Wittgenstein: Sessizligin Grameri

SaYI: 33 Gilz 2002

Renk AyrIlnJ I Bam: Ut;-ER OFSET . Yuzyil Mah. Massit 5. Cad. No: 15 Bagcilar !Istanbul TeL: (0212) 629 03 15 Fotograflar: Yapi Kredi Kultur Sanat Yaymcrhk Aqivj Halkla ili~kiler: Yapi Kredl Yaymlan: 1723 Cogito D9 ayhk dusunce dergtst Sayi: 33 Guz, 2002 ISSN 1300-2880 4. Baski: Haziran 2006 Yap) Kredi Kwttir Sanat Yaymcrhk A.~. adma sahibi:
HAUL ASlllIAN TA~DELEN ARZUHAKSUN

Reklam:
SERKAN KALKANDELEN

Yazrsma

Adresi:

COG1TO

Sorumlu Yaz; i~leri Mfidfuii:

Dtnc
VAIGvlAK

Yapt Kredi Kultur Sanat Yaymcihk A.$ .. istiklal Caddesi, No: 285 Beyoglu 34433/Istanbul Tel.: (0212) 252 47 00 (pbx) Faks: (0212) 293 07 23 E-posta; ykkultur@ykykultur.com.tr E-posta: ecakmak@Ykykultur.com.tr internet adrest: http://www.cogitoyky.com www.teleweb.com.tr Yaym Tiirn: Yerel sureli Partner of "European Network of Cultural Journals Eurozlne" "Avrupa Kulturel Yaymlar Agi - Eurozlne" Uyesi www.euroztne.corn Cogito'da yayimlanan tum sorumlulugu yazanna Derglde yer alan yaztlar ka:ynELk.~Sl:eri!I!I'~k kaydiyla yayimlanabilir Yayin Kurulu, gOIlderi!fl):t yayrmlayip yayimlamamakta Gonderilen yazilar iade elllltme'.

Dergi Edltorn:
E. En;

Bu Saymm Yaym Kundu:

Ems

BATUR, QMERAYGON. TURGUT C;EviKER, TAMER ERDOGAN, AHMET KUYA$. EYOP QZVEREN, MERTTANAYDIN, AY$EERDEM TUGRUL TAr-.'YOL.

Grafik Tasarrm;
FARUK UUY, AKGOL YIWfZ

Dtizelti:
FAHRt GDLLVoGW. KORKUT TANKUTER

Yaym Sekreteri:
GDLAY KANDEMiR

Bu Sayrda:

Cogito'dan 5 .. Wittgenstein'm

Analitik Geometrisi Hayati ve Yapitlan Felsefesi: Ternel Kavram ve Felsefe Elestirtsi

11 .. Hans Sluga: Ludwig Wittgenstein: 40 .. Orner Naci Soykan: Wittgenstein Sorunlar 80 .. Robert J. Fogelin: Wittgenstein'm

106 .. Newton Garver: Gramer Olarak Felsefe 132
iii

Christopher

Coope: Wittgenstein'm Wrttgenstetn'm

Bilgi Kurarrn Felsefi Arasnrmalar'i

155 .. Paul Feyerabend:

190 .. Ilham Dilrnan: Wittgenstein'da 222
e

Ruh Kavrami

David Bloor: Kurumlar

Olarak Kurallar

239 .. Nun Saglam: Dildeki Cozulmenin Sagaltici Etkileri 252 .. Levent Senturk: Kundmanngasse 259 .. Roland Jaccard: Wittgenstein'i Sevrnek Icin 50 Neden

264 .. Oets Kolk Bouwsrna: Konusmalar 284 .. Ludwig Wittgenstein: Kesinlik: Uzerine'den Felsefesinin Ulasilabtllrligi

296 • David G. Stem: Wittgenstein 320
iii

Turkcede Wittgenstein

Btbliyografyasi

Gecen Sayrdakiler 323 .. SaY132: Hayvan: Imge, Sirnge, Gerceklik 324 .. Yazarlar Hakkmda

"Dusunceler'fn ufku "coqlto" ile qenisliyor ...
6

Gecmisten qunumuze ... Aristoteles'ten Adorno'ya, Mehmet Rifat'tan Nermi Uygur'a ... "varolusculuk'tan "gbstergebilim"e, "ask''tan "terr'e ... "Dusunmeyi "dusunceye donusturen "cog ito" kitaplan, "kitap" gibi "coqito" dergileri. ..

Populer muzik, sarutdiqmdan yaslr olabilir mi7 Populer muzik teorisi ve tarihi protesoru Peter Wicke, Mozart'tan Madonna'ya - PopUler Muzigin Sir Kultur Tarihi'nde, bu sorunun cevaptanru anyor ... Tangodan teknoya uzanan uzun r;izgide, farkh muzik turlerinln ve danstann bedenlerdeki yansimalanra da inceleyen Wicke, populer muzigin k6klerini ve geli~imjni arasunyor.
Mozart'tan Madonna'ya - Populer Muzigin Bir Kiiltiir Tarihi
Peter Wicke. Cev: Serpil Dalaman

Cogito'nun"Ten" konulu dosyasi ar;llIyor: Zeynep Saym Doqu'nun tenini vurguluyor; Bulent Somay tenselliql ele aIIY0r. KubHay Akman, ten degi~tiren bir sanatC;:IYI,Orlan'lanlanyor. Kaan H. Okten Yahudi teolojisinin deri fenornenolojsini, A. Sait Aykut Arapislam kultUrunde ten sevqisini i~liyor. Anadolu'da "ten resmi"ni, dovrne ve klnayl Ahmet Ta$gln ve Bircan-Aydm Durdu c;:iftiantanyor;
Cog ito
SaY144-45 320

344 sayfa, 16 YTL

sayra.

15 YTL

Tekrar basknan yapuan Cogito kltaplan
Fizlk - Artsroteles (3. Baski! • G6stergebilimsel SerLiven - Roland Barthes (4. Baskl! • ~k - Eric Blondel (4. Baskil • Hegel 13. Baskll- Tartl~dal Modernlik: Descartes ve Spinoza (3. BasKI)- TDlin Bumin • Felsefe Nedir?· G. Deleuze-E Guattari 18. Baskl) • Ansiklopedi - Diderot & D'Alembert 13. Baskil • Sevgi DstLine [b. Baskil - Jose Ortega y Gasset • ·Oteki" Oimak, "Oteki"yle Yasamak (4. Baski] - JDrgen Haberma • Dostoyevski'den Sartre'a Varolu~~uluk - Walter Kaufmann [4. Basklj • Sanat Yapltl - Beatrice Lenoir (4. Baskl) • Osmann-Turk Anayas1 Geli~meleri (14. BasKI! - BDlent Tenor • C;:okkLiltLircLiILik: Taruma Politikasl - Charles Taylor [2. Baski] • KLiltur kurann (3. Basklj- Ba~kaSevgisi 13. Baski] - Bunahmdan Ya~ama KUltLirLi - Dilln GLicu (3. Baskl)- Ya~ama Felsefesi [3. BaSKI)- Denemeli Denemesiz 12. Bask" . Nerrni Uygur • Anadolu'da Kan Davasi -Artun Dnsa113. Baskl]

Tekrar baskuan yapllan Cogito dergileri
0 i Laiklik [7. Baski] • (ogito 04 Ask (l0. Baskl) • C091to Ob-07 Siddet (5. BasKI! • Coqito 10 Oyleyse Descartes (3. Baskl) • Cogito 17 Bizans [5. Baskl) • Cog;to 19 Osmanhlar IOzel SaYI) 18. Basl«] • Cogito 25 Nietzsche: KaYIP Bir Klta 16. Baski] • Cogito 29 Seh;uklular 13. Baskr] • Coqito 36 Adorno: Kitie, Melankoli, Felsefe 13. Baskr] (ogito

0110
Yap'

YAPt KQEDIVAYlNI...MII i!:-POS"f'A" ~~r.a::m.tr\IIJEB

Kredl Vay,nla"

tdrABtiVl..ERI·I$TANBUt.; it2 293 0824 1502· iZU1R: 232 463 82 90. ANKA.~31l43585 94 stffisf· .WWW.yapikred~comlN.TERNETSAnS.).ty..etLOre.com.tr "'..........,...,_~.(:M1b" YAP! KREDI KOilllR SNU(EYAYlNQUK nc, VC SAN. M. 212293 OS:J'4·252"4100

YAPf"'€rKRED
YAYINCILIK

KOLTOR SANAl

Wittgenstein'ln Analitik Geometrisi

~

Felsefe yapmarnak: felsefenin nasil yaprlabilecegi hakkmda felsefe yapmak. "Geri kalam, olsa olsa metafiziktir" - bir cesaret gosterisi. Savasm, ekonomik yikimm ortasmda, blr yangm yerine donmus dunyada, yagmurla birlikte yagan sorulara yamt aramayi gayri mesru sayrnak ve sorulann nasil sorulmasi gerektigine yogunlasmak, cesaretten baska birsey olabilir mi? Bir merdiven olarak felsefe: onermesi yasak olan onerrneler: uzerine cikildiktan sonra tekmelenecek bir merdiven. "Jerry" olarak Wittgenstein: boslukta asih kalan ama kosmayi surduren cizgifilm kahramam. Felsefeyi, btttig; icin birakan kisi, ne yapar? Donebilecegi bir felsefe kurar herhalde.

~

Mantik oyunlan. Keskin bir silsile kavrayisi. ic; tutarhhk: temel icgudu, Frege, Russell, Schopenhauer, ama ayrica Kant. Kacmilmaz elbette: matematik ve geometriden ahnacak cati-iskelet tasanmi ilharmndan. Beynin isleyisi noktasmda da: Freud. Matematikten uzaklasma. -7 Kendini bilmek: kendini dile getirmek: kavrayism ve dilin paradokslan. Solipsizme yatki. Kisiye ozel dil tasanrnlari. Iletisimin catladigi nokta. Aracisiz konusamama: kendi hakkmda soz alamayan kisinin degnegi. HiC;basi agnmarms bir insan, bas agrismi nasil bilebilir? Bir gun basi agndigmda, bunun bas agnsi oldugunu nasil bilebiltr? Ama biliyor, -7 Dil'in ne'ligi uzerine: bir resirn kurami. Masa da masa rmymis>: Adlar, herkes icin aym nesneleri mi cagnsnrir -

beyne aym resrni mi cagmr? Dil, adlardan ibaret olabilir mi?
Cogito, sap: 33, 2002

6

Cogito'dan.

-7 Dil'in ne'Iigi uzerine, 2: rnantiktan

dilbilgisine gecis.

Bir oyun olarak dil. Kurallan dogal zorunluluktan degil, yapay ve keyft, ama tarihsel bir katmanhhgm gettrdigi (dilediginde de degisttrdigi) zorunluluktan dolayi: oyle. -7 Fikir degistirme ahlaki, Belki de degistirmemistir.
-7 Yayimlamamak.

karmak, mak.

Surekli yazrnak, yeniden, yeniden yazmak, kopyalar 91duzeltmek, degtstirmek, acmak, kapatmak, ama yayimlama-

Ikircik mi? Mukemmellik hirsi rm? Kendi cizgisinin gerisme dusme korkusu mu? "Sistem" uzmani bir beynin, asm sistemden sistemsizlige kaydigi dogru mu? Kendi cizdig! yapida tutsak bir mimar. -7 Kesinlik: mumktm mudur? Bu diinyada? inanmak mumkunse, belkt,

***
Cogito 33. sayismda, gectigimtz yuzyilm ozgun, tartismah, coguna gore kapah, arna her durumda felsefe pratigine ve dusuncesine getirdigi acihmlarm onemi nedeniyle "zeki felsefenin mihenk tasi" haline gelmis bir "felsefeci"yi ele ahyor: Wittgenstein. Yayrmladigr tek kitabmi "...susmak gerekir" diyerek bitiren, sonra da susmasa bile baska hicbir kitap yayimlarnayan, buna karsm felsefesinde keskin bir kmlma ya§ad1g1dusunulen Wittgenstein'm Tractatus sonrasi donemde, girtft konulari gmft bir sekilde ele aldigi biliniyor. Ne var ki yaprtmm sonuclandmlmarmshgi, aym metinleri defalarca yenlden yazrms olmasi ve bu versiyonlann da yok edtlmemesi, akademisyen felsefeciler Icin cok kotu bir haber oldu uzun sure. Wittgenstein hakkmdaki tartismalarm ve yargilarm cogu, butune hakim olamadan, parcadan yola cikrna zorunlulugunun getirdigi sakatlrklarla malul kaldi, Bu durum, 21. yuzyilm basmda koklu bir sekilde degtsti: dusunurun tum elyazmasi metinleri, Avrupa Kultur Mirasi cercevesinde yaygm (ama parah) kullamma acildi. Bu yuzyilda yeni bir Wittgenstein ortaya cikarsa sasirmamak gerekir. Yine de, bu noktaya gelene kadar, eksiklikleri unutmaksizm yapilabilecek seyler var; Cogito da bunlan yapmaya niyetli. Wittgenstein ozel sayisi, kapsamh uc;: yaziyla acihyor: Hans Sluga, Wittgenstein'm yasarm ve yapmm genel hatlanyla ele ahyor, yasammdaki donum noktalanm, felsefesinin gelistmine kosut olarak mceliyor, baglami olusturuyor, Orner Naci Soykan, Wittgenstein felsefesinin temel kavram ve sorunlanm tarnsngi yazismda, Wittgenstetn'in uretiminin iki doneme aynsmaktan cok, butunselligt olan tekli bir yapl oldugunu ileri suruyor. Yine de Wittgenstetn'i ele ahs bicimi, ikililer temeline oturuyor: ideal dill gunluk dil, ozel dill ortak kul1amm dili, mantrk/ dilbilgtsi, dunyamn srmrlanrn a~rna cabasi olarak metafizikJ diltn simrlanrn asma cabasi olarak metaftzik, nesne bagCogito, sap: 33, 2002

neleri bilebilecegtrnizt. Tractatus'un teorik zeminini olusturan doga bilimlerinin dilinin yerine.:Ibyor. bir kurumdur" sozunden hareketle. dil. kendisi de felsefe hocasi olan Bouwsma'nm Amerika'ya giden Wittgenstem'Ia yapngi konusrnalardan ve bun1ar iizerine kendi notlarindan bazi bolumler ve Wittgenstein'm Kesinlik Uzenne'sinden brr parca da yer ahyor.. yasamdaki cesitl! boyutlanyla. *** "Wtttgenstein: Sessizligm Grameri" sayrsi. bir surekhlik buluyor: "Arasttrmalar. Orner Naci Soykan'Ia benzer bir sekllde Feyerabend de.Wittgenstein'm Analitik Geometrisi 7 lammda ad! kullarurn baglammda ad. Robert J. nesne olarak neye benzedigtni. Tractatus'tan ilk bakista goruldugu kadar farkh degildir . Wtttgenstein'm Matematigin Temelleri Uzertne Notlar'da soyIedigi "oyun. biraz nefes payi saghyor: "Wittgenstein'i Sevmek i~in 50 Neden". Levent Senturk Wittgenstein'm mimarhkla ili§kisini degerlendiriyor. Christopher Coope. Newton Garver'm "Gramer Olarak Felsefe" bashkh yazisiyla btrlikte. yerine ne koydugunu. dusunurun ~izdigi "dil resrni'ini inceliyor. dilbilgisi-dilbi1im illskisi: dflbilgisi-dogal tanh ihskisi. yazismda. 2002 . daha ayrmtrh bir tartisma kuran yazilar geliyor dergide. bunu yaparken ozellikle Felsefi Arasttrmalar ve Matematigin Temelleri Ustune Notlar'dan yola C. 2003'iin ilk sayisiysa "Secmek" ftilini de alacak. bu kururnun dogasi ve giinde1ik yasamla ili§kisini irdeliyor. Arastrrmalar. asil olarak Tractatus'taki ana fikirlerin cesith sornut sorunlara uygulamsmi icermektedtr: aradaki tek fark. bunun da kendi felsefe ustune goruslerine nasil eklemlendigtni ve buradaki bazi sorunlan ele ahyor. "dile yanhs perspektiften bakmayi terk etmeye tesvik" oldugu sonucuna vanyor. sayi: 33. yeniden dile donerken. Cogito. Roland Jaccard'm yaziSl. Cogito'nun 2002'deki son sayisi. Wittgenstein'da bes problem alam beIirliyor: dilbflgtsi-mantik iliskis]. felsefenin temel gorevtnm." Gectiglmiz yil Wittgenstein uzerine kapsamh bir inceleme kitabi yayimlayan Ilham Di1man. "Wittgenstein'm Felsefe Elestirisl" bashkh yazismda. Bu sayida aynca. Wittgenstein'm nasil yazdigmi. Wittgenstein'daki i~rik bilgt kuramim netlestirmeye cahstig.. "Wittgenstein'da Ruh Kavrami" bashkh eski yazisinda. Nuri Saglam. David Stem Ise. bu yazilardan olusan arsivin son haHni e1e ahyor. Wittgenstein-Kant Iliskisi. Wittgenstein'm saldirdrgi felsefe kuramma nasrl elestiriler getirdigint. Paul Feyerabend. Wittgenstein'm ortaya koydugu Yapitm nasal bir butunluk olusturdugunu. Wittgenstein'in yapitmm belli bir bolumunu ya da yonunu eIe alan. dogal tanh. neleri soyleyebtlecegimizr. Ornegin Garver. David Bloor. Fogelin ise. Fogelin. dil oyunlanmn kullamlmasidir. dusunce tarihinln kilometre taslarma deginerek Wittgenstein'm Tann ve ruh kavramlarma yaklasrmim tarnsiyor. bu konudaki onermelertn yarattigi paradokslarr konu ediyor. kural.

:agl . Bir Avrupa Yatgisl .Jean-Pierre Maury Yazl. spordan bilime uzanan yelpazesiyle. Bir Ke~fjn Arkeolojisi .Jean Boisselier Yunan..inde Mezopotamya .Yil'P~~ri. insanliqm ve uyqarhqm birikimine daha yakmdan bakmak isteyenlere sesleniyor .Jean Vercoutter Picasso...w..tf lZMlli::.Tarihten sanata.Gerard Bessiere ~ingeneler.Claude Baudez . "Gene! Kultur Dizisi". Fotografln icacn . tarihten sanata.Sydney Picasso Karanhk Odamn sman.Alessandro Vezzosi Einstein.Herve Duchene Unutulmu} Mlslr'm lzinde ..Michel Kaplan Oall... hem okuyun! Fransa'run beslenen OnlO yaymevi ozqun Gallimard'm otuzu askm dile cevrilen "Decouverte" bir bilgi kaynaqr.Jean B<)ttero Newton ve G6k Mekanigi . Muhammed· Anne-Marie Delcambre Ayaktopu...Paule du Bouchet Antik Yap' Kredl YaYlnlan omo E-PO$TA YAM KREDIVAY1Nl-ARt KrrABE\Il.tl' 2:12 293 oa 24 . 25~ 47 00 YAPf~KREDj KOLTOR SANAT YAYlNCILIK .erigi ve ozenli basrrmyla vazqecilrnez TOrkiye'den ve dOnyadan titizlikle se~ilmi$ en nitelikli yapman kitapseverlerle bulusturan YKY..Alfred Wahl isa.Roland .Fran~oise Balibar 191 7 Rus Oevrimi .£RI ~ I5TANBUl:: 212 2'93 OS 2~/ • ykykufuJ~lru!. 'rAPt KREOi f({iI. 3l:2 435 85 94 ~ 'MYW_~c:. Buyuk Paranoyak .Alain Dister Buda'mn Bilgeligi .. "Genel I{ultur"u hem qorun.Georges Jean Rock <.Nicolas Werth Troia Hazlnelert veya Schllernann'm Du~u .. SET I Altah'm Resulil Hz.EStore-COrn. . Dahl veDeli .-com_11 WEB stTESI • . Futbolun Oykusu .<:3::' 46-3 sz 90 • ANKAAA.. Beklenmedik Tann ..Quentin Bajac Leonardo da Vinet Evren Bilimi ve Sanatl .Marie-Laure Bernadac .. ~ iNiERNET SA1l$ • )'ky. "Gene I KOltClr Dizisi" ile bu misyonunu dana da percinliyor. serismin Turkceye mOkemmel bir uyarlamasr olan "Genet KOltUr Dlzisl"...cm. . VE 502" :£AN..l'iJR SANATYAYlN:ClUKTfc.Henriette Asseo Ewel Zaman ic. insannqm Bellegi .-. fotoqratlarla i<.Con'l.Francoise Etienne SET II Bizans'ln A1tmlan .Jean-Lous Gaillemin Mayalann KaYlp ?ehirleri . Oil~ilnmenjn I<eyfi . spordan blllme.

KULLANILAN KISALTMALAR D DK FA FG FN FO KD KK KU MK Notebooks: Defterler Vorlesungen und Gesprache: Philosophische Dersler ve Konusmalar Felsefi Arasnrmalar Untersuchungen: Philosophische Grammatik: Felsefe Grameri Phllosophische Philosophical Bemerkungen: Felsefi Notlar Occasions: Felsefi Olaylar Culture and Value: Kultur ve Deger Das Braune Buch: Kahverengi Kitap Uber Gewifiheit: Kesinlik Uzerine Das Blaue Buch: Mavi Kitap Manuscript Vorlesungen tiber die Grundlagen der Mathematik: Maternatigin MS MTUD Temelleri Uzerme Dersler MTUN Bemerkungen tiber die Grundlagen der Mathematik: Matematigin Temelleri Uzerine Notlar PFUN Bemerkungen Uzerine Notlar PFUSY Letzte Schriften tiber die Psychologie: Psikoloji Felsefesi Uzerine Son Yazilar RU TLP Z Uber die Philosophie der Psychologie: Psikoloji Felsefesi Bemerkungen tiber Farben: Renkler Uzerine Abhandlung: Tractatus Logica-Philosophicus Logisch-philosophische Zettel Cogito. sap: 33. 2002 .

sayi: 33.10 Hans Sluga Cogito. 2002 .

Oxford Dil Felsefesi ve bir butun olarak felsefede icindemannkh onu Schopenhauer veya Kierkegaard ile. Bu zorluk. sap: 33. hem anne hem baba tarafmdan buyuk olcude Yahudi kokenliydi. en zengin adamlanndan bir girisimci ve kendi zamammn biri olan Karl Wittgenstein'm Avusturya'daki en kucuk ogiu olarak 1889 yilmda Viyana'da dogdu. felsefi onerilerinin koktenci dogasi ve bunlann anlatirruna kazandirdigi deneysel bicimdir. bu.2 Aile. Bunlara. Derrida. ama baskalari icin ilkin ve en cok ilginc biyografik bir ozne. Bazilarma her seyden once teknik bir dusunur olarak gorunebilir. yuzyil feIsefesinde kapladigi yer essiz oldugu icin onu olagan feisefe smiflamalarma sokmak zordur. Ya§aml va Yapltlan HANS SLUGA I Ludwig Wittgenstein'm. felsefeye karmasik kosullardan ulasmasiyla daha da buyumus. (en azmdan cagdas bir felsefeci icin) siradisi bir yasami ve gU91uama calkantih bir ki§iligi ekleyin.ludwig Wittgenstein. 2002 . bu zorluk tablosu tamamlamr. Viyana Cevresi. ancak birkac nesil Once Hrristiyan olrnustu. gercekten kim oldugu ve yaprtlannm neyi temsil ettigi konusundaki saskmhgirmzm bir islevidir.! Wittgenstein'a duydugumuz hayranhk. II Ludwig Wittgenstein. bazi yorumculann ki cozumleyici gelenekle birlesttrmelerinl onu Frege. Russell ve Moore kilarken baskalarmm ile. oyle gorunuyor ki. Bu smiflama isini zorlastiran. kulturel bir ikon veya asrm entelektuel yasammda ornek bir figur olacaktir. 20. her seyden once dusimus bicirninin siradisiligi. WittCogito. Zen Budizmi veya avanneden olmustur. kulturel acidan ses gard sanatla birlestirmesine getiren bir arka plarn.

kendine yonehk yrkici bir her zaman barmdiran. Bu baskilar.12 Hans Sluga genstein'm nimsemis uzerinde ininger'in buyuk buyukbabasi ve oglunu Herman Moses Mayer ailenin yeni. Ludwig Wittgenstein'm suregen bir yuk olacakti. Bu du§iinu§ bicimi Wittengstein'm kaynagi olarak kalmisnr. Babayla ogul arasmdaki iltsktlertn ne kadar sorunlu oldugu. Dostu Drury'ye de aym donemde sunlan soylemisti: "Dine bagli bir in" san degilim. sap: 33. onun isran uzerine muhendislikten aynlmasi ve Manchester Universttesl'ne ginnesinde basladigi kendini kilmis. Bu. ama babasmdan aldigi inatcihk hayatta kalmasma yardimci oldu. Yahudi mirasr kendi zihni en Otto We- gorunuse gore geride birakilrms olsa da. 2002 buyuk aknnr'nm da. ogullannm devam ettirmeleri icin israr etti. Freud. Karl Wittgenstein'm her biri 19m belli beklentileri vardi ve yaptigi isl. egemen ki§iliginin gucuyle Avusturya-Macar celik sanayiinin lideri haline gelrrusti."? Eger Wittgensteiri'm diisuncesi gercekten de yuzde yuz Ibrani kokenliyse bu (Weininger'de nefrete donusme olanagmi oldugu gibi) cozulup. seckin admi be" Christian adiyla vaftiz etmisti. mirasmm bir kisrmru sanatcilara ve geri kalamm kardeslerine vermesi de buna isarettir. Ama bu ozellikler. "itiraf yakin arkadaslanna etmesinin gerekli oldugunu dusundu. bes oglu ve u9 kiziyla iliskisinde yasanan stirekli gerginlik1erin de kaynagrydi. gee Viyana kulturunun. ta derinden kendi kendinden kuskulanan bir Yahudilikti. Wlttgenstein'm babasi. yalmzca oz babasmm degil. Kraus ve Schoenberg gibi adamlann basarilarmm ozunde yatan bir dusunus bifelsefi basarilarim da olanakh cimiydi.J 1930'lu yillarm basmda Yahudiliglnl Sex and Character (Seks ve Kisilik) adh yapitmdan bir dusunceye en buytigu bile deginerek gunlugune soyle yaziyordu: "Yahudi dusunurlerin yetenekli olmanm otesine gecemez (ben ornegin)"." Buna cok sonra da §unu ekledi: "Dusuncelerim yuzde yuz Ibrani dusunceler. babasmm hasta oldugu bir donemde. . Mauthner. Wittgenstein'da yasarm boyunca baba yetkesini reddetme gereksinimi goruyoruz. ama aym zamanda da muthis bir yenilik ve deha vaadi tasiyan. ailenin anne tarafmdan miras ka1an hassashgma eklenip. kendisi icinse surekli bir aci ve baba yetkesiyle surekli bir catisma gosterir. Ludwig'in uc agabeysmm intihanna neden oldu. sonradan manevi babasi Bertrand Russell'm da ve sonunda 19301u yillarda yazdigi gibi butun "Avrupa ve Amerika uygarhklanmn Cogito. Babasmm olumunden sonra. Ludwig'in kendisi de depresyon geciriyor ve uzun donemler boyunea ya§ammi degersiz buldugu icin kendini oldurmeyi dusunuyordu. ama her sorunu dinsel bir acidan gormekten kendimi alarmyorum.

Karl Kraus. Schopenhauer'in rnisti. siyasal ve kiiltiire1 hicivci Karl Kraus ve mimar Adolf Loos gibi Viyana ftgurleri bulunuyordu. 2002 . su veya bu beyni aydmlatrnak. bu kulturun sanatsal. tutuculuk ve avantgardcihktan kendisi de dahil bircok baskaisigmda bicrmlenolusan paradoksal bir birlesim olusan bir romantik kotumserligtnin ve yeni bicim ve fikir arayisiyla baglannh olarak. Boylece. Wittgenstein. Viyana dusuncesmdeki birlesim ortaya cikti. bu yaprtm yazgisi olabilir. fazla- siyla sikmtih bir yasam gorusu ve ozun son derece varolussal kavranisiyla birlestirilir. Sigmund Freud ve Adolf Loos. entelektuel ve bilimsel basanlarmm dogdugu toplumsaI bir gruba attti. tipik bir Viyana modasi icinde genel bir kotumserlige ve kuskuculuga baglanan yeninin keyif vertci duygusunu bulurdu. Freud. Wittgenstein'm Ian icin dunya. dusuncelerinde rulur. Gelecegin dusunurunun ve gelecegm diktatoruntm ashnda bir yil sureyle ayru okula gitmis olmalan Cogito. karanhk zamanlarda yasadigmuz konusundaki degismez kesinligine baglamr. yalruzca kisisel korkular degildi. Gustav Klimt ve Oskar Kokoschka gibi unlu figurleri. Yaiaml ve Yapttlart 13 Bu isyanci ruh. bu huzursuzlugun epey fikir verir. Dusuncelerini acikca goOtetkileyenler arasmda flzikci Rudolf Boltzmann. Weininger. Kraus ve Mauthner. bu imkansiz degtl ama.> Gee Imparatorluk Viyanasi'mn. elbette muhtemel de degil". Adolf Hitler'den birkac gun farkla dogdugu olgusuyla keskin bir bicimde aydmlarur.Ludwig Wittgenstein. Wittgenstein ailesi. Sigmund Freud ve cinselligin dusunuru to Weininger. elestirmen ve dil dusunuru Fritz Mauthner. dusunur- Ier Ernst Mach ve Moritz Schlick.? Wittgenstein'm yasarmmn tarihsel baglami. bu. Wittgenstein'm Hermann kadar yaygm oldugu konusunda cok ortak yonu oldugu Robert Musil ve [tn-de-siecle Viyanasi'nda ne Broch'un yazilan. Wittgenstein akademik hayatim Ingiltere'de gecirmis olsa da ilk yetisme cagmm etkileri. icinde buyudugu [in-de-steele (yuzyil sonu) Viyana kulturunun bir ozelligiydi. Johannes Brahms ve Gustav Mahler. Adolf Loos'un bir gokdeleni devasa bir Dorik siitun bicibir simgesiydi. §U ya da bu bicimde ailenin adiyla baglantihydi. Dostu Drury'ye daha once soyle demisti: "Karanhk caglar geri geliyor. onlarda. cozulmekte olan gecmisin fikirlerine nostaljk bir baghhk ve yeni bicirn ve dusunce arayismdan minde tasanmi belli de bu ozgun birlesmenin yapitlannda yette gosterir. Wittgenstein'm yeni bir felsefe yapma bicimi kesfettigtne inaner boyIeee."6 Bunlar. matematik ve bilimle mesguliyeni akimlara ozgu bicimde. sayi: 33. Philosophische Untersuchungen (Felsefi Arastirmalar) adh yaprtmm onsozunde umutsuzluga kapilmis halde 1945'te soyle yazdi: "Kendi yoksullugu ve bu 9a~n karanhgi icinde. Wittgenstein'm bu birlesirn kendini dil ve zihinle.

bu ikisinin 0 donemde birbirlerini tamdik- lanna dair herhangi btr kamt yok. felsefi baglannlanm yeniden dusundu ve vazgecmeseydi normal bir akademik kariyer olacak bir yasarn bicimfnden uzaklasti. neredeyse bir kesisinkini andiran varhgmi benimsedi. [in-de-steele Viyanasi'nm ve felsefi. Belki de yalruzca rastlantidir. Manchester ve Cambridge'de egitirn gorurken ve boylece en avangard dusuncelerle tamsirken. yerel Sanat Akademisi'ne kabul edilmeye cahsirken karanhk 1rk91ve antisemitik ogretiler ediniyordu. 2002 neden oldu. bir Yahudi burjuvazisinde Habsurg Imparatorlugu'ndan yararlanrms olan dogmusken. Bertrand tarihli The Principia Mathematica (Matematigin Ilkeleri) bu yapit onun felsefi kariyerine baslamasma Cogito. Hitler Viyana'da evsiz bir boyaci olarak. Berlin'de basladIgl muhendislik Untversitesi'ndeyken ilgilenmeye egitimini devam etmek icin gitmisti. Wtttgenstem'in adi. Hitler. sayi: 33. Her ikisi iizerinde sarsici etkileri olan bir deneyimdi bu. yuzyil Ingflteresi'nin entelektiiel tarihinde canh bir an olan ve yuzyihnuzm ilk onyillannm Cambridge'iyle de aym bicimde baglantihdrr. Ashnda Ingiltere'ye. disanda Berlin. siyasal kisktrtici kariyerine karar verdi. Avusturya-Almanya smmndakt alt duzey bir giimriik memurunun gayri mesru cocuguydu ve imparatorluga karsi bir egilimi olmadan yetismisti. icine dogduklan kiiltiire yabancilasarak ciknlar. Ancak.f ozellikleriru tasiyan bir ftgur 01dikkatini Witt- rnasi. Toplumsal ve ekonomik olarak elbette ikisi farkh diinyalara aitti. asrmuzi derinden sefi sesi olarak gorulecektlr. bilimsel. de Schopenhauer'de Wittgenstein'm donemmin kiiltiirtiniin ancak her ikisinin felsefi bir ilham bulmalan aydmlatici bir noktadir. baglama bakildigmda kulturel cevrenin en belirgin fel- In Ancak Wittgenstein'i yalmzca bu Viyana gecmisiyle baglannh olarak dusunmek tiimiiyle yetersiz olur. Wittgenstein'sa luks yasam bicimini terk edip sade. Bir arkadasi. Bu daha gents tanhsel bicimlendiren genstein. dayandigi matematigin Wittgenstein'a ancak Manchester felsefi temelleriyle Russell'm 1903 kitabim getirdi ve mesleginin basladi. Wittgenstein. yasam cizgilerinin benzerliklerini gormek ilginctir. Wittgenstein. Bununla birlikte. Alman maternatik- . 20. Bunun sonucunda Hitler.14 Hans Sluga tarihin sakalarmdan biridlr. Bu farkhhklar dismda bu iki adami birlestiren sey. "1914 kusagr'mn bircok iiyesi gibi her ikisi de savastan. siyasal ve kiiltiirel Idealleri merak konusu oldugu surece bilim adamlarmm ve kamuoyunun cekeceginin temmandir. her ikisinin de cephe hattmda er olarak yasadiklan Birinci Dunya Savasrydi.

onlan dogrnakta olan simgesel mantik alanmda ill lider figur olarak tanidi. Wittgenstein donemin onde gelen Ingiliz entelektuellerinden bir kismiyla tamsti. Frege'yi Jena'da ziyaret etme istegini uyandirdi. Yaprtlari boylece yepyeni bir felsefi gundern yaratti ve Cambridge'e geldiginde Wittgenstein. Russell ve Frege ozunde.tugu noktalarda onlari acikca elestirmekten de cekinmez. matematiksel mantigi bulmuslardi. Yapit gercekten de. felsefenm gorevi konusunda. Ama Russell. Frege'nin tavsiyesine uyarak. aym zamanda maternatikct Alfred North Whitehead. sayi: 33. Wittgenstein'm son donem cahsmalarmm onemli amaclarmdan en bin. Wittgenstein konu oldugunda hie. 0 sirada altmis ue. ozelltkle varolus ve evrensellik. Frege Ile Russell'm fikirlerinin dusunus bicimi uzerindeki suregen etkisi izlenebilir.. tumcelerin ve mantiksal baglayicilarm islevlertni ve onermelerm acik ve gercek mannksal yapilari arasmdaki ayrirm tncelediler.E. kendisini baslangicta en derinden etkileyen iki dusunurdu. Moore.yasinda olan ve hayatmm en iyi donemini geride biraktignu dusunen Frege. bir butun olarak matematigin (Russell) veya en azindan aritmetigin (Frege) saf mantik olarak ele ahnablleceglni gostermek amaciyla yeni araclanm matematiksel yuldular. Wittgenstein ve Frege'nin dusunceleri arasmdaki ince baglantilari izlemek olmustur.3). YCl§aml ve Yapttlan 15 ci Gottlob Frege'nin bu kitapta uzun uzadrya aciklanan mantik ve felsefe hakkmdaki dusunceleri. 9 Cambridge'te. Frege ve Russell. Aristoteles'e dayanan geleneksel tasirmn smirlarma tabi olmayan. 2000 yih askm sure onceslne. Wittgenstein. Goruslerinin bu ilk dusuncelerden cok uzaklastigi sonraki yapitlarmda bile. filozof G. yuklemlerin. Wittgenstein. gerci Wittgenstein kopya ederek izlemez hicbirini ve ayn du. Teknik buluslarmm onermelerin cozumlenmesine uygulamaya koakismda aynea birkac temel mantiksal ve fel- sefi kavrarru. kuskusuz en onemli figurdur. anlam ve temsil fikirleri uzerinde yeniden dusunmeyi gerekli gorduler: adlann. 0 ve Frege. Frege'ye karst duydugu ilk Cogito. Bu cabalarmin ilk urunu olan Tractatus adh yaprtma yazdigi onsozde "Frege'nin muhtesem yapitlarma ve dostum Bertrand Russell'm yazilarma" comertce tesekkur etti (TLP s. iste bu yeni dusunus bicimini benimsedi. 2002 . bir gun Russell'in burosuna cikageldi ve boylece aralarmda Ikisi acismdan da belirleyici bir isbirlig! donemi basladi. yalmzca Russell degil. Wittgenstein'a Ingiltere'ye donmesini ve Cambridge'de Russell ile cahsmasim onerdi. ekonomist John Maynard Keynes ve tarihci Lytton Straehey de tanrstiklan arasmdadir.Ludwig Wittgenstein. onlann dusunceleri goz onime almdigmda verirnli bir bicimde okunur.

kendisinin birakngi yerden felsefe cahsmalanm surdurecegi umudunu dile getirmisti. onu bir ogrenctden cok bir ortak olarak gormus. (Zettel) Russell'm onun icm yaptiklanm dusununce bu hie de adil bir yorum degil- dir. bugun "cozumleyici felsefe'tadiyla bildigimiz akirnm. gercekligtn yapisi ve olusumu hakkmda sorular. yaranhsla ilgili dusunceleri. cozumleyici tartismaya bilgikukatkida bulundu. Wittgenstein'm. bilgili. Diger yandan Russell1a ilgili yorumlan zamanla daha dusmanca dogru yazdigi notlannda sunlan goruruz: Bazi filozoflar (ya da onlara her ne ad vertyorsamz) len seyden mustariptir. sayi: 33. Russell'm 1899 ve 1918 yillari arasmdaki yaprtlari ve Wittgenstein'm Tractatus'u birlikte ele almdiklannda. Gecmise bakmca. Neredeyse Cambridge'te ortaya 9lktig1 andan itibaren Russell. Yasarnmm sonlarma le bugun Frege buyuk bir filozof olarak kabul edilir. derm sorunlar arnk yokmus gibi gorunur. Frege'nin 1879 ve 1903 YIHan arasmdaki mantik ve felsefe yazilan. tutkulu. Tractatus hicbir zaman basilmayabilir ve Wittgenstein 19301u yillarda kariyerini asla devam ettirmeyebilirdi. Daha sonra birbirine duyduklan kusku temel alnursa ilk donemde isbirliklerinin ne kadar onemli oldugunu. siradanlasir.U' Wittgenstein onceden felsefe egitimi gormernis 01masma ragmen Russell. Russell sonralan ozyasamoykusunde kendisinden "geleneksel anlamda bir deha.16 Hans Sluga hayranhktan vazgecmis gorunmez ve gercekten de iste bu baglanti nedeniybir hal aldi. G. ramsal kaygilar. Russell ve Wittgenstein arasmdaki etkllesimlerden dogdugunu arnk biliyoruz. Wittgenstein felsefeyi surdurrnek icin yeterli guvene sahip olamayabilir. Russell'm comert destegt olmadan. gercegin farkh turlerinin varhgr hakkmda Neo-Kantci dusunceler ve bilgmin temel yaprsi hakkmda sorular getirirken. 2002 . Russell'm kaygilarmm Wrttgenstein'm zihninde ne kadar derinde iz biraktigim ve sonraki yillarda bile Russell'm Wittgenstein'm dusunus bictmtnden asla uzaklasmadigi pekala gozden kacabilir. Russell ve H. dunya yayihp duzlesir butun derinligini yitirir. Yeni mantikla ilgili kaygrlarmda birlesmis ve bu manngm fe1sefi onemt hakkmda bircok varsayimi paylasrmslardir. Wells iste bundan ceker. duyulann Cogito. Frege. yuzyihn kalaru icm felsefi tartismayi surdurmeye yetecek kadar zengin oldugunu kamtlayan bir gundem tammlamr. heyecanh ve hukmedici" olarak soz etmisti. cozumleyici gelenege kendine Frege. Russell. "sorunlann yitirtlmesl" deni- 0 zaman her sey onlara cok basit gelir. yazdiklanysa olcusuzce siglasip. Wittgenstein'i cok ozel bir insan olarak gormustu. ozgu varsayimlarla Ama her biri.

