QUADERNI DI PIANO N.

2

ALLA SCOPERTA DELLA CITTA’ DI PIETRA
Il Piano di Recupero del Centro Storico di Gjirokastra

a cura di FABRIZIO TORRESI

Traduzioni / Perkthyen: Theodor Bilushi Foto / Fotografite: Le foto sono a cura degli autori e di Arian Koshi
Ministero Affari Esteri

Cartografia / Hartografia: rilievo ed elaborazione AERTECNO - Grottammare - anno 2001-2005 Stampa / Shtypshkronja: FAST EDIT - Acquaviva Picena - Italia

Regione Marche

Provincia di Ascoli Piceno

La cartografia e il presente volume sono stati realizzati all’interno del progetto “Sostegno alla formazione di strumenti di governo del territorio della città di Gjirokastra” redatto dall’Amministrazione Comunale di Grottammare in collaborazione con l’Amm.ne Provinciale di Ascoli Piceno, l’Ong ARCS-Arci Cultura e Sviluppo e cofinanziato dalla REGIONE MARCHE. Hartografia dhe ky volum jane realizuar ne projektin “Mbeshtetje per formimin e mjeteve te administrimit te territorit te qytetit te Gjirokastra”,pregatitur nga Administrata Bashkiake e Grottammare ne bashkepunim me Amm.ne Prov. e Ascoli Piceno, OJQ -ne ARCS - Arci Kultura dhe Zhvillim dhe bashkefinancuar nga RAJONI I MARKEVE. Si ringrazia l’Ass. Prov.le all’Urbanistica Dott. Antonio Canzian, il Dirigente Ing. Ivano Pignoloni e i funzionari tutti che hanno sopportato le frequenti incursioni e le lunghe riunioni presso i locali del S.I.T., fornendo spesso consigli preziosi. Un grazie a Katia Saro coordinatrice regionale UNDP che ha portato a termine con grande impegno numerose opere nell’ambito del progetto “Beautiful Gjirokastra” dimostrando estrema sensibilità per le valenze storiche della città, fornendo materiale per gli studi del centro storico. Si ringrazia il Prof. Gianfranco Dilonardo Prof. Ord. di chimica-fisica presso l’Univ. degli studi di Bologna per aver ospitato gli studi e favorito la collaborazione per le indagini di microspettroscopia Raman e IR; il dirigente scolastico dell’Ist. Statale Superiore d’Arte di Fermo, Prof. Ciro Maddaluno, per aver messo a disposizione il laboratorio di chimica dell’istituto per svolgere le indagini chimiche inerenti il progetto, con il coinvolgimento degli studenti dell’indirizzo “Conservazione e restauro dei beni culturali”; gli assistenti di laboratorio Luigi Bassi e Anna Callari per l’assistenza agli studenti nello svolgimento delle analisi e delle stratigrafie; gli studenti della classe 5° dell’indirizzo “Conservazione e restauro dei beni culturali”, a.s. 2005/2006, che hanno collaborato con entusiasmo alla ricerca. Un ringraziamento particolare va al Dott. Marco Bellardi e alla Dott.ssa Marina Maurizi dell’Ufficio Cooperazione allo Sviluppo e Solidarietà Internazionale della REGIONE MARCHE per l’impegno e la costante collaborazione a questa prima fase del lavoro. Nje falenderim i vecante per Dr.Marco Bellardi dhe Dr. Marina Maurizi te Zyres se Kooperim Zhvillimit dhe Solidaritetit Nderkombetar te RAJONIT TE MARKEVE per bashkepunimin konstant ne kete faze te pare te punes.

Comune di Grottammare

Comune di Gjirokastra

Indice
Massimo Attilio Iannucci - Ambasciatore d'Italia in Albania Massimo Attilio Iannucci - Ambasadori i Italise ne Shqiperi 6 7

Gian Mario Spacca - Presidente della Regione Marche Gian Mario Spacca - Presidenti i Rajonit Marche

8 9

Grottammare - Gjirokastra: DAL GEMELLAGGIO AD UN CONCRETO RAPPORTO DI COOPERAZIONE NELLA GESTIONE DEL TERRITORIO Grottammare - Gjirokastra: NGA BINJAKEZIMI, NE NJE RAPORT KONKRET BASHKEPUNIMI PER ADMINISTRIMIN E TERRITORIT Luigi MERLI - Sindaco di Grottammare / Kryetar i Bashkise se Grottamare - s

12

13

IL PIANO DI RECUPERO DEL CENTRO STORICO UN CONTRIBUTO DI IMPORTANTE PER IL FUTURO DI GJIROKASTRA KONTRIBUT ME VLERE PER TE SOTMEN E TE ARDHMEN E GJIROKASTRES Flamur Bime - Sindaco di Gjirokastra / Kryetar i Bashkise Gjirokaster

16 17

CAPIRE LA COMPLESSITA' Il Piano di Recupero del Centro Storico di Gjirokastra TË KUPTOJMË KOMPLEKSITETIN Plani I Rikuperimit të Qendrës Historiketë Gjirokastrës Fabrizio TORRESI

19

DALLA SCHEDATURA DEGLI EDIFICI ALLE TAVOLE DI ANALISI E DI PROGETTO NGA SKEDIMI I NDERTESAVE TE HARTAT E ANALIZAVE DHE ATO TE PROJEKTIT Bruno Bonifazi

33

HIPOTEZA NDËRHYRJEJE PËR RESTAURIMIN E PIKTURAVE MURALE. Teodor BILUSHI 63 INDIRIZZI NORMATIVI PER IL PIANO DI RECUPERO DREJTIMET NORMATIVE PËR PLANIN E REKUPERIMIT Carlo Brunori 75 UN PATRIMONIO DA SALVARE: IPOTESI DI INTERVENTI PER IL RECUPERO DELLE PITTURE MURALI.DAL CASTRUM ALLA CITTÀ: L'EVOLUZIONE STORICA DI GJIROKASTRA NGA KESHTJELLA TE QENDRA HISTORIKE.Francesca Ospitali 101 L'ASSETTO GEOLOGICO LOCALE E LE PRIME CONSIDERAZIONI SUGLI ELEMENTI DI RISCHIO SISMICO PERBERJA GJEOLOGJIKE LOKALE DHE KONSIDERATAT E PARA MBI ELEMENTET E RREZIKUT SIZMIK Claudio CARDUCCI 4 ???????????? . ELEMENTI IN PIETRA E SUPPORTI LIGNEI NJË TRASHËGIMI PËR TU SHPËTUAR. LINDJA E QYTETIT TE GJIROKASTRES Vladimir Qirjaqi PIANO DI RECUPERO DEL CENTRO STORICO COME BASE PER LO SVILUPPO URBANO PLANI I RIKUPERIMIT TE QENDRES HISTORIKE BAZE PER ZHVILLIMIN URBAN TE QYTETIT Alfred Mamani 47 55 CENTRO STORICO DI GJIROKASTRA: ipotesi di sviluppo futuro QENDRA HISTORIKE E GJIROKASTRES:mes problemeve dhe zgjidhjeve per te ardhmen. ELEMENTEVE TË GURIT DHE TË DRURIT Guido Botticelli 81 STUDIO DEI MATERIALI COSTRUTTIVI DEGLI EDIFICI STORICI DI GJIROKASTRA STUDIMI I MATERIALEVE TE PERDORURANE BANESAT HISTORIKE TE GJIROKASTRES Pierluigi Ferracuti .

Gjirokastra non si accontenta di facili vittorie. Ismail Kadaré . coloro che dell'indifferenza hanno fatto una seconda natura. Essa disarma coloro che non sono in grado di stupirsi. Abbandonate ogni indifferenza o voi che entrate.GJIROKASTER: LA CITE' DE PIERRE .

uno dei punti chiave della propria agenda in Albania. rimane uno dei punti fermi della politica dell'Italia.Q uesta pubblicazione fa parte di un progetto di cooperazione decentrata ideato dalla Regione Marche e cofinanziato dal Ministero Affari Esteri con i fondi della legge n. sono i mezzi con cui si è operato nell'ottica di una crescita degli amministratori locali. le competenze territoriali di soggetti che stanno sperimentando da tempo percorsi analoghi di organizzazione economica. La pianificazione territoriale. il sostegno. della partecipazione dei cittadini attraverso il coinvolgimento tutte le componenti della società civile. alla scarsità di risorse per gli interventi di recupero. sociale e civile. Dall'altra. l'utilizzo di tecniche di intervento appropriate e di procedure conformi agli standards europei. lo studio. volto a implementare la politica di intesa e di collaborazione tra i due paesi. L'esperienza della Regione Marche nel settore della pianificazione urbanistica. I progetti di cooperazione decentrata sono il risultato dell'inter -relazione tra amministrazioni e società civili locali dei rispettivi paesi. per coloro che lavorano allo sviluppo delle comunità locali in Albania. Da una parte le domande di intervento e di collaborazione dei soggetti che cercano partner in grado di aiutarli su una strada di sviluppo e modernizzazione che essi stessi hanno intrapreso. A questo si aggiunga valore aggiunto costituito dai momenti di crescita per gli operatori e per i consulenti italiani continuamente a confronto con i tecnici d'oltremare. da tempo. la progettazione. costituisce quindi. dagli operai del settore edile ai tecnici progettisti ed alle associazioni. La cooperazione italiana. un incontro e una mediazione tra due prospettive. La promozione dello sviluppo sostenibile ed il coordinamento delle azioni di crescita e tutela dei territori e del patrimonio storico-artistico nell'intera area dell'Adriatico -Jonio. bensì uno strumento di riferimento per una appropriata formazione di tecnici albanesi in grado di operare nel settore. affinché l'Albania sia in grado di progettare da sola il futuro delle proprie città. Massimo Attilio Iannucci Ambasciatore d'Italia in Albania 6 . non un modello da esportare. costituisce un passo decisivo verso l'obiettivo strategico di garantire alle comunità uno sviluppo sostenibile in armonia con le proprie risorse naturali. La ricognizione. Inutile dire che la cooperazione decentrata dovrebbe essere caratterizzata dalla capacità di evitare sovrapposizioni e imposizioni: essa è nella pratica. alla complessità delle procedure burocratiche ed all'inevitabile degrado degli edifici storici. realizzata attraverso la fase preliminare dell'aerofotogrammetria e della successiva progettazione del Piano di Recupero del Centro Storico e del Piano Regolatore Generale di cui le città sono sprovviste. ha fatto della cooperazione decentrata e della collaborazione tra amministrazioni locali. 84/01. Il tentativo è quello di superare i gravosi problemi legati alla mancata tutela del territorio. la formazione ed il consolidamento di un Ufficio di Piano dotato di avanzate tecnologie informatiche.

Njohja. per ata qe punojne per zhvillimin e komuniteteve lokale ne Shqiperi. jo nje model per te eksportuar. Tentativa eshte ajo e kapercimit te problemeve te veshtira te lidhura me mungesen e ruajtjes se territorit. te pjesemarrjes te qyetareve nepermjet aktivizimit te te gjithe komponenteve te shoqerise civile. nga punetoret e sektorit te ndertimit tek tekniket projektues dhe shoqatat. i realizuar nepermjet fazes preliminare te aerofotogrametrise dhe projektimit pasues te Planit te Rekuperimit te Qendres Historike dhe te Planit te Pergjitshem Rregullator me te cilet qytetet nuk jane te pajisur. por nje instrument referimi per nje formacion me te pershtatshem te teknikeve shqiptare ne gjendje qe te operojne ne kete sektor. projektimi. nje nga pikat kyçe te axhendes se tij ne Shqiperi. Eshte e padobishme te thuhet qe kooperimi i decentralizuar duhej te ishte i karakterizuar nga aftesia e evitimit te mbivendosjeve dhe te imponimeve: ai eshte ne praktike. Planifikimi territorial.K y Publikim ben pjese ne nje projekt kooperimi te decentralizuar te ideuar nga Rajoni Marche dhe te kofinancuar nga Ministria e Puneve te Jashtme me fondet e ligjit n. ngelet nje nga pikat stabel te politikes se Italise. prej kohesh ka bere kooperimin e decentralizuar dhe bashkepunimin midis administratave lokale. jane mjetet me te cilat eshte punuar ne optiken e nje rritje te administratoreve lokale.Nga ana tjeter. kompetencat territoriale te subjekteve qe jane duke eksperimentuar prej kohesh rruge te ngjashme organizimi ekonomik. studimi. Kooperimi italian. social dhe civil. Eksperienca e Rajonit Marche ne sektorin e planifikimit urbanistik. Projektet e kooperimit te decentralizuar jane rezultati i inter-relacionit midis administratave dhe shoqerive civile lokale te secilit vend. mbeshtetja. me qellim implementimin e politikes se marreveshjes dhe bashkepunimit midis dy vendeve. Nga njera ane kerkesat per nderhyrje dhe bashkepunim te subjekteve qe kerkojne partnere ne gjendje qe ti ndihmojne ne nje rruge zhvillimi dhe modernizimi qe ata vete kane ndermarre . perben atehere. Promovimi i zhvillimit te pranueshem dhe koordinimi i veprimeve te rritjes dhe mbrojtes se territoreve dhe te pasurise historiko-artistike te te gjithe zones Adriatik -Jon. me kompleksitetin e proçedurave burokratike dhe me degradimin e paevitueshem te ndertesave historike. me qellim qe Shqiperia te jete ne gjendje te projektoje vete te ardhem e qyteteve te saj. Ketij fakti i duhet shtuar rendesia e perbere nga momentet e rritjes per operatoret dhe per konsulentet italiane vazhdimisht ne konfront me tekniket pertej detit. Massimo Attilio Iannucci Ambasadori i Italise ne Shqiperi 7 . 84/01. me skarsitetin e resurseve per nderhyrjet e rekuperimit. formimi dhe konsolidimi i nje Zyre Plani e pajisur me teknologji te avancuara informatike. perben nje hap vendimtar drejt objektivit strategjik per tu garantuar komuniteteve nje zhvillim te pranueshem ne armoni me resurset e tyre natyrore. nje takim dhe nje ndermjetesim midis dy prospektivave.perdorimi i teknikave te duhura te nderhyrjeve dhe te proçedurave konforme me standartet evropiane.

guidata da un approccio territoriale e indirizzata alla messa in rete di attori. In questa ottica. la Regione Marche ha posto le basi di un modello di cooperazione non frammentata ed improvvisata. Gian Mario Spacca Presidente della Regione Marche 8 . Credo che l'Adriatico possa diventare un “mare europeo” su cui far navigare progetti di sviluppo economico e sociale basati su forti partenariati territoriali che diano il senso dell'appartenenza ad un'unica comunità impegnata nella costruzione di un sistema stabile ed omogeneo nel quale siano valorizzate tutte le opportunità e occasioni di crescita. La realizzazione della cartografia del territorio di Gjirokastra. caratterizzata principalmente da una logica di sistema. Sono convinto che i risultati ottenuti con il progetto siano la migliore dimostrazione che sussidiarietà e partenariato sono i principi su cui si fonda l'opera della Regione Marche. con il Comune di Grottammare e con la Provincia di Ascoli Piceno. di sperimentare forme di cooperazione con i Paesi del Sud-Est Europa finalizzate alla costruzione e allo sviluppo di una euroregione adriatica. sono le tre fasi di un progetto di cooperazione decentrata che ha rafforzato i rapporti di collaborazione della Regione Marche con la Regione e il Comune di Gjirokastra.S ono lieto di presentare questa pubblicazione che testimonia come la Regione Marche sia protagonista di un modello di cooperazione internazionale che vede nel sostegno allo sviluppo locale e sociale la sua specifica missione. sentita da tutte le regioni adriatiche italiane. Questa iniziativa della Regione Marche nasce dall'esigenza. capace di far crescere e sviluppare le comunità locali costruendo concreti percorsi di democrazia. la costituzione dell'Ufficio di Piano della Municipalità e la predisposizione del piano di recupero del centro storico della città. competenze e “buone pratiche”.

Ne kete optike . Rajoni Marche ka vene bazat e nje modeli kooperimi jo te copetuar dhe te improvizuar. e udhehequr nga nje perqasje territoriale dhe e adresuar drejt venies ne rrjet te aktoreve. ne gjendje qe te rrise dhe te zhvilloje komunitetet lokale duke ndertuar udhe konkrete demokracie.K am kenaqesine te prezantoj kete publikim qe deshmon si Rajoni Marche eshte protagonist i nje modeli kooperimi nderkombetar qe sheh ne mbeshtetjen ndaj zhvillimit lokal dhe social misionin e tij specifik. me komunen e Grottammare dhe me Provincen e Ascoli Piceno. Kjo iniciative e Rajonit Marche lind nga nevoja. Gian Mario Spacca Presidenti i Rajonit Marche 9 . Realizimi i kartografise se territorit te Girokastres. hapja e Zyres se Planit te Bashkise dhe predisponimi i planit te rekuperimit te qendres historike te qytetit. per te eksperimentuar forma kooperimi me vendet e Evropes Jug-Lindore te finalizuara drejt ndertimit dhe zhvillimit te nje “Eurorajoni Adriatik”. kompetencave dhe pervojave. Jam i bindur qe rezultatet e arritura me projektin jane dimostrimi me i mire qe ndihma dhe partneriteti jane parimet mbi te cilat themelohet puna e Rajonit Marche. jane tre fazat e nje projekti kooperimi te decentralizuar qe ka perforcuar raportet e bashkepunimit te Rajonit Marche ma Qarkun dhe Bashkine e Gjirokastres. e karakterizuar parimisht nga nje logjike sistemi. e ndjere nga te dyja rajonet adriatike. Besoj qe Adriatiku mund te shenderrohet ne nje “ det evropian” mbi te cilin te udhetojne projektet e zhvillimit ekonomik dhe social te bazuara mbi partneritete te forta territoriale qe te japin sensin e pjesemarrjes ne nje komunitet te vetem te perkushtuar ne ndertimin e nje sistemi stabel dhe homogjen ne te cilin te jene te vleresuara te gjitha mundesite dhe shanset e zhvillimit.

GJIROKASTRA: UN RAPPORTO DI AMICIZIA CHE SI CONSOLIDA. La grande partecipazione dei cittadini. La vita è ricominciata a fluire per le antiche strade di pietra. 10 . come ogni pianta radicata saldamente su terreno fertile. Da allora sono passati quasi sette anni e varie amministrazioni comunali. insieme al Comune di Grottammare e alla Regione Marche è quella di provare ad invertire questa tendenza attraverso l'individuazione di tecniche di intervento appropriate e di procedure conformi agli standards europei. la ricettività turistica ha raggiunto standard internazionali. alle procedure burocratiche ancora lente e macchinose. sta dando molti frutti. Allora ero sindaco a Grottammare e lo scopo della missione era quello di sottoscrivere un patto di gemellaggio che scaturiva dalla visita della nostra città che il primo cittadino dell'affascinante città albanese Ylli Asllani mi aveva riservato nel gennaio dello stesso anno. sia a Gjirokastra che a Grottammare. nel giugno dello scorso anno. siamo certi. un'Amministrazione Pubblica in gravi difficoltà e assolutamente priva di mezzi. la città ha ripreso vita. ma quel rapporto invece di interrompersi si è rafforzato e. uno sviluppo sostenibile in armonia con le proprie risorse naturali. delle associazioni e degli amministratori locali alle numerose assemblee che in questi quasi due anni si sono svolte.Presidente Provincia di Ascoli Piceno E ra l'8 luglio 1999 quando insieme all'indimenticato assessore regionale Bruno Di Odoardo visitai per la prima volta la città di Gjirokastra. Una prima grande soddisfazione è che. Nel 1999 la città di Gjirokastra presentava tutti i problemi dell'Albania di quegli anni: grandi differenze sociali. La sfida che abbiamo raccolto come Provincia di Ascoli Piceno. tra i siti Patrimonio dell'Umanità. insicurezza per il futuro. come per magia. il bazar ha riempito di merci i suoi negozi. Massimo Rossi . Gjirokastra è stata inserita dall'UNESCO. Purtroppo un processo esattamente inverso è toccato ai suoi edifici antichi. Problemi legati alla proprietà sempre contesa. anche grazie al nostro lavoro. gravi carenze nelle infrastrutture e nei servizi. l'entusiasmo con cui alcuni funzionari del nostro Ente si sono impegnati nelle fasi di elaborazione del Piano di Recupero del Centro Storico di Gjirokastra ci confermano la convinzione di aver centrato l'obiettivo avviando un processo che. alla scarsità di risorse per interventi di recupero notevolmente onerosi. porterà in breve tempo risultati importanti per la Gjirokastra del futuro. Da allora la città e i suoi abitanti ne hanno fatta di strada e. L'intento del gemellaggio era quello di collaborare soprattutto nelle politiche di governo del territorio allo scopo di assicurare alle nostre comunità. unite dall'Adriatico. hanno accelerato il degrado degli edifici storici che fino all'inizio degli anni '90 erano sottoposti ai continui interventi di manutenzione da parte dei tecnici e delle maestranze esperte dell'Istituto dei Monumenti che provvedeva a propria cura e spese ad evitarne il degrado. di cui oggi mi onoro di essere Presidente.

fryt ky i vizites ne qytetin tone ne janarin e te njejtit vit te ish Kryetarit te Bashkise Gjirokaster. Por.President i Provinces se Ascoli Piceno K a qene 8 korrik 1999. duke i ngjare nje peme te mbjelle me kujdes ne nje terren pjellor dhe qe jep shume fruta.NJE MARREDHENIE MIQESIE NE KONSOLIDIM. qe edhe fale punes tone.pasiguri per te ardhmen. Qellimi i binjakezimit ishte ai i bashkepunimit ne politikat e administrimit te territorit per te siguruar per komunitetet tona te bashkuara nga i njejti det. se kemi gjetur objektivin e duhur duke nisur nje proces . Ne 1999 qyteti i Gjirokastres ishte misherim i te gjitha problemeve te Shqiperise te asaj periudhe: diferenca te medha sociale .procedurat burokratike akoma te ngadalshme dhe te komplikuara. qe sot kam nderin ta drejtoj. Probleme te lidhura me pronesine. mangesi ne infrastrukture dhe ne sherbime . Pjesmarja e madhe e qytetareve. zotit Ylli Asllani . na konfirmojne bindjen .si dhe entuziazmi me te cilin disa funksionare te Entit tone jane impenjuar ne fazat e elaborimit te Planit te Rikuperimit te Qendres Historike te Gjirokastres. jeta ka filluar te lulezoje neper rruget e kalldremta. duke bashkepunuar edhe me Bashkine e Grottammare-s dhe Rajonin e Markeve eshte ajo e invertimit te kesaj tendence nepermjet individualizimit te teknikave te nderhyrjeve si dhe procedurave konform me standartet europiane. Ne ate kohe isha Kryetar i Bashkise se Grottammare-s dhe qellimi i misionit ka qene nenshkrimi i nje akti binjakezimi. nje administrate publike ne veshtiresi te medha dhe e privuar nga shume mjete… Prej asaj periudhe qyteti dhe banoret e tij kane ecur shume perpara dhe si per magji . e shoqatave si dhe administratoreve lokale ne asamblete e shumta qe keto dy vitet e fundit jane zhvilluar . ne korrikun e vitit te shkuar . qe me siguri do te japi rezultate te rendesishme per te ardhmen e Gjirokastres. per fat te keq nje proces i kundert i ra per fat ndertesave historike. Prej asaj kohe kane kaluar pothuajse shtate vjet. nje zhvillim ne harmoni me pasurite natyrore. vizitova per here te pare Gjirokastren.Sfida qe morrem si Province e Ascoli Piceno . Kenaqesi e madhe eshte per ne. por ajo marredhenie njohu vetem zhvillim. dhe bashke me vitet jane nderruar edhe disa administrata bashkiake.te cilet me shpenzimet e shtetit parandalonin degradimin. pazari ka dyqane te mbushura me mall . 11 . Massimo Rossi .qyteti ka rimarre jete . kur bashke me te paharruarin keshilltarin rajonal Bruno di Odoardo. pritja e turisteve po arrin standartet nderkombetare. kane pershpjetuar degradimin e banesave historike qe deri ne fillim te viteve '90 i ishin nenshtruar nderhyrjeve te ndryshme per mirembajtje prej specialisteve dhe punetoreve te Institutit te Monumenteve . si ne Gjirokaster ashtu edhe ne Grottammare.GJIROKASTRA . ne listen e Pasurive Boterore. mungesa financiare per nderhyrje rikuperuese . Gjirokastra eshte futur nga UNESCO.

il percorso intrapreso insieme ha portato negli anni alla formazione di tecnici albanesi in grado di operare nel settore della pianificazione territoriale e ad un Ufficio di Piano che. dagli operai del settore edile. Debbo essere sincero: proprio così non è stato. Sotto la guida del Sindaco Flamur BIME la municipalità ha operato in stretto contatto con i tecnici e gli specialisti. alle associazioni dei cittadini del Centro Storico. Ma l'enorme mole di lavoro svolta insieme ha rappresentato un momento di grande crescita sia per il gruppo di consulenti italiani che per il gruppo dei tecnici albanesi. ai tecnici progettisti. Naturalmente tutto ciò ha visto un grande impegno e. nel 1998.Sindaco di Grottammare R icordo l'inizio di questa entusiasmante avventura quando. ha riportato di nuovo la parte antica della città al centro della discussione e dell'attenzione da 12 . penso. nel confronto diretto e costante con i cittadini. La nostra sfida iniziale è stata quella di formare tecnici in grado di progettare da soli il futuro della propria città. In un momento in cui tutti in Albania chiedevano aiuti nel settore delle infrastrutture a noi venne richiesta una collaborazione nel settore del governo del territorio. Oggi a distanza di sei anni posso constatare quanto quella richiesta fosse centrata. una crescita anche degli amministratori locali. in particolare nella progettazione del Piano di Recupero del Centro Storico e del Piano Regolatore Generale di cui la città era sprovvista. I consulenti italiani avrebbero dovuto svolgere il ruolo di indirizzo mentre le scelte negli intenti iniziali sarebbero state prese all'interno dell'Ufficio di Piano.Gjirokastra: DAL GEMELLAGGIO AD UN CONCRETO RAPPORTO DI COOPERAZIONE NELLA GESTIONE DEL TERRITORIO Luigi MERLI . iniziarono i primi rapporti istituzionali fra i rappresentanti eletti di Gjirokastra e Grottammare sfociati nel giugno 1999 con la stipula di un atto di gemellaggio firmato dai Sindaci delle nostre cittadine. costruendo passo dopo passo un Piano che. Per la prima volta a Gjirokastra si è operato su base interdisciplinare coinvolgendo nelle scelte tutte le componenti della società civile. La grande prova è stata proprio l'elaborazione del Piano di Recupero del Centro Storico. Mi torna in mente lo stupore con cui accogliemmo le richieste di Cooperazione.Grottammare . è diventato negli anni un punto di riferimento a livello nazionale nell'uso delle più avanzate tecnologie informatiche. aderendo al programma comunitario europeo denominato Phare . formulate dall'allora sindaco Asllani in visita nella nostra città insieme con il Dirigente dell'Ufficio Tecnico.Democracy. oltre ad essere motivo di orgoglio per la municipalità. al di là dell'elevato livello scientifico.

Sot. qe pervecse eshte motiv krenarie per Bashkine. Natyrisht qe ne te gjithe kete. te cilat qytetit i mungonin. puna e madhe e kryer sebashku.Democracy. duke perfshire ne zgjedhjet e bera te gjithe komponentet e shoqerise civile. Per here te pare ne Gjirokaster u punua mbi nje baze shumeplaneshe. Nen drejtimin e Kryetarit te Bashkise z.Grottamare-Gjirokastra: NGA BINJAKEZIMI. specialistet projektues e deri tek shoqatat e qytetareve te Qendres Historike. per perdorimin e teknologjise informatike me te avancuar.s M e kujtohet fillimi i kesaj aventure entuziazmuese. duke u konsultuar drejt perse drejti me qytetaret. eshte trasformuar ne keto vite ne nje pike referimi ne nivel kombetar. z. Asllani na beri gjate vizites ne qytetin tone. impenjimi i administratoreve lokale ka qene shume i madh dhe mendoj se kjo ka sjelle edhe nje rritje te tyre ne nivel profesional. Sidoqofte. Prova e madhe ishte pikerisht hartimi i Planit te Rekuperimit te Qendres Historike. me aderimin tone ne programin europian Phare . Flamur Bime. NE NJE RAPORT KONKRET BASHKEPUNIMI PER ADMINISTRIMIN E TERRITORIT Luigi Merli . ne na u be nje kerkese per bashkepunim ne sektorin e administrimit te territorit dhe ne vecanti per projektimin e nje Plani Rekuperimi te Qendres Historike dhe te nje Plani Regullues te Pergjithshem. aparati i bashkise ka mbajtur kontakte te ngushta me specialistet dhe tekniket dhe keshtu eshte arritur pergatitja hap pas hapi e nje 13 . ndersa zgjedhjet per nderhyrjet e para do te merreshin nga Zyra e Planit. dhe ne ngritjen e nje Zyre Plani. Sfida jone e pare ishte pergatitja e specialisteve te afte per te projektuar vete te ardhmen e qytetit te tyre. Nderkohe qe te gjithe ne Shqiperi kerkonin ndihma ne sektorin e infrastruktures. qe Kryetari i atehershem i Bashkise se Gjirokastres. i shoqeruar nga Drejtori i Zyres per Programim Zhvillim. raporte qe u kurorezuan me pas ne vitin 1999 me firmosjen e nje akti binjakezimi prej Kryetareve te Bashkive te dy qyteteve tona. kur filluan raportet e para institucionale midis perfaqesuesve te Bashkise se Grottamares dhe atyre te Gjirokastres. ne vitin 1998. pas gjashte vjetesh mund te pohoj se kjo ishte nje kerkese e gjetur: rruga qe ndermorem se bashku beri te mundur formimin e specialisteve shqiptare te afte te punonin ne sektorin e planifikimit territorial. Me vine ne mendje gjithashtu momentet e habise prej kerkesave per bashkepunim. duke filluar qe nga punetoret e sektorit ndertimor. Konsulentet italiane duhej te luanin nje rol udhezues. ashtu edhe per grupin e specialisteve shqiptare. Duhet te jem i sinqerte: nuk shkoi tamam keshtu.Kryetar i Bashkise se Grottamare . solli nje moment ritjeje si per grupin e konsulenteve italiane.

Il fatto che un piccolo comune come Grottammare possa con grande impegno ed entusiasmo centrare obiettivi tanto importanti è la riprova di quanto (più che le disponibilità economiche) sia importante la determinazione e l'amicizia tra città geograficamente così lontane eppure caratterizzate da un sentire comune. 14 . Sono molto soddisfatto che questa grande opera di partecipazione abbia contribuito in maniera determinante all'ingresso di Gjirokastra tra le città Patrimonio dell'Umanità per l'UNESCO.parte di tutti i cittadini e delle autorità nazionali. e un grande sentimento di orgoglio mi ha preso quando visitando il sito internet dell'UNESCO ho visto citato il nome di Grottammare tra i contributi al rilancio della città di Gjirokastra e nell'istruttoria dell'ICOMOS (la struttura scientifica) vedere citato il progetto del Piano di Recupero come elemento determinante nella proposta di inserimento.

Plani, qe pertej nivelit shume te larte shkencor, solli serish ne qender te diskutimit dhe vemendjes te qytetareve dhe autoriteteve kombetare pjesen e vjeter te qytetit. Jam shume i kenaqur qe ky bashkepunim ka kontribuar ne menyre determinuese ne futjen e Gjirokastres ne listen e qyteteve Pasuri te Njerezimit te UNESKO-s, dhe personalisht u perfshiva nga nje ndjenje krenarie kur pashe te citohej ne faqen e UNESKO-s ne internet emri i Grottamare-s midis kontribuesve per rilancimin e qytetit te Gjirokastres,si dhe te listuar ne listen e ICOMOS (struktures shkencore) pashe te cituar projektin e Planit te rekuperimit, si nje element thelbesor ne propozimin per futjen e Gjirokastres ne UNESKO. Fakti qe nje bashki e vogel si ajo e Grottamare-s fal impenjimit te madh dhe deshires mundi te harrije objektiva shume te rendesishem ,duke provuar keshtu se sa e rendesishme eshte miqesia midis qyteteve qe gjeografikisht jane larg por qe karakterizohen nga ndenja e te qenit bashke.

15

IL PIANO DI RECUPERO DEL CENTRO STORICO UN CONTRIBUTO DI IMPORTANTE PER IL FUTURO DI GJIROKASTRA.
Flamur Bime - Sindaco di Gjirokastra

I

l Piano di Ricupero del Centro Storico di Gjrokastra realizzato grazie al contributo degli specialisti italiani della Regione Marche e degli specialisti albanesi dell'Ufficio del Piano, rappresenta un contributo fondamentale di collaborazione tra i due paesi. La filosofia posta alla base del governo della nostra realtà locale è stata finora quella di una grande apertura verso le soluzioni innovative, senza complessi e pregiudizi, promovendo i valori significativi e le opere funzionali al benessere della comunità. Nel nome dei cittadini di Gjirokastra voglio esprimere la massima gratitudine nei confronti del Ministero degli Esteri italiano, dell'Ambasciata d'Italia a Tirana , della Regione Marche, della Provincia di Ascoli Piceno, del Comune di Grottammare e di tutti gli specialisti che hanno ideato e realizzato questo progetto di grande valore per il futuro del Centro Storico della nostra città, definito dall'UNESCO parte del patrimonio culturale mondiale, pensato come sfida al grave degrado in cui versano alcuni importanti edifici storici. La realizzazione del Piano di Recupero del Centro Storico della città di Gjirokastra rappresenta non solo un contributo tecnico ma una vera e propria Costituzione Urbana per la parte vecchia della città e sarà considerato come indirizzo operativo certo per le opere che si debbono urgentemente fare oggi e per quelle necessarie in futuro. Questo documento tra l'altro è per Gjirokastra un contributo di grande valore in un'ottica di integrazione europea, ma è anche un modello per ripensare la città e operare in modo positivo sulla base di una mentalità moderna. Il lavoro comune degli specialisti italiani e di quelli albanesi ha portato anche una nuova tradizione di amicizia, di collaborazione, di scambio di valori e di esperienze di buona gestione del territorio, che nel futuro si arricchiranno ancor di più. Noi siamo decisi ad andare avanti su questa strada di amicizia, di collaborazione e di arricchimento reciproco nel confronto costruttivo di valori, culture e rispetto reciproco che i popoli esprimono tra di loro. Nel Comune e nei cittadini di Gjirokastra gli amici italiani troveranno sempre aperto la porta ed il cuore per la realizzazione dei grandi progetti finalizzati al bene comune, allo sviluppo e alla prosperità. Un grazie di cuore.

16

KONTRIBUT ME VLERE PER TE SOTMEN E TE ARDHMEN E GJIROKASTRES.
Flamur Bime - Kryetar i Bashkise Gjirokaster

P

lani i Rikuperimit te Qendres Historike te qytetit te Gjirokastres realizuar me kontribute te perbashketa te specialisteve italiane te rajonit te Markeve dhe te bashkise tone, mbetet nje deshmi e qarte e nje bashkepunimi te shkelqyer midis dy vendeve tona. Filosofia e drejtimit te puneve bashkiake qe kemi ndjekur deri tani ka qene ajo e nje shoqerie te hapur, pa komplekse e paragjykime, duke motivuar e promovuar ide novatore, vlera te verifikuara dhe pune te dobishme per komunitetin. Do te deshirojsa te pershendesja ne emer te qytetareve te Gjirokastres, e te isha thellesisht mirenjohes ndaj kontributit te Ministrise se jashteme te Italise, Ambasades italiane ne Tirane, rajonit te Markeve,Provinces se Ascoli Piceno,Bashkise se Grottammare-s dhe te gjithe specialisteve qe ideuan dhe realizuan kete projekt me vlere teper te rendesishme per ardhmerine e qendres muzeale te qytetit tone, pasuri e trashegimise kulturore boterore te UNESKO- s, si dhe sfiden e perballimit te renimit e te konkurences se kohes. Perfundimi i Planit rikuperues te qendres historike te qytetit te Gjirokastres eshte ne vetvete jo thjesht nje kontribut teknik, por eshte kushtetuta urbane e qytetit, eshte nje udherefyes per punet qe do te realizohen sot e ne te ardhmen. Ajo eshte vec te tjerave edhe nje kontribut me vlere i integrimit europian te Gjirokastres, por edhe nje model per te menduar ne menyre pozitive, per te formuluar mentalitete gjitheperfshirese, qytetare e bashkekohore. Puna e perbashket e specialisteve italiane e shqiptare solli edhe nje tradite te re te miqesise e bashkepunimit, te shkembimit te vlerave e eksperiencave, te cilat do te zhvillohen e pasurohen me tej ne te ardhmen. Ne jemi te vendosur per te ecur ne kete rruge te miqesise e bashkepunimit, ne kete rruge te perfitimit reciprok te vlerave, kulturave dhe dashurise se popujve per njeri - tjetrin. Tek bashkia e qytetaret e Gjirokastres, miqte e pertej Adriatikut do te kene gjithmone deren e zemren e hapur per pune te medha e te dobishme ne sherbim te qytetareve, te zhvillimit e prosperitetit. Ju faleminderit !

17

Ka qenë pikërisht kjo rruga e ndjekur prej meje. qartësojnë në mënyrë të pagabueshme kufizimet e planit tone: sado i kujdesshëm dhe në bashkëpunim të plotë me qytetarët qoftë ai. të studiojmë thellësisht rrënjët historike të popullit shqiptar. . kerkon një akt të vërtetë përulësie. la civiltà Epirota. conoscere gli Illiri. qytetërimin Epiriot. Fredi e K jo fraze e Kadaresë. që nga Enver Hoxha deri tek kriza e piramidave financiare si dhe kontradiktat më të fundit. mu kujtua gjatë një bisede të kohëve të fundit me prof. Ismail Kadare: . L a frase di Kadaré. të zbresim deri në Butrint dhe të ngjitemi deri në Apoloni. nuk e kam gjetur). e përkthyer vite më pare prej një teksti ne frengjisht (përkthimin Italisht te tekstit.por që duhej ta ruanin të varfërit. Vladimir. në të njëjtin vend. egli affermava come il paradosso di Gjirokastra fosse che una città costruita dai ricchi dovesse essere conservata dai poveri. alle grandi contraddizioni recenti. Vuol dire leggere i testi di Ismail Kadaré e provare a capire l'Albania moderna da Enver Hoxa alla crisi delle Piramidi Economiche insieme. Occorre spogliarsi dagli schemi che guidano il nostro operare quotidiano. ky plan duhet të shqërohet me ndërhyrje të karakterit ekonomik qe ndihmojne rikuperimin. për të ndikuar realisht mbi Qendrën Historike të Gjirokastrës. Do të thotë të lexojmë tekstet e Ismail Kadaresë dhe të përpiqemi të kuptojmë Shqipërinë moderne. comporta un grande atto di umiltà. njëri poet e tjetri ekonomist. Ismail Kadaré . in uno stesso luogo. visitare Antigonea e Finiq. Duhet të zhvishemi nga skemat që na drejtojnë në veprimtarinë tonë të përditshme. arrivare fino a Butrinto e risalire fino ad Apollonia. mi è tornata in mente durante una conversazione avuta recentemente con il Prof. che peraltro appartiene ad una civiltà e ad una cultura diverse dalla nostra.CAPIRE LA COMPLESSITA' Il Piano di Recupero del Centro Storico di Gjirokastra Fabrizio TORRESI … un insieme di edifici costruiti da cittadini ricchi che il destino ha riunito. dhe duhet ta pranoj se ka qenë një rrugë për të cilën unë 19 . Këto dy reflektime të shprehura nga dy persona krejt të ndryshëm. një tëresi banesash të ndërtuara nga qytetarë të pasur që fati I ka bashkuar. Genc Rulin. sidomos kur ai i përket një qytetërimi dhe një kulture të ndryshme nga e jona.senza una ragione apparente. E' stato proprio questo il mio approccio e confesso che è stato un percorso entusiasmante per il quale sono grato ai miei amici albanesi (Teodor. potrà incidere realmente sul Centro Storico di Gjirokastra solo se accompagnato da interventi di carattere economico che ne incentivino il recupero. të njohim Ilirët. Genc Ruli. ku dhe ai nënvizonte paradoksin e çuditshëm të Gjirokastrës.“Kronike ne gur”. Capire la complessità di una città. studiare a fondo innanzitutto le radici storiche del popolo albanese.Gjirokaster la città di pietra TË KUPTOJMË KOMPLEKSITETIN Plani I Rikuperimit të Qendrës Historike të Gjirokastrës Fabrizio TORRESI . pa ndonjë arsye të dukshme. . Queste due riflessioni provenienti da un poeta e da un economista chiariscono in maniera inequivocabile quale sia il limite del nostro Piano: per quanto questo possa essere accurato e condiviso con i cittadini. per arsye kohe. tradotta anni fa da un testo in francese (la traduzione italiana del testo è introvabile da tempo). Që të mund të kuptohet kompleksiteti i një qyteti. këtij qyteti të ndërtuar nga të pasurit . të vizitojmë Antigonenë dhe Finiqin.

edhe kënaqësinë e zbulimeve gjatë ballafaqimeve të vazhdueshme per refleksione e perbashketa.Arian) che sono stati delle guide colte e intelligenti. è stato possibile solo grazie al lavoro di preparazione svolto nei quattro anni precedenti. si ai i një Qendre Historike. Është një udhëtim që po zgjat prej gjashtë vitesh. e cila kohët e fundit. di superare i pregiudizi. condividendo le difficoltà di una pianificazione complessa come quella di un Centro Storico. me të cilët kam ndarë përveç vështirësive të shumta (duke filluar që nga dëbora dhe ngricat e janarit 2005 dhe deri tek problemet me mjetet e ndryshme të transportit). E' un viaggio che dura ormai da sei anni. Gjatë këtij rrugëtimi njohjesh kam qene bashke me shumë bashkeudhetare. ai guai con i vari mezzi di trasporto) anche la gioia delle scoperte in un confronto costante su riflessioni comuni. u . complesso come quello del Centro Storico di Gjirokastra. In tutti coloro che hanno lavorato al Piano. në të cilat kam bashkëpunuar për përgatitjen e Planit të Rikuperimit) me realitetin shqiptar qe eshte ne evolucion të shpejtë dhe të vazhdueshëm. Impenjim maksimal më është dashur për të kuptuar disa paradokse. duke ndarë me njëri-tjetrin vështirësitë e një planifikimi kompleks. PROCESI I PREGATITJES SE PLANIT. Vladimirin. Ata më kanë drejtuar nëpër shtigje krejtësisht të panjohura dhe shume pak të zbuluara prej udhetareve dhe operatorëve ndërkombëtarë që kanë kaluar në Gjirokastër gjatë këtyre viteve. në dukje. siç është ai i Qendrës Historike të Gjirokastrës. kuriozë dhe entuziastë potuajse sa unë. durante i quali ho potuto tenere un contatto costante (molto più intenso in questi ultimi due anni di elaborazione del Piano di Recupero) con la realtà albanese in continua e rapida evoluzione. è comunque sempre prevalso l'entusiasmo. Fredin dhe Arianin). Mi hanno portato per sentieri a me ignoti e scarsamente esplorati dai viaggiatori e dagli operatori internazionali che sono passati per Gjirokastra in questi anni. të shoqërisë shqiptare. nel frattempo e anche grazie al nostro lavoro. L'impegno maggiore è stato quello di capire alcune apparenti incongruenze della società albanese e le tante differenze tra le regioni del sud e il resto del paese. gjatë të cilave kam arritur të mbaj një kontakt të vazhdueshëm (edhe më intensive këto dy vitet e fundit. Durante questo periodo. që kanë qenë për mua udhërëfyes të ditur dhe inteligjentë. vullneti për të kuptuar. In questo percorso di conoscenza mi sono ritrovato insieme a tanti compagni di viaggio. me bindjen e përbashkët për rëndësinë e një procesi. Tek të gjithë ata që kanë punuar mbi Planin. është shpallur Pasuri e Njerëzimit nga UNESCO. edhe falë punës tonë. që ka si qëllim përfundimtar rruajtjen dhe shpëtimin e një pasurie kulturore. si dhe ndryshimet e shumta midis rajoneve të jugut dhe pjesës tjetër të vendit. grazie all'impegno del Comune di Grottammare e della Regione Marche è stata realizzata la cartografia informatizzata del territorio comu- duhet t'ua di për nder dhe të falënderoj miqtë e mi shqiptarë (Teodorin. Realizimi per dy vjet i nje Plani Rikuperimi kompleks. IL PROCESSO DI PIANO Giungere alla elaborazione in soli due anni di un Piano. nella convinzione comune dell'importanza di un processo che ha come fine ultimo la salvaguardia di un patrimonio culturale divenuto. Patrimonio dell'Umanità per l'UNESCO. la volontà di capire. për të kapërcyer paragjykimet. gjithmonë ka mbizotëruar entuziazmi. curiosi ed entusiasti almeno quanto me. con i quali ho condiviso oltre alle innumerevoli difficoltà (dalla neve e gelo del gennaio 2005.

