You are on page 1of 20

1960-2010

ΙΣΤΟΡΙΑ ΤΗΣ KΥΠΡΙΑΚΗΣ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑΣ

Από την ίδρυσή της (Οκτώβριος 1934), η Ένωση Αρμενίων Νέων (ΑΥΜΑ) και οι αδελφές της οργανώσεις είχαν σημαντική συμβολή στα δρώμενα της αρμενοκυπριακής κοινότητας. Η ομάδα χόκεϋ υπήρξε πρωταθλήτρια τρεις φορές κατά την περίοδο 1949-1954.
Η εκκλησιαστική χορωδία «Κομιτάς» ιδρύθηκε από το Στεπάν Νταρακτζιάν (μετέπειτα ιερέα Βαζκέν Σαντρουνί) στα μέσα της δεκαετίας του 1940. Στην ποδοσφαιρική της
ομάδα έπαιζε και ο σημερινός πρόεδρος της Βουλής, Μάριος Καρογιάν (στην έγχρωμη
φωτογραφία, τρίτος από αριστερά, καθήμενος). Περίφημες είναι οι χορευτικές και θεατρικές παραστάσεις του Χαμαζκαΐν, οι χοροεσπερίδες της AYMA, οι φιλανθρωπικές
εκδηλώσεις του ΧΟΜ και οι πορείες της Νεολαίας για τη Γενοκτονία.

-- 182 --

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 13

Η αρμενοκυπριακή
κοινότητα

Του Αλέξανδρου-Μιχαήλ Χατζηλύρα

Εισαγωγή - ιστορική αναδρομή

Ο

δεσμός Κύπρου και Αρμενίων ανάγεται
τουλάχιστον στο 578 μ.Χ., όταν ο στρατηγός Μαυρίκιος ο Καππαδόκης μετέφερε περίπου
3.350 Αρμένιους αιχμάλωτους από την Αρζανήνη, οι οποίοι ίδρυσαν στρατιωτικές αποικίες (Αρμενοχώρι, Αρμίνου, Κορνόκηπος, Πατρίκι, Πλατάνι,
Σπαθαρικό και ίσως το Μούσερε) και υπηρέτησαν
το Βυζάντιο ως μισθοφόροι στρατιώτες και ακρίτες.
Περισσότεροι Αρμένιοι κατέφθασαν για πολιτικοστρατιωτικούς και εμπορικούς λόγους, ενώ κατά τη
Μεσοβυζαντινή περίοδο υπηρέτησαν εδώ Αρμένιοι στρατηγοί και κυβερνήτες. Το 973 ιδρύθηκε η
Αρμενική Μητρόπολη στη Λευκωσία και στα τέλη
του 12ου αιώνα Επισκοπή στην Αμμόχωστο.
Αφού ο Γκυ ντε Λουζινιάν αγόρασε την Κύπρο το 1192, άρχισε μια μαζική μετανάστευση Αρμενίων και άλλων λαών από τη Δυτική Ευρώπη
και το Λεβάντε. Λόγω της εγγύτητας, των εμπορικών σχέσεων και μιας σειράς επιγαμιών, τα βασίλεια Κύπρου και Κιλικίας αλληλοσυνδέθηκαν.
Κιλικιοαρμένιοι κατέφυγαν επανειλημμένα στην
Κύπρο για να γλιτώσουν από τις μουσουλμανικές
επιθέσεις στην Κιλικία και τους Αγίους Τόπους,
ενώ στην Κιλικία κατέφυγαν Ελληνοκύπριοι κληρικοί μετά από αφόρητες πιέσεις για εκλατινισμό

τους. Επί Φραγκοκρατίας και Ενετοκρατίας (11921489-1570), στην Κύπρο υπήρχαν αρκετές αρμενικές εκκλησίες, η δε Αρμενική ήταν μία από τις
επίσημες γλώσσες.
Κατά την οσμανική κατάληψη της νήσου
(1570-1571), στρατολογήθηκαν υποχρεωτικά περίπου 40.000 Οθωμανοαρμένιοι τεχνίτες· πολλοί
απ’ όσους επέζησαν παρέμειναν, κυρίως στη Λευκωσία. Η νέα τάξη πραγμάτων ενίσχυσε σημαντικά την παροικία της Λευκωσίας, ενώ διέλυσε την
παροικία της Αμμοχώστου. Μέσω του θεσμού των
μιλλέτ, η Αρμενική Μητρόπολη αναγνωρίστηκε
ως Εθναρχία. Προικισμένοι με το δαιμόνιο της
εργατικότητας, οι Αρμένιοι της Κύπρου εξασκούσαν επικερδή επαγγέλματα. Την ευημερία αυτή,
ωστόσο, ανέκοψαν η δυσβάστακτη φορολογία και
η σκληρή διοίκηση, εξαναγκάζοντας πολλούς Χριστιανούς να γίνουν Λινοβάμβακοι (Κρυπτοχριστιανοί) ή να εξισλαμιστούν. Ωστόσο, καθ’ όλο το
18ο και 19ο αιώνα εγκαταστάθηκαν εδώ εύπορες
οθωμανοαρμενικές οικογένειες. Περαιτέρω βελτιώσεις παρατηρήθηκαν κατά την περίοδο του Τανζιμάτ (1839-1876), με τη συμμετοχή του Αρμένιου
Επισκόπου στο διοικητικό συμβούλιο (μετζλίς ιταρέ), την εργοδότηση μερικών Αρμενίων στη δημόσια υπηρεσία και μετά το άνοιγμα της Διώρυγας
του Σουέζ το 1869, που ωφέλησε τους Αρμένιους

-- 183 --

1960-2010

ΙΣΤΟΡΙΑ ΤΗΣ KΥΠΡΙΑΚΗΣ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑΣ

και άλλους εμπόρους του νησιού.
Η άφιξη των Βρετανών το 1878 και η προοδευτική τους διοίκηση ωφέλησαν ιδιαίτερα τη
μικρή αλλά εύπορη αρμενοκυπριακή κοινότητα.
Παράλληλα, αρκετοί Αρμένιοι κατέφθασαν για να
εργαστούν ως διερμηνείς και δημόσιοι υπάλληλοι.
Ως επακόλουθο των μαζικών απελάσεων, των τρομερών σφαγών και της Γενοκτονίας (1894-1896,
1909 και 1915-1923), η Κύπρος άνοιξε απλόχερα
την αγκαλιά της για να υποδεχθεί περίπου 10.000
Αρμένιους πρόσφυγες από τη Μικρά Ασία και την
Κιλικία, που κατέφθασαν απ’ όλα τα λιμάνια, μερικοί κατά τύχη κι άλλοι από πρόθεση. Περίπου
1.500 παρέμειναν, φέρνοντας μια νέα πνοή στην
παλιά κοινότητα, ιδρύοντας εκκλησίες, συλλόγους
και σχολεία, ανάμεσά τους και το Εκπαιδευτικό
Ίδρυμα Μελκονιάν. Εκ φύσεως νομοταγείς, φιλήσυχοι και εργατικοί, δεν άργησαν να καθιερωθούν ως άνθρωποι των γραμμάτων, των τεχνών και
των επιστημών, ευσυνείδητοι δημόσιοι λειτουργοί,
ικανοί επιχειρηματίες και δεινοί έμποροι, πρωτοπόροι τεχνίτες και αξεπέραστοι μάστορες, συνεισφέροντας σημαντικά στην κοινωνικοοικονομική
ανάπτυξη της Κύπρου μας. Περισσότεροι Αρμένιοι πρόσφυγες ήρθαν από την Παλαιστίνη (19471949) και την Αίγυπτο (1956-1957).
1960-2011
Η λήξη του απελευθερωτικού αγώνα της
ΕΟΚΑ (1955-1959) βρήκε τους Αρμενοκυπρίους
να έχουν σφυρηλατήσει ισχυρούς δεσμούς με τους
υπόλοιπους Κυπρίους και να αριθμούν 3.628 άτομα (απογραφή 11/12/1960). Κατά την τουρκοκυπριακή ανταρσία (1963-1964) η αρμενοκυπριακή

Σπάνια φωτογραφία, στην οποία ο Αρχιμανδρίτης Κρικόρ Μπαχλαβουνί λειτουργεί στο στρατόπεδο της Αρμενικής Λεγεώνας το
Μάιο του 1918. Η Αρμενική Λεγεώνα, αποτελούμενη από σχεδόν
4.000 Αρμένιους εθελοντές υπό τη διοίκηση του Γάλλου Αντισυνταγματάρχη Louis Romieu, στρατοπέδευσε και εκπαιδεύτηκε
στη Μοναρκά μεταξύ Δεκεμβρίου 1916 - Μαΐου 1918 και στη συνέχεια αποστάληκε στην Παλαιστίνη και την Κιλικία.

κοινότητα δέχθηκε ιδιαίτερα σκληρό πλήγμα: 231
τουρκόπληκτες οικογένειες και κατειλημμένα τα
σημαντικότερα κτίρια της παροικίας στη Λευκωσία. Με την αρωγή της Κυπριακής Δημοκρατίας, η
κοινότητα κατάφερε να αναπληρώσει τις απώλειές
της. Κατά την τουρκική εισβολή του 1974, προσφυγοποιήθηκαν 75-80 οικογένειες, βομβαρδίστηκε ο
κοιτώνας των αγοριών του Μελκονιάν, καταλήφθηκε το ιστορικό Αρμενομονάστηρο, ενώ η Ρόζα
Μπακαλιάν είναι αγνοούμενη έκτοτε.
Τα πλήγματα αυτά, σε συνδυασμό με το κύμα
του νερκάγτ (μετανάστευση προς τη σοβιετική
Αρμενία, 1962-1964) και την αποδημία σε Βρετανία, Αμερική, Καναδά και Αυστραλία, μείωσαν
σημαντικά το μέγεθος της κοινότητας: σύμφωνα με καταγραφή που διενήργησε η Μητρόπολη
στα μέσα του 1978, υπήρχαν μόνο 1.787 Αρμένιοι
στην Κύπρο. Περισσότεροι Αρμένιοι κατέφυγαν
στο νησί μας λόγω του εμφύλιου πολέμου στο
Λίβανο (1975-1990), των εξεγέρσεων στη Συρία
(1976-1982), της ισλαμικής επανάστασης στο Ιράν
και του πολέμου Ιράν-Ιράκ (1978-1988) και της
κατάρρευσης της Σοβιετικής Ένωσης (1991), κάποιοι από τους οποίους παρέμειναν εδώ. Βάσει του
Ευρωπαϊκού Χάρτη Περιφερειακών ή Μειονοτικών
Γλωσσών του Συμβουλίου της Ευρώπης, η Αρμενική αναγνωρίστηκε ως μειονοτική γλώσσα της Κύπρου στις 01/12/2002. Σήμερα στην Κύπρο ζουν

-- 184 --

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 13

Η αρμενοκυπριακή κοινότητα

Γκραβούρα
που δείχνει το
αρχοντικό του διερμηνέα Μικαέλ
Ασαντουριάν και
της Μαρίτσας
Μελικιάν στην
Κυθρέα. Εδώ
φιλοξενήθηκε ο
πρώτος Αρμοστής, Sir Garnet
Wolseley, τον
Οκτώβριο του
1878, γεγονός για
το οποίο έγραψε
στο ημερολόγιό
του.