Whitehead mantigm ana yaprti devasa Principia Mathematica'y: manngm felsefede etkili bicimde uygulanabilecegmi ilk donemlerinde baglandigi idealist bircilikten ile birlikte yazdigi. ama MIa Frege'nin. Ingiliz ve Avusturya geleneklerinin ayirt edici ogelermi birlestiren yeni bir felsefe turune olan inaner. dunyaya karst kuskueu bir tutum. bu ilk durtuleri asarak gelisti. ortacagm inise gecisinden bu yana Avrupa dusuncesinde ilk gercek uluslarustu gelenegi onlarla paylasir. artik Avgeleneksel ve ulusal acidan sirurh bicimlertnden Alman. Viyanaya dondugunde orduya asker olarak yazilmayi gorev addetmisti. Krakov'daki bir alaya atandiktan iki gun sonra. ama felsefi cahsmalanm surdurmeye kararhydi. 0 donernde "mannk ve metafizikten olusur: mantik. su endiseli soruyla baslayan felsefi bir gunluk yazmaya basladi: "Simdi cahsabilecek miyim?"ll Donemle ilgili defterleri. Russell. dusman bir yabanci olarak eve donmek zorundaydi. En son olarak da Wittgenstein. Russell'm ve Wittgenstein'm barmdmr. Isbirltklermden ortaya cikan felsefe gelenegi. 2002 . aracisiz varolus arzusu. cunku simdi Wittgenstein. dille ilgili kaygilar. felsefede yeni bir baslangic. sayi: 33. henuz bitirmisti ve yeni gostermeye hevesliydi. "Felsefe. rupa dusuncesintn kaygilannm cogunu bagimsiz. Artik. Cogito. hatta basit. yakm. Wittgenstein'm 0 donemde aldigi notlar. bu i§birligini beklenmedik bir bicimde durdurdu.Ludwig Wittgenstein. Russell'm prograrrnyla ne kadar cok ozdeslestiginl gosterir. temelde deneye dayah bir tasanmimolusturmayi umuyordu. Cok dogal oIarak bu defterler. kuramsal olusurnlardan sakmrna. gercek- vazgectiginden llgm daha fazla coztimlenemez bilesenlerden olustugunu g6stermeye IstekIiydi. IV Wittgenstein'm 1911 ve 1914 yillan arasmdaki donemde Russell'la i§ birJigi. aslmda. Her seyden once bu gelenek. kismen Frege'yi okumasmm esiniyle. en zorlayici kosullar altmda caltsabildigini gosterir. 1911'de gercekligin basit bilesenlertnin bashca duyu verileri (sense data) ve ozellikleri olmasi gerektigmi dusunmeye baslarmsti. Ama buna ragmen Russell'm deneyciliginden pek hoslanmaz ve belli yonlerde ondan ayrihrdi. firtmah ve 90k uretkendi. yeni mantigin araclanyla yapilan bir cozumleme yoluyla gercekligln. Birinci Dtmya Savasi. Viyana gecmisine uzanan dustmce oge1eriyle katkida bulundu: bilim ve felsefenin olgucu algilayisr. Ya$amt ve Yapttlart 17 verileri ve ozelltkleri hakkmda varhkbiltmsel dusunceler ekledi. ben. kismen de kendi felsefi sezgileriyle. onun temelidir" (Notebooks 1914-1916 [DefterlerJ)." diye yazrmsti.

" Aym donemde Frege'nin de ki"Bir tek sikayet eder. iyi ve kotu bllinc.13 konularla zamanda ahlaksal ve metafizik kaygilar da krtabm itici gucunu olusturur. yaprti hicbir ciddi simrh deglldir. sonunda yayrmlandigmda filozofun gozardi edemeyecegi Arna kitap.. "Bugun bircok kisinin zirvaladigi bu seyleri kitabrmda sessiz kalarak tammladim. Yildinci bir ciddiyet ve sikisti- .Basta. "Mantiksal onermelerin rmyla kavramadigimzdan yalmzca bir sonucu olan gorusumu tam anlaendise ediyorum. Frege ve Russell'm tammladiklari bir mantik kuramma katki olarak ovdu.dusunulebilenlerin [bu da aym yola cikar J ve onermeler yoluyla soylenemeyen. aym lumu. mektup1armdan ogrendigimiz uzere Tolstoy ve lncil': okumaya yonlendirmtstir onu. Bir sure sonra arkadasi Paul Engelmann' a soyle yazar: "Diger adamlarla iliskim garip bir bicimde degisti." diye yazdi Agustos 1919'da eski hocasma: "Temel nokta onerrneler yoluyla soylenebilenin. cok umutsuzum. ancak gosterilebilir olanm [gezeigt] kurarmdir: ki bu da felsefenin bashca sorunudur.Hemen sonra da: "Ben. bu savas donemi defterlerinden Tractatus logico-philosophicus adli yapitim olusturdu. Bu nedenle Wittgenstein. Kesinlikle buyuk bir bouzlastirma cabasi olarak Russell. mutlulugun ozelligi ve intiharm gunah olup olmadigi sorusu uzerinde dusunur. Karsilastigrrmzda dogru olan seylerin simdi hepsi yanhs. yeni konular ortaya cikar. onermeve gercekligin son bilesenlerinin ne 01- lerin gercekleri nasil betimleyebilecegi dugu sorusu uzerlnde dusuncelerle doludur. sayi: 33. Wittgenstein bu donernde etik ve estetik. Yaprt."14 Aym mektupta Wittgenstein. etik bicimin dogasim Iceriden srmrlamak istedigini yazdi. Russell'ci atomculugu Frege'ci onselcilikle okunabihr. Savas surerken. Bu nedenle." 12 Wittgenstein italyan savas tutsaklan kampmda bulundugu sirada. Weininger ve Mauthner'in dti§unceleriy1e tekrar ilgflendigint yansinr. Defterleri aynca Schopenhauer. tabmi anlamadigmdan ruhun bile insam anlamamasi ne zor.r l> Bircok okurun Tractatus'a karst neden aym zarnanda hem saskmhk hem de hayranhk gosterdigini Cogito. 2002 anlamak zor degil. 1916 Haziran aymda birdenbire sunu yazdigrru goruruz: "Tann ve yasamm amaci hakkmda ne biliyorum?" CD).18 Hans Sluga Russe1l1a tartismalannm kesildigi noktadan devam ediyordu . ama. bunlar ilk mantik giindeminden cok uzak gorunur. alabildigine gizemli olan iste bu Ben". ~ ofkelenerek Russell'i kitabrm anlamarms olmakla sueladi. Sozlerml huzunle bitiriyordu: Avusturyah yayimci Ludwig von Ficker'e kitabm esas arnacmm etik oldugunu. Savas deneyimleri. mantik uzerine ilk dusuncelerinden baslayarak etik ve mistik esinlemelerine kadar butun dusunce akisrm yansmr. -yani dil yo1uyla soylenebilenin.

yasamm anlarrnyla ilgilenen butun onermeleri. geleneksel felsefenin "dilimizin manngrnm kokten yanlis anlasilmasma dayandigmi gostermeyi amaclar. bu yapiyi tiimiiyle belirIerne olanagma sahip olmasak da. S1ralamalan ve bunlardan olusan gercekleri betimlemeyi onemli gorrne. Wittgenstein da buna karsihk atomik tumcelerin olustugu yahn adlarm karsihgi olan yalm bu metafizik sonuclan dilin dogasiyla Ilgili gorusunden turettigi icin. her anlamh tiimcenin ya oteki yalm tumcelerin dogruluk islevi tasiyan bir btleskesi ya da yalm adlarm zincirlemesmden olusan bir atomik tumce oldugunu ortaya koyacagma inamr. Aynca her atomik tumcenin. ozellikle. 2002 . bu basit nesneleri.?aml ve Yapttlart 19 nlnus bir bicemle olusturulmus ve Principia Mathematica'dan alman numaralandirma sisterni aracihgiyla duzenlenmis bu kitap. boyle bir cozumlemenm. atornik tumcelerin yapisi hakkmda sahip oldugu gozlemlerinden dunya hakkmda sonuc cikarmak icin kullamr. Bunlara etik ve estetigin butun onermelerini. Wittgenstein. ama bu yapi genelde tumcenin di1bilgisel gorunumu altmda gizlenmistir ve bu nedenle de aciga cikrnak icin ayrmtili. Ozellikle de dtinyamn kendisinin kesin bir mantiksal yapiya sahip olmasi gerektigi gercegini kabul eder. Tractatus'un savlarr. Butun bunlar ona gore kestnlikle anlamsizken. Aynca dunyanm seylerden cok. sayi: 33. Burada. kesin olarak soylemek gerekirse. bu tasanm da kendisint betimleyen atomik tiimceyle kesinkes aym bicimsel yapiya sahip olmahdir. Oysa Wittgenstein icin kitabm en onemli bolumu felsefe hakkmda. buyuk olcude Wrttgenstein'm dilin ve dunyanm mantiksal yapisi hakkmdaki tammlamalarmi dile getirmekle ilgilidir ve kitabm bu bolumleri simgesel mantik ve uygulamalan hakkmda sorularla ilgilenen filozoflan kolayca anlasilacagi uzere cok yakmdan ilgilendirtr. gene de bunlarm onemli bir §ey Cogito. her anlamh tumcenin kesin bir mannksal yapiya sahip olmasi gerektigini one surer.Ludwig Wittgenstein. Wittgenstein bu -genelde adlandmldigi bicimiyle. Ya. metnin sonunda vardigi olumsuz sonuclardir. aslmda butun felsefi onermeleri ve son olarak Tractatus'un butun onermelerini dahil eder. Wittgenstein Frege ve Russell'm ayak Izlerinden giderek. olanakh bir olgu baglarrn mantiksal tasanrni oldugunu da one surer. mantikh bir cozumleme gereksinir. anlamsiz olduklanm surer. yorumculan arasmda buyuk olcude belirsiz1ik ve anlasrnazhk yaratrr. mantigm butun onermelermi."anlamm tasarirn kuramrm". nesne siralamalarmm dogruluk Islevsel bileskelerl olmayan buone atomik tasarimlari veya bunlann • tun tumcelerin. oncelikle gercek atomik tumcelere uygun olgulardan olustuguna ve bu olgularm nesnelerin siralamalari oldugunu dusunur.

felsefeden uzaklasti ve Avusturya'da kendisine bundan sonra akademik donmeoldukca dogal. sayi: 33. Bu nedenle 1919 ve 1929 arasi fe1sefeyi etkin bicimde izleme bakimmdan uyku donemiydi. Birinci Dunya Savasi'ndan once Wittgenstein'm yakmdan tanidigi Loos'un etkisini acikca gozler online sererken Tractatus'uii felsefi goruslerinin mimari bir mod eli ve mangorsel acidan disavurma cabasidir. Wittgenstein Tractatus'u anlayan herhangi bir kisinin. Cunku "Uzerinde konusulmayan konusunda susmah". Bu acigeleaym zamanda tiksal. Boyle bir duruma ulasmis biri. sessizlik icinde dusunnlmek zorundadir. ama dogabilimlen boylece kesin anlamh onermelerin seye. onermelermi anlamsiz olarak bir kenara atacagi.agda§91hgm ve ve Fransiz yapisalcihgibir modeltdir. estetik ve etik ideallerini dan hem Tractatus hem de kitabm ait oldugu felsefedeki coztimlemeci negin ilk asamasim gosterir. 2002 . Ancak on yil sonra tekrar felsefe konusunda cahsma gereksinimi duydu. artik felDunyayi dogru gorecek ve onermeleri olacagigercekten onemli olan yalmzca dogabilimin insan yasammda ifade etmeye istekli olmayacaktrr. Aym sey. ama sozcuklerle ifadeetmeye gercekte yalrnzca gosterilebilecegtni dusunur. postmodemizm icindeki bicimsellik karsrti egilimlerle.Jv Wittbenzer nedenyazm ve ozel- Tractatus felsefesini reddedisi. Bu. Tractatus'un son onermesintn beyan ettigi gibi. felsefe sonrasi bir yasam insa etmek icin yola ciktr. kuskusuz Mondrian'm resimlerinde. Savastan sonra Cambridge'e yeni. Wittgenstein'm Tractatus'tan Philosophische Untersuchungen'a (Felsefi Arasttrmalar) kadar gelisimi. cagdascihk gorulen bicimsel cagdascihgm sonraki donemde kulturel c.20 Hans Sluga soylemeyi hedefledik1erini. Cunku ev. Ev. gizemli olana asla dokunamaz. mimarhk. eylemsel resim ve savas sonrasi sanattaki bicimsizlikle uyum icinde degerlendirflebilir. ustune ciktiktan sonra merdiveni atacagi sonucuna sefi onermelen m anlayacaktir: varir. kiz kardesi icin profesyonel mi- o yillarda ele aldigi projeler arasmda. likle de soyut disavurumculugun dogusu. mar ve Adolf Loos'un ogrencisi olan arkadasi Paul Engelmann'm yardirmyla gerceklestirdigi bir ev insasi vardi. buyuk olcude kulturun gelisimiyle kosuttur. Bauhaus mimarhgmda run varsayimlarmda genstein'm lerle. cahstiklari seyin Sonne olarak. bicimsel birlik Cogito. V Bu dusuncelere bakildigmda Wittgenstein'm kariyere soyunmamasi di. felsefedeki sonraki disavurumu etiketi altmda tamnan.

Tractatus'ii bitirdikten sonra tumuyle felsefeden uzaklasma konusunda baslangicta kararhyken. ozellikle de Freud'a gittikce artan ilgisi ve Viyana Cevresi'yle Ihskileri. Frege. onun zihni.0031). 0 karsi """'''''''-. bircok farkh sebepten dolayi kacmilmaz olarak konuya geri dondugunu anladi. . Gene de okuldaki deneicin pek mutluluk verici degildi.0- zumlemeci gelenekte ilk goruse bagh kahp bu nedenle Wittgenstein'm Tractatus adh yaprtim sonraki yazilarindan daha degerli bulanlar varken. Buradaki kursu bitirdikten bir yil sonra.If Ogretmenlik deneyimi.J? VI Wittgenstein. sayisiz felsefi cabalar icerir. yaklasik alti yil boyunca a§agI bir i1kokulda ogretmenlik yapti. dilin oncelikle iletisim araci oldugu ve bu haliyle de. <. bir butun olarak gelenek. Bu gelisme onu. simdi dikkati gundelik yasarnm tekllfsiz dtline. Bu kitapta. kisaca bir kenara atmisti: "Felsefe. boylece postmodernin uysal- hgim kabul eder. 4. felsefi dusuncesinin neminden Mauthner'i beri bi1digi Fritz Mauthner'in 1930'lu yillarda varacagi donum noktasmm artalamm olusturur. simdi dtkkati. zorlayici zekasi ve sabirsizhbaska her §ey yapiyordu. Bu deneyim. 'dilin bir elestirisi'dir (gerci degil)" (TLP. Huzursuz gI onu ideal bir ogretmenden yimi. yazilarim Tractatus dofikir1erine geri getirdi. sonraki yasammda felsefi fikirler acismdan onemli bir kaynak oldu. Dili kendi haliyle gordugu yerde. Avusturya'nm daglarmda modernist dufe1sefe. dilin edinilme bicimme ve daha gene} olarak da kulturlesme surecinin butunune yonelmisti. Russell ve Tractatus'ie kendisl dilin mantik. Baslangicta yarhgin bir ilkcmegi olan cozumlemect belirgin bir oneme sahipttr.Ludwig Wittgenstein. Bu baglamda bu sebeplerin ucunu vurgulamak yararh olabilir: Ogretmen olarak Witigenstein'm Italyan Esir Kampi'ndan kariyeri. matematik ve bilimle Iltskili oldugunu dusunuyorken. der Sprache (1901-2) (Dilin Elestirisme hacimli yaprtmda Mauthner. sahverildikten sonra akademik kariyer yapma ko1919'da egitim formasyonu almaya karar nusunda isteksiz olan Wittgenstein. cokculuga ve bicimlerin artisma dog- ru ilerleyen bir butun olarak cozumlemeci ge1enek icin de gecerlidir.H Mauthner'in yukledigi anlamla ner'in bicimsellik karsiti ve kuskucu dil gorusune Beitrdge zu einer Kritik. psikolojiye. Yasamt ve Yapttlart 21 Idealme olan sadakatten bicimsizhge. kesin olarak belirlenmis kurallan izlemedtgi olgusuna yonelmisti. Ernst Mach'm kuskucu fikirlerini Cogito. Bu surecte de Wittgenstein'in 1918'den sonraki gelisimi verdi.

cunku "Weininger. 2002 gelecek- . ustune ciktiktan sonra atmak zorunda oldugu merdiven olarak dil ile ilgili egretilemeyi Mauthner'den alnus 01masr olgusuyla. cok sayida yeni kasabalarla cevrelenmis" diye yazdigmda. bicimsel. Buhlensonraki yillarda Wittgenstein'm ilgilenecegi Gestalt psikolojisinin oncusu olarak kendisi acismdan onemli olabilirdi. mantiksal hesaplara dayah bir modelle anlacok sayida insanm gereksinimlerini doyurmak icin tasarlagerektigmi one surer. gercekten de felsefi gelisiminin butun evrelerinde aciktir. Wittgenstein'm Mauthner'e ilgisi. Mauthner'le lesmis bir yapiolarak dil dusuncesmt uyusur. Felse{i Arastirmalar ad11 yapitm bolum II. Mauthner'm geleneklere karst cikan goruslerme gizliden gizliye yakmhk duyuyordu. Bu haliyle de kacmileksik bir aractir. ki 0 da Sextus Empiricus'tan alrmstir. cekici gelebilirdi. yaprn da bulunuyordu. ama Drury'e yapitm "olaganustu bir deha"mn yaprti oldugunu. psikolojinin sorunlanna karst direnclidir ve kitabmda bu duyguyu canh bicimde ifade eder. herhangi baska birinin pek dikkate almadan once.22 Hans Sluga sine donusturur. birkac psikoloji metni okumak zorunda kaldi. Aralannda Wittgenstein'm onu bir sarlatan olarak tarnmlamasma karsm. Onu Weininger'in cinsiyet-kuramsal. Bir ogretmen olarak egitilirken Wittgenstein. silamayacagim. acikhga kavusur. bu erken donemde Wittgenstein psikolojinin bazr dusunceleriyle ilgileniyordu. Boyle olsa da. en cok da sonraki yazilarmda. maz olarak gercekligt kesfetmek ve betimlemek konusunda "Tractatus sonrasi" Wittgenstein'a erken donemde bile. psikolojiye karst kuskuculugu. Freud'un psikanalitik Cogito. Bilimsel kuramlastirmadan sakmmasi. Wittgenstein'i. Freud'un Ileri surdugu dusuncelerin teki oneminin yirmi bir yasmda farkmda oldugunu" aciklar. altbolum (Gestalt Psikolojisf xi ile Wolfgang Kohler'in Gestalt psychology Tractatus'usi adh yapitmm karsilastmlmasi aydmlaticidir. kendini parcalayici bicimde antisemitik dusuncelerinin Kanter askmci felsefe unsurlanyla garip bir bicimde kansrnasma neyin cektigi hilla pek biltnmez.. bir kez daha Mauthner'den odunc aldigr bir egretileme kullarulrmsti. sayi: 33. oz uzerindeki Descartes kaT§1Udusunceleri ve ozellikle de dille ilgili resmi. Dilin. antifeminist. Ama nan bir arac olarak dusunulmesi Bu tur dusunceler. Weininger'in Sex and Character (Cinsellik ve Karakter) adh tartismah yapitma duydugu hayranhga bakihrsa. Bu dururn.l? KIz kardeslerinden biri psikanalize gitttginde Wittgenstein yaprtiyla ilgili kuramsal Freud'a ilgi aciklamaladuymaya basladi. birve bunun yerine "dilimiz reddettigmde antik bir kent olarak gorulebtlir: kucuk sokaklardan olusan bir labirent. bir egitirn psikologu olan Karl Buhler'in. Daha sonra tek.

onemliydi. konusunda israrciydi (DK. disanda tutulan merkez ilkesinin kullanrrmm hiebir zaman reddetmedi. s.20 Gene de. Wittgenstein. bu konusmadan heyecanlanrrus olarak <. J. Bouwer'in konusrnasmm Wittgenstein'm felsefeyle tekrar etkin bicirnde cahsma kararma katkida buCogito. yirmili yillarm ortasmda Wittgenstein'm dogdugu sehirde bir araya geldigmde. analitik uygulamanm kendisine hayranhk duydu ve sonradan kendi yapiti hakkmda ozde tedavi edict olarak konusmaya basladi.21 Bu derste Brouwer. belki baska bir nedenle de onu Hollandah bir dersine goturduler. Schopenhauer'den alman felsefi terimlerden tureterek sunmasiydi.:lkt1. onlann bu yaklasimlarma karst koydu ama ozellikle Moritz Schlick ve Ludwig Weismann gibi bazi uyeleri aracihgiyla grupla dolayh baglannsmi surdurdu.Ludwig Wittgenstein. Brouwer'in Tanikhklara gore Wittgenstein. baska deyisle bir tumcenin anlammm dogrulama yontemiyle sabitlendtgi varsayirmm gercekten onaylamaya yakmdi. Ama Brouwer. bir sure Icin grubun one surdugu anlarmn dogrulayici Ilkesini. 1930'dan sonra Wittgenstein'm psikoloji ile ilgili sorulanrnn felsefi dusunceleri uzerindeki etkisi aciktir. bir tumcenin anlammm kullamrm oldugunu one suren daha verimli kurama donusturdu. s. Ya~aml ve Yapulan 23 nna karst dusmanca tavrmi surdurmesine ragmen. Wittgenstein'da tepki veren bir duyguya carpmis olabilecek baska bir §ey daha Brouwer'in bu dusunceyi. Wittgenstein'in matematiksel sezgicilige katildigim dusunmek Icin bir neden yok. E.1aFreud'un etkisinin genis olcude zararh oldugunu ve Freud'un kuram olarak sundugu seyin ashnda "guclu bir mitoloji" ozelltgi tasidig. Pozitivist yonelimli bir grup filozof ve bilim adammdan olusan Viyana Cevresi. dusunce biciminde tepki veren bir duyguyla carpismis olmah . 2002 . matematigin sezgisel temeli icin kendi prograrmru ortaya koydu. H§. Hatta Rush Rhees'e gore 1940'11yillarda kendini "bir murit" ve "Freud'un destekcisi" olarak adlandmyordu (DK.bicimcilige ve mantigm guvenilirlik varsayimma saldirdigi ve matematigm insan yapisi o1arak resmini ortaya koydugu icin 01sa gerek. yeni felsefi esinlenme arayislari kendilerini Tractatus'e yonlendirdi ve yazanmn ashnda Viyana'da yasadigmi kesfettikten soma onu tartismalanna cekrneye cahsu. 41). Ancak Wittgenstein sonunda bu ilkeyi. 52). dayanaklanndan birini olusturdu. sayi: 33. Her durumda. Wittgenstein'm matematikci bu dasonraki felsefesinin ana Viyana Cevresi'yle ternasi. Weismann'm Wittgenstein'la yapngi konusmalarla ilgili notlari. Sonraki donemde Viyana Cevresiyle iliskisinin bnemini yadsimasma ragmen. 1928'in sonlarma dogru Cevre'deki arkadaslari L. Brouwer'den farkh olarak.

kaynaklamyordu. "Bu verili bir anda aym kabul edilirse bun1ann bagdasmazh- ~ nasil aciklanabilirdt? Dogruluk islevi acismdan kesinlikle karmasik gorunmuyorlardi. cok daha yogun bicimde bu konuyla ilgilendi. ilk devresinde oldugundan VII Wittgenstein temasmdan 1929'da Cambridge'e dondugunde. Wittgenstein. Bu neden1e. Tractatus'uii icerdigi bazi ogeleriyeniden daha daha parcalama dusunmeye baskarsi felsefi varsayimlanm zorunluluguyla karsiya kaldi. Ama bu c. butun yiizeye gondermede bulunduklan varmisn. olarak gorbu varsayimladeneyimin diline oncelik verdigi bir gorunguculukle Ama bu konumu kisa bir sure sonra terk etti ve dusunceleri rm elestirisine yoneltti. mantiksal bicim hakkmdaki duygusuydu. Bu noktada onu ilgilendiren sorun. Bu kadar cok yazdigi varsayimlarnu biraktiginda bir baska donemse kesinlikle yok. ama 1929'da bu zorlugu cozemedigi sonucuna yuzey kirnuzidrr' ve "Bu yuzey yesildir' onermelerinm. Tractatus felsefesinin temel bir ogest icin 01aS1hasar verici bir sorun sunuyordu ve Wittgenstein'm. kitabm ana buna gore onermeler arasmdaki buttm mantik- sal iliskiler daha basit olanlardan cikan gercek-islevsel olusum kosullanyla anlatilabiltrdi. Tractatus'te bu kuramla ilgili bircok acik karsit ornekleri tarnsir. Tractatus'un ilk projesiriin henuz tamamlanmadrgi ders. Belki de Wittgenstein'm hayatmda dusunce uretirni bakimmdan bu den1i verimli baska bir donem yoktur. Birkac ay Icinde Tractatus'uti ozenli yapisi bir Iskambil evt gibi coktu.okii§ onu umutsuzluga dusurmedt: tam tersine. Wittgenstein.unkil Wittgenstein'm Tractatus'taki dusuncesinin gercekten etik endiselerle ne kadar tesvik edildigim gosterir. c. kisisel deneyime ve ugrasngim goruruz. 29-35) ders (FO. Cam bridge' e dondugunde cozmeye kararh oldugu iste bu sorundu. cunku bunu izleyen on bes yilda Wittgenstein. ladigmda. Bu donemin basmda yarattigi Philosophisc(Felsefi Arastirmalar) adh yapitmda. Boylece onu geri getiren §ey yeni bir felsefi bakis degil. Bu denemelerde ikincisinm ozel bir onemi vardrr. sayi: 33. Belki de matematik felsefesine karst ilgisini hayatimn de durtmus olabilir. "renk dista brrakrna" sorunu. Bir sure icin kendini dilin gorungucusu Cogito.24 Hans Sluga lundugu konusunda kusku yok. onceki kitabmm varsayirnlarma gosterir. s. yeni dusuncelerin kapisim acn. deneme 0 donemde yapilan iki ve etik uzerine ne kadar bagli oldugunu (FO. Tractatus'un he Untersuckungen bircok farkh felsefi yol arastirdi. amaci Tractatus'ta kalan belli zorluklan duzeltmekti. s. 37-44). 2002 .

Cogito. sayi: 33. 2002 . Ya$amz ve Yapulan 25 Ludwig bir yasmda.Ludwig Wittgenstein.

aym temel mantigerektigi varsaymn ilzerinde ilerliyordu. baska deyisle. ga gore yapilandmlmasi Gercekten de Tractatus dunyayi betimleme icm kullamlabilecek butun farkh simgesel araclann. Hem Felseji Notlar dissal olcutfelsefesinln Frege'nin ve dil ve fizigm ikincil diliyle aciklayabilecegini daha sonra Wittgenstein. dilimizin mantigmm yanhs anlasilmasiyla bozuldugu sonucuna vardi. Gercekte. sayi: 33. soyledigi neredeyse her seyin hatah oldugu sonucuna vardi. 2002 itibaren Wittgenstein. matematik giristi. "Ben" sozcugunun herhangi bir seyin adi olarak islevi olmadigmi. ama belli bir govdeye dikkat cekrneyi amaclayan ifadelerde ortaya cikng. Boylece bir anlamda. anlamh tumcelerin Tractatus inancim ve felsefe yontemi bulmak1a ovundu. Eskiden metaftzigi mantik uzerine yapilandrrmamn tam olanakh oldugunu dusunuyordu. Traatatus'uii saldmsmi Russell'm mantikcihgi uzerinde yenileyerek artik matematigin hicbir bolumu- daha siddetli one surdu. oldukca farkh gereksinimlere hizrnet edebilecek bircok farkh yapiya sahip bircok farkh dil bulunur. konusundaki Descartesci zihinsel maddenin varhgma karst cikn. gizli de olsa kesin rnantiksal yapilan oldugu konusundaki bu inanca eslik eden. rna- .26 Hans Sluga du ve bilimlerde Wittgenstein'm oldugu gibi duzgusel bir ilerlemeye izin verecek yeni bir orta donemdeki en belirleyici admu. Bundan da tumcelerin olgulann mantiksal tasanmlan olarak ele ahnamayacagi ve tumcelerin son bilesenleriIcin ilk once in- nin basit nesnelerin adlan olarak kabul edilemeyecekleri sonucu cikar. Orta doneminde Wittgenstein. icsel gorungulerimizi hem de Mavi Kitap'ta (Das Blaue Buch) acikca gorulen bu ikili dil gorusunu kavrayismuzm lertmizin varhgma bagh oldugu gorii§u lehine birakti. Wittgenstein san zihninin dogasi ve ozelde de kisisel deneyimle fiziksel dunya arasmdaki iltskt hakkmda dusunmek icin bir yardim Islevi gordu. yapmm tumcelerin ele aldiklan olgulann mantiksal yapisma tekabul ettig! inancrm brrakmasiydi. kisisel deneyimle fiziksel dunya arasmdaki farki iki dilin varhgiyla. Dikkatini tekrar dile yonlendirerek Tractatus'tz. Bu dilin dogasi uzertndeki yeni dusunceler. Bir sure icin. bu ogretinin bir parca nedensiz metafizik icerdigi ve Tractatus'ui: kendisinin savasmak icin yola pkhgl seyle. Bu dusunce de cabucak geride birakildi. deneyimle ilgili birincil dusundu. tek bir anlamli dil bulunur ve insamn bu dilden yola cikarak dunyanm mantiksal yapismi okuyabilmesi beklenir. Dil. en azmdan. 1930'lu yillann ortalanndan sorunlari uzerinde bir cahsmaya nun mantiga indlrgenemeyecegini Cogito. simdiyse metafizigtn filozofu bir karanhga goturecegini iddia ediyordu. daha basit altyapilan veya dil oyunlari iceren bir cokluktan olusur. birlesik bir yapi degil. Bunun yerine.

Moore. Bu donemde ortaya cikan yeni Wittgenstein. s. Tum bunlara ragmen. ilgismi cekenin yam sira sasirtan cok sey de buldu. Ya}amr ve Yapttlart 27 tematigi dogal tarihimizin bir parcasi olarak goruyordu ve cesitlt dil oyunlanndan olustugunu betirnlerneye giristi. Ama her lvel dinle- ayn tuttugu Frege ve Russell'a tesek- Felsefi Arasttrmalar'ui onsozunde de benzer bir bicimde Ramsey ve Sraffa'ya tesekkur ediyordu. "soyledigi her seyi soylerkenki inancmm yogunlugu. diyordu. Ramsey1e yaptigi bu sohbetler tarafmdan alevlendtrilmis olabilir elbette. Wittgenstein'm 19301u yillar srrasmda matematik felsefesi uzerindeki kapsamli cahsmasi.Ludwig Wittgenstein. Aynca bu rnaternatiksel dil oyunlannm anlammm. 48). 2002 . sayi: 33. Matematik felsefesiyle ilgili bu ifadeler. Russell'la iliskisi artik gerginlesirken. Cogito. s.V Tractatus'ni: onsozunde otekilerden kurlertni sunan Wittgenstein dersle- rine katildigmda." elestirisi icin Arastirmalar'az. Moore. ozellikle de matematigin temellerine dayanan yaprtr icin ovuyordu (FO. vi). Kendini Moore'dan ayrrmak icin. Cambridge'te Wittgenstein kendini birden duzenli akademik bir toplulugun bir parcasi olarak buluverdi.. Buna karsihk Ramsey. Moore'un kendini adayisma ve ahlaksal safhgma hayranhk duyuyor. G. 48). ama felsefi guclerine karsi sakmgan duruyordu. matemattkci Frank Ramsey ve ekonomist Pierro Sraffa yam sira artan sayida ogrencilerle yeni temaslar kurdu. vi) gormesine yardimcr olmustu. yenleri arasmda ortaya cikardigi asm ilgi" tarafmdan etkilendi. onceki kitabmdaki hatalarmi "yasammm son iki yih boyunca sayisiz sohbetlerde" (FA. Wittgenstein'm en tartismah ve en az arastmlrms yazilan olarak kalrmstrr. Wittgenstein Wittgenstein. Ramsey. 1930 ve 1933 yillan arasmdaki donemde Wittgenstein'm seyden once. lark yasmda kendini birden Onemli fakat zor bire bir ii. s. Cambridge'e geri dondugunde soyle yazar: "Bu kitabm en onemli fikirlerini bu uyarana borcluyum" (FA. gercekciligtnde hakh olduguna inanan Moore'un "sagduyu filozofu"na karsihk olarak kendini "gercekcilikten ve idealizmden aym uzakhkta olan sagduyu adam!" olarak betirnliyordu (MK s.. Wittgenstein'm yeni fikirlerini "her zaman kesin ve guch. tesekkur ediyordu.niversite hocasi kariyerinin basmda buluverdi. bir zamanlar Russell'a karsi duydugu saygiyi Moore'a karst duymuyordu. Dogrulama ilkesini maternatige uygulayarak bir matematik formulunun anlammm kamtmda yattigrm belirtti. .E. Diger yanda Sraffa'ya ise. formiillerin yerlestirildigi kullammlara bagh oldugu konusunda israr etti. Moore'la srradan dilin cahsmasma ve sagduyunun varsayimlarma karst duyulan ilgiyi paylasiyordu. Wittgenstein'm yapinna matematik temelde cok saygi duyuyor ve onu "bildigim insanlardan ayn olan farkh bir duzenin felsefi dehasi' olarak adlandmyordu.

kimseye yaslanmadan. bireysel dil oyunlanndan kurallarla snurlanrms ea bazi dil oyunlarma Mavi Kitap ve Kahverengi oldugunu dusunuyordu kesin kurallarla hukmedildigtni. Bu nokta- Gene de. Zaman zarnan zihninin yogunluguyla melerine her zaman izin vermemistir. yayimlanmis da Wittgenstein'm acikca Iltntilidir. artik hem fiziksel betimleme kileri hakkmda henuz kesin bir anlayis gelistirmis degildi. Kendi ayaklan vardrr. olustugunu varsayarken. onlan ezmis ve kendi yollannda O. Kisa bir bicim"Felseji bu dusuncelertnin baskismm cogunu bu iki kitapta ilk kez gelistirir. icin oncul calismalar ifade ettigi gorusler.. Bu ogreneilenn ve Alan Turing ve Georg Kreisel gibi tutulan ders notlaoradaki varhgi ve yazdirdigi. Bunun Icinse 1930'lu yillarda henuz ele almmarrus iki konu olan sozde ozel-dil savim ve ic-drs iliski hakkmdaki olcutsel tammmi olusturdu. Dahasi. Rush Rhees ve Elizabeth Anscombe gibi filozoflar matematikciler vardi. dimdik ve bagimsiz ayakta durur. bu bu donemde bazilan tarafmdan n ve onlann sonraki amlari. 2002 . Diger bir deyisle yalrnzBunun icin once dan. K. bulunanlarla kesin cok Arnk dilin bir dizi farkh altyapilarbu yapilarm digerlertntnse hala. bunlara verdigi adla bu metlnleri olarak" belirlemek yamlticidir.. Ama diger insanlar ondan Cogito. sayi: 33. sonraki felsefesi olarak belirlenen de Wittgenstein. Bu noktada Wittgenstein. Bouwsma'run bu sorgulanabilir ilerleetki Wittgenstein'm kendi uzerinde sahip oldugu etkiyi betimlemesinden hakkmda bir izlenim edinebiliriz: Wittgenstein.. Arastirmalar fikirleri dillendirmeye baslarrusn. aym zamanda birbirleriyle bir gorns gelistirdi.28 Hans Sluga bir kitabm yazan olarak zaten biraz tin kazanmis olan bu kisi Cambrigde'te canh bir varhk olmustu artik. aralannda Norman Malcolm. her zaman olumlu degildi. Kule gibi bir adamdir. Sirasiyla Mavi Kitap ve Kahverengi Kitap (Das Braune Buch) olarak bilinirler. Wittgenstein'm yapitlari hakkmda canh bir resim verir. ama duzenli olarak yetenekli ogrenciler tarafmdan izleniyordu. daha gevsek yapilar oldugu sonucuna Kitaplarda henuz gorunmeyen ama Felsefi Arastirmalar'da cok biiyuk bir oneme sahip olan kurallann isleviyle ilgili elestirel hem de psikolojik iltssozcelerin olanakh oldugunu kabullenirken. Simflan kucuk. Kimseden korkmaz . Felsefi Arasttrmalar'ae ama aym degildirler. Wittgenstein'm ogrencfleri uzermdeki etkisi. henuz ulasmarnisti. bugune kadar tamdigrm insanlar arasmda peygambere en yakm kistdir.23 Wittgenstein'm 1933 ve 1935 yillan arasmda ogrencflertne donemden kalan iki met in cok onemlidir.