si dhe diskutimi i perbashket i cdo problemi përpara se ai ti nënshtrohej gjykimit të qytetarëve dhe autoriteteve lokale e kombëtare.qofte si gjurme që përshkojnë rrugët e vjetra e qofte si sipërfaqe të veshura me gurë të gdhendur. Falë pjesetarve te kësaj Zyre është bërë i mundur skedimi i qindra banesave . përbëhet nga një tërësi elementesh. si mundet vallë të mos studiohen në detaje hapësirat e gjelbërta. sia come tracciato che ricalca antiche vie sia come superfici lastricate in pietra dello stesso materiale cioè che dei tetti e delle pareti.nale. si te mos merren vallë në konsideratë rrugët . Në realitet Qendrat Historike. falë impenjimit të Bashkisë së Grottamare-s dhe të Rajonit të Markeve. deri pak para dorëzimit të materialeve perfundimtare. Abbiamo quindi iniziato con il definire un'area che contenesse all'interno la gran parte degli edifici di Prima Categoria e che consentisse. Normativat jane te prirura drejt tutelimit të objektit ne vetvete. për të cilat duhet treguar kujdes. E' solo grazie ai componenti dell'Ufficio di Piano che è stato possibile schedare centinaia di edifici. përcaktimi maksimal I Qendrës Historike. e pajisur me teknikat më të avancuara të GIS. per il quale vengono fissate norme restrittive ed un iter burocratico finalizzato al controllo centrale di ogni intervento. Problemi i parë me të cilin u ndeshëm. hapesirat publike dhe detajet e shumta kon- . è il risultato di un insieme di elementi a cui va posta attenzione. in un tempo ragionevole. in particolare quello di Gjirokastra. In realtà il Centro Storico. Abbiamo capito subito che il concetto di Centro Storico come tessuto urbano non è conteplato nella legislazione albanese. formato sulle più avanzate tecniche del GIS e dotato di materiale hardware e software all'avanguardia. Fin dai primi sopralluoghi ci siamo resi conto di quanto esteso fosse il territorio in cui sono molto forti le presenze del passato. è stato attivato l'Ufficio di Piano presso la municipalità di Gjirokastra. dhe që na mbajti të impenjuar për pjesën më të madhe të kohës. di effettuarne una schedatura accurata. Al massimo viene individuata un'area all'interno della quale si richiede un'attenzione particolare agli interventi da effettuarsi sugli edifici e solo su questi. gli spazi pubblici da riqualificare e i tanti dettagli costruttivi da tutelare e valorizzare. come non prendere in esame in dettaglio le aree verdi. të realizuara me të njëjtin material që është përdorur për çatitë dhe muret. Gjatë kësaj periudhe. il singolo edificio. Në legjislacion. Le normative sono tese a tutelare l'oggetto. është ai I një hapesire të kufizuar. brenda të cilës kërkohet që tu kushtohet një vëmendje e veçantë të gjitha ndërhyrjeve që do të aplikohen mbi ndërtesat duke i pare ato objekte te vecuara. është ngritur Zyra e Planit pranë Bashkisë së Gjirokastrës. dhe veçanërisht ajo e Gjirokastrës. come non considerare infatti le strade. discutendo insieme ogni passaggio prima di sottoporlo al giudizio dei cittadini e delle autorità locali e nazionali Il primo problema che ci siamo trovati ad affrontare e che ci ha tenuti impegnati fino a poco prima della consegna degli elaborati finali è stato la definizione del perimetro del Centro Storico. Quest'area coincideva in gran parte con il perime- bë i mundur falë punës përgatitore të kryer në katër vitet paraardhëse. ishte përcaktimi i perimetrit të Qendrës Historike. është bërë I mundur realizimi I hartografisë së informatizuar të territorit bashkiak. si dhe materialet më bashkëkohore hardware dhe software. për të cilin përcaktohen norma shtrënguese dhe një sistem burokratik që ka për qëllim kontrollin nga qendra per çdo ndërhyrjeje mbi objektin. Që në fillim e kuptuam se koncepti “Qendër Historike” si njësi urbane nuk është i përcaktuar plotësisht prej legjislacionit shqiptar.

dhe në brendësi të saj përfshinte rreth 750 ndërtesa. hapesirat anësore. Per kete arsye e filluam punën me përcaktimin e një hapesire që të përfshinte brenda saj pjesën më të madhe të objekteve të kategorisë së Parë dhe të na lejonte që brenda një kohe të arsyeshme të realizonim një skedim të plotë dhe të kujdesshëm. ad allargare il perimetro poco oltre quello definito dall'UNESCO raggiungendo così quasi 1000 edifici. përmban brenda saj shumë banesa të kategorisë së parë dhe është e vendosur në një pozicion sugjestiv dhe panoramik duke te ofruar elemente të mrekullueshme të qytetit te vjeter. Un discorso a parte merita il quartiere di Manalat che presenta molte analogie con la parte più antica della città. në pjesën më të madhe të saj koinçidonte me perimetrin e përcaktuar për Qytetin Muze. che regala scorci stupendi della città antica. Si è quindi passati.tro fissato per la Città Museo e al suo interno conteneva circa 750 edifici. Por që në fillim të fazave të skedimit. che presenta caratteristiche simili al resto del Centro Storico. u vendos që t'i kushtohej një vëmendje e vecante lagjes “Dunavat”. Gjatë misionit të fundit. u arrit ne rreth 1000 ndertesa. e cila paraqet karakteristika të ngjashme me pjesën tjetër të Qendrës Historike. por skedimin e banesave e limituam te 840 per arsye te kohes qe eshte parashikuar ne Projekt per dorezimin e materialeve te Planit. le coperture e le tecniche costruttive sono in gran parte conformi a quelle del Centro Storico vero e proprio. presentavano caratteri non molto differenti e in alcuni casi molto più interessanti di quelle interne. in esso sono presenti edifici importanti per tipologia e dettagli costruttivi. in attesa di indagini di maggior struktive. limitandone però la schedatura a 840 in ragione dei tempi previsti dal progetto per la consegna degli elaborati. Pas shume diskutimesh ne Zyren e Planit u kalua ne nje perimeter pak me te gjere prej atij te percaktuar prej UNESCO -s. Kështu arritëm të kapërcenim kufirin e 1200 ndërtesave. dopo lunghe discussioni all'interno dell'Ufficio di Piano. Siamo arrivati così ad oltre 1400 edifici. Tali elementi ci hanno consigliato di sottoporre questa parte della città ad una normativa di salvaguardia provvisoria. le aree di bordo. sidomos në veri dhe në jug. paraqisnin karaktere jo shumë të ndryshme nga ato të hapesirës së brendshme dhe në disa raste edhe më interesante. që duhet te mbrohen dhe vlerësuar. soprattutto a nord e a sud. . le vie di arroccamento sono del tutto simili per tracciato e materiali a quelle tradizionali. contiene al suo interno numerosi edifici di Prima Categoria ed è posto in una posizione particolarmente suggestiva e panoramica. Ma già all'inizio delle fasi di schedatura ci siamo accorti come quest'area non fosse sufficiente a dare conto della complessità e della ricchezza del tessuto urbano antico. e kuptuam se kjo hapsirë nuk ishte e mjaftueshme dhe nuk na paraqiste te gjithë kompleksitetin dhe pasurine e hapsirës se vjeter urbane. Hapesira e përcaktuar nga ne. Nel corso dell'ultima missione si è poi deciso di porre un'attenzione particolare al quartiere di Dunavat. Që prej vizitave te para kuptuam se sa e madhe ishte shtrirja territoriale brenda të cilës prania e të kaluarës është shumë e fuqishme.

che interessa tessuti urbani recenti. t'i nënshtrohet një mbrojtjeje të veçantë. e ndodhur mbi Qendrën Historike. por në lidhje të drejpërdrejtë me të. Rrugët lidhëse janë plotësisht të ngjashme me ato tradicionale. u pa e arsyeshme ndalimi i aktivitetit ndërtimor pa kriter. ma che sono a diretto contatto con quelli del Centro Storico. Il Piano di Recupero inoltre individua un'ampia zona. Da una riflessione nata dalle tavole preliminari. si è pensato di sottoporre a tutela una porzione di territorio posta a monte del Centro Storico. lo stato di abbandono di una parte consistente della città. Si è valutato pertanto di evitare un'attività edilizia indiscriminata. u mendua që një pjesë e territorit. in particolare da una elaborazione che evidenziava sul modello tridimensionale del terreno le principali visuali panoramiche. architettonico. përcakton gjithashtu edhe një zone të gjerë. Nga një refleksion i lindur pas studimit të hartave fillestare dhe. Completata la schedatura degli edifici abbiamo avuto la conferma di quanto avevamo percepito girando per le strade di Gjirokastra: l'elevato livello di degrado degli edifici. pothuajse e pabanuar. Në këtë Lagje vihen re ndërtesa të rëndësishme për nga tipologjia dhe detajet ndërtimore. jashtë perimetrit të Qendrës Historike. in attesa del PRG che definisca norme di maggior dettaglio. Këto elemente na nxitën që ta trajtonim këtë pjesë të qytetit me një normative provizore ruajtjeje. si për materialin e përdorur ashtu edhe për shtrirjen e tyre. Plani i Rikuperimit. arkitektonik. e cila paraqet shumë analogji me pjesën e vjeter të qytetit. esterna al perimetro del centro storico. soprattutto limitandone le altezze. Questa zona mantiene forti connessioni di carattere fisico. në të cilën përfshihen hapesira të reja urbane. pressoché inedificata ma in diretta connessione visuale con esso. janë njësoj me ato të Qendrës Historike. Tale area è contraddistinta da una forte acclività dei versanti e dalla compresenza di importanti elementi di tipo geologico geomorfologico. percettivo e visuale con il centro antico. veçanërisht. Kjo zone ruan lidhje të forta të karakterit fizik. la Një diskutim më vete meriton lagjja “Manalat”. in particolare quelli più antichi.duke vendosur masa te vecanta ne nderhyrjet ndertimore . në pjesën dërmuese të tyre. në pritje të një studimi më të detajuar. perceptues dhe vizual me qendrën e vjeter. paesaggistico e panoramico. imponendo particolari cautele nella realizzazione degli interventi edilizi. që do të bënte të mundur futjen me të drejta të plota të kësaj zone brenda perimetrit të Qendrës Historike. qe janë në kontakt të drejtpërdrejtë me ato të Qendrës Historike. Kjo Zone dallohet . Per kete motiv.dettaglio che ne consentano l'inserimento a pieno titolo all'interno del perimetro del Centro Storico. i cili do të përcaktojë norma më të detajuara. e gjitha kjo në pritje të Planit te Pergjitshem Urbanistik. duke kufizuar lartësitë. mbi të gjitha. Çatitë dhe teknikat ndërtuese. Si è ritenuto che anche questa zona dovesse essere preservata da interventi finalizzati all'urbanizzazione o alla costruzione di nuovi edifici al fine di salvaguardare le visuali panoramiche fruibili dal Centro Storico. të një përpunimi kompjuterik i cili paraqet në model tredimensional pamjet kryesore panoramike të terrenit.

Kur u gjendëm (gjatë një takimi me qytetarët dhe shtypin) të mbyllur në një Bar përgjatë rrugës kryesore të Pazarit. në mes të një stuhie të shkurtër pranverore. Ndërkohë. a noi stranieri. E quando ci siamo trovati (nel corso di un incontro con i cittadini e la stampa) all'interno di un Bar lungo la via principale del Bazar. il grave dissesto di numerose strade e della rete di smaltimento delle acque piovane che portano infiltrazioni negli edifici e dissesto nelle fondazioni. quasi sempre superficiali. vende vende jane edhe një meter te larte. mirmbajtja e keqe e banesave. Nella fase di programmazione iniziale avevamo ipotizzato per ogni missione un incontro tecnico-politico për një thyerje të fortë të faqeve ku eshte vendosur.si dhe për praninë e elementeve të rëndësishëm gjeologjikë gjeomorfologjike. abbiamo sperimentato quanta verità vi fosse in quelle intuizioni e la ragione di quei marciapiedi ai lati delle strade del Bazar. fatto di cordialità e grande volontà di farci capire. I tanti Rachì bevuti insieme a qualsiasi ora del giorno. nel frattempo. consentivano approfondimenti importanti per cogliere le articolazioni complesse del tessuto urbano e di come questo sia strettamente legato agli elementi morfologici del territorio. ogni volta che si chiedeva di poter entrare nei cortili per compilare le schede e fare le foto o dopo ogni riunione pubblica. hanno messo a dura prova la nostra lucidità ma hanno costruito rapporti che vanno ben oltre il lavoro svolto. DALLA PARTECIPAZIONE ALLA CONDIVISIONE: il ruolo dei cittadini. alti anche un metro in alcuni punti. Le sofisticate elaborazioni del GIS. Më kujtohet edhe sot se si na befasoi modelimi i pare tredimensional i terrenit qe na la me goje hapur kur shikonim rrugët e Pazarit. të rrethuar nga më shumë se gjysëm metri ujë që rridhte në rrugë patëm mundësinë të verifikonim vërtetësinë e hamendjeve tona rreth arsyes qe pse trotuaret anësore të rrugëve të Pazarit. braktisja e një pjese të konsiderueshme të qytetit. dëmtimi i rëndë i rrugëve të shumta dhe e rrjetit të kanalizimeve të ujërave të bardha duke krijuar infiltrime nëpër ndertesa. Në përfundim të skedimit të ndertesave u konfirmua ajo cfare kishim përceptuar duke kaluar neper rruget e Gjirokastres : shkalla e lartë e degradimit të banesave. pejsazhistike dhe panoramike. me qëllim që të mbrohen pamjet panoramike te dukshme prej Qendres Historike. Il GIS ha rappresentato indubbiamente un supporto importante per cogliere alcuni elementi della complessità del sistema urbano di Gjirokastra.carenza di manutenzione degli immobili anche in discreto stato di conservazione. le difficoltà di vivere in un centro antico. si dhe dobesim te themelet qe jane pothuaje ne siperfaqe. Është gjykuar që edhe kjo zonë të ruhet nga ndërhyrjet urbanizuese ose nga ndertimet e ndertesave të reja. na dhanë mundësinë të thelloheshim më tepër në deshifrimin e artikulimeve komplekse të hapsirës urbane dhe lidhjen e kësaj të fundit me elementet morfologjike të terrenit. NGA PJESMARJA TE MIREKUPTIMI: roli i qytetarëve. Ricordo ancora la prima modellazione tridimensionale del terreno che ci ha lasciato stupiti nel vedere come le vie del Bazar fossero nient'altro che canali di scorrimento e smaltimento delle acque piovane provenienti dai rilievi montuosi retrostanti. sidomos e atyre më të vjetra. përpunimet e sofistikuara të GIS. durante un acquazzone primaverile. edhe e atyre që ndodhen në një stad konservimi të mire. con più di mezzo metro d'acqua che scorreva lungo la strada.qe ngjanin me kanalet per rrjedhjen e ujrave qe vine prej malit mbi qytet. ma l'altro elemento che ci ha aiutato maggiormente è stato il contatto diretto con i cittadini. GIS ka qene pa dyshim një mbështetje të rëndësishme për përvetësimin e disa elementeve të kompleksitetit të sistemit urban të Gjirokastrës. por elementi tjeter që na ndihmoi më shumë ishte pikërisht kontakti i 24 .

Si mund të harohet asambleja e mbajtur në janar 2005 nen rreshjet e shumta te dëbores dhe me një auditor të mbushur plot . ishte surpriza më e bukur dhe shpërblimi më i mire për impenjimin tone. denonconte vështirësitë e shumta burokratike. që nga autorizimet që duhej të vinin nga Tirana. i cili tregonte për veshtirësitë e shumta të hasura për mirmbajtjen e catise me rasa guri dhe për pamundësitë e tij ekonomike për të përballuar ndërhyrjet e shpeshta që kërkoheshin. La collaborazione richiesta agli enti ha evidenziato un atteggiamento controverso. apo ankohej për praktikën e saj. eseguiti negli anni dai tecnici dell'Istituto. ose pas çdo mbledhjeje publike. duke grumbulluar kështu rreth vetes një interes dhe vëmendje të paparashikuar. gjatë të cilës të ilustrohej puna e kryer dhe të mbaheshin shënim këshillat apo kritikat. della Direzione Centrale a Tirana. STORIA DI UN RAPPORTO CONTROVERSO: il ruolo delle istituzioni. e vunë kthjelltesine e trurit tone në një prove të vështirë. i tempi lunghissimi per ottenerle e la sua pratica che giaceva presso gli uffici da oltre un anno. Në fazën fillestare të programimit kishim hipotizuar që për çdo mision të realizonim fillimisht një takim tekniko-politik dhe në përfundim të tij një asamble publike. Ricordo l'anziano proprietario di un edificio storico che raccontava delle enormi difficoltà incontrate nella manutenzione della copertura in pietra. Ed è per drejtpërdrejtë me qytetarët. Come dimenticare l'assemblea tenuta a Gennaio 2005 sotto una fitta nevicata in una sala piena con numerosi interventi di grande livello? La partecipazione dei cittadini è stata la sorpresa più bella che ha ripagato appieno il nostro impegno. arricchendoli con incontri a tema con le varie categorie interessate al Piano (operatori del settore edile. che ci ha seguito in tutte le fasi più delicate. Nonostante le garanzie dei quattro Direttori che si sono succeduti. Më kujtohet nje pronar me moshe te vjetër i një shtëpie historike. për të bërë foto. Më kujtohet nje zonje. sa here që ne futeshim në oborret e shtëpive për të mbushur skedat. quando non l'aperta ostilità. kohën e gjatë që duhej për të marrë këto autorizime. ha corrisposto il totale disinteresse. associazioni) raccogliendo un'attenzione ed un interesse insperati. Grazie al gran lavoro dell'Ufficio di Piano siamo riusciti a mantenere questi impegni. Pikërisht pjesmarja e qytetarëve në projekt. ku shpesh kishte ndërhyrje të një niveli të lartë. la signora che nell'ultima affollatissima assemblea denunciava le difficoltà imposte dalla burocrazia con le autorizzazioni da ottenere a Tirana. etj…). të tejmbushur me njerëz. all'elevato livello di collaborazione dimostrato nei fatti dalla Direzione Regionale dell'Istituto dei Monumenti. nonostante le richieste ufficiali della Regione Marche. forumi i ekonomistëve. forum degli economisti. Falë punës së madhe të kryer nga Zyra e Planit. Gotat e shumta me raki të konsumuara në çdo ore të ditës. nonostante i numerosi incontri a Tirana e i solleciti del Direttore Regionale (che si è recato più volte presso gli archivi dell'Istituto). e cila kishte më shumë se një vit që rinte nëper zyra.all'inizio e un'assemblea pubblica finale nel corso della quale si illustravano i progressi nel lavoro e si registravano i consigli e le critiche. por gjithashtu ndihmuan në ndërtimin e mardhenieve që shkojnë përtej punës së kryer. kemi arritur të mbajmë premtimet tona. che richiedeva interventi frequenti e per lui impossibili da sostenere economicamente. shoqata të ndryshme. qe në asamblenë më të fundit. një kontakt miqësor dhe plot vullnet të mire për të na treguar ne të huajve vështirësitë e të jetuarit në një qendër te vjeter. 25 . madje duke e zgjeruar aktivitetin tone me takime tematike që përfshinin kategori të interesuara për Planin (operatorë të sektorit ndërtimor. non siamo riusciti ad avere copia di nessuno delle centinaia di raffinati disegni degli edifici storici.

Ci si è trovati davanti il classico foglio bianco. në këtë volum dhe në CD-në që përmbledh gjithë punën e Planit të Rekuperimit.questo che in questo nostro volume e nel CD. soprattutto in una realtà amministrativa ancora molto centralizzata come quella albanese. soprattutto in una realtà sprovvista di una normativa generale di riferimento. ancor peggio. Pikërisht për këto arsye. të cilat do të na lejonin të kuptonim më mire evolucionin e banesave dhe të rindërtonim kështu pjesët që mungojnë. Për sa kohë që do te mohohet hyrja per te pasur këto dokumenta. do të thotë dore të lire manovrave te burokratëve te zellshëm. che raccoglie tutto il lavoro del Piano di Recupero. ashtu edhe në rindërtimin e pjesëve të rëna apo ndërhyrjeve të gabuara nëpër vite. Apo më keq akoma. con il rischio che il suo iter divenisse complesso. Da HISTORIA E NJE MARDHENIEJE JO TE QARTE: roli i institucioneve. pavarësisht takimeve të shumta në Tiranë dhe ngacmimeve të Drejtorit Rajonal (i cili ka shkuar shpesh pranë arkivit të Institutit). pavarësisht kërkesave zyrtare të Rajonit të Markeve. do t'i lihet projektuesve një liri e tepruar krijuese . mano libera alle manovre di burocrati più o meno zelanti. Pavarësisht garancive të katër drejtorëve që kanë pasuar njëri-tjetrin. Bashkëpunimi qe kërkuam prej Enteve shtetërore ka nxjerre ne pah një sjellje jo te qarte: nivelit të lartë të bashkëpunimit. o. 26 . të treguar nga Drejtoria Rajonale e Monumenteve të Kultures. La decisione non è stata né semplice né indolore e ha visto contrapporsi due fazioni molto determinate ed agguerrite. i është përgjigjur mosinteresimi i plotë. o un Piano che andasse oltre la routine per spingere a riflettere anche sull'intero territorio circostante. La prima scelta che ci siamo trovati di fronte è stata tra uno strumento snello e di basso profilo che consentisse anche un processo di approvazione agevole da parte delle autorità competenti. nuk kemi mundur të kemi kopjen e ndonjërës prej qindra skicave ose vizatimeve të ndërtesave historike të realizuara nëpër vite nga teknikët e Institutit. LA SCELTA DIFFICILE: quale Piano per la città di Gjirokastra. për të mos thënë një qëndrim i hapur pengues i Institutit te Monumenteve ne Tiranë. qe na ka shoqeruar në të gjitha fazat delikate të projektit. nuk janë të pranishme këto dokumente të çmuara. Finché non si avrà accesso a questa documentazione si lascerà un eccessivo spazio alla creatività e alla sensibilità del progettista sia nella ricostruzione degli edifici demoliti che delle porzioni mancanti per crolli o interventi non corretti succedutisi negli anni. non sono presenti questi preziosi documenti che consentirebbero di capire meglio l'evoluzione degli edifici che documentano per ricostruirne facilmente le parti mancanti. si në rikonstruksionin e shtëpive plotësisht të shkatërruara. Tante erano le opzioni che si aprivano al nostro operare.

una parte i nostri amici albanesi dell'Ufficio di Piano che propendevano per uno strumento sostanzialmente mediato tra le scarne norme esistenti e le procedure consolidate, dall'altra il gruppo dei consulenti italiani che non voleva rinunciare ad uno strumento all'avanguardia, in grado di svolgere un ruolo di indirizzo per gli altri Piani che seguiranno, provando a forzare la mano su un decentramento in perfetta sintonia con le migliori pratiche amministrative a livello europeo. La discussione si è sviluppata prevalentemente sul tema del decentramento, molto osteggiato soprattutto da chi, a livello centrale, non vuol rinunciare ad alcuni privilegi, contrari peraltro ad ogni logica di snellimento delle procedure indispensabile per non rendere complicati interventi già di per sé molto onerosi. Su questo punto una visione comune non è stata raggiunta e, supportati dalle continue segnalazioni dei cittadini e tecnici locali che denunciano insopportabili lungaggini burocratiche, abbiamo maturato la convinzione che quanti siano intenzionati ad intervenire in una realtà difficile come quella del Centro Storico, accollandosi maggiori costi che vanno dalla disposizione del cantiere, alle tecniche del recupero estremamente complesse e onerose, alle regole molto severe fissate dal Piano, non possono essere gravati anche dall'incertezza nei tempi di rilascio delle autorizzazioni necessarie. Non è giusto che si sottopongano a continui viaggi a Tirana per sollecitare pareri

NJË ZGJEDHJE E VËSHTIRË: cili plan i duhet Gjirokastrës. Opsionet që shtroheshin para nesh ishin të shumta, sidomos po të kihet parasysh një realitet pa norma të përgjithshme referimi. Dhe kështu e gjetëm veten pëprara një letre të bardhë klasike. Zgjedhja e parë që na u desh të bënim ishte ajo midis një instrumenti të thjeshtë dhe me profil të ulët, që ben te mundur edhe një proces aprovimi pa probleme prej autoriteteve kompetente dhe një Plani që shkonte përtej rutinës së zakonshme, qe të shtyn per reflektim edhe per territorrin perreth, por me rrezikun qe procedura i tij te behet komplekse, mbi te gjitha ne nje realitet administrativ akoma shume te centralizuar, sic eshte ai shqiptar. Vendimi nuk ishte as i thjeshtë dhe as pa dhimbje dhe pa kundervenien e dy fraksioneve shume te vendosura dhe luftarake . Nga njëra anë ishin miqtë tanë shqiptarë të Zyrës së Planit, që insistonin për një instrument që të ndiqte një rrugë të mesme midis normave ekzistuese aspak të përshtatshme e procedurave të konsoliduara dhe nga ana tjetër grupi i konsulentëve italianë, të cilët nuk dëshironin të hiqnin dorë nga një instrument i perparuar, në gjendje qe të luante rolin e një udhëzuesi për Planet e tjera që do te behen me vone, duke provuar te meshohej mbi nje decentralizim ne sinfoni perfekte me praktikat me te mira administrative ne nivel europian. Diskutimi u zhvillua sidomos mbi temën e decentralizimit, e penguar veçanërisht prej atyre qe ne nivel qendror nuk duan te zhvi-

27

che possono benissimo essere espressi in ambito locale. L'attuale procedura alimenta una logica di clientela del tutto contraria allo spirito che ci ha mosso durante tutto il processo di progettazione. Dopo lunghe riflessioni e scambi di opinione il gruppo di consulenza italiano ha deciso su questo argomento di andare avanti assumendosi tutte le responsabilità di un possibile insuccesso. Siamo infatti ben coscienti che con questa impostazione aumenta in modo esponenziale il rischio che il nostro lavoro venga dimenticato in qualche cassetto dal giorno successivo alla presentazione ufficiale e che non inizi neanche il suo iter di approvazione. Siamo coscienti di metterci contro una parte dell'apparato burocratico, ma siamo altrettanto certi di interpretare le istanze di cambiamento che la nuova Albania manifesta in molti settori e che i cittadini di Gjirokastra ci hanno rappresentato nei tanti incontri pubblici tenuti in città. Cedere su questo importante principio ci sembrerebbe quasi un tradire le tante aspettative che un processo di Piano così intensamente partecipato ha legittimamente fatto nascere in importanti settori della società civile.

shen nga disa privilegje ,te cilat bien ndesh me cdo logjike lehtesimi te procedurave te domosdoshme, pra nuk duhen bere te komplikuara nderhyrjet qe ne vetvete jane shume te kushtueshme. Në të vërtetë, rreth kësaj pike nuk u arrit një vizion i përbashkët, dhe falë sinjalizimeve të qytetarëve dhe teknikëve lokalë për stërzgjatje burokratike të padurueshme, kemi arritur në përfundimin se ata që kanë si qëllim ndërhyrjen në një realitet të vështirë si ai i qendres historike, dhe që marrin përsipër kostot e larta të nevojshme në kantieret restauruese, teknikat shumë komplekse dhe të bazuara në regullat strikte të përcaktuara nga Plani i Rekuperimit, nuk mund që të ngarkohen edhe me barrën e pasigurisë lidhur me afatet e dhënies së autorizimeve ose lejeve të nevojshme. Nuk është e drejtë që ata t'u nënshtrohen udhëtimeve të vazhdueshme në Tiranë për të trajtuar probleme, të cilat shumë mirë mund të parashtroheshin brenda kuadrit lokal. Procedura e sotme ushqen një llogjikë klienteliste, krejtësisht kundër shpirtit të veprimit qe ne na ka udhëhequr gjatë gjithë procesit të projektimit. Pas reflektimeve të gjata dhe shkëmbimit të opinioneve të shumta, grupi italian i konsulencës, vendosi që të vazhdojë punën e vet, duke marrë përsipër çdo rrezik te mundshem mos suksesi. Jemi të

28

I LIMITI DEL PIANO E I POSSIBILI SVILUPPI FUTURI. Mostrare la complessità del tessuto urbano di Gjirokastra è stato il primo principio posto alla base del nostro operare, pur nella convinzione che questo è un processo lungo che non può concludersi nei tempi stretti imposti dal Piano, ma siamo convinti di averne colto alcuni elementi che sono leggibili nelle tavole di analisi. Abbiamo comunque messo a punto un metodo di lavoro e di indagine che, per approfondimenti successivi, potrebbe portare molto vicino all'obiettivo. Il lavoro va continuato e portato a termine seguendo il tracciato pensato sei anni fa e messo a punto per approfondimenti successivi in questi anni. Il successivo passo, ormai non più rinunciabile, dovrà essere il Piano Regolatore Generale che, dopo la città storica, analizzi la città moderna e ne definisca lo sviluppo futuro, nel rispetto dell'ambiente. Uno studio intermedio, senz'altro urgente in virtù di quanto indicato nella tavola di analisi geologica, è quello sul rischio sismico. La grave situazione relativa alla stabilità dei versanti e alla faglia ipotizzata che attraversa l'intero centro urbano ci lascia molto preoccupati su potenziali danni a persone e cose in caso di eventi sismici. La riduzione del rischio sismico è un obiettivo sicuramente praticabile e che si lega con le proposte contenute nel Piano

ndërgjegjshëm se me këte menyre te vepruari rritet shume reziku që puna e jonë të harrohet në ndonjë sirtar që të nesërmen e paraqitjes zyrtare , madje të mos fillojnë as procedurat e aprovimit të saj. Jemi të ndërgjegjshëm se po përballemi me një pjesë të aparatit burokratik, por nga ana tjetër jemi gjithashtu të bindur edhe per ndryshimet që Shqipëria e re po shfaq në shumë sektorë. Kete fakt na e kane konfirmuar edhe qytetaret e Gjirokastres ne takimet publike te mbajtura ne qytet. Te dorëzoheshim tani, do të na duket si një tradhëti kundrejt shpresave që një Plan i hartuar me një bashkëpunim kaq të gjerë, ka bërë të lindin në shumë sektore të rëndësishëm të shoqërisë civile. KUFIZIMET E PLANIT DHE MUNDËSITË E ZHVILLIMEVE TË ARDHSHME Paraqitja e kompleksitetit të hapesirës urbane të Gjirokastrës, përbënte principin bazë të punës sonë, edhe pse ne jemi të ndërgjegjshëm se ky eshte një proces i gjatë, i cili nuk mund të përfundoje brenda afateve strikte të përcaktuara nga Plani, por ne jemi të bindur se kemi arritur të mbledhim disa elemente të lexueshme qartësisht në hartat e analizës. Sidoqofte, ne kemi ngritur një metodë pune dhe vrojtimi e cila do të na lejonte të thelloheshim më shumë mbi temën, dhe do të na afronte më shumë me objektivin. Puna duhet të vazhdojë dhe të përfundojë duke ndjekur rrugen e përcaktuar gjashtë vjet më parë, dhe të përshtatur për thellim të mëtejshëm gjatë viteve te ardhshem.

29

i cili pas qytetit historik. e bën të pamundur të ndërpritet. Situata e rëndë që paraqesin faqet e kodrave. tra le sue acquisizioni architettoniche e i suoi valori spirituali. orientandone le priorità e finalizzandone i potenziali finanziamenti. duhet të jetë Plani Regullator i Përgjithshëm. la poesia e lo sviluppo audace del pensiero di coloro che ci vivono.. që përshkon gjithë qendrën urbane.mbetet ende shumë për të zbuluar në universin e këtij qyteti. dhe nga ana tjetër. jemi të bindur se vetëm një Plan.Gjirokaster la città di pietra Hapi i radhës. Ismail Kadare: . non abbia senso. na shqetësojnë së tepërmi. midis cilësive të tij arkitektonike dhe vlerave të tij shpirtërore.del Centro Storico. ci fa sperare sia difficile interrompere. Ismail Kadaré . tashmë i pashmangshëm. dhe carja nëntokësore e hipotezuar. 30 . se non supportata da una pianificazione accorta degli investimenti pubblici. duke respektuar ambientin. Siamo convinti che un Piano non possa risolvere tutti i problemi di una città e che la pianificazione urbanistica. Nderkohe gjykoj se duhet të kryhet patjetër një studim sizmik. dhe se një planifikim urban nese nuk pasohet nga një planifikim i investimeve publike nuk ka kuptim. nel rapporto tra il suo aspetto fisico e la mentalità dei suoi abitanti.“Kronike ne gur”. Natyrisht. i cili orienton prioritetet dhe përcakton mundësitë potenciale të financimit. dall'altra. midis artit të ndërtimit nga njëra anë. po të marim në konsideratë dëmet e mundshme në jetë njerëzish dhe materiale gjatë aktivitetit sizmik. ma siamo coscienti di aver avviato un processo che. poezisë dhe zhvillimit të mendimit të atyre që jetojnë në të. . tra l'arte di costruire da una parte e. nevoja e të cilit del edhe nga tabela e analizave gjeologjike. la costante e attiva partecipazione dei cittadini. la filosofia.do të analizojë qytetin modern dhe do të përcaktojë zhvillimin e tij të ardhshëm. në raportin midis paraqitjes fizike dhe mentalitetit të banorëve të tij. Por nga ana tjetër jemi të ndërgjegjshëm se jemi bërë nismëtarë të një procesi të cilin pjesmarrja aktive e qytetarëve. nuk i zgjidh të gjitha problemet e një qyteti. … resta ancora molto da scoprire nell'universo di questa città. filozofisë. Reduktimi i rezikut sizmik është një objektiv shumë i realizueshëm dhe lidhet drejtpërsëdrejti me propozimet e Planit të Rekuperimit të Qendrës Historike.

.

Pjesa e banuar historike përfshin një sipërfaqe prej rreth 1.2 km 2. Il piano di recupero ha interessato l'intero centro storico concentrando maggiormente l'analisi nella zona più rappresentativa dello stesso nel cui perimetro. kishin filluar gjithashtu edhe një sërë studimesh dhe kërkimesh sëbashku me publikimin e dokumentit të parë të Planit. Le basi per la redazione del Piano erano già state poste con il lavoro svolto negli anni precedenti. në pararojë nga këndvështrimi teknologjik. por edhe shumëllojshmëria dhe kompleksiteti i aspekteve që janë për t'u analizuar.DALLA SCHEDATURA DEGLI EDIFICI ALLE TAVOLE DI ANALISI E DI PROGETTO Bruno Bonifazi NGA SKEDIMI I NDERTESAVE TE HARTAT E ANALIZAVE DHE ATO TE PROJEKTIT Bruno Bonifazi L a redazione del Piano di Recupero di un centro storico come Gjirokastra è una sfida certamente impegnativa per qualsiasi urbanista. duke përqëndruar në pjesën më të madhe analiza në zonën më përfaqësuese të saj. janë të tilla që kërkojnë një ballafaqim të shumë disiplinave dhe të teknikave më të avancuara të analizës dhe të përvetësimit të të dhënave. più esteso di quello della P ërpilimi i Planit të Rekuperimit të një qendre historike si Gjirokastra. L'abitato storico copre una superficie di circa 1. Plani i rekuperimit përfshin gjithë qendren historike. duke përfshirë edhe pjesën më antike rreth kështjelles si dhe zhvillimet e mëtejshme deri në ndërtimet e shekullit XIX.2 km2 comprendendo la parte più antica a ridosso del castello ed i successivi sviluppi fino alle costruzioni del XIX secolo. është një sfidë sigurisht shumë impenjative për çdo urbanist: mbi të gjitha dimensionet. Bazat e përpilimit të Planit ishin hedhur që me punën e bërë në vitet e kaluara në veçanti me redaktimin e hartografise aerofotogrametrike në format dixhital dhe aktivizimi i Zyrës së Planit pranë Bashkisë së Gjirokastrës me mjete informatike GIS. in particolare con la redazione della cartografia aerofotogrammetrica in formato digitale e l'attivazione dell'Ufficio di Piano presso il Comune di Gjirokastra con strumentazioni informatiche GIS all'avanguardia dal punto di vista tecnologico. në perimetrin e së cilës 33 . le dimensioni innanzitutto ma anche la molteplicità e la complessità degli aspetti da analizzare sono tali da richiedere un approccio multidisciplinare e le più avanzate tecniche di analisi e di acquisizione dei dati. erano anche stati avviati una serie di studi ed indagini confluiti nella pubblicazione del primo quaderno di piano.

si è proceduto ad una rilevazione delle caratteristiche degli edifici in via më i shtrirë nga ai i qytetit muze. classificati dall'Istituto dei Monumenti di Cultura come di prima categoria. por në të cilën dallohen një numër i konsiderueshëm ndërtesash me interes historik dhe tipologjik të shfaqura në një rrjet më të vogël që gjithësesi duhet ruajtur për të mbajtur të paprekur fizionominë e përgjithshme të qendrës historike. Për pjesën që mbetet. është proçeduar me skedimin e plotë të ndërtesave. Per la restante parte. si è proceduto alla integrale schedatura degli edifici. të klasifikuara këto nga Instituti i Monumenteve të Kulturës si të kategorisë së parë. 34 . caratterizzata dalla minore presenza di emergenze architettoniche ma nella quale si rilevano un buon numero di edifici di interesse storico e tipologico immersi in un tessuto minore che va comunque conservato per mantenere la fisionomia complessiva del centro storico.città museo. Është pikërisht kjo zonë në të cilën janë të pranishme pjesa më e madhe e ndërtesave të banuara historike karakteristike të Gjirokastrës. È questa la zona nella quale sono presenti la quasi totalità degli edifici residenziali storici caratteristici di Gjirokastra. e karakterizuar kjo nga një prezencë më e vogël e emergjencës arkitektonike.

speditiva con una serie di sopralluoghi e con l'ausilio di foto aeree ad alta risoluzione. Il perimetro così definito ricomprende per intero l'area tutelata dall'U.N.E.S.C.O come patrimonio dell'umanità ed interessa un numero di edifici superiore a 1400. Il Piano ha poi previsto una serie di zone di tutela, alcune delle quali transitorie, all'intorno di tale perimetro; si tratta: - della zona di tutela delle visuali panoramiche che interessa la parte a monte del centro storico con lo scopo di tutelare la veduta d'insieme di Gjirokastra; - della zona di salvaguardia del quartiere storico di Manalat, posto a sud-ovest del castello, che non è stato incluso nel Piano di Recupero avendo definito quale margine per quest'ultimo il crinale che sale verso monte e che costituisce il limite fisico delle visuali dal cuore del centro storico; - della zona di salvaguardia del centro storico che interessa i tessuti urbani recenti a diretto contatto con quelli storici e che hanno con essi forti connessioni di carattere fisico, architettonico, percettivo e visuale; in tale zona, in assenza di un piano regolatore della città, è opportuno che vengano adottate particolari cautele nella realizzazione degli interventi edilizi. La scheda di rilevamento utilizzata è stata derivata da quella studiata dalla Provincia di Ascoli Piceno per il censimento degli edifici di valore storico architettonico del proprio territorio, opportunamente adattata per le specificità del centro storico di Gjirokastra. La scheda comprende oltre ai dati identificativi dell'edificio, informazioni sull'epoca di costruzio-

është proçeduar me gjetjen e karakteristikave të ndërtesave në mënyrë të shpejtë me një sërë vrojtimesh në vend dhe me përdorimin e fotografive ajrore me saktësi të madhe. Perimetri i përcaktuar ne kete menyre, përmbledh gjithë zonën e mbrojtur nga UNESKO si trashëgimni mbarë humanitare dhe përfshin një numër më të madh se 1400 ndërtesa. Plani, më tej ka parashikuar edhe një sërë zonash të mbrojtura, disa prej të cilave kalimtare përreth këtij perimetri dhe bëhet fjalë për: - Zonën e mbrojtur të pamjeve panoramike , që përfshijnë pjesën mbi qendrën historike, me qëllim mbrojtjen e pamjes së përgjithshme të Gjirokastrës. - Zona e mbrojtur e lagjes historike Manalat e shtrirë në jug-perëndim të kështjellës, e cila nuk është përfshirë në Planin e Rekuperimit, duke vendosur si kufi për këtë të fundit, kreshtën që ngjitet drejt pjesës së ngritur dhe që përbën një limit fizik të pamjeve nga zemra e qendrës historike. - Zonën tampon te qendrës historike që përfshin pjesët urbane te kohëve të fundit në kontakt të drejtpërdrejt me ato historike dhe, që kanë me to lidhje të forta të karakterit fizik, arqitektonik, perceptues dhe pamor: në këtë zonë në mungesë të një plani rregullues të qytetit,është e domosdoshme që të adoptohen përkujdesje të vecanta në realizimin për rindërtimin e mundshëm të ndërtesave. Skeda e rilevimit e përdorur vjen nga ajo që është studiuar deri vonë në Provincën e Ascoli Piceno për regjistrimin e ndërtesave me vlerë historike të territorit të vet, e përshtatur veçanërisht në veçantitë specifike për qendrën historike të Gjirokastrës.