περισσότεροι από 3.500 Αρμένιοι, οι οποίοι είναι
στη συντριπτική τους πλειοψηφία Αρμενόφωνοι
και Αρμενορθόδοξοι· περίπου 5% είναι Αρμενοκαθολικοί ή Προτεστάντες.
Νομικό καθεστώς
Βάσει του Άρθρου 2 § 3 του Συντάγματος, οι
Αρμένιοι, οι Μαρωνίτες και οι Λατίνοι αναγνω-

ρίστηκαν ως «θρησκευτικές ομάδες», που στο δημοψήφισμα επιλογής το οποίο διενεργήθηκε στις
13/11/1960, επέλεξαν να ανήκουν στην ομόθρησκη ελληνοκυπριακή κοινότητα, με αποτέλεσμα οι
Τουρκοκύπριοι να τους θεωρούν προέκταση των
ελληνοκυπριακών πολιτικών επιλογών, γι’ αυτό και
είχαν όμοια ή και χειρότερη αντιμετώπιση κατά
την τουρκοκυπριακή ανταρσία (1963-1964) και την
τουρκική εισβολή (1974). Η υποχρέωση της επιλο-

Κατά την τουρκοκυπριακή ανταρσία (1963-1964),
καταλήφθηκε
η αρμενική συνοικία της Λευκωσίας και τα μέλη
231 αρμενοκυπριακών τουρκόπληκτων οικογενειών
κατέστησαν
πρόσφυγες. Τα
σπίτια τους λεηλατήθηκαν από
εξτρεμιστές Τουρκοκύπριους.

-- 185 --

1960-2010

ΙΣΤΟΡΙΑ ΤΗΣ KΥΠΡΙΑΚΗΣ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑΣ

Στο Αρμενομονάστηρο φυλάσσονταν μέχρι τις
αρχές του 20ου
αιώνα υπέροχα
αρμενικά χειρόγραφα, όπως
αυτό του 1678
(αριστερά) και
του 1740 (δεξιά).
Σήμερα βρίσκονται στο Μουσείο «Κιλικία»
του Αρμενικού
Καθολικάτου
(Πατριαρχείου)
στο Αντηλιάς
του Λιβάνου.

γής μίας εκ των δύο κοινοτήτων εξασφάλιζε πως τα
μέλη των ομάδων αυτών θα απολάμβαναν τα ίδια
οφέλη με τα υπόλοιπα μέλη της κοινότητάς τους.
Το Άρθρο 110 § 3 αναγνωρίζει τη διοικητική αυτονομία των Εκκλησιών των θρησκευτικών
ομάδων, όπως αυτή καθιερώθηκε με το Χάττ-ι
Χουμαγιούν το 1856. Σύμφωνα με το Άρθρο 111,
διατηρούνται οι αρμοδιότητες των οικείων Εκκλησιών αναφορικά με ζητήματα προσωπικού θεσμού.
Ο Νόμος 95/1989 μεταβίβασε τη δικαιοδοσία των
εκκλησιαστικών δικαστηρίων στα οικογενειακά δικαστήρια, των οποίων τη σύνθεση καθόρισε ο Νόμος 87(Ι)/1994.
Η εκπροσώπηση των θρησκευτικών ομάδων
στα κρατικά θέσμια καθορίζεται από το Άρθρο 109:
ένας Αρμένιος και ένας Λατίνος συμμετείχαν στα
εκ Λευκωσίας μέλη της Ελληνικής Κοινοτικής Συνέλευσης, ενώ στα εκ Κυρηνείας μέλη συμμετείχε ένας Μαρωνίτης (Αποικιακός Νόμος 6/1960 και
Νόμος Ελληνικής Κοινοτικής Συνέλευσης 8/1960).
Οι Κοινοτικές Συνελεύσεις, που δρούσαν ως ένα
είδος Κάτω Βουλής, είχαν αρμοδιότητα σε όλα τα
θρησκευτικά, εκπαιδευτικά, πολιτιστικά και άλλα
κοινοτικής φύσης θέματα (Άρθρο 87). Με την
αποχώρηση των Τουρκοκυπρίων από την κυβέρνηση της Κυπριακής Δημοκρατίας και την αυτοδιάλυση της Ελληνικής Κοινοτικής Συνέλευσης,
αποφασίστηκε η μεταβίβαση των εκτελεστικών

της εξουσιών στο νεοσύστατο Υπουργείο Παιδείας
και των νομοθετικών της εξουσιών στη Βουλή των
Αντιπροσώπων (Νόμος 12/1965).
Έτσι, οι τρεις Εκπρόσωποι συνέχισαν να εκπροσωπούν τις ομάδες τους στην ολομέλεια της
Βουλής, έχοντας το δικαίωμα να θέτουν τις απόψεις τους για ζητήματα που τες αφορούν, ενώ η
Βουλή ζητά την άποψή τους προτού νομοθετήσει
επί σχετικών θεμάτων (Νόμοι 58/1970, 38/1976 και
41/1981). Αρχής γενομένης από το 1991, οι εκλογές για την ανάδειξη των τριών Εκπροσώπων διενεργούνται ταυτόχρονα και παράλληλα με τις
βουλευτικές εκλογές και η θητεία των Εκπροσώπων είναι πανομοιότυπη με αυτή των Βουλευτών
(Νόμος 70/1986).
Μέχρι σήμερα, μόνο ένας Αρμενοκύπριος έχει εκλεγεί Βουλευτής: ο Μάριος Καρογιάν
(στις 21/05/2006 με το ΔΗ.ΚΟ.), ο οποίος είναι
Πρόεδρος της Βουλής από τις 06/03/2008. Στην
τοπική αυτοδιοίκηση, ο μουχτάρης (κοινοτάρχης)
της ενορίας Καραμάν Ζατέ στη Λευκωσία (Αρμενομαχαλλάς) μεταξύ των ετών 1955-2009 ήταν ο
Βαχέ Κουγιουμτζιάν, ενώ από 01/01/2011 είναι ο
Μεγκερντίτς Κουγιουμτζιάν.

-- 186 --

Εκλογές
Στις πρώτες ιστορικές εκλογές για τον Αρ-

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 13

Η αρμενοκυπριακή κοινότητα

Οι υποψήφιοι των
εκλογών στις 19
Ιουλίου 1970, Μπερτζ
Τιλμπιάν (αριστερά
της κάλπης) και Δρ.
Αντρανίκ Λ. Αστζιάν
(δεξιά της κάλπης)
στο Δημοτικό Σχολείο Αγίου Ανδρέα,
στη Λευκωσία.

Το Εκπαιδευτικό
Ινστιτούτο Μελκονιάν, που κτίστηκε
μεταξύ 1924-1926
στην Αγλαντζιά με
τη φιλάνθρωπη και
γενναιόδωρη δωρεά
των καπνεμπόρων
αδελφών Κρικόρ και
Καραμπέτ Μελκονιάν. Φάρος ελπίδας
και πολιτισμού
για τον απανταχού
αρμενισμό και την
αρμενοφωνία, αρχικά
λειτούργησε ως
ορφανοτροφείο για τα
ορφανά της Γενοκτονίας (1926-1940) και
στη συνέχεια κατέστη διεθνούς φήμης
δευτεροβάθμια σχολή
(1934-2005) με οικοτροφείο και πλούσια
βιβλιοθήκη.

μένιο-μέλος της Ελληνικής Κοινοτικής Συνέλευσης, που διεξάχθηκαν στις 05/08/1960, ο Μπερτζ
Τιλμπιάν έλαβε το 60,49% των ψήφων. Οι επόμενες εκλογές έγιναν στις 19/07/1970, με νικητή
το Δρ. Αντρανίκ Λ. Αστζιάν, ο οποίος εκλέχθηκε με το 56,30% των ψήφων· επανεκλέγηκε στις
03/10/1976, λαμβάνοντας το 50,96% των ψήφων.
Στις εκλογές που διεξήχθησαν στις
14/03/1982, ο Αράμ Καλαϊτζιάν έλαβε το 58,36%
των ψήφων· επανεκλέχθηκε στις 13/07/1986 και
ξανά στις 19/05/1991, λαμβάνοντας το 65,08% και

το 67,00% των ψήφων, αντίστοιχα. Λόγω του θανάτου του, διεξάχθηκαν αναπληρωματικές εκλογές
στις 22/10/1995, με νικητή τον αδελφό του, Πετρός Καλαϊτζιάν, που έλαβε το 60,34% των ψήφων· επανεκλέχθηκε στις 26/05/1996 και ξανά
στις 27/05/2001, αφού έλαβε το 73,91% και το
57,13% των ψήφων, αντίστοιχα.
Λόγω του θανάτου του Πετρός Καλαϊτζιάν,
διενεργήθηκαν αναπληρωματικές εκλογές στις
09/10/2005, με το Δρ. Βαχάκν Αταμιάν να λαμβάνει το 52,03% των ψήφων. Στις πιο πρόσφατες

-- 187 --

1960-2010

ΙΣΤΟΡΙΑ ΤΗΣ KΥΠΡΙΑΚΗΣ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑΣ

εκλογές (21/05/2006) Εκπρόσωπος εκλέχθηκε ο
Βαρτκές Μαχτεσιάν, ο οποίος έλαβε το 52,60%
των ψήφων.