Bunun sonucunda.. bu 90klu kullarnma. dilin isleyisine yeterince dlkkat etmemenin sonucunda ortaya cikar ve ancak bunlara ulasmak icin kullamlan adimlar dikkatlice yeniden Izlendiginde cozulebilirlerdi. sayi: 33. VIII Wittgenstein'm orta donemi. gents. yollannda yapilan birtakim manzara taslaklan"ndan rak adlandmr (FA. 1929'dan sonra bir sey yayrmlamamasi.. ayrmnci ve titiz bir bakisla bakmak ve boylece felsefi ve metafiziksel bulmacalan cozmekti... 1950'}i yillarda Ingiltere'de ve ozellikle Oxford'ta gelisecek olan siradan dil felsefesinin vaftiz babalanndan biri oldu. Wittgenstein. Bu nedenle Wittgenstein'dan korkmustum. Boylece Wittgenstein. Felsefi Ara. Onceki yapitrm Frege ve Russell tarafmdan olusturulan mantik etrafmda yapilandmrken. Bu da kendisini artik siradan dilin gercek isleyisiyle ilgilenlyordu G. daha cok. Sozlerini. 2002 . boylece felsefedeki yeni yaprtmm yalmzca dolaysiz ve kulaktan kulaga tamnmasiyla yogunlasan bir icreklik havasi Wittgenstein'm dusuncesini cevrelemeye basladi. Ya$aml ve Yapttlart 29 korkar. Yargismdan korkarlar.. "sozcukler" ve "tumceler" dedigimiz sayisiz farkh kullamm turlerinin bulundugunu vurgular. olusan "bir album" 01a- onsozunde kitabim "uzun ve karmasik yolculuklann .. Bu yeni gOri1§uomeklendiren yazilarda Tractatus'uii siki numaralandmna mis ve ardisik numaralandmlmis Felsefi Arastirmalar'ui semasmi birakip metni gevsekce duzenlensozlerden olusan blr dizi olarak olusturdu.. kendimi ona karst sorurnlu hissettim . mucevher gib! sakladim . felsefeyi betimleyici. Felsefenin gorevi. baskalarmda direnc yaratti.. ama hizla degisen bir fonda ayrmtih cahsmayla nitelenir.. s. Bu bulmacalar. E. v). Moore'un canlandirdigi Ingiliz sagduyu felsefesine yaklastmyordu.Ludwig Wittgenstein. Ancak 1936'da dusuncesi. bir kez daha istikrar kazamr ve un kazanacagi goruslerini ortaya cikarmaya baslar artik.?'urmalar'ae bizim "simgeler". Boylesi delict gozlenn sacmayi altmdan ayiran bir sectciligin bakisr ve sorgularnasr altmda cahsmak korkunc bir seyl Su sozleri soyleyen birinin: "Bu sa(:rnahk!"24 Wittgenstein'm kisiliginin gucu bazilanm cekerken. bu felsefenin dengeli ve elestirel degerlendirilmesf lehinde cahsmaz her zaman. . Tractatus'un ozelligi olan inaksal iddia bicemi yerine artik dusuncelerin dussel bir ara kisi lie kendi sesiyle konusan Wittgenstein arasmdaki bir ahsveriste gelistirildigi konusmalan iceren bir yazi bicrmi beCogito. Ilgi ve direnc birlikte. cozumleyici ve son olarak sagaltici bir uygulama olarak dusunmeye basladi..

dilbilimsel gelenekten kaynaklandigim ve kurallann kendi uygulama1anru behrleyemeyecegim. yalmzca bir kisinin acismi algilayisirmzm acmm dogal ve dilbilimsel disavurumlannm Ikinci Dunya Savasi.30 Hans Sluga nimsedt. kural izleme hakkmda ve zihin-beden sorunu hakkmdaki yaygm felsefi gClIii§lerin dilin nasil Isledigine iliskin yetersiz bir kavrayism urunu oldugunu gostermeye cahsir. Yorumcular. Bu ogrenme. Cunku icsel deneyimlerden konusabilmek icin dissal ve kamuya acik olcutlerin bulunmasi gerektigini one surdugu icin. aym zamanda Wittgenstein'm rak toplumsal oldugunu soylemek isteyip Istemedigi konusunda dilin zorunlu ola- madilar. Amaci simdi. yuklemlerin keskin tersine yuklemle Isaretlenen seyler arasmdaki aile benzerliklerini belirledigini one surer. Wittgenstein. Kitabm en etklli bolumlennden bicimde sirurlanrms kavram1an gostermedigini. temelde telkin ve ahstirma gerektigi olgusuna surecidir. cogunlukla mantiksal davramscihgm bir sozcusu olarak algilandi. Wittgenstein'm varhgiyla baglantih olmasidrr. Bu bicernsel degisiklikler elbette hem felsefeyi hem de dili farkh algilayisma uyar. Boyle de olsa. Bu yeni ara. Felsedonemi degildir. felsefi cahsmalarmda bir baska ara teksavasta hizmet etmeye cagnl- anlamma ge1ir. birinde. tumuyle ozel bir dil. Felsefi Arastumalar'oe Bir dili ogrenirken dikkat ceker. sayi: 33. 1947'de Carnbridge'te son derslerirn verdi. ancak dogru kullammlan icin kamu kriterleri var oldugu surece dilimizin sozcuklerinin anlamlan oldugunu soylemeye devarn eder. savas oncesi donemde olusturdugu malzemeyi tamamlamakti. yani ilkesel olarak insamn kendi icsel deneyirnihakkmda konusmak icin nedeni nerede anlasakullanabilecegi bir dil olamaz. ama hi<. Sonuc olarak diye iddia eder. aslmda akademik kariyerinin sonunu isaret eder. anlam hakkmda (Tractatus'un mantiksal atomculugu dahil). mantiksal gereklilik hakkmda. Ama bu son yillar onun icin yalmzca saglamlastirma Algilama ve bilgi. Arasttrmalar. 2002 . yasam bicimi dusun- cesini ele aldi: bu dusunce dilde ve dunyayi herhangi ozel bir algilayista onCogito. haline geldi. cocuk.bir yerde icsel durumlann varlrgmi inkar etmedi. bircok tarnsmanm oldu. Wittgenstein son evresinde. felsefi ilgi konulan rar tekrar dilin ogrenllmest der. kavramlann dogasi hakkmda. Bu "ozel dil savi". kural izlemenin duzenli uygulama1ann varhgnu onceden gerektirdigmi one surer. yalmzca savm yapisi ve Wittgenstein'in metninde bulundugu konusunda degil. Bir kez daha dusuk kapasitede digmi hissetti ve ilk once hastane hademesi sonra da tip laboratuvannda nik asistan olarak cahsti. Dedigi sey. Aynca mantiksal gerekliligin. tek- fi Arastirmalar adh yaprtmm bitmis halini uretmeyi asla basaramadi. bir ya- sam bicimine kabul edilir.

bazi oyunlarm oynanamayacagim ogrettr bize. kesin. ama bu tur savlamalarm sonunun.abasi olarak gordugunu gozler onune serer. Dunya. Descartes'm "Dusunuyorum. Bu. dil oyunumuzun dusuncesinin akngi nehir yatagidirlar. Felsefi kuskuculara karst Wittgenstein. duzgusel bir rol oynadiklarmi gosterir yalmzca. Bu nedenle Kesinlik Uzerine. Wittgenstein. metafiziksel gercekleri disavurrnak lcin kullamlamazlar. Bu miras kalan bilgi govdesmden kusku duymak icin genel bir nedenimiz yok. Cunku bunlar. hayat bicimlerinin. Bugun Uber Gewijiheit (Kesinlik Uzerine) bashgiyla yayimlanan. bir kez daha butun felsefi kuramlar konusunda nasil kuskucu kaldrgim. 2002 . Gorusu daha cok. birlikte bir dunya gorusu olusturan inanclar sisteminin bir parcasi olarak gorulmesi gerektigmde israr eder. Ama bu bilgi her zaman dagilrrns ve mutlaka guvenilir degildir: duydugumuz ve okudugumuz seylerden. Bu tur onerrneler. Kestnlik (Jzerine'de Ifade edilen dusunceler. bir sona ulasmalari gerektigidir. dil oyunumuzda vazgecilmez. Wittgenstein'm son notlan. dikkatsiz bir gorelilik sozculugu yaptigi anlamma gelmez. butun felsefi savlamalarm. dnsuncesinin gecirdigi butun degtsfklikler boyunca temel endiselerinin surekliligini gosterir. genelde kusku duymayiz ve gercekte bunu yapacak konumda da degiliz. sur. kendini gosteren bir gercek olmadigi. Kesinlik Urerine metninin almdigi not defterlerine yapilan son girts.Ludwig Wittgenstein. sonuc. dunya goruslermin ve dil oyunlannm son olarak dunyamn dogasi tarafmdan zorlandigim varsayan bir dogalcihk btcimidir. 1948 ve 1951 yillan arasmda yazilan notlarda her ozel inancm. oyleyse varim" ya da Moore'un "Bunun bir el oldugunu kesinlikle biliyorum" onerme1eri gibi tumuyle kesin olarak dusunulen onermelere dikkat cekerek kuskuculugu curutmenm olanaksiz oldugu sonucuna vanr. yasammm sonuna kadar felsefi acidan etkin olmayi surdurdu. Bir inancm onaylanmasi ve onaylanmamasi. daha cok dogal Insan uygulamasmm bir turu olmasidir. zaten her zaman bu tur bir sistemi onceden varsayar ve ona icseldir. bize telkin edi1enlerden ve bu mirasumzr degisttrmelertrruzden olu-. acikca hem felseft kuskuculuga hem de kuskuculugun felsefi yalanlamalanna karst yonelttlir. diye one surer Wittgenstein. Bu tiir onermelerin kesin olarak dusunulmesi olgusu. gercek bilginin bulundugu konusunda israr eder. Yasamt ve Yapttlari 31 ceden varsayilan dogal ve kulturel kosullann yapismr belir1emeye hizmet eder. Burada da. sayi: 33. nasil kendi gtrisimini herhangi bu turde bir kuramlastirma gereksinimini curutme c. Nisan 1951'de prost at kanserinden olumunden yalmzca birkac gun once yaCogito.

459). Mavi Kitap'tsi bu nedenle kendi yapitmdan man felsefi nedenlerle kurtarrlabileceginden Cogito.Felsefe. blum yatagmda arkadaslarma cok guzel bir hayat yasadigmi soyze- ler." diye yazar sonralari. "Bir anlamda insan felsefi hatalan ele ahrken yeteri kadar dikkat sarf edemez. ~6zdugu dugumler kadar karmasik olmahdrr.ama bu tutumunu aym zamanda felsefi sorunlarm derinligine gercekten deger vererek yumusatrr.32 Hans Sluga zilrmsti. Ama bu elesttri. Gene de sonunda kendisi 'cok guzel' oldugunu soyledi! Benim icin bu gizemli ve garip bicimde duygulandmci gorunuyor. ona gore felsefi sorunlann karmasikhgma deger vermeyenleri de elestirir. Cunku. bu kansikhklarla hatalann icerdigt hakikate verdigi degerle duzeltilir. felsefeye karst ozellikle celiskili bir tutum yaratir. bu hayatm korkunc bicimde mutsuz olduguna inanma egilimindeyim. . bu nedenle sonucu basi! olmah. sevgi gereksinimini. "0 kadar cok hakikati icerrrler ki" (2. Geleneksel giristmden onemli bir seyin ernindi. felsefe kesinlikle tumuyle basit olmahydi. sonradan soyle yazar: "Derin kotumserltgini.003). felsefeye karst cift degerli ve hatta paradoksal bir tutum ozelligi tasir. felsefeyekarsi derin bir kuskuculuk besler -bu nedenle geleneksel felsefenin iddialarim cabucak ve cogu kez de sert biclmde reddeder. 2002 . bir yanda. Tractatus Logico-Philosophicus adh yaprtmda ornegin felsefenin butununun temel karisikhklarla dolu oldugunu ve "felseft yaprtlarda bulunan onermelerle sorunlann cogunun yanhs degilse de. zihinsel ve ahlaksal acilarmin yogunlugunu. sacma oldugunu" Ileri surer (TLP. ama felsefe yapma sureci. 2324 ve 4."25 IX Wittgenstein'm dusuncesl. 452) bir soz gibi Wittgenstein. bu durum belki de 2ettel'de tekrarlanan. tum deneyimlerden dugumleri bagimsiz. sayi: 33. bunu her zayaprrustrr. Bu gozlemler. Bu arkadaslardan biri olan Norman Malcolm. kasmi ittig! acimasiz bicimi. dusunce bicimimtzdeki cozer. sevgiyi Iten sertligiyle birlikte dusundugumde. geleneksel felsefeyi bir kenara atmis olsa da. (Z. Felsefi Arasnrmalar'tuax asagidaki almtida en iyi yakalanmistrr: Nasil oluyor da felsefe bu kadar karmasik bir yapidir? Sergilemeye cahsngrrmz gibi. mutlak olan sey ise. Sonne olarak yalmzca geleneksel felsefeyi degil.

. Daha da karmasik bir yapi insa etmekle mesguldur ve acikhk bile ancak. Frege. 1930'da soyle yazar: "Uygarhgirmz 'flerleme' sozcugu ile nitelenir . Bu gorusun tarihsel oncellerini belirlemek isterse ins an. "Avrupa uygarhk akimma yakmhk duymuyorum ve hedeflerini..112). Schopenhauer'in "Universite felsefesi" Ile ilgili tmlu aciklamasma ve metafizik kuramlastrrmayi asan. Sraffa beni etkiledi" (KD. her seyden once kuramlastirma durtusuydu. Loos. Hem erken hem de sonraki yazilarmda. s. Spengler. kendi Icinde bir amac degil de bu amaca hizmet edecek bir arac olarak aramr. Burada Wittgenstein'm felsefi elestirmenlerim huzursuz eden iki unsur bulunur.ISIZmirasctsmm da bulundugunu ve Wittgenstein'm kendi yapitimn da bunlardan biri olarak dustmulmesi gerektigini one surer. Weininger. 1931'de Wittgenstein "Boltzmann. zaman zaman bir buttin olarak hangi bir tiirde bir kuram gelistiremeyiz" (FA. varsa eger. Wittgenstein genelde felsefe ve bilim arasmda keskin bir aynm yapilmasmda israrhdir. 28).Ludwig Wittgenstein. Wittgenstein'm felsefe alamndaki gelismesinde elbette onemli bir figurdu. yuzyil akimlarma taban tabana zittrr. s... geleneksel felsefenin artik oldugunii. Felsefi Arasttrmalar'tie da "dusuncelerimizin bilimsel olamayacagim soylemek dogruydu . Oysa benim icin acikhk. 4. bu noktada sozunu sakmmaz. Schopenhauer'in Wittgenstein'm genel felsefe dusuncesini bicimlendlrmesindeki gercek onerni bugune kadar yeterince tanmmarmsnr. 19) dtye yazdigmda uzerindeki etkisi kabul edilmis olsa da. Wittgenstein. kendine son noktamn felsefi sessizlik oldugu felsefi bir hayat bicimi olusturma amacim hedefleyen felsefe dusuncesine bakmak gerekir herhalde. Birincisi. Hertz. Bu niteleme. Wittgenstein'm geleneksel felsefede reddettigi sey. 109) diye ekler. anlamiyorum" (KD. s. s. felsefeyi sozde-bilirnsel bir girisime donusturebtlecek Cogito. 2002 . Schopenhauer. duruIuk kendi iclertnde degerlidir" (KD. bir etkinlik" oldugu konusunda israr eder (TLP.agda§ uygarhga ve ozellikle de yapici ve "ilerici" ozelligine karst derin bir elestirel tutum sergileyerek harekete gecirir. Daha Tractatus'ta "felsefentn bir ogretiler butunu degil. Aynca herkarsrti tutumu. bu tutumu felsefeyi bilimsel bir bicimde yeniden yapilandrrmaya cahsan 20. her turWittgenstein. Tipik ozelligt yapilandirmaktir. ama kurtulunmasi gereken bir miras biraktigrm one surer: aynea felsefi mirasm say. Kraus. Schopenhauer. felsefedeki bu kuramsalhk <. Bu goruse de buyuk Avrupa ve Amerikan uygarhk akimi ruhunun kendisi acismdan "yabanci ve uygunsuz" oldugunu ekler. Yll$amz ve Yapulan 33 "bir zamanlar felsefe oIarak adlandmlan konunun mirascilarmdan bin" ola- rak soz eder (MK. sayi: 33. 7). 6). Russell.

s. "Bilimcilerle aym hedefe yonelmiyorum. Wtttgenstein'm hedefi. 18). felsefi bir kuram olusturmak degilse. Baska bir yerde. Cogito. "Butun olast bilimsel sorular yamtlandigmda bile hayat sorununa hicbir bicimde dokunulmadi- gnu hissediyoruz . Wittgenstein'r temelde bilimselden cok ahlaksal ve dinsel gudulerden et- kilenen bir dusunur olarak dusunmek yanhs olmayacaktir herhalde. rna ve yamtlama bu egflimdtr Buna gore Mavi Kitap'ta soyle yazar: "Filozoflar. 128). hebu yontemle sorgercek kaynagi (MKKK. 1930'lu yillarda gelistirdigi. ama asIa beni tam olarak etkilemezler" (KD. yazilarimn vecizeli bicemi. cunku onlann tamdigi felsefi konulara yonelir ve asina olduklan yontemler ve araclar kullamr. onu akademik felsefenin cercevesi icine sokmayi zorlastmr.522). zaman zaman sagaltici ozelligi olmasiyla. Aynca.34 Hans Sluga Iii kavrayisi reddeder. "felsefeye bans saglayan sey" oldugunu aciklar (FA. 2002 . ve filozofu busbutun karanlrga goturur" s. Kuramlasnrmaya karst direnci. sayi: 33. sik sik belirttigt felsefe karsiti duygulan ve dustince biciminin cok kisisel.521-6. 133). 7). x Wittgenstein'm kuskusuz gunumuz fe1sefesinin gelisimi uzerinde sahip oldugu etkiye ragmen. olmayi surdurur. Bu arnac. sorunun yokolusunda goru- lur" (TLP. 109. felsefeyi "zekamizm buyulenmesine karst dil aracihgiyla savas" olarak betimler ve "gercek ke~if'in"." diye yazar. Hayat sorununun cozumu. sorulan ayartisma karsi koyamazlar. "ve benim dusunce bicimim onlannkinden farkhdir" (KD. 6. s. hatta varolussal sesi. Sagalticr dil kullarnmi. Bilimin degerlerine inanan filozoflar Icin bu tur aciklamalar dogal olarak saldirganca gelmeli. kendi girisimlerinin dustmceleri onunkinden kokten farkh olan filozoflar icin Ilginc olmustur ve ilginc. genellikle bilime karsi sogukluk ya da en azmdan uzakhk hissettigi aciktir.. ornegin hayat sorununun yokolusunu hedeflemek olarak tarumlanrr. Freud'a karsr duydugu elestirel ilgiyle acikca baglannhdir. Gene de. felsefe dalmdaki konumu celiskili kahyor. Ayrica: "Bilimsel sorulari ilginc bulabilirim. 79). girisimlerinin urunu olarak neyi gordugunu sorabthriz. Metafizigin men gozlerinin onunde bilim yontemini gorurler. Her durumda "filozofun calismasmm.. belli bir amac icin ammsaticilar biriktirmek" oldugunu one surer (FA. Bunu. dilde acikca disavurulamayan seyi gostermek veya uygulamalarirmzm acik ozelliklerini betimlemek olarak farkh yollarla aciklar.

. son olarak Wittgenstem'm nimsedigt felsefe bicemi arasmda benzer1ikler bulundugunu bize yardrmci olabilir. Bu acidan. yuzeysel sagduyu varsayrmlarmi ya da hatta Wittgenstein'm onceki kenCogito.igi. sayi: 33. Wittgenstein'm felsefe hakkmdaki genel sozlerini gormezden gelmenin ve somut felsefi konular hakkmdaki goruslerinin uzerinde yogunlasmanm en iyi yol 01dugunu one surerler. Bu nedenle. Wrttgenstein'm felsefi onermelerinin bulunmadrgi konusundaki isranna ragmen felsefi ogretileri var rrudir? Metinleriyle onermelerinde olumlaYICI onu "dahi bir filozof' olarak adlandrrdiklanm insarun "yeni bir dunya"ya26 ayak bastigim soyledikle- iddialarda bulunur gorunen savlar mutlaka vardir. Dusmanca yorumlar bulmak zor degtl. ciddi dusunmekten yorulrnus ve bu tur bir etkmltgi gereksiz krlacak bir ogreti bulmus gOrUndi. Wittgenstein ve yaprtmm ortaya cikardigi hayranligi aciklamaya cahfelsefe yapma yolu ile Sokrates'in behatirlamarmz kabul bir kere kendi felsefe dusuncesiyle sirken. icinde benimsenen konusma bi<. 2002 . bazen teknik ve cogu kez de asm bicimde ayrmnh ve kih kirk yaran dusuncelertnin rotasmi izlemek cogu kez zor olsa da. onu Nietzsche'yle karsilastirmak isteyebilir insan. Wittgenstein.:emidir. Her Ikisi de felsefede yeni baslangic noktalan olarak: onaylandi ve her ikisi de hie. geleneksel felsefi bir go- rusu. Ya. butun bir felsefe sisterrunin varhgim varsayacak kadar ileri gider. cogu kez sasirnci ve aydmlatici imgeler ve egretilemelerin yardirmyla esinli ve bicemsel bir dille haklannda konusmayi basarir. aym zamanda olagandisi olcude gents felsefi ve sozde-felsefi konulan kapsar ve siradisi bir tazelikle. gorusleri her zaman cok kisisel ve bazen de kokten bicirnde kendine donuk olan bir dusunurde belki de sasirnci degildir.?'amt ve Yapttlan l35 Wittgenstein'm yaprti. Gene de ucuncu bir grup yorumcu. Boyle yapihnca gorunuse gore dagilmis sozlerde sakIanrms tutarh ve onemli bir dizi say kesfetmenin mumkun olabilecegini belirtirler. de gercek anlamda filozof olmadiklan soylenerek kenara atildi.. Wittgenstein hakkmdaki felsefi yargilann bu kadar farkh olmasi. On1ar.28 ogretisi arasmda bir benzerlik bulundugunu Bu dusunceyi akhnda tutan Felsefi Arasttrmalar'tti okurunu carpan §ey. Ama baskalan da aym ciddilikle felsefe icin onerninin cok asm degerlendtrildiglni one surrnuslerdir. Bazrlari. bir orta yol onerir.Her bolum. ornegin Bertrand Russell'm "sonraki Wittgenstein •.Ludwig Wittgenstein.i"27 ok nusundaki aCI stkayeti gibi. Sokrates'in ammsama etmi§ti. bazi yorumculann ve felsefi yazilannda rini gormek sasirtici degil.

Ingilizceden reviren: Sevinc Altmcekic Cogito. Okurlanndan kin bicimde katilmalarmi dustmmeye surekli etkendisini talep eder. kendilerini mesgul eden seye. sinden gitmedeki sabn ve israndir. onu ilgtlendiren belirli sorularla mesgul olmak zorunda degiliz. Yorulmadan. bir keresinde yalmzca sorulardan olusan felsefi bir metin yazmamn mumkun olmasi gerektigini one surmustu. gercekten de constative olmak dismda her seydir. bir icsel konusmanm niteliklerinl tasir.36 Hans Sluga di dusuncelerint temsil edebilen dussel bir ara kisi ile sown yazan Wtttgenstein arasmdaki bir gorii§ ahsverisini icerir gibi gorunur. hicbir iz pesinden gidilmeyecek kadar onemsiz degildir. Meslegine ustun bir konum belirlemekten uzak. ilk konusmalardaki Sokrates gibi genel olarak Wittgenstein. peher ikisi onlan en Sokrates'i en 90k ammsatan sey. tekrar tekrar geri gelirler. Be1ki de bu ozelliklertnde bir filozof olarak gercek onemini gozler onune serer. bunlann ardmda yatan buyuk konulan asIa gozden yitirmezler. Onun dusuncelerinin yonlendirdigi sonuclan paylasmak zorunda degiliz. asla yalruzca felsefe profesoru degildi. Wittgenstein'm burolar ve kurumlara karst aldirmazhgiyla Sokrates'i animsiyoruz. Sorunun yon degistirmesi onlar icin kucuk degildir. Felsefi cikmazlarrrmza attigmuz sozcuklerin kendileriyle derinden ilgilenerek. ama Sokrates gibi bir filozof olmanm ne anlama geldtgini gosteren bir model olarak iste onumuzde duruyor. ama amansizca. kendilerini ilgilendiren sorunlara gizli magaralarma ve koselerine dek avlayarak. Yazilan. 2002 . sorulannm satastr ve onlan hirpalarlardi. her zaman kendi ozel "datmomonu Insana Wittgenstein'da olarak gormustur. Dusunce. cagmr. Cambridge'de on yildan fazlabir sure bulunmasrna ragmen baskm eglttm/ogretim sisi ve akademik fe1sefenin onemsiz takmnlan leine hapsolmaya izin vermedi. Sokrates gibi Wittgenstein cia kendini bir sifac. Platon metinlerinde Sokrates ile arkadaslan arasmdaki sohbetlere benzeyerek. Boylece yazi. evrensel acidan gecerlt olan ogretileri belirlemeye degil de ara kisisinin uslamlamasmm dogasmda bulunan varsayimlari aciga vurmaya cahsan aksini karutlayarak yanhsi ortaya koyan bir uslamlamayla ilgili gorunur daha cok. sayi: 33. Her zaman kendi dusuncelerini dusunmeye kararhydi. Acele etmeden. ve du§unur olarak gorur. Wittgenstein. sorar. uyanr. eylem ve du§ gucunde deneyler icin one surer.

G. cev. Knopf. Ray Monk'un cok iyi okunabilen Ludwig Wittgenstein: The Duty of Genius (New York: The Free Press. H. 71. D. Derek Jarman'm sik ve oldukca stilize edtlmis filmi Caravaggio ve Edward II ile birlikte en iyi bir uclerne olarak izlenir.H. Rhees'te. escinsel ozgiirliigii icin kendi arayismm blr bolumu olur. Roman.J. ve 8. cilt I. Bernhard'in tipks Wittgenstein gibi Schopenhauer terimleriyle gordiigu Wittgenstein'm karanhk bir c. C. 2002 . L Wittgenstein. O'C. 1991). (Ithaca: Cornell University Press. Ronald W. von Wright'm biyografik denemesiyle birlikte verilir. Genius and Talent: Schopenhauer's Influence on Wittgenstein's Early Philosophy (London and Toronto: Association of University Presses. sap: 33.Ludwig Wittgenstein. 1980) adh yaprtinda bulunur. Paul Engelmann. Bertrand Russell. Gen~ Ludwig 1889192) (Berkeley ve Los Angeles: University of California Press. Mass: Harvard University Press. Brown and Company. 1. 1981). Letters from Ludwig Wittgenstein with a Memoir (Oxford: Blackwell. 1974). Drury. Bununla ilgili zengin arnmsanci bir oyku. 1994) ve Broch'un Hofmannsthal und seine Zeit (Munfh: Piper. cilt 2. 13. tumuyle olurn. 1979) s. Carl E. Wittgenstein's Tractatus: An Introduction (Chicago: University of Chicago Press. Mounce. Hitler'in Schopenhauer ile yakmhgmi Heidegger's Crisis: Philosophy and Politics in Nazi Germany (Cambridge... N. Krs. Personal Recollections. Alan Janik'in ve Stephen Toulmin'm cok okunan kttabi Wittgenstein's Vienna (New York: Simon and Schuster. The Autobiography of Berland Russell (Boston: Little. W. Bu baglamda en cok ilgi cekici olan Musil'in The Man without Qualities. 1981). 179·81. Yasami ve Yapttlan 37 Notlar Thomas Bernhard'm garip ama uyutucu Wittgenstein's Nephew (Wittgenstein'm Yegeni) adh yaprtmda. Brian McGuinness'in WiUgenstein: A Life. 1964) adh yapitlandir. Bu metni. O. Baum (Viyana: Turia and Kant. 1967). En ayrmnh ve giincel biyograft. and Moore. Sophie Wilkins (New York: Alfred A. 1992). M. yay. Wittgenstein'm Schopenhauer He i1i§kisi i~in bkz. Schorske'nin Fin-de-Siecle Vienna: Politics and Culture (New York: Alfred A. ed. Aym zarnanda.: Rowman and Littlefield. s. 1993). Luckhardt'm. 1988) adh yaprtmda betimlenmistlr. hayann anlami. Geheime Tagebucher: 1914-1916. aCI ve icsel durumlar hakkmda konusmalarla ilgilenen bir kar§lt-Tractatus olarak yazrlrmstrr. s. H.7. 0 donemdeki dti§unU§ biclmiyle daha butuncul bir resmi elde etmek icin Wittgenstein'm Notebooks 1914-1916 ile baglantih olarak dusunrnek yararh olacaktir. Jarman i9n Wittgenstein'm oykUsu. 23-60'ta yer alan Fania Pascal'm "Wittgenstein: A Personal Memoir" adh yazrsinda verilmtstir. Wtttgenstein: Sources and Perspectives (Ithaca: Cornell University Press. Burada Wittgenstein de ilgili bir dizi mukemmel ozyasamoykusel cahsma bulunUL Yardrmci. 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 Cogito. L Wittgenstein. s. diger yandan ornek bir escinsel yasarni betimler. adh yapmmda betirnliyorum. Drury. Keynes. metinde alt bolurnler olmadan. daha az guvenilir ve yuzcyseldir. yapisi olmadan. trpki deli yegenin filozof olabilecegi glbi. 1990) adlr yapmdrr. s. s. 25. boIumler karsilasmalanyla ilglll canh bir betimleme sunar. s. G. cozumlemelertnde daha cok anekdot iceriklt. Clark. von Wright tarafmdan haz. 94. Knopf. Weiner. Wittgenstein'm ailesi. Bu Cevre'ntn en iyi betimlemesi. s. 152. 136. kolayhkla deli yegenin yerini alabilecek gorunrnez amca olarak karsirmza cikar. kitabi daha fazla nitelendtrme olmadan "felsefi mannkta bir yapit" olarak belirlernistir. 1973). kisa bir tamm Norman Malcolm'un Ludwig Wittgenstein: A Memoir adh yapitmda G. "Some Notes on Conversations with Wittgenstem" ve "Conversations with Wittgenstein". s. Ludwig Wittgenstein: Personal Recollections (Totowa. yay. Rush Rhees. 1976). Bazi yeni yorumcular bile.:aggorusunu paylasrr. The Life of Bertrand Russell (New York: Alfred A Knopf. Letters to Russell.175. 1968).

18 Wittgenstein'm yasarmmn bu bolumunun sonraki felsefesi uzermdekl onemi. cokimtu ve Intihar isteklerine baghydi. s. 1968). endiselerle doluydu. Lectures on the Foundations of Mathematics. 2. 19 Drury. Arna asla ruhcozumlemesine kaulmadi ve Freud'un ruhsal sahneden sundugu betimlemelere direndi. David Pears. yay. 24 O. 23 Ludwig Wittgenstein. 1979). Pitcher. Wittgenstein: Sources and Perspectives (Ithaca: Cornell University Press. The Duty of Genius. s. Nautz ve R. 26 Peter Strawson. yay. Luckhardt. henuz yeterince arastmlmarmsnr.. Die Wiener Jahrhundertwende (Viyana: Bohlau. bir anlamda Freud'un uygulamalanndaki tipik hastaydi. "Mathematik. 22 G. s. s.. tarusmisnr. 21619. elbette. Wittgenstein (Londra: Macmillan. yay. Rhees'te. Ludwig Wittgenstein: A Memoir. Bouwsma. Bu tur bir arasnrrna ii. "Zwischen Modernismus und Postrnodeme: Wittgenstein und die Architektur. s. 585). 1984). 1976). 81." Monatshefte fUr Mathematik 36 (1929)." PO. 95. "Letters to Ludwig von Ficker. Diger blr deyisle. J. Cambridge 1930-1932. 3. Brouwer." C. cilt I. s. Lectures. s. 709-52. Wittgenstein'ln benle mesguliyetinin kendi ruhsal durumunda kaynagi olmasi. escinsel erotik durtuleri konusunda huzursuzdu. Desmond Lee (Chicago: University of Chicago Press. "Wittgenstein's Lectures in 1930-33. My Philosophical Development (Londra: Allen and Unwin. sayi: 33. 1993). Moore. E. Wittgenstein'in kendi yazilarmda Freudcu cesithlige secenek olarak imgeledigt sagalnrru dusunmek ve kendisini sagalticr yonteminin etkililigini gostermek icin smama olayi olarak gormesi kiskirncidir." J.in Konrad Wi1nsche'nin Der Volksschullehrer Ludwig Wittgenstein (Frankfurt: Suhrkamp. basim (Oxford: Oxford University Press. yay. Ludwig Wittgenstein: A Memoir. s. 28 Malcolm. yay. 25 N. 1985) adh yaprtmda bir adim anlrmsnr. 1986)." G. 51. 16 Peter Ga1ison. 17 Hans Sluga. 153-64. K. Cora Diamond (Ithaca: Cornell University Press. Wittgenstein: Conversations 1949-1951 (Indianapolis: Hackett Publishing. Vahrenkamp. 50-1. s. Wittgenstein. Malcolm. bu alandaki gozlernlerinin geger1iligi sorusunu etkilemez. 20 Wrttgenstetn'm Freud He ilgili kavgaci imalannda fazlasiyla karsilama unsuru mu vardi? Kesinlikle cinsel acidan bastmlmrsti (Monk. "Review of Wittgenstein's Philosophical Investigations. 27 Bertrand Russell. The False Prison (Oxford: Clarendon Press. 1959). 1979). 106.. 1987). 22. Cogito.PersonalRecollections.38 Hans Sluga 15 L. Wissenschaft und Sprache. G. s. 21 L E. Xv-xvi. babasi ve annesiyle iltskilert hakkmda rahatsizdr. Wittgenstein'm ve Viyana Cevresi'nin felsefi dusuncelertnin karismasrm ve Bauhaus'un bicemsel du§uncelerini Critical Inquiry 16'da "Aufbau/Bauhaus: Logical Positivism and Architectural Modernism" adh denemesinde. 2002 . s. s.