35

ne e sugli eventuali successivi interventi di restauro, sulle caratteristiche geometriche dell'edificio (superficie, altezza e numero di piani), sulle destinazioni d'uso originarie ed attuali, sulla dotazione di impianti e sull'accessibilità dalle strade pubbliche anche con mezzi meccanici; gli edifici vengono altresì classificati dal punto di vista tipologico secondo le descrizioni contenute nella pubblicazione “Qyteti-muze i Gjirokastrës” di Emin Riza. Sono presenti anche dettagliate informazioni sullo stato di conservazione degli elementi tipologici e costruttivi quali strutture verticali, solai, coperture, paramenti esterni, architravi aggetti, balconi, ecc.. Infine vi è una parte della scheda relativa agli eventuali annessi, antichi o recenti, ed alle aree di pertinenza esterne. La scheda è completata dal rilievo fotografico ed in alcuni casi dai disegni dell'edificio. Tutto il lavoro di schedatura è stato informatizzato attraverso procedure GIS (Geographical Information System) e reso disponibile in un cd-rom interattivo con il quale è possibile consultare gli elaborati cartografici di piano e richiamare con un semplice click sull'edificio che interessa la scheda relativa completa di foto e disegni di rilievo in alcuni casi presenti. Circa i disegni degli edifici storici si deve rilevare che non è stato

Skeda përmbledh, përveç të dhënave identifikuese të ndërtesës, informacione për periudhën e ndërtimit dhe të restaurimeve të mundshme më pas, për karakteristikat gjeometrike të ndërtesës (sipërfaqe, lartësi dhe numri i kateve), për destinacionin e përdorimit në origjinë dhe aktual, për pajisjen me impiante dhe mundësinë e hyrjes në rrugët publike të mjeteve mekanike. Ndërtesat klasifikohen gjithashtu edhe nga pikëpamja tipologjike sipas përshkrimeve që përmban botimi “Qytetimuze i Gjirokastrës” i Emin Rizës. Janë të pranishme edhe informacione të detajuara mbi gjendjen e ruajtjes të elementeve tipologjike dhe të ndërtimit si: strukturat vertikale, soletat, çatite, veshjet e jashtme, arqitrarët që dalin, ballkonet, etj. Në fund, një pjesë e skedës ka të bëjë me shtesat e mundshme të papërfshira, te vjetra ose të kohëve të fundit dhe, zonave që u përkasin pjesëve të jashtme. Skeda është e kompletuar nga rilevimi fotografik dhe në disa raste nga skicat e ndërtesave. Gjithë puna e skedimit është informatizuar me anë të proçedurave GIS (Geographical Information System) dhe është e disponueshme në një CD-rom interaktive me të cilin është i mundur konsultimi i materialeve kartografike të Planit dhe mjafton një klik i thjeshtë mbi ndërtesën në shqyr-

36

possibile ottenere copia di quelli conservati presso l'archivio dell'Istituto dei Monumenti di Cultura né si è potuto procedere, nei tempi e con le risorse a disposizione, ad un rilievo diretto; la procedura informatica tuttavia è stata costruita in modo da consentire l'inserimento oltre che delle foto anche dei disegni qualora si rendessero disponibili. Le operazioni di schedatura e rilievo hanno visto impegnati i tecnici albanesi dell'ufficio di piano; si è trattato di un lavoro lungo e molto impegnativo per il grande numero degli edifici da rilevare e per la complessità degli agglomerati del centro storico, addossati e stretti fra vicoli e viuzze, tanto da rendere spesso difficoltoso il rilievo e le riprese fotografiche delle facciate. A conclusione risultano schedati 840 edifici e questo lavoro ha rappresentato la base per la realizzazione degli elaborati del Piano di Recupero divisi tra elaborati di indagine e di progetto. Gli elaborati di indagine, limitati alla zona in cui è stata realizzata la schedatura completa, sono costituiti da 11 tavole alla scala 1:2.000; precisamente si tratta di: Tav. A - “Epoca di costruzione degli edifici” nella quale gli edifici del centro storico sono distinti in cinque classi in base all'epoca di costruzione; si evidenzia come un buon numero di essi, circa 380, siano di epoca precedente al 1900 mentre altri 250 risalgono alla prima metà del XX secolo. Tav. B - “Categoria degli edifici” nella quale vengono indicati gli edifici di I e II categoria come classificati dall'Istituto dei Monumenti di Cultura. Tav. C - “Classi tipologiche degli edifici” nella quale gli edifici vengono classificati in base alle tipologie caratteristiche del centro storico desunte dalla pubblicazione “Qyteti-muze i Gjirokastrës” di Emin Riza. Tav. D - “Stato di conservazione degli edifici” nella quale viene evidenziato in quattro classi, buono, medio, cattivo e pessimo, lo stato di conservazione generale dell'edificio. Da mettere in rilievo il dato allarmante di oltre 300 edifici che risultano in pessimo o cattivo stato

tim, për të patur skedën e kompletuar me fotografi dhe skica në rastet kur janë të pranishme. Në lidhje me skicat e ndërtesave historike duhet patur parasysh mungesa e kopjeve të ruajtura në Arkivin e Institutit të Monumenteve të Kulturës, gjithashtu nuk është bërë i mundur proçedimi në vite dhe me burimet e disponueshme në një rilevim direkt. Gjithësesi proçedura informatike është ndërtuar në mënyrë të tillë që të lejojë shtimin e mëtejshëm, jo vetëm të fotografive, por edhe të skicave në qoftë se këto do të ishin të disponueshme. Veprimet e skedimit dhe të shqyrtimit kanë impenjuar mjaft teknikët shqiptarë të Zyrës së Planit: bëhej fjalë për një punë të gjatë dhe impenjative për numrin e madh të ndërtesave që duhej të merreshin në shqyrtim dhe për kompleksitetin e elementeve të qendrës historike te vendosur një mbi një, midis sokaqeve dhe rrugicave, aq sa disa herë bëhej i vështirë si shqyrtimi ashtu edhe fotografimi i fasadave. Si konkluzion rezultojnë të skeduara 840 ndërtesa dhe kjo punë përbën bazën e realizimit të materialeve të Planit të Rekuperimit të ndara këto, midis materialeve të kërkimeve dhe të projektit. Materialet e kërkimeve, të kufizuara në zonën ku është realizuar skedimi i plotë, përbëhen prej 11 hartash me shkallë 1:2.000. Më saktë flitet për: Harta A-“Periudha e ndërtimit të banesave”, në të cilën ndërtesat e qëndrës historike ndahen në 5 klasa në bazë të periudhës së ndërtimit; vihet re se numëri me i madh i tyre, rreth 380,të jenë para 1900, ndërsa 250 të tjera janë të gjysmës së parë të shekullitXX. Harta B -”Kategoria e ndërtesave”, në të cilën tregohen ndërtesat e kategorisë së parë dhe të dytë të klasifikuara nga Instituti i Monumenteve të Kulturës. Harta C- “Klasat tipologjike të ndërtesave”, në të cilën ndërtesat klasifikohen në bazë të tipologjive të qëndrës historike të nxjerra nga botimi ”Qyteti-Muze i Gjirokastrës” me autor Emin Rizën. Harta D- “Gjëndja e ruajtjes së banesave”, në të cilën ndertesat ndahen në katër klasa: e mirë,e mesme,

37

.

H . E . buono.kater kate. oltre 200 risultano gli edifici di tre e quattro piani. Tav. Tav. lo stato di conservazione delle coperture che costituisce un elemento di grande rilevanza sia perché le caratteristiche coperture in pietra determinano la specificità del centro storico di Gjirokastra e quindi il loro mantenimento è di assoluta importanza. G . ky numër është për t'u konsideruar në rritje të shpejtë dhe të vazhdueshme për shkak të degradimit progresiv të ndërtesave të privuara nga mirëmbajtja.“Numri i kateve”. questo numero è peraltro da considerare in rapido e costante aumento a causa del progressivo degrado degli edifici privi di manutenzione.“Gjendja e ruajtjes së çative”. Numri i kateve dhe lartësia është një element i rëndësishëm në vlerësimin e cënueshmërisë sizmike të ndërtesave.ne të cilat evidentohen në tri klasa: e mirë. Harta H. Edhe në këtë rast del në pah një e dhënë jo pak shqetësuese ku rezultojnë rreth 200 ndërtesa me çati në një gjendje të keqe. e mesme dhe e keqe.“Destinazioni d'uso dei piani terra” dalla quale risulta che la destinazione prevalente è la resi- e keqe dhe shumë e keqe. Duhet të vihet në dukje gjendja alarmante e më shumë se 300 ndërtesave qe rezultojnë në një gjëndje të ruajtur shumë të keqe ose të keqe.“Destinacioni i përdorimit të katit 39 . një tregues ky i një rritjeje të mëtejshme të demtimeve për arsye të mungesës te çfarëdo lloj ndërhyrjeje për mirëmbajteje. mbi 200 rezultojnë ndërtesa me tre . Tav. pure consistente è la presenza di coperture piane (circa 200 edifici). Gjithashtu janë evidentuar ndërtesa me veshje në gur dhe prezencë e shtesave njekatshe.“Tipologie delle coperture” dalla quale risulta che la tipologia di gran lunga prevalente è quella a padiglione con manto di copertura in pietra (oltre 500 edifici).di conservazione. në të cilat përfshihen shtëpitë karakteristike kullë. qoftë sepse çatitë karakteristike në gur që përcaktojnë veçantinë e qendrës historike të Gjirokastrës. gjithashtu ekzistojnë edhe çatitë e sheshta (rreth 200 ndërtesa).“Numero dei piani” nella quale gli edifici vengono classificati in base al numero dei piani. pra mirëmbajtja e tyre është e rëndësisë absolute. Përveç kësaj në hartë tregohen ndërtesat e braktisura pjesërisht apo tërësisht. da considerare quali elementi in contrasto con le caratteristiche originali degli edifici. tipike për qendrën historike të Gjirokastrës.“Stato di conservazione delle coperture” nella quale viene evidenziato in tre classi. nei quali sono comprese le caratteristiche case torre (kullë) tipiche del centro storico di Gjirokastra. Sono stati altresì evidenziati gli edifici con manto di copertura in pietra e presenza di porzioni piane. Harta F . Tav. Harta E . Anche in questo caso emerge un dato non confortante risultando circa 200 gli edifici con copertura in cattivo stato di conservazione.“Tipologjia e çative” nga ku rezulton se tipologjia më mbizotëruese është ajo e veshjes së çatisë në gur (më tepër se 500 ndërtesa). elemente që janë në kontrast me karakteristikat origjinale të ndërtesave. Nella tavola vengono altresì indicati gli edifici parzialmente o totalmente abbandonati essendo questo un indice di maggiore vulnerabilità per l'assenza di qualsiasi intervento di manutenzione. da considerare quale tipologia impropria per le caratteristiche del centro storico e pertanto da sostituire. qoftë sepse kushtet e këqija të çatisë në një ndërtese te vjeter paralajmërojnë për një degradim të strukturave poshtë tyre me mundësinë e rrëzimit të vetë ndërtesës. F . medio e cattivo. në bazë të të cilës ndërtesat klasifikohen sipas numrit të kateve. Harta G . Il numero di piani e quindi l'altezza è un importante elemento nella valutazione della vulnerabilità sismica degli edifici. gjendja e konservimit të çative që përbën një element të një rëndësie të madhe. për t'u konsideruar si tipologji jo e saj. sia perché le cattive condizioni della copertura in un edificio antico preludono ad un rapido degrado delle strutture sottostanti con possibilità di crollo dell'edifico stesso. për karakteristikat e qendrës historike dhe ndërkohë për t'u zëvendësuar.

“Zonizzazioni di piano” nella quale sono riportati i perimetri delle varie zone individuate dal piano. Harta I . fissati una serie di punti di osservazione nelle zone a valle del centro storico ed in alcune posizioni significative all'interno di esso. Harta J . gjithashtu përzgjidhen edhe disa zona. Nga rezultatet e këtij përpunimi është përcaktuar zona e mbrojtur e shfaqjeve panoramike. Dai risultati di questa elaborazione è stata definita la zona di tutela delle visuali panoramiche ovvero la zona in diretta connessione visiva con il centro storico che deve rimanere inedificata al fine di non compromettere il profilo della parte a monte e la vista d'insieme. i cui contenuti sono di seguito sinteticamente descritti: Tav. vengono altresì individuate alcune aree da sottoporre a ristrutturazione urbanistica ed in particolare quella per la realizzazione della nuova sede della facoltà di economia. ujesjellësat dhe rrjeti i ujërave të zeza. 1 . i ndërtuar në bazë të kartografisë dixhitale. Përpunimet e projektit janë të shtrira në një perimetër më të gjerë që përfshin gjithë zonën historike dhe janë të përbëra nga 5 harta nga të cilat e para në një shkallë 1:4000 dhe të tjerat me një shkallë 1:2000. acquedotto e rete fognante. dall'analisi effettuata sul modello tridimensionale. intervento considerato strategico dalla municipalità di përdhes”. K . në të cilën ndërtesat janë të ndara në bazë të ndërhyrjeve urbanistike që mund t'u bëhen. nga i cili rezulton se destinacioni i përgjithshëm është banimi. I . me përjashtim të Pazarit në të cilin mbizotërojnë destinacionet tregëtare duke pohuar emrin e kësaj zone. Tav. duke vendosur disa pika vëzhgimi në zonat e luginës së qëndrës historike dhe. mbi të gjitha zona e përcaktuar për 40 . në disa pozicione kuptimplote në brëndësi të saj. nga analiza që i është bërë modelit tridimensional.“Harta gjeologjike” në të cilën janë përmbledhur rezultatet e kërkimeve gjeologjike dhe gjeomorfologjike. ose për më saktë zona që ka një lidhje të drejtpërdrejtë vizive me qëndrën historike. J . Tav. Tav. è stato possibile determinare le aree visibili da tali punti.“Pamjet panoramike”. Tav. 2 . të cilat duhet t'i nënshtrohen ristrukturimeve urbanistike . në të cilën është pasqyruar rezultati i një përpunimi i përftuar nga modeli tridimensional.“Impiantet e rrjeteve”.”Kategoritë e ndërhyrjeve”.“Impianti a rete” nella quale sono state riportate le reti degli impianti tecnologici esistenti. laddove consentite. aty ku janë të lejuara. është bërë e mundur të përcaktohen zonat që duken nga këto pika. Harta 2 . ku nuk duhet të ndërtohet në mënyrë që të mos kompromentohet profili i zonës më të lartë dhe i pamjes së përgjithshme.“Carta geologica” nella quale sono sintetizzati i risultati delle indagini geologiche e geomorfologiche svolte.denza con l'eccezione del Bazar in cui prevalgono le destinazioni commerciali a confermare la vocazione di questa zona.“Visuali panoramiche” nella quale è stato riportato il risultato di una elaborazione ottenuta dal modello tridimensionale costruito sulla base della cartografia digitale. përbërja e të cilit është përshkruar me imtësi më poshtë: Harta 1-“Ndarja në zona e planit” në të cilën janë pasqyruar perimetrat e zonave të ndryshme të zgjedhura në plan në brëndësi të të cilave aplikohet normativa e përgjithshme që disiplinon ndërtimet e reja. all'interno delle quali si applica la normativa generale che disciplina le nuove costruzioni. linjat elektrike. Harta K. Gli elaborati di progetto sono invece estesi ad un perimetro più ampio che comprende l'intero centro storico e sono costituiti da 5 tavole di cui la prima in scala 1:4000 e le altre a scala 1:2000. linee elettriche.“Categorie d'intervento” nella quale gli edifici sono classificati sulla base degli interventi edilizi a cui possono essere sottoposti. në të cilën janë pasqyruar rrjeti i impianteve teknologjike ekzistuese.

3 . ndërtesat në të cilat catia duhet përshtatur me nderhyrje të thjeshta dhe ato që prezantojne një çati në kontrast të thellë me çatitë e qëndrës historike si rezultat duhen ndryshuar. tipologjisë dhe gjëndjes së ruajtjes. projekti i së cilës është në një fazë të avancuar. Harta 5-“Shtrimi i rrugëve”. tipologia e stato di conservazione. duke dalluar ato origjinale ose ato të realizuara me materiale dhe teknika të bazuara në ato origjinale dhe ato të deformuara për të cilat është parashikuar më vonë ndryshimi. Tav.“Pavimentazioni stradali” nella quale vengono classificate le pavimentazioni stradali per materiale. Harta 4-“Sistemi i gjelbërimit”. Baza kartografike e përdorur është realizuar nga shoqeria Aertecno e Grottammare: bëhet 41 . gjithashtu edhe nga pikëpamja e teknikës ndërtuese shumë komplekse dhe tërheqëse këto përfaqësojnë një element të një origjinaliteti absolut. Vengono anche individuate alcune grandi aree poste al margine del centro storico in diretto rapporto visuale con lo stesso. 5 . peraltro anche dal punto di vista della tecnica costruttiva molto complessa e suggestiva esse rappresentano un elemento di assoluta originalità. Tav. në të cilën klasifikohen shtrimet e rrugëve në bazë të materialit. Çështja e çative është e një rëndësie të veçante për Gjirokastrën meqënëse këto të fundit karakterizojne fuqishëm pamjen e qëndrës historike. Il tema delle coperture è di particolare importanza per Gjirokastra poiché queste ultime caratterizzano fortemente l'aspetto del centro storico. në të cilën janë përzgjedhur ndërtesat çatia e të cilave duhet të mirëmbahet dhe të mbrohet.“Coperture” nella quale sono individuati gli edifici la cui copertura deve essere mantenuta e tutelata. e quella per la ricostruzione della chiesa cattolica. Vihen re edhe disa zona të mëdha të vendosura në kufi të qendrës historike në raport të drejtëpërdrejt pamor me të. quelli in cui deve essere adeguata con interventi modesti e quelli che presentano una copertura in netto contrasto con quelle tipiche del centro storico e che deve quindi essere sostituita.“Catitë”.si dhe zona për rindertimin e Kishes Katolike.“Sistema del verde” nella quale vengono individuati gli spazi liberi pubblici e privati che hanno rilevanza dal punto di vista urbano e che debbono pertanto essere sistemati e riqualificati. distinguendo quelle originarie o realizzate con materiali e tecniche conformi a quelle originali da quelle difformi per le quali si prevede nel tempo la sostituzione. 4 . La base cartografica utilizzata è stata realizzata dalla società Aertecno di Grottammare: si tratta di una cartografia aerofotogrammetrica le cui riprese sono ndërtimin e fakultetit të ekonomisë. zonë e cila është e destinuar për parqe urbane. la cui vocazione è quella di essere destinate a parchi urbani. Tav.Gjirokastra per la rivitalizzazione del centro storico ed il cui progetto si trova in avanzata fase di redazione. në të cilën shihen hapësirat e lira publike dhe private që kanë rëndësi nga këndvështrimi urban dhe që duhet ndërkohe të sistemohen dhe të rikualifikohen. Harta 3 . ndërhyrje kjo e konsideruar strategjike nga Bashkia e Gjirokastrës për rigjallërimin e qëndrës historike.

estesa a tutto il territorio comunale di Gjirokastra. Le operazioni di misura sul terreno sono state eseguite nel mese di luglio 2001 da una squadra di topografi italiani coordinata dal titolare della Società Aertecno. dhe filmimet nga një kuotë e lartë (2200) me tre fasha për një shumë prej 29 fotogramash të një shkalle fotografike prej rreth 1:15. non del tutto adatta alla redazione di un piano urbanistico di dettaglio quale è un piano di recupero. Occorre rilevare che la scelta della scala 1:5000. jo tamam e përshtatshme për redaktimin e një plani urbanistik të detajuar siç është plani i rekuperimit. fu dettata dalla necessità di realizzare una cartografia completa del territorio di Gjirokastra che garantisse la massima versatilità di utilizzo per gli scopi di progettazione di opere pubbliche e di pianificazione del comune stesso e che potesse essere utilizzata anche nella redazione del piano regolatore generale della città. Si è pertanto giunti alla realizzazione di una moderna ed accurata cartografia tecnica alla scala 1:5000.state eseguite il 12 Giugno del 2001 con un aereo appositamente attrezzato. i nisur nga aeroporti i Brindisit. te pershtatshem për përdorim me sistemet GIS (Geographical Information System) të cilat lejojnë bashkangjitjen e objekteve kartografike informacionet jografike të memorizuara në një data base të bashkangjitur. Janë realizuar dy lloje filmimesh njëra në kuotë të ulët (1200m) me katër fasha për një shumë prej 53 fotogramash të nje shkalle fotografike prej rreth 1:8000 në mënyrë që të prezantohej me saktësi qëndra urbane.) con tre strisciate per un totale di 29 fotogrammi ad una scala fotografica di circa 1:15. e nevojshme kjo punë për rikthimin e kartografise dhe për inkuadrimin e saj në rrjetin kombëtar shqiptar (sistemi i referimit Gauss-Kruger). restituita sia in formato cartaceo che digitale.) con quattro strisciate per un totale di 53 fotogrammi ad una scala fotografica di circa 1:8000 al fine di rappresentare con un maggior dettaglio il centro urbano. e shtrirë kjo në gjithë territorin e bashkise Gjirokaster.000 për zonën ekstraurbane. I tecnici della società Aertecno tuttavia hanno lavorato in modo da ottenere il massimo dettaglio possibile del centro urbano proprio in vista di una possibile uti- fjalë për një kartografi aerofotogrametrike filmimet e së cilës janë bërë në 12 qershor 2001 me një avion me pajisje te posacme. në mënyrë që të hidheshin bazat e rrjetit të mbështetjes të modeleve stereoskopike të fotogramave. Geom. Gjithashtu u arrit realizimi i një Hartografie teknike moderne të punuar me kujdes në shkallën 1:5000. në mënyrë që të mund të përdorej edhe në redaktimin e planit të përgjithshëm rre- 42 .000 per il territorio extraurbano. që garanton kthyeshmërinë maksimale të përdorimit për qëllimet e projekteve të ndërtimeve publike dhe të planifikimt të vetë bashkise. të realizuara me teknologjitë GPS. Gjeometri Filippo Girolami. Sono stati realizzati due tipi di riprese di cui una a bassa quota (1200 m. al fine di costituire la rete di appoggio dei modelli stereoscopici dei fotogrammi. realizzati con tecnologie GPS. È seguita quindi una campagna di rilievi a terra. Duhet vënë në pah se zgjedhja e shkallës 1:5000. Ndërhyrjet e matjeve në terren janë kryer në korrik të vitit 2001 nga një skuadër topografësh italianë e drejtuar nga titullari i Shoqërisë Aertecno. necessaria per la restituzione della cartografia e per il suo inquadramento nella rete nazionale Albanese (sistema di riferimento Gauss-Kruger). Filippo Girolami. e realizuar si në leter dhe në dixhital në file të kodifikuara sipas nivele topologjike. in file codificati secondo livelli topologici adatti per l'utilizzazione con sistemi GIS (Geographical Information System) che consentono di associare agli oggetti cartografici le informazioni non grafiche. zgjedhja u bë e detyrueshme nga nevoja e realizimit të një hartografie të përgjithshme të territorit të Gjirokastrës. memorizzate in un data base correlato.200 m. decollato dall'aeroporto di Brindisi. ed una ad alta quota (2. Më pas u vazhdua me një fushatë shqyrtimesh në tokë.

nga të cilat mund të përfitohej një hartografi e shkallës 1:500. In ogni caso i fotogrammi in formato digitale ad alta risoluzione (1200 dpi) sono stati molto utili nel lavoro di redazione del Piano. si è proceduto ad un ripresa fotogrammetrica a bassa quota del centro urbano di Gjirokastra. Gli elaborati del Piano di recupero sono stati infatti realizzati alla scala 1:2. nuk u proçedua dot me kthimin kartografik të fotogramave me ngjyra të këtij fluturimi. Teknikët e shoqërisë Aertecno gjithsesi kanë punuar në mënyrë që të arrijnë deri në detajin më të vogël. Il prodotto ottenuto. duke marrë parasysh mundesinë e përdorimit të një harte në një shkallë më të larte se ajo e përmendur. Shpresohet që në studimet e mëtejshme urbanistike të qëndres historike të Gjirokastrës të gjendet mudësia e realizimt të një kartografie dhe të një ortofotoplani dixhital me ngjyra. Per mancanza di disponibilità economica nell'ambito del progetto finanziato non si è potuto procedere alla restituzione cartografica dei fotogrammi a colori di questo volo dai quali potrebbe ottenersi una cartografia in scala 1:500. të mundshëm të qëndrës urbane.000. Për punimet e planit të rikuperimit janë në fakt të realizuara me shkallën 1:2.000. si trovi la possibilità di realizzare una cartografia e un ortofotopiano digitale a colori che consentirebbero una lettura molto dettagliata delle zone urbanizzate. Për mungesë të fondeve të disponueshme.lizzazione della carta ad una scala maggiore di quella nominale. Più recentemente. Kohët e fundit me rastin e fluturimit të bërë në 29 prill të vitit 2005 mbi qytetin e Beratit u proçedua me një filmim fotogrametrik në kuotë të ulët të qendrës urbane të Gjirokastrës. è stato infatti realizzato un mosaico dei 37 fotogrammi ottenuti dal volo adattando gli stessi alla base cartografica esistente attraverso procedure di georeferenziazione dei raster con buoni risultati. sep- gullator të qytetit. në kuadrin e projektit të financuar. që do të lejonin një shqyrtim shumë të detajuar të zonave të urbanizuara. È auspicabile che nei successivi approfondimenti degli studi urbanistici del Centro Storico di Gjirokastra. Gjithsesi fotogramat në format dixhital me saktësi të lartë (1200 dpi) kanë qënë mjaft të nevojshme në përpunimin e redaktimit të planit: u realizua në fakt një mozaik i 37 fotogramave të realizuara nga fluturimi duke i përshtatur këto me bazën hartografike ekzistuese 43 . in occasione del volo eseguito il 29 aprile 2005 sulla città di Berat.

pure non possa ritenersi corretto dal punto di vista cartografico.N. La predisposizione di un piano di tutela del centro storico è stato un elemento rilevante e forse decisivo per l'iscrizione di Gjirokastra nell'elenco dei beni patrimonio dell'umanità dell'U.E. Questa esperienza di pianificazione può rappresentare un modello da ripetere. Një vlerësim i fundit mbi rolin e Planit të Rekuperimit që gjithsesi nuk zgjidh konkretisht problemin e degradimit të ndërtesave. A conclusione della descrizione del piano di recupero. ka bërë të mundur të kemi një mjet me anë të të cilit mund të kryejmë në kompjuter një sërë verifikimesh rreth formës.O. in altre città albanesi. disa mendime mbi rezultatet që puna e bërë ka patur dhe do të mund të ketë mbi realitetin e Gjirokastrës dhe të Shqipërisë.N. il tipo di materiale e lo stato di conservazione delle coperture degli edifici. Si è trattato in primo luogo di una notevole esperienza formativa per i tecnici albanesi che hanno partecipato al progetto. la consistenza degli spazi verdi. con gli opportuni adattamenti ed approfondimenti. Anche per i tecnici italiani che si sono trovati ad affrontare il tema della salvaguardia di un centro storico dalle specificità uniche quale quello di Gjirokastra. me përshtatjet dhe thellimet e nevojshme në qytete të tjera shqiptare.S. Infine un'ultima considerazione sul ruolo del piano di recupero che seppure di per se non risolve concretamente i problemi di degrado degli edifici. nei confronti dei quali è avvenuto un importante trasferimento di conoscenze nel campo della moderna pianificazione e della gestione dei dati geografici con tecnologie avanzate. si è trattato di una esperienza professionale di assoluto rilievo.S. quest'ultima circostanza è da ritenere di grande importanza affinché su Gjirokastra venga concentrata l'attenzione internazionale e confluiscano finanziamenti per interventi concreti di restauro degli edifici.C. Kjo përvojë e planifikimit mund të parashtrojë një model për t'u përsëritur. può tuttavia evitare quegli interventi senza regole che compromettono in maniera definitiva il contesto del centro storico. si kjo e Gjirokastrës.C.E. Predispozita e një plani të mbrojtjes të qëndrës historike është një element mbizotërues dhe mbase vendimtar për regjistrimin e Gjirokastrës në listën e vlerave të pasurisë së njerëzimit te U. alcune considerazioni sugli esiti che il lavoro svolto ha avuto e potrà avere sulla realtà di Gjirokastra e dell'Albania. Kjo rrethanë është për t'u vlerësuar me rëndësi të madhe në mënyrë që mbi Gjirokastër të përqëndrohet vëmendja ndërkombëtare dhe të investohet për restaurime konkrete të ndërtesave. Së pari është folur për një eksperiencë të dukshme formuese të tekikëve shqiptarë që kanë marrë pjesë në projekt. le pavimentazioni stradali. ecc. tipit te materialit dhe gjendjes së konservimit të çative të ndërtesave. dëndësisë së hapësirave të gjelbërta. Duke u ndalur në këtë pikë nevojitet mbi të gjitha të kërkohen të gjitha mënyrat e mundshme për të evituar që trashëgimnia historikekulturore e qëndrës historike të humbasë origjinalitetin.O. 44 . Edhe për teknikët italianë që u gjendën në përballimin e problemit të mbrojtjes të një qëndre historike me veçanti unike. është se mund të evitojë ndërhyrjet e parregullta që komprementojnë në mënyrë përfundimtare kontestin e qëndrës historike. është folur për një eksperiencë profesionale të një rëndësie absolute. Rezultati i përftuar. shtrimit të rrugëve etj. fermo restando che occorre prioritariamente ricercare tutti i modi possibili per evitare che l'ingente patrimonio storico culturale del centro storico possa andare nëpërmjet proçedurave të gjeoreferencimit të raster me rezultate të mira. edhe pse jo plotësisht i saktë nga pikëpamja hartografike. në lidhje me të cilët ka ndodhur një transformim i rëndësishëm i njohurive në fushën e planifikimit dhe të administrimit të të dhënave gjeografike. ha tuttavia consentito di disporre di uno strumento attraverso il quale eseguire al computer una serie di verifiche circa la forma. me teknologji të përparuar. Në konkluzion të përshkrimit të Planit të Rekuperimit.

anche la conservazione degli elementi apparentemente meno significativi come le sistemazioni del terreno con i caratteristici muri a secco. È dunque necessario. 45 . nëpërmjet rregullimit tërësor të aspekteve të tij të veçanta dëmi nuk do të mund të rekuperohet më. rrugët e vjetra me kalldrëme dhe ajo mjeshtëri e pakët e ndërtimit qe mund të duket e parëndësishme. një restaurimi korrekt të banesave edhe konservimi i elementeve në dukje më pak sinjifikativ.perso nei suoi caratteri originali. pra duhet thënë që një ndërtesë ose edhe lagje të tëra të ngrihen mbi rrënojat e tyre ndërsa kur tjetërsohet aspekti në tërësi i një qyteti historik. la trama di un centro storico nel quale le emergenze architettoniche possono effettivamente esprimere il loro valore. thirrja e një qëndre historike ku emergjencat arkitektonike mund të shprehin në mënyrë efektive vlerën e tyre. Pra është e nevojshme. por që përbën nje rrjet të domosdoshëm. le vecchie strade lastricate e quell'edilizia minore che può sembrare priva di importanza ma che costituisce il tessuto connettivo. sikundër janë sistemimet e terrenit me muret karakteristikë pa llaç. oltre ad un corretto restauro degli edifici. vi è comunque da dire che un edificio o anche interi quartieri possono essere ricostruiti dalle loro rovine mentre quando viene alterato l'aspetto complessivo di una città storica attraverso la generalizzata manomissione dei suoi aspetti peculiari il danno non sarà più recuperabile.

46 .

Kur lindi 47 . origjinal dhe shume dimensional. La differenza e l'originalità di Gjirokastra è rappresentata dallo stretto D uke zgjedhur nje teme te tille nga me te rendesishmet e qytetit nga me interesantet dhe te kerkuarat per ata qe kerkojne te njohin kete vlere te UNESKO-s po perpiqem te hedh disa te dhena te reja qe i konsideroj te rendesishme. Plotesimi i Planit te Rikuperimit dhe vazhdimi i restaurimit e bejne ate edhe me te domosdoshme. Questo percorso è molto simile a quello compiuto. LINDJA E QYTETIT TE GJIROKASTRES. Duket qarte ngjashmeria me rrugen e zhvillimit dhe formimit te qytetit evropian nga antikiteti ne mesjete dhe me vone ne rilindjen evropiane. arkitektonik dhe historik Gjirokastra perfaqeson nje qyteterim te spikatur. originale e molto ben dimensionata. Capire la genesi di Gjirokastra rappresenta un grande contributo per il Piano di Recupero e per il programma dei restauri che ad esso deve assolutamente essere collegato. Ajo qe ndryshon dhe duhet mare parasysh eshte mardhenia e tij me hinderlandin. Vladimir Qirjaqi D ovendo trattare un tema che è allo stesso tempo complesso e molto interessante per quanti vogliano conoscere questa città. Occorre premettere come sia indispensabile dare continuità alle ricerche archeologiche e storiche che interessano questo tema. considerata dall'UNESCO Patrimonio dell'Umanità. Ne te vertete eshte ajo qe ne teresi ruan dhe tregon te plote te gjitha fazat dhe permasat historike te qytetit tone. luginen e Drinos. nel processo di formazione. cercherò di raccogliere in queste poche pagine le ultime novità che ritengo possano carpire l'interessare del lettore. architettonico e storico rappresenta una città di rilevante interesse. Natyrisht per te aritur ne kete pike ka pasur nje rruge te gjate e te veshtire. Gjirokastra al culmine del suo sviluppo urbano. Ne kulmin e saj te zhvillimit urban. Per arrivare a questo punto è stato necessario percorrere una strada lunga e difficilissima. da molte città europee dall'antichità al medioevo e più tardi nel rinascimento. Vladimir Qirjaqi NGA KESHTJELLA TE QENDRA HISTORIKE. seppur ancora non complete. por jo te plota.DAL CASTRUM ALLA CITTÀ: L'EVOLUZIONE STORICA DI GJIROKASTRA. Kryesorja eshte vazhdimi i kerkimeve arkeologjike dhe historike qe duhet te kompletojne kete tematike. Ne kete artikull do te perpiqem t'u jap pergjigje disa pyetjeve: 1.

Lugina e Drinosit i kapercen fazat historike duke cvendosur qendren urbane. Butrinto. Corfù. e cila ka perbere djepin e vertete te qyteterimit tone. fortifikimet para urbane dhe ne vazhdim me qytetet e verteta perfaqesojne para historine. Kur u formua Qendra Historike? Etapat e qyteterimit tone sot dokumentohen mire prej germimeve arkeologjike ne Luginen e Drinos. In questo mio contributo cercherò di dare risposta alle seguenti domande: 1. Quando è stato formato il Centro Storico. Dyrrahu. Antigoneja dekretohet nga Piro I Epirit ne 297 para krishtit dhe digjet nga Konsulli Emil Pauli ne 167 para Krishtit.rapporto con la Valle del Drino. a. 3. Essendo un esempio di sviluppo nel mondo antico mediterranea la Valle del Drino rappresenta un diverso livello rispetto ad Apollonia. Questa Valle conserva le testimonianze di tutte le fasi dell'evoluzione storica della nostra città. Quando ha assunto il ruolo di capoluogo nella Valle del Drino. Butrinti. attraversano crisi di avario tipo. Duke qene ne kulmin e zhvillimit te botes antike mesdhetare. shkelqejne dhe zbehen ne baze te oshilacioneve historike. Dodona apo edhe Bylisi. Nella loro storia queste città crescono. che è stata la vera culla della nostra civiltà. Kerkyra. tkuren. ndersa fenomeni i jone c'faqet ndryshe. Quando si è formato Gjirokastra come centro urbano. Ne historine e tyre mijera vjecare keto qytete rriten. I dati che partono dal medio paleolitico continuano con le tombe dell'età del bronzo medio. Nel III sec. Te dhenat qe nisin nga paleoliti i mesem vazhdojne me tumat e bronxit te mesem.C si formano gli elementi caratteristici della nostra civiltà che la distingue da quelle delle regioni vicine. Shekulli i III-te para krishtit perkufizon karakteristika te rendesishme te qyteterimit tone qe e dallojne nga rajonet fqinje. lugina e Drinosit paraqet nje profil tjeter nga Apolonia. Ne mes te shekullit te II-te pas Krishtit ndertohet ne qender te 48 . Dyrachium. Kur ajo mori rolin e kryeqendres se Lugines se Drinosit? 3. 2. Le tappe della nostra civiltà oggi vengono documentate bene attraverso gli scavi archeologici portati atermine negli anni lungo la Valle del Drino. con le prime fortificazioni urbane e quindi con le prime città che rappresentato la proto storia. brillano e decadono in base agli eventi storici che interessano l'intera Gjirokastra si qender urbane? 2. Dodona o Bylys.

Ky eshte fortifikimi i pare i Gjirokastres. I dati storici del X sec. viene edificata al Centro della Valle la città di Hadrianopoli. d. E' questo il primo segno della fortificazione di Gjirokastra. Kjo 49 . Kur Gjirokastra filloje te funksinonte si qender urbane ? Nga te dhena spontane arkeologjike te zbuluara ne Kala . a quel tempo Gjirokastra era un piccolo centro come altre 15 città che sono sottomesse ad Antigonea avanti Cristo e ad Hadrianopoli dopo Cristo.regione. Altari i saj ka kater pellumba dhe gjethe apokalipti . “Mecite” dhe prane Ures se Nanxes evidentohet antikiteti dhe periudha romake. L'altare in pietra rappresenta quattro colombi con foglie di eucalipto. Histori jeteshkurtra duhet te kene perjetuar edhe Melani e Kardhiqi . L'altro dato importante risale al X sec. Il reperto più importante rinvenuto nel corso degli scavi archeologici è il frammento di un muro del V sec. che si trova all'interno Castello. kjo flet per nje qender te vogel ashtu si dhe rreth 15 te tjera qe funksiononin ne varesi te Antigonese para krishtit dhe Hadrianopolit pas krishtit.C. la quale dopo 150 anni viene abbandonata a causa delle sempre più frequenti inondazioni del fiume Drino. Antigonea viene fondata dal Re Pirro nel 297 a.d. E' questo è il periodo in cui si formano i Principati albanesi e Gjirokastra viene fortificata in quanto centro strategico lungo le vie che portavano verso Ohenzmi. Ioannina e Nicopol.C .C. E dhena me e rendesishme e ardhur nga germimet arkeologjike eshte traseja e murit brenda keshtjelles. La Valle del Drino attraversa le varie fasi storiche spostando di volta in volta il centro urbano di riferimento. sono concentrati in questo unico monumento.C. Pra ne shek V pas Krishtit Gjirokastra ka nje fortifikim.a.Strukturat e Episkopates u murrosen gjate ndertimit te monumentit te ish diktatorit te kodra e Obeliskut. Dai reperti archeologici rinvenuti presso il Castello. con la scoperta avvenuta qualche anno fa del Vescovado sulla collina dell'Obelisco. Il Castello di questo periodo conserva la Cappella Lugines Hadrianopoli i cili pas rreth 150 vjetesh pushon se ekzistuari si kryeqender nga permbytjet e lumit Drino. e viene distrutta con il fuoco dal console Emilio Paolo nel 167 a.C.Te dhenat historike qe permendin Gjirokastren si qender episkopale ne shek.ne Lagjet “Dunavat” . d. Le strutture del Vescovado al di sotto la pavimentazione del piazzale dell'ex monumento al dittatore. (foto di Antigonea e Hadrianopoli) Quando Gjirokastra ha iniziato a funzionare come centro urbano. X pas Krishtit do te gjenin materializimin me te mire ne kete monument unikal.datuar ne shek V pas Krishtit .C. Stesse vicissitudini hanno vissuto anche Melani e Kardhiqi. nei quartieri “Dunavat” e ”Mecite” e presso il ponte di “Nanxa” viene evidenziato come il periodo più antico di cui si trovano tracce è quello romano. Butrinto. mentre gli stessi fenomeni nella nostra città si presentano in modo diverso.Me vone e dhena tjeter e rendesishme vjen ne shek X pas Krishtit me zbulimin para disa vitesh te Episkopates ne kodren e Obeliskut. Alla metà del II sec.

Ajo kthehet ne kryeqender princerore te Zenebisheve (Zeneviseve) qe ne aleance edhe me Gjin Bue Shpaten zoteronin nje pjese te madhe te despotatit te Epirit. Il Principe Gjin Zenebishi muore senza arrendersi ai Turchi. 50 . ma non abbia mai avuto funzioni di vero e proprio centro abitato. por asnjehere ajo s'ka pasur funksionet e nje vendbanimi te vertete.Nje tjeter strukture e periudhes para pushtimit turk ndodhet prane Ures se “Nanxes”. ma i suoi figli non riescono a resistere ed insieme con una parte delle famiglie nobi- eshte koha e evidentimit te principatave shqiptare dhe e fortifikimit te Gjirokastres ne kryqezimin e rruge kalimit te rrendesishem drejt skeles se Onhezmit. il quale in alleanza con Gjin Bue Shpata controllava la gran parte del despotato dell' Epiro. L'occupazione turca per Gjirokastra ha avuto conseguenze negative. Nel 1336 Gjirokastra nelle cronache bizantine veniva chiamata Argyropolihne. Queste strutture più tardi sono state adattate e trasformate in hamam (Bagno turco a vapore) e in Moschea. mentre al centro si trovavano i forni per il pane. Ne 1336 kronikat Bizantine e emertonin Argyropolihne. La città aveva certamente i seguenti elementi urbani: il Castello. centro commerciale e religioso. Un'altra struttura del periodo antecedente l'occupazione turca si trova presso il Ponte di Nanxa. In questo periodo la città diventa un importante centro sotto il controllo del Principe Gjin Zenebishi. qender tregtare dhe fetare. In base alle sue caratteristiche tipologiche ritengo che il Castello di Gjirokastra abbia funzionato come centro militare. ne jugperendim.Butrintit . il mercato e il tunnel. Mendoj se ne baze te karakteristikave te saj kalaja e Gjirokastres ka sherbyer si qender ushtarake . te cilat me vone u pershtaten duke u trasformuar ne Hamam dhe Xhami. ketu jane zbuluar struktura te nje periudhe te meparshme qe me rezerve do ta konsideronim si monument publik ne stilin e termave romake. nella parte nord-est le residenze e la chiesa. Ne kete kohe qyteti kishte disa elemente urbanistike qe sot faktohen ne kala: rezidenca dhe kisha ne krahun veri-lindor. a sud-ovest la torre. kullen e Dullges ne jug-perendim si dhe Tunelin nen te . rezidence . la Torre di Dullga nell'estremo sud-ovest e il Tunnel sotterraneo. Fuori dalle mura i punti più rilevanti sono r a p p re s e n t a t i dall'Episcopato e dalle “Sette Fontane”. residenza. qui nel corso degli scavi sono state rinvenute le strutture di un periodo più antico che lasciano presupporre la presenza delle Terme Romane. Janines duke vazhduar deri Nikopol. tregu dhe tuneli ndersa ne qender ku rindertimet e mevonshme kane qene te fuqishme ndodhen furat e bukes. Kalaja ruan nga kjo periudhe Kapelen kristiane ne krahun veri-lindor. kulla.Cristiana nella parte nord-est. Jashte mureve pika me e rendesishme ka qene Episkopata dhe “Shtate Kronjte”.

non solo sotto l'aspetto spirituale.Keto mardhenie vertetohen edhe prej monedhave veneciane te gjetura me shumice prane ambjenteve te disa banesave. Fuori le mura in base allo schema classico delle città medioevali si trovavano i quartieri “Varosh”. Gli argirocastrensi hanno comunque cercato di conservare i rapporti con l'occidente cristiano. Kronikat Turke te 1583 e bejne Gjirokastren qender 51 . “Pazari Vjeter” (Vecchio Bazar) ed gli altri dieci quartieri. adatti per l'ancoraggio delle navi e delle barche. Princi Gjin Zenevishi vdes pa ju dorezuar turqeve. per mantenere rapporti economici informali con l'occidente. prona te dikurshme ata perfituan shume prej marredhenieve informale me perendimin. Gjirokastra nel 1672 è stata visitata dal cronista turco Elvia Celebi. Gjirokastra negli anni che seguono ha rapporti particolari con la Porta Grande di Instambul.li si rifugiano a Corfù. con la caduta di Zenebishe nel 1432. e che amministrava i territori albanesi dalla Cameria al sud. por djemte e tij dhe bashke me ta nje pjese e fisnikeve morren aratine drejt Korfuzit. Durante la chiusura economica dell'Impero ottomano. gli abitanti di Gjirokastra hanno usato alcuni luoghi vicino al mare. Le parti che si conservano come nuclei originari sono il Castello.Nje pjese prej shtreses te pasur dhe asaj te mesme gjirokastrite per te ruajtur poziten shoqerore u konvertua ne fene islame. In base all'appartenenza religiosa il cronista descrive anche la presenza di chiese e moschee in varie parti della città.qe ne kete periudhe qe nen dominimin Venecian si dhe drejt Mbreterise se Napolit. duke shfrytezuar disa skela.Situata e re reflektonte nje lloj bindjeje ndaj Portes se Larte . Ato qe do te ruhen si nukle urbanistike jane Kalaja. l'Episcopato e le “Sette Fontane”. La sua descrizione realistica può essere considerata un importantissimo documentato sulla formazione del Centro Storico. Questo lungo periodo di guerre produce risultati molto negativi anche per la città. In base alle Cronache Turche del 1583 Gjirokastra risulta come centro di Sanxhak (divisione amministrativa durante l'Impero ottomano). Dopo trent'anni di guerre quindi. Gjirokastra ne vitet ne vazhdim pati nje marredhenie te vecante me Porten e Larte. che contava 434 edifici. fino al fiume Mat al nord. Questi rapporti sono testimoniati anche dal rinvenimento di monete veneziane presso alcuni ambienti delle vecchie case. Secondo il cronista in questo periodo presso il Castello è localizzata l'amministrazione turca. Ne mbylljen ekonomike te perandorise osmane. Buona parte del ceto alto e medio della popolazione.Kjo periudhe e gjate luftrash rezulton nje katastrofe per qytetin. e presso il Regno di Napoli. Gjirokastra cade sotto il dominio turco. è costretta a convertirsi alla religione musulmana. duke blere keshtu poziten shoqerore. kodra e Episkopates dhe 7 Kronjte. all'epoca sotto il dominio veneziano. Pushtim turk i Gjirokastres ka pasur pasoja shkateruese. per conservare la posizione sociale. Gjirokastritet u munduan me te gjitha mundesite te ruanin mardheniet me perendimin e krishtere dhe kjo jo vetem shpirterisht. la guarnigione e la moschea. Pas tridhjet vjet luftrash ne vitin 1432 Gjirokastra bie nen sundimi turk.