Εκπροσώπευση
Οι Εκπρόσωποι δρουν ως σύνδεσμοι μεταξύ
των κοινοτήτων τους και της πολιτείας, είναι δε
οι κατεξοχήν αρμόδιοι για να φέρουν ενώπιον της
κυβέρνησης όλα τα σχετιζόμενα με την ομάδα τους
ζητήματα. Η συμμετοχή τους είναι πενταετούς διάρκειας και έχει συμβουλευτικό χαρακτήρα, αφού
αν και μπορούν να εκφράζουν τις απόψεις τους
για θέματα που σχετίζονται με την ομάδα τους, δεν
έχουν δικαίωμα ψήφου. Ειδικά στην περίπτωση των
Αρμενίων, ο εκάστοτε Εκπρόσωπος εκφωνεί λόγο
στη συνεδρίαση της ολομέλειας της Βουλής που
συγκαλείται γύρω στις 24 Απριλίου κάθε έτους.
Ο Εκπρόσωπος Δρ. Αντρανίκ Λ. Αστζιάν κατέθεσε το Ψήφισμα 36/1975 για τα 60χρονα της
Αρμενικής Γενοκτονίας, το οποίο και έγινε δε-

κτό ομόφωνα, καθιστώντας την Κύπρο το δεύτερο
κράτος στον κόσμο που αναγνώρισε τη Γενοκτονία, μετά την Ουρουγουάη. Ο Εκπρόσωπος Αράμ
Καλαϊτζιάν συνέβαλε ουσιαστικά στην ομόφωνη
έγκριση των σχετικών με τη Γενοκτονία Ψηφισμάτων 74/1982 και 103/1990· το τελευταίο ανακηρύσσει την 24η Απριλίου ως Εθνική Ημέρα Μνήμης
της Αρμενικής Γενοκτονίας στην Κύπρο.
Οι Εκπρόσωποι απολαμβάνουν των ίδιων
προνομίων με τους υπόλοιπους βουλευτές (ανεύθυνο, ασυλία, φοροαπαλλαγές, χρηματική αποζημίωση κ.λπ.) και συμμετέχουν στην Κοινοβουλευτική
Επιτροπή Παιδείας και τη Συμβουλευτική Επιτροπή Ιδιωτικής Εκπαίδευσης του Υπουργείου Παιδείας, ενώ από το 1999 διορίζουν τα οικεία μέλη
της Βουλής των Γερόντων. Επιπρόσθετα, ο Αρμένιος Εκπρόσωπος διαβουλεύεται με τον Υπουργό
Παιδείας και Πολιτισμού, σχετικά με την εισήγηση
του τελευταίου στο Υπουργικό Συμβούλιο για το
διορισμό της Σχολικής Εφορείας Αρμενικών Σχολείων, ενώ από το 1998 είναι ex officio μέλος του
Θρονικού Συμβουλίου της Αρμενικής Εθναρχίας
Κύπρου.
Εκπαίδευση

Το αρμενικό σχολείο της Λάρνακας ιδρύθηκε το 1909 και ξανακτίστηκε το 1923 (το 1926 ο Καραμπέτ Μελκονιάν ανήγειρε
το δεύτερο όροφο). Το σημερινό κτίριο κτίστηκε μεταξύ 19931995. Το αρμενικό σχολείο της Λεμεσού ιδρύθηκε το 1928 και
ξανακτίστηκε το 1951 (επεκτάθηκε το 1954 μετά από έρανο). Το
σημερινό κτίριο κτίστηκε το 2006-2007.

Οι Αρμένιοι πάντοτε έδιναν ιδιαίτερη έμφαση στην εκπαίδευση, η οποία -σε συνδυασμό με
την Εκκλησία- είναι το θεμέλιο της εθνικής και
πολιτιστικής τους κληρονομιάς. Το 1960 υπήρχε το
Εθνικό Σχολείο Μελικιάν-Ουζουνιάν (Λευκωσία,
1921) και τα Εθνικά Αρμενικά Σχολεία [Λάρνακα
(1923), Αμμόχωστος (1927), Λεμεσός (1928)]. Τα
μεικτά αυτά σχολεία διέθεταν εννιά τάξεις (δύο
Νηπιαγωγείου, επτά Δημοτικού) και συνολικά 455
μαθητές (Λευκωσία: 320, Λάρνακα: 70, Λεμεσός:
40, Αμμόχωστος: 25), με διευθυντές τους Καρμπίς
Γεσσαγιάν (Λευκωσία, Λεμεσός, Αμμόχωστος) και
Σαρκίς Αβεντισιάν (Λάρνακα).
Αφού καταλήφθηκε από τους Τούρκους το
σύμπλεγμα της οδού Βικτωρίας στη Λευκωσία, τον
Δεκέμβριο του 1963, το σχολείο στεγάστηκε στο
Παρθεναγωγείο Μιτσή, στη λεωφόρο Μακαρίου,
μέχρι τον Ιούλιο του 1964. Μεταξύ Σεπτεμβρίου
1964 και Ιουλίου 1972, στεγαζόταν σε δύο προκατασκευασμένα κτίσματα στο γήπεδο του Μελκονιάν. Χάρη στον Εκπρόσωπο Δρ. Αντρανίκ Λ.
Αστζιάν, τα σημερινά κτίρια στο Στρόβολο έκτισε
μεταξύ 1971-1972 το Υπουργείο Παιδείας σε γη
που είχε παραχωρήσει ως εμπίστευμα ο Αρχιεπίσκοπος Μακάριος Γ΄, στα τέλη του 1966, έπειτα
από διαβήματα του Εκπροσώπου Μπερτζ Τιλμπιάν. Τα εγκαίνια τέλεσε στις 12/11/1972 ο Πρόεδρος Μακάριος, στην παρουσία του Καθόλικου
(Πατριάρχη) Χορέν Α΄. Έπειτα από διαβήματα
του Επισκόπου Ζαρέχ, το Συμβούλιο Βελτιώσεως

-- 188 --

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 13

Η αρμενοκυπριακή κοινότητα

Στροβόλου μετονόμασε το δρόμο μπροστά από το
σχολείο από οδό Κύκλωπος σε οδό Αρμενίας, στις
10/12/1979, ως χειρονομία αλληλεγγύης προς τον
αδελφό αρμενικό λαό. Στις 31/03/1983 το Υπουργικό Συμβούλιο παραχώρησε τίτλο πλήρους κυριότητας του τεμαχίου γης στην Αρμενική Εκκλησία,
έπειτα από διαβήματα του Εκπροσώπου Αράμ Καλαϊτζιάν.
Επίσης χάρη στον Εκπρόσωπο Αράμ Καλαϊτζιάν, οι Τεχνικές Υπηρεσίες του Υπουργείου
Παιδείας και Πολιτισμού ανήγειραν το νέο Ναρέκ
Λάρνακας μεταξύ 1993-1995, το οποίο εγκαινίασε
στις 18/05/1996 ο Πρόεδρος Γλαύκος Κληρίδης.
Μεταξύ 2006-2007, οι Τεχνικές Υπηρεσίες του
ΥΠΠ ανήγειραν το καινούργιο Ναρέκ Λεμεσού,
τα εγκαίνια του οποίου τέλεσε στις 05/11/2008 ο
Πρόεδρος Δημήτρης Χριστόφιας. Μεταξύ 20082010, οι Τεχνικές Υπηρεσίες του ΥΠΠ ανήγειραν
τη νέα αίθουσα εκδηλώσεων του Ναρέκ Λευκωσίας.
Το 1972 όλα τα Αρμενικά Δημοτικά Σχολεία

Η εκκλησία της Παναγίας στην οδό Βικτωρίας, στη Λευκωσία,
ήταν αρχικά το βενεδικτινό αββαείο της Παναγίας της Τύρου,
στο οποίο υπηρετούσαν και Αρμενοκαθολικές καλογριές. Κάποια
στιγμή πριν από το 1504 πέρασε στα χέρια της Αρμενικής Εκκλησίας, κάτι που επισημοποιήθηκε με φιρμάνι του Σουλτάνου
Σελήμ Β’ το Μάιο του 1571. Μέχρι το 1963 αποτελούσε το πνευματικό κέντρο της αρμενοκυπριακής κοινότητας.

τέθηκαν υπό ενιαία διεύθυνση και ονομάστηκαν
Εθνικά Σχολεία Ναρέκ, εις μνήμην του Αγίου
Γρηγόριου του Ναρεκηνσίου (951-1003), μεγάλου
μοναχού, ποιητή, φιλοσόφου και θεολόγου. Τον
Αύγουστο του 1974, στην τουρκική εισβολή, καταλήφθηκε το Ναρέκ Αμμοχώστου. Από το 1991
ονομάζονται Αρμενικά Σχολεία Ναρέκ. Διευθυντές έχουν διατελέσει οι Χαρουτιούν Μανουκιάν
(1972-1973), Σαρκίς Αβεντισιάν (1973-1975),
Βαρτάν Ταστζιάν (1975-2001), Αρτίν Αϊβαζιάν
(2001-2009), και Βέρα Ταχμαζιάν (2009-). Την
επίβλεψη των Ναρέκ έχει η Σχολική Εφορεία Αρμενικών Σχολείων, η οποία έχει ευρείες αρμοδιό-

-- 189 --

1960-2010

ΙΣΤΟΡΙΑ ΤΗΣ KΥΠΡΙΑΚΗΣ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑΣ

Το Μοναστήρι του
Αγίου Μακαρίου
βρίσκεται στο δάσος
της Πλατανιώτισσας,
στη Χαλεύκα. Ιδρύθηκε περί το έτος
1000 από Κόπτες
και πριν από το 1425
πέρασε στα χέρια
των Αρμενίων. Επί
Τουρκοκρατίας ήταν
γνωστό ως το «Κυανούν Μοναστήρι»
από το χρώμα που
είχαν τα παραθυρόφυλλά του. Υπήρξε
για αιώνες δημοφιλές προσκύνημα και
σταθμός για περιηγητές, καθώς και
χώρος ανάπαυσης
για Καθόλικους και
άλλους Αρμένιους
κληρικούς.