Cogito.Ludwig Wittgenstein. 2002 . Yasami ve Yapttlari 39 Karl ve Leopoldine Wittgenstein. sayi: 33.

ikinci donemde sozlerin kullammmm satranc oyunundaki gibi kurala uygun haraketlerine gonderme yapar. kisaca Tractatus diye anilan Tractatus logico-philosophicus'tsu: (Mantiksal-felseft risale). Bertrand Russell gibi. bizim de katildigrrmz dusunceleriCogito. sonraki donemi felsefeden bile saymayanlar da vardir. ilk devrimle mantiksal cozumleme. Wittgenstein'm btrlikli bir felsefesi oldugunu one surenler de vardir. Stegmuller. A.f Wrttgenstein'm felsefesinin gehstminden ve ondaki "gizli birlik"ten soz eden J. ikinci donemi "Dilin Satranc Kurarm" diye adlandmr. Wittgenstein'm saghgmda yayimlanan tek kitabi olan.Wittgenstein Felsefesi: Temel Kavram ve Sorunlar OMER NACi SOYKAN 1.Wuchterl.t Benzetme.Z W. Bu iki donem.B. Pears gibi dusunenler ise.! D. Ikinci donemi simgeleyen yaprt Ise Felsefi Arasttrmalar (Philosophische Untersuchungen) admi ahr. J. felsefede "cifte devrim" olarak da nitelenir. aralannda ortuk ve acik bazi bagmtilar bulunmasma karsm. Htntikka'nm. Wittgenstein felsefesini donemlere ayrrma konusunda. felsefecilerin kendi aralarmda tam bir uzlasima vardiklari soylenemez. aralannda btrbirini baglayan bircok clzgi olmasma karsm. Hartnack gibileri de birbirine ZIt Iki ayn Wittgenstein felsefesi oldugunu savunuyor. birinci donemde dilsel Isaretlerin mozaik resirnlerindekt gibi belirli ve sabit olusuna. ikt ayn donemden soz ediyor. iki ayn doneme aynhr. birinci donemi "Dilin Mozaik Kurami". sayi: 33. A Hubner gibi. 2002 . yalmzca birinci donemi alip. Stegmuller. Tum bu dusunurlere karsm. ikincisiyle dil-cozumsel felsefe anlayislan kastedilir. Giris Yirminci yuzyilm "en buyuk" filozofu diye nitelenen Wittgenstein'm felsefesi. Birinct donemin ternel yapm. K. Kenny.Hintikka ve M.

ideal dil He yine belli bir anlarnda armdmlrrns olan dunya arasmda tam bir uyum vardir. Sirndi de her 00 donemde aym kalan veya bir olcude degiserek suregelen gorusleri. yine kisiye ozgu bir dille deyimlenmesi olarak anlasihrsa. Nes- neye dil yonunde karsihk gelen dilin en yalm ogesi. 2002 . sayi: 33. gosterme. Dll cumlelerden. Tractatus'ta bir metafizik atomculusoz edilebilir: Nesne (obje). Bu baglarm neler oldugu. "Felsefe" ve "metafizik" karsrsmda alman tavir da her iki donemde esas bakimmdan aymdir. sozlerin anlammm ancak onlann kullammlannda olrnasmdan oturu. Tekbencilik. "ozel dilin olanaksizhgi" kamtlanarak tekbencilige karsi cikihr. nesneyi gosteren addir. her 00 donemde acikca gorulen bazi baglann da bulundugunu kendi adirmza eklemek isteriz. ikinci donemde ise olagan gunluk dil temel ahrnr. bunun yerini ikinci donernde dilbilgisel inceleme ahr. Oysa ikinci donemde. ahlak ve dinin insan icin buyuk bir onemi oldugu gercegini yadsimak anlamma gelmez. dilin ortak kullanimh olmasmdan. aydmlatici bir etklnlik olarak gorulur. Bunun yenne dil lie dunya arasmda. Hintikka'lar bir yana. dunyanm yahn yapitasidrr. ozel bir dil olamayacagi icin tekbencilik de olanaksiz olur. bir mekanda olma gibi cesitli baglanti btcimleri bulundugu gun oldugundan soylenir. Bir ahlak biliminden soz edilemez. Iki donem arasmdaki karsit gorusleri. Iki donem arasmdaki ZIt goruslerden son olarak Wittgenstein'm "tekbencilik" (solipsizm) hakkmdaki dusuncelerini anrnak istiyoruz. Bu dusunce reddedilir.Wittgenstein Felseiesi: Temel Kavram ve Sorunlar 41 niS burada son bir gorli§ olarak anmak isteriz. onun kullarnrmdrr. tek bicimli bir "ideal dil". Ikinct donemde ise sozun anlarrn. birinci donemde mantiksal cozumlemeyle yapilmasi onerilirken. yine aym sekilde srralayalrm. onlarin bu "gizli birlik" saptamasma. olarak bashklar alasagida sorunlar ele almdikca gosterilmeye cahsilacaknr. Cumle sey-durumlarmm resmidir. Tractatus'taki "yalmz benim aulayacagim dil". gunluk dile basvurulur. dunya sey-durumlarmdan olusur. Cumleyi anlamak onu kullanmak demektir. Cogito. Sozcukler. ikincisinde olagan. Cumlenin anlarm bu resimdir. Ahlak ve din karsismdaki tutum hie degtsmemistir. Bu amacla ilk donemde bir "ideal dil"e. Oysa ikinci donemde ne dunyarnn ne de dilin yalm ogelerinden soz edflmez. esirgeyici. kisiye ozgu duyumlann. yalm-bilesik diye aynlrnaz. "dilimin smirlan . karsilasnrrnah anlam kaypakhklan ve kansikhklanndan tmda soyle toplayabilmz: Tractatus doneminde her turlu yanhs anlamadan. eslik etme. Burada dil-dunya uygunlugu "metafizik" olarak nttelenir. Bu da kulturel uzlasima dayamr.diinyarnm smrrlan" gibi deyimlerde goruldugil gibi tekbenctllk onaylamr. Ama bu. Bu etkinligln. Felsefe daima aciklayici.

bu son donemde birinciye oranla cok daha zengin imgelerle renklendirilir. 2. bir kolu oldugu dusuncesini.42 Orner Naci Soykan Metafizik ise ilk donemde. Russell'm deyislyle "tum salt matematigin salt cikanldigmi ve kullamlan kavramlann ancak mantiksal nabilir oldugunu gostermek idi. yazinm smirlarmm el verdigi olcude olabildigmce aynntilariyla simdi ortaya koymaya cahsahm. diinyanm smirlanrn felsefe adma yapilmamasi susulmasi gereken yerde konusde korunur. Wittgenstein Tractatus'ta benimser. Mantik ve matematigtn her iki Cogito. 0 sira Cambridge'de rihyordu. Boyle bir §ey yokken suphe etmek tstenmesi acikca sacmadrr. felsefeye Principia Mathematica'yi Whitehead'le birlikte ya- zan Russell'm yanmda girdi.·H. Wittgenstein'm felsefeye baslarken karsismda buldugu ftlozoflardi. Bu kitabm ba§ amaci."~ baska bir sey degildi. degmmedtgtmiz. 2002 . dilin smirlannm iistiine iistiine gitme denemesi olarak yine bos bir caba diye nitelenir. onun felsefi gelisiminin bolumlemesine uygun olarak iki ana bashk altmda. Bu da felsefe ile gore pek acik olmayan bir bicim almasma metafizik arasmdaki smmn belirsizlesrnesine yol acar. bir soru soruldugunda. Buna karsm 0. Russell'm Principia Mathematica'daki matematigin mantigm bir yonterni. yeni anti-idealist Russell. Suphecilik. Bu "Girls" bolumunde kisaca andignmz ve hie. Ve bu dusunce. Ama ote yandan bu "zenginlestirme". dolayisiyla rnatematik cumleleWittrinin bir anlami olmadigi dusuncelerini korur. tiksal cozumlemeye eski Ingiliz deneyci gelenegi yeniden canlandiakimm basta gelen temsilcisi Bu cercevede ortaya cikan. asmak cabasi olarak gorulur ve boyle bir cabanm onerilir. bilimlerin deneysel verilerine ve manyonelen. bicimsel kavram .v Matematik-rnantik anlayisinda. birinci doneme da neden olur. mak. ama ikinci donemde reddeder. Wittgenstein'm felsefi suphecllik (septisizm) karsismdaki tavn. hakhhk kazamr. Bu anlayis ikinci donemde Bu kez metafizik.sahici kavram ayrmn. amlan kitabiyla kendisine hakh bir tin elde etrnisti."? Bu da matematigi mantiga UU'U<.. iki donem arasmda belli bir degisiklik gorulur. genstem'm dusimcelerini. her iki doneminde de aymdir. Frege. metafizik ve felsefe karsisinda alman tavrm. Bu Ikisinin yam sira onun uzerinde etkisi olan bir baska hocasi G. konusulamayan.E. rnatematik isaretlerln bir seyi gostermedigi. ancak ortaya bir say atildrgmda. Moore ile "modem rnanngm kurucusu" maternatikcifilozof G. Birinci Donern Wittgenstein. sayi: 33.

Russell'a yazdigt bir mektubunda lanmizm son cozumiine vardigima inaruyorum. ampirik. hepsi bu resimlerdir. Bu dunya. dunya icindeki herhangi bir nesneden farksizrm. olgulann toplami olan dunyadan ve bu olgulardan biri alan benden ayri bir baska "dunya'idan ve bir baska "Ben'lden daha soz eder. dile getirilebilir bir sey degildir. benim "yalmzca benim anladigim dilimle"12 cevrelenmistir. "Benim dunyarn" dedigimdeki "Ben" ve "dunyadir. "sey''dir."lO Wittgenstein. yanhs resim de yanhs bilgidir." 11 Ben "benim dunyarn" dedi- "Sorun- dernis ve baska tarz bir gim zaman. dogru bilgi. Dogru bir sey-durumu resmi. 'dunyarun benim biridir.Wittgenstein Felsefesi: Temel Kavram ve Sorunlar 43 onemli bir yer tutmus olan Wittgenstein'a da tum dunyayi rnantik-matematige izdusurmek kahyordu. yani dunyayi verir. dunsimrlarmdan "Ben". ondaki mistik ogeler bir yana. Ama bu ogeler de bilesiknr: onlann en yalm ogesi. yaklasik e~ anlamda kullamlan. hepsi aym basamakta bulunur. boyle bir cabanm urunudur. onu dile getirmek demektir. "Bir tas. benim dunyamm sirnrlari demektir."13 Bu tekbencilikteki yanm Icinde degildir. bu yapici ogelerden olusur. Yoksa bir seyin ne oldugunu soylernek. Bilgimiz de onlarm restmleridir. Bireysel. "sey-durumu". Bu anlamda "dunya He yasarn btrdir. Biz ancak bu sey-durumlanm bilebiliriz. Bir seyden soz etmekle. tum sey-durumlarini."14 "Metaftzik ozne" de denilen bu Ben. dunyanm "Ben. yani onun varhgmdan soz etmek. bilim adma ne varsa. 0 dile getirilmis olmaz. bir hayvan bedeni."? Mantigm icine oturtulacak olan dunyanm nasil bir dunya oldugu sorusunun yanrti.rf yasarm secmisti: ta ki yeniden felsefeye baslayana dek.1 "Dtinya olgularm toplulugudur. 2.l5 Bundan dolayi dunyam' olmasi yoluyla girer. Cogito. Tractatus'iui ilk cumlelerinde verilmisttr. Tractatus. bir seyin nasil oldugunu soylemek. Boyle bir ~ey olarak ben. "durum". benim bedenim. Bilgi. Cumlenin anlarrn bu resimdir. "obje"dir. bir yasam tarzi olarak gormus olan Wittgenstein. tersine "sey-durumu" icinde yer ahrlar. Bu da Wittgenstein'm "atomcu" (a-tome: bolunerneyen) bir dunya gorusune sahip oldugunu gosterir. felsefeye. Bu "dunya" ve "Ben". btr beden butunu olarak ben de bu dunyamn icindeyim. Tractatus'ii bitirdiginde. "Benim dilimin sinirlan. "olgu" sozleriyle dile getirilen. Turn dogru resimlerin toplarm. 2002 . felsefe yapmayi. Felsefeyi bir meslek olarak kabul etmedigi icin pro fesorliigu reddeden. Wittgenstein'a gore. onu dile getirmek demek deglldir. Ancak bu "sey'Ter tek baslarma bulunmazlar. sayi: 33. bu diinyanm smm benim Ben'imle.

"19 "Son soz" de elbette bir resim olacaktir. "Dunyanm anlarrn" derken de biz.22 Dunyanm mistik olarn soylemeye cahs- maktan. yin nasil oldugunu "Ahlak askmdrr. bir dunyamn diinyanm disma cikanlmasi ama bir seyin dile getirilmesoyleyemeyiz.44 Orner Nact Soykan Resmi yapilamayan hicbir sey. "Bir Tanri'ya inanmak. 2002 . degerlerle konusrnak. Oysa Wittgenstein Tanri'ya inamyor. kosuludur. kendini gosteren seydir. diinyanm bir resmini ciziyor degiliz. hicbir bilgi degildir. Mantigm Mantik cumleleri. de soz edilemez. disma cikanlan bu askin olan hicbir seyi dile getirmez. Ahlak cumlesi. bir "obje" diye dunyamn icinde bir nesne yoktur. Bu bakrmdan mantiksal seyi dile getirmez. bu resim ve bu anlam ancak Tann icin olan. dunyayi yansitmasi icin. sayi: 33. ona askm olmasi gerekirdi." diyor Wittgenstein. tum dogabtltmdir Ya da soyle: "Dogru dustmcelerin de neden "dunyanm yir. Tann icin bir resim."23 Ama mantigm diinyaya askmhgi. "dunyarun dismda olmahdir. Oyleyse su soruya ne demeh: Diinya sey-durumlarmdan olustuguna. yani soyle: "Dogru cumlelerin toplami. kendini diinyamn icinde gorunur ktlmaz. Eger biz bilimle- rin her seyi btlecegine.s+ Aym sine Izin veren veya vermeyen. hicbir resim.. lenmedigini Oysa bizim icin "dunyanm dunya olgulan hakkmda henuz son sozun soygormek demekttr. yani her olgunun resmini cikaracagma inamyorsak.t l? toplami. bir se(Ahlak Ile estetik birdir. bir deger yukluyoruz. o zaman Tann'ya inanrmyoruz demektir. Etik. soyleyen. Mantik da belli bir anlamda dunyanm disma cikarrhr: "Mantik askmdlr. onerme degildir."18 0 halHa- diinyarun bir resmi olarak gormuyoruz? ama bizim icin degil. Tann'nm yaptigi bir resim olurdu. bilimlerin butunu diinyanm butun olarak bir resrnini vermeyecek mi? Wittgenstein'm bu soruya yanrti "evetttr. fakat ona bir anlam. dunyanm icinde degildir. anlami" Tanri'dan baska bir §ey degildir."21 Diinyamn icinde hicbir deger yoksa.).r diinyamn dismdan l> Dunya eger resmi cizilebilen bir sey ise ve onun bir anlarm varsa. onermeler de sey-durumlanmn resmi olduguna gore. dunyarun onda npki aynadaki bir resim gibi yansrmasranlammdadir. kisaca metafizik yapmaktan baska bir §ey degildir. anlamsizi. ahlaksal onermeden Cunku onermeler. dunyamn bir resmidir. "Dunyamn anlarm. tum degerlerle ilgili cumleler. Mantigm bir anlamda Mantik bir seyi dile getirmeyen. dogru veya yanhs olabtlen soylenemezi. Mantik dunyamn bir Mantiksiz neye benzedigini Cogito."20 "Tarm. estetik. goruyoruz: anlamirn (ya da dogabilimlerm toplarmdirj. bu nedenledir. dunyayi sarip sarmalama. Deger ifade eden her §ey gibi Tann da dunyamn disma cikarihr: "Dunyamn icinde hicbir deger yoktur. resmetmez.

Leibniz de tozlerin sayica sonsuz bir coklugundan soz etmisti.V 0 ha1de bize de bu- ."32 "Objeleri" diyor Wlttgenstetn. Ancak biz tek tek olgulan toplayarak dunyayi elde ediyor degiliz. Ama "Bir sey-durumunun var olmasi veya var olmamasmdan olrnamasi cikanlamaz. Boyle bir yanhs anlamaya. bir seyin var olmasmdan soz ettigimiz gibi."26 Bu dunya. Buna gore. Daha dogrusu. olgunun varolmayrsidtr. aym zamanda "btitun ~eydurumlanmn olanagim ic. ~da (2.erlidir."28 Dtmya. duragan. "Cunku olgulann butunu. olguda.F' minde bir "dil-dunya uygunlugundan Bu birinci doneoysoz etmesine karsm Wittgenstetn'm le bir kabulu yoktur."25 Soylenmesi metafizik yapilrnasma neden olan seylerden armdmlan diinya nasi 1 bir yapidadir? Yamt kesindir: "Dunyamn sabit bir yapisi varrur. "dunyanm tozu" olan sey nedir? Ya1m olmasi. yanlisa sebebiyet verir. 'olgu'. var 01marnasrm ise olumsuz bir olgu diye adlandmr. durum olam ve aym zamanda durum olmayan her seyi belirler.Wittgenstein Felsefesi: Temel Kavram ve Sorunlar 45 zamanda mannk. tipki ornegin "Kac tane 3 vardrr?" gibi. aym zamanda. "Var olmayan bir sey" demekle. "Mantiksiz olan hicbir seyi dusunemeyiz: zaman mantrksiz dusunmemiz gerekirdi. tikiz bir dunyadrr. "nesne".V? bir baskasmm var olmasi veya var Olgular. 'islev'. varhkla dilin ozdeslig. donmus. Tann bir yana iki tozden. sey-durumunda bulunan." Ama onlar. sozcukler Icin gec. Gercl "objeler dunyanm tozudtir. Imdi. yani olgulann butununden. Wrttgenstein'a gore ise. bir bakima dunyamn asil yapici ogeleridir. Sey-durumlarmdan. 2002 Bu. objeler ile sey-durumlaruun varoluslan birlikte kabul edilmelidir.2) gosterecegimtz gibi. sayi: 33. sey-durumlarmm var olmasmi olumlu bir olgu. Boyle bir sey. zaten olanakh degildir. gibi Platoncu bir kabuldur. Cogito. Biz dunyamn yapismdan. esdeyisle. butun olgulann toplarm demekti. artik bolunemez olmasi dismda 0 nedir? Kac toz vardir? Bilindigi gibi Descartes. Boylece dunyamn yapisal cozumlemestnin son una geldik. daha dogrusu. bu varolmayismresrnidir. dusttnmemizin cunku 0 de bir kosuludur. "var olmayamn varhgl"ru soyluyor degiliz. Aym sey 'butunluk'. dolayisiyla celiskiye surtikleyen sey. tek baslanna bulunmazlar."29 Var olmamayi belirleyen var olmadir. btitunden hareket etmeliyiz. "§ey" . "yalnszca adlandlrabilirim" rada Wittgenstein onlann ne olduklanm adma susmak duser.U "Olumsuz olgu". yalm ogeler olan objeler. olgulardan olusan bu dunyada elbette olgular arasmda Iliskiler vardir. bir seyin varolmayismdan da soz edebiliriz. "obje" adlan verilen. tozlerin de olgulann da sayismi isteyen bir soru anlamsizdir: "ve buticn objelerin miktanndan soz etmek sacrnadrr. Cunku olgulan olusturan. Spinoza tek tozden.erirler. 0. 'sayi' vb. asa- soyleyemem.

Resmi yapilan sey olgu oldugu gibi. Boyle oldugu ictndtr ki.46 Orner Naci Soykan Dunyamn yapisi. 2. nasil "olgular hepsi birden dunyadir" demisse.t-f Ornegin. gercekligtn resmini 9lkanr. Bu betimleme bir resimdir. da gosterecegiz. bunlarm dunyadaki karsihklarmi Cumlenin yapici ogelermt aynstmrken. buna kosut olarak "cumleler hepsi birden dildir' diyor. sey-dururnuna. sey-durumlarmm var olmasmm ve var olmamasmm bir olanagim ortaya koymak suretiyle. sayi: 33. bir sozcuk karrsimi degiP5 Bu nedenle "Yalmzca cumlenin anlarrn vardlr. birinci donemde yanhs anlamadan esirgeyici tekbictmi bir ideal dildir. yani cumlenin anlammm dogru ya da yanhs olabilmesinin nedeni resmin. ancak gosterir. diltn ne oldugudur. uymazsa yanhstir: 0 zaman resirn var olmayan bir sey-durumunun bir resmi olur."37 Resmin. bu yapiyi yansrtabilrr."36 Cumlenin anlamnn. Bu dil. yani cumle dogrudur. resmin kendisi de bir olgudur. "Resim. ogeleri i~ ice gecmis bicimde eklemli bir yapidadir. 2002 . yoksa onun ogelerinin anlamlarim tek tek goz online ahp birlestirerek degil. boyle bir dildir. ama bu. onu bir butun olarak gormekle elde ederiz." benim cumlemi anlar. Sey-durumlarmm resmi. her iki doneminde ° hal- de felsefeyi dilsel bir etkinlik olarak da gormustur. Simdi cozumlemesini yapacagimiz. tekbicim bir dil. ben odamda otururken yammdakine diyorum. gercekligin bir modeli olan cumle. onu gerceklikle karsilastirmalryrz. ait olduklan nesnelere. "Resmin dogru mu yanhs rm olup olmadigmi bilmek icin. nesnelerini onlann dismdan betimlemesidir. Ama curnlemin sey-durumunu dogru mu yoksa yanhs rm resmettigini anlamasi Icin disanya bakmasi gerekir. Cogito. yani sey-durumlarma uyarsa resim dogru bir resimdir. Yaptigirmz res imler. Cumle sey-durumunu betimler. ama kendisi de bir olgu 01masma karsm kendi kendisinin resmini yapamaz.2 "Dil ciimlelerin toplulugudur. Cumleye bakarak onu anlanz. Biz de dunyarnn yapismi cozumlemeye nasil olgudan baslarmssak. Wittgenstein. Boylece dil-dunya bagm- tismi da ortaya koymus olacagiz. onun dogru olup olmadigma karar vermek icin yetmez. Felsefe sorunlanmn da karst cikilan metaftzik sorunlarmm zemini daima dtl olmustur.t'J" Wtttgenstein. bir ideal. de simdiki sorumuz. Bunun icin. mantiksal. dilin yapismi cozumlemeye de boylece curnleden baslayacagiz. disanya bakrnaksizm "Disarida yagmur yagiyor. Resim olgunun resmini yapar. Resim cumlenin anlarmdir. gerceklige basvurulmahdir. matematiksel-mantiksal bir yapidadir. 0.

Temel-cumle.) "Deyim". ama bir sey-durumunun var olmasrrn one surer. Yukanda curnlenin ancak bir butun olarak anlarru oldugundan soz edilmisti. cumlenin anlarm bakirmndan cumlelerin birbirleriyle ortak olabilecekleri aS11olan her seydir. nasil ki cumle deyrm olduCogito. bir zincirlenmesidir. onun kendi anlamnu karakterize etmesidir. Bir cumle icinde. Cumle cozumlemestnde karsilasacagirmz baska bir kavram "temel-cumIe"dtr. curnle oges! olarak bir cumlede yer ahr. Fakat burada bir celiski yoktur. adeta yardimcr. Yukandaki sozlerin devammda sunlari goruyoruz: "Deyirn. bu yuzden Wittgenstein. cumle icinde curnle olur. ciimle1erin ortak bir seyi oldugunu. daha cok. deyimin cumle dismda ve cumle olmaksizm tek basma bir anlammdan soz edilmediyse. bir seyin bir vertlmesi. deyimi cumlenin cozumlenmeslyle elde edilen onun bir parcasi olarak degil. Temel-cumle. ("Gbsterim" kavrarrn asagrda "ad'Ta ilgili oIarak aciklanacaktrr. temel-cumlenin kendisinin de ne anlammdan ne de gosteriminden soz edtlecektir. hicbir temel-cumlenin olamamasrdir. sayi: 33. Nasil ki. bir resim deglldir ki. dolayisiyla cumlelerin birbirleriyle baglantih olabilecegini soyluyor. Bu yuzden temel-cumleyi de tipki deyim gibi cumleyle birlikte ele alacagiz. 0. "Temelcumle adlardan olusur. bir sey-durumu resmi degildir. Ancak ne deyimin ne de temel-cumlenin dunyada birer karsihgini bulmuyoruz. dunyayi tam olarak betimler. Ama yine nasrl ki bir olgunun var olmasmdan baska bir olgunun var olmasi cikarnlamayacagi gibi bir cumlenin var olmasmdan da baska bir cumlenm varhgi cikartilamaz.Wittgenstein Pelsefesi: Temel Kavram ve Sorunlar 47 Wittgenstein'da "cumlenin yam basmda yer alan bir kavram "deyimdir."42 dogru bir de yanhs bir betimlemesi olsun ve bunlar birbiriyle celissin. Ama "Butun dogru temel-cumlelerin Cunku 0 zaman temel-cumle cumle olmus olur. (Cumlenin kendisi bir deyimdir. temel-curnle. kendi anlammi kendi basma karakterize edebilen bir deyim bulundugunda."40 "Temel-cumlenin bir belirttsi. Cunku o takdirde. onunla celisme icinde bir betimlerne. 0 zaman cumle butun olarak ahnmaksizm da onun bir parcasmm (deyimin) anlarru oldugu sonucu cikiyor. Soyle diyor: "Kendi anlamnu karakterize eden cumlenm her bir parcasim deyim (simge) diye adlandmyorum." Wittgenstein. Sanmm. adlann bir baglanmasi. dilin "tozu" durumunda olan ad ile cumle arasmda. olusturucu.)"39 Deyimin belirleyici ozelligi. cumlenin bir simfmda gorulmesine karsm. stmdl de dil yonunde. nasil ki dunya yonunde olgular arasmda bir baglanti kurmussa.t+! Cunku 0. deyimm kendisi zaten bir cumledir. Deyimin cumleleri an1am bakimmdanbirbirine baglayan bir Islevi de vardir. 2002 . tersine her ikisini btrlikte ele almistrr. Boylece 0. kosullayici bir ogedtr.

belirlemesi derken. temel-cumle. kullandigi cumlenm Almanca "anlam"mdan. onun bir resim olan cumlenm dogrulugunu tamtlamasi. sayi: 33. resmettigi i§ sey-durumunu dogru olarak gosterir. "isaret etmek"tir. adm "gosterim'Tnden bfrincisi icin "Sinn". yarn resmetmisse. §eye) bakrnahdrr. adm gosterirni onun dismdadir. ternel-cumle yanhs ise sey-durumu gore. Ancak Wittgenstein'm yaptigi ayrnrn belirtmek bakmundan. ikincisi Witt- soz eder.48 Orner Naci Soykan gunda ikisi bir olmus ise."46 Oyleyse §imdi S1- ra.r+t Temelcumle bir sey-durumu resmi olmadigma gore. "Yanh§ ad" sacmadir. 0. dilin en yalm ogesi olan ada geldi. tipki yinead-obje baglammda oldugu gibi. Ama resmin (anlamm) yanhs resim de olabilmestnden Cogito. Sozcugun kendisinden geldigi fiil olan "deuten'Tn bashca anlarrn "gostermek". temel-cumleler yoluyla tamtlamr.N? genstein. Baska bir deyisle dogru cumlede cumlentn kendisinde olan anlam. Dahasi. sey-durumunu mek ki dogru cumlede "anlam" tle "gosterim" ortusmustur. Ancak cumle dogru ise. "0 zaman onlan soylemek istemenin acikca sacmaliga yol acmasi gerekir. 0 0. Elbette cumle de sey-durumu dismdadir. Bunun icin yalruzca cumleye bakmak yeterlidir. Obje onun gostertmidir. 2002 dolayi boy- . duzgtmlugudur. Cumle var olan sey-durumu gosterdtgine anlam bakirmndan go- He cumle bagmtrsi dogrulama acism- soyle dile getirir: "Temel-cumle yoktur. cumlenin dismdaki sey-dururnunu gosterir. cumlelertn dogruluk tamtlamalarrdrr. a prioridir. Oysa adm gosterdigini anlamak icin gosterilen nesneye (objeye. resmi olmakla dogru olduguna ve bu var olmayi cumlenin dogru olup olma- digimn kosullarmi vermis olur. Bu bagmuyi Wittgenstein. bazi meslektaslarirmz "im" demektedirler. Siradan bir Turkce ceviride her ikisi icin de "anlam" sozcugunu kullanabilirtz. bir zincirlenmesidir. Ad icin dogru-yanhs aynrm yoktur."43 vardtr."45 Temel-cumle yahn degildir. temel-cumle dogru ise sey-durumu da temel-cumle dan dile getirilir. cumlenin resmettigi seydururnuna bakmaya gerek yoktur. "Ternel-cumle adlardan olusur. Burada tcin "Bede- utung"dur. Deyim He cumle bagmnsi rulmus olmasma karsm. burada kastedilen dogruluk mannksal dogruluktur. cumlenm kendi tcmde tutarhhgi. o halde ad nedir? "Ad objeyi gosterir. Soz konusu aynm suradadir: Curnlenin anlammi (dogrulugunu degil) kavramak icin. adlarm bir baglanmasi. "Temel-cumleler. Cunku cumlenin anlarm kendinde. biz burada ''Bedeutung'' icin "gostenm"! oneriyoruz. "Eger temel-cumleleri a priori olarak soyleyemezsem" diyor Wittgenstein. sozcukler. zaten temelde olandrr. cumle. bu zincirin halkalarma. De- zaman npki 0 da ad gibi gorur. Temel-cumlenm temellendirilmesi ise dusunulemez: cunku 0.

cumle yonunden degil. ancak bir seyi g6stermekle 0 ° soz konusu olduIsaretlen blr seye Allin ise salt bicirn olmasi dupeduz sacseyin adi olarak ad olur."52 Iir. dil-dunya uygunlugu dusuncesint bir kez de Isaret acismdan dile getirir. ornegin "Aristoteles" admm tek basma bir gosterimi olmayacaktrr. tam bir uyurn olduguna inanan Wittgenstein. sey-durumu icindeki seylerin bicimlemest karsihk gelir. aym sekilde dilin tozu olan adm da ancak cumle icinde bir seyi gosterecegini soyler: "Ad cumlede objeyi temsil eder. Fakat bu.. da ad gibi tarnmlarnr: "Yalmz. 0. ornegin mantik-matematikte gunda. Felsefenin Wittgenstein'm feIsefeyi tammlamasi.50 Isaretin ad olabilmesi Icin onun bir seyi gostermesi. yalicinde bulunuyordu ise. 2. dunyanm tozu olan sey (obje).I1ki. "Yahn isaretlerin cumle-isareti iclndeki btcimlemestne. kendi basma btr g6sterime sahip hicbir isaret yoktur. baska ti. yukandahl cumle-ad ortusmesine benzer."48 Buna gore. [. Ama "Metafizik adh kitabm yazan kimdir?" diye soruldugunda. Felsefe."51 diyerek. ancak sey-durumu smda tam bir karsihkhhk. 2002 . Wittgenstein'da adla btrlikte amlmasi gereken bir kavram da "Isaret''ttr. Wittgenstein. Ad bir bakrma isarettir.t= degil. Cunku unlem (!) isaretiyle verdigirniz bu "Aristoteles!" yaruti artik tek basma bir cumledir. Isaret. onlar salt bicimdtrler.irlii sanki bulamk ve karanhk kilmah ve kesln olarak simrlamahdrr. bir etkenIiktir.3 "Felsefe bir ogreti degil. arna ad yonunden bir ad-cumle ortusmesi soz konusudur. cumledeki dusuncenin nesnesine karsihk gelen cumle-isaretinin 6gelerine "yahn isaret" der ve bunlan "ad" diye adlandmr. dusuncelerm. 'felsefi cumleler' degil.Wittgenstein Felsefesi: Temel Kavram ve Sorunlar 149 le bir ayrima gerek duyulmustur."49 Ama her ad Isaret degildir. sayi: 33. Burada. bir ad olarak gorulemez. bir seye karsihk olrnasi gerekir. Cunku mantik-matematlk isaret etmez.. felseolusur. Felacik Ama bu bilginin de sey-dururnu fe kitaplarinda yan bir cumle hicbtr bilgi vermez. bir sey ogreten bir caba olarak gormesi sacma olurdu. ama cumlelerin sidir. Wittgenstein'a yoneltilen hakh bir elestiri degildir. Bu yuzden Wittgenstein. Bilgi de bilim kitaplannda sefenin sonucu. verilen "Aristoteles!" yamtmm bir gosterimi vardir. btlgilerin mantiksal aydmlanmasidrr. resmi olmasi gerekir. dunya lie dil ara- mz basma degil. Boyle bir resim olmabulunur. Felsefe ne bir dogabiCogito. Nas. onun bu iinlii cumlesmde dile geamaci. madir.] Bir ad ancak cumle bagmnsmda gosterirne sahiptir. "Bir felsefe yapm esasmda aciklarnalardan anlasihr hale gelrneolan dusunceleri Bilgi edirune ugrasmi tumuyle bili- me veren Wittgenstein'm felsefeyi herhangi bir turden de olsa bilgi veren.

Ama bilgi. Felsefenin bilimler karsisindaki yeri. Gerci Wittgenstein'dan sonra. onun izinden yuruyenler. Dogrusu bu tarz bir felsefe anlayisi. Onlann yapamadigmi felsefe mi yapacak ki burada felsefeye bir yer bulunsunl Ama unutulmamahdir ki. alam daralmak bir yana genisler. olmasaydi. etkinliginden bir sey yitirmis olmuyor mu? Wittgenstein1a birlikte "cozumleylci felsefe" den yana olanlar. 0. ister Hume'unki gibi zihindeki bir kopya He smirlansm Cogito.56 Wittgenstein bilgiyi sey-durumlarimn Hume nesneleomegin dooldu- rin zihtndekt birebir kopyalan olarak goruyordu. felsefenin bir seyden el cekmesi demek olduguna gore. onlann anlamda her biri icin aymdir: aciklama etkinligi.i54 gibi felsefeyi ancak yararh bir parazit durumuna sokar gorunmektedir.. onun bilgi tammmdan kaynaklanmaktadrr.:unkli0. butun bilgi-dusunce alanlannda i§ goren bir o ust-etkinlik olur. dusunce uretmek 01mayrp. elbette bu i§i felsefe. kaynaklanan bir "alan atlamasi" oldugu yitirilen ulke. felsefenin alarum daraltmis olmaz rm? Bu durum. ama bilgi tammmdan aciktir. halde soruyoruz: Felsefenin isinin bilgi vermek. Ve buna gore lunmadigmi one suruyor ve bu gibi kavramlarm gada olmayan "zorunlu bagmn" gibi bir seyin zihinde de bir yansismm buzihnin bir uydurmasi gunu soyluyordu. teknik ve araclara sahip uzman bilimlerden daha iyi yapabilecek degildir. buna "hayir" diyor: tersine.S> Ancak bu cabalarm geleneksel anlamda ethik'in (ve dogalhkla estetik'in) yerini aldigi soylenemez. Eger bilgi. Boylece felsefe bir bilimde bulur. verilmls dusunceleri cozumleyerek aciklamak olarak belirlenmesi. sayi: 33. Cunku felsefenin var olmasindan bilimin var olmasi gerekir. sal kavram ve yargilar ustune aciklama (ust-ahlak) ile kapatmak Istemlslerdir. P. 2002 . Gerci Wittgenstein. felsefenin.50 Orner Naci Soykan lirni ne psikoloji ne de herhangi bir bilimdir. Bir yandan da felsefe varhk nedenini once onun aydmlatacagi usttmde durdugu bu kaynaga. Ve bu bilgi anlayisi. gider. Bize gore. dogadaki nesnelerin ya da nesne durumlarinm betimlemesi olarak anlasihrsa. yani bilime yararh olur. philo-sophia (bilgebu eksikligi gormus ve onu ahlaketktnltgi anlarnmda bir metaethik lik sevgtsij'nm oz yurdu ise: ahlak (ve estetik). bizim disrrmzdaki. pratik felsefe. ister onunki gibi bir resim. burada felsefeye tum bilgi alanlarma uzanma olanagi saglanmakla belki bir "alan daralmasi" degil. bilimin dusunceleri "bulamk ve karanhk" olacakti. Hume'a kadar resrni diye tammlarken. Winch'in de belirttig. analitik felsefeyi hakh gibi gosteren bu durum. Locke'a. kendilerine ozgii yontem. Ozellikle bu atlamlan. her bin kendi alamnda cesltlt alt-dallara aynlrms. boylece felsefe. bu tartismaya girmez. C.

aym zamanda. 2002 gibi yanhs da degillerdrr. dilsel isaretlertn incelenmesini oneriyor. deneyi olanakh kilan zihindeki a priori formlar ise. dogru olmadiklari Wittgenstein "Felsefi seyler ustune sacma bulur. Ama tum "monlzrn". dilin. bir say! rnistisizmi ise. bu amacla. Sanmrn.. dusunce sureclerinin incelenmesi yerine. 0 zaman Wittgenstein'm elestibir "dualizm" ve benzerlerinin say! mistislzmi oldugunu soylemek olasi degildir. Nesnel olan. psikoloji felsefesi olarak niteler. onlarda olcutler olarak normlar da vardir. Bu etkinlik de dilsel Isaretlerin. (.) Hicbir yetkin sayi yoktur. yoktur. Felsefe hemen hemen tumuyle bunlar1a kaphdrr. ya1mzca dogal olan rrndirl (Bu tarz bir analitik felsefe elestirisini daha kapsamh olarak burada surdurmentn anlarm yok. dogrusu biraz da tuhaftir: yetkin say! yoktur ve bundan dolayi hicbir felsefi monizm veya dualizm vb. MilI'e gore. Biz yine Wittgenstein'a donelim. bir (rnonos-birtcik) veya iki (duo) sayisim diger sayilar karsismda tek bir ilkeye indirgeyen bir monizrne.S. Felsefede metafizik cumleler ortaya koymamahdrr. bir sayisim yetkin sayi oIarak goruyor diyebilir miyiz? Belki oyle bir monizm ya da dualizm. onlarm bilgisini kim verecek? Elbette tek tek uzman bilimler degil: Ote yandan eylemlerimiz ve sanatsal yaratmalarmnzla ilgili kavram ve yargrlarnmzda kendi koyUsnesnel dugumuz degerler var diye onlan bilmeyi neden kendimize yasaklayahml telik bu kavram ve yargilar. sap: 33. Wittgenstein burada J. genellikle soylendikte dtlin mantik"dualizm" (Ikiciltk) gibi felsefi ". tam. Hem genellikle Wittgenstein'm ."57 Bir filozof. 0. Ama eger "zorunlu baglanti" gibi kavramlar. kusursuz gordugu Her seyi icin mi onun felsefesine "monizrn" veya "dualizm" adi verilmistir? ornegin yalmzca madde tozunu ka- bul eden materyalizme. filozoflann yapageldikleri.) Oteden beri temel bir felsefe disiplini olarak bilinen bilgikuranum da Wittgenstein..Wittgenstein Felseiesi: TemeZ Kavram ve Sorunlar 51 vanlacak sonuc ayrndir: resim oimayam bilginin disma atrnak. ca bir aydmlatilmasrdir. yalmzca degerlerden (toplurnsal-kulturel) olusmaz. kendi yerini dusuncelerin ortaya kondugu dilsel Isaretlerin acik kihnmasi etkinligine birakmahdir. Wittgenstein'm "monizm" izm1eri elestirmesi (btrciltk). Dolayisiyla bilinc olaylarmi. yetkin. Kant'm dedigi gibi zihnin uydurma1an degil. Wittgenstein'm deyisiyle "dusunce surecleri''ni arastiran psikoloji felsefesi (btlgikurami). tersine bilgiyi. omegin Pythagoras'ci risi kabul edilebilirdi. yazilnus cogu cumle ve sorulan" cumleler. bundan dolayi 0.Mill'i goz onunde bulundurmaktadir.58 Bu metafizik cumle kavrayismi Cogito. bilinc olaylanrn arasnran psikoloji tiim felsefenin temelidir.. mantikta hicbir Ilglnctir..