Sanxhaku. in base alle descrizioni del cronista. garnizoni dhe xhamia.Zigai burgu ne Kala.me 434 banesa dhe qe kishte ne zoterim trojet shqiptare nga Cameria deri ne lumin Mat. ”Manalat”. “Pazari i Vjeter”. Kabilate. A questo periodo risale anche l'acquedotto che portava l'acqua dalla montagna nelle cisterne del castello. Babameto.Kabilatet. ”Dunavat sono i quartieri che il cronista nomina secondo le denominazioni del tempo. Shapllo e Mezinate illustrano un periodo importante dell'edilizia che riguarda gli ultimi anni del XVII sec. L'ultima fase degli interventi presso il Centro Storico risale all'inizio del XX sec. che si trovano sotto i negozi e le strade dell'odierno Bazar. Pazari I Vjeter dhe dhjete Lagje te tjera. Sipas kronistit te mesiperm ne kete periudhe Kalase i eshte shtuar administrata turke. la Prefettura. le tegole sostituiscono le lastre in pietra nelle coperture. Studimet te banesat Kikinon. il Carcere presso il Castello ecc. Kronisti sipas perkatesise fetare evidenton kishat dhe xhamite. si trasforma in un centro amministrativo e commerciale. te XVII fillimeve te shek. il Liceo. Ritengo che il quartiere “Varosh”. L'uso del cemento e dei tiranti sostituisce il ruolo svolto storicamente dalle volte in pietra. Quando le funzioni residenziali si spostano dal Bazar nell'odierno quartiere “Varosh” le catacombe sono state utilizzate come depositi o sono state occupate dalle costruzioni del nuovo Bazar.etj. Babocate. il Comune. la Chiesa Cattolica.Ne kohen qe Varoshi zhvendos funksionet e banimit atje ku ndodhet Varoshi i sotem ato pjeserisht sherbyen si depot e dyqaneve dhe ne pjesen me te madhe u mbuluan nga ndertimet e Pazarit te ri. In questo periodo il tessuto urbanistico del Centro Storico risulta completamente definito. Jashte mureve sipas skemes se qyteteve evropiane ndodhej Varoshi . Pra eshte formuar plotesisht skema urbanistike e qendres historike.Kjo mbeshtetet edhe nga studimi i fundit qe i eshte bere katakombeve te Pazarit te cilat shtrihen poshte dyqaneve dhe rrugeve aktuale. Pershkrimi i tij realist mund te merret si moment i dokumentuar i formimit te qendres historike. Galanxhi ecc. Teknikat e reja qe futen ne kete periudhe ndryshimesh historike sjellin ndertimin e nje varg ndertesash si Hotel “Sopoti” (ish Hotel Royal). il quale alla fine del XVII sec. Toro. “Cfake”. Mendoj se Varroshi duhet te kete qene Pazari i sotem i cili ne fund te shek XVII shnderrohet ne qender administrative dhe tregetare .I quartieri odierni di “Pazar i Vjeter”. ”Teqe”. Le nuove tecniche edilizie che vengono utilizzate in questo periodo di importanti cambiamenti storici consentono l'edificazione di vari immobili come l'albergo Sopoti (ex Royal). Gjirokastra ne 1672 vizitohet prej kronistit turk Elvia Celebi . Shapllo. I kesaj periudhe eshte edhe Akuedukti qe sillte ujin nga mali i Gjere ne cisternat e kalase.Liceu. Prefektura. Ne periudhen e Ali Pasha Tepelenes( fillimi shek. Faza e fundit e nderhyrjes ne qendren historike eshte fillimi i shek XX. Cimentua zevendeson kubete . XVIII. “Hazmurat”. “Teqe”. Babameto. ”Cfake”. Mezinate flasin per periudhen e rendesishme ndertimore qe I takon viteve te fundit te shek. e gli inizi del XVIII sec. Babocate. Le innovazioni architettoniche che interessavano l'Italia si rispecchiava anche su Gjirokastra.) vengono potenziate le fortificazioni del Castello e si costruiscono vari edifici monumentali quali Zekate.Bashkia . 52 . ”Hazmurat”. “Mecite”. Questo fatto si rileva in particolare sulla base degli ultimi studi effettuati presso le catacombe. Gli studi presso le abitazioni di Kikino.Babaramo. tirandat zevendesojne harqet. Babaramo. sia stato posizionato dov'è oggi l'odierno Bazar. All'epoca del dominio di Ali Pasha Tepelena (inizio del XIX sec. Zigai. XIX) rifortifikohet kalaja dhe ndertohen nje varg banesash monumentale si : Zekatet. “Manalat” jane lagjet qe Celebiu i permend me emrat e kohes. Pra. ”Mecite”. Kisha Katolike. Toro. tjegullat zendesojne rasat e gurit.Galanxhi etj.

CENTRO STORICO DI GJIROKASTRA Tracce Antiche Costruzioni X secolo 53 . javet dhe ditet . Ne fund do te thosha qe ne kete kuader studimesh per qendren historike te Gjirokasteres u mundova te shfletoj nje kalendar ku dallohen stinet dhe nje pune kolosale kemi perpara per te kompletuar gjithe muaj. le settimane e i giorni che hanno segnato la storia della nostra città.In conclusione vorrei dire che. nel corso degli studi effettuati sul Centro Storico di Gjirokastra mi sono sentito come una persona che cerca di sfogliare un calendario dove sono indicate solo le stagioni. Un grande lavoro ancora ci aspetta per poter leggere i mesi. Nje ere ndryshimesh qe vinte nga Italia pasqyrohet gjeresisht edhe ne Gjirokaster.

.

I primi negozi della città sono stati costruiti nel quartiere “Pazari i Vjeter”. e continua fino al XVII -XVIII sec. la gran parte del suo territorio è collinoso-montagnoso. Ne fund te ketij shekulli banesat filluan te zhvillohet jashte mureve te Keshtjelles . Dagli studi risulta che la città di Gjirokastra alla fine del XVII sec. Alfred MAMANI PLANI I RIKUPERIMIT TE QENDRES HISTORIKE BAZE PER ZHVILLIMIN URBAN TE QYTETIT Alfred MAMANI L a nascita della città di Gjirokastra in base alla documentazione storica risale agli inizi del XIII sec.XV sec. “Manalat”.PIANO DI RECUPERO DEL CENTRO STORICO COME BASE PER LO SVILUPPO URBANO. lagje kjo qe shtrihet ne anen veri-lindore te keshtjelles.Ne kete periudhe nje zhvillim te shpejte merr edhe zejtaria Nga studimet e bera pranohet qe qyteti i Gjirokastres ka arritur ne fund te shekullit te XVII shtrirjen qe pothuajse ka edhe sot.Me pas zgjerimi i qytetit vijon me krijimin e lagjeve te reja (te tjera) sic jane lagjja “Hazmurat”. questo quartiere si trova nella parte nord . Inizialmente le abitazioni si trovavano all'interno delle mura del Castello. Con l'uscita delle prime case fuori castello si forma il primo quartiere oggi denominato “Pazari i Vjeter” (Il Vecchio Bazar). all'inizio del XVII secolo comincia la costruzione del L indja e qytetit te GJirokastres sipas studiuesve lidhet me fillimet e shekullit te XIII. Insieme all'espansione urbana in questo periodo si sviluppa anche l'artigianato. ”Palorto”. Alla fine del suddetto secolo le abitazioni cominciano ad estendersi fuori della cinta muraria del castello. Dalja e ndertimeve jashte mureve mori nje zhvillim te shpejte ne shekullin e XIV-XV dhe vazhdon deri ne shekullin e XVII . in questo periodo la città comincia ad acquisire la sua forma attuale. “Mecite”. aveva quasi l'estensione della città odierna.XVIII duke bere te mundur krijimin e qytetit. ”Varosh”. “Palorto”.est del castello. Me daljen e ndertimeve jashte konturit te keshtjelles formohet lagjja e pare e qytetit e cila mban emrin “Pazari i Vjeter”. ”Manalat” “Dunavat” ecc. La città di Gjirokastra si estende su cinque colline.duke zene kryesisht ne nje teren kodrinor e malor.Fillimisht pazari i qytetit ka qene lagjja qe sot mban emrin Pazari i Vjeter dhe ne fillim te shekullit te XVII fillon ndertimi i pazarit te ri 55 . Tale fenomeno inizia appunto nel XIV . Fillimisht qyteti ka qene i ndertuar brenda mureve te Keshtjelles. “Dunavat” etj . Più tardi cominciano a formarsi gli altri quartieri come: “Hazmurat”. Qyteti i Gjirokastres eshte i shtrire ne pese kodra ne reze te Malit te Gjere .

Ne pazarin e qytetit eshte perqendruar e gjithe veprimtaria ekonomike si dhe ajo zejtare e tregetare.Perenjte malore qe pershkojne qytetin kane bere qe vazhdimesia e rrugeve te realizohet nepermjet urave. “Hazmurat”. ”Mecite”.nuovo Bazar. che portano al Castello e nei quartieri “Palorto”. Nel terreno collinoso segnato dai torrenti la continuità delle strade è stata garantita dalla costruzione di numerosi ponti anche di piccole dimensioni. risale allo stesso periodo l'avvio della costruzione degli edifici monumentali e dei complessi di dimensioni minori. Krahas ndertimit te qendres se qytetit dhe te lagjeve perreth saj ne te njejten periudhe nje zhvillim te madh merr edhe ndertimi i banesave monumentale si dhe ndertimi i komplekseve ndertimore te vogla te cilat ruajne vlera te konsiderueshme arkitektonike edhe ne ditet e 56 . E oltre al ruolo di centro economico e commerciale assume anche il ruolo di centro amministrativo che conserva fino ai giorni nostri. Ne zhvillimin Urbanistik te qytetit ka luajtur nje rol te rendesishem edhe tereni i cili ka bere qe lagjet e qytetit te funksionojne si njesi te shkeputura po qe se bashku perbejne fizionomine Urbanistike te qytetit. Oltre alla costruzione del centro della città e dei quartieri attorno. ”Pllake”. “Partizani”.Rindertimi i tij u be duke ruajtur dhe zgjeruar rrjetin rrugor te meparshem. ne lagjen “Hazmurat”. Il ruolo del Bazar è cresciuto molto nella seconda metà del XIX sec. Roli i pazarit filloi te rritet ne gjysmen e dyte te shekullit te XIX. Da questa parte della città nasce il tracciato delle principali strade. I complessi più caratteristici sono presenti nai quartieri “Pazar i Vjeter”. I dati storici ci dimostrano che l'architettura odierna del Bazar è quella del XIX sec. Gjirokastra pershkohet nga nje rrjet i dendur rrugor . ”Varosh”. che corrisponde all'attuale. In generale tutti i vecchi quartieri della città si presentano come grandi blocchi con caratteristi- te qytetit i cili ruan fizionomine e tij edhe sot. che ancor oggi presentano grandi valori architettonici. Dopo l'incendio che ha distrutto il Bazar questo è stato ricostruito conservandone l'aspetto architettonico. Nga kjo pjese e qytetit fillon edhe shperndarja e rrugeve kryesore qe te cojne ne kala. Presso il Bazar sono state concentrate tutte le attività economiche e commerciale della città. tale operazione ha comportato anche l'allargamento della sede stradale originaria. ”Palorto”e “Varosh”. kryesor e sekondar te cilat jane te kondicionuara edhe nga tereni ku ato kalojne. quali i complessi di Angolate e Kabilate. che ha condizionato la costruzione dei diversi quartieri che caratterizzano l'attuale fisionomia urbanistica. “Hazmurat”. Te dhenat na tregojne se Pazari i cili ruan fizionomine e tij edhe sot eshte ribere rreth shekullit te XIX pasi u dogj nga nje zjarr masiv qe perfshiu gjithe objektet e tij.Pazari tashme ka pervec rolin e qendres ekonomike e tregetare edhe ate te qendres administrative te cilin e ruan edhe ne ditet e sotme.periudhe kjo qe e shendroi ate ne nje qender te vertete te qytetit. “Mecite”. Ndertimi i pazarit beri qe te krijohen arteriet kryesore te qytetit te cilat bejne te mundur lidhjen e lagjeve te qytetit me qendren e tij. in questo periodo il Bazar si trasforma nel vero centro della città di Gjirokastra. Nello sviluppo urbanistico della città ha avuto un ruolo molto importante anche l'orografia del territorio.

Nella città di Gjirokastra sono presenti anche alcuni edifici di culto come: la Moschea di Mecite.qe ruan vlera arkitektonike e urbanistike. Kabilateve etj. da allora il Centro Storico è stato posto sotto la tutela dello Stato. Della Zona Museo fanno parte tutti i complessi storici di grande valore nel Centro Storico. il Restauro e l'Amministrazione della Città Museo di Gjirokastra” quindi è stato definito l'Elenco dei monumenti della Prima e della Seconda Categoria e la Zonizzazione del Centro Storico. U be plani i Zonifikimit te qytetit per ato pjese qe do te ishin ne mbrojtjen e shtetit.Monumentet ne qytetin Muze ndahen ne monumente te kategorise se pare dhe te dyte. Gli edifici compresi all'interno del perimetro della Città Museo si dividono in monumenti della Prima e della Seconda Categoria. gli edifici più importanti sono localizzati attorno al Centro della città nei quartieri “Mecite”.Ne baze te studimit per Zonifikimin e qytetit dhe per klasifikimin e objekteve sipas vlerave Qendra Historike u nda ne :Zona Muze dhe Zona e Mbrojtur. Nella Zona Museo è vietata la costruzione degli edifici nuovi. ”Dunavat”. Restaurimin dhe Administrimin e Qytetit Muzete te Gjirokastres” si dhe u miratua Lista e monumenteve te kategorise se pare dhe te dyte . Ne qytet gjejme te ndertuara edhe objekte te Kultit sic jane: Xhamia e Mecites. orientim ky qe eshte i detyruar edhe nga tereni ku eshte i zhvilluar ky qytet . “Hazmurat”.Pothuajse orientimi i te gjitha banesave eshte nga Lindja . Gli edifici della Prima Categoria sono protetti ed è vietata ogni modifica dell'aspetto architettonico e dei volumi. ”Pllake” e “Hazmurat” te cilat jane banesa qe kane te njejtat karakteristika ne trajtimin e tyre si ansamble. la Chiesa Ortodossa del quartiere “Pazar i Vjeter”.Ndertime te tilla jane si kompleksi i Angonateve. Zona muze duke perbere pjesen me te ren- 57 .. ndersa Zona e Mbrojtur eshte pjesa tjeter e Qendres Historike . ”Dunavat” gjenden banesat me me vlera arkitektonike te qytetit.Pazarit si dhe Kisha Ortodokse e Pazarit te Vjeter dhe Kisha Ortodokse e “Shen Mehillit” ne lagjen Varosh . la Chiesa Ortodossa di “San Michele” nel quartiere “Varosh “.Ne vitin 1973 u aprovua Rregullorja per “ Mbrojtjen. L'orientamento prevalente delle case è verso Est. la Moschea del Bazar.che simili dal punto di vista architettonico. “Palorto”. ”Dunavat”. “Palorto” e “Hazmurat” sono presenti gli edifici di maggior importanza sotto il profilo architettonico. Ne lagjen “Palorto” “Manalat”. In base allo studio per la zonizzazione della città e per la classificazione degli edifici in base ai valori storicoarchitettonici.Duke u nisur edhe nga tipologjia e banesave mund te gjykojme edhe per diferencimin klasor ndermjet shtresave te popullsise. Grupimin me karakteristik te banesave e perbejne banesat e lagjes “Pazari i Vjeter”. questo orientamento è dettato dalla giacitura del terreno su cui la città è stata costruita. Nel 1973 è stato approvato il Regolamento per “La Difesa. la Zona Protetta comprende la parte di città storica dove sono localizzati gli edifici che ricalcano il tessuto urbano storico.Ndertimet me te rendesishme i gjejme ne zonat rreth qendres se qytetit sic jane lagjet:”Mecite” “Hazmurat” “Palorto””Dunavat” etj.Ne Zonen Muze perfshihen gjithe asamblet me vlera te qendres historike. Dopo l'anno 1990 il Centro Storico ha subito nume- sotme. il Centro Storico è stato diviso in due aree: la Zona Museo e la Zona Protetta . La tipologia degli edifici rispecchia la differenza tra gli strati sociali. Nei quartieri”Manalat”. Gjirokastra per vlerat e saj arkitektonike e historike ne vitin1961eshte shpallur “Qytet Muze”dhe duke filluar qe nga ky moment Qendra Historike eshte ne mbrojtje te shtetit.Ndersa ne pergjithesi te gjitha lagjet e vjetra te qytetit paraqiten si blloqe te medha te trajtuara njelloj nga pikepamja arkitektonike. Gjirokastra rappresenta la realtà albanese più ricca per quanto riguarda i valori architettonici e museali e per questo nel 1961 è stata dichiarata “Città Museo”.

Me vone u vu ne funksionim Zyra e Planit prane Bashkise e paisur me kompjutera. vari edifici di grande valore storico e architettonico sono stati danneggiati quasi totalmente. attrezzato con computer. Vladimir Qirjaqi.rosi danni. Ne kete pune u impenjuan specialistet italiane si: Ark. strutturale e tipologico delle case della Prima Categoria e negli altri edifici posti al suo interno.Ndertesa te ndryshme me vlera historike e arkitektonike jane demtuar pothuajse totalisht. In seguito è stato attivato l'Ufficio di Piano presso il Comune.Bruno Bonifazi e il gruppo degli specialisti albanesi dell'Ufficio di Piano arch. Nell'ambito del gemellaggio tra il Comune di Grottammare e il Comune di Gjirokastra è stato previsto il progetto per il Piano di Recupero. tek banesat e kategorise se pare dhe ne pergjithesi ne gjithe zones muzeale te Qendres Historike. Prof. Nel gennaio 2005. Arjan Koshi e Prof. Questa situazione veramente pesante è stata messa in luce dal “Piano di Recupero del Centro Storico”. hanno comportato modifiche sostanziali nell'aspetto architettonico. Alfred Mamani. Po keshtu edhe objektet e shpallura te katigorise se pare ruhen dhe nuk lejohen te ndryshojne pamjen e volumin e tyre. All'interno della Zona Museo vari interventi illegali.Brenda zones muze banore te ndryshem per te ritur hapesirat dhe permiresuar kushtet e banimit kane bere nderhyrje ilegale duke shkaktuar ndryshime te aspektit arkitektonik dhe strukturor. Ne fillim u pergatit Hartografia dixhitale qe sherbeu si baze e te gjithe punes qe u zhvillua me pas. dopo alcuni mesi di preparazione. Fabrizio Torresi e ing. Il gruppo di lavoro come inizio ha desishme te qendres historike nuk lejohet qe te behen ne te ndertime te reja. plotter e vari programmi.Fabrizio Torresi e Ing. Ne Jana rte vitit 2005 fillon konkretisht puna me Projektin e Planit te Rikuperimit. Bruno Bonifazi si dhe grupi i spe- 58 . Si è iniziato con la predisposizione della Cartografia digitale che è servita come base di tutto il lavoro svolto successivamente. In questo lavoro sono stati impegnati direttamente gli specialisti italiani arch. Ing. Teodor Bilushi. per aumentare gli spazi e per migliorare le condizioni abitative. Pas vitit 1990 Qendra Historike ka pesuar shume demtime. inizia concretamente il Progetto per il Piano di Recupero. Ne kuadrin e binjakezimit midis bashkise se Grottammares dhe bashkise se Gjirokastres filloi edhe projekti per Planin e Rikuperimit te Qendres Historike te qytetit. ploter dhe programe te ndryshme.

le caratteristiche.Grupi i punes prane Zyres se Planit per disa muaj ka realizuar skedimin dhe rilevimin e rreth 950 ndertesave duke realizuar gati 10 000 fotografi per te gjitha keto ndertesa. Ne keto momente qe ka shume kerkesa prej qyteta- 59 .delineato il perimetro dell'area all'interno della quale si sarebbe effettuato il rilevamento e la schedatura degli edifici.destinacionit original te perdorimit. mancano però gli spazi studiati per l'espansione della città. In base a questo materiale sono state preparate le Tavole di analisi e di progetto.karakteristikave. Realizimi i Planit te Rikuperimit te Qendres Historike do te sherbeje si baze edhe per hartimin e Planit te Pergjithshem Rregullues i cili do te percaktoje zhvillimin Urban ne zonat e reja te qytetit.000 fotografie realizzate su tutti gli edifici schedati. llojit te materialeve te perdoruura etj.Kjo Zone eshte e njejta te qe ka aprovuar edhe UNESCO . Grupi i punes ne baze te eksperiences Italiane e asaj Europiane si dhe problematikes se Qendres Historike pergatiti edhe nje material shume te rendesishem sic jane “NORMATIVAT E NDERHYRJEVE NE QENDREN HISTORIKE”. E' questo un materiale fondamentale per la salvaguardia e lo sviluppo futuro del Centro Storico di Gjirokastra.kategorise. la destinazione d'uso originale. Il gruppo di lavoro ha basato la sua attività sulle migliori tecniche di gestione del territorio frutto dell'esperienza italiana ed europea elaborando anche un materiale di approfondimento molto importante rappresentato dalle Norme Tecniche di Attuazione. la categoria. Grupi i punes si detyre fillestare realizoi konturimin e Qendres Historike ku do te beheshin rilevimet dhe skedimet e banesave. Ne baze te informacionit te mesiperm u pergatiten ne Itali Tavolinat e punes (hartat) perkatese per te gjitha problemet dhe destinacionin e perdorimit te ndertesave te qendres historike. il tipo dei materiali edili usati.destinacionin aktual. la realizzazione del Piano Regolatore Generale rappresenta ormai un'urgenza non più rinviabile per la città. Ing.Skedimi rilevimi dhe fotografimi jane materialet baze qe na ofroje nje informacion shume te detajuar rreth moshes .Ky eshte nje material shume i dobishem per mbrojtjen dhe zhvillimin e ardhshem te Qendres Historike te Gjirokastres. la destinazione attuale.Alfred Mamani. lo stato di conservazione degli aspetti storico-architettonici e lo stato di conservazione degli elementi statici. Teodor Bilushi. Il gruppo di lavoro dell'Ufficio di Piano per qualche mese ha potuto realizzare la schedatura e il rilevamento di circa 840 edifici con più di 10. il quale definirà lo sviluppo urbano nelle zone nuove della città. il rilevamento e le fotografie sono il materiale di base che ci ha fornito importanti informazioni molto dettagliate finalizzate a definire l'età. Vladimir Qirjaqi e Prof. Arian Koshi. La schedatura. questa aerea coincide con quella definita dall'UNESCO come patrimonio mondiale dell'Umanità. cialisteve shqiptare te zyres se Planit Ark.gjendjes arkitektonike dhe strukturore te objektit. La realizzazione del Piano di Recupero del Centro Storico servirà come base anche per il Piano Regolatore Generale. In questi ultimi anni è cresciuta la richiesta da parte della popolazione di nuovi insediamenti residenziali.Arkeolog historian.

soprattutto dopo la coerenza dimostrata con la costante collaborazione di questi ultimi anni. con problemi complessi dal punto di vista architettonico ed urbanistico. ma siamo certi. che insieme ai partner italiani saremo presto in grado di offrire studi di grande livello qualitativo in grado di supportare le scelte future.Gjirokastra è una città dove sono presenti e convivono sia la parte storica che quella recente.Bashkepunimi edhe ne kete aspekt me partnere Italiane do te na ofroje zgjidhje cilesore nga pikepamja shkencore duke na krijuar keshtu nje baze te sigurte per zhvillimin e ardhshem te qytetit te Gjirokastres. Per questo serve uno stretto coordinamento tra gli studi architettonici e urbanistici per gli edifici e le aree del centro storico con quelli finalizzati allo sviluppo delle nuove zone. Ne baze te karakteristikeve te qytetit te Gjirokastres nje qytet ku bashkejeton pjesa historike me ate te re dalin probleme te ndryshme dhe komplekse. 60 .problem ky qe ben te domozdoshem realizimin sa me shpejt te ketij Plani Rregullues te Pergjithshem. reve per ndertime te reja. Per kete duhet nje kordinim i studimeve arkitektonike dhe urbanistike per ndertimet e qendres historike me ato te zones se re. Questo è un aspetto nuovo e delicato che nessuno ha mai affrontato finora.mungojne hapesirat e studiuara per shtrirjen e qytetit.

.

62 .

Gjirokastra rappresenta una particolarità nel contesto storico-culturale albanese. Grazie ai suoi valori particolari nel luglio del 2005 viene inserita dall'Unesco N Epoka e Globalizmit dhe Turizmi. Prej te dhenave statistikore te vendeve te ndryshme per turizmin rezulton se turizmi kulturor eshte i vetmi qe ka njohur rritje dhe stabilitet per vendet me vlera historiko-kulturore dhe po transformohet me shpejtesi ne nje aktivitet me interes te madh ekonomik. Pra nderkombetarizimit me shpejtesi te gjithckaje por dhe perspektives tone te zhvillimit mund ti bejme balle vetem me valorizimin dhe prefeksionimin e te vecantave ekonomiko-kulturore. Shume karakteristika e krenari ekonomike te vendeve te vecanta si pa u kuptuar duke mos i rezistuar konkurences se tregut po falimentojne duke ngelur vetem si fakte librash dhe statistikash. Cdo sukses dhe kenaqesi lidhet vetem me te vecanten. Grazie ai mezzi veloci di trasporto e ai pacchetti turistici economici.CENTRO STORICO DI GJIROKASTRA: ipotesi di sviluppo futuro Teodor BILUSHI QENDRA HISTORIKE E GJIROKASTRES: mes problemeve dhe zgjidhjeve per te ardhmen. Tante caratteristiche tipiche dei vari paesi. abuzivizmin dhe infrastrukturen . Turizmi detar si me i frequentuari nuk eshte me monopol ose krenari e vendeve te vecanta sic ka qene dikur. Il settore del turismo balneare europeo che è il più attivo tra tutti. Nje fat pak a shume te ngjashem po peson edhe industria e turizmit. 63 . In un momento come l'attuale un importante elemento di sviluppo per il futuro del nostro territorio può essere rappresentato dalla valorizzazione del nostro patrimonio culturale che è unico e irripetibile. europianet kane filluar te frekuentojne me shume plazhet ekzotike se sa ato mesdhetare. la carenza di infrastrutture che ostacolano di fatto gli investimenti in questo settore. Teodor BILUSHI I Il turismo nell'epoca della globalizzazione. stanno cedendo il passo senza grandi resistenze alla concorrenza del grande mercato mondiale. Me mjetet e shpejta te transportit dhe me paketat turistike ekonomike. Occorre tenere presente anche i tanti problemi legati alle proprietà. Questa è la condizione in cui si trova anche l'industria del turismo. e kohen e sotme te globalizimit pothuajse cdo gje po nderkombetarizohet. In questo contesto anche l'Albania non può attendersi troppo dallo sviluppo del turismo costiero. Dalle statistiche risulta che il turismo culturale è l'unico settore che in tutto il mondo presenta un trend di crescita costante. kjo mbi te gjitha fale funksionimit ne cdo stine te vitit . si sta infatti trasformando in un'attività altamente redditizia. Ketu duhet patur parasysh edhe koha e gjate qe do te na duhet per te kapercyer problematikat qe ka bregdeti shqiptar lidhur me pronesine . Ne kete kontekst edhe Shqiperia nuk mund te pretendoje se me venien ne eficence te turizmit detar do te kete nje bum zhvillimi. n questi ultimi anni in virtù dei processi di globalizzazione quasi tutto si sta internazionalizzando. gli europei ora stanno frequentando sempre più spesso le spiagge esotiche. non è più monopolio dei singoli paesi del mediterraneo come un tempo. I problemi del Centro Storico di Gjirokastra.por edhe interesit gjithnje ne rritje qe njerezit kane per te njohur vlerat e vecanta historiko-kulturore te popujve te tjere.

Tutti questi valori sono senza dubbio la base potenziale per costruire lo sviluppo futuro che dovrà avere come elemento centrale il turismo culturale. i personaggi illustri e tutti gli altri elementi creati dalla storia e che hanno fatto conoscere la nostra città non solo in Albania e nei Balcani. Parte integrante di questa particolare realtà sono gli edifici storici. la gente. anche da parte dei singoli paesi. occorre porsi una domanda: Problemet e lidhura me Qendren Historike te Gjirokastres Gjirokastra. traditat. keshtjellen. Sotto questo aspetto lo sviluppo futuro di Gjirokastra è legato alla conservazione e valorizzazione del Centro Storico o “della Gjirokastra museo” come si usa spesso definirlo. i selciati le tradizioni. il castello. Te gjitha keto te vecanta jane padyshim baza dhe potenciali ku mund te mbeshtetemi per te ndertuar infrastrukturen e zhvillimit dhe ku padyshim 64 . Qui senza dubbio anche l'Italia ha un ruolo molto importante. Ne kete kendveshtrim. I valori di questa città sono posti sotto tutela oltre che dall'Unesco. i quali tramite vari progetti stanno contribuendo a tenere vivi questi valori che i secoli ci hanno tramandato. il bazar. njerezit e shquar dhe gjithe vlerat e tjera qe koha i krijoi dhe qe qytetin e bene te vecante jo vetem ne Shqiperi e ne Ballkan por ne mbare boten. kuzhinen. per fat. Ajo fitoi vemendjen e vendeve qe e vleresojne dhe po kontribuojne per te mbajtur te gjalle kete pasuri qe shekujt kane krijuar. celesi per zhvillimin perspektiv te Gjirokastres ngelet tek ruajtja dhe valorizimi i Qendres Historike ose “Gjirokastres se vjeter”. Fale vecantive te vlerave te saj. la cucina. ma in tutto il mondo. perben nje vecanti kulturorohistorike ne kontekstin shqiptar. kalldremet. Ajo permban brenda saj banesat karakteristike.nell'elenco dei siti patrimonio mondiale dell'Umanità. rajonal dhe ate boteror. pazarin. ne Korrikun e vitit 2005 ajo hyri ne listen e pasurive boterore qe mbrohen nga Unesco-s. Ketu edhe Italia ka nje rol te vecante. Per non restare però nel campo delle fantasie e dei desideri.

natyrshem lind pyetja: A eshte sot Qendra Historike e Gjirokastres nje realitet qe permbush standartet per te pasur nje turizem kulturor bashkekohor ? Pergjigjja realiste per momentin do te qe. Ancora non si è compreso a pieno che è giunto il momento di bloccare i fenomeni di degrado di edifici e monumenti storici. Shifrat na tregojne se pothuajese gjysma e monumenteve te kategorise se pare ka demtime te renda dhe pjesa me e madhe e atyre qe kane gjendje disi te mire po degradohen me shpejtesi per arsye nga me te ndryshmet. Ky fakt perforcohet kur analizon situaten. Gli intervenenti di restauro Gli interventi di restauro che rappresentano l'unica soluzione concreta alla situazione attuale del Centro Storico sono di fatto fortemente impediti dai problemi complessi legati alle scarse disponibilità finanziarie.Il Centro Storico di Gjirokastra è una realtà conforme agli standard del turismo culturale di livello internazionale? La risposta sincera per il momento è no. jo. duke pare studimin e fundit te realizuar prej specialisteve italiane te Rajonit te Markeve dhe atyre shqiptare te Zyres se Planit Rregullues se Bashkise Gjirokaster. purtroppo Gjirokastra perderà i suoi valori e fra dieci anni somiglierà più ad un sito archeologico del periodo medioevale che non ad una città medievale che cerca di sopravvivere ai danni del tempo. mentre la gran parte di quelle che sono in condizione discreta stanno subendo un rapido degrado per vari motivi. Drejtorise Rajonale te Monumenteve si dhe Enteve dhe organizmave te huaj per te shpetuar vlerat qe po rrenohen. Nje situate e tille. aktoret dhe faktoret do te funksionojne si deri me sot fatkeqesisht Gjirokastra do te humbasi vlerat e saj dhe pas nje dhjete vjecari do ti ngjaje me shume nje qendre arkeologjike te periudhes mesjetare se sa nje qyteti mesjetar ku mund te kete jete normale. Per te kaluar konkretisht te problemet dhe te zgjidhjet qe ato kerkojne ne baze edhe te studimit te fundit ne Planin e Rikuperimit mund te permendim keto fakte te vena ne evidence prej specialisteve dhe vete banorve te qendres historike ne takimet e ndryshme qe ne organizuam ne Gjirokaster: 65 . Questa situazione ha bisogno di interventi urgenti per rallentare i ritmi del degrado. Oggi la nostra città somiglia ad una realtà che consuma continuamente i suoi valori senza pensare alla tutela. Edhe pse kohet e fundit nuk kane munguar perpjekjet dhe nderhyrjet prej Bashkise . Pra nuk eshte arritur akoma tek minimalja. Se non vi sarà una rapida inversione di tendenza. Nese ritmet . In base a questi dati più della metà delle abitazioni della Prima Categoria ha subito danni gravi. Questo fatto si evidenzia maggiormente proprio attraverso i dati dello studio realizzato dagli specialisti italiani e da quelli albanesi dell'Ufficio del Piano presso il Comune. Pa ekzagjerim sot ky qytet I ngjan nje realiteti qe cdo dite konsumon vlerat e vetvetes. qe eshte procesi emergjent i frenimit te shkaterimit te monumenteve. Passando ai problemi e alle soluzioni evidenziate dagli ultimi studi del Piano di Recupero. prape situata vazhdon te jete jashte kontrollit. per te frenuar rrenimin e monumenteve. Kjo pasi ne kete qender historike per fat te keq sot mbizoteron fenomeni i shkaterimit te vlerave si dhe mungesa e infrastruktures normale per te perballuar pritjen dhe trajtimin e turisteve. della Direzione Regionale dei Monumenti e di Enti e Fondazioni straniere.ku me kryesori ngelet braktisja. Anche se ultimamente non sono mancati gli interventi da parte del Comune. la situazione continua di essere fuori controllo. me te vertete preokupante kerkon te pakten nderhyrje te natyres emergjente. oggi l'intero Centro Storico è caratterizzato da un elevato degrado dei valori storici originari e dalla mancanza di infrastrutture turistiche. possiamo citare ciò che gli abitanti e gli specialisti del Centro Storico hanno messo in evidenza durante gli incontri da noi organizzati a Gjirokastra. Per te mos ngelur thjesht te deshirat ose fantazite. ma turizmi kulturor mund te kete vendin prioritar.

te cilet nuk kane realizuar akoma hipotekimin e baneses se tyre per arsye e shkaqe te ndryshme. pasi pjesa me e madhe e banesave te kategorise se pare dhe atyre te kategorise se dyte . perché risulta che la maggior parte degli edifici della Prima e Seconda Categoria hanno numerosi proprietari i quali per vari problemi non hanno effettuato la registrazione della loro casa nel registro delle proprietà.anche da tanti altri problemi collegati quali: • La proprietà degli edifici. i 66 . • I fenomeni legati alla mentalità conservatrice e gretta. • burokracite qe ndeshin shpesh projektet restauruese dhe ato studimore. • La burocrazia cui i progetti di restauro sono sottoposti. Nje problem tjeter shume i ndjeshem eshte sot problemi i procedurave te tejzgjatura dhe aspak fleksibel per aprovimin e lejeve per restaurimet. • si dhe fenomenet frenuese. Ciò dipende dal fatto che il mercato della progettazione e dell'esecuzione dei lavori di restauro è molto limitato. Le autorizzazioni per gli interventi di restauro sugli edifici del Centro Storico. Un altro problema molto preoccupante è quello legato alle procedure lunghissime e molto burocratizzate per ottenere il rilascio delle licenze necessarie per gli interventi sugli edifici del Centro Storico. • L'attuale legislazione per gli edifici tutelati. I Problemi legati alla proprietà I problemi legati alla proprietà sono un fattore molto importante. Problemet e pronesise. spesso i problemi sono la diretta conseguenza di leggi anacronistiche. strutturate in funzione di interessi personali.baze per cdo procedure. Lejet e restaurimi per objektet e Qendres Historike. produkt i mendjeve konservatore dhe meskine . Kjo ndodh pasi tregu i projektimit dhe zbatimit te punimeve restauruese eshte shume i kufizuar. • ligjshmerine aktuale per monumentet . Pra me kete situate. Nderhyrjet restauruese si zgjidhja e vetme e situates ndeshen me probleme komplekse te krijuara si prej mundesive te pakta financiare per te investuar por edhe prej nje sere problemesh te lidhura me : • pronesite e banesave .rezultojne me nje numer te madh pronaresh. In queste condizioni gli edifici storici risentono della mancanza del legale proprietario. per non dire monopolizzato. Problemi i pronesise eshte nje problem madhor . banesa ka mungesen e perfaqesuesit legal. Il tempo necessario per approvare un progetto di Nderhyrjet restauruese. Quando si presenta l'esigenza di collaborare negli interventi di restauro o nell'elaborazione dei progetti in mancanza del proprietario ufficializzato da atti legalmente validi blocca ogni procedura. per te mos thene i monopolizuar dhe aspak realist dhe i barabarte. Ne nje moment kerkese per bashkepunim per nderhyrje restauruese ose veniejeje ne funksion per qellime te ndryshme te nderteses mungon elementi ligjshmerisht i domosdoshem.

Normativat aktuale prodhojne vetem muzeologjizimin e baneses. Pra jemi para nje fakti: Banesat e kategorise se pare do ti mbajme duke respektuar Ligjin aktual te trashegimise i cili nuk lejon asnje ndryshim arkitekturor.restauro è molto lungo e in qualche caso viene bloccato da pregiudizi. funzionale e volumetrico o dovremmo prendere in considerazione anche le richieste degli abitanti finalizzate a raggiungere standard abitativi di più alto livello? Gli articoli di questa legge possono essere applicabili solo nei casi in cui le abitazioni debbono svolgere le funzioni di casa-museo. Banoret e qendres historike ne te gjitha takimet qe jane organizuar gjate prezantimit te fazave te Planit te Rikuperimit kane ngritur si shqetesim faktin se si disa normativa te Ligjit per trashegimine kulturore frenojne rijetezimin e banesave te kategorise se pare. oggi nessuno può vivere nelle condizioni in cui si viveva nel XVIII sec.pasi nje familje nuk mund te jetoje sot ne kushtet e shekullit te XVIII . che nella maggior parte o sono abitate o fortemente degradati. fenomen ky qe nuk ndihmon zhvillimin normal. al degrado o ad interventi inappropriati che ne compromettono i caratteri originari. Tali norme per gli edifici della Prima Categoria hanno come conseguenza il fenomeno della musealizzazione dell'edificio. usando il camino per riscaldamento o i servizi igienici di allora. strutturale. si Zekatet. È questo un caso in cui sembra del tutto appropriata l'espressione “ogni esagerazione produce l'effetto contrario”. La contraddizione tra le Leggi in vigore e la realtà. hanno alzato la voce su certi punti della Legge sul Patrimonio Culturale che ostacolano il recupero degli edifici della Prima Categoria. La soluzione di questo problema può essere la decentralizzazione delle competenze. Banesa te shekujve te kaluar nuk mund te jene te banueshme dhe te shfrytezueshme duke perdorur normativat aktuale. nderhyrjet te pa studiuara.Skendulatet etj. I finanziamenti dello stato per gli edi- justifikuar shpesh me disa ligje te vjeteruara ne funksion te interesave personale . Ky fenomen ka stimuluar shpesh abuzivizmin dhe nderhyrjet pa leje . che non è favorevole a nessun cambiamento architettonico.pasi dihet se jane rreth 56 objekte te 67 .funksional e vellimor apo do te kerkojme ti rijetezojme duke respektuar edhe kerkesat e njerezve per nje jete me komode ? Ligji sot eshte i zbatueshem vetem per nje numur te kufizuar banesash. Kjo ligjshmeri aspak fleksibel po i kthen objektet e kategorise se pare ne te paprekshme dhe veshtiresisht funksionale .strukturor..Ligji eshte i pamundur te zbatohet per shumicen e objekteve. si konseguence do te kemi fenomenin e abandonimit dhe shkaterimit te banesave te medha ose fenomenin qe ndodh me shpesh. Per kete problem ze fare mire vend shprehja “Cdo teprim do te prodhoje efektin e kundert”.qe kane vetem funksione muzeale. Ndoshta ky problem si zgjidhje mund te kete decentralizimin e kompetencave duke ju dhene me funksione strukturave ne nivel lokal. Koha per aprovimin e nje projekti restaurues deri me sot ka qene e gjate dhe ne ndonje rast paragjykues. Questa impostazione pone tante difficoltà nel recupero degli edifici della Prima Categoria e come conseguenza porta all'abbandono. Secondo costoro l'abitazione del secolo scorso non può essere utilizzata oggi se si applicano le normative vigenti. Kontradikta midis Ligjit dhe realitetit . Ci troviamo dinanzi ad un dilemma: gli edifici della prima categoria dovranno essere trattati in base alla Legge attuale. attivando strutture efficenti a livello locale . Gli abitanti del Centro Storico in tutti gli incontri che sono stati organizzati durante le fasi di discussione delle scelte di Piano si sono dimostrati molto preoccupati. Questo fenomeno ha prodotto interventi illegali sugli edifici del Centro Storico. come ad esempio i complessi Zekate e Skendulate e non per tutti i 56 edifici della Prima Categoria.

kur per njezet vjet askush ska ndihmuar financiarisht dhe gjithcka eshte bere ne menyre spontane dhe te pastudiuar. Se il funzionamento dell'articolo 36 della Legge ha garantito anche il funzionamento degli articoli 27. rimanendo di fatto solo come indirizzo a causa dei problemi finanziari che sta vivendo l'intera nazione. Atehere kush do ta ndihmoje kete pasuri me kosto te larte restaurimi qe te mbijetoje ?!. per njezet vjet e fundit neni 36 ka qene inaktiv pasi shteti ska pasur mundesi finanziare. negli anni passati. Ligjet behen dhe ndryshojne ne funksion te zhvillimeve bashkekohore. mendoni pak se c'gjendje eshte krijuar te monumentet e kategorise se pare. Perché possa definirsi praticabile e funzionale allo sviluppo questa legge ha bisogno di modifiche radicali.fici della Prima e Seconda Categoria previsti nell'articolo 36 della suddetta Legge per tanti anni hanno favorito i lavori di restauro.por ka rreth 20 vjet qe nderhyrjet e parashikuara nga ky ligj spo praktikohet me. basti pensare per un momento a quali danni ha subito il Centro Storico di Gjirokastra in questo ultimo ventennio in cui sono completamente mancati i finanziamenti in base dell'articolo 36.qe ne pjesen me te madhe ose jane te banuarara ose te renuara totalisht. ma da venti anni questo articolo non viene più applicato. Allora chi potrà aiutarci per garantire la sopravivenza degli edifici del Centro Storico? Giudicando dai fatti e non sulla base di indirizzi normativi non applicabili.Gjendja e sotme e banesave te kategorise se pare nuk pranon nje Ligj me efekte te barabarta per te 56 objektet. la situazione odierna degli edifici della Prima Categoria non è compatibile con una legge che tratta in modo indifferenziato tutti i 56 edifici interessati.Pra ne kete situate nuk na sherben se 68 . per gli ultimi 20 anni tutti questi articoli sono diventati di fatto inefficaci per la mancanza di finanziamenti pubblici.Kjo per arsye financiare dhe pronesie. Le leggi si fanno e si cambiano in base alle esigenze e al mutare dello stile di vita dei cittadini. prej fakteve reale dhe jo prej fantazive ligji per munumentet e kategorise se pare ndoshta kerkon nje rishikim per t'ju pershtatur realitetit ku sot ndodhen monumentet. partendo dalla riclassificazione degli interventi sulla base della situazione attuale degli edifici. sot situata reale na tregon se Ligji spo jep rezultat. gli articoli della Legge che riguardano i monumenti della Prima Categoria hanno bisogno di una riformulazione in base alle nuove problematiche evidenziatesi in questi ultimi anni. 28 e 29 della stessa Legge. In queste condizioni occorre individuare una normativa appropriata kategorise se pare. Neni 36 i Ligjit te trashegimise per shume vite i ka ndihmuar banesat e lartpermendura per te mbijetuar. Pra.Kontradikta po ndeshet ne cdo drejtim. Nese neni 36 garantonte dhe justifikonte funksionimin e neneve 27. Le contraddizioni sono evidenti attraverso vari elementi.28 dhe 29 te Ligjit te Trashegimise. Nese ky ligj eshte konceptuar shume vite me pare ose para pak vitesh.Situata dikton nje riklasifikim te banesave te kategorise se pare dhe si konseguence edhe Ligji duhet rikonceptuar ne baze te gjendjes se sotme te monumenteve por edhe te mundesive financiare qe jane ne dispocicion te banesave .

