ) = V∞ z f ( z ) = −iV∞ z f ( z ) = −V∞ z
w ∗ ( z ) = V∞ w ∗ ( z ) = −iV∞ w∗ ( z ) = −V∞
iy
iy iy
V∞
V∞ V∞
x x x
Vr 2π r = σ = Sb → Vr = σ / 2π r
şeklinde elde edilir. Diğer taraftan polar koordinatlarda hız bileşenleri için potansiyel ve
akım fonksiyonları cinsinden
∂φ 1 ∂ψ 1 ∂φ ∂ψ
Vr = = , Vθ = =−
∂ r r ∂θ r ∂θ ∂r
σ σ
φ= Lnr , ψ= θ
2π 2π
UCK 351 Aerodinamik 2006-2007 Güz Yarıyılı Ders Notları M. Adil Yükselen
Daimi, İki-boyutlu, Sıkıştırılamaz Potansiyel Akımlar 6-11
σ σ σ
f ( z ) = ϕ + iψ = ( Ln r + iθ ) = Ln re iθ → f ( z) = Ln z
2π 2π 2π
σ
w∗ ( z ) =
2π z
σ > 0 halinde z kompleks düzleminin başlangıç noktasındaki bir kaynağın yarattığı akım
alanını temsil eden bu bağıntılar σ < 0 halinde bir kuyuyu temsil ederler.
x
σ
f ( z ) = V∞ z + Ln z
2π
yazılabilir. Bu yeni kompleks potansiyel fonksiyonunun nasıl bir akımı temsil ettiğini
görmek için akım çizgilerinin ve hız alanının birlikte incelenmesi yararlı olur. Bunun için
fonksiyonun türevi alınarak ve ayrıca reel ve imajiner kısımları ayrılarak:
df σ
= w* = V∞ +
dz 2π z
σ
φ = V∞ x + Ln r
σ 2π
φ + iψ = V∞ (x + iy ) + Ln re iθ →
2π σ
ψ = V∞ y + θ
2π
elde edilir. Kompleks hız sıfıra eşitlenerek akım alanında durma noktası olup olmadığı
araştırılır:
σ σ
σ σ rd = xd = −
w* = V∞ + =0 → zd = − → 2π V∞ veya 2π V∞
2π z 2π V∞ θ = π y = 0
d d
UCK 351 Aerodinamik 2006-2007 Güz Yarıyılı Ders Notları M. Adil Yükselen
Daimi, İki-boyutlu, Sıkıştırılamaz Potansiyel Akımlar 6-12
Görüldüğü gibi bu akımda reel eksen üzerinde başlangıç noktasının sol tarafında bir
durma noktası bulunmaktadır.
Durma noktasının koordinatları akım fonksiyonu için bulunan bağıntıda kullanılarak akım
fonksiyonunun durma noktasından geçen akım çizgisi üzerindeki değeri, ve durma akım
çizgisinin denklemi
σ σ σ σ π −θ
ψd = = V∞ y + θ → y= (π − θ ) veya r=
2 2π 2πV∞ 2πV∞ sin θ
- θ = π için y=0 olduğu, yani reel eksenin sol yarısının bir akım çizgisi olduğu,
σ
- θ = π/2 için y = r = olduğu,
4V∞
σ
- θ → 0 için y → = Sb , yani reel eksenin sağ tarafında çok uzaklarda akım
2V∞
çizgisinin reel eksene paralel hale geldiği
Akım fonksiyonun farklı değerleri için diğer akım çizgileri de çizilebilir. Akımın bir
görüntüsü şekilde görülmekte olup, başlangıç noktası yakınlarında kaynak karakterine
yakın, uzaklarda ise üniform-paralel akım karakterinde olduğu dikkati çekmektedir.
iy
Burada kırmızı ile gösterilen, parabole benzer eğri akım alanını iki bölgeye ayırmakta
olup, üniform-paralele akımdan gelen debi ile kaynaktan çıkan debi birbirine
karışmamaktadır.