Bunun icin ilgilt sey-durumuna bakmak. "Yagmur yagiyor veya yagmiyor. yagmur yagmasi gibi bir sey-duruAncak kesinlik yoksunlugunda si. degismez bilgiler vermek istiyor. zorunlu. Ornegin. deneye basvurmak gerekir. soyler. Zorunluluk. sayi: 33. kesin. olagan cumlelerle thskileri olmalan bakimmdan da bir olcude olgusal karakterlidirler. munu resmetmez. diinyada oldugu one surulen bir seyi yansrtan. bu butun icinde daha iyi gorebilecegimiz dusuncesiyle. 5) Metafizik cumleler: Bu tur cumleler varhk uzerinde. 2002 . onun cumle turleri snnflamasmi soylece siralamak istiyoruz: 1) Dunya ile Ilgili cumleler. "lnce Merned'is: yazan Aziz Nesin'dir. Wittgenstein'm asil "cumle" dedigi bunlardrr. "Bu masanm uzunlugu iki Bu onerme dogru veya yanhs olabi- lir. matematikte Icin soz konusudur."cumlesi. (1) turunden olan bilirnin cumlelerinln olanakh bicimleri olarak ifade edilebilirler. bir olayi betimlemez. 4) Billm yasalanm dile getiren ctimleler: Bu cumleler. Metafizik cumleler. mak Icin onlardan ornek. Olasihk cumleleri tahminlerdir. evrenin." boyle bir cumledir. dogru da olsa. Bunlan genellikle olaysal ya da nesnel onermeler diye niteleyebiltriz. Ornegm fizikte eylemsizlik: ilkesinin Ifadesi boyle bir cumledir. bicirn olmalan bakimmdan mantiksal. 2) Mannksal-matematiksel cumleler: Dogruluklan ve yanhshklan kendilerinden cikan onermelerdtr. 3) Olasihk cumleleri: Bunlar.52 OrnerNaci Soykan biitiin olarak ortaya koyma Ihtiyaciyla hem de ozellikle burada son bir tur olarak karsnmza cikan metafizik cumleleri. Ama onlari. Bunu bize onlann "esitlik" dentr. ama onun meydana gelme kosullan hakkmda kesin oimayan bilgi verir.). Ornegin "Dunya ozunde kotudur. Onlar. "2+2=4". basvurulan Ornegin. Bunlar." iii. anlamlan lar bir sey-durumunu resmetmezler. Ama 0." it "Yagmur yagiyor ve yagmiyor. onlann kendileri bize vermez. Bunlar bir §ey soylemezler: sozde cumledirler. Bu cumlelerin dogruluklarmi. Bunlara mantikta "totoloji" (yineleme) ve "celisme" (Sirasiyla ilk ikl ancak bu tiir onermeler yoktur. dunyanm tumu uzerinde bilgi vermek iddiasmdadirlar. ne (1) gibi sey-durumu resimleridir ne de (2) gibi bir sey soylemeyen cumlelerdir. bihm cumleleri ile kansnrmamah. Bu cumle sanki sentetik a priCogito. metredir. Ama onlar sacma degildtrler. dunyaya iliskin sey-durumunu. Onlarm dogru olup olmadigmi anlakendileri baska bir seye bakmayiz. Ornegin." cumlesi. hem evreni tumuyle dile getirmek hem de evren hakkmda amptrik olmayan." cumlesi boyle bir onermedir. "Yagolasihk cumlemur yagmasi olasihgi 0/040't1r. cunku on- Bunlar bir §ey soylemezler. yanhs da olsa anlamh bir onermedir. anlamh ama yanhs bir cumledir. resmeden onermelerdir. 1. Bu nedenle onlar icin "zorunlu dogru" denemez.

onlarm ilstilne ciknktan sonra. 9ilnkil dunya hakkmdadir.) Onun bu cumleleri asmasi gerekir. bu duisteyen onernbuyuk Tractatus bu cilmleyle biter. merdiveni firlatip atmasi gerekir. yani mistik duygulann Cogito. felsefe (?) yap- mak -dogrusu: mantik ve bilim yapmak icin ve metafizik yapmamak icin bir el kitabr. bu paradoksu asmak icin soyle bir egretilemeye basvurur: "Benirn cilmlelerim su yolla aciklar ki. Oyleyse sorumuzu surdurelim: Bizim bes tilrde topladigimiz cilmlelerden baska bir altmcisi daha rm var? Bu sorunun yamti da "Hayir!" olurdu. yukanda siraladigmnz turlerin hangisine girer? Wittgenstein'm buna yanrti "Hicbirine!" olurdu."60 sacmaWittgenstein'a gore ftlozof. Onlann dogruluklari da hicbir sekilde denetlenemez. layacaksmiz. Metafizik cumlelerin soylemiyor. Onlar ne dogru ne yanhs olabilen ne de anlamh cilmlelerdir. (0. bundan sonra 0 dunyayi dogru gorilr. Wittgenstein'm merdivenlnden cikanlar.lavuz ve deyim yerindeyse bir "amentu" olarak goruluyor. bu cilmleler sayesinde -onlann uzenndebu cumleleri asip yukan cikngmda. mantiksal He dunyaya tliskin cumlelerin bir kanstmlmasmdan meydana gelmislerdir. felsefeye elveda demektir. (Evrenin nasil oldugunu bilimler soyler. beni anlayan.4 "Ne iistiine konusularmyorsa. Gerc. yani metafizik yapacaksrmz. sonunda on1an anlamsiz diye bilir. Orda burda birkac ph felsefesiz (?) gecirdi. Bu ortaya konulmarnahdrrlar. Burada Wittgenstein'a sormak istedigimiz soru sudur: Senin bu Tractatus'unun kendisi ne kitabidtr? Ondaki cumleler. bazi seyleri dile getrremeyecegi felsefeden cikarrlmasmi yasamimiz bakimmdan onlann demek Istedigi seylertn."59 Demek ki Tractatus. 0. Demek ki metafizik cumleler. bir lo. kuskusuz boyle dusunmezler. tersine bun1ann Mistiks). siz oldugunu zaman susan kisidir. deyim yerindeyse. Bunun anlami sudur: Susmazsamz. Tractatus mercliveninden cikmak. Bize gore Wittgenstein icin ahnyazisi olan paradoks buradadir. Bunun Icin bu konuda susmahyrz. Sorunlanrun son cozumune vardigma inandi.i bunu bir sure denedi. 2. ne oldugunu On1ar anlamsiz. Sentetiktir. sacmadirlar.Wittgenstein Felsefesi: Temel Kavram ve Sorunlar 53 ori bir cilmle olarak karsmuza cikiyor. kendi merdiveninden plop. Wittgenstein. Yine de sorumuzun yarutmi aldigirmzi soyleyemiyoruz. cilmleler naga. rumda "mistik" olmak zorundadir.) Dilimizin smirlari buna yetmez. merdiveni firlatip atmadi. A priort'tux. cunku dogrulugunu tamtlayacak kendi dismda hicbir dayaihtiyac gostermeksizin zorunlu dogru oldugu inancmdadir. sayi: 33. Ama unutulmasm: 0. Biz. kamta sanki mantik cumlesi gibi. evrenin bilemeyiz. 2002 . 0 konuda susmah. nedenle on1ar soylenmemelidirler.

bizi tatmin etmeyebilir. Ama bu ara donemZaten istese bile kalamazdi. (Mantigm kristalsafhgi. kendini gosterir. nunu gosteren bir asfalt yol. bahcrvanhk gibi islerle artik felsefe yapmak niyetinde degildir. bu birinci donemin pozftrvistlerden ayiran bashca bir nokta buradadrr. Bu. bir orman yolu. 0 slrndi soyle karsilastmr: gorulduydu ki ba- "Gercek dili ne denli kesin olarak incelersek. dir. bir ftlozof. hayatmm en verimli zamamnda felsefeyi birakamazdi. bir sure ilkokul ogretmenligi. dunyarnn etik."63 Belli bir pozitivist tutumu serWrttgenstein'im diger anti-metafizikcilerden. S11 ebedi olarak dunya (yasamm) anlami. Biz bu nedenle bu ara donerni. basi sonu bagh. Cunku Tractatus1a fe1sefedeki isim bitirmis olrnasi bir yana. 0 nn varhgmi yadsimiyor. ileriye goturulecek bir kitap degildi: tersine 0. Wittgenstein'm kendine acacagi yeni yol. hem de felsefede bir devrim yapmis bir filozof. masi zamam. bir otoban degil. Cogu zaman da etmez. 0 na kar ermedi: ama bir istekti. yandan Ingiltere'deki "rahat" birakmiyordu.62 "Metafizik ozne". soz misali. Tractatus gelistirilecek. Gerci 0. Bu dl§ nedenler bir yana. Yalmzca soylenebtltr olam soylemek. bir yandan Viyana Cevresi ftlozoflan. Bu tatmin olmayis duygusundan Wittgenstein burada susmak gerektigint soyler. 2002 . yani naAma Wittgenstein. onla- Bu tur seyler dile gelmez. onlar ustune konusulmaz. Tractatus'ix bitirdiginde. olduk1an soylenmez. ki aykmhk. Biraktigr yerden baslayamazdi. Bu yuzden 0. ikinci Donem Wittgenstein. disariya acik uc birakmayan bir yaprtti. kendi simrlarim kendisi cizmis. Ama 0. tersine bir keciyolu. yordu. Turkcenin deyisiyle "kar toplama" zamam diye adlandmyoruz: ikinci "yagis" ya da "devrim" icin kann toplankendine yeni bir yol acmahydi. Turn dunyayi mantigm icine oturttugunu ugrasir. giledigi. onunla istedigimiz §ey arasrndadenli guclu oluyor. belki de cagdasi ve dildasr Heidegger'in deyisiyle bir tur "Holzweg"64 olacakti. mimarlik. simrlanrrus butun duygusu mistik bir §eydir. 0 yeniden fe1sefe yapacaksa. Bir arkadaslan.54 Orner Naci Soykan onemde oldugunu belirtiyor. sayi: 33. onu de de hicbir zaman felsefesiz kalmanusti. tersine soyle diyor: "Kuskusuz dile gelmez sey varmistik 01andlr. bir dag yolu. estetik gibi konular bu cercevededir. trafik lambalan. yine de 3. demek ki istek Cogito. asla kurtulmus degtldir. dunyamn bakisla simrlanrms butun olarak gorusu. onceki gibi oklar ve Ievhalarla youstunde yuruyecek olana. Orne gin dunyanm var olmasi. felsefede de isinin bttigine inanisanan biri icin bu dogaldi.) Aykmhk dayamlmaz oluyor. Her iki yolu Wittgenstein.

sanki bu sozcuklerin. rilir. 0 ozun izini bulmaya cabahyorlar. Adm anlanumn ayn tutul- onun tasryicrsr oldugu yanhsma dusulmeseydi. gosterimsiz olur. yani onlann gosterdikleri birer nesSozcuklerin anlarm. Yururnek istiyoruz. Bir cumlede bir sozcugun yerini. adlan yalmzca onlann tasiyicisi ortada oldugunda kullanabilir ve anlayabilir olsun. tasiyicisidir. onun gerceklikteki karsihgi olan nesne idi. "Dogruluk nedir?" gibi sorular sorduklannda. ne aramazlardi ve bu sorulan sorrnazlardi. "Yasarn nedir?". bu Ise Tractatus't»ki bir yanhsim duzeltrnekle baslar. sozcugun gosterdigi. adm gosterimi (anlarrn) degil. bu hastahga yakalanan biri. Gerct adm gosteriminin aciklanmasi istendigi bazi durumlarda. yani kosullar belli anlamda ideal oldugundan.Wittgenstein Felsefesi: Temel Kavrarn ve Sorunlar 55 bos bir sey olmaya aday. bu ikisi birbirinden saydi."67 Bu durumda ad He tasiyicisi arasmda sanki bir skim gerilmistiro Nesne yok olunca ad da boslukta kahr. Demek ki cumlede Cogito. ama ad anlammi yitirmez. Boylece onlar. simdi bir "ruh hastahgi" olarak gorur: "Oyle bir ruh hastahgi dusunulebilirdi ki. 2002 . 0. Ornegin. "Bilgi nedir?". Donrnus kiragi ustunde. Orada ad. Puturlu zemine done1imt"65 Putiirlii zemin. surtunmenin de ogut vermistik. Bu da sozcugu kurala uygun kullanmaktir. onlann kullarnrm olduguna gore. bir nesnesi olduklanm samyorlar. Ama bu ya1mzca bazr durumlarda. Sokrates oldugunde. Wittgenstein'm Ikinci donem dusuncelenndeki kokten degisimin bashca bir belirtisidir. oyleyse bir siirtiinme gerek. Bu yuzden gosterim (anlam) ile nesne. Bu durumda nesne yok olunca an1amm da yok olmasi gerekecek. Tersini dusunmeyi Wittgenstein. Oysa adm gerceklikte karsihgi oldugu sey. Sozcugun (adm) gosterimi ile tasryicisi arasmdaki ayrnru gorrnenin felsefe bakirnmdan onemi suradadir: Filozoflar. yani binbir turlu girdisi ciktisiyla olagan dilt Ve gercek dunyaya donus! 3. omegin "Zaman nedir?". her durumda gecerli de- gildir. onun dildeki kullamnudlr. yani tasiyici ozdeslestirilemez. onu uygulayabilmek demektir. bu filozoflar sozcuklerine birer oz.1 "Bir sozcugun anlanu. olmadigr yerama tam da bundan dolayi yuruyerniyoruz. adm gosterimi (anlarm). sayi: 33. Bir sozn anlamak. anlarn kullamrn orneklerine bakilarak incelenrnelidtr. onun nasil kullamldigmi bilmek. "Sokrates" admm da hicbtr anlarrn kalmayacak. tipki tasiyicilan olan adlar gibi bir seyi. sozcukte ickin olarak bulunduguna inandrklan 0 seyin. anlamsiz. gosterimi aym olan baska bir sozcuk alabilir. da oldugu durumlarda onun nesnesi gosteyani ancak nesnenin var oldugu. orta- yapilan bir aciklama tarzidir. Adin tasiyicisi yok olabilir."66 Bu cumlede dtle gelen anlam anlayisi.

Ister sozel olsun. Fakat aym sey. bir yasama biciminin bir bolumudur. Wittgenstein'm sow dilin bir tamrrn degil midir? Hayrr. bu "dil oyunu" bu ikinci donem felsefesi icin hem de onun etkavrami. ister ornegm trafik isaretleri gibi renk. uzlasima daHe dile gelir. ister birinci donemde oldugu gibi mantiksal bir ideal dilolsun. Boylece dilin "yevmiye defterlerini" tahm. bir el kol Sozlerden jestlere. 3. Cunku 0 yalmzca bir egretileme. "anlam-kullamm" kavrami dismda tutar. cumlenin ve jestin kullamrru ile anlammm si. ok cizgisi ve benzeri anlamli sozel olmayan isaretler icin de gecerlidir. dogru gibi gorunuyor. Filozof neyi arayacaksa. Dilin konusulmasi. cizgi ve resimle -olsun. Cogito. hem Wittgenstein'm buyuk onemi olan bir kavramdrr."! Bu da dile iliskin yapilacak her yeni belirlerneyi goz arm edecektir. dolayisiyla anlasma daima kulturel uzlasima dayamr."69 Yasama bicimleri. bazen (jeste) cevirmekle olur. bazen de tersine. 2002 . anlam da cumlentn onu bir el kol hareketine dip gelmeler. Bu dil. ister jestlerle olsun. Bir cumleyi anlamak. ornegm. Ama 0. firtmamn patlayacagmi gosteren siyah bulutlar gibi dogal belirtiler icin soz konusu degildir. Dilin karmasik bir yapida oldugunu soyluyor. 0 halde burada Wittgensteiria ru yoneltmek. Ve bununla yetinelim. Bu yarnt da gelecekteki her deneyden bagimsiz olacaktir. hicbir toplumsal-kulturel uzlasrma dayanmayan bu tur dogal "isaret'Teri. her iki doneminde de butun felsefeyi bir anlamda dil felsefesi olarak anlar. A§agIda ele alacagrmiz. olagan gunluk dil olsun.2 "Dil. jestlerden sozlere bu gibaska bir sey ozdeslestmlmevuku buldugu yasam bicimlerinden hareketi cumleye donusturulur. yollarm bir labirentidir. Wittgenstein. karsmuzda duran seyin kendisine. sap: 33. Bu dilsel-kulturel uzlasrma katilmaksizm. degildir."68 Kulturel uzlasim yasam ortakhgiyla saglanrr. Sozun. kullamm. bu. ama buyapryi aciklarmyor. anlamamn olur. Ctimlenin kendisi bir alet olarak go- (aletin) islevi olur. yamr ve "dil oyunlan" kisi bakimmdan "Ve bir dil tasavvur etmek. "Cince cumleleri nasil anlarruyorsak. Ama bu bolumun basligi yapngimiz. dil-oyunlanna bakahm: ontu- larda gorduklerimizi bir bir not edelim. ister simdiki gibi "Dil nedir?" gibi bir so- boyle bir soru sormanm her za- man icin gecerli olacak bir yarnt bekledigi karnsmdadrr. yani dile. dille ve dilde olacaktir. Oysa boyle olmayacak bir seym ardmda olmaktans a. sozler anlasilamadigt gibi belirtilen diger ogelerle de hicbir anlasma olmaz. Cinltlertn el kol hareketlerini de oyle anlamaYlZ.56 Orner Naci Soykan sozcuk tern blr yer sabitlestirilmis rulur."70 Wittgenstein. bir yasama bicimi tasavvur etmek demektir.

ister omegin bir askeri egitimde olsun. Augustinus'un ornegine karsi Wittgenstein. Augustinus'un dedigi gibi yalmz bir izleyici degildir: tersine 0 da oyuna katihr. eger 0 bir buyruk degilse ve ona bir eylem eslik etmiyorsa. "tIP". cocuklugunda kin1er bir nesnenin dili nasil ogrendigmi anlatrr: Yetisbu sirada onu gostermelerini tekrar izleyen ya da turlu rnimik ve jestler esligmde yetiskinlerin cikardiklan sesleri tekrar tekrar isiten cocuk Augustinus. Augustinus'tan yaptigi bir almtiyla tekrar baslar. Dil oyunlari."72 Cocuk anadilini bu tarz dil oyun1anyla ogrenir. Burada ogrenen nesneleri adlandmr. ukra an1atmak. davramr. "yag satarrm-bal satarim" gibi cocuk oyun1an. sayma pratigi yaptmlarak cocuga ogretilir. tastamam ilkel bir dil olarak §U ornegi verir: Bu dil. cocukta sozcutasanrada bir anlasma dizgesini betimliyor. Ve bunu 0. onun yapici ogeleri degildir. Yasanan bir olaym anlatilmasi. satranc oyunudur. bir kitap okumak. 2002 . Cocuk bu oyunda. sayi: 33. Cirak bu dil oyununu. bir dil oyunu olrnaz. bric gibi iskambil oyunlan ve benzeri seyler. say! sozcuklerinin rru nasil olusturulacaktir? Sayi. Ama diger ornekte. yam "Dil kullamnu pratigmde. cocuga nesnelerin adi ogretiliyordu. "Tuglal". duzenlenmis bir yeri betimlemek. bir kesim sozciikleri haykmr. Bu nedenle Wittgenstein. Wittgenstein ile dilin ie.Y' Bir dil oyunu. toplumsal uzlasima dayanan anlamh el kol hareketleri yapmak veya bunu sekillerle cizerek gostermek.Wittgenstein Felsefesi: Temel Kavram ve Sorunlar 57 Wittgenstein. Bu bir oyundur. Usta. Augustinus ornegindekine Bu sonuncusunda de "dil ogretiml" veya "sozcuklertn gosterici ogretimi" der. bir odayi. ice gectigi etkenliklerin butununu "dil oyunu" diye adlandmr. Ama ornegin. Burada Augustinus. dil oyunlarina ornektirler. pratikle basarir. Tek sozcukle. oyuna katila katila ogrenir. hangi sozcuklenn hangi nesneleri gosterdigini kavrarnayi ogreniyordu. Wittgenstein parcalan olaacikca soyluyor: "Ama biz dil oyunlanru 'dil'in bir butnnunun Cogito. "Doseme tasil" diye seslendiginde. Dil oyun1an icin Wittgenstein'm model oIarak aldlgl oyun. Kuskusuz bu da bir dtgeri bun1ara gore dil dil oyunudur. degildir. cirak bunlarla neyin kastedildigfni ogrendigi nesneleri ustaya verir. ister ornegin ogretmenin cocuga matematik ahsnrmasi yaptrrmasi gib! bir durumda olsun buyruk vermek ve buyrugu yerine getirmek. bir masal anlatmak. ama dil dedigimtz seyin tumu bu dizge 6gretilmesindeki gun bir tasanmmm olusturulmasidir. dili olusturan. Bu betimlemede sozcugun Wittgenstein'a gore Augustinus buarnac. buna "dil kullamrm pratigi". bir sira dilsel deyirnden olusur ve cogunlukla bunlara ey- lemler eslik eder. bir yapi ustasi ile ciragmm anlasrnasma yarayan btr dil olsun. Felsefi Arastirmalar'iue arum soylediglnde.

. kita- "dilbilgisi"ni bolumlere bazilarim soyle siralar: "<Renk>. Wittgenstein. ama pek cok ortak cizgi kaybolur. birer renk oldugunu ogrendiginde ler hakkmda yeni bir sey ogrenmi§ olmaz. Cumleler Arna "Yalrnz basma duran hicbir cumle yoktur. (."74 Diller dizgelerdir. birbirine gecen Na- ve birbiriyle caprasiklasan benzerliklerin karmasik bir agmi goruyoruz. Gerek salt oyunlarda. onlarda gorulen akrabahk ozellikleri. cumlenin mantiksal cozumlemesi ile onun dilbilgisi bakirrnndan aydmlatilmasmm dllbilgisi alrrustir. "Bir dil oyunu. sirayet eder ve melezlesirse. ama orada yapi ortaya konur. Bir cumle bir dilin bir cumlesidir. ozdes degil. digerinde de aynen oyle . Hatta Wittgenstein. benzeri durum oyunlarda da gorulur. Wlttgensteln. dilin mantiksal cozumlemesinin bizi felsefede yanhstan esirgeyecegine inamhyordu. dilbilgisi kurallarma uymakla dile getirilir. On1ar bolumlerin Icinde bulunmamahdir. Simdi manngm yerini ayrilmis bir kitaba benzetir."80 Dilbilgisi ba- .» gibi cumlelerdeki Cogito. daima uretilebilir. bizim <dilbilgisic-mizin bolurn bashklannda gorunebilir. bin bolum bashklanndan aym sey oldugunu soyler. Bu oyunlara bakildigmda. dillerin uyelertdtr.degil. ama ri var.. baska cizgiler ortaya cikar."76 Bu akrabahklan Wittgenstein "aile benzerlikleri" diye adlandmr. Simdi kaglt oyunlanna gee: Burada ilk smiftakilerin her birine karsihk olacak pek coklanrn bulursun. Cunku Bir oyun pozisyode ait oldugu dizBunun gibicumle 'cumle' dedigtm sey. cocuk mavinin. basit. boy bos.58 Orner Naci Soykan rak degil.. -cses>.'?? cesitli benzerlikler. sayi: 33. Simdi ise aym inane bu kez. tersine kendi icinde kapah anlasrna dizgelert olarak. mizac vb. bu dili onun dilbtlgisine uygun bicimde kullanahm. biz esasmda yalmzca bir dile sahibiz der. 2002 0. bir baskasmm bir bolurnune benzer. tavla-dama-satranc oyunlanna. bu da oldum olaSl yetkin duzende olan. onlardaki cesitlt akrabahklara bak. Birinci donemde. Ilkel diller olarak gorliyoruz. yuz cizgileri. Orada metafizik. Dogal dillere benzeterek bizim kat ettigimiz dizgeler de dildir. bir ailenin bireyleri arasmda. cogalnlabilir. ancak oyun icmde bir pozisyondur. gibi sozcukler."79 brnegin. birbirlerine s11ki. Dil oyunlan. bir dildeki bir oyun pozisyonudur. yani bir ozellik bir oyunda nasilsa. kirrmzmm . burada ise dilbilgisinin aydmhgmdan yoksun olandir. ge icinde ancak cumle olur..) Ve 0 halde bu bakism sonucu soyle olur: Biz. -csayi» vb. ureyen."75 nu. fakat benzerdir: "Ornegin. canh bir sey gibidir. gerek dil oyunlannda cesitli tarzlarda akrabahklar vardir. renk- "<Bu resmin guzel renkle- bir degiskenin anlammi ogrenir. Dil. gunluk dildir_78 Yeter ki biz. soylenemez olam soylemekti. goz rengi.

boyle kullarnlir mi? Biz. dilbilgisi uygun oldugu icin biz bir cumleyi anlanz. Bu cumle bir gercekliCogito. digeri "derin dilbilgisi' Wlttgenstem'a iki ayn dilbilgisi vardrr: "Bir sozcugun kullammmda bir 'yuzey dilbilglsi' bir 'derin dilbilgisi'nden aynlabilirdi. kisaltilrms bir cumle olarak gorulur. yani dilbilgtsindekt yerinde olmayan bir soz yanhstir. btcimlerirniz. tetmek" sozcugunun Wittgenstein. 'cumle'. Sozcuklerin anayurdu nesnesine hicbir isik diye gunluk dildir. 'varhk'. nasil ki oyun. 'yuzey dilbilgisi' icindedir. Turkce gibi yalmzca belli bir dogal dil icin degil. Baska bir deyisle. rru da beni bu tarz bir supheye ve dusunmeye dilbilgisinin belirleyici goturebilir. Ama ben bu anlamamdan suphe edersem. Boyle bir dilbilgisi. 2002 . 0 zaman yuzey dilbilgiS1. ltkle anlami belirlerler (onu kurarlar) rumlu degildirler ve kurallanna 0 ve bu nedenle hicbir anlama karst so- bakimdan keyfidirler. bilglsi bakimmdan eksik olur. onun anayurdu oldugu dilde gercekten hie. 'nesne'. Dilbilglsi kurallan. ve bilgikurammda veya fenornenolojide. sayi: 33. Dogru yerde kullarulmayan bir soz.wutgenstein Felsefesi: Temel Kavram ve Sorunlar 59 zen eksik birakilnus bir cumlenin anlasilmasrm da saglayabilir. dairna su sorulmahdir: Ama bu sozcuk. Bu durum- da eksik cumle. cumle yapisma Iliskin olmarnalrdir. beni derin dilbilgisine goturmus olur. Burada sozcuk. fakat tum diller icin soz konusudur. once"KasTurkceden baska bildigim herhangi bir dildeki kullanirolirnu en uc noktaya dek uzanr: "Dilbilgisi hicbir gerceklige karst sorumlu degildir. sozcukleri onlarm metafizik kullarurrundan yeniden her gunku kullammma geri getiriyoruz. Iliskisi gibi gorur. dilbilgisinin dilbilgisi de sozcuklerin kullamrm 0 takdirde. Boyle bir cumlenm bos birakrlan yerleri. bu yanhsi sik yaparlar: "Filozoflar. 'ad' gibi bir sozcugu kullandiklarmda ve seyin ozunu kavramaya cahstiklannda. 'Ben'. kuralma gore oynanmahysa. cumle diloyunla olan dille iliskisini oyun kuraIlarmm betimler. Buna kosut olarak dildeki kullammim Bir sozcugun dildeki dilbilgisindeki onun anlarmdir."82 Boylece bircok metafizik "sorunun da aslmda hicbtr sorun olmadigr gorulecekttr."81 Buna gore. 'bilgi'."84 Ornegin "kastetmek" sozcugunun Turkce bir cumlede kurala uygun kullamrmm isrtir isitmez onu anlanm. "Bizirn tum konusma karrlmislardir yansitrnaksizm olagan fiziksel dilden 91- kullamIsm diye degil. artik cumle olmaz."85 Baska bir deyisle. Wittgenstetn'a gore filozoflar. Bir oyunun kurallan. neyin veya kimin kastedtldigini sorarsam. Wittgensteln. Bu yanhsm felsefedeki adr metafiziktir."83 gore. biri "yuzey dilbilgisi". sozcuk de dilbilgisf kurahna gore dilde kullarnlmahdir. "bir sozcugun yeri onun anlamldlr. oyunu betimler.

bir resim olmahdir. Felsefede "tekbenci" (solipsist) diye adlandmlanfilozoflar. Kullanim icin de kurallann olmasi gerekiyordu."87 Ancak bu resim. Wittgenstein.. Ama bunlan ortaya koyacagmnz dil. Tractatus'taki gibi. gecer gider bir cumleyi ortaya etme" gibi bagmti tarzlanndan tarzda oldugunu soylemez. da soz eder. Orneuy- gin "Ahmet Necdet Sezer. Wittgenstein'm deyisiyle gerceklik karsrsmda sorumlu olmasi gerekmez.) Cumlenin bir resim oldugunu. lanrmza. goredir. Bundan dolayi "kuralagizlice' uyulmaz. (. tekbenci filozofu sagduyu dusmam olarak gorur ve ona sagduyu ile karCogito. Cunku aksi halde btlginin olanagi ortadan kalkar. gunluk.60 Orner Naci Soykan gi dile getirmeyebllir. Kuskusuz 0. Yinesneyle bagi ya da ortakhgi izdusurme yontemme dil He gerceklik arasmda kurdugu bagm yalmzca bu yanmda. "bir mekanda olma" . simdi de kendimlze ozel duyum ve yasannlanrmz oldugunu yadsrmaz.akisi ve bizirn cumlelertmiztn. Bir sozcugun anlarm. gercekligtn tam bir resmini yapacagrrmz yetmez. bu bagmtiyi.. deyim yerindeyse. simdi bu dusunceye bir ozel dilin olamayacagi saviyla karst 91kar."88 Bunun 19in de yasarru veya dunyayi durdurmak ve 0 anda onun bir resmini yapmak gerekir. Dusunme tamamiyla. 2002 . Baska bir dtlimiz yoktur. sayi: 33. 86 Dusunce He ya da dil-gercekltk arasmda bir uyum bagmnsi olmasa cia belli bir bagmtinm olmasi gerekir. yasannlanmiza ihskm bilgilerimizi lar. kulturel uzlasima dayah ortak dildir. hangi anlamda soyleyebilirim? Bu konuda dusununce. bunun icin onun gerceklige uymasi. olagan dildir. ancak anda dogrulamasi yapihr. Kurala uymak ise bir eylemdir. (. cumleyi anlamarmza engel degildir. Birinci doneminde kendi duyuminarurolan dile getirebilecegimize bu filozoflar arasmda Wittgenstein.. Tirrkiye'nin krahdir. Cunku "Yasamm akisi veya dunyanm. yapilabilen bir izdusurmedir. yalmzca dogru ve yanhs olabilen bir sey-durumu resmi degil. Wittgenstein. sunu soylemek isterim: 0.. Wittgenstein. Bu da kuskusuz olanaksizdir."89 Ozel dtlin olmazligmm nedeni. arnk bu doneminde dusunce Ile gerceklik arasmda da bir uyum gormez: tersine boyle bir seyt metafizik olarak niteler. 'cumle' sozcugunun dilbilgisindeld cizgtlerini ortaya cikanr. resimlertn isaretine benzerdir. onun kullanmu idi. Bu durum. bu kez ~oyle dile getirtr: "Dusunme ile gerceklik arasmdaki armoni. cesrtlt acilardan Izdusumun ne de Wittgenstein. "gosterme-eshk koymamiza Ama hicbiri. kurala uymamn herkese acik olmasrdir. Bu izdusurmenin "olcut olma" . Bu da "bir ozel dil" dir." gibi dilbilgisi kurallarma gun bir cumleyi anlanz.) CUmbelli karakteristik le bir resimdir demek. uyum yerine burada soyle denebiltrdi: Dusuncelerin resimselligi.

sanmm. Ornegin. Bu da "psikolojik kavrarnlarm soyagacnu" cikarmak demektir. asagida psikoloji felsefesinde incelenecektir.fPsikoloji. Cunku ancak surekli yinelemeyle bir isler-kilan-sey meydana cikar.3 "Hiiznii nerende duyuyorsun?"91 Wfttgenstein'm bu sozu. Bu sorun."94 Burada birbirini izleyen ve birbiriyle akraba ti<. Bu amacla ilkin "yasami Isler kilan sey" kavramma gidiliyor.: kavram goruluyor. Cunku "ymele- Cogito. her bilim gibi nesnesi olan. duyum Ile deyimin ozdesligi varsayirnma dayanrr. Ve bizim kavramrmiz bu isler kilandaki bir seyi gosterir. sayi: 33. psikolojik kavramlarm dilbilgisel bir cozumlernestdir. bir seyin gorunusu degildir. Psikoloji felsefesi. Bu nedenle bu gorunuslerin arkasmda fiziksel seyler aramak ve fiziksel nesneler arasmda oldugu gibi psikolojik gorunusler arasmda da bir nedensellik bagi oldugunu kabul etmek. Burada psikoloji kavramlarirun."90 Tekbencinin yamlgisi.Wittgenstein Felsefesi: Temel Kavram ve Sorunlar 61 ~l konulamayacagmi soyler: "Imdi eger tekbenci. tersine onlann kendtleri bir seydir. yalmzca kendine ozgu ya- santilanmn gercek oldugunu soylerse. eger sen bizim onu gercekten duyabilecegimize Inanrmyorsan?' Veya en azmdan ona bu yamti verdigimizde. asagida ele alacagmuz matematik felsefesinde acikca ortaya konur. nesnesi. buradan da "surekli yineleme"ye. 2002 . bir pstko-ftzik onyargisma goturur. 0 zaman ona su yaruti vermenin yaran yoktur: 'Bunu bize nicin soyluyorsun. onun guclugune yarut verdigimize inanamayiz. Psikolojiye iliskin cumlelerin de buna uygun olmasi gerecum(fenomenkir. Dilbilgisel bir inceleme yapma ile felsefe yapmamn aym sey oldugu dusuncesi. Soyagaci cikarilacak olan kavram "arka-plan" kavrarmdir. Ve 'surekli yineleme' icin hicbir belirli baslangic yoktur. onun psikoloji felsefesini ele alacagirmz bu bolum icin iyi bir bashknr. bilen oznenin karsismda olan bir bilimdir. Ve arnk 'isler kilan sey' kavrami beltrsizlige neden olur. "dil oyunu" anlayisi cercevesinde dilsel cozumlemeleri yapihr. Aym dilbilglsel cozumleme matematik icin de gecerlidir. Bir felsefe sorununa hicbir sagduyu yamti yoktur." lesi boyle degildir. Psikolojinin konusu olan psikolojik gorunusler ler) .93 Kavramlarin soyagacinm nasil cikanlacagi konusunda Wittgenstein'm §U sozleri bize yardim eder: "Arka-plan. Ikisi arasmdaki benzerlik. "Ahmet goruyor. Bundan daha geriye (basa) gidemiyoruz." ctimlesi boyledir de "Ben goruyorum. 3. Boylece 0. psikoloji felsefesinde ve ozellikle. yasarrn isler kilan seydir. Boylece bedenin yamnda bir ruh tozunun var oldugu kabul edilir. acik kihnacaknr. her iktsinin kavramlarmm soyagacr cikanlmasi ile kurulur.

ornegm gogus mu soz konusu? o zaman birdenbire gelen bir dusuncenin yeri de "kafa" rru olacak? "Huzun" diyor Wittgenstein.95 Blrinin belli bir duyumu oldugunu nasil anlanm? Biri elini sakagma dayarms duruyorsa. sayi: 33. Yasantilarm. Duyum bir nesne ise. duyumu soyle tammlar: "Duyum: bu. fizyolojik gorunumlerle mesi icin onun bir nesne (obje) olmasi gerekir. ne agnnm yerinin ruh." sonucuna varabilir miyim? Bu durum. hassas dokulanmm alamyla rm smirh? Wittgenstein. Wittgenstein'l 90k ugrasnrrmstrr. dalgm olma vb. belli bir "haber" sayilamaz. baska bir yerde. butun vucuda yaylimak? Omegm. (Hal ve vaziyet onun habercisi degildir. bu yasannlann yayilrms olmasi.62 Orner Naci Soykan merun surekli olmasi. bilinmesi icin yalmzca algilanmaya Ihtiyaci olan seydir. Aile soyagacmda de- mektir. huzun. "dogrusu bir ruhsal yasanndir.P? Yoksa. Ve 0 zaman bu yasantilar gercekten bir araya gelrnis ve butun vucuda yayilrms gornnur1er. oldugu savim curutur. arasmda bir nedensellik bagi aranamayacagi psikolojik fenomenler arasmda da aranamaz.. buradan "0 uzuntuludur. onlann viicutta bir yeri olmadigi anlammda rrndir? Duyumlann ne olduklan. onlann her btrmtn yalmzca bir tarz bir betimlemesi Psikolojik yasantilarm bashca bir turn duyumlardrr. ne de bedense! acmm yerinin beden oldugunu soyler. uzuntulu olmanm disinda. uzuntu gibi duygular. belli bir yamtm bulundugunu s6yleyemiyoruz. simdi ben sevinc duysam.). du§ kmkhgi yasamr denir. gercekten burada olan seydir. kaba etlerirne de yayihr rm? Yoksa duygu. Ama onda dogrusuacik. mr. bu duygu topuklanma. Burada be1irsizlikle karsilasmamiz. onun ba§SIZ olmasi. Sevinc. duyum He soz arasmda var rmdir? Bu soru. duyumlar nerededirler? Biz onlan neremizde duyanz? Sorunun yamti "ruh" ise. Wittgenstein. arkasmda bir sey olmamasi kavramnmza gelmez. ruh cisimsel olmadigma gore onun bir "yer" olamayacagi soylenmelidir. ornegin dusunceli. Yoksa bu duyumlar icin bedenimizin bir yeri. yani duyum-soz ba- . 2002 vucutta gore. nerede olduklan konusunda Wittgenstein'da bir acikhk bulamadigimiza Cogito.yi de "haber" vermez mi? Oyleyse bu durum. dir? Bu soru. bizi baska bir soruya goturur: Duyumlar betimlenebilir mi? Duyumun betrmlenebil0 nerede- Psikolojik gorunusler gibi. Acaba benzeri bir bag. onlann betimlenmesi."96 Ne dernek. Ama boylece ailenin soyu sopu aciklanrms olur. dogrudan dogruya verilen ve somut sayilan seydir. bedenimde kanm cokca deveran ettigi. Huzun. sevinc. miz anlamma Baslangica acikhk getirmedigi- da durum buna benzer degil midir? vannca belirsizlik ortaya cikar ve burada durmak zorunda kahpsikolojik fenomenlerin cesitli bicimlerde betimlenmeleri.