In questa situazione il Centro Storico di Gjirokastra ha bisogno di politiche nuove di conservazione e valorizzazione. Jo cdo demtim si rregullator dhe frenim duhet te kete fadromat e Policise Ndertimore. ponendo particolare attenzione a migliorare le condizioni di vita dei cittadini. in grado cioè di contrastare il degrado dei monumenti in maniera determinata. ma anche delle politiche sbagliate. nell'ottica di uno sviluppo organico del Centro Storico di Gjirokastra dobbiamo superare problemi banali di ogni giorno. Me dhimbje duhet pranuar dhe korrigjuar fakti se sot monumenteve te Gjirokastres po i vjen demi me i madh prej mungeses se politikave fleksibel lidhur me thithjen dhe zbatimin e financimeve si dhe decentralizimi i politikave lidhur me monumentet. Per andare avanti con lungimiranza. ma che allo stesso tempo favorisca anche in ritorno della vita all'interno di questi edifici monumentali. te tilla qe shikojne larg atyre qe deri tani na kane prodhuar vetem izolim dhe shkaterrim. Me i mire eshte ai ligj qe dote frenoje sadopak fenomenin e shkaterimit te monumenteve dhe do te favorizoje rijetezimin e Qendres Historike.in tempi brevi. cili ligj eshte me i mire . Politika te reja konservimi dhe valorizimi Ne kete situate Qendra Historike e Gjirokastres ka nevoje per politika konservimi dhe valorizimi progresiste. Me pak largpamesi dhe deshire per nje jete me te mire dhe per me shume zhvillim Gjirokastra duhet te shkeputet sa me pare nga problemet qe njerezit cdo dite komentojne dhe diskutoj- 69 . In base alla situazione creatasi nel Centro Storico non è difficile comprendere come i problemi non sono solo frutto degli interventi illegali. tali da consentire di guardare al futuro e diverse da quelle attuali che stanno producendo solo isolamento e abbandono. Nuk eshte e veshtire qe ne baze te situates qe eshte krijuar ne Qendren Historike te kuptosh se jo cdo demtim eshte fryt i abuzivizmit dhe i mos respektimit te ligjeve. Che valore può avere una Legge inapplicabile?! Politiche nuove di conservazione e valorizzazione. Dobbiamo prendere atto che oggi i monumenti del Centro Storico stanno subendo grossi danni anche a causa della mancanza di politiche flessibili legate ai finanziamenti e al decentramento delle politiche di salvaguardia e valorizzazione dei monumenti.Nje ligj i papraktikueshem nuk ka sens.

Gjirokastra duhet te funksionoje si nje realitet i hapur. nel rispetto delle normative previste nel Piano può iniziare a funzionare come una realtà al servizio dei cittadini e dei turisti. rispettando le regole. ma essere incoraggiato a contribuire alla valorizzazione e allo sviluppo del Centro Storico. dove ogni soggetto albanese o straniero. I punti di forza nell’ottica di uno sviluppo turistico. non deve essere ostacolato da certe mentalità caratteristiche dei secoli passati. nel settore del turismo culturale possiamo dire che per il Centro Storico oltre alle politiche funzionali al restauro e alla valorizzazione dei monumenti necessita anche di azioni finalizzate a propagandare tutti questi valori. ku cdo person vendas apo i huaj duke respektuar ligjet bashkekohore . la realizzazione di Website e l'attivazione di agenzie e uffici per l'informazione e la promozione turistica. Dobbiamo pensare seriamente al futuro del Centro Storico perché il tempo a disposizione è molto limitato. Ogni giorno che passa sta producendo danni seri al patrimonio architettonico. realizimi i Websiteve ne internet si dhe ngritja e agjensive dhe zyrave te promocionit dhe informacionit turistik. Pazari eshte nje hapesire qe me nje projekt restaurimi. Ambjentet karakteristike mund te perdoren per tregetimin e prodhi- 70 . impenjim te te gjithe faktorve dhe aktorve.Gjirokastra ka nevoje per dashamiresi. Bazar Il Bazar è una realtà molto interessante che attraverso un progetto di restauro. Duke qene ne kete pike i frymezuar dhe prej eksperiences se vendeve me turizem kulturor te zhvilluar do te shihnim me vend per zhvillimin e ardhshem te qendres historike aplikimin e disa politikave stimuluese zhvillimi . Gjirokastra ha bisogno di un impegno concreto di tutti i fattori e dei soggetti interessati. sipas normativave te planit. Trattando questo problema anche sulla base delle esperienze degli altri paesi. Le te mendojme pak seriozisht per Gjirokastren pasi koha qe na ka ngelur ne dispozicion eshte e kufizuar. Gjirokastra deve assumere il ruolo di realtà aperta ed amichevole. Ne funksion te kesaj sot del i domozdoshem botimi i guidave .por edhe duke mos u penguar prej ligjeve dhe normave te ”mykura”duhet te inkurajohet qe te kontribuoje ne valorizimin dhe zhvillimin e qendres historike.Cdo dite qe kalon prodhon shkaterim.Occorre collegarci alle esperienze e alle normative dei paesi europei che ci sono vicini ed hanno una grande esperienza nel campo della gestione e valorizzazione dei monumenti.Duhet sa me shpejt ti bashkangjitemi eksperiencave bashkohore dhe normativave te vendeve europiane me nje tradite ne kete sektor. mund te filloje te funksionoje si nje realitet shume funksionesh per qytetaret dhe turistet. In funzione di ciò è indispensabile la pubblicazione di Guide. I negozi caratteristici dovrebbero specializzarsi ne. Pikat potenciale ne funksion te turizmit : Pazari.ku pervec rikuperimit te monumenteve te punohej edhe per propagandimin e tyre .

sedi di istituzioni culturali. Il Castello può trasformarsi facilmente in un modello per il turismo culturale.nella commercializzazione di prodotti tipici. suvenireve .biblotekave etj. Il settore terziario potrebbe trovare qui facile sviluppo con uffici per le agenzie turistiche. ristoranti con cucina caratteristica ecc.ristorante me guzhine karakteristike. pasticcerie. mund te kthehen ne ambjente spektaklesh. ambjentet e kesaj kalaje pervec funksioneve te natyres muzeale. souvenir. Le Case caratteristiche. mund edhe te rijetezohen nepermjet vendosjes ne ambjentet e tyre te muzeumeve. affiancati a bar.zyrave te perfaqesimi etj. edifici scolastici. Oltre ai monumenti che rappresentano la base del turismo culturale è oggi indispensabile attivare infrastrutture di supporto quali: .Rivenia ne funksion e aeroportit .institucioneve arsimoro-kulturore . . agjensive te kembimit. veshjeve. . 71 . Shtepite Karakteristike Pervec te qenit vlere ne vetvete te krijuara nga historia. artigianali. oltre alle naturali funzioni museali si potrebbero reperire spazi per spettacoli.koncertesh e konferencash kombetare dhe nderkombetare.Celja e kurseve ose degeve te reja prane universitetit per restaurim turizem.lo sviluppo e recupero della vecchia struttura aeroportuale. gelaterie ecc. Pervec elementeve baze qe perbejne Qendren Historike . uffici di rappresentanza di società straniere ecc.Kalaja i ka te gjitha mundesiste per tu kthyer ne nje ishull model te turizmit kulturor cilesor. concerti e conferenze nazionali ed internazionali.l'attivazione di nuovi corsi meve artizanale. bareve. Kalaja Kalaja perfaqeson nje ambjent me vlera historiko -arkitekturore unikale. uffici di cambio. biblioteche.qendrave studimore. attraverso un progetto di restauro e di riuso degli ambienti. Shtepite karakteristike te Gjirokastres i kane te gjitha mundesite qe te jene edhe me funksione hotelerie te sistemit B&B. Per la posizione e la grande estensione.agenzie di credito per il restauro e le attività turistiche. Gli edifici storici hanno tutte le possibilità di essere utilizzati come alberghi del sistema B&B. Per pozicionin dhe shtrirjen qe ka me ane te nje projekti te vecante menaxhimi. queste case si possono benissimo trasformare in ambienti espositivi.ne funksion te zhvillimeve te ardheshme ne fushen e turizmit kulturor Gjirokastra do te kishte nevoje edhe per infrastruktura te tjera ndihmese si : . Castello Il Castello rappresenta un elemento di grande valore storico e architettonico. per i quali la posizione centrale ne favorirebbe notevolmente la vendita. Oltre a rappresentare un valore storico-architettonico nel contesto della città. agjencive turistike. .

la partecipazione attiva delle istituzioni locali ai progetti europei e dell'Unesco. -Ringritja e muzeumeve qe kane ekzistuar duke shtuar edhe te rinj. basterà solamente una dose di buona volontà unita ad una nuova mentalità positiva dei suoi abitanti. .do te mjaftonte vetem vullneti i mire dhe mentaliteti konstruktiv i aktoreve vendas per ta trasformuar ate pas pak vitesh ne nje shembull te turizmit kulturor dhe te prosperitetit ekonomik. anche se gravato dei problemi sopra citati. potrà essere trasformato in breve tempo in un esempio per il turismo culturale portando una reale prosperità economica per i suoi cittadini.presso l'Università legati al restauro e al turismo.Venia ne funksion e agjensive per kreditimi e nderhyrjeve restauruese dhe aktiviteteve turistike. Concludendo questo articolo posso dire che il Centro Storico di Gjirokastra.Aplikimi dhe pjesmarja ne Projektet e Komunitetit Europian dhe Unesco-s per monumentet. . . . Duke perfunduar kete artikull mund te them se Qendra Historike e Gjirokastres edhe pse ka probleme te shumta .la ristrutturazione dei musei esistenti e la realizzazione di nuove strutture mussali legate alla tradizione popolare e alla storia della città. ..

2. b) 30% nga shteti dhe 70% nga pronari per monumentet e kultures te kategorise . b) 30% dallo Stato e 70% dai proprietari dei monumenti della II categoria. Punimet e tjera te restaurimit per keto monumente perballohen ne masen : a) 50% nga shteti dhe 50% nga pronari per monumentet e kultures te kategorise I. proprietà dei privati. Ligji per “Trashegimine Kulturore” Neni 36 1. Ne momumentet e kultures se kategorive I dhe II.shteti perballon te gjitha shpenzimet per ruajtjen e vlerave historiko-artistike. lo Stato si accolla tutte le spese per la conservazione dei valori storici-artistici. Qui entrano in gioco i valori che non sono legati con la struttura degli edifici. prone e subjekteve joshteterore. Gli altri interventi di restauro per questi monumenti vengono cosi risolti: a) 50% da parte dello Stato e 50% dai proprietari dei monumenti di cultura della I categoria. 36 1.La Legge per il “Patrimonio Culturale” Art. te cilat nuk lidhen me qendrueshmerine e objektit. Nei monumenti della I e II categoria. 2.

.

pa le pastaj për të ashtuquajturin “njeriun e rrugës”. figuriamoci per il cosiddetto “uomo della strada”. te cilat mund të futen në rangun e Pasurive të njerëzimit të UNESKO-s. madje interesante. T ë flasësh për normativat e një instrumenti urbanistik. dhe nga ana tjetër si referim një kuadër normativ kombëtar shumë të dobët. vista anche la particolarità della situazione .nga njëra anë kishim një Qendër Historike me një shtrirje shumë të madhe. një shoqëri dhe një stil jetese ndryshe nga ajo italiane (me këtë nuk kemi për qëllim të bëjmë kritika) dhe një 75 . mund të mos jetë dicka interesante as për rrethin e ngushtë të të ngarkuarve me kete pune. ricco di beni storico-architettonici e così affascinante da rientrare tra quelli definiti patrimonio dell'umanità da parte dell'UNESCO. prandaj e gjykojmë se është e nevojshme.INDIRIZZI NORMATIVI PER IL PIANO DI RECUPERO Carlo BRUNORI DREJTIMET NORMATIVE PËR PLANIN E REKUPERIMIT Carlo BRUNORI P arlare di normativa di uno strumento urbanistico può non essere stimolante per il ristretto numero di addetti ai lavori.da un lato un centro storico molto esteso. perciò riteniamo più utile e forse più interessante parlare brevemente dell'“atteggiamento” con il quale ci si è accostati al tema. të flasim shkurtimisht për “qendrimin”me te cilin ju afruam temes duke pare dhe vecantite e situates : . të pasur me element historiko-arkitektonik dhe shpesh mahnitëse. dall'altro un quadro normativo nazionale di riferimento in materia molto scarno. una società ed uno stile di vita ancora molto distanti da quella italiana (e non vuole essere una critica) ed una struttura della proprietà privata enormemente diversa dalla nostra.

të kuptohej cilat ishin organet e përfshira në to. che sulla tipologia e le caratteristiche degli edifici . come qualsiasi tessuto edilizio.ed anche di assunti . nuk përbëhet vetëm 76 .me referim edhe tipin e mbuleses .këto te nxjera prej operacionit te skedimit . etc. poiché un centro storico. anche con riferimento al tipo di copertura. Si è cercato pertanto in primo luogo di capire come funzionassero le (poche) procedure urbanistico-edilizie.Prima di poter pensare all'elaborazione dell'articolato “tecnico” è stato infatti necessario “depurarsi” del nostro bagaglio di conoscenze . duke qenë se një qendër historike. ishte e nevojshme të “pastroheshim” nga bagazhi ynë i njohurive ligjore. Përveç kësaj. In particolare si è ritenuto opportuno creare un'articolazione normativo-regolamentare basata sia sul tipo di intervento (manutenzione ordinaria. quali sono le forme di tutela degli edifici di valore. u përpoqëm që të kthenim në mundesi mungesen e disa strukturave dhe u tentua te “transferohej” ne normative e planit pjesa me e mire e disiplines urbanitiko-ndertimore italiane. quali fossero gli strumenti e gli atti in materia. ashtu si çdo hapsirë tjetër urbane. mirrembajtje e veçantë. ashtu edhe mbi tipologjinë dhe karakteristikat e banesave . straordinaria.cilat jane format e tuteles se ndertesave me vlere etj. cilat ishin instrumentat dhe aktet normative që vepronin. normave të jurisprudencës. Una volta che il quadro si è fatto meno nebuloso si è cercato di trasformare in opportunità l'assenza di particolari sovra-strutture e si è tentato di “trasferire” nella normativa di piano la parte migliore della disciplina urbanistico-edilizia italiana.si aprovohet nje projekt ndertimi. viste anche talune evoluzioni non proprio esaltanti della nostra situazione urbanistica) e calarsi in una realtà per molti versi ancora “pura”. giurisprudenziali.. in sostanza se esiste e come si approva l'equivalente di un nostro piano regolatore. Gjëja e parë e rëndësishme ishte të kuptohej funksionimi i procedurave të pakta urbanistiko-ndërtuese.le quali hanno anche fornito indicazioni sugli interventi che effettivamente necessitavano. i cili nga shumë këndvështrime eshte ende i “ pastër”. regolamentari. (esperienza per alcuni aspetti liberatoria.legislativi. etj (në një farë mënyre kjo ishte një eksperiencë per disa aspekte çliruese po të meret parasysh evoluimi aspak i kënaqshëm i situatës tonë urbane). Inoltre. regulloreve. etc.). tanto che probabilmente l'approvazione del piano avverrà addirittura con legge nazionale e la normativa assumerà carattere di riferimento per le future esperienze pianificatorie. duke ia përshtatur atë situatës në Shqipëri dhe veçanërisht asaj të Gjirokastrës. come si approva un progetto edilizio. E pamë veçanërisht të domosdoshme të krijonim një artikulim normativo-regullator të bazuar si mbi llojin e ndërhyrjes (mirrembajtje e zakonshme.derivante dalle operazioni di schedatura .duke pare vecantine dhe bukurine e tipologjise tradicionale. etc. dhe na u desh të futeshim në një realitet. non è formato soltanto da edifici ma anche da vie e spazi pubblici e privati.. në thelb u përpoqëm të kuptonim nëse egzistonte një ekuivalent me planin tonë regullator. Përpara se të fillonim përpunimin e pjesës teknike të planit.të cilat na kanë dhënë disa tregues lidhur me ndërhyrjet qe efektivisht ishin te nevojshme. restaurim.sia in termini di materiali strukturë të pronës private jashtëzakonisht të ndryshme nga e jona. adattandola alla situazione Albanese ed al particolare contesto di Gjirokastra.). Pasi situata u bë e qartë. restauro. quali fossero gli organi coinvolti. vista la particolarità e la bellezza della tipologia tradizionale. aq sa që ka shumë gjasë qe aprovimi i Planit të rekuperimit do të bëhet me anë të një ligji kombëtar dhe normativa do të kete karakter referimi për eksperiencat e mëvoneshme planifikuese. etj. la normativa ha introdotto indicazioni .

). aree verdi. hapsira të gjelbra. etc.). Këta tregues mund të mos kenë shumë rëndësi për më profanet. spesso addirittura con disegni geometrici.. “Zonën e tuteluar per pamjet panoramike” dhe per “Zonën tampon të Qendrës historike”. nga ndërtesa. ende pa u futur dhe pa u adaptuar mirë. por ato kanë bere te mundur. piazze. që të transferojne kanalet financuese nga operacione te cimentimit te rrugeve qe ishin duke u kryer ne nderhyrje mirembajtjeje dhe riberje te kalldremeve ekzistuese .shpesh me dizenjo gjeometrike shume te bukura.edhe në hapsirat e pa zena me ndertime (rrugë. 77 . por që konkurojnë me këtë të fundit në formimin e kuadrit perceptivo-vizual dhe që me ate ruajnë lidhje të pazgjidhshme.si në termat lidhur me materialet ashtu edhe në sistemimin . della “Zona di tutela delle visuali panoramiche e della “Zona di Salvaguardia del Centro Storico.che di sistemazioni . di trasferire i canali di finanziamento da operazioni di cementificazione delle strade che erano in corso ad interventi di manutenzione e rifacimento degli splendidi lastricati esistenti. etj. bëhet fjalë në veçanti për lagjen historike të Manalatit. sono state inoltre introdotte norme transitorie per estese porzioni di territorio “esterne” al centro storico vero e proprio ma che con esso concorrono alla formazione del “quadro” percettivovisuale e che con esso presentano pertanto inscindibili legami: si tratta in particolare del Quartiere storico di Manalat. In attesa della redazione di uno strumento urbanistico generale e vista la particolare conformazione plano-altimetrica del centro storico e quella insediativa circostante. janë futur disa norma tranzitore për pjesë të territorit jashtë qendrës historike. sheshe. non appena divulgate e prima ancora quindi di essere adottate. Në pritje të realizimit të një instrumenti urbanistik të përgjithshëm dhe duke parë konformimin e veçantë plano-altimetrik të qendrës historike dhe zonave rreth saj..anche sugli spazi inedificati (strade. Tali indicazioni potrebbero risultare molto poco rilevanti per i profani ma hanno invece consentito. por edhe nga rrugë dhe hapsira publike ose private. normativa ka futur tregues .

etj. por gjithmonë duke zgjedhur midis transformimeve të mundshme.vështirësi që sipas gjykimit modest të hartuesit të këtij teksti. meno di 50 articoli) e con l'obiettivo primario non di “impedire” la trasformazione degli edifici. non codificata e non “leggibile” (spesso mancano atti regolarmente trascritti ed il catasto risulta molto carente a causa delle distruzioni avvenute nel corso dei disordini degli anni '90). si possono comprendere quantomeno le difficoltà che si avranno nell'attuazione degli interventi sui tanti edifici meritevoli di tutela . thjeshtësinë dhe prakticitetin e materialit (rreth dyzet faqe . Se si aggiunge la circostanza che una consistente parte della popolazione è recentemente emigrata all'estero. Po të shtohet më tej fakti se një pjesë e mirë e popullsisë ka emigruar jashtë vendit. a modesto giudizio di chi scrive. e pa kodifikuar dhe e “palexueshme” (shpesh mungojnë akte të traskriptuara regullisht dhe gjendja e kadastrës është shumë e keqe për shkak të problemeve të viteve 90').ma soprattutto che la ridistribuzione ai privati delle proprietà. dovranno necessariamente essere risolte a livello legislativo con provvedimenti che riorganizzino la materia e consentano di Gjithcka përpiqemi ta bëjmë duke treguar kujdes të veçantë për qartësinë. do të influencojnë në mënyrë deçizive mbi të. do të mund të meren me mend se sa vështirësi ka gjatë kryerjes së ndërhyrjeve restauruese në shumicen e ndërtesave që e meritojnë përkujdesje . Megjithatë mbetet e rëndësishme të perfundoje ky kontribut modest duke i kushtuar një vëmendje të veçantë dy aspekteve që edhe pse nuk janë të lidhur ngushtësisht me normativat e menaxhimit të Planit. etc. Per quanto riguarda il primo aspetto si deve evidenziare come sia presente in Albania una struttura proprietaria estremamente frazionata .por mbi të gjitha fakti. duhet detyrimisht të kapërcehen në nivel legjislativ.th banesave të cilësuara “monumente”). madje as ato të kategorisë së parë dhe të dytë (d.) . dikur krejtësisht shtetërore. una volta interamente pubblica. ma di “selezionare” tra le trasformazioni possibili quelle che coniugassero il miglioramento delle condizioni di vita degli abitanti con il mantenimento delle straordinarie condizioni tipologico-edilizie che rendono così particolare e bello il centro storico di Gjirokastra.. që në Shqipëri shpërndarja e pronës. ato janë:struktura e pronësisë dhe kanalet e financimit. me pak se 50 nene) . madje do të përcaktojnë fatet e Planit. me anë të masave që do të riorganizo- 78 . è avvenuta in maniera parziale. te privatët eshtë bërë pjesërisht. una cucina. Con la speranza di esserci riusciti. Si ritiene però necessario terminare questo modesto contributo ponendo l'attenzione quantomeno su due aspetti che. duke pasur si objektiv primar mos “pengimin” e transformimit të banesave.. un bagno. pur non essendo strettamente legati alla normativa di gestione del piano. duhet evidentuar fakti se në Shqipëri egziston një strukturë pronësie shumë e fraksionuar . ato që lidhen ngushtësisht me përmirësimin e kushteve të jetesës së banorëve dhe me ruajtjen e kushteve të jashtëzakonshme tipologjiko-ndërtimore që e bëjnë kaq të veçantë dhe të bukur Qendrën Historike të Gjirokastrës. një guzhinë. Përsa i përket aspektit të parë.aq e fraksionuar sa që kemi edhe pronarë të ambienteve të vogla joautonome në brendësi të banesave (një dhomë. Ne mbetemi gjithmonë me shpresën se dicka kemi mundur te bejme.m.difficoltà che.) . anche di quelli di prima e seconda categoria (cioè quelli vincolati come “monumenti”). influiranno in maniera decisiva su tale gestione e determineranno le sorti del piano: essi sono la struttura della proprietà ed i canali di finanziamento.tanto che è possibile per esempio la proprietà di singoli ambienti non autonomi all'interno delle abitazioni (una stanza. snellezza e praticità dell'articolato (una quarantina di pagine in tutto.Il tutto ponendo particolare attenzione alla chiarezza. një banjo.

Ndërsa. eshtë e qartë se shumë nga ndërhyrjet e parashikuara nga plani për banesat monumentale. sidomos përsa u përket impianteve dhe shërbimeve . Le “prestazioni” abitative attuali di tali edifici sono molto carenti. Rijetezimi i ketyre ndertesave ka kosto shume te larte. soprattutto in termini di impianti e servizi e gli abitanti versano generalmente in condizioni non certo agiate. risulta pertanto vitale l'attivazione di misure finanziarie specifiche che possano non solo consentire la valorizzazione delle caratteristiche tipologiche ed architettoniche degli edifici del Centro Storico. qe te bejne te mundur valorizimin e karakteristikave tipologjike dhe arkitektonike te ndertesave te Qendres Historike. per caratteristiche intrinseche degli stessi. ku kostua e punës është shumë herë më e ulët se në Itali. kanë një kosto inpenjative (të lartë) edhe për një vend si Shqipëria. Per quanto riguarda invece i finanziamenti è evidente che molti degli interventi previsti dal piano per gli edifici monumentali. risultano impegnativi ed onerosi anche in un paese. për vetë karakteristikat e këtyre ndërhyrjeve. come l'Albania.individuare con certezza i soggetti attuatori degli interventi (per esempio sulla base di un qualche tipo di maggioranza dei proprietari o di rappresentanza degli stessi). do të na jepej mundësia të përcaktonim shumicën e pronarëve ose perfaqësuesit e tyre). nin të gjithë lëndën në fjalë dhe do të na lejonin të përcaktonim me saktësi subjektet zbatuese te restaurimit (psh. per kete del si nevojë kryesore aktivizimi i formave financiare specifike. ove il costo del lavoro è di gran lunga più basso che in Italia.por edhe te ndalin fenomenet shume evidente te abandonimit dhe degradimit. Banorët që jetojnë në to përgjithësisht gjenden në kushte aspak të këndshme. përsa i përket financimeve. 79 . ma anche arrestare i sempre più evidenti fenomeni di abbandono e degrado.

dai dettagli accurati degli stipiti di porte e finestre. paraqesin në mënyrë besnike historinë e një qyteti dhe problemet që e kanë shoqëruar atë nëpër shekuj. Sono lo specchio della cultura e del carattere di un determinato popolo e come tale ne riflettono il grado di civiltà. ELEMENTI IN PIETRA E SUPPORTI LIGNEI Guido BOTTICELLI NJË TRASHËGIMI PËR TU SHPËTUAR. Personaliteti dhe temperamenti i qytetarëve të saj vihet re falë disa detajeve si: mënyra e ndërtimit të rrugëve dhe banesave. in calce e peli animali. Ato janë pasqyra e kulturës dhe e karakterit të një populli të caktuar. L'indole e la personalità dei suoi abitanti si riconoscono da tanti piccoli particolari: dal modo di costruire le strade o di erigere gli edifici. Gjirokastra është një qytezë e mrekullueshme. Doket dhe zakonet. eseguiti in argilla e paglia o. ELEMENTEVE TË GURIT DHE TË DRURIT Guido BOTTICELLI L 'assetto e il decoro urbano rivelano fedelmente la storia e le vicissitudini di una città. në ndërtesat historike. S istemi dhe dekori urban. E questo vale sia per le città che per i borghi antichi. degradimi dhe rënimi: të gjitha këto. dai decori e le suppellettili. dagli edifici storici. che tin- për qytetet dhe qendrat antike të banimit. ricchezza e benessere. ashtu edhe për ato moderne apo të krijuara rishtazi. dhe si të tilla. karakteristikat 81 . në rrugët antike. Usi e costumi. sia per quelli moderni o nati ex novo.UN PATRIMONIO DA SALVARE: IPOTESI DI INTERVENTI PER IL RECUPERO DELLE PITTURE MURALI. dalle rifiniture di intonaci. mund të lexohen nëpërmjet shenjave të lëna pas në kohë. pasuritë dhe mireqënia. është e mbushur me shume dëshmi të se kaluarës. Kjo vlen si Veduta panoramica di Gjirokastra Pamje panoramike e Gjirokastres Veduta di una strada di Gjirokastra Pamje e nje rruge ne Gjirokaster Gjirokastra è una splendida cittadina il cui centro storico è pieno di testimonianze del passato. qendra historike e të cilës. reflektojnë qytetërimin e tij. në dekorimin dhe mobilimin e shtëpive. degrado e rovina: tutto si può leggere attraverso i segni lasciatici dalle strade antiche. più preziosi. HIPOTEZA NDËRHYRJEJE PËR RESTAURIMIN E PIKTURAVE MURALE.

così come semplici oggetti utili alla vita quotidiana. pietre lavorate.teggiati di bianco recano semplici decorazioni figurative o floreali. Tutti questi elementi. sono costituite da una struttura in legno rinzaffato e rifinito da un intonaco dipinto con elementi floreali o con decorazioni figurative. e cila shpesh përbëhet nga një përzierje argjili dhe kashte. Detajet e rrisin rëndësinë e tyre. pjesët e sipërme të këtyre ndërtimeve janë të punuara me dru dhe të veshura me një shtresë suvaje. rezultojnë të jenë të veshura në pjesën e sipërme të tyre me një shtrese suvaje. dekorative të portave dhe dritareve. mbi të cilën janë pikturuar elemente floreale dhe dekorime figurative. gurë të gdhendur. ndonjëherë. është e mundur që të mbajne dekoracione të thjeshta figurative ose floreale. dëshmojnë për kapacitetin 82 . testimoniano la capacità artigianale e il gusto artistico di un popolo nel realizzare opere di rilievo. La prima caratteristica che salta agli occhi sono i famosi tetti spioventi con copertura in pietra. risultano nella parte alta rivestite da una “pelle” di intonaco. janë çatitë e famshme. piktura murale. L'obiettivo del restauro non è solo quello di una bella presenta- të çmuara siç janë gërqelja dhe qimet e kafshëve. ma deve coinvolgere tutti questi elementi che sono testimonianza di una cultura che viene da molto lontano. I dettagli diventano ancor più importanti quando si entra all'interno di questi edifici: soffitti in legno dipinti. oxhaqe karakteristike të veshura me dekoracione që vazhdojnë edhe në faqet e murit rreth tyre. caratteristici caminetti adorni di decorazioni che si diramano sulle pareti circostanti. me atë pamjen e tyre. të cilat nëse lyhen me ngjyrë të bardhë. mund të përmendim disa të tilla si: tavane druri të pikturuara. di grande valore. per non gravare e appesantire la struttura. të ndërtuara tërësisht me pllaka guri. Sipërfaqet arkitektonike te ndertesave. Por gjëja më karakteristike. Talvolta però. ossia all'aspetto esteriore degli edifici urbani. Tenendo conto di queste considerazioni è facile intuire che l'intervento di recupero di un centro storico non si deve limitare al semplice “involucro”. ndërsa futesh në brendësi të këtyre ndërtesave. të cilat në pjesën më të madhe të tyre janë prej guri. të cilën syri ta kap menjëherë sapo bie në kontakt me qytetin. sikur zbresin drejt njëra-tjetrës. per la maggior parte in pietra. ose materialesh të tjera më Veduta di un caratteristico tetto in pietra Pamje e nje catie karakteristike me rasa guri Caratteristici tetti spioventi sorretti da puntoni in legno Cati karakteristike Le superfici architettoniche. etj. Megjithatë. pitture murali. në mënyrë që të mos rëndohet struktura. Të gjithe këta elemente me vlerë të madhe. suvase te perdorur për veshjen e mureve.

architettonico. në pamjen e jashtëme të ndërtesave. Suvaja per dekoracione. të cilat përbëjnë pasuri unikale dhe të papërsëritshme . arkitekturore dhe kulturore të një qyteti. dallo studio del territorio. ma sta nella coscienza di voler recuperare il valore storico. rërë dhe fibra vegjetale. përbëhet kryesisht nga karbonati i kalciumit. lasciandone inalterata la memoria storica. Pikërisht për këto arsye. come risulta anche dalle analisi chimiche. qe nuk mund të jetë tjetër veç pluhur mermeri. è senz'altro costituito da polvere di marmo. del terreno su cui è collocato. è costituito da carbonato di calcio.para se te nderhyet duhet te projektohet restaurimi duke filluar nga kërkimet historike. È inoltre indispensabile la conoscenza della tecnica di esecuzione degli edifici e della loro “pelle”. Gjithashtu. 83 . studimi i territorit.zione conservativa ed estetica. që u përkasin të gjithëve. tramandando il centro storico alle nuove generazioni. Solo in questo modo è possibile progettare un recupero corretto. apo edhe materialet që e përbëjne. in modo da valutare le scelte metodologiche di restauro e di presentazione estetica più opportune. artizanal dhe shijet artistike të një populli si në realizimin e veprave të rëndësishme. është e domozdoshme që të njihen teknikat e ndërtimit të objekteve dhe të aplikimit të “veshjes” të L'intonaco pittorico. por duhet të përfshijnë të gjithë elementet që dëshmojnë për një kulturë të hershme. dei materiali che lo compongono. sic rezulton edhe prej analizave kimike. L'arriccio è costituito di calce e sabbie e fibre vegetali. l'inerte non individuato chimicamente. Duke patur parasysh këto veçori. in altri casi da argilla e fibre vegetali. material i paindividualizuar kimikisht. i terrenit mbi të cilin është vendosur objekti. ashtu edhe në atë të objekteve të thjeshta të përdorimit në jetën e përditshme. patrimonio unico e irripetibile che appartiene all'intera collettività. është e lehtë të kuptohet se ndërhyrjet për rekuperimin e qendres historike nuk duhet të kufizohen vetëm në fasadën e saj. Infine una serie di analisi stratigrafiche in modo da verificare le tonalità delle tinteggiature originali. Objektivi i restaurimit nuk përfshin vetëm realizimin e një paraqitjeje të bukur. Ecco quindi che prima di intervenire bisogna progettare il restauro partendo dalla ricerca storica. ossia delle superfici. Shtresa e pare e suvase përbëhet nga gëlqere. culturale di una città. konservative dhe estetike. Tutte queste notizie devono essere raccolte e documentate e infine discusse. por ai ndeshet te koshienca për të rikuperuar vlerat historike. sia in pietra. sia intonacate. por në disa raste edhe nga argjili dhe fibrat vegjetale.

quindi. Questo naturalmente comporta dei compromessi: per esempio tra la necessità di conservare negli edifici determinate testimonianze storiche e artistiche e le esigenze dei cittadini che in quegli edifici dovranno vivere con il comfort adeguato agli standard della vita contemporanea.quartiere “Varosh”). Mënyra se si do të realizohet kjo gjë nuk duhet të jetë e ngurtë dhe metodike. të dokumentohet dhe në fund të diskutohet rreth tij. Un discorso a parte merita il recupero delle pitture murali che decorano alcuni importanti edifici quali la chiesa di ( San Michele . però. e rëndësishme është që të përfshihen në projekt edhe vetë qytetarët. creando un insieme unico. për të vlerësuar. L'approccio non deve essere metodico. Në kete rast . pa e ndryshuar në mënyrë të dukshme strukturën origjinale të objektit. është e rëndësishme të kryhet një analizë shtresore e kujdesshme. l'architetto-restauratore deve essere in grado di creare le condizioni ottimali senza snaturare macroscopicamente la struttura originaria. që do të imponojë kushtet për ripërdorimin e tij dhe restauratori nuk duhet në asnjë mënyrë të ndryshojë karakterin intim jetësor të tij. do të jetë vetë objekti. quindi. ma suscettibile di infinite modifiche rispettose nello stesso tempo della caratteristica architettonica. I gjithë ky informacion duhet të grumbullohet. Në këtë kuadër. Sarà quindi il manufatto stesso che imporrà le indicazioni per il suo riuso. A questo scopo è importantissimo coinvolgere nel progetto gli stessi cittadini ascoltando i loro consigli e le loro necessità. materia ed estetica del manufatto. kështu.Per quanto riguarda Gjirokastra. il recupero del patrimonio storico e architettonico deve evitare la “musealizzazione” del centro storico cittadino. Nje diskutim me vete meriton restaurimi i pikturave murale që zbukurojne disa ndërtesa të rëndësishme të 84 . sia di grande importanza per Gjirokastra. e di un recente. qofshin këto prej guri ose prej llaçi. attraverso un suo adeguato restauro. l'intervento di restauro dovrà essere preceduto da un progetto di recupero unitario dell'intero complesso per individua- sipëfaqeve të tyre. Credo. che ha annerito e degradato i dipinti. con una pulitura impropria ed ampie ridipinture. facendo in modo che il successivo processo di urbanizzazione e infrastrutturazione del territorio circostante avvenga in continuità con questi valori. Vetëm në këtë mënyrë mund të përgatitet një restaurim sa më i saktë i qendres historike. In questo caso. ha reso il ciclo poco leggibile e confuso. arkitekti-restaurator duhet të jetë i aftë të krijojë kushtet optimale të jetesës. che la salvaguardia di questo complesso pittorico. zgjidhjet metodologjike më të përshtatshme për restaurimin dhe realizimin e një paraqitjeje sa më estetike. rikuperimi i trashëgimisë historiko-arkitektonike. në mënyrë që të mund të verifikohet tonaliteti i ngjyrimit origjinal. duhet të evitojë sa më shumë që të jetë e mundur ”muzeologjizimin” e qendrës historike të banuar. affinché possano vivere al meglio la città.sh. le volte e le cupole. Natyrisht që kjo nënkupton edhe disa kompromise: p. ma scorretto intervento di restauro che. duke lënë keshtu të paprekur dhe të patjetërsuar kujtesën historike. te cilet do të duhet të jetojnë në ato ndërtesa me konfortin e përshtatshëm për një jetë të standarteve bashkëkohore. por e hapur ndaj modifikimeve të shumta. materiale dhe estetike të objektit. për t'ua lënë atë më pas trashëgim brezave të rinj . e il restauratore non dovrà snaturare il carattere intrinseco della materia che è testimonianza del vissuto. duke favorizuar investimet dhe zhvillimin. Në rastin e Gjirokastrës. favorendone l'insediamento e lo sviluppo. Anche in questo caso. gjithmonë duke respektuar karalteristikat arkitektonike. atë midis nevojës për të ruajtur elementet e vecante historik dhe artistik të ndërtesave dhe nevojave të qytetarëve. duke bere te mundur qe procesi i mevonshem i urbanizimit dhe infrastrukturimit te territorit përreth te ndodhi si vazhdimesi e vlerave . Në fund. Sipas kësaj mënyre. ma si trovano purtroppo in un cattivo stato di conservazione a causa di un incendio. me këshillat dhe nevojat e tyre për përmirësimin e jetës në qytet. Le pitture ricoprono le pareti.

85 . Në rastin e kishës se lart permendur . analizzare lo stato di conservazione.si dhe nje nderhyrjeje jo te specializuar per restaurimin qe me nje pastrim jashte normave dhe ripikturimet e ka bere ciklin pak te lexueshem Le foro mostrano alcune delle interessanti pitture murali che decorano la chiesa di San Michele. pikturat mbulojnë plotësisht muret. në një gjendje konservimi të keqe per shkak te nje zjarri qe ka erresuar dhe degraduar pikturat. infine.re la metodologia di restauro più idonea al suo recupero estetico e alla sua conservazione nel tempo. por sot ato ndodhen. qytetit. që zbukurojne kishën e “Shen Mehillit” ne Lagjen “ Varosh”. duke krijuar një ansambël unik dhe të veçantë. harqet dhe kupolat e saj. Gjendja e konservimit te pikturave është mjaft e keqe. “Shen Mehillit” ne lagjen “Varosh”. Attraverso la lettura diretta dei dipinti. Le pitture versano in un pessimo stato di conservazione con imbianchimenti ed alterazioni cromatiche che deturpano e impediscono la corretta lettura dell'opera. la tecnica pittorica e valutare la metodologia di intervento. attraverso le indagini scientifiche sarà possibile. fatkeqësisht. la diagnosi per immagine e. gjë që e kompromenton leximin e saktë të veprës. si për shembull kisha e. le sue vicissitudini. Nel progetto dovranno essere ricostruiti la storia dell'edificio. Fotot paraqesin disa piktura murale interesante. ato paraqesin zbardhje dhe ndryshim të ngjyrave. la genesi dei dipinti e la loro tecnica pittorica.

al laser. (gur. për më tepër. incrostazioni. në vijim. SIPËRFAQE GURI ME VLERA ARTISTIKE Pasi të jenë përcaktuar karakteristikat teknike të objektit.Rilievo architettonico attraverso fotogrammetria. Pas një farë kohe 86 . Le singole operazioni possono essere così schematizzate: . La suddetta malta può anche essere colorata per ottenere la tonalità desiderata. diagnozës së çdo pamje dhe në fund nepermjet kerkimeve shkencore do të mund të analizohet gjendja e konservimit të tyre. për rekuperimin estetik dhe garantimin e një jetëgjatësie më të madhe në kohë të objektit të restaurimit.). deri tek trajtimi me Lazer. etj. do të përpiqemi të paraqesim. dhe konfuz. Nëpërmjet leximit të drejtpërdrejtë të pikturave. përbëjnë objektin e projektit aktual. si cercherà di seguito di dare degli indirizzi di metodo. SUPERFICI IN PIETRA DI VALORE ARTISTICO Individuate le caratteristiche tecniche dell'oggetto pietra. limitando al massimo l'azione meccanica. përdorimi i mikrotrajtimit me rërë. etj. invece. l'impacco viene tolto e la superficie lavata con piccole spugne naturali... Në projekt duhet të rindërtohet historia e ndërtesës. korëzim. disa detaje të metodës që do të përdoret.. unë besoj se mirëmbajtja dhe ruajtja e këtij kompleksi pikturor. marmo ecc…. është ajo e bazuar në aplikimin e një shtrese karbonat amoni e përzier me xhelatinë celuloze në një përqindje që do të vlerësohet në varësi të shtresës që duhet hequr. mermer. Zgjedhja midis tërësisë së metodave dhe materialeve varet nga gjendja e konservimit e objektit. apo të elementeve dekorative prej guri dhe prej druri. La scelta dipende dallo stato di conservazione del manufatto.. croste nere. Një metodë e eksperimentuar gjerësisht si mbi gurin edhe mbi materialet prej mermeri. ka një rëndësi të madhe për Gjirokastrën. Una metodologia ampiamente sperimentata sia sulla pietra che su altri materiali lapidei è quella basata sull'impacco di carbonato di ammonio supportato da polpa di cellulosa (più o meno combinata con sepiolite) in percentuali da valutare a seconda dello strato da rimuovere. Por. Le pietre particolarmente porose o in arenaria possono essere trattate con silicato di etile. shkaku i dëmtimit. che può essere eseguito anche a scopo protettivo specialmente per le superfici in pietra poste all'esterno. degli elementi in pietra e dei supporti lignei che caratterizzano gli altri edifici di Gjirokastra. ecc…. all'utilizzo di micro sabbiatrici. Materialet dhe metodat që mund të përdoren janë të shumta. teknika e pikturimit si dhe të vlerësohet metodologjia e ndërhyrjes. dhe që. me anën e një ndërhyrjeje restauruese të përshtatshme. dal suo valore artistico e dal materiale che deve essere asportato (materiali incoerenti. si dhe gjeneza e pikturave dhe teknika e realizimit të tyre. edhe në këtë rast. ndryshk. Pra. A pulitura ultimata vengono poi realizzate le stuccature dei cretti e delle lesioni con una malta a base di calce e sabbia e una piccola percentuale di resina acrilica. në mënyrë që të përcaktohet metodologjia më e përshtatshme e restaurimit. ndërhyrja restauruese duhet të paraprihet nga një projekt restaurimi i njësishëm i të gjithë kompleksit. nga vlera e tij artistike dhe nga materiali që duhet eliminuar (papastërti. alle soluzioni acide. Il consolidamento finale. può essere eseguito mediante stesura di polimeri diversi o tramite impacco di ossalato di ammonio. Dopo tempi di contatto che saranno stabiliti in corso d'opera.. oggetto dell'attuale progetto. solucionet acide.)..si valuterà il solvente più idoneo a soddisfare le nostre esigenze. karbonizim. del restauro delle pitture murali. ricarbonatazioni. Në rastin e restaurimit të pikturave murale.) do të vlerësohet preparati që u përshtatet më shumë kërkesave tona. duke filluar që nga uji. që karakterizojnë ndërtesat e tjera të Gjirokastrës. Molti sono i materiali e le metodologie che si possono utilizzare: dall'acqua.Nel caso.