Şekildeki gibi soldan sağa doğru yönlenmiş V∞ hızındaki üniform-paralel akımda, reel
eksen üzerinde ve başlangıç noktasından a uzaklıkta başlangıç noktasına göre simetrik
konumlu olarak yer alan σ şiddetindeki bir kaynakla aynı şiddetteki bir kuyu için
kompleks potansiyel fonksiyonu, ve kompleks eşlenik hız
UCK 351 Aerodinamik 2006-2007 Güz Yarıyılı Ders Notları M. Adil Yükselen
Daimi, İki-boyutlu, Sıkıştırılamaz Potansiyel Akımlar 6-13
σ iy
f ( z ) = V∞ z + [Ln (z + a ) − Ln (z − a )]
2π V∞
σ -σ
σ 2a
w* = V∞ + x
2π z 2 − a 2
a a
σ
w* = 0 → z d = ±a 1 +
πaV∞
z + a = z 1 = r1 e iθ1
iy z
z1
z + a = z 1 = r1 e iθ1 V∞ z2
θ1 θ θ2
değişken dönüşümleri yardımıyla reel ve imajiner σ -σ x
kısımlarına ayrılarak akım fonksiyonu için a a
σ
ψ = V∞ r sin θ − (θ 2 − θ 1 )
2π
σ
V∞ r sin θ − (θ 2 − θ 1 ) = 0
2π
şeklinde elde edilir. Bu kapalı bir eğri olup literatürde Rankine ovali olarak adlandırılır.
Kapalı eğrinin ve akım alanının bir görüntüsü şekilde yer almaktadır.
iy
UCK 351 Aerodinamik 2006-2007 Güz Yarıyılı Ders Notları M. Adil Yükselen
Daimi, İki-boyutlu, Sıkıştırılamaz Potansiyel Akımlar 6-14
Durma noktasından geçen akım çizgisinin akım alanını iki kısma ayırdığı ve üniform
akımla kaynaktan çıkan akımın birbirine karışmadığı dikkati çekmektedir.
Kuyuya giren debinin kaynaktan çıkan debiden az olması halinde kapalı bir akım çizgisi
elde edilmez, şekilde görüldüğü gibi debinin bir kısmı üniform akıma karışır.
iy
Üniform akım içinde birçok kaynak ve kuyuyu, şiddetleri toplamı sıfır olacak biçimde
uygun kullanarak daha karmaşık geometriler etrafındaki potansiyel akım çözümlerini elde
etmek mümkündür. Bir örnek şekilde görülmektedir.
NOT: Yukarıdaki bütün örneklerde üniform akımla birlikte sadece kaynak ve kuyu
akımları kullanılmış olup, bunların toplam şiddetlerinin sıfır olması halinde kapalı akım
çizgileri oluştuğu, ve bu akım çizgilerinin üniform akımla kaynak ve kuyuların akımlarını
birbirine karıştırmadığı dikkati çekmektedir.
Bunun yanında bu örneklerin hiç birinde kapalı akım çizgileri etrafında herhangi bir
sirkülasyon oluşmadığı da dikkati çekicidir.
Bu örneklere dayanarak kaynak ve kuyuların sirkülasyon etkisi değil ama kalınlık etkisi
yaratan basit akımlar olduğunu belirtmek mümkündür.
UCK 351 Aerodinamik 2006-2007 Güz Yarıyılı Ders Notları M. Adil Yükselen
Daimi, İki-boyutlu, Sıkıştırılamaz Potansiyel Akımlar 6-15
Girdap Akımı:
γ
Γ = Vθ 2π r = γ → Vθ =
2π r
∂φ 1 ∂ψ 1 ∂φ ∂ψ
Vr = = , Vθ = =−
∂ r r ∂θ r ∂θ ∂r
γ γ
φ= θ, ψ =− Ln r
2π 2π
γ iγ iγ
f ( z ) = φ + iψ = (θ + i Ln r ) = − Ln re iθ → f ( z) = − Ln z
2π 2π 2π
iγ
w∗ = −
2π z
şeklinde bulunur.