τητες· από το 2009 Πρόεδρος της 11μελούς Εφορείας είναι ο έμπειρος παιδαγωγός και ζωγράφος
Βαρτάν Ταστζιάν.
Σήμερα και τα τρία Αρμενικά Σχολεία Ναρέκ βρίσκονται δίπλα από την τοπική εκκλησία. Η
διδασκαλία γίνεται σε τρεις γλώσσες (Αρμενικά,
Ελληνικά, Αγγλικά) και, παράλληλα με τις δραστηριότητες που καλλιεργούν την αρμενοφωνία
και την αρμενογνωσία, καλύπτουν ύλη αντίστοιχη
με τα δημόσια σχολεία. Χρηματοδοτούνται πλήρως από το Υπουργείο Παιδείας και Πολιτισμού
και η φοίτηση σ’ αυτά είναι δωρεάν, με κριτήριο
εισαγωγής την αρμενική καταγωγή τουλάχιστον
ενός εκ των δύο γονέων. Σήμερα διαθέτουν 170
μαθητές (Λευκωσία: 110, Λάρνακα: 25, Λεμεσός:
35). Το Σεπτέμβριο του 2005, λόγω του άδικου
κλεισίματος του Μελκονιάν, ιδρύθηκε ελληνόφω-

Πανοραμική άποψη του κτιριακού συμπλέγματος στην οδό Αρμενίας στο Στρόβολο, όπου βρίσκονται η Μητρόπολη (1984), η
εκκλησία της Παναγίας (1981), το Σχολείο Ναρέκ (1972) και το
Μνημείο της Γενοκτονίας (1991).

νο Γυμνάσιο Ναρέκ στη Λευκωσία, που καλύπτει
πανομοιότυπη ύλη με τα υπόλοιπα Γυμνάσια, με
επιπλέον μαθήματα αρμενικής γλώσσας, ιστορίας
και θρησκευτικών, στο οποίο φοιτούν 12 μαθητές.
Το Μελκονιάν
Η Αρμενική Γενοκτονία δεν άφησε ασυγκίνητους τους καπνέμπορους αδελφούς Κρικόρ και
Καραμπέτ Μελκονιάν: με προτροπή του Επισκόπου Αδάνων Μουσέγ Σεροπιάν, έκτισαν με τη
φιλάνθρωπη και γενναιόδωρη δωρεά τους το Εκ-

-- 190 --

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 13

Η αρμενοκυπριακή κοινότητα

Πάνω αριστερά,
η βουβή σήμερα
εκκλησία της Παναγίας του Καντσβώρ
στην παλαιά Αμμόχωστο κτίστηκε το
1346 και επανακαθαγιάστηκε το 1945.
Η εκκλησία του
Αγίου Γεωργίου στη
Λεμεσό κτίστηκε το
1939-1940 και καθαγιάστηκε το 1948
(αριστερά). Πάνω
δεξιά, φωτογραφία
της δεκαετίας του
1930, η οποία δείχνει
την εκκλησία του
Αγίου Στεφάνου στη
Λάρνακα με μικρό
τρούλλο· κτίστηκε
μεταξύ 1909-1913
και καθαγιάστηκε
το 1918.

παιδευτικό Ινστιτούτο Μελκονιάν στην Αγλαντζιά,
για να στεγάσουν 500 ορφανά Αρμενόπαιδα. Το
θεμέλιο λίθο κατέθεσε ο Αρμοστής Sir Malcolm
Stevenson στις 15/02/1924, ενώ τα εγκαίνια τέλεσε στις 13/02/1926 ο πρώτος Διευθυντής, Αρχιεπίσκοπος Ζαβέν ντερ Γεγιαγιάν. Ξεκίνησε ως
ορφανοτροφείο, με τέσσερις τάξεις Δημοτικού και
80 παιδιά· τα πρώτα ορφανά φύτεψαν το άλσος
μπροστά από το σχολείο, εις μνήμην των σφαγια-

σθέντων συγγενών τους.
Από το 1934 το Μελκονιάν λειτουργούσε ως
δευτεροβάθμια σχολή με οικοτροφείο. Το 1960
είχε 220 μαθητές, με Διευθυντή το Δρ. Χατσέρ
Καλουστιάν (1960-1964), τον οποίο διαδέχθηκαν
οι Ασαντούρ Μπετιάν (1964-1976), Σόσι Μπογιατζιάν-Μπετικιάν (1976-1985), Δρ. Ακαμπί Νασιμπιάν-Εκμεκτζιάν (1985-1988), Αρτίν Αϊβαζιάν
(1988-1990), Δρ. Βαχέ Καπουτσιάν (1990-1992),

-- 191 --

1960-2010

ΙΣΤΟΡΙΑ ΤΗΣ KΥΠΡΙΑΚΗΣ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑΣ

Αντρανίκ Ντακεσιάν (1992-1993), Χακόπ Κασπαριάν (1993-1996) και Άνι Λατσινιάν-Μαγκαριάν
(1996-2005). Από το 1930 αποφοίτησαν συνολικά
1.828 μαθητές, καταγόμενοι από περισσότερες από
30 χώρες. Γνωστό ως «ένα νησί μέσα σε ένα νησί»,
το Μελκονιάν έχαιρε διεθνούς φήμης και διοργάνωνε πληθώρα εκπαιδευτικών, πολιτιστικών και
αθλητικών εκδηλώσεων. Ένα μοναδικό και απαράμιλλο επίτευγμα, φάρος ελπίδας και πολιτισμού
για τον απανταχού αρμενισμό και την αρμενοφωνία, επηρέασε την αρμενοκυπριακή κοινότητα με
πολλαπλούς τρόπους.
Αφού πωλήθηκε το 1/3 της συνολικής έκτασης το 1986, ο Πρόεδρος Σπύρος Κυπριανού κατέθεσε το θεμέλιο λίθο του νέου οικοτροφείου στις
24/05/1987, το οποίο εγκαινίασε ο Πρόεδρος της
Βουλής Δρ. Βάσος Λυσσαρίδης στις 21/10/1989.
Με απόφαση του Κεντρικού Συμβουλίου του
AGBU στη Νέα Υόρκη, ενώ φοιτούσαν 205 μα-

θητές και παρά τις παγκύπριες και παναρμενικές
αντιδράσεις, το Μελκονιάν δυστυχώς έκλεισε τον
Ιούνιο του 2005. Χάρη στον Εκπρόσωπο Βαρτκές
Μαχτεσιάν και το Σύνδεσμο Αποφοίτων, με μόνιμο διάταγμα του Υπουργού Εσωτερικών Νεοκλή
Συλικιώτη στις 02/03/2007, το 60% της συνολικής έκτασης (12,4 εκτάρια) κηρύχθηκε ως χώρος
εθνικής κληρονομιάς. Μεταξύ Σεπτεμβρίου 2007
και Δεκεμβρίου 2009, τα παλαιά κτίρια στέγαζαν
το Γυμνάσιο Αγλαντζιάς. Ενώ ο αγώνας για την
επαναλειτουργία συνεχίζεται, το μέλλον των ιστορικών κτιρίων και της εξαιρετικά πλούσιας βιβλιοθήκης παραμένει αβέβαιο…
Η Αρμενική Μητρόπολη Κύπρου
Η Αρμενική Μητρόπολη Κύπρου ιδρύθηκε
το 973 από τον Καθόλικο (Πατριάρχη) Χατσίκ Α΄
και έκτοτε διατηρεί μια συνεχή παρουσία στην Κύ-

Η εντυπωσιακή πύλη
του πρώτου κοιμητηρίου
Λευκωσίας, που κατασκευάστηκε με εισφορές
των πιστών (1888) και το
παρεκκλήσι του Αγίου
Παύλου, που κτίστηκε
με βάση τη διαθήκη του
Μπογός Οτατζιάν (1892),
κυβερνητικού μεταφραστή. Το παρεκκλήσι της
Αναστάσεως στο δεύτερο
κοιμητήριο ανεγέρθηκε
από τον έμπορο Χαρουτιούν Μποχτζαλιάν
(1938).

-- 192 --

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 13

Η αρμενοκυπριακή κοινότητα

Ομάδα Αρμενοκυπρίων γυναικών τον Απρίλιο του 1988 μπροστά
από τη μαρμάρινη στήλη για την Αρμενική Γενοκτονία, που βρισκόταν στο πάρκο της Ακρόπολης μεταξύ 1982-1988.
Αριστερά, επιμνημόσυνη τελετή τον Απρίλιο του 1948 υπέρ της
μνήμης των 1½ εκατ. σφαγιασθέντων Αρμενίων κατά τη Γενοκτονία του 1915-1923. Το ιστορικό αυτό μνημείο, το δεύτερο αρχαιότερο στον κόσμο, ανεγέρθηκε το 1932· κατά ειρωνεία της
τύχης, κατέστη το ίδιο θύμα των Τούρκων το 1963.

προ, είναι δε το αρχαιότερο θέμα του Καθολικάτου
(Πατριαρχείου) του Μεγάλου Οίκου της Κιλικίας. Κατά την Ανεξαρτησία, Μητροπολίτης ήταν
ο Αρχιμανδρίτης Γερβάντ Απελιάν (1958-1968),
ενώ εφημέριοι οι πρωθιερέας Χορέν Κουλιγκιάν
(Λευκωσία: 1938-1966), και ιερέας (μετέπειτα
πρωθιερέας) Βαζκέν Σαντρουνί (Λευκωσία, Λεμεσός, Αμμόχωστος: 1956-2000), τον οποίο διαδέχθηκε ο π. Μομίκ Χαπεσιάν (2000- ). Στη Λάρνακα υπηρετούσε ο π. Σεμπάτ Μεχσιάν (1957-1962)
τον οποίο διαδέχθηκαν οι ιερείς Σαχάκ Αντεκιάν
(1962-1966), Ασιότ Γκοτσιάν (1967-1968), Μακάρ Νατζιαριάν (1969-1970), Παρσέχ Χατσεριάν
(1972-1984), Ναρέκ Πεχλιβανιάν (1986-1990)
και Μαστότς Ασκαριάν (1992-). Στη Λεμεσό υπηρετούσε ο Αρχιμανδρίτης Βαρουζάν Χεργκελιάν
(1970-1974)· έκτοτε λειτουργεί ο εκάστοτε ιερέας
της Λάρνακας.
Μετά την κατάληψη του συμπλέγματος της
οδού Βικτωρίας στη Λευκωσία, κατά την τουρκοκυπριακή ανταρσία (1963-1964), η Μητρόπολη
στεγάστηκε προσωρινά στην οδό Αράμ Ουζουνιάν
(1964-1968) και αργότερα στην οδό Κυριάκου
Μάτση, στον Άγιο Δομέτιο (1968-1984). Κατά την