Duke vëzhguar ndërtesat. pjesa më e madhe e këtyre strukturave kanë humbur ngjyrën e tyre dhe janë zbardhur. di trovare elementi in pietra lavorati a basso rilievo con motivi simbolici. por në fazën e restaurimit. shpesh bien në sy basorelieve guri me motive simbolike. Po aq të rëndësishme janë edhe elementet prej druri. Altrettanto importanti sono gli elementi in legno. krijojnë thyerje gjeometrike me efekt të fortë. që me ngjyrën e tyre. elemente këto që duhen studiuar dhe restauruar. sia che si tratti delle mensole di terrazze o delle strutture in aggetto dei tetti. Capita. atyre duhet tu kthehet ngjyra origjinale. attualmente la maggior parte di queste strutture sono state imbiancate. spesso osservando gli edifici. në të tjera i suvatuar. Një element tjetër dekorativ me vlerë të madhe artistike përbëjnë edhe strukturat arkitektonike prej tulle. qofshin ato parmakë . ma in fase di restauro vanno recuperate nella loro cromia originale. apo struktura mbajtëse të çative. Ai është elementi kryesor i shumë ndërtimeve. Molti edifici sono caratterizzati dalla pietra talvolta lasciata a vista. religiosi o profani che vanno recuperati e studiati. talvolta intonacata.La pietra è un elemento di costruzione di grande importanza per Gjirokastra. 87 . Aktualisht. Altro elemento decorativo di grande valore artistico sono le strutture architettoniche in mattoni che col loro colore naturale o artificiale creano scansioni geometriche di grande effetto. në disa raste i lënë në dukje. Guri përbën një element ndërtimi shumë të rëndësishëm në Gjirokastër. fetare apo pagane.

Rilevim arkitektonik me anë të fotogrametrisë.Pastrim përfundimtar me anë të përhapjes mbi objekt të shtresës trajtuese me përbërjen dhe preparatet e përshtatshme (karbonat amoni. Inoltre. për eliminimin e papastëritve (sherbetime . ose mbulimit me një shtresë me përbërje amoni. è necessario fare una distinzione fra le pitture esterne all'edificio. periudhë që do të vlerësohet gjatë punës.. infatti. Konsolidimi përfundimtar. mund të realizohet me anën e përhapjes së polimerëve të ndryshëm.Analiza kimike për përcaktimin e materialeve përbërës së tij. Përzierja e mësipërme mund edhe të ngjyroset për të përftuar tonalitetin e dëshiruar.Nëse është e nevojshme. . incrostazioni calcaree.. rëshirë me shkëmbim jonik anionik ose kationik).Pastrim fillestar. ndryshk.. me anë të një përzierjeje me bazë gërqeleje dhe rëre. mund të trajtohen me përzierje silic etili.Analisi chimiche per l'individuazione dei materiali costitutivi. in particolare su supporti carbonatici.Documentazione fotografica e grafica del manufatto e del suo stato di conservazione. .Pulitura finale per diffusione ad impacco con supportante e solvente appropriato (Carbonato di ammonio resina a scambio ionico anionico o cationico) evitando l'uso di soluzioni acide. . stuccature ecc. . etj. kalcifikim. dhe një përqindjeje të vogël rëshire akrilike. .shtokime. gjithmonë duke evituar përdorimin e solucioneve acide.) con ausilio di raschini e bisturi. që përveç të tjerash ka si qëllim edhe mbrojtjen e sipërfaqes së trajtuar. su superfici preventivamente bagnate e non. trajtim me lazer. sabbia e una piccola percentuale di resina acrilica. quando lo stato di conservazione si presenta fortemente compromesso o comporta l'utilizzo di prodotti che modificano la consistenza e le caratteristiche materiche delle malte originali. ecc. Gurët shumë porozë. veçanërisht mbi përbërjet karbonike.) me mdihmën e spatulave dhe bisturive. Në përfundim të pastrimit realizohet shtokimi i dëmtimeve dhe plasaritjeve. gjithmonë duke kufizuar maksimalisht veprimin mekanik. per quanto riguarda le pitture murali esterne all'edificio.). Operacionet e veçanta . . . ossia le decorazioni o le tinteggiature degli intonaci di rivestimento . . mbi sipërfaqe të lagura ose jo më parë.. . va fatta una ulteriore distinzione tra intonaci semplicemente tinteggiati e superfici affrescate. è consigliabile la loro ricostituzio- pas aplikimit të shtresës së sipërpërmendur. Nel primo caso.) .Eventuale protettivo finale INTONACI E PITTURE MURALI Prima di parlare del recupero delle decorazioni murali.Stuccature con calce.Eventuale pulitura al laser o con micro sabbiatrici (in caso di superfici non dipinte) per la rimozione di materiale incrostato sulla superficie (patine di ossalato. ose që paraqesin shenja të gërryerjes. ajo hiqet dhe sipërfaqja mbi të cilën është aplikuar lahet me sfungjerë të vegjël natyrorë. mund të paraqiten skematikisht si më poshtë: .Dokumentim fotografik dhe grafik i objektit dhe gjendjes se konservimit të tij. . 88 . etj. ose mikrotrajtim me rërë (në rastin e sipërfaqeve të papikturuara) për eliminimin e ndryshkut nga këto sipërfaqe (shtresa kripërash.Pulitura preliminare per la rimozione dei materiali incoerenti (scialbature.che costituiscono quella che potremmo definire la “pelle” del fabbricato e quelle poste all'interno.. nonostante il mantenimento degli intonaci preesistenti sia comunque importante. .Consolidamento o ricoesione materica con ossalato di ammonio o resine sintetiche. (bëhet fjalë sidomos për ato sipërfaqe që gjenden në pjesët e jashtëme të ndërtesës).

in modo da mantenere una testimonianza storica delle diverse tonalità cromatiche che si sono succedute nel tempo e valutare un “piano del colore” del centro storico. në vend të rikonstruksionit të pjesëve shumë të dëmtuara. purtroppo. . .Shtokim me gërqele. oltre alla pulitura. Nel caso di pitture a tempera. Në rastin e parë. në fakt. më saktë dekoracioneve ose lyerjeve të suvave që veshin muret e jashtëme (kjo përbën atë që mund ta përcaktojmë si 'lëkura” e ndërtesës). se lo stato di conservazione lo consente. edhe këtu duhet të bëjmë një ndarje të mëtejshme: në suva thjesht të lyera me bojë.Aplikim i shtresës përfundimtare mbrojtëse. duke nxjerrë në pah strukturën e gurit ose të tullës poshtë saj. Por duhet që të përdoren në mënyrë preferenciale materiale që i përkasin traditës lokale dhe të ruhen ngjyrat origjinale. In presenza invece di superfici dipinte o decorate. nëse është e nevojshme. kur gjendja e konservimit e saj paraqitet shumë e kompromentuar. ossia nelle condizioni ottimali per il proseguo del restauro strutturale e architettonico. in modo da ripristinare l'aspetto materico ed estetico primitivo.ne ex novo. si ottiene il preconsolidamento del colore. ose kërkon përdorimin e produkteve që detyrimisht do të modifikojnë karakteristikat materiale të përzierjeve origjinale. In caso di pitture eseguite a bianco di calce. duhet të bëjmë domosdoshmërisht një dallim midis pikturave të jashtëme të ndërtesës. da documentarsi sia fotograficamente che graficamente. përsa u përket dekoracioneve murale të jashtëme. Ky është një gabim i rëndë. Se invece il film pittorico si presenta polverulento ed esfoliato. shpesh preferohet të krruhet sipërfaqja. dhe jo vetëm për faktin se kështu fallcifikohet kujtesa historike e këtyre banesave. individuati attraverso l'analisi della struttura e le stratigrafie degli intonaci. është e këshillueshme që ajo të rikonstruktohet nga e para. Oggigiorno.Konsolidim. mentre è importante intonacare nuovamente quelle che dovevano sostenere una policromia o elementi decorativi o semplicemente una tinteggiatura uniforme. non solo perché viene falsificata la memoria storica di tali edifici. në mënyrë që atyre tu rikthehet aspekti material dhe estetik primitiv. Successivamente i dipinti devono essere puliti con metodologie appropriate alla tecnica pittorica. invece. edhe pse ruajtja e suvasë egzistuese është e rëndësishme. ma anche perché gli intonaci di rivestimento svolgono una importante funzione protettiva contro gli agenti atmosferici e l'umidità. të cilat do të përcaktohen nga analiza e strukturës dhe stratografitë e suvasë. E' corretto conservare a vista le superfici nate per esserlo. alterando il paesaggio urbano. . in quanto le scaglie sollevate vengono riadagiate al loro supporto originale. SUVATË DHE PIKTURAT MURALE Përpara se të flasim për dekoracionet murale. Qualora sia necessario ricostituire la malta. è quindi utile eseguire una campagna di saggi stratigrafici. gli intonaci originali devono prima di tutto essere “messi in sicurezza”. forcim i lidhjes së materialeve me anë të përzierjes së amonit ose rëshirës sintetike. dhe sipërfaqe të mbuluara me afresk. Më e saktë do të ishte që të liheshin të zbuluara ato sipërfaqe muresh që duhen 89 . deve essere eseguita una pulitura per tamponamento con acqua attraverso un foglio di carta giapponese: con questo metodo. Në ditët e sotme. al posto della ricostituzione si preferisce spesso scarnificare la superficie lasciando a vista la struttura in pietra o mattone sottostante: questo è un grave errore. fatkeqësisht. Dovranno però essere preferiti i materiali utilizzati dalla tradizione locale e mantenuti i colori originali. por edhe sepse suvaja që vesh këto mure kryen një rol të rëndësishëm mbrojtës ndaj agjentëve atmosferikë dhe lagështirës. dhe pikturave të brendshme. la metodologia consigliata consiste in una prima pulitura a secco con spugne Wishab. Përveç kësaj. rërë dhe një përqindje të vogël rëshire akrilike.

në mënyrë që të mund të ruhet një dëshmi historike e tonaliteteve të ndryshme të ngjyrave gjatë kohës. Konsolidimet e nevojshme të filmit piktografik mund të realizohen me anë të përhapjes së një shtrese hidroksid të bariumit. Nëse do të jetë e nevojshme të rikrijohet përzierja e llacit te suvasë. pra të vendoset në kushtet optimale për vijimin e punës restauruese strukturale dhe arkitektonike. ad esempio a seconda che si tratti di semplici e ripetitivi elementi decorativi oppure più complesse scene figurate. Nëse në të do të jenë të pranishme sipërfaqe të pikturuara ose të veshura me dekoracion.. metoda që këshillohet të përdoret konsiston në një pastrim fillestar në të thatë me sfungjer Wishab. ose. sabbia e fibre vegetali. përveç pastrimit. Në pikat ku suvaja e perdorur per piktura është shkëputur nga mbajtesja e saj. forse una tempera a latte) su un intonaco costituito da calce. La scelta dovrà essere valutata a seconda delle situazioni. dhe ndryshimet që kanë pësuar ato. ose uji të përzier me karbonat amoni. Në rastin e pikturave të realizuara me bojra uji. suvaja origjinale.l'intervento di restauro consiste in una pulitura ad impacco di acqua o acqua e carbonato di ammonio supportata da carta giapponese. Per quanto riguarda le pitture murali poste all'interno degli edifici. dhe të risuvatoheshin ato që duhet të përmbajnë një kolorit ngjyrash. Le stuccature devono essere realizzate ad imitazione dell'intonaco originale. gjithmonë në qoftë se gjendja e konservimit e lejon. arrihet edhe një prekonsolidim i ngjyrave dhe nga ana tjetër celfisjet ringjiten me mbështetësen e tyre origjinale. Pitture parietali esterne agli edifici: si tratta di decorazioni eseguite con la tecnica del bianco di calce e tempera. protette dalle grandi tettoie si sono conservate dalle intemperie. dhe të mund të vlerësohet një “plan ngjyrash” i qendrës historike. elemente dekorative. Paraloid AB 52 in soluzione a basse concentrazioni. sarà possibile avere una conoscenza più approfondita e valutare la metodologia di recupero più opportuna. Eventuali consolidamenti del film pittorico possono essere eseguiti per diffusione ad impacco di idrossido di bario. in lënë të tilla. e cila aplikohet me ndihmën e një letre japoneze. në situata ekstreme. Ci troviamo quindi di fronte a opere tecnicamente complesse e solo in fase operativa. ose thjesht një lyerje uniforme. anche se in alcune situazioni sono stati riscontrati intonaci a base di argilla e fibre vegetali. possono essere utilizzate macro molecole di idrato di calcio o. Nëse eventualisht. in situazioni estreme. ndërhyrja restauruese konsiston në përdorimin e një shtrese uji. Per i distacchi dell'intonaco pittorico al supporto si può intervenire con micro fermature a punti di resina termoplastica o iniezioni di malte minerali. Molte di queste decorazioni sono state dipinte su un intonaco applicato su strutture lignee. duhet ekzekutuar një pastrim me anë të mbështjelljes me letër japoneze të lagur me ujë: me anë të kësaj metode. duhet “të sigurohet”. Më pas pikturat duhet të pastrohen me metodologjinë që më shumë i përshtatet teknikës së lyerjes. nuk do të jetë e mundur të aplikohet kjo metodë. qualora non sia possibile operare con questo procedimento. Nëse filmi piktografik paraqitet i mbuluar me pluhur dhe i ciflosur. e dopo le opportune analisi scientifiche. quelle individuate a Gjirokastra sono per lo più decorazioni eseguite a bianco di calce o a tempera (molto resistente. L'intonaco dell'arriccio risulta invece costituito da calce. mentre il ritocco pittorico potrà essere eseguito ricostituendo le parti mancanti a selezione cromatica o a neutro valorizzando ciò che resta dell'originale. Në rastin e pikturave të realizuara me gërqele të bardhë. si fillim. In questa sede possiamo quindi fornire solo delle indicazioni di metodo che andranno personalizzate ai singoli manufatti. gjithmonë mund të përdoren makromolekula hidrokalciumi. solucion Polaroid AB 52 me përqëndrim të ulët. mund të 90 . sabbia e una percentuale di gesso. është me dobi ndërmarja e një sërë vëzhgimesh stratografike dhe dokumentimi i tyre si fotografikisht edhe grafikisht.

Pikturat e fasadës së ndërtesave: bëhet fjalë për dekoracione të realizuara me teknikën e gëlqeres së bardhë dhe bojrave të ujit. këto dekoracione i kanë shpëtuar. protette dalle grandi tettoie si sono conservate dalle intemperie. sot. për të verifikuar egzistencën ose jo të pikturave poshtë këtyre shtresave. in fase di restauro sarà opportuno staccarli o strapparli per poi collocarli su un nuovo supporto in modo da garantirne la conservazione. In fase di restauro sarà indispensabile operare una serie di prove stratigrafiche a diversi livelli per valutare l'esistenza di pitture sotto lo scialbo e la presenza di differenti strati pittorici. domosdoshmërisht duhet të kryhen një sërë provash stratografike në nivele të ndryshme. Molte delle antiche decorazioni risultano oggi parzialmente nascoste dalle imbiancature. Gjatë fazës së restaurimit. edhe egzistencën e disa shtresave të pikturuara. në disa raste do të jetë e domosdoshme që gjatë fazës së restaurimit. pse jo. këto dekoracione të shkëputen nga mbështetësja e tyre origjinale dhe të ngjiten mbi një mbështetëse të re.. rezultojnë të jenë të mbuluara pjesërisht nga lyerje me gelqere te bardhe. në pjesën më të madhe. veprimit të agjentëve atmosferikë. in alcuni casi. 91 . Shumë dekoracione antike. Shumë nga këto dekoracione janë realizuar mbi suva të shtruara mbi struktura prej druri. duke garantuar në këtë mënyrë konservimin dhe jetëgjatësinë e tyre.Pitture parietali esterne agli edifici: si tratta di decorazioni eseguite con la tecnica del bianco di calce e tempera. Molte di queste decorazioni sono state dipinte su un intonaco applicato su strutture lignee. dhe. të mbrojtura nga sprethet e çative.

rërë dhe nje perqindje allcije. Qualora la pittura presenti polverulenza e esfoliazioni. Nëse pikturat do të kenë shtresa pluhuri apo celfisje. duke vlerësuar pjesën që mbetet nga origjinali. Zgjedhjet do të vlerësohen sipas situatave. Purtroppo ne sono rimaste poche a vista: in parte sono state distrutte nel rifacimento degli intonaci. Eventuali distacchi dell'intonaco pittorico all'arriccio possono essere trattati con micro fermature a punti di resina termoplastica. gjithmonë nëse gjendja e konservimit të pikturave e lejon këtë. përveç pastrimit. mund të ndërhyet me anë të një pastrimi me ujë. si può prevedere una pulitura con acqua. domethënë. do të kemi në dispozicion një njohuri më të plotë dhe do të jemi në gjendje të përcaktojmë metodën më optimale për restaurimin e tyre. Shtokimet duhet te realizohen duke imituar suvanë origjinale. duke e mbështjellë sipërfaqen e pikturave me letër japoneze: me anë të kësaj metode. Përsa u përket pikturave murale të vendosura në brendësi të ndërtesave. In linea di massima. ose me injektim llaci mineral. Në vija të përgjithshme mund të themi se: duke qenë se në pjesën më të madhe bëhet fjalë për piktura me bojra uji. Il consolidamento potrà essere effettuato con idrossido di Bario o macro molecole di idrato di calcio. mbi një suva të përbërë nga gërqele. ndërsa restaurimi i pikturave mund të realizohet duke rindërtuar pjesët që mungojnë. tamponando le superfici attraverso un foglio di carta giapponese: con questo metodo. apo për skena më komplekse figurative. Shtresa e pare e suvase ne kontakt me murrin eshte e perbere nga gelqerja. edhe pse në disa situata është hasur suva me bazë argjile dhe fibrash vegjetale. si ottiene un riadagiamento delle scaglie sollevate al loro supporto originale. si può intervenire con solventi appropriati a rimuovere lo sporco salvaguardando il colore originale. arrihet edhe një ringjitje e celfisjeve me mbështetjen e tyre origjinale. in fase di restauro sarà opportuno staccarli o strapparli per poi ricollocarli sul un nuovo supporto in modo da garantirne la conservazione. në pjesën më të madhe të tyre janë realizuar me gërqele të bardhë ose me bojëra uji (bojëra këto shumë rezistente. Molte delle antiche decorazioni risultano oggi parzialmente nascoste dalle imbiancature.alcuni casi. In fase di restauro sarà indispensabile operare una serie di prove stratigrafiche a diversi livelli per valutare l'esistenza di pitture sotto lo scialbo e la presenza di differenti strati pittorici. mentre molte sono ndërhyet me pikim rëshire termoplastike. Le stuccature devono essere eseguite con calce e sabbia ad imitazione della malta originale. se lo stato di conservazione lo consente la metodologia consigliata è quella che prevede una prima pulitura a secco con spugne Wishab. Se i risultati non fossero ancora ottimali. 92 . oltre alla pulitura. ato të vëzhguara në Gjirokastër. trattandosi per la maggior parte di pitture a tempera. Pra.rera dhe fibra vegjetale. ndoshta bëhet fjalë për bojë të përzier me qumësht). In origine molte abitazioni dovevano essere decorate internamente con pitture parietali. ad esempio con soluzioni in acqua di carbonato o bicarbonato di ammonio. ndodhemi përballë punëve teknikisht shumë komplekse në fazën e tyre operative dhe vetëm pas analizave të nevojshme shkencore. metoda më e këshillueshme për restaurimin e tyre. vista la caratteristica tecnica di questi supporti non escluderei anche delle iniezioni di di latte calce e gesso. In situazioni estreme si può utilizzare il Paraloid AB 52 in soluzione a basse concentrazioni. sipas rastit nëse bëhet fjalë për elemente dekorativë të thjeshtë ripërsëritës. sipas zgjedhjes së ngjyrave ose në mënyrë neutrale. është ajo e aplikimit të një pastrimi fillestar me sfungjer Wishab të thatë. mentre il ritocco pittorico andrà a ricostituire le parti mancanti rendendo omogenea la lettura d'insieme. të cilat më pas do të personalizohen sipas profilit të krijimeve të veçanta. Në këtë stad mund të japim vetëm disa specifikime të metodave që do të përdoren.

è importante eseguire delle prove stratigrafiche: nella foto. shumë të tjera gjenden të fshehura poshtë shtresave të pluhurit dhe papastëtive. piktura paraqitet shumë e ndriçuar. Në pamje të parë ajo të lë përshtypjen se është realizuar gjatë një periudhe të ftohtë. 93 . Një pjesë e tyre janë shkatëruar gjatë risuvatimeve të mureve. Edhe në këto raste. anche se non si esclude che i colori possano essere stati diluiti con un legante organico. Shumë banesa karakteristike. A prima vista può sembrare eseguita a buon fresco. edhe pse nuk mund të përjashtohet mundësia që ngjyrat të jenë holluar me ndihmën e një lidhesi organik. mentre molte sono ancora nascoste da scialbature.In origine molte abitazioni dovevano essere decorate internamente con pitture parietali. La pittura in genere si presenta molto luminosa. prima dell'intervento di restauro. Purtroppo ne sono rimaste poche a vista: in parte sono state distrutte nel rifacimento degli intonaci. përpara se të fillohet puna për restaurimin e tyre. Përgjithësisht. Fatkeqësisht. Anche in questo caso. shumë pak prej tyre kanë mbetur të dukshme. vengono eseguiti dei prelievi per l'analisi della tecnica pittorica. në fillim duhet të kenë qenë të veshura më dekoracione që përfshinin faqe të tëra muri. është e nevojshme që të kryhen disa teste stratografike: Në foto paraqitet marrja e kampioneve për të analizuar teknikën e realizimit të pikturës.

“cuci e scuci” dei mattoni e delle parti ammalorate.Analize dhe rilevim grafik dhe fotografik i gjendjes së konservimit. Anche in questo caso. ndërsa ripunimi i pikturave do të shërbejë për të rindërtuar pjesët që i mungojnë mozaikut. . .Studime stratografike për përcaktimin e ngyrave origjinale me dokumentim të këtyre të fundit me ane te akuareleve.Analize dhe rilevim grafik dhe fotografik i modifikimeve strukturore. duke parë karakteristikat e mbështëtëseve. La pittura in genere si presenta molto luminosa. Nel complesso.Analisi chimiche per l'individuazione dei materiali di cui è costituito il manufatto (mattoni.Analisi e rilievo grafico e fotografico dello stato di conservazione .Analiza kimike për përcaktimin e materialeve që përbëjnë objektin (tulla. vengono eseguiti dei prelievi per l'analisi della tecnica pittorica. .. suva. mund të ndërhyhet me pikim rëshire termoplastike. Nëse rezultatet do të vijojnë të jenë jo të kënaqshme. pietre. basorelieve) . Më pas konsolidimi mund të realizohet me ndihmën e hidroksidit të bariumit. è importante eseguire delle prove stratigrafiche: nella foto. anche se non si esclude che i colori possano essere stati diluiti con un legante organico. Intonaci esterni dipinti . duke imituar përzierjen origjinale. Në pikat ku suvaja karakteristike është shkëputur nga mbështetësja e saj. elemente hekuri.Rilevim fotogrametrik. . ose bikarbonate amoni. nuk do të përjashtoja edhe përdorimin e injeksioneve me qumësht gërqeleje dhe shkumësi..Documentazione fotografica e grafica della struttura e dello stato di conservazione dell'intonaco. . dhe.Valutazione delle cause di degrado e costituzione di scannafossi e vespai in caso di umidità di risalita. Duke e përmbledhur: Metoda që do të ndiqet.Rilevim grafik dhe fotografik i elementeve të veçantë arkitektonik (dritare. elementi in ferro ecc.Rilievo grafico e fotografico dei singoli elementi architettonici (finestre.Dokumentim fotografik dhe grafik i strukturës dhe gjendjes së konservimit të suvasë. mund të paraqiten skematikisht si më poshtë: .Rilievo architettonico .Analisi e rilievo grafico e fotografico delle modifiche strutturali .Rilevim arkitektonik. Psh. duke lejuar një lexim sa më homogjen të veprës.Indagini stratigrafiche per l'individuazione delle tinteggiature originali con documentazione delle medesime tramite acquerelli. ose makromolekulave të hidratit të kalciumit. la metodologia di intervento può essere schematizzata nelle seguenti fasi: . . porta. gurë. atëhere mund të ndërhyhet me tretësira të përshtatshme për të eliminuar papastërtitë. harqe. archi. Intonaci esterni non decorati .) e della natura del degrado.Demolizione del vecchio intonaco. .Rilievo fotogrammetrico . mermer. .Ricostituzione dell'arriccio e dell'intonaco finale eseguito preferibilmente con calce aerea e sabbia. Suva të jashteme pa dekoracion: . . porte.Tinteggiatura con colori stemperati in latte di calce.Vlerësim i shkaqeve të degradimit dhe krijimi i shtre- 94 . mund të përdoren solucione uji karbonik. Në raste situatash ekstreme. intonaci. etj.Documentazione Fotografica a luce visiva e radente.ancora nascoste da scialbature. dhe njekohësisht për të ruajtur ngjyrat origjinale. prima dell'intervento di restauro. marmo. . ecc. bassorilievi) . mund të përdoret solucioni Polaroid AB 52 me përqëndrim të ulët. . A prima vista può sembrare eseguita a buon fresco.) dhe natyrën e degradimit të tij. Shtokimet duhet të realizohen me gërqele dhe rërë.

Analiza kimike të teknikës së realizimit të pikturës.Pulitura finale ad impacco con un supportante e un solvente appropriati al tipo di degrado e alla tecnica pittorica.Shtokim i të çarave dhe plasaritjeve me gërqele dhe rërë. . Nëse ngjyrat do të jenë veçanërisht të degraduara. .Pulitura preliminare del materiale incoerente a secco o. stemperati in caseinato di calcio.Documentazione grafica della tecnica pittorica e dello stato di conservazione .Riintegrimi i pikturave me anë të ngjyrave. për eliminimin e pluhurave. Suva të brendshme të pikturuara . .Pulitura preliminare della superficie dipinta attraverso spolveratura.Rikonstruksion i suvasë i realizuar mundësisht me gërqele dhe rërë.Dokumentim fotografik me dritë të mjaftueshme dhe jo reflektuese.Prekonsolidim i filmit piktografik që ndodhet në rezik rënieje.Consolidamento del film pittorico al supporto e ricoesione materica del medesimo (possibilmente tramite trattamento ad impacco di idrossido di bario). . in caso di colore particolarmente decoeso. . . .Pastrim final i suvasë me solucione që i përshtaten llojit të degradimit dhe teknikës së realizimit të pikturës. në rast se ajo ka tendencë të ritet.Analiza kimike për përcaktimin e shkaqeve të degradimit. .Reintegrazione pittorica con colori. terre e ossidi. .Analisi chimica dei fenomeni di degrado . .Dokumentim grafik i teknikës së realizimit të pikturës dhe gjendjes së konservimit të saj. pastrimi do të kryhet duke e mbështjellë sipërfaqen me letër japoneze.Analiza dhe rilevim grafik i teknikës së pikturës.Analiza kimike dhe seksionime stratografike të ngjyrave dhe të teknikave piktografike.oksideve të holluara me tretësirë gërqeleje. .Lyerje me ngjyra të holluara me qumësht gërqeleje. . Suva të jashtme të pikturuara: .Konsolidim i filmit piktografik dhe ripërtëritje materiale e tij (mundësisht me anë të trajtimit me një shtresë hidroksid bariumi)..Analiza dhe rilevim grafik të gjendjes së konservimit.Preconsolidamento del film pittorico e dell'intonaco a rischio . .Consolidamento dell'intonaco pittorico all'arriccio e dell'arriccio al muro con fermature a punti di resina termoplastica o iniezioni di malte minerali.Konsolidim i suvasë së pikturuar dhe ngjitje në mur me anë të pikimit me rëshirë termoplastike ose me injeksion përzierjeje minerale. .Analisi e rilievo grafico dello stato di conservazione . duke imituar origjinalin. . tramite tamponamento delle superfici con spugne imbevute di acqua deionizzata previa interposizione di un foglio di carta giapponese. .Analisi e rilievo grafico della tecnica pittorica .Pastrim fillestar i sipërfaqes së pikturuar. Qualora il colore fosse particolarmente decoeso la pulitura sarà effettuata attraverso tamponamento della superficie previa interposizione di un foglio di carta giapponese. . . . save izoluese dhe kanaleve për evitimin e lagështirës. . . Intonaci interni dipinti .shqep) i tullave dhe pjesëve të dëmtuara.Prishje e suvasë së vjetër.Preconsolidamento del film pittorico a rischio di caduta (tramite caseinato di bario applicato puntualmente a pennello).Analisi chimica e sezioni stratigrafiche dei colori e della tecnica pittorica . 95 .Stuccatura delle lesioni e delle lacune con calce e sabbia ad imitazione dell'originale.Analisi chimiche della tecnica pittorica -Analisi chimiche su le cause del degrado . çmontim (me teknikën qep .

mund të përdoren: hidroksid bariumi. Una metodologia di pulitura ampiamente sperimentata è quella basata sull'applicazione di fogli di carta giapponese imbevuti di soluzioni di carbonato di ammonio o di ammoniaca: questa operazione consente la solubilizzazione delle sostanze da rimuovere. Durante il nostro sopralluogo è stato possibile notare il precario stato di conservazione in cui versano oggi tali soffitti: il degrado più evidente è dovuto ad infiltrazioni di acqua. kripëra kalciumi. andranno recuperate le decorazioni originali. .Presentazione estetica con integrazione pittorica del dipinto e ricostituzione delle parti cromatiche mancanti. con la sostituzione delle parti non più recuperabili.Pulitura finale per diffusione ad impacco con supportante e solvente appropriato alla situazione e alla tecnica pittorica. .Shtokim dhe ripërtëritje e suvasë në pjesët e dëmtuara (ose që mungojnë). decorati con elementi eseguiti ad intarsio. . . na u dha mundësia të 96 .Realizimi i një paraqitjeje estetike me anë të integrimit piktografik të piktures dhe rindërtim i pjesëve të ngjyrosura që mungojnë.Consolidamento interstrato. PITTURE SU SUPPORTI LIGNEI La pittura su tavola è riferita per la maggior parte ai soffitti lignei. gjithmonë duke imituar në karakterin e tij estetik dhe material origjinalin. me reliev (të gdhendura).Pastrim fillestar në të thatë i papastërtive. Terminato il restauro strutturale. Ato përmbajne dekoracione me elemente të ngjyrave të ndryshme të ndërthurur me njëri-tjetrin.Pastrim përfundimtar me anë të përhapjes së një shtrese tretësire që i përshtatet gjendjes së konservimit dhe teknikës së realizimit të pikturës. ose ndoshta bëhet fjalë per aplikim te elementeve piktorik me bojra uji të holluara.Konsolidim i filmit piktografik dhe ngjitje e tij me materialin mbështetës (duke iu përshtatur situatave.Analiza kimike të fenomenit të degradimit. pikture mbi dërrasë i referohet më së shumti tavaneve prej druri. oppure ad una vera e propria stesura pittorica a tempera magra. Per alcuni di questi manufatti andrà addirittura previsto lo smontaggio e il successivo riassembramento. . ose rëshirë me përqindje të ulët). e consolidamento dell'intonaco pittorico all'arriccio e questo al muro (Fermatura a punti di resina termoplastica o iniezioni di malte minerali) .Consolidamento e ricoesione della pellicola pittorica al supporto (a seconda delle situazioni si possono usare Idrossido di bario.Konsolidim midis shtresave si dhe konsolidim i suvasë së pikturuar në mur. Si tratta di manufatti di squisita bellezza. (bllokimi kryhet me anë të pikimit me rëshirë termoplastike. . PIKTURA TË REALIZUARA MBI SIPËRFAQE MBËSHTETËSE PREJ DRURI Termi.Prekonsolidim i filmit piktografik dhe i suvasë të rezikuar. ose me korniza që formojnë kuadrate apo hapsira rrethore.. dhe në rastin e ngjyrave shumë të dëmtuara. me anën e përhapjes së një shtrese sfungjeri të zhytur në tretësirë uji të dejonizuar dhe mbështjelljes më pas të sipërfaqes me letër japoneze. ose me anë të injektimit të përzierjeve minerale). . Në fakt bëhet fjalë për objekte më bukuri të rallë. nero fumo e sporco. . L'aspetto policromo può essere dovuto all'accostamento di legni diversi. ossalato di calcio o resine a bassa percentuale). . a rilievo o con cornici a formare riquadri o rosoni. . Gjatë vizitës tonë në vend.Stuccatura e rifacimento degli intonaci mancanti con calce e sabbia ad imitazione materica e estetica dell'originale. Aspekti shumëngjyrësh me shumë mundësi e ka prejardhjen nga kombinimi i llojeve të ndryshme të drurëve. duke përdorur gërqele dhe rërë. che vengono poi assorbi- .

facilita la rimozione dello sporco. la metodologia di intervento può essere schematizzata nelle seguenti fasi: Soffitti e solai. . Ne kompleks . ma il loro corretto recupero è importante per tramandare la memoria storica sulla tecnica e la cultura artistica del luogo. Në përfundim të operacionit. 97 . në të cilën gjenden sot këta lloj tavanesh: forma më e dukshme e degradimit është ajo që e ka prejardhjen nga infiltrimi i ujit. sipërfaqja e pastruar mund të trajtohetme një shtresë dylli mikrokristalor. Lo stesso risultato può essere ottenuto anche con supportanti di cellulosa a media fibra. Questo processo può essere accelerato utilizzando come supportante la silice micronizzata che. Për mobiliet dhe objektet prej druri shumëngjyrësh.metodologia e nderhyrjes mund te skematizohet ne keto faza : Tavane dhe dysheme. Il restauro. krijohet mundësia e ndërhyrjes me ndihmën e një fiksuesi kompatibël kundrejt teknikës së realizimit të pikturës.Documentazione fotografica. Një metodë pastrimi e eksperimentuar gjerësisht. Per le suppellettili e gli oggetti in legno policromo la metodologia non si discosta da quella sopra menzionata. duke përdorur ngjyra të holluara me qumësht ose tretësirë gërqeleje. është metoda e bazuar në aplikimin e letrës japoneze të ngopur me solucion karbonat amoni. Për disa prej këtyre objekteve do të jetë e nevojshme madje edhe që të çmontohen dhe të ribashkohen sërishmi pas resturimit dhe zëvendësimit të pjesëve të parikuperueshme. utilizzando colori stemperati in latte o caseinato di ammonio. Ripunimi i pikturave do të ketë si qëllim rikonstruksionin e pjesëve që mungojnë. i cili. avendo un alto potere assorbente. lehtëson eliminimin e papastërtive. falë potencialit të tij të lartë thithës. A operazione ultimata le superfici potranno essere trattate con un protettivo di cera microcristallina. Il restauro di questi elementi si presenta molto complesso. verifikonim gjendjen jo të qëndrueshme të konservimit. nga tymi i zi apo papastërtitë. për efekt mbrojtës. le quali sono elementi di grande valore sia a livello artigianale che artistico e testimoniano la grande cultura del passato. Po i njëjti rezultat përftohet edhe duke përdorur celulozë gjysem fiber. Nel complesso. e rëndësishme është që druri të trajtohet me produkte antiparazitare. deve tener conto di tutte le altre parti lignee prive di cromia. te pangjyrosura. Në përfundim të pastrimit. I soffitti lignei sono elementi importanti nell'arredo delle case di Gjirokastra. Sarà importante trattare il legno con prodotti antiparassitari qualora se ne presentasse la necessità. ndërsa për pjesët prej druri te pangjyrosura. mënyra e ndërhyrjes është më e thjeshtë dhe konsiston në përdorimin e produkteve që përdoren zakonisht për drurin. A pulitura ultimata è possibile intervenire con un fissativo da individuare fra quelli compatibili con la tecnica pittorica. Gjithashtu. strutture portanti lignee non policrome interne o esterne . mentre per le parti lignee non policrome si potrà intervenire in modo più semplice utilizzando prodotti normalmente usati per il legno. struktura mbajtëse prej druri të brendshme dhe të jashtëme. ose amoniaku: ky operacion bën të mundur që substancat që duhen eliminuar të shkrihen dhe më pas të thithen nga letra japoneze. Il ritocco pittorico sarà integrativo a ricostituire le parti mancanti. Sidoqoftë procesi mund të përshpejtohet duke përdorur si ndihmës silicin e mikronizuar. nuk mund të flitet për ndonjë metodë ndryshe nga ajo e paraqitur më lart.te dalla carta giapponese. Nëpërmjet restaurimit struktural do të realizohet rekuperimi i dekoracioneve origjinale. oltre al recupero degli elementi policromi.Analisi chimiche per l'individuazione del tipo del legno.

Çatitë prej druri përbëjnë një element të rëndësishëm të dekorimit të shtëpive Gjirokastrite. Il restauro. edhe në atë artistik. dhe qe janë dëshmimtarë të një kulture të madhe ne të shkuaren. Il restauro di questi elementi si presenta molto complesso. por rekuperimi i tyre i drejtë dhe i saktë ka shumë rëndësi në transmetimin e kujtesës historike mbi teknikat dhe kulturën artistike të vendit. gjatë restaurimit duhet të kihen parasysh edhe të gjitha pjesët e tjera prej druri që nuk kanë ngjyrë. deve tener conto di tutte le altre parti lignee prive di cromia.I soffitti lignei sono elementi importanti nell'arredo delle case di Gjirokastra. Restaurimi i këtyre elementeve paraqitet shumë kompleks. por që përbëjnë elementë të një vlere të madhe si në nivelin artizanal. 98 . Përveç elementeve shumëngjyrësh. le quali sono elementi di grande valore sia a livello artigianale che artistico e testimoniano la grande cultura del passato. oltre al recupero degli elementi policromi. ma il loro corretto recupero è importante per tramandare la memoria storica sulla tecnica e la cultura artistica del luogo.

Pastrim përfundimtar me ndihmën e tretësirave përkatëse. Primal AC 33.Disinfestazione antitarlo. .Ritocco pittorico ad imitazione dell'originale. .Diagnostikim i gjendjes së konservimit të ndërtesës. . .Diagnosi dello stato di conservazione attraverso l'osservazione diretta del manufatto.Konsolidim i filmit piktografik me suportin e vet. . .Diagnosi dello stato di conservazione attraverso l'osservazione diretta del manufatto. ose duke e forcuar ate me fibra karboni. Primal AC 33. .Consolidamento strutturale tramite massellatura e stuccatura o rinforzi di fibre di carbonio. .Diagnosi dello stato di conservazione dell'edificio.Konsollidim i strukturës së drurit. Soffitti e solai lignei dipinti . .Sostituzioni delle parti degradate.Analiza kimike për përcaktimin e llojit të drurit.Pulitura finale con solventi appropriati.Diagnostikim i gjendjes së konservimit me anë të vëzhgimit të drejtpërdrejtë të objektit.Pastrim fillestar për eliminimin e papastertive (eliminim i pluhrave me penel).Dizinfektim kundër molës. . .Pulitura preliminare da materiale incoerente (spolveratura con pennello).Shtokim i suportit piktografik.Pulitura preliminare dai materiali incoerenti (spolveratura).Stuccatura del supporto pittorico. (Colletta di coniglio. . për ti ekuilibruar me ato të vjetra. .Konsolidim i strukturës me ngjeshje dhe shtokim.Dizinfektim i sipërfaqes ndaj insekteve Ksilofage.Prekonsolidim i ngjyrave të rezikuara (Qafë lepuri.Consolidamento del legno. . . .Dokumentim fotografik . .Konsolidim i strukturës me ngjeshje dhe shtokim.Preconsolidamento del colore a rischio. .Consolidamento del film pittorico al supporto. Paraloid B72 ) . Tavane dhe dysheme prej druri të lyera.Dokumentim fotografik. .Diagnosi dello stato di conservazione dell'edificio. .Patinatura ad equilibrio delle parti nuove con quelle vecchie. . . që i përshtaten teknikave të pikturimit. . .Diagnostikim i gjendjes së konservimit të ndërtesës.Disinfestazione contro gli insetti xilofagi .Pastrim fillestar për eliminimin e papastertive (eliminim i pluhrave dhe shtresezimeve).Ripunim piktografik. Polaroid B72) . . duke imituar origjinalin.Diagnostikim i gjendjes së konservimit me anë të vëzhgimit të drejtpërdrejtë të objektit. .Consolidamento materico ad impregnazione di resina Paraloid o resine epossidiche . .Diagnostikim i gjendjes së konservimit dhe natyrës së materialeve me anë të analizave kimike. . .Documentazione fotografica. .Consolidamento strutturale tramite massellatura e stuccatura.Pulitura finale con solventi appropriati alla tecnica pittorica.Konsolidim i materialit me injektim rëshire Polaroid ose rëshire eposidike.Pastrim përfundimtar me ndihmën e tretësirave përkatëse. . .Analisi visiva e chimica della tecnica pittorica.Patinim dhe nivelim i pjesëve të reja. .Zëvendësim i pjesëve të degraduara plotësisht. . . .Analizë vizive dhe kimike e teknikës së realizimit të pikturës. 99 .. . . .Diagnosi dello stato di conservazione e della natura dei materiali attraverso analisi chimiche. . .