UCK 351 Aerodinamik 2006-2007 Güz Yarıyılı Ders Notları M. Adil Yükselen
Daimi, İki-boyutlu, Sıkıştırılamaz Potansiyel Akımlar 6-16
Soldan sağa doğru üniform akım içerisinde başlangıç noktasında saat ibreleri yönünde bir
girdap bulunması halindeki akım çizgileri şekilde görülmektedir.
iy
Bu akımda girdap etkisiyle düzlemin üst yarısında hızların arttığı, alt yarısında ise azaldığı
görülmektedir. Dolayısıyla başlangıç noktası etrafında saat ibreleri yönünde bir
sirkülasyon oluştuğu anlaşılmaktadır.
Üniform akımda saat ibreleri yönünde farklı şiddetteki girdapların oluşturduğu akım alanı
örnek olarak şekilde sunulmuştur. Akımda oluşan sirkülasyonun girdap şiddetlerinin
toplamına eşit olacağı gösterilebilir.
UCK 351 Aerodinamik 2006-2007 Güz Yarıyılı Ders Notları M. Adil Yükselen
Daimi, İki-boyutlu, Sıkıştırılamaz Potansiyel Akımlar 6-17
Duble Akımı:
Duble, bir kaynakla aynı şiddetteki bir kuyunun, şiddetleri ile aralarındaki mesafenin
çarpımı sabit kalmak üzere birbirlerine yaklaştırılmaları halinde limit durumda elde edilen
bir özel basit akım tipidir.
f (z) =
4π a
µ Ln ( z + ae iδ ) − Ln ( z − ae iδ ) 0
f (z) = Lim =
4π 2 a →0 a 0
belirsizliği gidermek için bu ifadenin pay ve paydasının ayrı ayrı a'ya göre türevleri alınıp
Hospital kuralı uygulanarak dublenin kompleks potansiyel fonksiyonu,
e iδ − e iδ
− µ e iδ
µ iδ
z − ae iδ
f (z) = Lim z + ae → f (z) =
4π 2 a →0 1 2π z
µ e iδ
w ∗( z ) =
2π z 2
şeklinde bulunabilir. x
UCK 351 Aerodinamik 2006-2007 Güz Yarıyılı Ders Notları M. Adil Yükselen
Daimi, İki-boyutlu, Sıkıştırılamaz Potansiyel Akımlar 6-18
Şekilde solda reel eksen üzerinde yer alan aynı şiddetli bir kaynak ve bir kuyunun
oluşturduğu akım alanı, sağda ise bir dublenin yarattığı akım alanı görülmektedir.
Not: Aynı şiddette, zıt yönlü iki girdabın şiddetleri ile aralarındaki uzaklık çarpımı aynı
kalmak kaydıyla birbirlerine sonsuz yaklaştırılması halinde de duble akımı elde edilebilir.
Bunun gösterilimi bir uygulama olarak öğrencilere bırakılmıştır.
Üniform-paralel akım içerisine bir duble yerleştirilmesi halinde dairesel silindir etrafındaki
simetrik (sirkülasyonsuz) potansiyel akım çözümünü elde etmek, aynı akımda daire
merkezine bir girdap konulması halinde de dairesel silindir etrafındaki sirkülasyonlu
potansiyel akım çözümünü elde etmek mümkün olur.