περίοδο αυτή, Μητροπολίτες ήσαν οι Ανώτερος
Αρχιμανδρίτης Αρσέν Αβεντικιάν (1968-1974),
Επίσκοπος Νερσές Παχτικιάν (1974-1977) και
Επίσκοπος Ζαρέχ Αζναβοριάν (1977-1983).
Χάρη στις προσπάθειες του τελευταίου και με
την οικονομική αρωγή της Ηνωμένης Ευαγγελικής
Εκκλησίας της Βεστφαλίας, της Κυπριακής Δημοκρατίας και των πιστών, το 1983 οικοδομήθηκε το
κτίριο της Μητρόπολης δίπλα από το σχολείο και
άνοιξε επίσημα στις 05/03/1984, έπειτα από επίσκεψη του Καθόλικου (Πατριάρχη) Καρεκίν Β. Εδώ
υπηρέτησαν οι Ανώτερος Αρχιμανδρίτης Γεγισέ
Μαντζικιάν (1983-1997) και Αρχιεπίσκοπος Βαρουζάν Χεργκελιάν (1997-). Με πρωτοβουλία του
τελευταίου, ανακαινίστηκε το υπόγειο του κτιρίου,
με έσοδα από τη δημοπρασία της συλλογής του
Βαχράμ Ουτιτζιάν το 1994. Τα επίσημα εγκαίνια
της Αίθουσας «Βαχράμ Ουτιτζιάν» τέλεσε ο Καθόλικος (Πατριάρχης) Αράμ Α΄ στις 03/02/1999·
εδώ διοργανώνονται διάφορες φιλανθρωπικές, πολιτιστικές και κοινοτικές εκδηλώσεις.
Το καταστατικό της Μητρόπολης αποτελείται από 102 άρθρα και, στην παρούσα του μορφή,
ισχύει από τις 03/09/2010. Τη διοίκηση ασκεί η
Αρμενική Εθναρχία Κύπρου, μέσω του Θρονικού
Συμβουλίου (Μητροπολίτης, δύο εφημέριοι και
δώδεκα εκλεγμένοι λαϊκοί) και του Εκτελεστικού
Συμβουλίου (Μητροπολίτης και επτά διορισμένοι
λαϊκοί), με προέδρους τους Σεμπούχ Ταβιτιάν και

-- 193 --

1960-2010

ΙΣΤΟΡΙΑ ΤΗΣ KΥΠΡΙΑΚΗΣ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑΣ

Δρ. Αντρανίκ Αστζιάν, αντίστοιχα (από το 2007).
Υπάρχουν, επίσης, οι τοπικές ενοριακές επιτροπές
(Λευκωσία, Λάρνακα, Λεμεσός), η επιτροπή χριστιανικής κατήχησης και η επιτροπή κυριών. Η
Μητρόπολη στηρίζεται με ετήσια χορηγία ­59.800
ευρώ από την κυπριακή κυβέρνηση, η οποία καταβάλλει και τους μισθούς των ιερωμένων της.
Χώροι λατρείας και προσευχής
Το 1960 υπήρχαν οι αρμενορθόδοξες εκκλησίες της Παναγίας (Λευκωσία, 1308), του Αγίου
Στεφάνου (Λάρνακα, 1909) και του Αγίου Γεωργίου (Λεμεσός, 1939) όλες δίπλα από τα τοπικά σχολεία. Υπήρχαν, επίσης, τα αρμενορθόδοξα
παρεκκλήσια του Αγίου Παύλου (α΄ κοιμητήριο,
1892) της Αναστάσεως (β΄ κοιμητήριο, 1938) και
του Αγίου Μακαρίου (Χαλεύκα, 1814), καθώς και
η αρμενική ευαγγελική εκκλησία (κατεχόμενη
Λευκωσία, 1946) η οποία σήμερα χρησιμοποιείται
παράνομα ως κέντρο χειροτεχνίας.
Το παρεκκλήσι του Αγίου Μακαρίου βρίσκεται στη Μονή του Αγίου Μακαρίου (Αρμενομονάστηρο) στον Πενταδάκτυλο, που ιδρύθηκε περί
το έτος 1000 και μέχρι το 1974 αποτελούσε χώρο
ανάπαυσης Αρμενίων κληρικών από την Κιλικία
και αγαπημένο χώρο συγκέντρωσης των Αρμενοκυπρίων. Αφημένο στο έλεος της φύσης και των

Οι πρόσκοποι του Μελκονιάν μπροστά από το πέτρινο μνημείο
και το ξύλινο παρατηρητήριο που κατασκεύασαν για τα 45χρονα
του 77ου ΣΠΚ (1977), μαζί με τους Αρχηγούς Βαρτκές Κουρουγιάν, Αρτίν Ανμαχουνί και Κεβόρκ Καζαντζιάν.

βανδάλων, βουβό, ερειπωμένο και βεβηλωμένο,
περιμένει υπομονετικά να επιστρέψουν ειρηνικά
οι νόμιμοι ιδιοκτήτες του. Με πρωτοβουλία της
Εθναρχίας και του Εκπροσώπου Βαρτκές Μαχτεσιάν πραγματοποιήθηκαν τρεις επισκέψειςπροσκυνήματα σε αυτό (06/05/2007, 10/05/2009
και 09/05/2010).
Στην Αμμόχωστο, καθώς το 1957 εξτρεμιστές
Τουρκοκύπριοι είχαν κάψει την εκκλησία της Παναγίας του Καντσβώρ (1346), η μικρή αρμενική
παροικία χρησιμοποιούσε την εκκλησία της Αγίας
Παρασκευής στα Κάτω Βαρώσια, μετά από παραχώρηση του Αρχιεπισκόπου Μακαρίου Γ΄. Για τις
μεγάλες λειτουργίες χρησιμοποιούνταν η εκκλησία του Αγίου Ιωάννη, ενώ σε κάποιες περιπτώσεις, ιδιαίτερα το χειμώνα, ο χώρος του σχολείου.
Η μεσαιωνική εκκλησία του Καντσβώρ μέχρι το
2005 βρισκόταν σε «στρατιωτική ζώνη».
Κατά την τουρκοκυπριακή ανταρσία (19631964) καταλήφθηκε το σύμπλεγμα της οδού Βικτωρίας στην παλιά Λευκωσία. Όπως και με το
Αρμενομονάστηρο, η γοτθική αυτή εκκλησία αφέθηκε στο έλεος της φύσης και των βανδάλων. Μετά

-- 194 --

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 13

Η αρμενοκυπριακή κοινότητα

από δεκαετίες καταστροφών, με πρωτοβουλία της
Εθναρχίας και του Εκπροσώπου Βαρτκές Μαχτεσιάν και με χρηματοδότηση από το UNDP, τα έργα
αποκατάστασης ξεκίνησαν τον Οκτώβριο του 2009
και αναμένεται να ολοκληρωθούν το Σεπτέμβριο
του 2011.
Με το πέρας των εχθροπραξιών του 19631964, ο Αρχιεπίσκοπος Μακάριος Γ΄ έθεσε στη
διάθεση της παροικίας της Λευκωσίας το παρεκκλήσι του Αγίου Δομετίου. Για τις μεγάλες λειτουργίες χρησιμοποιούνταν η κοντινή εκκλησία
του Αγίου Γεωργίου (1964-1969), ο αγγλικανικός
καθεδρικός του Αγίου Παύλου (1969-1981) ή η αί-

Αν και οι τελευταίοι μοναχοί στο Αρμενομονάστηρο φαίνεται
πως ζούσαν μέχρι το 1800, παρέμεινε σημαντικός χώρος συγκέντρωσης και προσκυνήματος, γι’ αυτό άλλωστε και επιδιορθώθηκε το 1811-1818, 1866, 1929, 1947-1949 και 1973. Φωτογραφία
επίσκεψης μελών της AYMA στο μοναστήρι το 1955.

θουσα εκδηλώσεων του Ναρέκ (1972-1981). Χάρη
στον Εκπρόσωπο Δρ. Αντρανίκ Λ. Αστζιάν και τον
π. Βαζκέν Σαντρουνί, αποφασίστηκε η ανέγερση
νέας εκκλησίας της Παναγίας δίπλα από το σχολείο: στις 25/09/1976 ο Αρχιεπίσκοπος Μακάριος
Γ΄ και ο Επίσκοπος Παχτικιάν κατέθεσαν το θεμέλιο λίθο σε μια βροχερή ημέρα, κάτι που ο Μακά-

Μνημείο για το
αρμενικό αλφάβητο
(επινοήθηκε το 405
μ.Χ. και είχε αρχικά
36 γράμματα· γύρω στο
12ο αιώνα προστέθηκαν
άλλα δύο γράμματα) σε
τοίχο του Μελκονιάν,
το οποίο κατασκεύασε από πουρόπετρα ο
μεγάλος Αρμενοκύπριος
καλλιτέχνης Σεμπούχ
Απκαριάν (1980).

-- 195 --

1960-2010

ΙΣΤΟΡΙΑ ΤΗΣ KΥΠΡΙΑΚΗΣ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑΣ

Η ιστορική ομάδα
Καϊτζάκ (Αστραπή)
ιδρύθηκε το 1930,
κυρίως από μαθητές
του Μελκονιάν. Τον
Μάρτιο του 1931
κατάφερε να ανακηρυχθεί κυπελλούχος Κύπρου, αφού
νίκησε διαδοχικά
το Παγκύπριο
Γυμνάσιο, την
Τουρκική Λέσχη
και το ΑΠΟΕΛ.
Παρά την επιτυχία
της, η ομάδα αυτή
έλαμψε και έσβησε
σαν αστραπή και το
μόνο που απέμεινε
είναι δύο φωτογραφίες των παικτών
της.