100 .

realizimi i siperfaqeve pa suvatim me karakteret mensikronologjik dhe teknikat e rifiniturave te adoptuara. integrando lo studio chimico . Puna e zhvilluar deri tani perfaqeson nje faze paraprake te ketij kerkimi.composizionale dei materiali con le caratteristiche mensiocronologiche delle murature e quelle stratigrafiche degli intonaci e soprattutto con le fonti d'archivio storiche rintracciabili. . sa qe ne kete fushate te pare kerkimet jane perqendruar dhe thelluar vetem per suvate dhe muret e disa shtepive karakteristike. in quanto in questa prima campagna le indagini sono state concentrate e approfondite solo su intonaci e murature di un paio di edifici storici.edhe ne funksion te nje individualizimi me te sakte te vendeve nga ku jane marre materialet si dhe kronologjia e perdorimit . 101 .duke integruar studimin kimikokompozicional te materialeve me karakteristikat dimensionale te mureve dhe ato stratografike te suvave dhe mbi te gjitha me burimet arkivore e historike qe mund te gjenden. utili a fornire indicazioni sullo stato delle strutture e sugli interventi conservativi più consoni da adottare.Francesca Ospitali L a conoscenza dei materiali e la verifica della loro riuscita in funzione conservativa costituisce uno stadio irrinunciabile nella pianificazione di ogni progetto di recupero architettonico. evidenziando nel contempo le situazioni di degrado.Francesca Ospitali STUDIMI I MATERIALEVE TE PERDORURA NE BANESAT HISTORIKE TE GJIROKASTRES Pierluigi Ferracuti . esse potranno comunque trovare uno sviluppo ulteriore nell'ambito dello stesso progetto. .Llojet e gureve te perdorur dhe punimet e kryera per pregatitjen e materialeve ndertimore. N johja e materialeve dhe perdorimi i tyre i sakte ne funksionet konservative perben nje stad te rendesishem ne planifikimin e cdo projekti te rikuperimit arkitektonik. Per te kryer nje studim te mjaftueshem per pershkrimin e suvave dhe muraturave me interes historik eshte e domozdoshme njohja dhe pershkrimi i pjeseve te meposhteme : .Me kete kontribut na propozohet hapja e nje fronti studimi per materialet e perdorura ne ndertesat historike te Gjirokastres. con i suoi caratteri mensiocronologici e le tecniche di finitura adottate. anche in funzione di una più precisa individuazione dei luoghi di provenienza dei materiali e della cronologia della loro messa in opera.duke evidentuar ne kohe situatat e shkaterimit . ato sidoqofte mund te gjejne nje zhvillim te metejshem ne kuadrin e te njejtit projekt .STUDIO DEI MATERIALI COSTRUTTIVI DEGLI EDIFICI STORICI DI GJIROKASTRA Pierluigi Ferracuti . Con il presente contributo ci si propone di aprire un fronte di studio sui materiali d'uso negli edifici storici di Gjirokastra.i litotipi utilizzati e le lavorazioni impiegate per la preparazione del materiale da costruzione. Il lavoro fin qui svolto rappresenta tuttavia una fase preliminare di tale ricerca. con l'obiettivo di rintracciare i caratteri comuni alle diverse tipologie studiate per quanto concerne l'uso di tecniche costruttive consolidate e caratteristiche del luogo.la realizzazione delle superfici faccia a vista. Per effettuare uno studio sufficiente alla caratterizzazione di intonaci e murature di interesse storico è indispensabile poter conoscere e caratterizzare le seguenti parti in opera: .te dobishme per te na dhene tregues mbi gjendjen e strukturave dhe rreth nderhyrjeve konservuese me koherente qe duhen adaptuar.me objektiv gjetjen e karaktereve te perbashketa per tipologjite e ndryshme te studiuara lidhur me perdorimin e teknikave ndertimore te konsoliduara dhe karakteristike per vendit.

Edificio tipico di Gjirokastra in pietra locale. 1. Pjesa me e madhe e mureve dhe e derrasave per mbulimin e cative te Gjirokastres eshte e perbere prej guri lokal sic shihet prej shembujve tipike te paraqitur ne fig.i tipi di malta utilizzati nelle connessioni e nei rivestimenti. Fig. in alcuni casi si sono rilevati Materialet lidhese (llaci) dhe suvate paraqesin karakteristika te vecanta . Ndertese tipike e Gjirokastres me gur lokal . e krijuar mbi seleksionimin e materialit qe disponohej.pjeserisht e suvatuar. .1. o negli edifici visitati presso i quartieri di Palorto e Pllake.1. Teknika ndertimore e banesave te Gjirokastres shfaqet autonome dhe e panvarur prej perdorimit te strukturave ndertimore te periudhes antike. Fig 1. con particolare riferimento a leganti. Particolare delle caratteristiche tegole in pietra locale. rinvenute sia negli edifici di prima categoria.ose ne ndertesat e lagjeve Palorto e Pllake. In particolare è stata riscontrata una pratica molto estesa e generalizzata nell'uso di peli di animali di origine ovina e di fibre vegetali con funzione di armatura e di sostegno degli intonaci sia esterni che interni.me referim te vecante per materialet lidhese. in stato di buona conservazione come Zekate o in stato di abbandono come Babameto.1.perberese dhe materialet shtese per te permiresuar cilesine.1 e 1. aggregati e additivi. parzialmente intonacato.2. Le malte di connessione e gli intonaci presentano caratteristiche distintive ricorrenti e peculiari.1 dhe 1. Ne vecanti eshte ndeshur nje praktike shume e perhapur ne perdorimin e qimeve te dhive dhe te fibrave vegjetale me funksion armature dhe mbeshtetjeje te suvave te jashteme dhe te brendeshme . legati alle possibilità di sfruttamento delle cave circostanti l'area della città. La tecnica costruttiva degli edifici di Gjirokastra appare autonoma e indipendente dal reimpiego di strutture edilizie di età antica. La stragrande maggioranza delle murature e dei manti di copertura di Gjirokastra è infatti costituita da materiale lapideo in pietra locale come si vede da esempi tipici mostrati nelle fig 1. Fig 1.2.ne gjendje te mire konservimi si te Zekatet ose ne gjendje abandonimi si te Babameto.llojet e llacit te perdorura ne lidhjet dhe veshjet .te perseritura dhe tipike.2 Element i mbulesave karakteristike me gur lokal..2. ne disa raste jane cfaqur edhe fragmente me tulla ne realizimin e lla- 102 . come paglia e fibre di canapa. Fig 1. per evidenti motivi di approvvigionamento. te dallueshme si ne ndertesat e kategorise se pare .

Ne kete studim me shume vemendje i eshte kushtuar analizave te lyerjeve dhe dekoracioneve origjinale mbi suva dhe ne dru tek shtepine karakteristike te Zekateve si edhe stratigrafie te suvatimeve te banesa e Babametove. In questo studio tuttavia il maggior rilievo è stato dato alle analisi di pitture e decorazioni originali su intonaco e su legno della casa museo di Zekate e alle stratigrafie degli intonaci dell'edificio di Babameto. ottenute con l'ausilio di ingranditori e microscopi. ne menyre te vecante makrofotografia dhe pamjet e zmadhuara te realizuara me perdorimin e zmadhuesve dhe mikroskopeve . come nei casi riscontrati nel quartiere di Pllake. 1. Purtroppo allo stato attuale non è ancora nota la data esatta di costruzione dei due edifici presi in considerazione.konkretisht 1988 dhe 2004 .Zekate dhe Babameto.me dy nderhyrje restauruese te dokumentuara vetem te ndertesa e Zekateve . con due interventi di restauro documentati per il solo edificio di Zekate. me qellim dokumentimin e vendeve te marra ne trajtim si dhe materialet e marra si kampion . come nel caso delle stratigrafie di intonaci e di parti dipinte. kane bere te mundur krahasimin e kampioneve para dhe pas trajtimit te tyre. Tuttavia il prelievo dei campioni per la realizzazio- cit kociopest. entrambi di epoca precedente al 1900. si tek rasti i stratigrafive te suvave dhe te pjeseve te lyera . indice di relativa modernità della muratura. 1. te realizuara nepermjet marrjes se mikrokampioneve me rreshire nxehtesi-duruese . mund te jene te ndara ne shkaterruese dhe joshkaterruese.me qellim per te pasur nje ide per teknikat e perdorura te keta te fundit dhe per teknikat e perdorura ne dekoracionet murale te ndertesave historike. previa inglobamento di microcampioni in resine termoindurenti. Per te parat ju eshte drejtuar teknikave fotografike .qe te dyja te periudhes para 1900. Per fat te keq ne gjendjen aktuale akoma nuk eshte bere e njohur data ekzakte e ndertimit te dy ndertesave qe po trajtojme.por edhe jashte shtepise muze te Zekateve. 103 . METODOLOGJITE DIAGNOSTIKUESE Metodologjite e adoptuara ne kete kerkim.frammenti di mattoni nella realizzazione di malte a cocciopesto. METODOLOGIE DIAGNOSTICHE Le metodologie adottate nella presente indagine possono essere suddivise in distruttive e non distruttive.tregues ky i mureve me te reja te ndeshura keto ne zonen e Pazarit te vjeter .duke zhvilluar njekohesisht nje njohje rreth pigmenteve te perdorura dhe monitorimin e natyres se shtresave dhe celfave qe jane prezent te siperfaqet e lyera. Tra le prime si è fatto ampio ricorso alle tecniche fotografiche. al fine di avere una idea delle tecniche realizzative di questi ultimi e delle tecniche pittoriche utilizzate nelle decorazioni parietali di edifici storici. ma anche all'esterno della casa museo di Zekate. allo scopo di documentare i luoghi presi in considerazione e i materiali prelevati. in particolare la macrofotografia e le immagini ingrandite. Ma è possibile confidare in successive ricerche di archivio che possano permettere una collocazione temporale più precisa delle tecniche e dei materiali adottati.Po mund te vazhdohet me kerkime arkivore qe mund te japin nje pozicionim kohor me te sakte ne baze te teknikave dhe materialeve te perdorura. hanno permesso di confrontare i campioni prima e dopo la loro manipolazione. per mezzo del taglio e delle successive levigatura e lucidatura della sezione di campione selezionata. risalenti rispettivamente al 1988 e al 2004. nepermjet prerjes dhe levigimeve e lucidimeve te seksionit ne kampionin e seleksionuar. realizzate. Zekate e Babameto. sviluppando al contempo una conoscenza dei pigmenti utilizzati e monitorare la natura delle patine e delle incrostazioni presenti sulle superfici dipinte.

l'importanza e la centralità delle tecniche spettroscopiche per il presente lavoro impongono di delinearne brevemente le caratteristiche e la relativa strumentazione utilizzata presso il Dipartimento di Chimica Fisica e Inorganica dell'Università degli Studi di Bologna. rendesia e teknikave spektroskopike per kete pune . Manuale del recupero dei centri storici della provincia di Ascoli Piceno. bashke me karakteristikat e tipologjive te kriperave te tretshme . su Analisi e criteri per il recupero del centro storico di Grottammare. refuar kjo e fundit . [“kerkime kimiko-fizike per llacet e qendres historike te Grotamares.fizike dhe inorganike te Universitetit te Bolonjes. qe jane joshkaterruese . unitamente alla caratterizzazione delle tipologie di sali solubili presenti. riferita. di per sé non distruttive. silicatica e idrosolubile. quali le micro-spettroscopie Infrarossa e Raman.fisiche sui materiali da costruzione”. alle frazioni carbonatica. [“Indagini chimico . Eshte kerkuar psh. Manuali I rikuperimit te qendrave historike te provinces se Askoli Picenos. 209-230 (1999)]. te nevojshme per te specifikuar karakteristikat e pigmenteve. questa ultima. 247259(2004)]. necessarie alla caratterizzazione di pigmenti. te grumbullohen fragmente materialesh te shkeputura ose te marra nga toka. Analiza dhe kritere per rikuperimin e qendres historike te Grotamares . edhe pse realizohet me shume kujdes per ta demtuar sa me pak . mentre quando si è ricorsi al prelievo di parti integre si è fatto ricorso a tecniche di microprelievo con bisturi. Si è cercato ad esempio di raccogliere frammenti di materiali staccati o raccolti da terra. 247-259 (2004)]. perfaqeson nje moment shkaterrues .ne delle sezioni stratigrafiche lucide rappresenta un evento distruttivo. ancorché effettuato con accorgimenti tali da renderlo il meno invasivo possibile. 104 . te nevojshme per te kuptuar natyren kimike dhe kompozimin teresor te llaceve dhe suvave . prezente. me rreze infra te kuqe dhe Raman .fisiche sulle malte del centro storico di Grottammare”.imponon perkufizimin shkurtimisht te karakteristikave dhe mjeteve te perdorura prane departamentit te Kimise. [“Caratteri e indagini chimico . ndersa kur ju eshte drejtuar marrjes se kampioneve prej pjeseve ne teresi . Megjithate marrja e kampioneve per realizimin e seksioneve stratigrafike me shkelqim. 209230(1999)] dhe [“Karakteret dhe kerkimet kimiko-fizike per materialet e ndertimit “. u perdoren teknikat e mikrokampionatures me bisturi. leganti e preparazioni delle decorazioni parietali e lignee. Ndersa teknikat e kerkimeve te perdorura ne studimin e perberjes teresore te llacrave dhe suvave dhe rreth prezences se kriprave te tretshme jane tashme te pershkruara ne botimet e meparshme te projektit per Gjirokastren . Disa kerkime jane zhvilluar me ndihmen e metodave te kerkimeve instrumentale si mikro-spektroskopie. Kjo gje eshte e domosdoshme per te kryer edhe analizat kimike ne laboratore . quando era chiara la loro origine e funzione in opera. Alcune indagini sono state svolte con l'ausilio di metodi di indagine strumentali. pjeseve karbonike . per te qene e qarte origjina dhe funksioni . come spiegato più avanti nella introduzione alle indagini svolte nell'edificio di Babameto. lendeve lidhese dhe pregatitjen e dekoracioneve murale dhe ne dru. silikate dhe te tretshme ne uje . Mentre le tecniche di indagine utilizzate nello studio della composizione globale di malte e intonaci e dei sali solubili sono già state descritte in pubblicazioni precedenti al progetto per Gjirokastra. Ciò si è reso indispensabile per effettuare anche le analisi chimiche di laboratorio necessarie alla comprensione della natura chimica e della composizione globale di malte e intonaci.

Le analisi sono state effettuate direttamente sulla superficie dei campioni e in sezione. e per identificare eventuali particolarità nella preparazione del supporto. Ne menyre te vecante mikroskopia Raman eshte perdorur per identifikimin e pigmenteve dhe materialeve inorganike . duke iu njohur atyre jo vetem strukturen molekulare.5 nm) e laser a diodo (780. come valido strumento per la determinazione dei pigmenti. te lejon percaktimin e perzierjeve te ngjyrave ose ndryshueshmerine e shtresave te ndryshme prej te cilave eshte e perbere nje lyerje . la chimica e la struttura dei gruppi molecolari caratteristici di quella sostanza nelle sue varie fasi e modificazioni cristalline. permette la determinazione di miscele di colori o la diversificazione dei differenti strati di cui è composto un dipinto. pasi eshte regjistruar spektri . soprattutto del micro-Raman. minerali e leganti puri. mentre la microscopia IR è più adatta per la caratterizzazione di pigmenti e leganti organici. nella forma e nella posizione delle bande. per ti karakterizuar dhe per te identifikuar vecori te mundshme ne pregatitjen e suportit. senza pretrattamenti.5 nm) dhe lazer ne diode (780. L'elevata risoluzione spaziale delle due tecniche. poiché lo spettro vibrazionale riflette nel numero. In particolare. capaci di analizzare campioni di piccole dimensioni. I campioni di Zekate sono stati sottoposti a microspettroscopia Raman (System RM1000 Renishaw collegato a un microscopio Leica DMLM) con laser ad Ar+ (514. leganti e dei materiali di supporto. per riscontrare la probabile presenza di prodotti di degrado e caratterizzarli. la microscopia Raman è utilizzata per l'identificazione di pigmenti e materiali inorganici. mineraleve dhe lendeve lidhese . e permettono di identificare le sostanze presenti nel campione. riconoscendone non solo la struttura molecolare. ma anche eventuali diverse strutture cristalline della stessa sostanza.0 nm) per determinare i pigmenti utilizzati nella stesura dell'opera. Rizolucioni I larte hapesinor I te dy teknikave. per te gjetur nje prezence te mundshme te elementeve te degraduar . l'interpretazione del dato sperimentale avviene per confronto con spettri di riferimento dei pigmenti. elementeve lidhes dhe materialeve mbajtes . Kampionet e Zekateve i jane nenshtruar mikro-spektroskopise Raman (System RM 1000 Renishaw i lidhur me nje mikroskop Leica DMLM). ndersa mikroskopia IR eshte me e pershtatshme per karakterizimin e pigmenteve dhe lidhesve organike . Ne te dyja rastet . Disa kampione jane analizuar edhe me mikrospektroskop IR (Nicolet FT-IR Nexus 470 e lidhur me nje mikroskop Nicolet Continuum) per te percaktuar materialet lidhese te perdorura . interpretimi i te dhenave eksperimentale ndodh si ballafaqim me spektrat e referimit te pigmenteve . Alcuni campioni sono stati analizzati anche con microspettroscopia IR (Nicolet FT-IR Nexus 470 colle- Mikro-spektroskopite IR dhe Raman Aplikimi I mikro-spektroskopise IR dhe Raman ne analizat diagnostike te lyerjeve murale dhe mbi dru eshte bere aktualisht nje instrument I vlefshem per percaktimin e pigmenteve . Mikro-spektroskopite IR dhe Raman jane teknika me karakter joshkaterrues . te afta te analizojne kampione te dimensioneve te vogla dhe lejojne te identifikohen substancat qe jane prezent ne kampion . per te percaktuar pigmentet e perdorura gjate punes. por edhe ndonje strukture kristaline te se njejtes substance. una volta registrato lo spettro. duke punuar ne modalitetin “near-normal reflection-absorption” 105 . Analizat jane kryer direkt mbi siperfaqet e kampioneve dhe ne seksione . me lazer ne Ar + (514.Micro-spettroscopie IR e Raman L'applicazione delle micro-spettroscopie IR e Raman nell'analisi diagnostica di dipinti murali e su tavola è diventata ormai abituale. mbi te gjitha I mikro-Raman.0 nm). Le micro-spettroscopie IR e Raman sono tecniche di caratterizzazione non distruttive e non invasive. In entrambi i casi.

2). Raccolta della pietra locale. dhe ne modalitetin ATR (Attenuated Total Reflectance). 2. te lidhura me soluzione kriperash . lavorando in modalità “nearnormal reflection-absorption” e in modalità ATR (Attenuated Total Reflectance). nelle coperture caratteristiche della Shkemb tipik karbonik shume i qendrueshem dhe kompakt (fig 2. Pietra locale di Gjirokastra 2.1 Materiale me origjinë guri A. paraqet zona me rezistence te vogel ne krahasim me katet e depozitimeve sedimentare (fig 2.2.2. sia nelle strutture portanti. CAMPIONI PRELEVATI E RELATIVE INDAGINI 2.1).2). Fig 2. Materiali i grumbulluar ne gurore . in conci di spessore più sottile.gato a un microscopio Nicolet Continuum) per determinare i leganti impiegati.1). Fig 2.1 Materiali litici originari A. eshte perdorur shume ne pjesen me te madhe te ndertesave te vjetra . Pjese guri shume e ngjashme me Alberese.3) sulle quali si formano microfessurazioni in cui si inseriscono incrostazioni di materiali organici cementati con soluzioni saline. e barabarte me pjesen me te madhe te siperfaqes se ekspozuar ndaj agjenteve atmosferike (fig 2. Fig 2. shume afer qytetit . Particolare della pietra con incrostazioni superficiali. por edhe tek ato me te rejat. che nelle murature faccia a vista. KAMPIONE TE MARRA DHE KERKIMET RRETH TYRE 2.1. Grumbullimi i gurit lokal. Guri lokal i Gjirokastres Fig 2. presenta tuttavia zone di minor coesione in corrispondenza dei piani di deposizione sedimentaria (fig 2. ma anche in quelli più recenti.3). Raccolta in cave molto vicine alla città è utilizzata largamente nella quasi totalità degli edifici antichi. mbi te cilat formohen mikrocarje ne te cilat hyjne pjese te materialeve organike . al pari della maggior parte della superficie esposta agli agenti atmosferici (fig 2. Roccia tipicamente carbonatica molto tenace e compatta (fig 2.1. si ne strukturat mbajtese prej guri dhe ne pjese shume te ngjashme me litotipet gel- 106 . e.

5% di calcite micritica. Analizat kimike nxjerrin ne pah nje perberje kryesisht karbonike .5% è di natura silicatica. tanto che le varie tipologie di sali ricercate non si riescono ad evidenziare a livello semiqualitativo. L'analisi chimica ne rivela in effetti una composizione principalmente carbonatica. mentre il limite inferiore non è facilmente rilevabile essendo mescolata a limo. qerore te njohura si Alberese. pertanto è plausibile che la maggior parte del materiale utilizzato per la fabbricazione di malte provenga dalle relative aree golenali. vjen prej ketyre luginave . prandaj eshte e mundur qe pjesa me e madhe e materialit te perdorur per realizimin e llacit . pasi jane te perziera me llumin . ne krahasim me ato te natyres karbonike dhe nje perberje te kriperave te tretshme shume te varfer.5% kalcit mikritik dhe vetem 24.città.5.3 Lavorazione della pietra locale.5 % eshte e natyres silikatike. me 75. e B. Analizat e perberesit kryesor te reres.3 Punimi i gurit lokal. All'osservazione granulometrica appare piuttosto sottile.4. ottenuta al microscopio ottico a 100 ingrandimenti. Fig 2. kokrrizat me te medha jane te dimensioneve me te vogla se 100 mikron. neanche a livello di tracce.4 Particolare della pietra somigliante all'Alberese. ndersa kufiri me i ulet nuk eshte lehtesisht i dukshem . mentre solo il restante 24. Ne vezhgimet granulometrike . kane nxjerre ne pah nje mbizoterim te materialeve te natyres silikore . Nel suo aspetto estetico risulta molto somigliante al litotipo calcareo noto come Alberese.5. 2. as ne nivel gjurmesh . i grani più grossi sono di dimensioni inferiori a 100 micron. aq sa tipologjite e ndryshme te kriperave te kerkuara nuk arrijne te evidentohen ne nivel gjysem-cilesor. come si vede dalla fig 2. e un contenuto di sali solubili estremamente esiguo. B. shfaqet shume e imet . Fig 2.4 . come si può osservare dalla fig. Rera e lumit Drino Shtrati i lumit Drino eshte shume afer qytetit . 2. sic duket ne fig 2.4 Pjese guri shume e ngjashme me Alberese. Le analisi della composizione globale della sabbia hanno evidenziato una prevalenza netta di materiali di natura silicatica rispetto a quelli di natura carbonatica. Fig 2. Fig 2. e realizuar me mikroskop optik me 100 zmadhime dhe per krahasim 107 . con il 75. sic mund te vihet re ne fig. Sabbia del fiume Drino Il letto del fiume Drino è molto vicino alla città.

per confronto con la scala di riferimento mostrata nella fig. me shkallen e referimit te treguar ne fig.8 %Kripera te tretshme ne uje 0.6 Referim.8 Perberja e pergjithshme e Reres se Drinos %Lageshtira ne ekuiliber 4.9 % Carbonati 16.6 Riferimento.5 Zmadhimi i reres se lumit Drino.9 %Karbonate 16. Composizione globale Sabbia Drino % Umidità in equilibrio 4.6.6. per efekt te formes mbizoteruese te rrumbullakte si dhe pjeseve te llumit . Fig 2.5 Ingrandimento della sabbia del fiume Drino: 100x.8 % Sali solubili in acqua 0. 2. Fig 2. Ne prekje.5 %Silikate 77.8 Ricerca semiqualitativa Sali solubili nella Sabbia del Drino Nitriti Nitrati Cloruri Solfati Ammonio Ferro Kerkime gjysem-cilesore te Kriperave te tretshme ne Reren e Drinos Nitrite Nitrate Klorur Sulfate Amon Hekur - - 108 . 2. una suddivisione della scala corrisponde a 100 micron. Fig 2. nje nendarje e shkalles korrespondon me 100 mikron. Fig 2. rera rezulton shume e bute .5 % Silicati 77. Al tatto la sabbia risulta molto soffice per effetto della forma prevalentemente tondeggiante e delle rilevanti frazioni di limo.

jane kryer kerkime me te thelluara duke marre ne konsiderate si dekoracionet murale perfshire llacin dhe suvate . 2.7 Pamje e jashtme e shtepise se Zekateve. sic paraqitet ne fig. di cui vengono mostrate due immagine dell'esterno nelle fig.7 Esterno della casa Zekate.8.7 dhe 2. Fig 2.2 Banesa e Zekateve Fig 2. Fig 2. paraqet shtresa te holla dhe kore te bardha se bashku me gervishtje te shkalleve te ndryshem. Ne kete shtepi muze .9 dhe 2. comprese le malte e gli intonaci ad essi sottostanti. Pjesa me e madhe e pikturave prezente ne oden kryesore . Fig 2.9 e 2. Fig 2. residui di scialbature sovrapposte. in quanto sono state prese in considerazione sia le decorazioni parietali. particolare della struttura architettonica.2 Edificio di Zekate 2. sono state effettuate le ricerche più approfondite. In questa casa museo. causa di cadute di intere parti dipinte o bianche come è visibile dalle fig 2. mentre gli intonaci appaiono notevolmente lesionati e attraversati da numerose fratture. unitamente ad abrasioni di vario grado.9 Pamje e brendeshme e shtepise Zekate me mure te zbukuruara dhe dru polikrom. 2. 109 . La maggior parte delle pitture presenti nel salone principale presenta patine e incrostazioni biancastre.10 Particolare del prelievo effettuato tra le decorazioni del camino.8. ashtu edhe zbukurimet polikrome ne dru.9 Interno della casa Zelate con pareti decorate e legni policromi.2.10 Elemente te kampioneve te marra midis dekoracioneve te oxhakut . prej se ciles jepen dy pamje te jashtme ne fig.7 e 2.10.8 Pamje e jashtme e shtepise se Zekateve. Fig 2.8 Esterno della casa Zekate. Fig 2. ndersa suvate shfaqen shume te demtuara dhe pershkohen prej shume carjesh . sia alcune decorazioni policrome su legno. Fig 2.10 . 2. elemente te struktures arkitektonike.

Natyra gelqerore eshte evidentuar edhe prej perberjes kimike te pergjithshme e krahasuar me ate te llacit te shtreses se pare te suvatimit. in giunzione con l'intonaco sovrimmesso: 20x. Suva dhe llac ne pjeset e brendeshme te Zekateve Fragmente suvaje te rena afer oxhakut . rreth 2-3 cm. costituente l'arriccio. Fig 2. dell'ordine di 2 .14 . 2. eshte e perbere prej fibrave vegjetale te kashtes dhe zhakut.11 Malta con fibre di canapa sottostante le decorazioni parietali nei pressi del camino: 4x.11. Fig 2.sic mund te shikohet . qe evidenton llacin e pasur me inerte silikore dhe i lidhur me gelqeren e bardhe .12). come quello mostrato in fig. ricca di inerte silicatico e legata con bianco di calce. mundesisht i realizuar prej gurit lokal te bluar . che a prima vista sembra avere la consistenza di uno stucco gessoso.3 cm. probabilmente ottenuta dalla pietra locale macinata. ne te cilin elementet perberes jane pluhuri i bardhe mikrokristaline me lidhes gelqereje.12). 2.10 sono stati raccolti e analizzati.12 Stratigrafia della malta. unitamente a quella della malta dell'arriccio. mentre l'intonaco bianco sottostante le pitture. è formato da una malta prevalentemente carbonatica. qe ne pamje te pare duket se ka konsistencen e nje shtokoje prej allcie edhe per trashesine e konsiderueshme . 110 . ndersa suvaja e bardhe pavaresisht lyerjeve .10.11.13 e 2. sic paraqitet me poshte . in cui l'aggregato è costituito da polvere bianca microcristallina in legante di calce.A. di cui si vede al fianco la stratigrafia (fig 2.11 Llac me fije zhake poshte dekoracioneve murale ne afersi te oxhakut : 4x. che evidenzia la malta sottostante. come si può osservare è interconnessa da fibre vegetali di paglia e canapa. sic paraqitet ne fig. Fig 2.14. jane grumbulluar dhe analizuar si ato te treguara ne fig.13 dhe 2. 2. Fig 2. anche per il suo notevole spessore. ku vihet re ne krah stratigrafia (fig. eshte e formuar prej nje llaci kryesisht karbonik.12 Stratigrafia e llacit ne bashkim me suvane qe qendron siper : 20x. 2. La parte inferiore. Pjesa e poshtme . Intonaco e malta interni di Zekate Frammenti di intonaco caduti in vicinanza del camino mostrato nella fig 2. 2. e vezhgueshme me ane te nje zmadhimi ne fig. osservabile a forte ingrandimento nelle Fig 2. A. La natura calcica è evidenziata anche dalla composizione chimica globale sotto riportata.

4 % Composti calcici 51. e kryer per te verifikuar perfundimin e reaksionit te karbonizimit te llacit me gelqere dhe te suvave te bardha me gelqere . ka evidentuar mbetje te gelqeres te pakarbonizuara tek kampionet e suvase. evidenton nje kokrrize rere me te madhe nga ajo e reres se Drinos dhe nje nivel te inerteve karbonike me te larte .15.9% quasi esclusiv.14 Suva te Zekatet 100 x Composizione globale Intonaco camino Zekate % Umidità in equilibrio 1. 2. 2.1 % Sali solubili in acqua 2.2 % Sali solubili in acqua 3.1 %Silikate 7.5 Prove me fenolftaleine Nje prove e tille.5 % Composti calcici 89.1 % Silicati 7. Carbonati % Silicati 41.13 Intonaco Zekate 40 x Fig 2.2 %Kripera te tretshme ne uje 3. particolarmente elevato 41. ha evidenziato residui di calce non carbonatata nel campione di intonaco.2 Karbonate Perberja e pergjithshme Llaci poshte Suvase se oxhakut Zekate %Lageshtira ne ekuiliber 3.13 Suva te Zekatet 40 x Fig 2.1 %Kripera te tretshme ne uje 2. mostrata nella fig.4 % Perberes gelqerore 51. evidenzia altresì una grana più grande di quella della sabbia del Drino ed un livello di inerte carbonatico nettamente superiore.14 Intonaco Zekate 100 x Fig 2.2 % di Carbonati Composizione globale Malta sotto Intonaco camino Zekate % Umidità in equilibrio 3. treguar ne fig.9 % pothuajse ekskluzivisht Karbonate % Silikate Saggio alla fenolftaleina Tale saggio.3 di cui 71. vecanerisht me e larte tek suvaja qe kemi pare . invero assenti nel campione di malta dell'arriccio sottostante. Granulometria e ketyre inerteve . por qe mungojne te shtresa e llacit qe eshte poshte. i larte 111 .3 prej te cilave 71.15.5 %Perberes gelqerore 89.5 Perberja e pergjithshme Suva e oxhakut Zekate %Lageshtira ne ekuiliber 1.Fig 2. effettuato per verificare la completezza della reazione di carbonatazione delle malte di calce e degli intonaci a bianco di calce. La granulometria dell'inerte dell'arriccio.

15 Inerte malta Zekate 10 x. ne krahasim me suvane . Sic duket kokrrizat rezultojne me te rrumbullakosura me nje homogjenitet me te madh te formes dhe dimensionit ne krahasim me reren e Drinos. notevole risulta anche l'eterogeneità della forma e delle dimensioni. probabilmente derivato anche da pietra macinata. magari frammista alla sabbia del Drino.nell'intonaco come già visto. Fig 2. tregohen me zmadhimin me te larte . Come si può vedere i grani risultano più tondeggianti con una maggiore omogeneità di forma e dimensioni con la sabbia del Drino. Nella fig. mundesisht i krijuar edhe prej gurit te bluar . Ne fig.16 Inerte llaci i Zekateve 40 x pas larjes me acid. Fig 2. che fa presumere una accurata selezione del materiale.16 viene mostrato a più alto ingrandimento l'inerte dopo lavaggio con acido. sic paraqitet me poshte : Nitriti Nitrati Cloruri Solfati Ammonio tracce tracce + ++ tracce ++ tracce Prezenca me e madhe e kriperave te llaci. inertet pas larjes me acid qe evidenton pjesen e vetme silikore te lidhur me mbetjet vegetale. 2. Ne efekt. ndoshta i perzier edhe me reren e Drinos.2. La maggior presenza di sali nella malta rispetto all'intonaco dipende dalla maggior permeabilità della 112 . Fig 2. varet nga pershkueshmeria me e madhe e te pares nga burimet e jashtme te lageshtires.15 Inerte llaci i Zekateve 10x. rezulton edhe heterogjeniteti i formes dhe dimensioneve qe te ben te mendosh per nje zgjedhje te kujdesshme te materialit. previa separazione dal limo. la scala sovrimposta misura complessivamente 1 cm. Fig 2. che evidenzia la sola parte silicatica unitamente a residui di vegetali. La determinazione semiqualitativa dei Sali solubili presenti nei due manufatti è di seguito riportata: Sali solubili Intonaco camino Zekate Arriccio camino Zekate Percaktimi gjysem-cilesor i kriperave te tretshme prezente ne dy pune . shkalla e mbivendosur me mase totale 1 cm.16 .16 Inerte malta Zekate 40 x dopo lavaggio in acido. qe transporton vete kriperat brenda struktures murore. pjeset e shkeputura kane te bejne mbi te gjitha me lidhjen e llacit me murin e gurit .

18 . Fig 2. In effetti le parti distaccate riguardano soprattutto il collegamento della malta al muro di pietra. Fig 2.19 e 2. 113 . in cui si vede il colore a contatto con l'intonaco.portokalli.18.arancio Il campione è stato prelevato nei pressi di una finestra del salone principale. nelle fig.1: Dekoracioni i kuq . me trashesi rreth 30 mikron. velato in superficie da scaglie saline bianche omogeneamente distribuite.17 Partic. 1.18 Pika e sakte e marrjes se kampionit Nr. Campione N. me trashesi 60mikron dhe e sipermja me ngjyre te kuqe te erret.17 dhe 2. il frammento di campione. B. Kampioni N. fig.20. te shperndara ne menyre homogjene si dhe stratigrafia qe evidenton dy shtresa te rregullta me ngjyre .17 e 2.18 Punto esatto di prelievo del campione N. te hijezuara ne siperfaqe nga pjese kriperash te bardha . e poshtmja me ngjyre portokalli . ne afersi te suvase se shkeputur Kampioni eshte marre afer nje dritareje te odes kryesore. 1. Ne vazhdim tregohen ne fig. 2. ne nje zone te degraduar me renien si te suvase ashtu edhe te llacit nga muri . e la stratigrafia. ne afersi te kampioneve te suvase dhe shtresës fillestare te sapo pershkruar. che evidenzia due strati regolari di colore. fragmentet e kampioneve. Fig 2. che trasporta i sali stessi all'interno delle strutture murarie. 2. fig. e quello superiore di colore rosso scuro con uno spessore di circa 30 micron.17 Elemente te zbukurimit ne zonen e marrjes se kampionit Nr. quello inferiore di colore arancio con uno spessore di circa 60 micron. 2. ku shikohen ngjyra ne kontakt me suvane .19 dhe 2. 1: Decorazione rosso . Di seguito vengono mostrati. in un'area particolarmente degradata con caduta sia di intonaco che di malta dalla muratura. 1. della decorazione nella zona di prelievo del campione N. 1. B. 2. Fig 2.prima a fonti esterne di umidità. in prossimità dei campioni di intonaco e arriccio appena descritti.20.

1: 50x Fig 2. Ne kete shtrese ndodhen edhe kristale te PbO . Fig 2. In questo strato si ritrovano anche cristalli di PbO (massicot.21 Dettaglio della superficie del campione N. eshte realizuar me pluhur te kuq me plumb.) Fig 2.25 dhe 2.1: 40x. 2. Nelle fig.22 Detaj I seksionit stratigrafik te kampionit Nr. Analizat e kryera ne mikrospektroskopi Raman. 2.20 Stratigrafi e kampionit Nr. • Ne siperfaqe jane prezente kristale te kalcitit (karbonat kalciumi) dhe te osalat kalciumi. Nelle fig.23 Spektri Raman i nje kristali i kuq ne portokalli.25 Spettro Raman di un grano rosso chiaro presente nello strato rosso (sup.21 dhe 2.1: 10x Fig 2. 1 su cui sono state fatte le analisi Raman. • lo strato pittorico di colore arancio è stato realizzato con minio.26 jepen spektret Raman .24. • shtresa e lyer ne ngjyre portokalli .19 Kampioni Nr. prezent ne shtresen portokalli Fig 2. edhe pse nuk ka qene e mundur te pershkruhen nese jane prej degradimit apo prej papastertive qe jane prezente ne pluhurin e kuq. 2.) Fig 2.23.19 Campione N.22 Dettaglio della sezione stratigrafica del campione N. prezent ne shtresen e kuqe 114 . te cinabro (sulfur merkuri) dhe kokrriza te karbonit . • Shtresa e lyer ne ngjyre te kuqe te erret .21 e 2.24. Ne fig. 2.Fig 2. na kane dhene karakterizimin e materialeve te perdorura ne shtresa te ndryshme : • pregatitja eshte realizuar me te bardhe gelqereje puro. ma anche litargirio).22 si riportano due immagini del campione N.1.) Fig 2.20 Stratigrafia del campione N.25 Spektri Raman i nje kokrrize te kuqe te hapur . mbi te cilin jane kryer analizat Raman.26 Spektri Raman i nje kokrrize te zeze. 2. 1: 50x Fig 2.23 Spettro Raman di un cristallo rosso-arancio presente nello strato arancio (inf. anche se non è stato possibile definire se derivino da degrado o da impurezze presenti nel minio. 2.1: 10x. 2. Fig 2. di cinabro e grani di carbone.26 sono riportati gli spettri Raman ottenuti.24 Spektri Raman i nje kokrrize te kuqe te erret prezent ne shtresen e kuqe Fig 2.24 Spettro Raman di un grano rosso scuro presente nello strato rosso (sup.) Fig 2.26 Spettro Raman di un grano nero presente nello strato rosso (sup.25 e 2. Ne fig.1 : 50x Fig 2. prezent ne shtresen e kuqe Fig 2. Fig 2.1: 40x Le analisi effettuate in micro-spettroscopia Raman hanno portato alla caratterizzazione dei materiali impiegati nei vari strati: • la preparazione è realizzata con bianco di calce puro.23.21 Detaj i siperfaqes se kampionit Nr. 1: 50x Fig 2.22 jepen dy pamje te kampionit Nr. eshte realizuar duke perdorur kristale te ematitit (Fe). 2. • in superficie sono presenti cristalli di calcite e di ossalato di calcio. • lo strato pittorico di colore rosso scuro è stato ottenuto impiegando cristalli di ematite.

115 .

Prej spektrave Raman.2 : dekoracion I kaltert i oxhakut Fig 2.33).2 Fig 2. per non danneggiare ulteriormente la pittura il prelievo è stato limitato ad alcune scagliette di colore azzurro ancorate all'intonaco.29. sic evidentohet nga nje analize me mikroskope optike (fig. eshte i natyres vetrose (xhamore).32) . kane cuar ne karakterizimin e materialeve te perdorura ne shtresa te ndryshme: Pregatitja eshte realizuar me te bardhen e gelqeres se paster. con esfoliazioni.27). 2. no Campione N.C. shkeputje dhe gjurme kriperash . Kampioni Nr. 2.28.27). marrja e kampionit eshte limituar vetem ne disa pjese me ngjyre te kaltert ne suva. mostrate in fig.31).30). 2: 4x. 2. il pigmento. data l'esiguità dei campioni. me cipa .33) 116 .31).28 Dx: Element I shtresave me ngjyre te kampioni Nr. Sx: dettaglio della superficie del campione N. Le analisi effettuate in micro-spettroscopia Raman hanno portato alla caratterizzazione dei materiali impiegati nei vari strati: la preparazione è realizzata con bianco di calce puro. 2. legato direttamente alla preparazione. che comunque rivelavano un unico strato di colore legato direttamente alla preparazione. Pigmenti . è di natura vetrosa. Jane gjetur edhe kristale blu te natyres organike (fig.28. 2.29. 2. sulle quali non è stato fatto l'esame stratigrafico. mentre altri abbiano mantenuto parte della struttura silicoalluminatica (fig. ne te cilat nuk eshte kryer ekzaminimi stratigrafik I kampioneve . 2. 2: decorazione azzurra del cami- La decorazione in esame appare deteriorata e solcata da fessurazioni dell'intonaco (fig. 2. 2. 2. sic tregohet ne fig.2: 4x Analizat e kryera me mikrospektroskopine Raman. mund te vihet re se si disa fragmente kane strukture vetrose (fig. 2.30). ndersa te tjere kane mbajtur pjese te struktures siliko-aluminore (fig. Fig 2. shfaqet I demtuar dhe I gervishur prej carjeve te suvase (fig. Dx: Particolare delle scaglie di colore del campione N. 2. Sono stati trovati anche 'cristalli” blu di natura organica (fig. Sx: Punto esatto di prelievo del campione N. come già evidente da un'analisi al microscopio ottico (fig. per te mos demtuar me shume lyerjen. 2.28. Fig 2. 2. in superficie sono presenti cristalli di calcite e di gesso. C. Fig 2. Mund te trajtohet per blu cobalti (CoO*Al2O3) ose blu smaltoje (CoO*SiO2). Dekoracioni ne ekzaminim. Potrebbe trattarsi di blu cobalto (CoO*Al2O3) o di blu di smalto (CoO*SiO2).32).27 Sx: Pika e sakte e marrjes se kampionit Nr. qe megjithate zbulojne nje shtrese te vetme me ngjyre qe lidhet direkt me pregatitjen . distacchi e patine saline.2: 50x.27. Dagli spettri Raman si può notare come alcuni frammenti abbiano struttura maggiormente vetrosa (fig. i lidhur direkt me pregatitjen. 2.29.