z kompleks düzleminde reel eksene paralel olarak soldan-sağa doğru akan V∞ hızındaki
üniform-paralel akımla, başlangıç noktasında yer alan, ekseni reel eksenle aynı doğrultu
ve yönde olan µ şiddetindeki bir dublenin kompleks potansiyel fonksiyonları süperpoze
edildiği taktirde bu iki basit akımın oluşturduğu yeni akım alanına ait kompleks potansiyel
fonksiyonu
iy
µ V∞
f ( z ) = V∞ z + µ
2π z
µ x
veya = a2
2π V∞
a2
olmak üzere f ( z ) = V∞ z +
z
a2
şeklinde elde edilir. Türev alınarak kompleks eşlenik hız w ∗ ( z ) = V∞ 1 − 2
z
UCK 351 Aerodinamik 2006-2007 Güz Yarıyılı Ders Notları M. Adil Yükselen
Daimi, İki-boyutlu, Sıkıştırılamaz Potansiyel Akımlar 6-19
olarak bulunur. Durma noktaları reel eksen üzerinde başlangıç noktasına göre simetrik
konumludur.
a2
ψ = V∞ r − sin θ
r
a2
V∞ r − sin θ = 0
r
sin θ = 0 → θ = 0, π
olarak elde edilir. Bu denklem a2
r− =0 → r = a = Sb
r
şeklinde iki çözüm vermekte olup, bu çözümlerden ilki reel ekseni, ikincisi ise a yarıçaplı
bir daireyi belirtmektedir.
Akım çizgisinin katılaştırılabilme prensibi gereği daireyi bir katı cidar gibi düşünerek
sadece dışındaki akımla ilgilenmek mümkündür. Bu durumda, üniform akımla bir dublenin
süperpozisyonu yoluyla ortaya çıkan kompleks potansiyel fonksiyonunun, merkezi
başlangıç noktasında yer alan a yarıçaplı bir daire etrafındaki potansiyel akımı temsil
ettiği görülür.
Bu akıma ait diğer akım çizgileri, akım fonksiyonu için elde edilen bağıntıda ψ yerine
çeşitli ψc=Sb değerleri yerleştirilerek bulunan
a2
ψ C = V∞ r − sin θ
r
denkleminin çözümüyle elde edilebilir. Daire etrafındaki akım çizgilerinin bir görünümü
aşağıdaki şekilde sunulmuştur.
Uyarı: Duble ekseninin üniform paralel akımla aynı doğrultu ve yönde olmaması halinde
daire etrafındaki akım çözümünü elde etmek mümkün olamaz. Buna ilişkin bir örnek,
duble ekseninin üniform paralel akım doğrultusuna dik olması hali için yine yukarıdaki
şekilde görülmektedir.
UCK 351 Aerodinamik 2006-2007 Güz Yarıyılı Ders Notları M. Adil Yükselen
Daimi, İki-boyutlu, Sıkıştırılamaz Potansiyel Akımlar 6-20
Akım alanının herhangi bir noktasındaki hızın şiddet ve doğrultusu yukarıda kompleks
eşlenik hızlar için bulunan bağıntı yardımıyla hesaplanabilir. Aynı bağıntıda z = aeiθ
yazılarak daire çemberi üzerindeki hızları elde etmek mümkündür:
a2 e iθ − e − iθ
w ∗ ( z ) = V∞ 1 − 2 i 2θ = ie −iθ 2V∞ = ie −iθ 2V∞ sin θ
a e 2i
Akımın daire çemberine teğet olduğu bilindiğine göre burada hızın şiddetinin
hesaplanması yeterlidir. Son ifadenin modülü alınarak daire çemberi üzerinde hızlar açısal
konuma bağlı olarak
V (θ ) = 2V∞ Sinθ Cp V∞ a
θ
+1
şeklinde ve basınç katsayıları da
Bernoulli denklemi yardımıyla π/2 3π/2 θ
0
π 2π
2
V
C p = 1 − = 1 − 4 sin 2 θ
V∞
C p = 1 − 4 sin 2 θ = 0 → sin θ = ±½ → θ = ±π / 6 , ± (π − π / 6 )
1
Kritiküstü Potansiyel akım
5
Cp Re=6.7×10
-1
-2 Kritikaltı
5
Re=1.86×10
-3
UCK 351 Aerodinamik 2006-2007 Güz Yarıyılı Ders Notları M. Adil Yükselen
Daimi, İki-boyutlu, Sıkıştırılamaz Potansiyel Akımlar 6-21
Görüldüğü gibi potansiyel akım çözümü ile elde edilen basınç dağılımı gerçek akımdaki
basınç dağılımlarından hayli farklıdır. Buna rağmen bu çözümle ilgilenilmesinin nedeni,
bilinen en basit çözümlerden birisi olması, bazı sayısal çalışmalar için test hali olarak
değerlendirilmesi ve daire etrafındaki çözümden yararlanarak konform dönüşüm
teknikleriyle kanat profilleri etrafındaki potansiyel akım çözümlerinin elde edilebilmesidir.