ριος θεώρησε καλόν οιωνό. Χάρη στην οικονομική
αρωγή της Ηνωμένης Ευαγγελικής Εκκλησίας της
Βεστφαλίας, της Κυπριακής Δημοκρατίας, του Παγκοσμίου Συμβουλίου Εκκλησιών και των πιστών
και, αφού τα κατασκευαστικά έργα ολοκληρώθηκαν
αισίως, τα εγκαίνια τέλεσε στις 22/11/1981 ο Αρμενοκύπριος Καθόλικος (Πατριάρχης) Χορέν Α΄ και
ο Συγκαθήμενός του Καρεκίν Β΄, στην παρουσία
του Αρχιεπισκόπου Κύπρου Χρυσοστόμου Α΄.
Στις 16/02/1997 ο Καθόλικος (Πατριάρχης)
Αράμ Α΄ καθαγίασε το παρεκκλήσι του Αγίου Παντοσώτηρος, το οποίο ανήγειραν μεταξύ 1995-1996
οι αδελφοί Αράμ και Πετρός Καλαϊτζιάν, για να
καλυφθούν οι πνευματικές ανάγκες των ενοίκων
του Μελάθρου Ευγηρίας Καλαϊτζιάν. Μετά από
την ευγενή παραχώρηση του Μητροπολίτη Πάφου
Γεωργίου, από το Δεκέμβριο του 2008 η μικρή αρμενική παροικία της Πάφου χρησιμοποιεί σε τακτά
διαστήματα το παρεκκλήσι του Αγίου Γεωργίου
στη Χλώρακα.
Χώροι ανάπαυσης
Κατά την Ανεξαρτησία, λειτουργούσε το β΄
κοιμητήριο Λευκωσίας (Άγιος Δομέτιος, 1931),
το κοιμητήριο Λάρνακας (1897) και το κοιμητήριο
Λεμεσού (Κάτω Πολεμίδια, 1960). Υπήρχε, επίσης,
ένα μικρό κοιμητήριο στην περιοχή Σταυρού (Αμμόχωστος, 1951)· στα τέλη του 1966 έγινε ανταλλαγή του χώρου αυτού με νέο μεγαλύτερο στον Άγιο
Μέμνωνα και η πρώτη ταφή πραγματοποιήθηκε το
1967· δυστυχώς, το κοιμητήριο αυτό καταλήφθηκε
από τους Αττίλες τον Αύγουστο του 1974.

Επίσης, τον Αύγουστο του 1974, το β΄ κοιμητήριο πλήγηκε από τουρκικούς όλμους και έκτοτε
βρίσκεται στη νεκρή ζώνη· έπαψαν να τελούνται
λειτουργίες στο παρεκκλήσι, στις ταφές παρευρισκόταν αυστηρά περιορισμένος αριθμός ατόμων
και οι επισκέψεις επιτρέπονταν δύο φορές το
μήνα. Το 2005 το UNDP επιδιόρθωσε το περιτείχισμα του κοιμητηρίου, ενώ το 2010 έγινε επιδιόρθωση του παρεκκλησιού, με την ελπίδα ότι εκεί θα
τελεστεί ξανά λειτουργία. Χάρη στον Εκπρόσωπο
Βαρτκές Μαχτεσιάν, από τα μέσα του 2007 επιτρέπονται επισκέψεις κάθε Κυριακή, με συνοδεία
της ΟΥΝΦΙΚΥΠ. Το 1998 άρχισε να λειτουργεί
το γ΄ κοιμητήριο Λευκωσίας στην Κάτω Δευτερά.
Έκτοτε, στο β΄ κοιμητήριο διενεργούνται ταφές
μόνον εφόσον υπάρχει οικογενειακός τάφος.
Υπάρχει, επίσης, το α΄ κοιμητήριο Λευκωσίας (περιοχή Λήδρα Πάλας), στο οποίο πιστεύεται
πως οι πρώτες ταφές έγιναν γύρω στο 1810· με την
άφιξη των χιλιάδων προσφύγων της Γενοκτονίας
και τον πολλαπλασιασμό των ταφών, ο χώρος αποδείχθηκε μικρός κι έτσι οι τελευταίες ταφές πραγματοποιήθηκαν το 1931. Ωστόσο, στο παρεκκλήσι
του κοιμητηρίου τελούνταν λειτουργίες μέχρι το
1963. Λόγω της εγγύτητας με την πράσινη γραμμή,
ο χώρος παραμελήθηκε κάπως· χάρη στον Εκπρόσωπο Βαρτκές Μαχτεσιάν και την Εθναρχία, το
2008-2009 έγινε πλήρης αποκατάσταση του κοιμητηρίου και τοποθετήθηκε αναμνηστική επιγραφή με τα ονόματα των εκεί 419 ταφέντων. Στις
11/04/2010 ο Αρχιεπίσκοπος Βαρουζάν τέλεσε
επανακαθαγιασμό του παρεκκλησιού και μνημόσυνο: ήταν η πρώτη λειτουργία από το 1963!

-- 196 --

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 13

Η αρμενοκυπριακή κοινότητα

Οι καπνέμποροι αδελφοί Κρικόρ Μελκονιάν (1843-1920) και
Καραμπέτ Μελκονιάν (1849-1934), που με τη γενναιόδωρη και
φιλάνθρωπη δωρεά τους έκτισαν το ομώνυμο εκπαιδευτήριο.
Μέχρι την τουρκοκυπριακή ανταρσία του 1963-1964, η οδός Βικτωρίας υπήρξε για αιώνες η καρδιά της αρμενοκυπριακής κοινότητας (αριστερά). Άρχιζε από τη λατινική εκκλησία του Τιμίου Σταυρού και έφθανε μέχρι το τζαμί του Αράπ Αχμέτ. Εδώ
βρισκόταν το αρμενικό σύμπλεγμα και το AGBU και, γύρω από
αυτά, τα οικήματα της AYMA και της Αρμένικης Λέσχης, καθώς
και αρκετά αρμένικα σπίτια και καταστήματα.

Μνημεία
Κατά το έτος της Ανεξαρτησίας, υπήρχαν τα
εξής αρμενικά μνημεία στην Κύπρο:
α) Ένας πέτρινος οβελίσκος στη μνήμη του
Αββά Μεχιτάρ, που είχε μονάσει στη Μονή του
Αγίου Μακαρίου το 1695 (Αρμενομονάστηρο,
1931).
β) Το πέτρινο μνημείο της Αρμενικής Γενοκτονίας στο προαύλιο της εκκλησίας της Παναγίας (Λευκωσία, 1932), το δεύτερο αρχαιότερο στον
κόσμο, που κατά ειρωνεία της τύχης έγινε και το
ίδιο θύμα των Τούρκων, το 1963.
γ) Ένας πέτρινος οβελίσκος εις μνήμην της
επίσκεψης του Καθόλικου (Πατριάρχη) Σαχάκ Β΄
στο Αρμενομονάστηρο (1933).
δ) Το καλλιμάρμαρο Μαυσωλείο των Ευεργετών Κρικόρ και Καραμπέτ Μελκονιάν (1956),
που αντικατέστησε παλαιότερο ξύλινο.
ε) Η ίδια η εκκλησία του Αγίου Στεφάνου
(Λάρνακα, 1909) αποτελεί το πρώτο μνημείο στην
Αρμενική Διασπορά εις μνήμην των μαρτύρων των
σφαγών της Κιλικίας.

Μεταξύ 1979-1980, ο μεγάλος καλλιτέχνης
Σεμπούχ Απκαριάν, με τη βοήθεια του καλλωπιστικού ομίλου, κατασκεύασε από πουρόπετρα το
δίδυμο μνημείο για το αρμενικό αλφάβητο και τη
Μητέρα Αρμενία, στο σταυροδρόμι του νοσοκομείου του Μελκονιάν, το οποίο αποκάλυψε στις
08/05/1981 ο Πρόεδρος του AGBU, Αλέκ Μανουκιάν· το 1987 οι δύο στήλες τοποθετήθηκαν αριστερά και δεξιά του Μαυσωλείου των Ευεργετών.
Μεταξύ 1990-1991, ο γλύπτης Λεβόν Τοκματζιάν
φιλοτέχνησε μια σειρά μνημείων που απεικονίζουν
σημαντικούς πυλώνες της αρμενικής ιστορίας και
γραμμάτων: το αμμολίθινο άγαλμα του Αγίου Γρηγόριου του Ναρεκηνσίου (μπροστά από το Ναρέκ
Λευκωσίας), την αμμολίθινη προτομή του Μπογός
Νουμπάρ Πασιά1 (μπροστά από το AGBU Λευκωσίας), τη μαρμάρινη προτομή του Αλέκ Μανουκιάν (μπροστά από το νέο οικοτροφείο του Μελκονιάν), την αμμολίθινη προτομή του Αγίου Μεσρώπ
Μαστότς2 (κόμβος πίσω από το Μαυσωλείο των
Ευεργετών), και τις αμμολίθινες προτομές των
Χοβαννές Αϊβαζόφσκι3, Χακόπ Μεγαπάρτ4, Αρχι-

1. Ο Μπογός Νουμπάρ Πασιάς (1851-1930) υπήρξε o ιδρυτής
και πρώτος πρόεδρος του AGBU (1906-1928), καθώς και Εκπρόσωπος της Αρμενικής Εθνικής Συνέλευσης.
2. Ο Άγιος Μεσρώπ Μαστότς (362-440) μοναχός, θεολόγος
και γλωσσολόγος, ήταν ο επινοητής του αρμενικού αλφαβήτου,
το οποίο «ανακάλυψε» με θεϊκό όραμα για να καταγράψει τη
Βίβλο στην Αρμενική.
3. Ο Χοβαννές Αϊβαζόφσκι (1817-1900) ήταν μεγάλος ρομαντικός ζωγράφος, κυρίως θαλασσογραφιών, καθώς και ευεργέτης
της πόλης Θεοδοσία στην Κριμαία.
4. Ο Χακόπ Μεγαπάρτ (15ος-16ος αιώνας) ίδρυσε τυπογραφείο
στη Βενετία, όπου τύπωσε το πρώτο αρμενικό βιβλίο (1512), το
«Ουρπατακίρκ» (Βιβλίο της Παρασκευής).

-- 197 --

1960-2010

ΙΣΤΟΡΙΑ ΤΗΣ KΥΠΡΙΑΚΗΣ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑΣ

Η περίφημη
φιλαρμονική
του Σχολείου
Μελικιάν, την
οποία ίδρυσε
ο περίφημος
μουσικός
Βαχάν Μπετελιάν το 1921.
Το 1926 δώρισε σε αυτήν
καινούργια
μουσικά όργανα ο εξόριστος
Βασιλιάς της
Αραβίας, Χουσεΐν μπιν Άλι,
που διέμενε
στην Κύπρο
κατά την περίοδο εκείνη.
Φωτογραφία
του 1930.