Bu sorun. Wittgenstein'm psikoloji felsefesinde onemli bir kavram da "bakis acisi" drr. herkesin kullamrmnda olan ortak dille yapilacagmdan duyum He betimleme baska bir deyisle dil arasmda birebir bir ortusme soz konusu degildir. bir resimsellik ya da bir izdusurme karakterinde degtldir. bir bakrs acismm bu parildamasr yasannsmi Wittgenstein. Ama ornegin. "anlam korlugu" ile akrabadir. ben baskasmm duyumunu nasil bilebilirim? Ben baskasma kendi duyumumu aktarrruyorum. yani bakis acisim degtstirerneyen. Bir seyi gordugumuzde. baska anlamda kendi duyumlanmizi dilde durum nedir? "Biz. 2002 . Duyum kisiye ozgudur. "Konusmay! ogrenen cocuk. onu daha once gordugumuzden bazen soyle bir sey olur: Birdenbire baska bir sey olarak goruruz. Ama bu baska bicimlerde de betimlenebilir. "bir §ey olarak gorme" diye anlasilmasiyla ortaya konur. ama onun betimlemesi. 0 halde simdi sunu sorahm: Bu tarz betimlemelerde. "Korkudan dilim tutuldu." diyor Wittgenstein. Bales a91s1korlugu. Bakis acisi degisimi olmasaydi.Wittgenstein Felsejesi: Temel Kavram ve Sorunlar 63 gmnsi konusunda durum nedir? Once su noktayi belirleyelim: Bir cighk. gormenin. Zaten bakis acismdan soz edebilmek icin onun deglstirilebilmesi gerekir. bu bir korku betimlemesidir. "Bakrs a91s1"sorunu "gorme" kavrammm aydmlatilmasi cercevesinde ele alimr." dendiginde. " 'Yasanrms anlam' durumu. onun ogrendigi dil oyununa Iltskindir."lOl Psikoloji kitaplarmda orneklerini buldugumuz. sayi: 33. anlarn yasannsirnn dil kullammmda hicbir onerni Cogito. Wittgenstein soyluyor: "Biz bir kimseye bir duyguyu bildirdiglmizde. Bu." 100 Demek ki iletisim sorunu da sonunda dil oyunu temelinde cozumlenir. "Anlam korlugu". dilin kullanilmasmm ogrenilmi§ olmasiyla saglanrr. bir sekli soyle veya boyle olarak gorme durumuna akrabatur. Farkh olarak gorunebilen bir seyi daima bir bicirnde goren. bir sekli iki ayn bakisla iki ayn sey olarak gorme. yalmzca bir kavrayis olurdu. 'aci cekmek' sozuntm kullanmum ogrenir ve yalandan aci gosterilebtlmesmt de ogrenir. Bizim ondan alabilecegimlz her §ey."99 Yani sozdur ortada olan. bizimkine mukabil bir deyimdir. boylelikle. bir algi yamlmasr degildir. bakis acisi korudur: onun bir bakis acisi yoktur. Her §ey dil duzlerninde cereyan ediyor. bir inilti bir duygu betimlernesi degildir. Bu kavramsal akrabahgi betimlemeliyiz. Bu btrdenbi- o halde religi. "nesneleri betimlemeyi ogrentnz ve da. Bu durumda iki kisi arasmdaki iletisim."98 Yasantilar olarak duyumlann yapilan betimlemeleri. her iki defasmda esasmda aym sey goz onunde bulunur diyor degiliz. "bir sozun anlammi yasama" kavrami He benzer bicimde de ahr. karsi tarafta ne vuku buldugunu asia bilemeyiz. fakat bakis acismm degistlrilmesi He ilgilidir.

Burasi. kendi kendisinin uygulanrrmdir.64 Orner Naci Soykan yokmus gibi gorunmesi durumudur. Ahskanhkla konusmak.U? Bu nedenle burada daha cogu onun ikinci donem matematik felsefesine iliskin dtisuncelerine yer vermekle birlikte."107 Aynca Wittgenstein. sayilarm dilbilgisidir. SaYI turleri. ancak kendileriyle ilgili olan aritmetik kurallan yoluyla. kendi kendinin uygulamrm olan matematikte de her matematiksel hesap. "Geometride kagit ustunde yapilan cizimler. Bu tarz bir aciklama. zaman zaman birinci donerne de gondermelerde bulunacagrz. "Matematik ispat etme tekniklerintn RENKLt bir kan$zmtdrr. olarak matematigi bir tarz dilbilgist olarak anlamis olur. Aritmetik aym zamanda bir tur geometridir. hem temeIini onun birinci doneminde Russell'm "tipler kurarmrn" elestirirken yaptigi biclmsel-sahici kavram ayrimmda bulur. yani matematik felsefesi bir tirr dilbilgisi cahsrnasidir.l09 (Burada "anlam'Ta kastedilen sey. geometriyi bir tarz onermeler sozdiztmi olarak gormekle108 de hem aritrnetigi hem geometriyi. sozun. ancak kendi kendisini uygulamak suretiyle bir tarz anlama sahip 01ur. matematigin alamdir.'. Cunku "Aritmetik.102 Anlam koru ahskanhkla konusur. cumlenin bir tasanrm. Cunku matematikte gercek. benzeri bicirnde. orada cumle zaten bir seyi gostermez. Ama oyle diller vardir ki. bir resrne. Anlam korlugu. onlardan aynlabilir. 3. dolayisryla-tum. Wittgenstein'm matematik (ve de mantik) kavramlarmm bir seyi gostermedigi dusuncesi.) Olagan anlamda dilbilgisinde oldugu gibi. onlarm bir karsihkh olma Cogito. bir "ruya'ya sahip olmaksizm sozcukleri ahsilrms belli bir sirayla art arda getirmektir. ama matematikle mantik arasmda siki bir Iliski oldugu. 2002 ."lOS Aciklanmasi istenen renklilik budur.4 "Matematigin rengiirenkligini acrklamak Isterim. hem de sonraki matematik felsefesinde gelistirtltr.. bir rnanasi oldugudur. aritmetikte hesaplamalardir (kagrt ustunde). gosterdigl bir seyi olamamasi durumudur. Kuskusuz burada ne bir anlamdan ne de bir anlam korlugunden soz edilecektir."! 03 "Maternatik tamamen hesaplamalardan ol~ur:'104 Hesaplama da ispat etrnedtr. sayi: 33. soylenen sey hakkinda bir tasarima. hesaplarm bir seyi gostermesi degil. fakat bir degeri. Russell'm matematigin mantigm bir dah oldugu dusuncesmi ikinci donemmde terk eder. birinci doneminde benimsedigl. Nasil ki dilbilgisi kurallari sozcuklere uygulanmakla anlarm belirlerse. betimleme yapilmaz."106 Sayilarla i~ goren arttmetik. Wittgenstein. matematigln de gerceklik karsismda hicbir sorumlulugu yoktur." lige Iliskin brr §ey soylenmez.

yoksa kesiften edilmesi gerekttgi konusunda kesin bir karara varrms degtldir. sayi: 33. "Var olmayan bir noktanm koordinatlarmm verilememesi. Yaprnanm icat olacaknr.Wittgenstein Felsefesi: Temel Kavram ve Sorunlar 6S bagmtismda ve mannksal matematiksel bulundugu zorunluluk zorunluluk dusuncesini korur.izilebilecegi soylenir. matemattge daima kesif (bulus) acismdan kusku da duyuyor. bir yerde acikca soyle der: "Matematikci bir icatcrdrr. Tann her seyi bilebildigine gore. "Tum asal sayilann durumu herhangi bir tarzda onceden belirlenmis olmahdrr." 115 Ama 0. aritmetikte hicbir icat var olamaz. yalTann. Tanri Icin sonsuzluk yoktur. hie. Wittgenstein'a gore. Ozellikle Frege hakkmda sunlarr soylerken: "Buyuk bir dusunur olan Frege. onmzca art arda sayiyoruz. Tarm onlan ve tum sonsuz dizileri bihyorsa. kimse onu cizmemis olsa da. bizim icin bir eksiklik degildir: ornegm."114 "Dogrunun zaten var olmasr". ancak bir kesiftir: Tann'nm durumun ulkesinde insanm yaptigi kesif Wittgenstein. vaktiyle dernisti ki. ornegtn asal sayilan art arda getirerek sayiyoruz. Eger biz bu saymamn sonunu getirebilseydik. Blzim asIa btlemeyecegtmiz. kesifci degil. matematiksel da matematik olanaksizlik icin odur."113 Turn asal sayilar onceden belirlenmisse. Gerci 0. matematikte icattan rru. bizim icin sonsuzdur. "Evrendeki her sey". ama belli bir sonucu olan bir hesap olsaydi. Biz bunu yap amiyoruz. 2002 baktigrm itiraf ediyor. Ornegin mantrksal olanaksizhk ve mantik icin ne ise. sonsuz sayilari da btlebilir. Tann onu bilirdi. bu seyin bagmnda mi 01soz dugu her seyin onceden belirlenmis olmasmi gerektirir. . Ama bunun bir sekilde yapilnus olmasi gerekir. Elde edilen yeni bir sayi. Biz onlari.matematik- sel olanaksizhk. dolayisiyla tum matematik icin de gecerli oldugu karusmda olsa gerektir. bu geometri Icin de. omegin su soruyu sordugunda: "Nicin matematigi daima bulus bakis acismdan gormek istiyorsun da yapma bakis acismdan degil?"116 Demek ki Wittgenstein. ama gercekte dogru zaten vardir.112 Evrendeki her sey sonsuz sayidadrr. "asal sayilarm onceden belirlenmis lir: Matematik ulkesinde bir seyin belirlenmis olmasi" lie aym anlama geolmasi. Cogito. Biz. yani bilmis olurduk. ama bundan arnk bir bakis acismdan gorulen matematik. Ama yine de Wittgenstein. bu kesin ifadesine karsm yine de bazen bundan kusku duyar. onlan tumuyle sayrms." III Bu durumda matematiksel olanaksizhk. gerci Eukleides geometrisinde herhangi iki nokta arasmda bir dogru e. ama onlar tumuyle artik belirlenmisttr. Ian deyim yerindeyse tumuyle bilir. aym zamanda mantiksal bir olanaksizhktir. Mantiksal ve .

bildtgim bu sonucun dogru oldugunu nereden biliyorum? Bunun icin elimde baska bir 619titvar mi? "Matematik cumlesinin dogru oldugunun olcutu nedir?" 1 18 Biz bir matematik cumlesintn dogru olduguna. altmda. yaklasik bunlar gfbi olagan gunluk dilimizm sozcuklermden cikan bilmeceler1e ugra.. 2002 . tami tamma Tann gibl btliriz. Ama bu. bundan dolayi filozof olarak matematik uzerine konusabilirtm. Ornegin. matematik bilgisinin kesinligini. Hesabi yapar sonucu gorurum. mantigm da hicbir meta-matematik tematikte her seyin bir basamakta olmadigmi soyler. Baska bir neden sudur: Benim tarnsngim tum bilmeceler tcin en basit matemaukte. alti ile on bes yaslan arasmda ogrendigimiz hesaplarda veya ornegin Cantor'un kanrtlamasi gibi. bir kez gerceklik basamagmda degildir. onun kendi sozlenyle dile getirelim: "Nasrl oluyor da ben -ya da matematikci olmayan biri. bir kez ola- gerceklik ile olanak ayrnm da yoktur. guvendigim bir dostumun sozune inanmam glbi psikolojik bir inane degildir.tIglm icin. Eger bir matematik cumlesmin dogrulugunun matematik dismda (ustunde. yine baska bir matematik cumlesiyle karar vertriz. 'kamt'. Aym nedenle. rnaolmasidrr.) bir 619utii olsaydi. yani matematik yapmaksizm matematikle ugrasmasmi WittgensteCogito. benim bu seyler ustune konusabilmem icin bir nedendir.r U? Wittgenstein'm matematikte Tarm'dan soz etmesi."122 Filozofun matematikcinin Isine kansmaksizm. 0 zaman bu. Ama gordugum.genellikle bu konudakonusabiliyorum? Bir filozof. "25x25 kac eder?" sorusuna "sanmm 625 eder" yamtim verdigimde. Bir meta-matematik yoksa. Bizim gunluk dilimizin bilgisi. matematikte Maternatik tsaretleri. onun bir Tann bilgist 01dugunu soyleyerek belirtir: "Matematikte biz. hangi hakla maternatik ustune konusur?" Sorunun yamtnu Wittgenstein ayru yerde verir: "Ben yalmzca."117 Matematikte Tann da bizim gibi hesap eder. aym yerde.V! nak.66 Orner Naci Soykan Wittgenstein. Biz matematikte dogrulugu kavradigrmiza inanmz. Oysa Wittgenstein "Hicbir meta-matematik yoktur. Bunun nedeni. Tanri da oyle: "Tanri bile matematikseI olaru ancak matematik yoluyla karara baglayabilir. 'sayi'. ileriye gitmeksizin kolayhkla ogrenebilecegimiz seylerde ornekler vardlr. sayi: 33. genellikle matematik ustune olan dusuncelertnm yeri ne olacaktir? Bu soruyu. hem matematik bilgisinin hicbir temel1endirmeye ve olcute Ihtiyaci kesinligini hem de maternatigin olmadrgim (bu da aym yere cikar) belirtmek eregini tasir. 'dizi'. yamnda vb."120 diyor. buradaki "sanmaeinanma" sozcugunu ortadan kaldirabilirtm. bir meta-matematik olurdu. 0 zaman Wittgenstein'in matematlgin temelleri ustune. 0. 'duzen'.

)" 125Nasil gunes ismlan bitkinin biiyiimesini onluyorsa.. ornegin kosrnak degil. nasil ki mantik cumlelerinin brr seyi resmetmedigi. tersine onlar kendi1eridirler.) Sayilar bir §eyin yerini tutmazlar. olculen bir §ey degil. fakat onun yamndan gecerken konusmaknr. matematigin yamndan gecerken ona laf atmayi kastediyoruz. ama bu sayede onun saghkh buyuyup. daha dogrusu "mantiksal uzam" dan soz etmisti. 0 birinci donernindekt mantiksal uzam anlayismi daha sonra da korumus ve bunu aym zamanda matematiksel uzam olarak anlamis olsa gerektir. 2002 . tersine seym kendisidir. sayi: 33. meyva vermesini saghyorsa. bir seyin tasviri degildtr."130 Onun bu dusimcesi. sanki matematikteki bir tembelliktir. "mantiksal uzamrn "geometrik uzam"la da ilgisini goster- misti: "Geometrik uzam ile mantiksal uzam."126 Bir ust-matematik olmadigr gibi. "Matematik mutlak olmak zorundadlr. Godel teoremi ustune olan sozlerini nitelerken. aym seyi matematik icin de soyler: "Matematik kitaplannda buldugumuz sey. birinci donerninde matematiksel..t'I-" "Matematik dedikodusu" derken.. (. daha ileriye gidebilmezden once cozulmesi gerekecek bir matematik problemine toslamadan. matematikte (ve tabii mantikta da) Cogito.. Matematige ne temel olacak ne de onu olcup bicecek ondan baska bir §ey yoktur. burada yalmzca bir geometrik uzamdan degil. Ise yaramaz bir sey olmasmi onluyor. Dahasi 0. Wittgenstein. Wittgenstein. matematigin dayandigi bir ternel de yoktur.."129 Wittgensrein'in ikinci doneminde bir geometri ulkesmden soz etmesinden ve Frege He ilgili almtiladigimiz sozlerinden de anlasilacagi gibi."123 Bu "ternbelligi" Wittgenstein. gunes isigrmn patates filizlerine biraktigi etkinin aymsidir. aritmetigi de geometri olarak gordugu icin. Wittgenstein. Kuskusuz. Godel'tn kanrtlamasi ustune. Uzamla iliskisine gelince . bir tur matematik dedikodusu olarak adlandmr: "Benim odevim. fakat aym zamanda matematiksel uzamdan soz edilebilmelidir. felsefenin aydmlaticr I§lgl da matematigin azmanlasip. (Onlar karanhk bodrumda metre1erce buyurler." 127Matematikte her sey blrbirine kenetlenmistiro "Matematikte hie acik yer yoktur. kendisinden baska bir seyi gostermedigini soylemisse. matematik problemlerine ugrayip gececek bicimde kendisini dondurmeli ve yonlendirmelidir. bunun fiziksel uzam olmadigi aciktir.. her ikisi de bir varolus olanagi olmalan bakirmndan birbirleriyle uyu§urlar.) Matematikte 'henuz degil' ve 'simdilik' yoktur. (.Wittgenstein Felsefesi: Temel Kavram ve Sorunlar 67 in soyle tammhyor: "Filozof. Ama felsefenin matematige bu laf atmasi bosuna degildir: "Felsefi acikhgm matematigin biiyiimesine olan etkisi. Onun fe1sefedeki isi. "Matematik her zaman olcttdur."128 Demek ki matematik zamandan miinezzehtir.

0 zaman fizikte de sentetik a priori'den soz edilebilirdi. oyun sozcugunun olagan anlammda hlcbir oyun degildir. matematik oyun degildir. hem de onun gosterdigi seyin var olmasi dolayisiyla matematikte her seym bir ve ayrn basamakta olmamasi gerekecekti. Bu sekilde gerceklesen bir olanak. Wittgenstein'l matematik felsefesinde de ilgilendirir. Matematikte hicbir olay yoktur. hesap yapmakla edinilir.:b+a oldugunu bildigini bize temin etmekle i§e baslamayacaktrr. Bazilarmm kullandiklart "Hesaptan hie. ftztksel dunyada boyle olan bir §ey." demektir. onlan benzer kilar. Wittgenstein."134 Ornegin. Aksi halde dans etmek de matematik sayihrdI." soZU. ama fizikte olmasmdan ileri gehr. "Oyun" kavrami.133 Ama fizik yasalan celisme ilkesine dayanmaz. anlarnam. manngm ve matematigin yasalan Ile bilimin yasa1anru birbirinden kesin olarak aymr. fiziksel zorunlu1uk diye bir seym olmamasi. soz konusu ikiligin mantikta (ve matematikte) olmamasi. Bu da burada bir olanak-gerceklik ikiliginin oldugunu gosterir. sap: 33. Baska bir anlamda acikca dogrudur: Belli bir benzerlik varmr. "Hesap. baska bir sekilde de gerceklesebilirdt. ftzik yasalanna aykm bir sey-durumunu tasvir edebiltr. Eger oyundan bir olay anlasihyorsa. "Fizik yasalarma aykm bir sey durumunu uzamda ortaya koyabtliriz. Birinciler celisme ilkesine dayamr. hesap yapmadaki eylemlere karsihk olur. Islem. Eger bir fiziksel zorunluluktan soz edilebilseydi. ne mantik yasasiyla cehsen bir sey soylenebilir ne de geometride uzam yasalanyla celisen bir sekil koordinatlariyla verilebilir. fizikte sentetik a priori'yi reddeder. Bundan dolayi Wittgenstein. tamtlama hie. Burada "oyun"un ikili bir kullammi var. yapmam. Yalmzca bir mantiksal zorunluluktan soz edilebilir olmaSI131. bir anlamda acikca yanhstir: Matematik. zaman hem kendisinin. ama geometri yasalanna aykm olamm koyamapz. Aksi olsaydi fizikte de sentetik a priori'den soz edebilirdik. Matematik nasil ogretilir? "Birl bize matematik ogretmek isterse. Bu say. Matematik bir anlamda oyundur. Matematiksel bir isaret. kendisinden baska bir seyi gosterseydi."136 Oyundaki eylemler. 2002 . bir anlamda degildir. Bundan dolayi.68 Orner Naci Soykan olanak-gerceklik aynrm olmamasi dusuncesiyle 0 uyusur.r Onun boyle bir caba gostermestne gerek yoktur.135 Wittgenstein soyluyor: "Matematigin satranca benzetilebilen bir oyun oldugu cok sik one surulmustur. hesap yapmanm Cogito. baska turlu de olabilirdi. U? a+b. Biz a+b'nin b+a'ya esit 01dugunu gortryoruz. Rastlantmm oldugu yerde. Bu karsihkhhk. "Hesaptan anlama" "anlarm" ogrenilerek degil. Mantik ve maternatikte hicbir rastlanti yoktur. ama "yuvarlak kare"diye bir sekli cizemeyiz. matematikte sentetik a priori oldugunu kabul etmekle132 birlikte.

3. hastahgm sagaltilmasi gerektigi belirtiliyor. adeta bir bela gibi goruluyor ve sonra da bu belanm defedilmesi. sayilan nesnelere da bir seyi (sozcugun gosterdtgi nesneyi) yaparken." denip. sozcukle birlikte kullamldigmda temsil etmez."141 Demek ki dugumun acilmasi. Ve kuskusuz sagaltim teknikleri gundeme geliyor.143 Deyim ustumuzde buyu etkisi birakrr. bu "hastahk" bir "dugum" olarak goruldugunde. ama daha bir cesitlenmistiro Bu cesttlenmeden dolayi bazen felsefe metafizik olarak da gorulur. Bir sayi tek basma bir seyi temsil etmiyorsa. bunu birine ogretmek ornegin. felsefenin eI atngi konudan degiJ. Bu yontemler nelerdir? Orne gin. "Felsefe. birinciye gore esas bakrrmndan degismemls." 139 Wittgenstein'm ikinci doneminde felsefe ve metafizik karsismdaki tutumu. bu sirada tahtaya 3 yazilmasi gibi. Wittgenstein.Wittgenstein Felsefesi: Temel Kavram ve Sorunlar 69 Wittgenstein soyle diyor: "Cocuklarm ilkokulda hesap etmeyi anlamalan icin onemli filozoflar olmalan gerekirdi: bu olmadigma gore. 2002 . icini sacma sapan dugumlerle doldurdugumuz dusunmemizdeki bu dtigumleri acar. Felsefede her yeri kaplayan bu "golgeler" yuzunden hicbir sey tekin degil. Ama bu amacla 0."140 diyor. onlarm ahstirrnaya Ihtiyaci var. Matematik yapmanm kendisi bir uygulamadir. ilkin dalma rahatsizhk veren bir sey. baska bir ahstirmasi amaciyla soylenen sozler bosuna soylenmistir. Karmasikhk bizim dugumlenmis anlama yetimizden kaynaklarnr. sacma sapan sorunun cozumlenmest.5 "Felsefe. bu konuda soylenenlerm cogunlukla egretilemelerle dile gelmesidir. yontern dugtimu acmak olacaktir. Herkesin bildigi ve kabul etmesi gerektigi seyi basitce soylemek yerine boyle mitolojilere basvurmak tehhkesidir soz konusu oIan. En cok kullamlan mecazlardan biri "hastahk" egrettlemesidir. Demek ki burada felsefe sorusu. "Filozof bir soruyu bir hastahk gibi ele ahr. ama rsleylstntn karmasik gorunmesi bundandir. "Simdi tahtaya ue. uyguluyor degiliz.l42 Wittgenstein. Matematik Biz nesneleri sayarken."138 Matematik yapilarak ogrenilir. bu dugumlerin oIduklan gibi ayrn karmasik hareketleri yapmak zorunda kahr. Bu da simgeciligtn ya da psikolojinin mltolojisidir. sayi: 33.144 Felsefe. Onlarda anlasilmayan bicimlerinin bu tur carpik kullammlan sefede buyulenmenin bir dil-manngi var. aym sacma sapan yolun geriye dogru katedilmesiyle olur. yaziyorum. felsefedeki bu tiir olusumlari "golge gibi olusumlar" diye niteliyor. buyiilemenin her tarzma karst savas Cogito. Bunun bir nedeni. Felsefenm sonucunun degil. biiyiicilliige karst bir savastrr. Pelbir baska tarzi da bir tur mitoloji yapma tehlikesidir.

yine de "felsefede hicbir dusunhastahgi kesip kopanlamaz. her zamanki alnrdir: yani sozcukler. bir "aile doktoru"148 olarak gorulmelidir. orada hicbir sorun olmadigrm nun kavramlarma erisebilmelidir. deyim yerindeyse. "Felsefede her zaman su sorulmahdrr: dir. cerrah degil. su renkli benzetmeyle dile getiriyor: "Biz burada. Buyu. kendisi sagduyuAma bu."149 Eger hastahk daha da agirsa. onu sorun yapan kavram duzenlemesiyeniden "uygun" bicimde kurulmasidir. felsefe hastahklarmm bir temel nedeni olarak "tek yanh perhiz"! gosterlr. co- zulebilir olur. kendi dogal surecinde gitmek zorundadir ve yavas iyilesrne en onemli §eydir.igli demektir. Ama onun buradaki Cogito. yamti ondanalmarmza ."153 Aslmda "ahir". sap: 33.150 Wittgenstein. Fakat ahir nasil okiizun gormeye saskm bakakahrsa. Ftlozof. dusunmenin yalmzca tek tarz orneklerle beslenmesidir. "Dusun hastahgi. anlama yetisinin bircok hastahklanm kendi kendisinde iyilestirmesi' gerekir. 0 zaman yine "felsefi sorunlarmuz" olur muydu? "Felsefe sozel dilin bir yarangi midrr? Sozel dil. konulduklan yerde hicbir sorun yok. Buradaki bir yetisizligi Wittgenstein. Ve felsefe."147 Filozof. bir bakis acisi korli. bakis acismi degisttrebilmeyi olur kilar. Dusunmenin baska tarz orneklerle beslenmesi."152 Cozulecek sorun da. "Felsefi dusunmede sorunlar goruyoruz. ama geri kalan her seyi yapsaydik. yor. simdiye dek ahsmadignrnz rilince. ama sanmm en iyisi bir pratisyen. Bu. felsefenin var olmasi icin bir kosul mudur? Daha dogrusu soyle sorulsaydi: Bizim sozel dilirnizin alarn dismda da felsefeye benzer bir sey var mldlr?"154 Wittgenstein.146 Sagalnci filozofun tum cabasma karsm.70 Orner Naci Soykan acmahdrr. 0 zaman hastahgi ortaya ctkaran ya§am tarzim degistirmek gerekecektir. sagduyunun kavramlarma Bunun icin de onun "oncelikle. hicbir sey olmadigi yerde sanki bir sey varmis gibi bir izlenim birakir. Diyelim ki biz insanlar hie konusrnasaydik. her seyden once. onlan oyle duzenlemeliyiz. okuzun yeni bir renge boyanrms ahir kapisi onunde durmasi gibl dururuz. filozofa sokaktaki adamda oldugu gibi hazir olarak verilmis degildir."145 Ancak boyle bir sagaltimi yapacak filozof. hekimin (ftlozofun) yapacagi bir sey yoktur. bir bicimde bir araya getialisik olmadigi renge boyamr da okuz. bu "yanhs" duzenlemenin 'Bu sorun nasil gorulmeli ki. ahir onundesaskm biz de bildik sozcukler. ama belki tedavi edici baska bir uzman hekim. gostenneli.l51 Bu tarz bir dusunme. kavramIar olagan dilin her zamanki sozcuklertdir. 0 kendi cabasiyla varacaktir. oylece sasirmamalryiz: tersine sozcukleri ait olduklan duzene koyma- hyiz: onlar kendi evinde (olagan dilde) nasil Iseler. 2002 bu soruya acik bir yanit verrniyardim ediyor: su sozleri. Cozum.

"fenomenleri". Cunku her felsefe sorunu tek basma durur. yerde. Ote yandan boyle bir tutum. kendi ortaya 91kr~1 yokolusuyla 0 tiir feve nomenleri asagi yukan meydana getiren fenomenlerle' me§guluz. dilimizin cesitli bireysel olarak nitelenmesiyle sozel dil olmadan da veya sozel dilin diortakhktan soz edilmesi ve bunun smda da felsefenin olacagi dusuncesinin ifade edildigi izlenlmi ilkin bize veriliyor. Aralarmdaki ortakhk. diyor Wittgenstein. §Ukadari soylenebilir: Felsefi sorunlar dilsel sorun olarak ortaya cikarlar: ama onlann koku yasama iner. Yasamm dil yolundan U9 verdigi bir rahatsizhk. derin felsefe sorunlanyla karsi karsiya oldugumuzu sandigimrz bir anda kendimizi "felsefe yapmanm arka sokagi''na kolayca dusmus bulabiliriz."158 Buna gore felsefe. "Orada samhr ki. her iki ortaklik arasmda adeta bir kosutluk gorulmesi karsismda Wrttgenstem'm soruya kesin yamtinm ne oldugunu belirlemek guclesiyor. kararsizhgm runun kokune dek indigini soyler. Olagan dilin bize 90k ham gorundugi. onlan ortaya cikariyor: her ne kadar kendileri sabit degilse de. Onu filozof yapan budUL"]57 Filozof yalrnzdir. filozof icin de soz konusudur: "Filozof. her btrinin dile gelir olmasmdadir.i<. alanlari arasmdaki rahatsizhklar ortak olan sey kadardlr. onda bir yerden patlak verebilir. her ciddi felseft sorunda emniyetsizligm. felsefeyi yasamla degil. gundelik yasamm ustune soz ettigl fenomenlerle degil.Wittgenslein Felsefesi: Temel Kavram ve Sorunlar 71 "Felsefe."155 Felsefi sorunlarm sey. Ciddi. Felsefe yaparken. bu fenomenler. oteki felsefe sorunlanyla ortak olarak anlasilmamah. bireyde ve dilde olmak uzere. 0. g cabuk elden kacan simdinin yasantismdan veya bizim betimlememiz gereken benzeri seylerden ibarettir. kuskusuz. ama 'kolayca ortadan kaybolan.l56 Demek ki her felsefe sorunu. bireyseI rahatsizhklardir. Onlann bu ucuculugu karsismda gunluk dilimiz yetersiz kahr. Wittgenstein. bireyin yasamasi olduguna gore.liigii ii9 ele gecirilebilir gorunuslerden. Bu dururn. gunluk yasam fenomenlerinin altmda buluyor. Her bir sorun yeni bir seydir. 2002 . odevin gi. sui generis (nevi sahsma munhasrr) bir sey olarak karsilanmah. Zaten dil de dil oyunlan olarak temelini yasamsal uzlasimda bulur. so- busbutun yeni bir sey ogrenildigin- de de bu duruma hazirhkh olunmasi gerektigini sozlerine ekler. onlarm uzerine kendi Cogito. sayi: 33. yasarm felsefe ile temellendiren bir tavirdir. bu yo! tikandigi (soze1 dilin olmadrgi) varsayimiyla ortadan kalksa da yasama. Onlardaki ortak olan ~ey. bir dustin toplulugunun yurttasi degildir. Yine de sanmrn. Ve 0. felsefi sorulardir: yani 'feIsefi sorunlar' diye adlandirdigrrmz belirli. Ama soma bu rahatsizhklardaki dilde de bulunmasi. oyle gorunuyor ki.

160 "Bizim guclugumuz. neden beklenebilmesin? Ama yal0 olmayan §ey ele gecmez. ote yandan."161 Gucluk.uk yapici ogeleri nelerdir?. ona yonelik yaptigrmiz bir eyleme dayanarak. nesnenin nasil bildirtlecegi yontemidir. yani soz disi ifadelerin btr sozel deyime sokulmasi da bir baska guC. nihai yerlen" deyimiyle bildigimizden fazlasmi soylemeye cahsizorlamakti. Bu. bizden bagrmsiz karsida dursun.. ama yapar gorunur. "Nasil olabilir?"i sormak bir felsefe sorusudur. Var olmayan o yamyor olayi var olmaz. aym zarnanda nasil soylenecegi de ogrerulmeltdir.ltik de sudur: "Felsefede gucluk. Iki kibildigimiz seyden fazlasmm artik soylenmeyecek tabi dogru siralamayla yerlestlrdigtmizde oldugu gibi. klr. onlari bu suretle kendi nihai yerlerine koydugumuza kanaat getirdigimtzde oldugu gibi.>"167 Olmayan sey. baska bir ifadesi de dilin snurlanrn Bu tarz felsefe. Yme bir baska glic. Cunku bu S1rada biz. 0 "<Olay olmayan sey nasil dusunulebiyamyor diye dusunursem. bir felsefe sorusu icin tipik olan olanak sorusuyla ilintilidir.J''? De- mek kl tuhafhk bizden kaynaklamyor. her seyi oldugu gibi birafelsefe. lir? King's College yanmadigi halde. Felsefe dill temellendiremez.162 Uygun olmayan jestlerin.72 Orner Naci Soykan tuttugumuz isik ile ilkin bize tuhaf bir aydmlanma icinde gorunurler. Oysa "kitaplarm TIZ. 0 halde onu nasil dusunebiliyorum? bir hirsizi nasil asabiltrtz?» Yanrnrmz §U bicimde forrnule edtlebilirdi: <Eger 0 var degilse onu asamam. Demek ki olmayan seye yonelik edimlertmiz. artik rnetafizik adim alacaknr. bir seyin nastl du§unuldugunu tasavvur etrnemizdeki yetisizliglmizden meydana gelmiyor."165 Metafizik anlammda "0. ortaya hicbir gucluk cikmayacak11. Burada bir "ceviri" yanlisi soz konusudur. omegin fizik fe- nomenler degildtr ki. onun gerceklikte rneydana geldigt srrada. Arna bu soru bizi sasrrtir. buna gore."163 Ama eger "Kitaplari dogru srraladik. olmayan bir seyi dusunuruz."164 Arna felsefe (metafizik) boyle yapmakla dilin gercek kullammma halel getiremez. sayi: 33. Bunun Wittgenstein'da "Felsefenm sonuclan. Cogito. Cunkii bildigtmizden fazlasmi soylemeye yeltenmis olmayacaktik. mzca onun giyabmda.lugu dogurur. 2002 sanki . bizirn ona yamltici bir deyim bicimiyle bakmarmzdan Ilert geliyor. olrnasmda bulunur. Bir metafizik soru. ama 0 var degilse onu arayabilirim. beklenebilir mi? Aranabiliyorsa. Felsefe fenomenleri.166 Arna bu soru. Felsefede bir nesne ustune yalrnzca ne soylenecegi degil. bazen dogabiltmsel bir soru biciminde gorimebilir: "Maddenin en ruc." deseydik. demek kl hicbir sey yapmaz. herhangi bir bayagi sacmahgm kesft He dilin simrlanrnn ustune ustune giderken anlama yetisinin edindlgt yamuk yumukluklardlr.

acikhknr. Iste felsefenin olanagi arasnrmasmm SI."171 Ama dogrusu.t lc? Wittgenstein'm bu Ifadesi. ni Wittgenstein. cogunlukla.l'R Cunku Wittgenstein.Wittgenstein Felsefesi: Temel Kavram ve Sorunlar 73 varrms samsma kapilmamah. felsefenin "felsefe" sozunden soz etmesi durumunda da bir "ust-felsefeden soz edilemeyecektir. felsefi soruyu dogru duzenlenmis kabulunu var olarak gormez. anlammdan soz etmesiOna gore bir ust-felsefe yoktur. soruyu soruyla defetmektir. Fe1sefede bir sorun cozmek icin yuksek bir bedel odemek gerek: Olmayan bir soruna kapi acmak. ama 0 durumda oyle ikinci bir duzen yoktur. 2002 . seyle ilgili bir soru gibi goriiniir. Ve felsefenin odevi de orada bir sorun olmadigim gostermektir: yani metafizigi ortadan kaldirmak. su demektir: Felsefe (metafizik) sorunu diye bir 'sorun' gordugtrmuz yerdehicbir sorun yoktur.>"168 Bu. Felsefenin hem olumlu hem olumsuz anlamda almdigi. Demek ki 0. 'irnla kurah' sozu Ile de ilgi1i olan imla kurah durumuna uyar. orada oldugu gibi burada da cok az bir gucluk vardir diyerek ancak bir sorunu cozer. Felsefenin "felsefe" sozcugunun kullanmundan. sayi: 33. daima. genellikle soylendiginde "Cozumleyici Felsefe"nin felsefe (metaftzik) karsismdaki keskin anti-metafiztk tutumunun bir ornegidir. Ve bunlann bazilarmda felsefenin hangi niteligl aldigi acikca belli degildi. felsefe sorunIannm tastamam ortadan kaybolmasi gerektigt anlammdadir. sakmca- arastinlanm var olan bir seymis gibi samlmasidir. bir ust-felsefe olarak anlamiyor. "Btr felsefe sonmu su bicime sahiptir: <Y0lumu ~a§lrdlm. hem metafizige karst gOriildiigii bircok ornegi simdiye dek ele aldik. onun karisnrmasi. Wittgenstein'm simdi ele alacagrrruz bir dusuncesinde bu belirsizlik tamamen kaybolur ve felsefe-metafizik aynrm kesin bir tanimla acikca ortaya cikar: "Felsefe arastirmalari: kavramsal onun seylerle ilgili arastirmalarla arastirmalar. Aksi olsaydi "durum. Olanakta iken kendini olanda sanmak bir saskmhktir. felsefede soruya yamt verme degil. hem metafizik sayildigi. olgular alam ve kavramlar alamo Cogito. "Ama bu yalmzca. Metafizik soru. daha once asia orada olmayan bir soruna kapi acmak suretiyle ancak bir sorunu 90zer. sorun kavramsal bir sorun olmasma ragmen. Wittgenstein'm aradigi tastamam. Metafizigin esasi: kavramsal arastirmalar arasmdaki aynrm sayar." 170imla kurahmn "imlakurah" sozu Icin gecerli olmasi halinde nasil bir "ust-imla kuralrndan soz edilmezse. Bu. "Felsefe. Onu ortadan kaldirmak Icin ona yoneltilecek baska bir soru ise. Ona yamt vermek."173 Ilkin burada birbirinden kesin olarak aynlmis iki alan goruyoruz: seyler. onun dogru konuldugunun bir dayanagmi sacmaya goturecek bir soru olmahdir.