Önceki paragrafta üniform paralel akımla dublenin süperpozisyonu ile incelenen akıma,
daire merkezinde yer alan, saat ibreleri yönünde γ şiddetindeki bir girdabın da ilave
edilmesi halinde daire etrafındaki akımın sirkülasyonlu hale geldiği görülür.
a2 γ r
ψ = V∞ r − sin θ +
ln
r 2π a
şeklinde elde edilebilir. Bu bağıntıdan r=a için ψ=0=Sb olduğu görülmektedir. Yani yine
dairesel bir akım çizgisi mevcuttur.
a 2 iγ
w ∗ ( z ) = V∞ 1 − 2 +
z 2π z
elde edilir. Daire üzerindeki hızları elde etmek için r =a olmak üzere bu ifade
γ
w ∗ ( z ) = ie −iθ 2V∞ sin θ +
4π aV∞
γ
V (θ ) = 2V∞ sin θ +
4π aV∞
bulunur. Bu hız dağılımı bütün daire etrafında integre edildiği taktirde daire etrafındaki
sirkülasyonun
Γ = ∫ V (θ ) a dθ → Γ =γ
Durma noktasının yerini bulmak için yine V(θ)=0 yazmak yeterlidir. Bu noktanın daire
üzerindeki açısal konumu θ0 ile belirtilirse
UCK 351 Aerodinamik 2006-2007 Güz Yarıyılı Ders Notları M. Adil Yükselen
Daimi, İki-boyutlu, Sıkıştırılamaz Potansiyel Akımlar 6-22
γ γ γ
sin θ 0 = − → θ 0 = sin −1 ve θ 0 = π − sin −1
4π aV∞ 4π aV∞ 4π aV∞
Daire etrafındaki sirkülasyonlu akıma ait akım çizgilerinin tipik bir görünümü şekilde
verilmiştir.
Daire etrafındaki basınç katsayıları yine Bernoulli denklemi yardımıyla hızlara bağlanarak
2 2
V γ
C p = 1 − = 1 − 4 sin θ +
V∞ 4π aV∞
şeklinde elde edilebilir. Sirkülasyonlu akım halinde tipik bir basınç dağılımı şekilde
sirkülasyonsuz halle karşılaştırmalı olarak sunulmuştur. Görüldüğü gibi sirkülasyonun
etkisiyle basınç dağılımının x ekseni etrafındaki simetrisi bozulmuştur. Ancak y ekseni
etrafında halen bir simetri mevcuttur.