μανδρίτη Κομιτάς1, Στρατηγού Αντρανίκ2, Βαχάν
Τεκεγιάν3 και Μοβσές Χορενατσί4 (ανάμεσα στα
παλαιά και τα νέα κτίρια του Μελκονιάν).
Στα τέλη του 1989, η Εθναρχία ανέθεσε στο
γνωστό ζωγράφο και αρχιτέκτονα Τζον Γκεβεριάν
το σχεδιασμό του καλλιμάρμαρου Μνημείου της
Αρμενικής Γενοκτονίας στο προαύλιο της εκκλησίας της Παναγίας, που κατασκευάστηκε το 1990
και εγκαινιάστηκε στις 24/04/1991· το 2000 οι
οικογένειες Εγογιάν και Τεμπεκιτζιάν ανήγειραν
δύο οστεοφυλάκια μπροστά από αυτό, τα οποία περιέχουν λείψανα μαρτύρων της Γενοκτονίας από
την έρημο του Ντερ Ζορ στη Συρία. Μπροστά από
την εκκλησία, η Μητρόπολη κατασκεύασε μαρμάρινη σταυρόπετρα (χατσκάρ) αφιερωμένη στην
αιώνια φιλία Αρμενοκυπρίων και Ελληνοκυπρίων,
έργο του γλύπτη Μπογός Τασλακιάν· τα αποκαλυπτήρια τέλεσε στις 21/10/2001 ο Προεδρικός
Επίτροπος Μανώλης Χριστοφίδης, στην παρουσία
του Καθόλικου (Πατριάρχη) Αράμ Α΄. Πλάι της
σταυρόπετρας βρίσκεται η μπρούντζινη προτομή
1. Ο Αρχιμανδρίτης Κομιτάς Σογομονιάν (1869-1935) μεγάλος
μουσικοσυνθέτης, αοιδός, μουσικολόγος και μουσικοπαιδαγωγός, θεωρείται ο ιδρυτής της σύγχρονης αρμενικής κλασικής
μουσικής.
2. Ο Στρατηγός Αντρανίκ Οζανιάν (1865-1927) υπήρξε αρμενικός εθνικός ήρωας, μεγάλος Αρμένιος πολεμιστής της ελευθερίας και στρατηγός του ρωσικού στρατού.
3. Ο Βαχάν Τεκεγιάν (1878-1948) υπήρξε καθηγητής στο Μελκονιάν και αλλού, δημοσιογράφος και πολιτικός ακτιβιστής, και
θεωρείται ο πρίγκηπας της αρμενικής ποίησης.
4. Ο Μοβσές Χορενατσί (410-490) υπήρξε ποιητής, υμνογράφος
και γραμματικός του «Χρυσού Αιώνα» του αρμενικού έθνους,
καθώς και ο πρώτος Αρμένιος ιστοριογράφος.

του Αρχιεπισκόπου Ζαρέχ, την οποία φιλοτέχνησε
ο γλύπτης Μεγκερντίτς Μαζμανιάν και αποκάλυψε στην 01/05/2005 ο δωρητής Αλέκο Μπεζικιάν.
Μπροστά από το οίκημα της AYMA βρίσκεται
ένας μαρμάρινος τύμβος-οστεοφυλάκιο που περιέχει λείψανα μαρτύρων από την έρημο του Ντερ
Ζορ, τον οποίο ανήγειρε η Αρμενική Νεολαία Κύπρου και αποκάλυψε ο Αρχιεπίσκοπος Βαρουζάν
στις 28/04/2002. Μπροστά από την εκκλησία του
Αγίου Γεωργίου βρίσκεται μια σταυρόπετρα από
πέτρα τουφ, δωρεά της οικογένειας Αρακελιάν,
την οποία αποκάλυψε ο Αρχιεπίσκοπος Βαρουζάν
στις 28/09/2008. Στο παραλιακό μέτωπο της Λάρνακας βρίσκεται το Μνημείο της Γενοκτονίας, στο
σημείο όπου χιλιάδες Αρμένιοι πρόσφυγες αποβιβάστηκαν για πρώτη φορά στην Κύπρο. Σχέδιο του
αρχιτέκτονα Άγγελου Χαραλάμπους, λαξεύτηκε
από το γλύπτη Γεώργιο Καλακαλλά, θεμελιώθηκε
στις 24/11/2006 από τον Αρμένιο πρόεδρο Ρομπέρτ
Κοτσιαριάν και αποκαλύφθηκε στις 28/05/2008
από τον πρόεδρο Δημήτρη Χριστόφια.
Σωματεία, ιδρύματα
και κοινοτικές δραστηριότητες
Η αρμενοκυπριακή κοινότητα πάντοτε υπήρξε ιδιαίτερα δραστήρια και οργανωμένη. Το 1960
δραστηριοποιούνταν τα εξής αρμενικά σωματεία
στην Κύπρο:
α) Αρμενική Λέσχη (Λευκωσία: 1902).
β) Αρμενική Γενική Ένωση Αγαθοεργίας
[(AGBU), Λευκωσία: 1913, Λάρνακα: 1912, Λεμεσός: 1936, Αμμόχωστος: 1949].

-- 198 --

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 13

Η αρμενοκυπριακή κοινότητα

Ο Αρχιεπίσκοπος Μακάριος
Γ’ τελεί τα
εγκαίνια του
Αρμενικού
Σχολείου Ναρέκ
Λευκωσίας στις
12/11/1972,
στην παρουσία
του Καθόλικου
(Πατριάρχη)
Χορέν Α’.

γ) Αρμενική Λέσχη (Λάρνακα: 1931).
δ) Ένωση Αρμενίων Νέων [(AYMA), Λευκωσία: 1934].
ε) Νέα Αρμενική Λέσχη (Λάρνακα: 1959).
Τα σωματεία αυτά διοργάνωναν πληθώρα
ψυχαγωγικών, κοινωνικών, πολιτιστικών, αθλητικών και φιλανθρωπικών εκδηλώσεων, τονώνοντας
το κοινοτικό πνεύμα των μελών τους, αλλά ταυτόχρονα και τους δεσμούς των Αρμενοκυπρίων με
τους Αρμενίους της Διασποράς. Επιπλέον, οι ομάδες ποδοσφαίρου, καλαθόσφαιρας και πετόσφαιρας
του Μελκονιάν ήταν από τις καλύτερες μαθητικές,
ενώ η γνωστή ανά το παγκύπριο ποδοσφαιρική
ομάδα της AYMA έπαιζε στο πρωτάθλημα Α΄ κατηγορίας (1947-1956 και 1960-1962). Η AYMA, το
Μελκονιάν και το Σχολείο Μελικιάν-Ουζουνιάν
διέθεταν προσκοπικές ομάδες (77ο ΣΠΚ, 7ο ΣΠΚ
και 4ο ΣΠΚ) ενώ υπήρχαν επίσης οι ομάδες οδηγών του Μελκονιάν και του Σχολείου ΜελικιάνΟυζουνιάν (9η ΟΟΚ και 8η ΟΟΚ).
Με την κατάληψη της αρμενικής συνοικίας
της Λευκωσίας κατά την τουρκοκυπριακή ανταρσία (1963-1964), τα τρία λευκωσιάτικα σωματεία
πήραν τον πικρό δρόμο της προσφυγιάς. Η Αρμενική Λέσχη διαλύθηκε, ενώ η AYMA και το AGBU
στεγάστηκαν σε ενοικιαζόμενα κτίρια. Η ΑΥΜΑ
κατόρθωσε να ανεγείρει μεταξύ 1985-1986 το δικό
της οίκημα σε χαλίτικη γη στο Στρόβολο, το οποίο
εγκαινίασε στις 30/05/1987 ο Πρόεδρος Σπύρος

Κυπριανού. Το δε AGBU έκτισε το δικό του οίκημα δίπλα στο Μελκονιάν μεταξύ 1987-1988,
τα εγκαίνια του οποίου τέλεσε στις 22/10/1989 ο
Αλέκ Μανουκιάν.
Σήμερα στο χώρο της AYMA δραστηριοποιούνται η Αρμενική Εθνική Επιτροπή Κύπρου
(1965), η Αρμενική Νεολαία Κύπρου (1977), το
Αρμενικό Κέντρο Νεολαίας «Αζαταμάρτ» (1985·
μέχρι το 1997 αποτελούσε ξεχωριστό σωματείο), ο
Αρμενικός Σύνδεσμος Μέριμνας Κύπρου «Χομ»
(1988) και ο Αρμενικός Μορφωτικός και Πολιτιστικός Σύλλογος Κύπρου «Χαμαζκαΐν» (1999) με
τη χορευτική ομάδα «Σιπάν» και το θεατρικό όμιλο «Τιμάκ». Η ποδοσφαιρική ομάδα της ΑΥΜΑ
συμμετέχει στη Β΄ κατηγορία του ερασιτεχνικού
πρωταθλήματος. Το δε AGBU διαθέτει την παγκυπρίως γνωστή ομάδα φούτσαλ «Αραράτ» (1999),
με 7 πρωταθλήματα, 6 κύπελλα και 3 διπλούς τίτλους στο ενεργητικό της, καθώς και την ομάδα
φούτσαλ «Αραράτ U-17» (2010).
Το 1972 η Νέα Αρμενική Λέσχη συνενώθηκε
με το AGBU Λάρνακας, όταν αγοράστηκε ιδιόκτητο οίκημα, που ξανακτίστηκε το 2010 ως πολιτιστικό κέντρο. Το 2005 ιδρύθηκε ο Πολιτιστικός
Σύλλογος «Νορ Σερούντ»: από το 2006 στεγάζεται
σε ενοικιαζόμενο χώρο στο Στρόβολο και διαθέτει
την ομάδα φούτσαλ «Χομενμέν», που διαγωνίζεται στο πρωτάθλημα Γ΄ κατηγορίας. Η δραστήρια
Αρμενική Λέσχη Λάρνακας δεν ευτύχησε μέχρι