Imdi. Tamamen varsayrmsal olsa da boylebir durumda. burada soylendigi gibi filozofun bilim adamina bir oneride bulunmasi icin obje alanmm butun ayrmtilanyla bilinmis 01masi gerekir.. bilirn ada0 obje alanmm tuyapilmis mmm daha once gormedtgi bir seyi filozofun salt kavramsal duzenlemeye bakarak gorebilecegi ilk bakista akla uygun geliyor. filozofa "Felsefe yapma!" diyor. kisacasi dile isrk tutmak olan "Wittgenstein" 0 sisenin dismdan sinegin (saskm filozofun) bu halini gorusinege ve saskm filozofa yolu gosteriyor. adh bu ~i§enin tipasi yok. otekine. Ve ama sinek de filozof da uslanmaz. olgular alanma gecmemeli. sinege yor.Fakat rnuyle bilinmesi. betim1emelere yeni bir duzen getirmesi. kavramlara. Yol aciknr. Sinek carm gormedigi. par? 0. dilin smirlarim goremedigi icin dilin ve dtinyanm smmrnn ustune ustune gider ve ona carpar. yapngi bu felsefe-metafizik bir arastirmasi midir? . ornegin soyle diyor: «Bu kismi bu kisimla degil. aksi hal de tumuyle bilmis olmazdi. sozun kullammma."174 Ancak. daima boyle bir gorunumdedir. en uygun kavram duzenini de kurmus demektir. Ama onlar yolu kendi basma bulamaz. sayi: 33.74 Orner Naci Soykan Iktncisi. insan kavramlarmin bitkiler butun aynntilanyla ayrrmi tammmm ardmdan soyle sorar: "Peki bir kavramsal arastirma ne yadoga-tarihmin doga-tarihi. Samrsa.arasnrmaya yeni bir yon verebilirdi. tersine daha cok su kisimla karsilastir!» (. Cogito. -cOna boyle bakb. 0.) Ve bu sirada 0. ama buna ragmen yeni duzenleyis de bilimse1 . Wittgenstein'a iliskin sozlerimi. Ama olabilir miydi ki: betimlenmis olsaydi ve bunun uzerine onlann yapismdaki daha once gorulmemis olan benzerlikleri goren bir kimse daha ortaya ciksaydi? Demek ki onun bu. icinde bulundugu §i§eden cikis yerini gostermek. Filozof. aym zamanda. menseden zorunlu bicimde soz etmez. onun felsefedeki eregini. Daha dogrusu. aynmlamadigi icin her ucma tesebbusunde cama toslar. Ve "Uc!". turlu turlu yararlara ve sonuclara sahip 01abilir.der . 2002 . degildirler. bitkileri ve hayvanlan betimler diyoruz. mecazh bir deylsiyle dile getirdigi bir sozuyle bitirmek istiyorum: "Felsefedeki eregin nedir? -Smege. ortaya metafizik cikar. Her metafizik soru. cunku onlar. yolunu sasirrms filozoftur."175 Sisenin iclndekt sinek. cok renkli. en uygun kavram duzenlenimintn olmasi demek degil midir? Botantkci bitkileri tumuyle bilrnisse. 0. Wittgenstein. bu hareket1eri durmaksizm yaparlar. 1§i. cikis yolunu da. kendllerini cevreleyen smirlarm aynmmda En iyisl onlarm icine dti§tiigti bu kapandan onlari kurtarmak. felsefe kavrarnlar alanmda oldugu halde kendini olgular alamnda sanmamah. felsefe bu ikinci alanda kalmali. mantikci-ftlozof.ve bu..

28 Bkz. Wittgenstein. 18 TLP.01. 26 TB. 19 TB..432.062.74. TLP. Hpt.06. ondaki bazl yeni cozumleme ve dusuncelerimiz dismda. Suhrkamp Verlag. Rowohlt. a. 2002 . Wittgenstein Schriften 1 icinde. A. 1984.8. 13 TLP. Russell.y.4. ama genel cizgllerde burada ortaya koymus olduk. 4 Bkz. TLP. Cornell University Press. 16 TLP. New York 1959.03. Bd 1. 22 TLP. Wittgenstein'm felsefesi ustune yaptigimiz. Stegmuller. Simon and Schuster. 6. A. 11. Hauptstromungen der Gegenwartsphilosophie. 3. s. 20 TLP.591. Tractatus logico-philosophicus (TLP). s. 14 TLP. Viyana. olabildigince gents kapsamli ve ayrmtilara inen bir cahsma clan Felsefe ve Dil176 adh kitabimizm bir ozeti olarak anlasrlabilir.34. 5.421. 23 TLP. Cogito. sayi: 33. My Philosophical Development.51. Notlar 1 Bkz. 6. 6. Wittgenstein Schriften 1 tcinde. 12 Kr§l. 9 TLP. 1972.6.Sonsoz Wittgenstein felsefesini butunlugunde. 1. 2.632.021. 2. 5 Bkz. 6 Krsl.6. 32 TLP.19. Wittgenstein. 1983. 2 Bkz.014. 7 B.5. The development of Ludwig Wittgenstein's philosophy: the hidden unity. 1969.641. 3 Bkz.621. 1985.1272. 27 TLP.3. 12.62. Hintikka.11. cev. 10 Tagebucher 1914-1916 (TB).41.Kr6ner 1989.6.13. 17 TLP. Wittgenstein.032. 30 "Varhkedil" kabulunun bizi nasrl yarulgiya du§urdi1gil konusunda Platon'un Softst diyalogu us tune yaptrgrmrz bir cahsma DIan Metin Okuma (Ara Yaymcihk.6. 11 TLP. 6. 1991) adh kitabumza bakrlabrlir. Arda Denkel. 8 Letters to Bertrand Russell 1912-1953. 5.5.7.17.6. 24 Bkz. Kenny. Proceeding of Seventh International Wittgenstein Symposium.5. Jaoko Hintikka and Merril B. 1974.4.16.41. 15 Bkz. 3. 2.Wittgenstein Pelsefesi: Temel Kavram ve Sorunlar 75 4. 21 TLP. 25 TLP. TLP. TLP. s. David Pears.g. Afa Yaymlan.16.1. R. 2. W. Wuchterll HUbner. TLP. 31 Bkz. 29 TB.16. in Epistemology and Philosophy of Science. Allan Lane The Penguin Press. Bu ele ahs.15.10.

2.45.L Stevenson.3.202.) 55 Bu konuda. Yunancada "agzmr.203. birdenblre ortaya cikan sarp engebelerde son bulur.3.54 60 TLP. 3. 4. TLP 4.3.4. 46 TLP.003 59 TLP 6.22. 62 Bkz. 107.3. 57 TLP 4.22l. Ormandaki yollar. 69 PU. s.201.0145 TLP.00l. 1998) bashkh yazrrmza bakilabtlir.223. bir yol dtgeriyle aym gtbi." 65 Philosophische Untersuchungen (PU).453 ve 5. 51 TLP.2. "susmak". "sukun bulrnak" anlamlanna gelen "rnuo" sozunden gelir. Onlara -cHolzwege» dentr.211. 4. 38 TLP. 48 TLP. 19. 43 TLP. (Turkcesi: Sosyal Bilim.261. birbirtyle baglannsi olmayan yol anlamma gelen bu Almanca sozcugun cogul bicirni olan "Holzwcge'yi bir kitabma ad olarak verir ve bu adi kitabm basmda soyle aciklar: "<Holz> . Ama gunes yalmzca oyle panldar. bir «Holzwegec-de olmanm ne demek oldugunu bilir. London. 61 Mistik.:0gunlukla tikamp kalan. -1970. 74 Eine Philosophische Betrachtung (EPB).203.112. gozunu kaparnak". yalrnzca ormancilikta kul1amlan.128 ve 5. PU. 3. Wittgenstein Schrlften 5 icmde.22.2. Wittgenstein Schriften 1 icinde. TLP. 4. 56 Locke ve Hume'un konumuzla ilgili bilgi goruslertntn bir elestirisi olarak Bilginin Birligi ve Aynltg! Ustiine ("Turkiye'den Felsefe Manzaralan-Z" icinde. P..43. 34 TLP. Her biri ayn olarak yitmistir. 1994. Wittgenstein Schriften 5 iclnde. 3. 4.522.553 58 Bkz. Peter Winch.E. ormanm eski adidir. Dusuncesi ve Felsefe.5. 39 TLP. sayi: 33. 1974. G.3. 40 TLP. 35 ~l. 67 Zettel. 1965. Keresteciler ve orman bekcilert yollan tarnr. 41 TLP.26. 72 PU. Moore.7. 4.141. TLP. 64 Heidegger.117. 219.44. 47 TLP. ama ayru orrnanda. Vadi Yaymlan. 36 TLP.201.31. 44 TLP. 6.3. TLP. 92. Kuyerel Yaymlari.7. Cogito. 49 TLP. G. 6. C.25.M.4. 37 TLP. 3. 53 TLP. 3.7.112. 2002 . 66 PU. 4. Suhrkamp. 73 PU.E Srawson.5571. TLP. 70 PU. 50 Bkz. 3.22/ 3. 42 TLP. Gunes sik 51k panldar.76 Omer Naci Soykan 33 Bkz. <. 3.E. 6. 68 Zettel. 54 Bkz. Anscombe gibi alamn onemli felsefecilerintn yazilarmdan olusan su kitap iyi bir kaynak olarak onertlebilir: Seminar: Sprache und Ethik. 71 Bkz. The Idea of a Social Science Routledge&Kegan Paul Ltd. 63 TLP.21. 714. 52 TLP. Suhrkamp.5. Onlar.

PB. 102 Bkz. 722. 113 PC.1974. Suhrkamp. 104 PC.664. 80 PB. 40. 103 Bemerkungen tiber die Grundlagen der Mathematik (BGM). 117 VCM. 1082. 625. Wittgenstein Schriften 6.s. 101 BPP. s. 439.157. 1. 48. 93 Bkz. II. 5. Wittgenstein Schriften 8. 1939 (VGM].122.032. 178. 57. 99 EPB. 202. 79 Philosophische Bemerkungen (PB]. 108. Suhrkamp. Cambridge. I. 55. PU. 113. 109 Bkz. 81 PC. BPP. 97 Bkz. 78 Bkz. 112 Bkz. 438. 807. 110 Bu konuda genis bilgj icin Felsefe ve Dil (Kabalci Yaymevi.Wittgenstein Felseiesi: Temel Kavram ve Sorunlar 77 75 Philosophische 76 Zettel. Wittgenstein Schriften 5 icinde. 98 BPP. Cogito. 1969. VI. X. Wittgenstein Schriften 4. 118 VCM. Suhrkarnp. 112 ve Zettel. BPP. 123 BCM. VII.s.1. 85 PC. 91 Bemerkungen uber die Philosophie der Psychologie (BPP).l. 46.144. 133. Wittgenstein Schriften 7. Suhrkamp. 90 Das Blaue Buch (BB). I. 106 PB. TLP. 108 Bkz.296. I. 109. 648.481. Ludwig Wittgenstein und der Wiener Kreis (WWK). 449. Suhrkamp. s. 42. BPP. 5. V. 89 Bkz. 1978.12.52.66.!. 82 PU. X. 121 Bkz. PU. 202. PB. 87 PC. 83 PB. 307. 84 PU. I.I. I. 88 PB. n.626. 114 Vorlesungen tiber die Grundlagen der Mathematik. 116 BCM. s. 96 BPP. sa)'): 33. I. 142. 92 Bkz. 94 BPP.34. 1. 124. 5. VU.s. 109. 111 Bkz. 168. 1064.173. 23. 115 BCM.!. 3. Wittgenstein Schriften 3.282. 100 BPP. III. 3.116. II. Grammatik (PG) 1. I. 86 Bkz. XVI. 1982.95. 2002 . 95 BPP. 1995) adh kttabrrrnza basvurulabilir. II. 1970.538. 105 BCM. X. 41. 107 PB. BPP. 906. Suhrkamp. 3. III. 5. 122 VCM.13-14. 120 PC. 77 PU. PC. 48. s. I. I. PB. V. 1967. II. 119 BCM. Wittgenstein Schriften 2.

s. Blasi! Blackwell. PB. not:153. not:160. 142 Bkz. 949. 129 TLP. 382. 152 Bemerkungert tiber die Farben/ Remarks on Color (BDF). I.0321. III.75. 1. 108. EPB. 130 WWK. ]74 BPP. 172 Bkz. not:157.56. I.75. 3. 157 Zettel. 113.255. II.BUF. 13. 43 161 BB. VII. II. 160 Bkz. 166 BB.171. 127 BCM. 125 PC. BCM. 165 PU. 128 PB. PC 11.5. 158 ve Kr§J. PU. 53. 163 BB. BOF. 119. 126 BCM. 382.6. 171 BPP. 138 Zettel. 144 Bkz. 458 ve BPP.15. V. 24. Almancasi "Hausarzt" olan sozcugun kullamrn alarnna gonderimde bu1unmak istiyorum. 146 K. 140 PU. 175 PU. 136 VCM. 139 BB.032. s. 159 Bkz. 137 Uber Gewissheit/ On Certainty. II. s. 148 Bu deyimle. 155 Bkz. 1.51. 703. II. 1000.2.3. 2. 1. 3. Oxford. I. TLP. 150 Bkz.411. 1. 168 PU. III. sayi: 33. 5. 143 Bkz. 151 Bkz. 120. 1979.381. Cogito. 12. 4. 121. 455. Basil Blackwell. 133. 153 BUF. 124. s34·35. 131 Bkz. 25. VII. s. TLP. 162 Bkz. 173 Zettel. BCM. 154 PC. III. 23.r§l.78 Orner Naci Soykan 124 BCM.37.19. 149 Zettel. 169 PU. 141 PB. 147 Zettel.309.5. 134 TLP.216. X. I. 950. s. 176 Bkz. 123. PB.481. 593. 145 PC.5.42. PB. V. II. 170 PU.56. s.63. not: 110. III. 2002 . 1. 133 Bkz. 135 BCM. 167 BB. 132 Bkz. BCM. 164 PU. 141. 156 Bkz. Oxford. 9. 158 PC.

sap: 33. Cogito. 2002 .Wittgenstein Felsefesi: Temel Kavram ve Sorunlar 79 Ludwig iki yasinda.

felsefenin butun gorevi. 103). dikkat edelim.! Temelleri Ustune Notlar) kitaplarmda Felsefeciler. dolayisiyla onu yerinden oynatmak guc olabilir. sayi: 33. Wittgenstein'm yerine daha iyisini gerekir. Wittgenstein uygunsuz bir egilime nasil kapilabildtgimizt anlatmak cesttli benzetme ve metaforlar kullamr: "Bakngirrnz her seyi onun sayesinde gordugumuz. Felsefi bir perspektifin dayanaklardan it. Felsefeye layik olan gorev -hatta. Sadece onu cikarmarmz bakma tarzirmz zaten yeterliydi. da gordugu gibi. 2002 . Burada gozlugumuzun koymarmzm onerilmedigine cunku dilnyaya "duzeltilmemis" Arna.Wittgenstein'ln Felsefe Ele§tirisi ROBERT J. akhrmzm dille buyulenmesine karsi verilen bir savastir. ice gecmis durumdadir. Gozlii.gu cikarmak hit. burnumuzun uzerindeki bir gozluk gibidtr. akhrmza gelmez" (FA. seylere bakmamn cesrtli parcalan yanhs bir yolu 0 iyice derinlere kok salabilir. dilin cesitlikullammlarma onlara uygun olmayan bicimlerde kalkarak akil yurutme oldugu icin kargasaya duserler. rule carpik terk eticin ya da yanhs bir perspektiften bakma egilfmidir. nedenle biri yerinden oynatilsa bile geride onun agrrhgilli tasiyacak Cogito. Bu cogunlukla (ya da sadece) dil hakkmda yanhs oncullerden meselesi degil. FOGELIN Felsefe. aslen. 109) Giri§ Bu yazida Wittgenstein'm tiks (Matematigin geleneksel felsefeye yonelttigi ve en olgun biciuber die Grundlagen der Mathemabulan elestirinin teeski ahsegtlimleri Yonlendtrict fikir gayet basit bir bakmaya mini Felsefi Arasttrmalar ve Bemerkungen mel 6zelliklerini betimlemeye bicimde dile getirilebilir: kanhklar yuzunden cahsacagim. (Felse{i Arasttrmalar.bizi bu tur uygunsuz perspektifleri meye tesvik etmektir.

tayin edici agirhkta sayilmasi gereken elestirilere. insan feIsefi bir akima asiri baglandigmda. Wittgenstein bir baska benzetmeye basvurarak sik sik kendi yontemini tedaviye -ozellikle de psikolojik tedaviye. Iuk sunmak degil. 255). Bence felsefi yonelimlerin derinlere kok salrms olmasi -dogrudan curutulmeye direnmeleri. 108). ku hedefi karrnasik ve degiskendir. gercek Ihtiyaclarnmzdan dir)" (FA. Cogito. Wittgenstein'm Felsefe Arasttrmalart ve Matematigin Ustune Notlar'da gelisttrdigi son donem felsefesinin cekirdek fikri oldugunu dusunuyorum. beni istedigim zaman felsefe yaprnayi brrakmaya muktedir krlan kesiftir -Felsefeye huzur veren. Kendi sozlerini esas ahrsak.Wittgenstein'm kendi yazilarrnm karmasikhgim da aciklarnaya yardrmci olur. bizi tutsak eden resmin buyusunu (FA. baski altmda kaldiklarmda. Wittgenstein bunu. Ustelik. gorelilik kurarmyla bir karsilasurmaya basvurarak soyle ifade eder: "(Soyle denebilir: incelememizin referans ekseolusan sabit bir nokta etrafmda dondurulmelini. Felsefenin bir yontemi yoktur. Wittgenstein'm yazisi karmasik ve degiskendir. trpki farkh tedaviler oldugu gibi (FA.Biz simdi bunun yerine orneklere dayah bir yontem gosteriyoruz: omekler dizisi btr yerde koparrlabflrr. 115).. 90k guc ve suphestz son derece incelikli kavramsal arasnrmalardan sonra 90zumlenebilecek guclukler muamelesi yapihr. tek bip sorun degil. -Sorunlar cozulur (guclukler ortadan kaldmhr). Saldmlan cogunlukla dogrudan akil yurutmelecun- rin yapismdan yoksundur 9unkii hedefleri dogrudan akil yurutmelere karsi cogunlukla direnclidir. sayi: 33. felsefi konumlar. 2002 . ama yontemleri vardir. Wittgenstein eski felsefi kuramlann kendisine ait bir kuram gecirmeye cabalamamaktadrr. ancak yonelimtmizi tamamen degistirmek kirabilir. Bu ve baska nedenlerle. ancak 90k uzun. yam artik kendisini sorgu konusu yapan sorular yuzunden eza cekrnemesinl saglayan ke§iftir.benzetir: "Filozofun bir soruyu ele alma tarzi bir hastahgm tedavisine benzer" (FA.Wittgenstein'm Felsefe Elestirisi 81 baska dayanaklar kahr. Daha da beteri. temelde ayru yanhs-anlamalari bunyesinde barmdiran yeni konumlara da donusebilirler. Su bolum daha 90k bilinjr: Asil kesif. 133). bizi herhangi bir gozluge ihtiyac olmadrgma ri yerine Amaci yeni bir gozikna etmekTemelle- tiro Ben bunun.

s ele ahs bicimini butunuyle ve gelistirdigt say ve icgorulerin bu inancm dogruluguna onun cahsmalarma simdi duydugum bagh oldugunu dusunseydim Dummett. Wittgenstein'm son donem felsefesinin sagaltici -salt negatif.ya da durmahyiz: biz he(. felsefi kafa kansikhklan da cozume kavusmak icin boyle btr kurarrun insa edilmesini bekliyor deglldir. ben bu saygiyi duyasi. felsefenin. sadece betimlemest inaner paylasrruyorum mazdrm. Dummett'm bettmleytctltgtnt Wtttgenstein-karsrti konumunun (bunu bu yonunun. kendi prograrmnm.82 Robert J.gozden kacirmakta yim elbette.icin kullanmaya cabalar. dildeki kullarnrmdir" da. 2002 . bu nokta uzerindeki fikir aynhgi yuzunden. kendi deyimiyle bir "anlam modeli" insa etmeye cahsir (Dummett 1991. onemli bir anlamda "Wittgenstein-karsiti" oldugunu kabul eder. son donem yazilannda be1irlemesi anlammda.buyuk cogunlugu icin. 43). Dummett §43 gibi pasajlardan yola cikarak. sayi: 33. Bu inane..insa etmenin mumkun oldugunu dusunenler var. feltemeldi. Ama.. en az Wtttgenstein'm kendisi de kabul eder) derinden son reddetmesi oldugunu ileri surmek istiyorum. Bu tur pasajlan ahp bunlar uzerine to- kuram. pimiz de Wittgenstein'm remiyorum: sefi sorunlari Bunlardan golgesmde oyle duruyoruz. 14-15) ve daha sonra bu modeli metafizik tarnsmalari cozrnek -ya da hie. hicblr zaman elestirmemegerektigi inancidir. Benim varsayrmim. en onemli vechesmi -anlami kullamma oldugumu dusuneceginm durumlann farkmda-hepsi olmasa baglayan ogretiyi. Fogelin Bircok kisinin. degilse netlestirmek. Bu programm en onde gelen temsilcisi Michael Dummett'tir. Wtttgenstein'm §U tur sozleri soylediginde ciddi oldugudur: Cogito. Wittgenstein'm donem felsefesi hicbir anlam kurami icermez.icin Bir sozcugun ankullamlabilecek bir (FA. felsefe olarak. Ben. bu sozcuk soyle tammlanabilir: zel bir anlam kurarm -metafizik sorunlan cozmek. Dummett yine de kendi giristminin temel bir acidan Wtttgensteincr oldugunu dusunur.yam uzerinde yogunlasarak. Wittgenstein'la Iliskisi konusunda sunlari yazar: Bir zarnanlar cok onceki kusaklar Kant'm golgesinde nasil duruyorlarsa.) Gel- gelelim onun feIsefesindeki bazi seyleri kabul etmek Icin herhangi bir neden gobiri. "Anlam' sozcugunu kullandignmz lam}. son cumlenin isaret ettigi uzere.

cumlelerin [arazi rolunun ise seylerin birbirleriyle nasil bir Iliski icinde olduklarmi resmetmek ya da temsil etmek oldugunu savunan gorustur. (FA. 127). hicbir sonuc da cikarmaz. belli btr amacla hatrrlaticrlarm bir sey yoktur. Wittgenstein Frege'ye ve yine kendi Tractatus'una bu gorust. kesinlikle saglam irtgourous) olmalan ve olasi butun durumlan kapsamalari gerektigi. cunku butun sozcuklerin seylere karsihk geldigmi ya da butun cumlelerin seylerin birbiriyle nasil bir illski icinde olduklanm temsil ettigini savunan. Ikincisi de daha iyi bir isim bulamadigim icin manttksal mukemmeliyetcilik (logical perfectionism) diyecegim seye yonelik saldmdrr.. Vine de bu kategoriler elverisli bir organizasyon semasi sunarlar. -Her ~ey apacik ortada oldugu icin. Felsefeciler bu perspektifi genellikle. yani birbirlerinden biraz keyfi bicimde aynlmaktadirlar. (i) Gondergecilik. ben bunlan en azmdan kolayhk olsun diye iki gents kategoriye ayiracagirn: Bunlardan birincisi gondergecilik (reierentialtsm) adim verecegim §eye yonelik saldm. rettir (FA. 2002 . Wittgenstein Aziz Augustinus'un tus'unu bu egilimin ornekleri olarak verir.Wittgenstein'm Felsefe Elestirisi 83 Felsefe sadece her seyi onumuze koyar ve hicbir seyi aciklamaz. benim kullamrmmda. ciddiye almmaya deger bir felsefeci bulmak zor olacaktir muhtemelen. Zira tbacunkn derlenip toparlanmasmdan bunlar asIa tartisilamazdr. btzi htc ilgilendirmez . 128). dilfrnizin terneideal bir yapisi olmasi gerektigi linde yatan ve onu yonlendiren kurallarm -ornegin. karmasik ve ingecilik ve mantiksal mukemmeliyetcilige celikli bicimlerde ic ice gecmis durumdadir.seklindeki. sozcuklerm [arazi rolunun seylere karsihk gelmek ya da onlara gondermede bulunmak. 126). (ii) Manttksal miikemmeliyetcilik. "Farazi" sozcugunu kullandim. sayi: 33. Felsefede tezler ortaya anlrnaya cahsrlsaydr. atfeder. aciklanacak gizli alan sey. Cogito. elestirelllkten uzak bir bicimde benimsemisler ve bunun sonucunda ortaya felseft kariyazilan ile kendi Tractasikhklar cikrmsnr. herkes bunlar uzertnde uzlasrms olurdu (FA. Bu noktada Wittgenstein "dilimiztn mantigmi yuceltme egilimi"nden bahseder (FA.. Wittgenstein'm gonderyonelik saldmlan.3 Wittgenstein'm felsefe elestirileri cok-yonlu ve karmasik olmasma rag- men. gecerli olmadigi alanlarda. Felsefecinin i§i. cogunlukla ustu kapah olarak benimsenen goruse karsihk gelir. 38). Goreceglmiz gibi. benim kullammimda.

Augustmus bir iletisim sistemini betimlemektedir. Augustinuscu dil resmine iki sekilde bakilabilecegini sayler: "[fiili] dilimizln i§leyi§ tarzma clair ilkel bir fikir" olarak ya da "bizimkinden daha ilkel bir dil fikrr" olarak. Cogito. Ona uzerinde "bes kirrmzi elm a" yazan bir kaglt saner uzermde "elma" yazan anyor ve 0 Katpdl ahp saticiya goturtiyor. -lste sozcuklerle bu ve benzer sekillerde cahsihr. btr yapi ustasi "levha" ya da "kiris' gibi sozcukler soyler. ancak dil dedigimiz her §ey bu sistemden ibaret degildir" (FA. parcasi veriyorum. Aziz Augustinus'un itiraflar'mdan bir bolum aktardiktan sonra.> Her sozcugun Bu dil resmmde su fikrin kokleriAnbir anlami vardrr. 4 Wittgenstein bir sonraki maddede. bir kasayi aciyor: sonra bir Iistede "kirmrzi" sozcugunu sisindaki renk nurrnmesini den bildigln! varsayiyorum- sozcugun kar- buluyor. sozcugun karsihk geldig! nesnedir (FA. "ama yalruzca simrlari dar tutulmus bu dil alam" icin. Wittgenstein daha sonra sunu elder: "Augustinus bahsetmez. Birini ahsverise gondenyorum." ayru (gondergesel) burada sozctik turleri dusunme yo- arasmda herhangi bir aynrn oldugundan Bl1tl1n sozcuklerm nundeki bicimdeislediklerini bu egilime karsi cikan Wittgenstein devreye hemen sozcuklerin apacik farkh bicimlerde islev gordukleri bir dil oyununu sokar. Anlam. soyle der: Bana oyle geliyor ki bu sozler bize insan dilinm ozune dair belirli bir resim sunmaktadirlar. lar -cumleler ill buluruz: Bu resirn de soyledir: Dildeki tek tek sozcukler nesneleri adlandmrde bu tur adlann bilesimlertdir. sozcukle bagmnhdir. Ikinci fikri orneklerken. Bu dil oyununda. bir cirak da ona bir levha ya da kiris getirir. gondergecllik admi verdigim seye yonelik saldmyla baslar.84 Robert J. Wittgenstein. Sonra da bu dil betimlemesinin uygun olabilecegini ekler. lam. Wittgenstein bu iki dil oyunu arasmda yaptigi bu kiyaslamadan mutevazi bir sonuc cikanr: "Diyebiliriz ki. "Aziz Augustinus'un verdigi [dil] tarummm dogru oldugu' yeni bir dil oyunu sunar. 3). sayi: 33. sonra sayma sayilari dizisini -bunlan ezber"bes" sozcugune kadar soyluyor ve her sayt icin ka- sadan numuneyle aym renkte bir elma ahyor. Fogelin Gondergecilige Adlar ve Nesneler ~l Felsefi Arasttrmalar. 1). 2002 .

temel yapismi hem de ama ona eslik eden gercekligin ternel yapisrm aciga cikarabilecegtni ileri surmustur. Wright. sap: 33. GeIgelelim bu siradan adlar icin dogru olamaz -rnesela insanlarm icin. tasryicisr artik varolmasa bile bir anlama sahip olmayi surdurur. ama yine de bu soruyu acik acrk sormakta fayda vardir. bir adin anlarru. Bugun yazan bircok felsefeci (Dumrnett. gordugumuz gibi. Bu iddialann felsefeyle ne alakasi vardrr? Felsefecilerin kafalanm dilin dogasiyla ilgili sorunlara taktrgi bir yuzkendist bu soruyu.Wittgenstein'm Felsefe Elestirisi 85 Ama Wittgenstein elestirtyi derinlestirerek kisa bir sure sonra Augustinuscu adlandirma resme yonelttigi anlayisinm kendisine meydan okur. "Felsefe akhrnizm dille buyulenmesine karst verilen bir savastir" (FA. adlandirmanm sundugunu ve aynca ozel bir adm anlammin. Simdi Wittgenstein'm bu iddialarda hakh oldugunu varsayalrm -ki kesinlikle hakhdir. Bu iki yaklasim arasmda bir orta y01 buIunabilir suphesiz. "Anlarn" sozcugu. son donem yazilarmda. Bu.felsefi faaliyetleri ilerletebilecegi varsayrmi. Bastaki soruya donersek: Bir felsefecinin sozctiklerin nasil anlamh olabildiklerine dair temel paradigrnayi. Demek ki Augustinuscu dil resminde yanhs olan en az Iki sey vardir: Adlandrrma butun dil kullannnlan icin yeterli bir model sunmaz ve bu resim. boyle bir orta yolla hie mi hie. eger sozcuge "tekabul eden" seyi imlemek icin kullamhyorsa gayri mesru bir bicimde kulIamlmakta oldugunu belirtmek gerekir. dizgmlemektir. kotu felsefe yapmayi engellemek icin kullamlabilir. 109). anlamin oldugu degil (FA. 2002 . iyi felsefeyi tesvik etmek Icin de dogru bir anlayisa ulasmak kullamlabilir. adlan Bu resimde. Wittgenstein. felsefi girisimi ilerletmek degtl. ilgtlenmemistir. karsilik geldigi nesnedir. ilk ve Tractatus'ta dilin yilm sonunda bu soruyu sormak tuhaf gorulebiltr. Peacock ve digerleri . Wittgenstein'm analizinin hem dusuncenin son yazrlarmda teme1den farkh sekillerde cevaplamistir.Wittgenstein'i onemli bir etki olarak goren herkes) bu orta yolu benimser. klasik analitik felsefenin temel varsaynmdir. adlandirmanm kendisi icin bile yeterli bir aciklama vermez. Dilin getirdigi yanhs anlamalara isaret etmek. cunku bir ad. 40). Filozoflarm dill incelemelerinin birmcisine karsrt bir baska nedeni. bir adm anlamim adm tasiyrcisi Ile karistrrmak demektir. adm tasiyicisimn oldugu soylenir. Bay NN oldugunde. Dilt incelemenin -ozelltkle de analiz etmenin. Benim gorebildtgtm kadanyIa. karsihk geldig! nesneden ibaret oldugunu (WittCogito.

arnk varolmayan. onun tasryicisi oldugu inanciyla bulunmak icin kullamlmasma dayah olan bir inanctir buyoksun olduklanm. tasibirlikte. MM'nin ogludur" anlamsiz hale gelebilir? sisteminde. bir sorun vardrr. Bu sozcuklere gercek adlar demek makul olacaktrr (FA. genelde ozel ad dedianaliz edilip yerlerine ilkesel olarak gonderge olmayan adlar (tabu eger boyle adlar varsa) kon- gimiz hemen her sozcugun) kaybi yasamasi mumkun masi gerektigi fikrini dogurur. var" cumlest hieolaortasozcuklere te- bir anlarm olmayan bir sozcuk iceriyor olacak. ama be- -belki de ozel adlann genellikle birer tasiyicisr olmasma ve tipik olarak onlara gondermede baslarnr. Wittgenstein akil yuruttugunu rolmarrus seyler icin ozel adlar kullandigmuz gondergesel adlar tablosunun hayal eder: Eger "Excalibur" btr nesnenin yok demektir. Burada ise bir ozel adm anlarmmn. karsihk geldigi nesne oldugu iddiasmi terk edebilir ve daha sonra da ozel adlara dair alternatif bir aciklama. sirf MM'nin olmesiyle nasil anlamhyken Bu da. 2002 . ve Iarm olmayacaktir. sayi: 33. Ama ikinci yaklasimda hali\. onlann bir ta§IY1C1olmasa bile anlamh olmalarma izin veren bir aciklama sunmaya cahsabtliriz. 0 adiysa. dolayisiyla cumle anlamsiz caknr. Bu da bize iki secenek sunar: (i) bir ozel adm anlammm. Daha sonra da bazi adlann tasiyicilardan buna ragmen bu adlan iceren cumlelerin yine de anlamh olabildtklermt lirleriz. dogru bir adlandirma cumlesi. Fogelin genstem'a gore. Bunlardan tir. Ama cumle anlamhdir: kabul eden bir sey olacaknr.86 Robert J. yanhs bir bicimde) varsaymasi sik sik tekerrur nasil blr felsefi fark yaratir? hatta belki de hie va- Wittgenstein eden bir dizi felsefi hatayi birbiriyle baglantih biri. baska mulahazalarla YIClSI olmamasi ihtimali olan butun ozel adlarm (yarn. hicbir anAma 0 zarnan "Excalibur'un keskin bir agz. zaman ortaya cikan kansikhketkisi altmdaki birinin soyle bu yanhslara baglar. 39). ya da (ii) gondergesel adlar aciklamasmi kabul etmeyi surdurebilir ve gorunuste tasiyicisi olmayan adlan ortadan kaldiran bir analiz yontemi bulmaya cahsabtlmz. adm ima ettigt adlandiran sozcukler aldrgmda drr.f Cogito. bu tasiyrcilardan bin olebtlir ve en bastaki anlam-kaybi sorunu yeniden ortaya crkabilir. Excalibur parcalandigmda bu nesne arnk zaman da ada hicbir nesne tekabiil etmeyecegi ictn. Bu sekilde analiz edilen cumle sadece gercekten tasiyicrlan olan adlan icerse bile. "NN. demek ki her zaman onu olusturan 0 halde anlam analiz edtldtginde "Excalibur" dan kalkmah ve onun yerini.

dili gonderge basarisizhgi tehlikesine karsi korurlar. ebedi olduklan icin. Gelgelelim. bu ister yalm Ister karmasik olsun. Wittgenstein'm bir sonraki kisrmda belirttigi gibi. "Bu" gosterrne adih htcbir zaman tasiyicisiz olamaz. "bu" ve "su" gosterrne adillanmn [demonstratives] sahici ozel adlar oldugu fikrini gundeme getirebilir -§45'te bu fikirle alay edilir. Tam aksine: cunku bir ad isaret jestiyle birlikte kullamlmaz. degisken bir dernet olusturabilmesi. betimlemeler kumesinin gevsek.Wittgenstein'm FelsefeElestirisi 87 Hikaye bununla bitmez. Bun1ann ikisi de tam da yapilmasi gereken isi yaparlar. Bu aciklamanm. ozel adlann bellrli an1amlan oldugunun bu sekilde reddedilmesi. kendilerine karsihk gelen adlann yok olarak ortadan kalkrnamalanm garantiye alan ozelllklere sahip birtmlerin (entities) devreye sokulmasma da yol acabilir. Boylece. Ozel adlara dair gondergesel aciklarnaya Wittgenstein'm getirdigi alternatif nedir? Cevabi kabaca soyledir. bu yazimn ikinci bolumunde Bu konuyu duyakmdan mceleyecegiz. Burada gondergesel dil resrninin gayri mesru bir felsefi gtrtsim -birinci siruf dusunurlerin sunsel enerjilerini uzun yillardir tiiketen bir giri§im. Ornegin. Gondergesel ad-anlarn kurarru He resimse1 cumle-anlarn kurammm otesinde Tractatus'ta sun ulan felsefi kurguya katkida bulunan baska unsurlar da vardi elbette. 'bu' sozcugunun de bir anlami olur". 46). zira tasiyici-garantili ozel adlar talebi. ozel bir ad da bir tasiyicisi olmasa bile anlamh olabilir. Basit olduklan icin analize duracak yer sunarlar. 45). dill. sozcugu bir ad haline getirmez. 2002 . bu gondergesel dil anlayisi.yarattigmi ve bu girisimi yonlendirrneyi surdurdugiinu belirtmekle yetinelim. sayi: 33. Ozel adlan kullanma tarzirmz gevsek bir betimlemeler kumesi tarafmdan yonlendiriltr ve nasil betimleyici bir ifade kapsamma giren hicbir §ey olmasa bile anlamh olabillyorsa. anlarnm belirliligi dogCogito. Degismedikleri icin keyfi an1am kaymaIarim onlerler. Tractatus'uii nesneleri. $oyle denebtlir: "Bir bu 01dugu surece. -Ama bu. Vesaire. Bu noktada Wittgenstein "hem Russell'm 'tekiller'i hem de benim 'nesneler'Imden bahseder (FA. Wittgenstein'm mannk kuraIlanmn katihgma ve genelde anlamm belirliligine baghlig. da cok onemli bir rol oynamisti. yani belirli ya da kesin bir anlamdan yoksun olabilmesidir. gonderge basarisizhgi olasihgmm kendistyle birlikte getirdigi varsayilan anlam basarisizligi olasihgma karst da korurlar. sadece ° jest sayesinde aciklamr (FA. onu Frege ve Russell'm yazilarmda bulunan benzer goruslerden ayiran farkh ozelligi.