2 Sirkülasyonsuz Sirkülasyonlu
Cp akım akım
1
θ
0
π/2 π 3π/2 2π
-1
-2
-3
-4
V∞
-5
UCK 351 Aerodinamik 2006-2007 Güz Yarıyılı Ders Notları M. Adil Yükselen
Daimi, İki-boyutlu, Sıkıştırılamaz Potansiyel Akımlar 6-23
C x = ∫ C p d ( y / 2a) , C y = ∫ C p d ( x / 2a)
Cx = 0 , C y = γ / aV∞
olmak üzere elde edilir. Buna göre potansiyel akımda daireye hiçbir sürükleme kuvveti
etkimediği görülmektedir. y doğrultusundaki kuvvetin de aslında bir taşıma kuvveti
olduğu göz önüne alınırsa, taşıma katsayısının tanımı da kullanılarak
L = ρ V∞ Γ
UCK 351 Aerodinamik 2006-2007 Güz Yarıyılı Ders Notları M. Adil Yükselen
Daimi, İki-boyutlu, Sıkıştırılamaz Potansiyel Akımlar 6-24
Örnek Sorular
3- Üniform-paralel akımda yer alan bir kanat profili etrafındaki daimi, iki-boyutlu,
sıkıştırılamaz potansiyel akım problemini potansiyel ve akım fonksiyonu cinsinden
tanımlayınız. Elde edilecek çözümden nasıl yararlanılabileceğini açıklayınız.
16- Bir duvarın yakınında bir kaynak bulunması halinde oluşan akım alanını, kaynağın
duvara göre simetrik konumlanmış bir imajını alarak incelemek mümkündür. Buna göre;
UCK 351 Aerodinamik 2006-2007 Güz Yarıyılı Ders Notları M. Adil Yükselen
Daimi, İki-boyutlu, Sıkıştırılamaz Potansiyel Akımlar 6-25
17- Bir duvarın yakınında yer alan bir girdabın oluşturduğu potansiyel akım alanını, bu
girdapla duvara göre simetrik bir konumda yer alan zıt yönlü bir girdabı süperpoze
ederek incelemek mümkündür. Buna göre;
a) Yatay bir duvarın a kadar yukarısında yer alan saat
ibreleri yönünde Γ şiddetindeki bir girdabın oluşturduğu
akımın kompleks potansiyel fonksiyonunu elde ediniz.
a
b) Duvar boyunca ve girdap hizasında duvara dik bir
eksen boyunca hız dağılımlarını inceleyiniz.
c) Aynı girdabın duvara paralel ve soldan sağa doğru
yönlenmiş bir üniform-paralel akım içerisinde yer alması
halini inceleyiniz.
19- z kompleks düzleminde reel eksenle aynı doğrultu ve yönde akmakta olan V∞
hızındaki üniform paralel akım ile reel eksen üzerinde z = - a noktasında yer alan m
şiddetindeki bir kaynak ve z = a noktasında yer alan -m şiddetindeki bir kuyu süperpoze
edilerek bir Rankine ovali etrafındaki akım alanı elde edilebilir.
a) Bu akımın kompleks potansiyel ve kompleks iy
eşlenik hız fonksiyonlarını yazınız. V∞
Q -Q
b) Durma noktalarının yerlerini ve Rankin ovalinin
boyunu yukarıdaki parametreler cinsinden
x
bulunuz.
a a
c) Potansiyel ve akım fonksiyonlarını bulunuz.
d) Reel eksen üzerinde başlangıç noktasından Rankin ovalinin boyunun iki katı uzaklıktaki
bir noktada basınç katsayısının değerini bulunuz.
iy
20- z Kompleks düzleminde başlangıç noktasında yer
alan ve ekseni reel eksenle çakışık olan bir duble ile reel U∞
eksenle aynı doğrultu ve yönde bir üniform-paralel akım x
süperpoze edildiği taktirde: µ
UCK 351 Aerodinamik 2006-2007 Güz Yarıyılı Ders Notları M. Adil Yükselen
Daimi, İki-boyutlu, Sıkıştırılamaz Potansiyel Akımlar 6-26
21- a = 10 cm çapındaki bir dairesel silindirin V∞ = 50 m/s hızdaki üniform paralel akım
içerisinde yer aldığı düşünülmektedir. Dairesel silindir etrafında daimi iki-boyutlu
sıkıştırılmaz potansiyel akım alanı oluştuğunu farz ederek Cp basınç katsayısının
a) Dairesel silindirin yüzeyi boyunca
iy
b) Dairesel silindirle aynı merkezli ve 4a yarıçaplı bir
başka daire çemberi boyunca
c) x ekseni boyunca V∞ x
22- z kompleks düzleminde reel eksene paralel ve zıt yönde, soldan sağa doğru
akmakta olan üniform-paralel akımda başlangıç noktasında reel eksen doğrultusunda ve
zıt yönde bir duble bulunması halinde bir dairesel silindir etrafındaki potansiyel akım
probleminin modellenebileceğini gösteriniz.