-- 199 --

1960-2010

ΙΣΤΟΡΙΑ ΤΗΣ KΥΠΡΙΑΚΗΣ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑΣ

σήμερα να έχει ιδιόκτητο οίκημα, ενώ το AGBU
Λεμεσού και η Ένωση Αρμενίων Νέων Λεμεσού
(LHEM, 1996) δεν στεγάζονται σε οίκημα.
Υπάρχει, επίσης, το Ίδρυμα Καλαϊτζιάν
(Λάρνακα, 1984), το Ίδρυμα «Φάρος» (Λευκωσία, 1998), που δραστηριοποιείται στα πολιτιστικά
δρώμενα, και το Κοινωφελές Ίδρυμα Αρέβ (Λευκωσία, 2008). Εκτός από τα εκπαιδευτικά προγράμματα, το Ίδρυμα Καλαϊτζιάν διαχειρίζεται το
Μέλαθρο Ευγηρίας Καλαϊτζιάν, το οποίο έκτισαν
μεταξύ 1987-1988 οι αδελφοί Αράμ και Πετρός
Καλαϊτζιάν εις μνήμην των γονέων τους, Ρουπέν
και Μαρή, σε χαλίτικη γη που παραχωρήθηκε στο
Στρόβολο. Εγκαινιάστηκε στις 06/03/1988 από τον
Υπουργό Εσωτερικών Χριστόδουλο Βενιαμίν, στην
παρουσία του Καθόλικου (Πατριάρχη) Καρεκίν
Β΄. Το 2005 κτίστηκε ο πάνω όροφος, η Πτέρυγα
«Αλίς και Αρουσιάκ Ραφαελιάν», χάρη στο κληροδότημα των οποίων πραγματοποιήθηκε το έργο.
Τα εγκαίνια τέλεσε στις 28/06/2006 ο πρόεδρος
Τάσσος Παπαδόπουλος και έκτοτε φιλοξενεί και
Ελληνοκυπρίους.
Μέσα ενημέρωσης
Ως μια αρμενόφωνη κοινότητα, που διοργανώνει τις δικές της εκδηλώσεις και διατηρεί ιδιαίτερες σχέσεις με την Αρμενία και την Αρμενική
Διασπορά, δεν θα μπορούσε να μην έχει και τα
δικά της μέσα ενημέρωσης. Το 1960 κυκλοφορούσε η εβδομαδιαία εφημερίδα «Χεναράν» (Στήριγμα), την οποία εξέδιδε ο Σετράκ Γκεπενλιάν από

το 1959 μέχρι το θάνατό του το 1962, καθώς και το
μαθητικό περιοδικό «Άυκ» (Αυγή), που εξέδιδε το
Εκπαιδευτικό Ινστιτούτο Μελκονιάν σε ακανόνιστα χρονικά διαστήματα μεταξύ 1937-2006.
Με πρωτοβουλία του Μανουέλ Κεοσεγιάν, το
Μελκονιάν άρχισε το 1968 την έκδοση της εβδομαδιαίας μαθητικής εφημερίδας «Τσολκ» (Λάμψη)· όταν το 1973 ανέλαβε ο Μηνάς Κοτζαγιάν,
η εφημερίδα έγινε μηνιαία και αργότερα διμηνιαία,
μέχρι που σταμάτησε το 1991. Το 1973 ξεκίνησε
το περιοδικό «Ντεγεκατού» (Πληροφορητής), το
οποίο εξέδιδε τριμηνιαία το AGBU Λάρνακας, με
πρωτοβουλία του Καραμπέτ Παπαζιάν, μέχρι το
θάνατό του το 1995. Το 1978 εμφανίστηκε το εκκλησιαστικό δελτίο «Κιπραχάι Ντεγεκατού» (Αρμενοκύπριος Πληροφορητής), το οποίο εξέδιδε σε
μηναία βάση η Μητρόπολη, με πρωτοβουλία του
Επισκόπου Ζαρέχ· το έργο αυτό συνέχισε ο Αρχιμανδρίτης Γεγισέ μέχρι το 1993. Μεταξύ 19791982 μια ομάδα υποστηρικτών του Αρμενικού
Λαϊκού Κινήματος εξέδιδε το διμηνιαίο κοινωνικοπολιτικό δελτίο «Χαϊτούκ» (Αντάρτης), που από
το 1981 ήταν δίγλωσσο.
Το 1981 η Αρμενική Νεολαία Κύπρου ξεκίνησε την έκδοση της τριμηνιαίας εφημερίδας «Αρτσακάνκ» (Ηχώ), η οποία κυκλοφορούσε μέχρι το
1982 για να μετατραπεί σε ετήσιο περιοδικό το
1983· το 1985 την έκδοση ανέλαβε το Αρμενικό
Κέντρο Νεολαίας «Αζαταμάρτ» μέχρι την αναστολή της το 1987. Το 1995 επανακυκλοφόρησε το
«Αρτσακάνκ», ως μηνιαία εφημερίδα, την οποία
εκδίδει μέχρι σήμερα το «Αζαταμάρτ», με αρχισυ-

Η πρώτη αρμενική
εφημερίδα στην
Κύπρο κυκλοφόρησε το 1900. Σύνθεση
με πρωτοσέλιδα των
αρμενοκυπριακών
εφημερίδων και
περιοδικών που
κυκλοφορούσαν
κατά την περίοδο
1960-2010.

-- 200 --

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 13

Η αρμενοκυπριακή κοινότητα

ντάκτη τον Άρτο Ταβιτιάν (από το 2009 αναρτάται
στην ιστοσελίδα www.artsakank.com.cy). Μεταξύ 1997-2003, ο Μασίς ντερ Παρτόγ εξέδιδε τη
μηνιαία εφημερίδα «Παρός» (Φάρος) με αρχισυντάκτρια τη Γεράν Κουγιουμτζιάν. Επίσης το 1997,
με πρωτοβουλία του Αρχιεπισκόπου Βαρουζάν,
είδε φως το μηνιαίο εκκλησιαστικό δελτίο «Κεγάρτ» (Λόγχη), το οποίο εκδίδει μέχρι σήμερα η
Μητρόπολη.
Με πρωτοβουλία του Γεγιά Καγιαγιάν, το
1998 το Μελκονιάν άρχισε να εκδίδει την τριμηνιαία πεντάγλωσση μαθητική εφημερίδα «Χαγιάτσκ»
(Βλέμμα)· το 2000 μετατράπηκε σε πεντάγλωσσο
περιοδικό, που κυκλοφορούσε ανά τετράμηνο μέχρι το 2004. Το 2003 ο Κεβόρκ Ζεϊτουντσιάν ξεκίνησε τη μηνιαία εφημερίδα «Αζάτ Τσάιν» (Ελεύθερη Φωνή), η οποία κυκλοφορεί μέχρι σήμερα με
αρχισυντάκτρια τη Γεράν Κουγιουμτζιάν. Τέλος,
από το 2006 το Γραφείο του Εκπροσώπου Βαρτκές
ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ
Αιμιλιανίδης K. Αχιλλέας, Το καθεστώς
της Αρμενικής Εκκλησίας της Κύπρου,
Λευκωσία: Power Publishing, 2006.
Αρμενική Μητρόπολη Κύπρου, Η Αρμενική Εκκλησία στην Κύπρο, Λευκωσία
2003.
Eramian, Joy, The Agha’s Children, a
Cypriot-Armenian Dynasty, Nicosia
2006.
Hadjilyra, Alexander-Michael,
The Armenians of Cyprus, Larnaca:
Kalaydjian Foundation, 2009.
Χατζηλύρας Αλέξανδρος – Μιχαήλ, Οι
Αρμένιοι της Κύπρου, Λάρνακα: Ίδρυμα
Καλαϊτζιάν, 2009.

Οι πρόσκοποι του «Χομενετμέν» στο γυμναστήριο της οδού
Μπελίκ Πασά, στη Λευκωσία το 1927, με τους Αρχηγούς Οννίκ
Γιαζματζιάν και Λεβόν Απκαριάν.

Μαχτεσιάν εκδίδει το τριμηνιαίο κοινοβουλευτικό ενημερωτικό δελτίο «Λραντού» (Ενημερωτικό
Δελτίο), με επιμέλεια της συνεργάτιδάς του, Ναϊρί Μουρατιάν (το οποίο αναρτάται στην επίσημη
ιστοσελίδα και σε αγγλική μετάφραση).
Από το 1953 το Δεύτερο Πρόγραμμα ραδιοφώνου του ΡΙΚ μεταδίδει το αρμενικό πρόγραμμα (σήμερα καθημερινά, 17:00-18:00). Στο
Διαδίκτυο, από το 1999 υπάρχει το εβδομαδιαίο
www.gibrahayer.com (αγγλόφωνο), το μεγαλύτερης κυκλοφορίας αρμενικό ενημερωτικό δελτίο.
Το 2001 λειτούργησε η ιστοσελίδα www.hayem.
org, η οποία λειτουργούσε ως ανεπίσημη μέχρι
που το 2007 ξεκίνησε η επίσημη ιστοσελίδα www.
cyprusarmenians.com.

Keshishian, Kevork K., «The
Armenian community of Cyprus,
6th century AD to the present day»,
Cyprus Today, vol. XL, no. 1 (Jan-April
2002), pp. 22-40.
Μαραγκού Γ. Άννα, Haigaz Mangoian,
1907-1970, Λευκωσία: Λαϊκή Τράπεζα,
1996.
Matossian, John, My father’s house, an
Armenian boyhood in Cyprus, Nicosia:
Lusignan Press, 2005.
Matossian, John, Silent Partners,
the Armenians and Cyprus 578-1878,
Nicosia: Lusignan Press, 2009.
Pattie, Susan Paul, Faith in History,
Armenians rebuilding community,

-- 201 --

Washington: Smithsonian Institution
Press, 1997.
Tourian, Karnig M., My memoirs,
Nicosia 1999.
Varnava, Andrekos, Coureas, Nicholas
and Elia, Marina (eds), The minorities
of Cyprus, development patterns and
the identity of the internal-exclusion,
Newcastle: Cambridge Scholars
Publishing, 2009.
ΕΥΧΑΡΙΣΤΙΕΣ οφείλονται στον
Εκπρόσωπο, τη Μητρόπολη και τα
πολυάριθμα μέλη της κοινότητας που
πρόθυμα παραχώρησαν πληροφορίες και
φωτογραφικό υλικό.