onlann acilarnun. ana bir duygu atfediyorumdur -benim de bir sekilde yasanus oldugum ve simdi de onun. kendimizi "baska birinin aci cektigine sadece inanabilirim.s Bu dabizi.erigi (hatta varolusu) konusunda suphecilige itebilir. hissin kendisinin bir hif olduCogito. baska zihinlerin ic. bu tilr analojik muhakemeler. her ikimize de sozgelimi aci atfettigimde benimle aylll seye sahip oldugunu varsaymak icm iyi bir neden sunamayacak kadar zayif gorunurler. gondergesel dil anlayismm felsefi karisikhklara neKenzihinsel cok olagandisi kosulden oldugu bir baska alan da zihinsel olanla ilgili konusmalarrrruzdir. Ama bir baskasma aci atfetmek bir ve bu muhakemetur analojik muhakemeye dayahyrrus gibi gorunmektedtr goturmektedir. Filozoflann sik sik soyledigi gibi.88 Robert J. yasadigmi varsaydigrm bir duygu. gondergesel bir bagh olduklanrn gostererek kesmeye calisrr: Ile acmm olmadigi acr-davramsi arasinda "Ama acmm eshk ettigi aci-davramsi bir fark oldugunu kabul edersiniz herhalde?" -Kabul etmek mi? Bundan daha buyuk fark olur mu?. baskalanmn zihinsel niteliklere sahip 01malanm belli btcimlerde davranma egilimleriyle esrtler. dusuncelerinin ve niyetlerinin "dogrudan farkmda" degilizdir ve onlara bu yuklemleri ancak belli karinelerden hareket ederek atfederiz. Bu mulahazalar insaru. Ama davramscihk yanhs gorunmektedir. Ama baskalarma yuklemler atfettigimizde i~ler cok farkhdir. sayi: 33. Baskasma aci atfettigimde. dil anlayisma hatah."Ama yine de tekrar tekrar. Boyle bir atfi yapmak i<. nin tatmin edicilikten uzak olusu da bizt yine bildik bir supheciltk btcimine Wittgenstein zihinsel olanla ilgili bu tarnsmalari. 303) gibl seyler s6~~emeye egiltmltbuluruz. Maalesef. dimize bir aci. lar haricinde. ama ben cekiyorsambunu bilirim" (FA. Bu meseleler hakkmda dusunurken. Zihinsel Olam Iiade Etmek Wittgenstein'a gore. bize baska bir insanm. bir dusunce. Fogelin masma yonelik genel bir elestirinin bir parcasidir ve manttksal mukemmeliyetcilik bashgi altmda tartisilmasi daha yerinde olur. Suphecilikten kacinmak Icin.ID tek kamtim davrarus olabilir. bir niyet vs. baskalarina zihinsel yuklemleri bir tur analojik muhakemeye basvurarak atfettigimlzi varsaymaya meyilli kilar. ama bahsettigim sey bu degildir. 2002 . baskalanna zihinsel yuklemler atfetme surecine dair davramsci bir analiz benimseyeblhriz -bu gorusun bir bicimi. bu atifta yanilamazrmsiz gibidir. iyice incelendiklertnde. atfettigirnizde.

bir i<. burada bir i<. bizim su anki derdimizle ozellikle baglantih bir sekilde devam eder: Bu paradoks aneak dilin her zaman tek bicimde i§ledigi. evler vb.bu eilmleyi halde. bir hicin de hakkmda hicbir sey soylenemeyen reddettik (FA. Demek ki Wittgenstein'm derdi insanlann bazi seyleri hatirladiklanrn Inkar etmek degildir. -Brr seyi inkar etmek rstedigimlz izlenimi. her zaman aym amaea (evlerle. hanrlamayi bir ic surec olarak tasvir eden resmi reddetmektir. sozcugun kullannmm gercekte oldugu hahyle gorrnemizin online cikugmi soyluyoruz (FA." -Bir sey degtl. sayi: 33. 304)." Ve "hatirlama" sozcuguyle bu i. Surecler ve dururnlardan seder ve bunlann mahiyeti hakkmda bir karara ulasmadan geceriz. surecm gerceklestiglni mkar edemezsiniz herdedtginde . ama bir hit. 2002 . iyi ve kotuyle ya da akhruza ne eserse onunla ilgi1i olabilen dusuncelert iletmek amacma) hizmet ettigi fikrinden tamamen koptugumuz takdirde ortadan kalkar. omegin hatirlarken. ic surec resminin bikuHammma dair dogru fikrt verdigidrr. Bu pasajm acikimasi. Biztrn inkar ettigirrriz. goruluyor.Wittgenstein'm Felsefe Elestirisi 89 gu sonucuna ulasiyorsunuz. Ama biz! meseleye bakmanm belli bir yo1una baglayan sey tam da budur. 305). Belki de bazen ileride onlar hakkmda daha 90k §ey bilecegirnizi dusunuruz.. zihmsel olan1a ilgili felsefi sorunlann. Birkac madde sonra bu dediklerini soyle genisletir: Zihinsel surec ve durumlarla ilgili ve davramscihkla ya cikar? -ilk adrm dikkatlerden ilgili felseft sorun nasil ortabah- butunuyle kacar. de degtll Benirn cikardibir seyle ayrn glm sonuc sadece.: surec kastedilir. "Arna. zihinsel anflara sandalyeler. surec gerceklesiyor" soyle bltirmek istiyordur: "Zaten. Zira btr sureci daha Cogito. Sadece burada kendini bize dayatrnaya cahsan dilbilgisini Pasaj. He ilgili konusmalan model alarak yaklasmak yuzunden ciktigidrr. acilarla.' -Bizim herhangi bir seyi mkar etmek istedigtmiz izlenimi de nereden cikti? Biri "Yme de. islevi gorecegiydi.. yuzumuzu "ic surec" resmine dayamarmzdan ze "hatirlamak" kaynak1amr. Dallamp sozcugimun budaklanan bu resmin.

her sey gun hislerden bahsedip onlara adlar vermez miyiz? Ama ad ile adlandmlan anlamim. Ustelik. (FA. sayi: 33. dogal ifadeleriyle baglantilidrr yerine kullaruhr. Keza. Ornegin. Bundan sonra bekledigimiz. zihinsel olan hakkmdaki konusmalanrmzm leyis tarzma dair dogru bir aciklama sunamayiz vebu yapilana kadar da zihinsel olan gizemle kalacaktir. her an gelebilir" demek beklentimin ifadesidir -bekleme davramsimm bir parcasidir ve onu betimlemez. Wittgenstein'm zihinsel terimlertn nasil i~ledigine dair bu yanhs resmin yerine dogrusunu gecirmesidir elbette. Bu ortak (ya da ilkel) tepkiler bir cocuga "ad' ve onunla baglannh sozcukleri kullanma egitimi vermenm temelini olustururlar. Cocuga yeni aci-davramsiru ogretirler. Bir cocugun cam yanar ve aglar. 244). "Yani 'ad sozcugunun aslmda aglamak anlamma geldigim mi soyluyorsun?" -Aksine: Acmm sozel ifadesi aglamanm yerine gecer ve onu betimlemez (FA. Bu resim bizt tutsak ettigi surece. ACI cekiyorum demek acimi Hade eder. 308) 0 da gayet masum sandignmz btr Gondergesel dil resmi admi verdigim seyin felsefi kansikhgm kaynagi is- oldugu yolundaki en acik secik Wittgenstein almtilarmdan biridir bu.90 Robert 1. bu islem yanhs resmin bizden gizledigl kahplasmis deyislere isaret etmekten ibaret olmahdir. daha sonra yetiskinler onunla konusur ve ona once nidalan. Fogelin iyi bilmenm ne demek olduguna dair belirli blr kavrarmrruz vardrr. 2002 . sonra da cumleleri ogrenrler. onun yontemlerine bagh kalmdigmda. vs. Bu ve benzeri pasajlarm yorumu ihttlafhdir. Wittgenstein "aci cekiyorum" sozcesrnin aciyi betimlemekten cok ifade etmek icin kullamldigrm ileri surerek bu yonde bazi jestlerde bulunur. Cogito. mesela "ad' sozcugunun Bu soru sunun aymsidrr: Bir insan hislerin anlammi nasil ogrenir? Olasihklarve onlann dan biri sudur: Sozcukler hissin ilkel. ama gene] fikir soyle gibidir: Insanlar canlarinm yanmasma dogal olarak buyuk olcude ortak sekillerde tepki verirler. Sozcukler hislere naSI1 gondermede bulunur] arasmdaki adlarmm baglann nasil kurulur? -Burada bir sorun yok gibidir. karakteristik bir bicimde buzusur ve haykmrlar. [Hokkabazhk numarasmda hareketttr. bu egitimin Ibaret bu ilkel tepkileri yeni bir "aci davramsr" ha1inde btctmlendirmekten oldugudur. Ana fikir. ama onu betimlemez. "bekliyorum.] tayin edict hareket yapilmisnr.

Olgulann manttgt temsil edilmeye gelmez" (TLP. Bu yorum bu Ote yandan. Bununla ilgili bazi cekincelerimi de dile getirmistim. ihlalin. Sadece Wittgenstein'm gondergecilik-karsrthgmm bu konular1a ne bakimdan ilgili olduguyla ilgili bazi genel degerlendirmelerde bulunacagim. BFS. en azmdan bu alanda. zihinsel olanla ilgili sorunlann cozumlenmesi guctur. zihinsel olanla ilgili sorunlar. cok ciddi sonuclan 01dugunu dusunmuyorum. 4. sayi: 33. 2002 . Ben ihlal etmis oldugunu dusunme egilirnindeyim.Wittgenstein'm Felsefe Elestirisi 91 Ashnda.] Daha sonra.birinci sahis zihinsel sozcelerine iliskin olarak bir tur drsavurumcu aciklamaya bagh oldugunu soylemeye yol acacak bircok pasaj vardir.! 0 Manttk ve Matematik Wittgenstein'm mantik ve matematik hakkmdaki karmasik goruslerinin derinlerine inmeyecegim.? kirrna arnaciyla bir "karsilastirma nesnesi" sunmaktadir (FA. "Olasihklardan biri sudur' ifadesine nasil bir agirhk verilSade yoruma gore. Orada soyle demistir: "Benim karsrti tutumunun kirmaya yodayah bir kuramm tozel hakikatine tedavi edict rolunu orta- temel dusuncem su ki 'mantiksal sabitler' bir sey temsil etmezler. tozel felsefi kuramlara karsi kendi kendine koydugu kisitlamalan ihlal edip etmedigidir.? Demek ki soru. 131). Wittgenstein sadece bir olasrhgi dile getirmektedir ve hicbir sekilde kendini tozel bir konuma baglamamaktadir. Oruc Aruoba. digine bagli olarak lki farkh sekilde yorumlanabilir. bize sadece seylere bakmamn sabit bir yolunun buyusunu yazida sunulan genel yorurn hattiyla uyumludur. Wittgenstein'm -en azmdan ana hatlanyla.441'de Cogito.f Baska bir yerde Wittgenstein' a boyle tozel bir bakis acisi atfetmistirn. yersiz olsa bile. Wittgenstein'a gore. Bu narak aldiklari seklindeki elestirellikten uzak varsayimdan varsayima gore. Wittgenstein'm zihinseI olanla ilgili onermeleri dogal duygu ifadeleriyle karsrlastirmasr.0312) [Bu kitaptan yapilan butun ahntilarm cevirist bazi terirn degisiklikleriyle Tractatus logico-philosophicus'tan. Baska bir yerde basvurdugu bir ifadeyle soylersek. 1985) almrmstir. Bu karsilastirmaya bagh kalmak ise. varsa bile. karsilastirmanm dan kaldirmaz. (cev. §221. Wittgenstein'm. Bunu soylemekle birlikte. Felsefi Ara?"tirmalar ve diger yazilannda. dilin bazi gondergesel-olmayan kullammlarmdakt benzer1iklere dikkat cekerek bu soylemlere bakmanm tek bir yolunun buyusunu nelik bir girisimdir. Wittgenstein'm rnantik ve matematikle ilgili gondergecilikkokenleri Tractatus'tadlr. 4. zihmsel terimlerin anlamlarim "gizli" zlhinsel sureclere gondermede bulukaynaklamr.

bir duzeyde reddetmisse de bir baska duzeyde onarrmstrr. yani sozde onermeler. Bu Wittgenstein'm gosterme ogretisinde acikca gorulur: Mantik onermelermin totolojiler olmasi. gereksedigrmiz. ne icin gecerlidirler? Wittgenstein'm hicbtr sey icin gecerli olmadiklandrr. "su sozcuk. kendisint bu dil resminden kurtarmaya baslanusnr.~ti (TLP. sap: 33. iste. Fogelin "Mantiksal nesne yoktur" der -bu iddiayi 5. ashnda ne isimize yanyor?" sorusu. §u dikkate deger pasaj: Yasamda da. Gelgelelim bu dogru degildir. §U onermenin aslmda ne isimize yaradigi"m inceleyerek yaprmstir. 6. Tractatus maternatigtn oysa. da paralel bir cizgidedir: (TLP.22). dilin ve dunyanm bicimsel -rnantiksal- ozelhklerini gosterir (TLP. Son parantez Icindeki cumlenin isaret ettigi gibi. dogrulugu konusunda Matematik. soz konusu sistemin cesitlt ozellikleri.) (TLP. aym seyi soyler. Matematigin onermeleri. im baglammm 4. matematik de denklemlerle (TLP. Felse{i Arasttrmalar'ui glris bolumlerim okurken. mantik ve matematik konusunda son yazilarma ozgu fikirlere coktan ulasmis gibi gorunmektedir. (Felsefede. matematiksel de matematige hicbir zaman matematiksel ait olmayan onerme degildtr: kendileri onermeyi. yalntzca matematige onermeleri rut olmayan onermelerden sonuc olarak cikarmak icin kullanmz. Mantigm butun onermelert. bunu "su sozcuk. Bu. me- sela ozel adlan ele alis bicimi icin suphesiz dogrudur.12). mantiksal bir yontemdir. Tractatus donemi icin kendisine de atfettigini de varsaymak kolaydrr. hep degerl! icgorulere yol acar. Dunyamn manugrm. 6.92 Robert 1. Cogito. Soma. denklemlerdir. 6.211). yani onun ~6ztilii. 6. 5. Wittgenstein'm Aziz Augustinus'a atfettigi tikel dil resmini. Ama mantik ve matematik onermeleriyle baglantih olarak. Demek ki. Totoloji ve celisme. su onerme.43). bu onermeler mantiksal nesnelerle ilgili degillerse. mantik onermelerini ne yapmamiz gerekir.466). mantik onermelerl totolojilerle gosterlr. 2002 . Peki ama bu dogruysa. Wittgenstein Tractatus'ta. Gondergesel resmi.2) cevabi smir durumlandir. Yani hicbir seyi (TLP.4'te de tekrarlar.

2002 . Ustelik. Wittgenstein matematiksel ifadelere zorunlu baglantilari saptama ya da betimlemeye yonelik basansiz glrisimler olarak bakmak yerine.yol acabilecegine dikkat ceker. Wittgenstein'a gore. dllbilgisel analojiler yuzunden yanhs yollara saprmslardir: Aritmetik onermelerde onerme arasmdaki ze bir carpmanm bulunma fikrine sahip olmaksizm hie.ilnkil Wittgenstein'm benzerliklere dikkat cekme ve farklann altmi cizme yonteminin iyi bir ornegi. matematik filozoflan (herhalde Platon'dan gilnilmilze kadar). 4'tiir". Oysa bu sadece 90k yuzeysel bir tliski meselesidtr (MTUN I. Bu tur benzerlikler bizi her iki sozceyi de tek bir paradigm a altma yerlestirmeye iter. <.j Wittgenstein'm Felsefe Elestirisi 193 Burada naif bir gondergeciligin yerine arka kapidan sinsi bir gondergecilik gecmis gibidir. lafzen reddedildigi zaman bile etkisini koruyan blr felsefi baghhgm carpici bir ornegidir. biri biyanhs yapilrms oldugunu gosterdiginde yiz? -Evet. Wittgenstein'm bu konular hakkmdaki. 4'tiir" demeye ahsrmsizdir: getirir ve gorimuste onunla "onerme" dedigtmiz her sey arasmda yakm bir akrabahk kurar. "2 kere 2. Aynca carpmalarin da hava tahminlerinin de "yanhs yapilabilecegine" ve bu neden1e de duzeltme jestlerine =mesela basirmzi sal- lamarmza. 4'tilr" sozcesinin nasil kullamldigim hepimiz biliriz -bir carpCogito. Bu pasaji butunuyle almnladim. sayi: 33. "Yagmur yagmaktadrr/a. -dir" [is] fiilini icermesi bakimmdan benzer. her ikisinin de "<tur. yine. kendilerini basansiz onerrneler olarak ortaya koymalan sayesindedir ki baska hicbir onermenin yapamadigi bir seyi yapabilmekte. Ama bir olumsuzlama jesti ya da sozuyle bir kopek de duzeltilebilir/islah edilebilir ve her halukarda "2 kere 2. ve burada bir baglanti noktasi vardrr. 4). en gelismis bicimint Matematigin Temelleri Usticne Notlar'da bulan son donem dusuncelerinde durum busbutun farkhdir. Arna Istemedigimiz randigmda kopegimizi durdunnak icm de jestler yapanz. ve "_tilr" [is] fiili bunu bir onerme haline "2 kere 2. etkilenmeksizin ve bir carpma ile bir benzerlikten aritrnetik yapamaz rmyiz? basirmzi sallamaz rmsekilde dav- Yagmur yagrnadigi halde bin bize yagdigmi soyledigmde yaptignmz gibt. bask! aItmda donusen. Bu bence. dusunce ve gercekligin zorunlu yapilanm gozlerimizin onune serebilmektedirler. ama basarrsiz onermeler olarak goriililr. Mannk ve matematigin onermeleri haJfl onermeler kihgmda. ek 1. bu ifadeleri baska bir seyi yapmaya yonelik gayet basarih giristrnler olarak ele ahr.

matematiksel ifadeleri. bu ahskanhk basit matematiksel ifadelerin uzerine bile yanhs bir isik dusurur ve onlan gizemliymis gibi gosterir. sayilarm gonderme tekurallann. almasma izin vesavunabilir. Bir felsefeci. ozgul bir arastirma projesiyle. sozcuklenn hepsinin ayru sekilde i§ gormedfklerini. Wittgenstein'm karsrthgiyla Ilgili bu tarnsma boyunca. rak e1e almamn (ya da onlar1a Ilisktlendirmenin) -oysa savlar olarak ele almdiklarmda Bu bolumu kapatmadan ifadesini kullanmaktan daha iyi oldugunu gorecegigizemli olmazlar gondergecilik(antirealism) cunku kuraIlar olarak ele almdiklarmda gizemli olabilirler. Bu ornek. Orada bize ahsverise gonderilen kisinin "sayma sayilari dizistni -bunlan ezberden bildigini varsaYlyorum. kamtlarm vs. olusan yamltici bir paradigmaya Eger Wittgenstein dahil etme en hakhysa. Felseii Arastirmalar'sn. Wittgenstein bu basit dil oyununun. Bir gander- ve sozgelimi aritmetik ifadelerin kurallar islevi gorebi- leceklerini ve bunun matematiksel rilen bicime herhangi bir simrlama da getirmedigini Cogito. 2002 . "bes" sozcugunun bu sekilde i§ gormedigini kavramsal acikca gosterdigine inamyordu. Onu nasil kullanacagimizi belli bir egitim sayesinde ogrenmistzdir -hava hakkmda dogru seyler soylemek icin gereken egitimden ternelden farkh bir egitimdir bu.'bes' sozcugune kadar soyledigi ve her sayi icin kasadan numuneyle ayru renkte bir elma aldigi" soylenir (FA. Burada. basta Michael Dummett ve Crispin Wright 01mak uzere cesitli filozoflann izledikleri ve sezgisel manngi bir anlam kurammm temeli olarak kullanmaya agirhk veren bir projeyle birlikte amlmaktadir. Bence.lil anlamda gercekcrltk-karsithgim berabe- rinde getirmedigini belirtmek gerekir. bizi. Bu tur akil yurutmelerin amaci. sap: 33. seylerm nasil olduklanyla ahskanhgmdan ilgili savlardan kurtarmaknr. Bunda hakh olabilirler. matematiksel lar olarak ele almaktansa mizi dusunuyordu. Dummett Yine He de. Cunku gercekctlik-karsulig: artik daha cok. ozellikle de hepsinin nesnelere karst- hk gelmeye ya da onlan temsil etmeye yaramadiklarim gostermek Icin verilmistir. (ya da savlarla ilisktlendirmektense). Fogelin rna kurahm Hade eder. Hesap yaparken bu kuraldan yola cikariz. gorulen gil<. "gercekcilfk-karsrthgi" kacmdrm. Wittgenstein'm sayma sayilarma arnsnrmada bulundugu giris bolumune donmek faydah olabilir. benim tarnmladigrm Wright'm yazilannda rimleri olmadiklanm bicimiyle gondergeciltk-karsrtligmm.94 Robert 1. Dummett de Wright da Wittgenstein'm son donem yazilarmda boyle bir kurama isaret eden bazi gostergeler bulurlar. once kisa bir not. cikardigmuz Yine bence Wittgenstein ifadeleri savkuraIlar olaatgozluklerimtzi zaman. 1).

Wittgenstein'm

Felsefe Elestirisi

9S

geciltk-karsrthgmm,

klasik mantik ile klasik matematigin kural ve yasalanm

kabul etmesini onleyen hicbir sey yoktur. Wittgenstein'm rnaternatik karsismda bir gondergecilik-karsrn oldugu bence su goturmez. Arna aym zamanda gercekciltk-karsm da olup olmadigi ve eger oyleyse, ne bakimdan ve ne olcude gercekcilik-karsrn oldugu, cevaplanmasi cok daha gUc; sorulardir. Zaten, su anda bu isle Ilgtlenmiyorum.U Mantrksal Mtikemmeltyetcilfk Kurallar ve Anlam Bir sozcugun ya da Ifadenin anlarruni dildeki kullammmi inceleyerek anlarnaya cahsirsak, bu sozcuk ya da ifadenin kullamrruru belirleyen kurallar aramak dogal gorunur. Wittgenstein Kesinlik Ustilne'de acikca bu baglantiyi kurar:
Bir sozcugun anlarm onun nasil kullarnldigidrr. C;unkii sozcuk dilimize dahil oldugu zaman ogrendigimiz ~ey budur (KO, 61). Bu yuzden "kural" ve "anlam" kavramlan arasmda bir mutekabiliyet vardir (KU, 62).

Felsefi Arasttrmalar'ui nekler:

birkac yerinde, Wittgenstein

kurallar He anlarn

arasmdaki bu mutekabiliyeti, sozcukleri satranc taslanyla karsilastirarak or-

Mekan-disr, zaman-drsi bir hayalden degil, mekansal ve zamansal bir olgu olan dilden bahsediyoruz ... Ama ondan, oyunun kurallanm anlatirken satranc taslanndan bahsettigirniz gibi bahsediyoruz, fiziksel ozelliklerini betimlemiyoruz. "Bir sozcuk gercekte nedir?" sorusu, "Satrancta bir tas nedir?" sorusuna benzer
(FA,108).

Aym

zarnanda, kullandigirruz dili, "degismez kurallari olan oyunlar ve he-

saplara benzetrnenin tehlikesinin de farkmdadir. "Ama dillerimizin bu tur hesaplara sadece cok yaklasttklanni soylerseniz, bir yanhs-anlamanm esiginde duruyorsunuzdur. gibi gorunebilir" Iir: Kullandigirmz Zira
0

zaman sanki ideal bir dilden bahsediyormusuz

(FA, 81). Bu yanhs-anlama ikinci bir bicime daha burunebi-

dilin ideal bir dile sadece yaklasik olarak benzedigini var-

saymak yerine, bu tur bir acik secik ve kat! kurallar sistemini coktan, ama biCogito, saJl: 33, 2002

96

Robert 1. Fogelin

zim hicbir surette goremedigtmiz sayabiliriz: "Onermelerin

bir biclmde, bunyesindebarmdirdigrrn yapismm kative

var-

mantiksal

acik secik kurallanm

arka plandaki bir sey -anlama araci icinde gizli bir sey- olarak goruruz. Bu kurallan coktan goruyorumdur (bir arac sayesinde de olsajrcunku onerme gostergesinl anhyorumdur, onu bir sey soylemek icin kullamyorumdur" (FA, 102). Daha ileride "mantigm kristal safhgi''ndan bahseder, bunun suphestz "bir arastirma sonucu degil, bir talep" oldugunu da ekler (FA, 107). Bana oyle geliyor ki, Wittgenstein'm mantigm farazi safhgma, yuceligine ya da benim deyimimle mukemmelllgine yonelttigi saldm, naif gondergecilige yonelttigi saldmdan daha derinlere iner, Dil kullammmm kuralh btr faaliyet oldugunu ileri surer, ama bu kurallarm acik secik olmalan gerekmedigini, tamamlanrms, hatta belki de tutarli bile olmalan gerekmedigini de lien surer. Bu konulari kurallanmn belirsizlikleri, azbelirlenmislikleri [underdetermination] ve tutarsultklari bashklari altmda ele alacagim. Gondergecilik ile mantiksal mukemmeliyetciligin birleserek ideal birimlerin, kurallann gondergesel muadilleri olduklan yamlsamasmi nasil yaratnklanrn rek yaziyi bitirecegim. Kurallarin belirsizligi §65'te Wittgenstein
"Kolayma kaciyorsun! bir dil oyununun,

inceleye-

bir sorguca su sikayeti yaptmr:
Her ceslt dil oyunundan bahsediyorsun, ama hicbir yerde haline getirenin ne

dolayrsiyla dilin ozunun ne oldugunu,
(FA, 65)

butun bu faaliyetlerde

ortak yonun ne oldugunu ve bunlan dil ya da dilin parcalan oldugunu soylemedin."

Ve ona su cevabi verir:
Dogrudur. -Dil adim verdigtmiz her seyde ortak olan bir seyuretmek olgulann, hepsi icm aym sozcugu kullanmamizi madigirn, arna bunlann birbirlertyle yorum. Iste bu akrabahk ya da akrabahklar cesitlt bicimlerde akrabaoiduklanm yerine, bu soylu-

saglayan ortak hicbir seyleri 01-

yuzunden hepsine "dil" diyoruz.

§66'da "dil" s6zcugunu tarzmuzla karsilastirarak, sine oyun denmesini
Cogito, sayi: 33, 2002

kullanma arastirmanm

tarzirmzr "oyun" s6zcugunil oyunlann

kullanma

hepsinde bulunan ve hepgosterdigim

saglayan hicbir ortak ozelligt olmadigim

Wittgenstein'm

Felsefe Elestirisi

97

iddia eder. Bu terimin filii kullammlanmn Incelenmesi, daha cok, "ortusen ve kesisen benzerliklerden, bazen genel benzerliklerden, bazen de aynntilardaki benzerliklerden olusan karmasik bir ag"l gozler online serer. §67'de "bu benzerlikleri nitelemek icin 'aile benzerlikleri'nden daha iyi bir Ifade dusunemedtgl'tni soyler. Burada aynca "say! turleri de aym sekilde bir aile olustururlar" iddiasmda bulunur. Sonra, §108'de soyle daha genel bir iddiada bulunur: "Cumleve 'dil' dedigimiz seylerin sandigim bicimsel birlige sahip olmadiklarrm, birbirleriyle az cok akraba olan yapilar ailesi olusturduklanm goruyoruz" (FA, 108). Aile benzerlikleri ile ilgili bu pasajlar cok dikkat cekrnis, felsefecller Wittgenstein'm bu kavrami belli orneklere uygulamak:ta hakh olup olmadignu tartisip durmuslardir.V Oysa bu tartismayi, Wittgenstein'm, kendi deyimiyle mantigm "kristal safhgi onyarglSt"na yonelttigi saldiri baglamma yerlestirmek gerekir. Son almtiladigimiz pasajm devammda bu baglanti acikca kurulur:
Peki simdt mantigr ne olur? Burada saglamhgim yitiriyormus nasil yitirebilir? Tabii ki bizim onun saglamhgmi dmlabilrr. gibi gorunuyor.

-Ama bu durumda mantik busbutun ortadan kaybolmaz rm? -Peki saglamhgim yitirdigtni soylememizle degil, -Kristal safhk onyargisi ancak butun ince1ememizi tersme cevirerek ortadan kal-

Wittgensteln'm demek istcdigi, dilimizin fnlen, mantikcmm saglamhk talebine uymadan Isledigidir -hem de tatminkar bicimde isledigi, Wittgenstein'm daha once degtndiglmiz ozel adlar aciklamasi, dilimizin mantigrm yuceliginden armdirmaya yonelik aym programm bir parcasi olarak gorulmeltdir. Gunumuzde, Wittgenstein'm ozel adlar tartismasr, cogunlukla John Searle'un "kume kurarm''nm oncusu olarak: goriiliir.13 Searle, kendisinin de kabul ettigi gibi, Wittgenstein'm dugunu belirtmekte yazilarmdan esinlenmistir, Gelgelelim, Wittgenstein'm dertlerinin Searle'unkilerden butunuyle farkh 01fayda vardir. Searle icin, ozel adlann nasil Islediklerine ise, daha once dair dogru bir aciklama sunmak, dogal diller icin bir anlam kurami olusturmaya yonelik genel projenin bir parcasidrr, Wittgenstetn'm Wittgenstein'm dedigim gibi, boyle bir amacr yoktur -hatta, boyle bir amaci reddedecektir. tartismasmm amaci, ozel adlara dair dogru bir aciklama sunmak: degil, dilin belirli kurallar olmadigmda da basanyla kullamlabildiCogito, sayt: 33, 2002

98

Robert J. Fogelin

ginin carpici bir ornegini verrnektir. Wittgenstein'm adirn degismez bir anlami olmadan kullamyorum, kullamshhgmi
trr)" (FA, 79).

bu dustincelerden

~l-

kardrgi genel sonucu (ya da hisseyi) inceledigirmzde bu acikca gorulur; "'1\ (Ama li~ degil de dart
0

ayak uzerinde durmasi ve bu yuzden de ara sira sendelemesi bir masamn ne kadar azaltirsa, bu da adm kullamshhgrm kadar az azal-

Wittgenstein'm

aile benzerliklerini tartisirken kullandigi orneklerm reto-

rik gucunu dikkate almak gerekir. Ise gayet masum gorunen oyunlar ornegiyle baslar. Ozculuk egilimimiz bizi, butun oyunlann, onlan oyun kilan ortak bir seye sahip olmalan gerektigini varsaymaya iter. Ama Wittgenstein bizi oyunlann sadece bir aile olusturduklarma ikna edebilirse, kayip buyuk gorunmeyebiltr. Gundelik dilin bu bakimdan kusurlu oldugunu soylemekle yetinebiliriz. Ama "sayilar aym sekilde bir aile olustururlar" ve adlar "degismez bir anlam olmadan" kullamlabilirler gibi seylerin soylenilmesi, en beklemedigimiz yerde bir anlam belirslzligi bulmak demektir. Bu bulus, kalkis noktarmzm her zaman belirli kurallar ve belirli anlamlar aramak olmasi gerektigl, bunlardan ancak son care olarak vazgecilmesi gerektigi varsayirrnrn hukumsuz kilmalidir,

Kurallann Azbelirlenmi?ligi Sozcukleri bazen acik secik ya da belirli kurallar olmaksizm kullanabildigimiz fikriyle yakmdan baglantih bir baska fikir de kurallanrmzm bazen bosluklar birakma anlammda azbelirlenmis ya da tamamlanmarrns cekleridir.
"Su bir sandalye" diyorum. birdenbire "0 zaman Peki ya ben ona dogru gidip elime almak isterken -"Demek ki sandalye degilmis. bir tur yarnlsakaybolmasi yamlsarnadir." gibi var icin hazrr kurallanmz kullamlabtlecegtni

olabile-

gozden kaybolursa?

maymis." -Ama birkac saniye sonra tekrar goruyoruz ve ona dokunabiliyoruz.csandalye hep oradadir, ama ortadan -Ama diyelim ki bir sure sonra tekrar ortadan rm -bu tur seyler kurallar? kaybolsun ya da kaybolmus

gorunsun, 0 zaman ne diyecegiz? Bu tur durumlar

rem de "sandalye" sozcugunun
kullandignmzda

soyleyen

"Sandalye" s6zcugunii

onlan iskalarrns rm oluyoruz; cunkn elimizde bu sozcurm soylememiz gerekt-

ve bu sozcuge aslmda ozel bir anlam vermedtgimtzt, gun olasi her uygulamasma yor? (FA, 80). Cogito, sayi: 33, 2002 uygun kurallarm

olmadigmi

Wittgenstein'm FelsefeElestirisi

99

Buradaki sorun muglakhk sorunu degtldir -bu durumu bir sandalye 01manm simr durumu olarak ele almayiz. Afallayip ne soyleyecegimizi bilemeyiz. Felsefeciler bize kisisel ozdesltkle/kimltkle ilglli bilim-kurgu ornekleri verdiklerinde de benzer bir tepki gosteririz. Diyelim ki bir makine yasayan tek bir Insam iki insana donusturebiliyor ve bunlann ikisinin de, her birinin ilk insam olusturan rnaddelerin sadece yansma sahip olmalan (oteki yanmn da makine tarafmdan saglanmasi) dismda, ilkinden farklan yok. Simdi bu yeni insanlarm her biri, ilk insanla aym ki§i midirler? Burada cesitli seyler soyleyebiltriz. Eger ilk insanm (onu olusturan atomlann butuniiyle yeniden diizenlenmesiyle birlikte) makine icinde bldiigunii dikkate alrrsak, 0 zaman ikisinin de ilk insanla ozdes olmadiklanm soyleriz, Yok eger bu yaratiklarm zihinsel yasarnlarmdaki cesitli siireklilikleri drkkate ahrsak, ters sonuca ulasmz. Bu tlir ornekler iizerinde dusunen bircok felsefeci klsisel ozdesltgin/kimligtn derin ve tncelikli bir analiz isteyen derin ve inceltkli bir kavrarn olmasi gerektigi sonucuna ulasrmslardir.I+ nn Wittgensteinci alternatifi, Bunlakisisel ozdeslik/kimlik kavrammi kullanma yonlendiren k:urallann tamamlan-

tarzlarmuzr yonlendiren kurallann, basitce bu durumu kapsamadiklandir. Bu anlamda, bu kavramm kullamrmm mamis olduklarim soyleyebflinz. Ama bu, insan cogalticilari pratik bir so-

run haline gelene kadar bir kenarda birakrlabilecek masum bir tamamlanmamishktrr, Toyluk hatasi, bu kavrarm yonlendiren k:urallann butun durumlan coktan kapsamasi gerekttgini varsaymaktrr -bu ancak: bu kurallan yeterince anladigmnz takdirde gorebilecegimiz bir seydir. Kurallann tamamlanmishgr varsayirmm duzenleyici bir ilke olarak kabul etmek bile hatadir. ilIe de bir varsaynn benimsenecekse, bu ters yonde olmahdir. Bir kavramm kullanmum yonlendiren kurallann butun durumlan kapsamadiornekler bulmak kolay oldugu icin ve bu farazi bosluklarm soz konusu kavramlann pratikte kullanmum etkilemedigt asikar oldugu icin, bir kavrarru yonlendiren kurallann, soz konusu kavramm filii kullammmm talep ettiginden daha fazla tamamlanrmshga (ve de daha fazla beltrlenmtslige) sahip oldugunu varsayarken Ihtiyath davranmahyiz. in'm temel icgorulerinden Bence bu Wittgenstebiridir, ama onu takip eden cahsmalar yaptikla-

gl

rnn dustmenler tarafmdan bile bu icgorunun Icerimleri yeterince degerlendirilmls degildir.

Cogito, sayi: 33, 2002

100

Robert 1. Fogelin

Kurallann Tutarstzlig: Wittgenstein bazen celiskilere goz yumuyormus, ya da en azmdan celtski tehdidint baskalan kadar ciddiye almiyormus gibi gorunur. Bence bunda hakhdir, Bunun nedenlni degerlendirmek, onun felsefe yapmamn geleneksel yollanna yonelttigi elestirinin derinligmi aciga cikarmaya yardimci olur. Bir ornekle baslamak faydah olacaktir, iki kist, su anlamda tutarsiz kurallan olan bir oyun oynarlar: Kurallarm birbiriyle bagdasmayan taleplerde bulundugu durumlar ortaya cikabilmektedlr -ornegin, belli bir oyuncunun hamle yapmasi gerekirken, aym zamanda hamle yapmasma da izin verilmeyebilir. Bunun her oyunda olmasi sart degildir, ama bir olasihktrr. Boyle bir kurallar sisteminin acmaza-musait oldugunu soyleyebiliriz. Simdi bu oyunu oynayan insanlarm sanslan sayesinde, kurallann dasmaz taleplerde bulundugu bu durumlarla karsilasmadiklarrm bagvarsaya-

lim. Daha da Ilginci, oyunun amaci oyunculann bu durumu yaratmalan icin hicbir iyi nedenleri olmasm. Bu durum ancak her Iki oyuncu da aptalca ya da anlamsiz hamleler yaptiklari taktirde ortaya cikabiliyor olsun. Bu oyunun acmaza-rnusait olmasi, gercek bir oyun olmadrgim ill! gosterir? Cogu kimse hayir diyecektir, Bir sonraki adimda, birinin bu ortuk tutarsizhga takildigmi ve bunun varhgmm herkesce bilindigini varsayahm. 0 taman oyun gercek bir oyun olmaktan cikacak midir? Ancak kurallardaki tutarsizhk giderildikten sonra rm tekrar oyun haline gelecektir? Bu iki sorunun cevabi da hayirdir. insanlar bu tutarsizhgr ilgtnc bir sey olarak gorup, sonra da ciddi oyunda hicbir fark yaratmayacagi Ieceklerdtr.If icin gormezden ge-

Sormak istedigim soru §U: Dilimiz, en azmdan dilimizin bazi bolumleri, bu oyun1a aym sekilde acmaza-musait olabilir mi? Daha da otesi, tipki oyunu oynayan kisilerin kurallanndaki tutarsizhgi gormezden geldikleri gibi, bu tutarsizlik da fark edilse bile gormezden gelinebilir mi? Wittgenstein cei?itliyerlerde bu iki soruya da olumlu bir cevap vertyormus gtbidir. Matematigin Temelleri Ustune Notlar'daki su pasaj bunun carpici bir ornegini sunar:
Russell'm paradoksunun hicbir zaman bulunmarms oldugunu varsayahm. Simdi

-bu durumda yanhs bir kalkuluse sahip olmarmz gerektigi kesin midir? Burada cesitli olasihklar yok mudur? Celtskinin bulunmus oldugunu ama bizi heyecanlandirmarms sela bundan hicbir sonucun cikarilrnamasr Cogito, sayi: 33, 2002 oldugunu ve megerektigt (nasil kimse "Yalancr" dan

Sign up to vote on this title
UsefulNot useful