24- Şekildeki gibi yukarıdan aşağıya doğru üniform paralel akım içerisinde yer alan bir
daire etrafındaki sıkıştırılamaz potansiyel akımı göz önüne alarak:
a) akım için kompleks potansiyel fonksiyonu yazınız. Akım fonksiyonunu bulunuz. Daire
çemberinin bir akım çizgisi olduğunu gösteriniz.
b) Kompleks eşlenik hız fonksiyonunu yazınız. Durma
noktalarının yerlerini belirleyiniz. (2a, i4a) noktasındaki hızın V∞
şiddetini ve doğrultusunu belirleyiniz.
iy
c) Daire çemberi üzerindeki basınç katsayılarının açısal
konumla değişimini inceleyiniz. Bir şekil üzerinde gösteriniz.
Aynı akım alanında 2a yarıçaplı bir daire çemberi üzerinde yer
alan noktalardaki basınç katsayılarının açısal konumla x
değişimini inceleyiniz. İki basınç dağılımını karşılaştırıp
daireden uzaklaşmanın etkisini yorumlayınız.
UCK 351 Aerodinamik 2006-2007 Güz Yarıyılı Ders Notları M. Adil Yükselen
Daimi, İki-boyutlu, Sıkıştırılamaz Potansiyel Akımlar 6-27
e) Serbest akım hızının ölçülmesi için bir pitot-statik tüpünün y ekseni üzerine
konulduğunu düşünün. Serbest akım hızının ölçümündeki hatanın yüzde birden daha
küçük olması için pitot-statik tüpü daire merkezinden en az ne kadar uzakta olmalıdır?
f) Önceki şıkkı pitot-statik tüpünün x ekseni üzerinde olması hali için cevaplayınz. Sonucu
önceki şıkla karşılaştırıp yorumlayınız.
25- z kompleks düzleminde reel eksenle 30° açı yapan 30 m/s hızındaki üniform
paralel akımda, merkezi z0=2i+5 (cm) noktasında olmak üzere yer alan 5 cm yarı çaplı
daire etrafındaki potansiyel akımda:
a) Kompleks potansiyel fonksiyonu yazınız.
iy
b) Kompleks eşlenik hız ifadesini bulunuz.
a
c) Durma noktalarının yerlerini bulunuz.
d) Daire etrafında hızın en büyük olduğu noktaları ve α x
bu noktalardaki hızları bulunuz. V∞
e) Bu iki noktadan birindeki hızın diğerinin iki katı olması için daire merkezine ne yönde
ve hangi şiddetle bir girdap konulmalıdır?
26- Şekilde gösterilen daire etrafındaki sirkülasyonsuz akımı göz önüne alınız.
a) Akımı modellemek için daire merkezine yerleştirecek
iy V∞
dublenin şiddeti ve ekseninin doğrultusu ne olmalıdır.
b) Daire merkezine bir girdap yerleştirildiğini farz ederek
dairenin reel ekseni negatif tarafta kestiği A noktasının bir α
durma noktası olması için girdap şiddeti ve yönünün ne A a x
olacağını bulunuz.
c) Bu son durumda daireye etkiyecek aerodinamik kuvvetin
yönünü ve şiddetini belirleyiniz. aynı durumda daire
etrafındaki akım çizgilerini kabaca şekillendiriniz.
UCK 351 Aerodinamik 2006-2007 Güz Yarıyılı Ders Notları M. Adil Yükselen