Sx: Punto esatto di prelievo del campione N.31 Lart Sx: Spektri Raman i nje kristali blu me strukture xhami Fig 2.2: 50x Fig 2. .29 Sx: Detaj I siperfaqes se kampionit N. l’esame stratigrafico ha confermato uno strato beige sottostante e uno rosso chiaro superiore sormontato da una concrezione salina bianca di spessore variabile.3 Fig 2.Fig 2.35). shfaqet I demtuar dhe I gervishur prej carjeve te suvase (fig. Fig 2.35. Fig 2. elemento 117 .33. 2.35 Dx: Pjese e kampionit Nr. 2. distacchi. 2.30 Dx: Detaj I siperfaqes se kampionit N. Ne shtresen e lyer me ngjyre te verdhe eshte ndeshur prezenca e goetite (lloj ngjyre me oksid hekuri) Fig 2.38).36.34. edhe ajo me cipa . Fig 2. Campione N. anch’essa con esfoliazioni. 3: decorazione floreale rosso – beige del camino La decorazione in esame appare deteriorata e solcata da fessurazioni dell’intonaco (fig.34 Sx: Pika e sakte e marrjes se kampionit Nr. shkeputje dhe gjurme kriperash (fig. Basso Sx: Spettro Raman di un cristallo blu più scuro.31.30.36.la preparazione è realizzata con bianco di calce puro.3 : dekoracion floreal I kuq ne bezhe te oxhaku Dekoracioni ne ekzaminim. 2.2: 200x. Kampioni N.2 : 200x Fig 2. 2. di probabile natura organica. con la concrezione salina: 10x. Alto Dx: Spettro Raman di un cristallo blu: blu cobalto o blu di smalto. Dx: Particolare del campione N. D. 2. tracce di colature e patine saline (fig.37): .2 .3. 2.34) al pari del campione N.32. 2.nello strato pittorico di colore giallo è stato riscontrata la presenza di goetite (fig.37): Pregatitja eshte realizuar me te bardhe gelqereje te paster . 3. Ne siperfaqe jane prezente kristale te kalcitit dhe te allcise . Fig 2.35). Fig 2.34) njesoj me kampionin Nr. e pershkuar prej nje depozitimi kripe te bardhe me trashesi te ndryshueshme. Dx: dettaglio della superficie del campione N.32 Lart Dx: Spektri Raman i nje kristali blu : blu kobalti ose blu smalti Fig 2. 3. kane cuar ne karakterizimin e materialeve te perdorura ne shtresa te ndryshme (fig. 2. Fig 2. ekzaminimi stratigrafik ka konfirmuar nje shtrese bezhe poshte nje shtrese te kuqe te hapet. 2. me shtrese kriperash: 10x Analizat e kryera me mikrospektroskopine Raman.33 Poshte Sx: Spektri Raman i nje kristali blu me te erret qe mundesisht ka natyre organike D. Le analisi effettuate in micro-spettroscopia Raman hanno portato alla caratterizzazione dei materiali impiegati nei vari strati (fig. Alto Sx: Spettro Raman di un cristallo blu a struttura vetrosa.

di colore rosso chiaro e corrispondente alla corolla del fiore.principale dell’ocra gialla. prossimo a 20 micron ognuno: dall’esterno verso l’interno. Fig 2. .40 Poshte Sx: Spektri Raman i shtreses se kuqe te erret E. 2. è stato realizzato con cinabro (fig. eshte e mundur te vihet re stratigrafia qe evidenton tre shtresa te ndryshme . shtresa e pare eshte e kuqe . Campione N. 2. Alto Sx: Spettro Raman dello strato giallo. Ne siperfaqe jane prezente kristale te allcise.41) è stato prelevato da una mensola in legno policromo posta nel salone di Zekate. Dx: dettaglio della sezione stratigrafica del campione N. Immersi nell’ocra si ritrovano anche grani di carbone. . eshte ne te vertete e perbere nga dy shtresa (fig. di colore rosso scuro e corrispondente alle sfumature dei petali.in superficie sono presenti cristalli di gesso.37 Dx: Detaj i seksionit stratigrafik te kampionit Nr. eshte realizuar me kristale te xeherorit te hekurit (fig.36 Sx: Detaj i seksionit stratigrafik te kampionit Nr. me trashesi te perafert ne rreth 20 mikron escila : nga jashte brenda . te adoptuara : pregatitja. il secondo di colore bianco ed il terzo è di colore brunastro pecioso.39). il secondo. eshte marre nga nje cope druri polikrom.40. 2.lo strato pittorico di colore rosso è in realtà costituito da due strati (fig.39 Lart Dx: Spektri Raman i nje kristali me ngjyre te kuqe te hapur Fig 2. Il prelievo è stato effettuato al fine di indagare la specifica tecnica pittorica adottata: preparazione. Alto Dx: Spettro Raman di un cristallo rosso chiaro (strato rosso inferiore). e dyta me ngjyre te bardhe dhe e treta eshte ngjyre bezhe.4 : lyerje mbi dru polikrom Fig 2. 2. elementet lidhes dhe pigmenti. 2. 3: 200x.42 è possibile osservare la stratigrafia che evidenzia tre diversi strati di spessore.4 118 . Fig 2. i ndodhur ne oden e Zekateve. me ngjyre te kuqe te erret korrespondon me sfumaturat e petaleve. 2. 2. eshte e ralizuar me cinabro (lloj ngjyre me sulfur merkuri) (fig.42. ne kontakt me drurin eshte nje shtrese e holle e pregatitur me allci. Sx: dettaglio della sezione stratigrafica del campione N. Fig 2.40).3: 200x Fig 2. element kryesor i okres se verdhe .36. Basso Sx: Spettro Raman dello strato rosso scuro. da dove provengono anche gli altri campioni di decorazione parietale analizzati. 2. (fig.2.38). prej ketej kemi edhe kampione te tjere te dekoracionit mural te analizuara.39.38. e dyta.37. il primo strato è rossastro.39).3: 500x Fig 2.41). a contatto con il legno vi è una sottile preparazione in gesso. Ne fig. Nella fig. Fig 2. E.40). Kampioni i vezhguar (fi. Fig 2. è stato realizzato con cristalli di ematite (fig.38 Lart Sx: Spektri Raman i shtreses se verdhe Fig 2. 4: pittura su legno policromo Il campione indagato (fig. Kampioni Nr. Shtresa e lyer ne ngjyre te kuqe. Te zhytura ne oker gjenden edhe kokrrizat e karbonit.41 Sx: Pika ekzakte e marrjes se kampionit Nr. Fig 2. 2. 2.37): e para me ngjyre te kuqe te hapur qe korrespondon me kuroren e lules. 3: 500x.37): il primo. legante e pigmenti. Kampionatura eshte kryer me qellim te studimit te teknikave specifike ne lyerje.

2. Fig 2.46).5: dekoracion floreal mbi kamare Fig 2. ekzaminimi stratigrafik ka konfirmuar nje shtrese te verdhe poshte nje te zeze me pjese te kuqerremta .4: 200x. Fig 2.44. eshte analizuar si me mikrospektroskopine Raman.46 . Fig 2. Alto Dx: Spettro Raman dello strato bianco centrale.strato rossastro: gomma (polisaccaride) (fig. mundesisht objekt i nje prej restaurimeve te fundit (fig. 2. Dalle analisi Raman e IR effettuate. 4. dettaglio della sezione stratigrafica del campione N.45) shtrese e kuqerremte: gome (polisakarid) (fig.47 Sx: Element i vecante i zones se zbukuruar 119 .44 Lart Sx: Spektri Raman i shtreses se zeze Fig 2.Fig 2. Kampioni Nr.44) shtrese e bardhe : e bardhe plumbi (fig. Ne kete shtrese eshte shperndare nje pigment i kuq . 2.48) eshte vendosur mbi nje suva .44.45) . 2.4: 40x Fig 2. 2. la composizione stratigrafica del campione (fig. 2.43).strato bruno-pecioso: bitume (fig. Il campione N. Sx: Punto esatto di prelievo del campione N. qe ka lejuar identifikimin e materialeve inorganike prezente te kampioni. Dekoracioni ne ekzaminim i demtuar per shkak te gerryerjeve dhe shtresave te kriperave (fig. 2.47). In questo strato è disperso un pigmento rosso di cui non è stata possibile la caratterizzazione Kampioni Nr. Dx: Stratigrafia del campione N.42 Dx: Stratigrafia e kampionit Nr.46 Poshte qender : Spekter infra i kuq i shtreses se kuqe te erret F. Fig 2. 2. 4: 40x.strato biancastro: gesso . Nga analizat Raman dhe IR te kryera . per te cilen nuk ka qene e mundur identifikimi . 2.46).42.43.41. dru shtrese e bardhe : allci shtrese bezhe : bitum (fig.4. 2. 4 è stato analizzato sia con la micro-spettroscopia Raman sia con la micro-spettroscopia Infrarossa.44.45 Lart Dx: Spektri Raman i shtreses se bardhe qendrore Fig 2.45 dhe 2. che ha permesso l’identificazione dei materiali organici presenti nel campione.43) risulta così costituita: fig.legno . 2. .4: 200x Fig 2. 2.46.45. Alto Sx: Spettro Raman dello strato nerastro pecioso.44) . rezulton e perbere keshtu : fig. kompozimi stratigrafik i kampionit (fig. 2.43 detaj i seksionit stratigrafik te kampionit Nr. e njollosur nga shtresa kriperash.strato bianco: bianco di piombo (fig. ashtu edhe me mikrospektroskopine me rreze te kuqe.45 e 2. 2. Fig 2.

me kristale ematiti (fig. 2.47.52 Lart Dx: Spektri Raman i shtreses se zeze siperfaqesore Fig 2.50): pregatitja eshte realizuar me te bardhe gelqereje puro. 2. Kampioni N. Dx: Punto esatto di prelievo del campione N. 2.53) in elevata quantità. .52). 5. Fig 2.49.54).48 Dx: Pike ekzakte e marrjes se kampionit Nr.nello strato pittorico di colore giallo è stato riscontrata la presenza di goetite (fig. 2. Fig 2. elemento principale dell’ocra gialla. shtresa e lyer me ngjyre te zeze eshte e perbere kryesisht prej te zezes se qymyrit (fig. Campione N.lo strato pittorico di colore nero è costituito principalmente da nero di carbone (fig.54 Poshte Dx: Spektri Raman i shtreses se bardhe siperfaqesore G. . Analiza Raman e kampionit Nr.5: 200x Fig 2.51).47).56). i kampionit Nr.51 Lart Sx: Spektri Raman i shtreses se verdhe ne portokalli Fig 2. 2. Fig 2. 2. imbrattato da scialbature successive.2. ne siperfaqe shtresa e bardhe eshte e perbere prej kalciteve. Basso centro: Spettro Infrarosso dello strato rosso bruno.52).5 Analizat e kryera me mikrospektroskopine Raman kane bere te mundur evidentimin e karakteristikave te materialeve te perdorura ne shtresa te ndryshem (fig. 2. me ngjyre te verdhe (fig. ne shtresen e lyer me ngjyre te verdhe eshte ndeshur prezenca e goetite (fig.50 Dx: detaj i seksionit stratigrafik te kampionit Nr. 2.48.6 : lyerja e verdhe F.53 Poshte Sx: Spektri Raman i zones se kuqe te erret Fig 2.la preparazione è realizzata con bianco di calce puro.49. Le analisi effettuate in micro-spettroscopia Raman hanno portato alla caratterizzazione dei materiali impiegati nei vari strati (fig. 5.51). 2. è posta sopra un intonaco abbastanza integro.55.Fig 2.49 Sx: detaj i siperfaqes se kampionit Nr. ka treguar se si : eshte realizuar pregatitja me te bardhen e gel- 120 . con cristalli di ematite (fig. 2. che sono state in seguito parzialmente rimosse.53) ne sasi te madhe . deteriorata a causa di abrasioni e patine saline (fig.50): .46. Sx: Particolare della zona decorata del prelievo N. l’esame stratigrafico ha confermato uno strato giallo sottostante e uno nero superiore. 2.5 Fig 2. allcise dhe osalatit te kalciumit (fig. element kryesor i okres se verdhe. 2. 5: decorazione floreale sopra nicchia La decorazione in esame. con delle parti rossastre. 2.48). 2.5: 200x Fig 2. probabilmente oggetto di uno dei restauri recenti (fig.6.

55 Sx: detaj i siperfaqes se kampionit Nr. ndeshim ne te njeten kohe prezence te nje sasie te madhe lageshtie ne ekuiliber me ambientin.59 Poshte Sx: Spektri Raman i shtreses se bardhe siperfaqesore. 6.49. 6: 50x.6 : 50x Fig 2. Kjo mund te vihet ne dukje me shkallen e larte te degradimit te llacrave qe paraqesin carje dhe shkeputje te mureve . ne siperfaqe.57 Lart Sx: Spektri Raman i zones se verdhe portokalli.53. nje deformim i tille zvogelohet shume duke prekur vetem pjese silikatik te elementit . . shume e larte ne llac dhe ne permbajtjen e reres se lumit Drino . . Fig 2.6 : 200x Fig 2.in superficie la patina biancastra è composta da calcite. 2. rezultojne te ndryshme prej reres se Drinos . shtresa e bardhe eshte e perbere prej kalcitit dhe allcise (fig. Dx: dettaglio della sezione stratigrafica del campione N. Alto Sx: Spettro Raman della zona giallo arancio. shtresa e lyer me ngjyre te verdhe eshte realizuar duke hapur nje oker te verdhe (eshte ndeshur prezenca e goetite dhe e lepidokrocite (fig. Fig 2. la patina biancastra sia composta da calcite e gesso (fig. G.59).la preparazione sia realizzata con bianco di calce puro. Fig 2. 2. Fig 2.54. 2. qe te dyja hidroksid hekuri).52. 6: pittura gialla L’analisi Raman del campione N. 6: 200x.58 Lart Dx: Spektri Raman i zones se verdhe .5: 200x. 2. Diskutim i te dhenave te marra nga analizat e llacit dhe afreskeve te Zekateve Llaci me gelqere qe perben shtresen fillestare ne afersi te oxhakut permban nje sasi te konsiderueshme te kriperave te tretshme .55. 2. Fig 2.58). qeres se paster. Fig 2. 121 . Alto Sx: Spettro Raman dello strato giallo aranciato. Fig 2. di colore giallo (fig.56).57.58). Elementet e llacit qe perbejne shtesen fillestare.57. Alto Dx: Spettro Raman dello strato nero superficiale. Fig 2. kryesisht nitrat dhe klorur .57) e di lepidocrocite (fig. 2.56. fale igroskopicitetit te tyre te larte . 2.56 Dx: detaj i siperfaqes se kampionit Nr.55. Ndersa diferenca e ndjeshme ne perqindjen e karbonateve. Sx: dettaglio della superficie del campione N. Fig 2.51.59).. 2.5: 200x. Fig 2. Campione N.lo strato pittorico di colore giallo sia stato ottenuto stendendo un’ocra gialla (è stata riscontrata la presenza di goetite (fig. Basso Sx: Spettro Raman della zona rosso scura.in superficie. Alto Dx: Spettro Raman della zona gialla. Basso Dx: Spettro Raman della patina biancastra superficiale. Dx: dettaglio della superficie del campione N. Fig 2. entrambi idrossidi di ferro). gesso ed ossalato di calcio (fig. deshmon nje grum- Fig 2.54). 2. lageshtise dhe te temperatures . qe shkakton cikle te vazhdueshme shkrirjeje dhe kristalizimi te te njejtave kripera me ndryshimin e kushteve te ambientit. ha mostrato come: .58. Sx: dettaglio della superficie del campione N.50. Fig 2.

qe perbehet prej nje perqindje te larte guri lokal i bluar.Fig 2. ne brendesi te te cilave evidentohen perberes te kalciumit jo karbonik. dhe ne te gjenden kristale kalcito ose prej materiali me natyre tjeter. Lo strato di intonaco presenta peraltro una incom- bullim te kesaj te fundit me gure gelqerore te bluar me origjine lokale. XV: ngjyre blu smaltimi. legata dalla calce e dalle fibre di paglia senza l’utilizzo di gesso.. materialeve mbajtese dhe degradimin e pranishem mbi siperfaqet e afreskeve. principalmente nitrati e cloruri. Nuk ishte e mundur nga analizat te kuptohej se cila lloj bluje kobalti eshte perdorur. si oksidi dhe hidroksidi i kalciumit ne mase komplesive prej 18. tale difformità diminuisce ampiamente considerando la sola frazione silicatica dell’aggregato. eshte e perbere prej llacrave te vecante me gelqere te cilet permbajne nje sasi te konsiderueshme fibrash vegjetale. principalmente paglia. etj. Ndersa.1 %. qe gjendet poshte dekoracioneve me motive floreale. che presentano fessurazioni e distacchi dalla muratura. L’intonaco dello stesso manufatto presente al di sotto delle decorazioni raffiguranti motivi floreali è costituito da particolari malte di calce contenenti una considerevole quantità di fibre vegetali. thuajse plotesisht e karbonizuar). Pigmentet e gjetura. Inoltre la notevole differenza nella percentuale di carbonati. Mbi siperfaqen e afreskeve eshte i pranishem thuajse gjithmone nje patinim i bardhe i perbere nga kalciti. Jane te pranishme si pigmentet ekonomike (okra te verdha dhe te kuqa. data la loro alta igroscopicità si ha contemporanea presenza di una notevole quantità di umidità in equilibrio con l’ambiente. i koheve me te vona eshte perdorimi i bluse me strukture xhamore te perbere nga jone kobalti (shek.59. tale da assomigliare a prima vista ad uno stucco. risulta alquanto dissimile dalla sabbia del Drino. XIX: blu kobalti). Shpesh keto patinime jane pasoja te reaksionit kimik midis substancave me karakter acid dhe minera- 122 . aq sa ngjan ne pamje te pare me shtokon.) ashtu edhe pigmentet e kushtueshme (minio. i shkaktuar ndoshta prej trashesise se madhe . cinabro) që vihen re ne dekoracione qe nga epoka klasike. Ciò può essere messo in relazione con il notevole stato di degrado delle malte. e da un aggregato molto sottile. Perdorimi i spektroskopise IR dhe Raman lejoi karakterizimin e pigmenteve. Basso Sx: Spettro Raman della patina bianca superficiale. Shtresa e suvase paraqet nje karbonizim jo te plote te llacit. molto elevata nella malta e invero molto contenuta nella sabbia del fiume Drino testimoniano un assemblaggio di quest’ultima con pietra calcarea macinata di probabile origine locale. ne krahasim me gjithe masen e llacit. kryesisht kashte dhe nje element shume i holle . L’aggregato della malta che costituisce l’arriccio.. tip suvaje. i lidhur prej gelqeres dhe fibrate te kashte pa perdorur allci. Discussione dei dati ottenuti dall’analisi di malte e affreschi di Zekate La malta di calce aerea costituente l’arriccio in prossimità del camino contiene una cospicua quantità di sali solubili. Suvaja e te njejtit objekt . rezultojne te jene po ato qe perdoren normalisht ne realizimin e nje afresku. allcia dhe kriperra kalciumi. edhe pse ka trashesi te madhe . nonostante il notevole spessore. tipo intonachino. che causa continui cicli di dissoluzione e cristallizzazione degli stessi sali al variare delle condizioni ambientali di umidità e temperatura. costituito da una elevata percentuale di pietra locale macinata. shek. Shtresa pergatitese e piktures perbehet nga gerqele e bardhe (gerqele e shuar. qymir i zi.

Dalle analisi svolte non è stato possibile chiarire di quale blu. sic jane kloruret dhe nitratet. qe e geryejne gerqelen dhe ekuilibrit natyror karbonat-bikarbonat. XIX sec: blu di cobalto). Osalatet e pranishme mund te jene prodhuar nga veprimi i acidit osalatik me karbonatin e kalciumit te pranishem ne suva. Fig.1 % rispetto all’intera massa della malta. ky lloj acidi pergjithesisht formohet nga sekrecionet e likeneve. all’interno del quele si evidenziano composti del calcio non carbonatati. si tratti. che trovano punti di ancoraggio su materiali porosi calcarei o a cemento calcareo. ne kete rast kriperat e kalciumit (kationi me i perhapur ne llacin me baze gerqele). Le patine sono sovente il risultato della reazione chimica tra sostanze a carattere acido e i minerali del manufatto. solfati e carbonati. a base di cobalto.pleta carbonatazione della calce. tale acido è in genere secreto dai licheni. presenti nella tavolozza già in epoca classica. dhe me siguri eshte krijuar nga uji i shiut qe futet nga pjeset e demtuara te cative dhe te mureve perimetrale. L’impiego delle spettroscopie IR e Raman ha permesso la caratterizzazione dei pigmenti. in questo caso di calcio (il catione più rappresentativo delle malte a base di calce). sic doli edhe nga analiza spektrografike. 2. La loro presenza come patina superficiale in tutte le pit- leve te pranishme ne artifakt. Nese kombinohet me kationet. come si è visto attraverso gli spettri. nero di carbone) sia pigmenti costosi (minio. soprattutto ossalati. ne formen e sulfatit te kalciumit te bihidratuar. te njejte me ate te vezhguar ne llacin poshte pikturave. hyrja. 2.60: Sx Shtëpia e Babametos. Più recente è l’impiego dei blu a struttura vetrosa con ioni cobalto (XV sec: blu di smalto. Sono presenti sia pigmenti economici (ocre gialle e rosse. in cui non si ritrovano cristalli di calcite o di altra natura. vecanerisht kripera osalate. ndersa prania ne shtresen e patinimit e kalcitit mund te lidhet me numrin e madh te shtresave zbardhuese te mbivendosura mbi pikture dhe te hequra me pas pjeserisht. Sulla superficie degli affreschi è quasi sempre presente una patina biancastra composta da calcite. in misura complessivamente del 18. Lo strato preparatorio alla pittura (intonachino) è costituito da bianco di calce (calce spenta quasi completamente carbonatata). Prania e allcise. sulfate apo karbonate. quali ossido e idrossido di calcio. acidi formon kriperat perkatese.61: Dx Shtëpia e Babametos. causata probabilmente dal notevole spessore.3: Shtëpia e Babametos Fig. in ambienti esterni. Lageshtira ngoshta e ka prejardhjen nga te carat e shumta qe lidhin ambientin me ate te jashtem. Gli ossalati presenti possono essere stati prodotti dall’azione dell’acido ossalico sul carbonato di calcio degli intonaci. acideve agresive te pranishme ne uje ne mase shume te ndjeshme. tregon per nje lageshti te madhe. dhe me fenomenet mikrokarstike. i cili edhte jashtezakonisht i ndotur nga kripera shume te tretshme dhe higroskopike. L’acido combinandosi con i cationi porta alla costituzione dei corrispondenti sali. te cilat favorizohen nga dobesimi i strukturave gerqelore per shkak te bashkeveprimit sinergjik midis veprimtarise se kriperave. cinabro). gesso e ossalato di calcio. I pigmenti ritrovati risultano essere quelli normalmente impiegati nella stesura di un affresco. pamje e plotë. 2. te cilat gjejne pika mbeshtetjeje mbi materiale poroze gerqelore ose cimento gerqelore ne ambientet e jashteme. Shtëpia e Babametos ka të njëjtën tipologji me atë 123 . dei materiali di supporto e dei prodotti di degrado presenti sulla superficie degli affreschi. Prania e tyre si patinim siperfaqesor ne te gjitha pikturat murale te mara ne shqyrtim.

ingresso. lo 124 . L’umidità. e il naturale equilibrio carbonato – bicarbonato.62 dhe 2.ture parietali indagate stanno a dimostrare dunque una situazione di umidità molto spinta. siç edhe mund të shihet nga figurat 2.60 dhe 2.61. piktura apo shtresa zbardhuese të mbivendosura ose të shtresëzuara. Fig. è probabilmente originata dalle enormi fessure che collegano l’ambiente con l’esterno e quindi principalmente acqua piovana che si infiltra nelle parti maggiormente lesionate dal tetto e delle pareti perimetrali. të vëzhgoheshin dhe të mateshin struktura. attraverso le sezioni stratigrafiche e le analisi chimiche. të një shtëpie muze. të përshtatura në katër situata ambientale të ndryshme. Fig. L'edificio di Babameto appartiene alla stessa tipologia di casa museo. Fillimisht është kryer një studim I suvasë së kësaj ndërtese. può essere messa in relazione alle numerose scialbature sovrapposte alle pitture e poi parzialmente rimossi e a fenomeni di microcarsismo. e. të përcaktohet natyra. abbondantemente inquinate da sali estremamente solubili e igroscopici.63. come solfato di calcio biidrato.62: Sx Shtëpia e Babametos. që paraqesin pamjen e jashtëme të saj. dhe janë zgjedhur mes një sërë kampionesh ato më interesantet. relative all'interno. In questo edificio sono stati studiati prevalentemente gli intonaci per definirne. Analizat kimike. 2. le tecniche esecutive. Seksionimi stratografik I zbatuar këtu. etj. por në ndryshim nga shtëpia e Zekateve. Dx: Edificio Babameto. duke qenë se bëhet fjalë për një ndërtese karakteristike përfaqësuese të arkitekturës tipike gjirokastrite. të cilat më pas do t'iu nënshtrohen studimeve mbi strukturën fizike. ngjyra dhe dimensionet e stadeve të vijimësisë shtresore. ajo gjendet në një stad braktisjeje të plotë. Për secilin nga këto kampione është marrë në konsideratë e gjithë struktura e përbërë nga: shtresat fillestar. prerjen në seksione.61. la natura. Sx: Edificio Babameto. Fig 2. è dovuta ad aggressivi a carattere acido in abbondante presenza di acqua. në këtë mënyrë u bë e mundur që.60. veduta d'insieme. është analogjikisht I njëjtë me atë të përdorur në afresket e shtëpisë së Zekateve. tuttavia a differenza dell'edificio di Zekate versa in stato di totale abbandono. struktura e brendshme murale prej guri. dhe figurat 2. gjendja e konservimit të saj. suvatime të mundshme paraprake.62 e 2. për të bërë të mundur edhe verifikimin e grades së ndërthurjes së pjesëve të ndryshme me njëra-tjetrën. favoriti dalla alveolizzazione della struttura calcarea per l’azione sinergica tra l’azione dei sali. nelle stesse patine. përbërjen kimike dhe gjendjen e konsevimit të tyre. 2.60 e 2. come si può vedere dalle fig. quindi deliquescenti. ndërkohë kanë pasur si qëllim përcaktimin e përbërjes së përgjithshme të suvave dhe të përzierjeve që gjenden 2.3 Edificio di Babameto Fig 2. avllia në hyrje. erosiva sul calcare. quali cloruri e nitrati. coerente con quanto riscontrato nelle malte sottostanti. come dimostrato dalle tracce di scolature.61. duke zmalluar disa here me ndihmën e një mikroskopi dhe një telekamere. 2. ovviamente. teknika ekzekutuese dhe natyrisht. relative all'esterno e dalle fig.63 që paraqesin atë të brendshme. 2. objektin. mentre la presenza. dhe konsiston në veshjen me rëshirë termoizoluese të sipërfaqeve. di calcite. Janë vlerësuar disa lloje të ndryshme suvaje.63: Dx Shtëpia e Babametos. si dhe lëmimin dhe shkëlqimin e tyre. L’occorrenza del gesso. për të bërë të mundur që nepermjet seksionimit të shtresave dhe analizave kimike.

janë bërë kërkime për individualizimin e anioneve të kripërave të ndeshura më shpesh nëpër mure. Katione: Amoniak. që marrin parasysh edhe fibrat vegjetale dhe shtazore. e shprehur në përqindje. analogamente a quelle degli affreschi di Zekate. Fig 2. 125 . Sulfatet. taglio in sezione.stato di conservazione. Questo tipo di caratterizzazione è stata rivolta. in questo modo si sono potuti osservare e misurare a vari ingrandimenti. prania e të cilave është tregues I ndotjes me prejardhje organike (sit të tillë mund të përmendim amoniakun) ose I një degradimi shumë të theksuar kimik të llaçit (si ndotës të tillë mund të përmendim hekurin. Le analisi chimiche hanno riguardato la determinazione della composizione globale degli intonaci e delle malte sottostanti. eventuale intonaco preparatorio.63. il colore e le dimensioni degli strati della successione stratigrafica. la struttura. attraverso meccanismi noti e trattati ampiamente nelle pubblicazioni già citate. struttura muraria in pietra all'interno. tipologjinë dhe dozën e kripërave të tretshme që mund të jenë eventualisht të pranishme nëpër shtresa. con l'ausilio del microscopio e di una telecamera. trattandosi di un edificio caratteristico e rappresentativo della tipicità architettonica di Gjirokastra. della composizione chimica e dello stato di conservazione. Nitratet Kloruret. Le sezioni stratigrafiche sono state effettuate. Dx: Edificio Babameto. I cili normalisht nuk tretet në ujë). domethënë shtresave fillestare. Hekur. Sono stati presi in considerazione diversi intonaci in quattro diverse situazioni ambientali. është vlerësuar mbi bazën e parametrave të mëposhtëm. androne all'ingresso. Fig 2. ashtu si edhe ai I kampioneve të mara në shtëpinë e Zekateve. Anione: Nitritet. iu përshtatet sidomos atyre përbërjeve kripore. selezionando i diversi campioni tra quelli più interessanti ai fini delle indagini per lo studio della struttura fisica. si dhe për të përcaktuar me anë të kritereve gjysëm sasiore karakteristikat.62. e per caratterizzare e dosare con criteri semiquantitativi le tipologie dei sali idrosolubili eventualmente presenti. costituita da: arriccio. Ky lloj karakterizimi. la cui presenza è in chiara relazione con il degrado. Sono stati ricercati gli anioni di quei sali che più poshtë tyre. analogamente ai campioni di Zekate. levigatura e lucidatura. dhe të kationeve. Sx: Edificio Babameto. Veçanërisht. per mezzo dell'inglobamento in resina termoindurente. Dozat gjysëmsasiore simbolizohen si më poshtë: I paidentifikueshëm: I identifikueshëm me vështirësi: Nën 1% Mbi 1% Gjurmë + ++ Përbërja e përgjithshme. cioè dell'arriccio. in modo da verificare anche il grado adesione tra le varie parti. Per ognuno di essi è stata considerata l'intera struttura. pitture o imbiancature sovrapposte e stratificate. prania e të cilave përbën një lidhje të dukshme me procesin e degradimit dhe që veprojnë me anë të mekanizmave tashmë të njohura dhe të trajtuara gjerësisht në publikimet e mëparshme me temë mbi shkëputjet e shtresave dhe kalcifikimin. a quei composti salini. in particolare per quanto concerne i distacchi degli strati e le incrostazioni.

67. è stata valutata.65: Dx Ekstrakti N. karbonateve. leshit shtazor. Fig.64 dhe 2.Nitrati .Ammonio . come il ferro. dhe shkak për këtë janë numri gjithnjë e më shumë në rritje I kapilarëve të ujit. che tengono conto anche delle fibre vegetali e animali.1. 2. o un degrado chimico delle malte estremamente spinto. Mbi nivelin e 30 . Suvaja N. Përqindja e Silikatit përftohet nga diferenca e përqindjeve të tjera me 100. ndërsa poshtë këtij niveli shtresat e saj janë plotësisht të shkëputura nga njëra-tjetra. ndoshta ato janë pjesa e mbetur e një xokolature të vjetër të ngjyrosur mbi një sfond të bardhë. Në rastin e përzierjeve me karakter hidraulik. Fig.60 cm suvaja paraqitet relativisht e plotë. paraqitet në figurat 2.spesso vengono rinvenuti nelle murature e i cationi. espressa in termini percentili. 2. che con la loro presenza indicano un inquinamento di provenienza organica.Solfati Cationi: . prania e të cilit percakton karakterin hidraulik të përzierjes). I janë nënshtruar një egzaminimi të kujdesshëm dhe të hodhësishëm dy kampione N. % % % % % % e e e e e e lagështirës në ekuilibër.Ferro Il dosaggio semiquantitativo viene esplicitato con la seguente simbologia: non rilevabile appena rilevabile inferiore all'1% superiore all'1% tracce + ++ duke qenë se është vënë re një sasi e madhe e tyre e pranishme në objekt. A. La composizione globale. come l'ammonio.64: Sx Suvaja N.66 dhe 2. silikateve. që luajnë rolin e armaturës. ashtu siç tregohet edhe në figurat 2.Cloruri .1: avllia e hyrjes.65. data la grande quantità riscontrata: % % % % % % Umidità in equilibrio Sali idrosolubili Carbonati Fibre vegetali Peli animali Silicati Il parametro % silicati è ottenuto come differenza a 100. Mbi këtë suva vihen re disa fasha të ngjyrosura.1 bis.1: Kampioni I nxjerë nga fasha e ngjyrosur. në të cilat shihet ndërthurja e dendur e fibrave vegjetale dhe shtazore. merret në konsiderate edhe përqindja e tretësirave silicate (këtu kemi parasysh silikatin e kalciumit. che normalmente non viene solubilizzato dalle acque.1 dhe N. fibrave vegjetale. kripërave të tretshme. Nel caso di malte con carattere idraulico è stato fatto specifico riferimento anche al % silicati solubili. Anioni: . sulla base dei seguenti parametri . 126 . Kampioni N.1 në afërsi të avllisë së hyrjes.Nitriti .

mentre al di sotto è completamente distaccato come mostrato nelle fig. % % % % % % e e e e e e lagështirës në ekuilibër. 2.67 Dx: Campione N.65.6 4. in cui si vede il ricco intreccio di fibre vegetali e animali con funzione di armatura. 1.1. e dukshme vetëm me ndihmën e një zmallimi maksimal (figurat 2. Fig. detaj I Fig 2.1 stratografia. detaj i 20x. 2.1 stratografia. L'intonaco si presenta relativamente integro solo al di sopra di 30 .400 micron . 1 e N. 1bis CAMPIONE N. Dx: Prelievo N. Shtresë e kuqe e errët 100 mikron. Fig 2. Seri shtresash të bardha me diameter kompleksiv prej 300 . . Sono stati esaminati due campioni N. 2. Shtresë portokalli 100 mikron. con paglia (prevalente) e peli animali.71).1 pamje e shtresës fillestare.68: Sx shtresës fillestare: Fig. vista dell'arriccio.Serie di strati bianchi.71: Dx suvasë: 80x. fibrave vegjetale. vista frontale degli strati di pittura. visibile a più alto Përbërja e përgjithshme e shtresës fillestare poshtë suvasë N.64 e 2. 1 Il campione prelevato in corrispondenza della fascia colorata è mostrato nelle fig. me kashtë dhe qime kafshësh.3 61.60 cm. Shtresë e dyfishtë e bardhë dhe e kaltër.Arriccio: malta di calce con inerti di diametro fino a 300 micron.66: Sx Kampioni N. A. 1. per cause evidenti legate a fenomeni di risalita capillare di acqua dal piano di campagna.69.66 Sx: Campione N. La stratigrafia. Fig. Presenta delle fasce colorate.69. 2. Intonaco N. Kampioni N. kripërave të tretshme. mostrata a vari ingrandimenti nelle figure 2.9 127 .Strato grigio 100 micron .70 dhe 2. detaj I Kampioni N.65. karbonateve. përzierje gërqeleje me materiale me diametër deri në 300 mikron. 2. 100 mikron.1 pamje ballore e shtresave të pikturës.70: Sx suvasë: 40x. 2.1 stratografia.67. la cui presenza è in relazione con il carattere idraulico della malta.100 micron . Kampioni N. leshit shtazor. Stratografia e paraqitur me përmasa të ndryshme në figurat 2. Sx: Intonaco N.Strato arancio 100 micron. Fig 2. Fig 2.0 1. 1 nei pressi dell'androne all'ingresso. Shtresë gri 100 mikron.67: Dx Kampioni N. përbëhet nga: Shtresa fillestare. silikateve. 1. su un fondo bianco.69: Dx suvasë: 20x.dovuto ai silicati di calcio. 1: androne d'ingresso Fig.68 dhe 2. detaj I Kampioni N. probabilmente ciò che resta di una vecchia zoccolatura colorata.68 e 2.Doppio strato bianco azzurro .66 e 2. 2. Fig.64. 1.1 31.1 0.1 stratografia.400 mikronësh. è composta da: . Fig. 2. di complessivi 300 .

72: Sx Kampioni N.70 e 2. Ricerca semiqualitativa dei sali solubili nella malta dell'arriccio sotto l'intonaco N. 1.0 Mbetet për tu vlerësuar përqindja e lartë e karbonateve në përbërjen e shtresës fillestare.6 4.73.3 61. e njëjta paraqitje me atë të kampionit N.1 0. që paraqitet e zmalluar në figurën 2.72. . particolare dell'intonaco: 20x. veçanërisht nitrateve.68 Sx: Campione N.ingrandimento (fig 2. klorureve dhe amoniakut. Composizione globale della malta dell'arriccio sotto l'intonaco N.71 Dx: Campione N. 1.69 Dx: Campione N.inerte.1 Vihet re prania në sasi të ndjeshme e kripërave të tretshme. me trashësi kompleksive prej 1 mm. particolare dell'intonaco: 40x. Studim gjysëmsasior I kripërave të tretshme në shtresën fillestare poshtë suvasë N.71).0 31. paraqitet në figurën 2. particolare dell'intonaco: 80x. stratigrafia.shtresa fillestare: përzierje gërqeleje me materiale inerte me diametër deri në 300 mikron dhe me kashtë e % Carbonati negli strati pittorici 91.1 bis stratografia. 2. gjë e cila nënvizon një raport të theksuar materiale bashkuese materiale inerte.9 1.1.Strato rosso scuro 100 micron Fig 2. dhe një seksionim stratografik I tij në figurën 2. Fig.74.1 bis: Ky kampion. 1 Nitriti Nitrati Cloruri Solfati Ammonio Ferro ++ ++ ++ - 128 .73: Dx Kampioni N. Fig 2.70 Sx: Campione N. përbëhet nga: . stratigrafia. Fig. stratigrafia. Nitritet Nitratet Kloruret Sulfatet Amoniak Hekur ++ ++ ++ - Fig 2. I marrë nga një fashë tjetër e ngjyrosur e të njëjtit mur. Stratografia. particolare dell'arriccio: 20x. vijimësia të cilës sqarohet në figurën 2. në të cilën duken shtresat e ndryshme të suvasë dhe shtresa fillestare poshtë saj.0 Da rilevare l'alta percentuale di carbonati nell'arriccio che denota un alto rapporto legante . 1 % % % % % % Umidità in equilibrio Sali idrosolubili Carbonati Silicati Fibre vegetali Peli animali 1.75. Kampioni N. 1.1 bis pamje ballore e shtresave të pictures. % e karbonateve në shtresat piktografike 91. stratigrafia. 20x.1. 2. Fig 2. 1.

è composta da: .Si evidenzia la cospicua quantità si sali idrosolubili presenti. 1. sepse ndikon veçanërisht në vënien në dukje të një detaji të rëndësishëm: sidomos në muret e jashtëme. Fig. në pjesën dërmuese të tyre të padallueshme qartësisht: 700-800 mikron.3 pa shtresë fillestare dheu poshtë. Fig 2.75: Dx Kampioni N. in sezione stratigrafica nella fig.700 . ai është i mbështetur 129 . 2. 1 bis. La stratigrafia. Fig.Strato rosso (non ben visibile) 80 micron Marrja e kampioneve këtu ka një rëndësi të veçantë dokumenmtarizimi. in cui si vedono i diversi strati dell'intonaco e l'arriccio sottostante. 2. 1 bis. 2. . 2. . në figurën 2.77: Dx Detaj i shtresës së dheut të muraturës së jashtëme.72 e.2: muratura e jashtëme.3: muratura e jashtëme. la cui successione è spiegata in fig. Fig.Strato grigio 30 micron .75. Suvaja N.76: Sx Suvaja N.74.shtresë e dyfishtë bardhekaltër: 200 mikron. con paglia (prevalente) e peli animali praticamente identico a quello di N. sezione stratigrafica dell'intonaco: 80x. . poshtë suvasë.shtresë e kuqe (e padukshme) 80 mikron. CAMP N. 2. vista frontale degli strati di pittura.Doppio strato bianco azzurro . 1.78: Sx Suvaja N. 1 bis Il campione prelevato in corrispondenza di un'altra fascia colorata della stessa muratura è mostrato in pianta nella fig. 2.72 Sx: Campione N. Suvaja N.76 vihet re qartë një shtresë e tillë poshtë suvasë së shkëputur.73 Dx: Campione N. . successione degli strati.një seri shtresash të bardha.75 Dx: Campione N. mostrata a maggior ingrandimento nella fig. .1.3: 4x.78 shfaq një gjendje konservimi shumë të keqe.800 micron . është praktikisht identike me kampionin N. Fig.79: Dx Kampione të suvasë N.74: Sx Kampioni N. dello spessore complessivo di 1 mm. stratigrafia: 20x. 2.73. non tutti chiaramente distinguibili .1 bis vijimësia e shtresave. qime shtazore. 2. Fig. Fig 2. Kampioni i paraqitur nmë figurën 2. Na rezulton se një praktikë e tillë është shumë e përhapur në lloje dhe kategori të ndryshme shtëpish.74 Sx: Campione N. ndërsa në figurën 2. cloruri e ammonio. 1 bis. 2.Serie di strati bianchi. shpesh aplikohet një shtresë fillestare dheu. in particolare nitrati. verosimilmente lo stesso del campione N.2 me një shtresë fillestare dheu poshtë një suvaje të shkëputur. Fig 2.1 bis seksionim i shtresave të suvasë: 80x.shtresë gri 30 mikron. B. Fig 2.200 micron .Arriccio: malta di calce con inerti di diametro fino a 300 micron. C. Fig.77 mund të shihet qartësisht prania në këtë shtresë e fibrave vegjetale. 2. 1bis.

77 Dx: Particolare dell'arriccio in terra della muratura esterna.79. soprattutto nelle murature esterne. pertanto non si evidenzia un vero e proprio arriccio. . 2.3: 80x. 2. Tale pratica risulta molto diffusa in tipologie di case appartenenti alle varie categorie. 2.Shtresë ngjyrë arre-portokalli: 100 mikron. si funksion primar dhe karakteristik. . ne këtu do të paraqesim përbërjen e përgjithshme dhe analizat për tretësirat e kripërave.84 dhe 2. Il campione prelevato è mostrato integralmente in pianta in fig. të cilat. . sotto l'intonaco venga spesso realizzato un arriccio di terra.3 profili 4x. . .3: 10x. ben visibile nelle fig 2. con arriccio di terra sotto un intonaco bianco staccato. L'intonaco. e cila ndodhet në kontakt të drejtpërdrejtë me murin. per mettere in evidenza come. ndërsa në figurën 2. nuk është hasur në të një shtresë fillestare me të gjithë kuptimin e fjalës.3: vijimësia e shtresave. 2.76 sotto l'intonaco bianco staccato e il particolare nella fig. mbi një mur guri me sipërfaqe të kufizuar.77 in cui si osserva anche in questo caso la presenza di fibre vegetali. Intonaco N. 3.83 paraqitet një detaj i shtresave të mëvonshme të shtuara mbi suvanë paraprake me trashësi 3 mm. mostrato nella fig. si presenta alquanto deteriorato. Fig.78 Sx: Intonaco N. 2. në të vihen re qimet shtazore. të përziera me fibrat e kashtës. Fig 2.78. 2. 2.Suva e bardhë e përbërë nga fibra dhe qime shtazore: 3 mm (detaji në fig. Fig.Shtresë e bardhë sipërfaqësore 50 mikron. luajnë. Seksionimi shtresor paraqitet në figurën 2.B.79. ndoshta pikërisht për arsyen e këtij kufizimi midis kornizave të drurit.81 mund të shihet një prospekt i strukturës së kampionit dhe një hartë e pjesës së poshtëme. C. Struktura e suvasë.85). posta tra riquadrature in legno. Fig. 2. atë të një armature për artifaktin.80: Sx Suvaja N. 2: muratura esterna Il presente prelievo ha un interesse documentaristico. Në figurat 2. paraqitet e detajuar në figurën 2.Tre shtresa të bardha: 300-400 mikron në total. Fig. Harta e kampionit paraqitet në mënyrë integrale në figurën 2.80 dhe 2.82.Shtrese gri-e kaltër 100 mikron. dhe ku janë më se të dukshme fibrat vegjetale të kashtës.84 dhe këtu mund të vëzhgohet regullsia e zgjidhjeve të vazhdimësisë së shtresave që ndërpresin strukturën e përzierjes me Fig 2. nel quale si scor- 130 . 2. 3: muratura esterna Fig 2.83: Dx Stratografi e suvasë N.79 Dx: Campione dell'intonaco N. 3: 4x.81: Dx Suvaja N. .76 Sx: Intonaco N. Fig 2. probabilmente per il fatto di essere posto su di un'area limitata.82: Sx Stratografi e suvasë N. è ancorato al muro di pietra attraverso limitati e localizzati rinzaffi. Intonaco N.Shtresë e dyfishtë bardhekaltër: 200 mikron. Trashësia kompleksive e këtyre shtresave (shtatë shtresa të ndryshme zbardhuese) shkon deri në rreth 800 mikron. senza arriccio di terra.

mentre nella fig 2. 2. La struttura dell'intonaco. che insieme alle fibre della paglia. a circa 800 micron complessivi su sette diversi strati.4 92.8 1.82.Intonaco biancastro con fibre e peli .0 5.5 4.400 micron complessivi .200 micron .Strato biancastro superficiale 50 micron. Fig 2. për më tepër të shtuar kohë më vonë.83 è riportato il dettaglio degli strati.arancio 100 micron .80 Sx: Intonaco N.3. che assommano. shtresat e mëpasshme piktografike.85: Dx Seksione të detajeve të suvasë poshtë shtresave të pikturuara: 20x. ndërsa shtresa e parë me ngjyrë është shtruar mbi llaç të freskët. leshit shtazor.Tre strati bianchi . Fig 2. struktura nuk ka tendencë të bjerë. rezultatet e të cilave paraqiten më poshtë.85) .0 Fig 2. da cui si può osservare la regolarità delle soluzioni di continuità che interrompono la struttura della malta da sottili fratture provocate dalla scarsità di inerte minerale. silikateve.84 e 2. Një diferencim i tillë vihet në dukje edhe nga ndryshimi i përbërjes kimike. % % % % % % e e e e e e lagështirës në ekuilibër. e. 2. retro: 10x. per le parti imbiancate.3 48.84: Sx.300 . in cui sono ben visibili le fibre vegetali di paglia. Nella fig. Fig 2.81 Dx: Intonaco N. që ndoshta është shkaktuar nga manipulimi i kampionit.celestino 100 micron .81 si vede un prospetto della struttura del campione. 2.Strato beige .2 9. Fig. Nitritet - 131 . % e karbonateve në shtresat piktografike % e karbonateve në shtresën poshtë suvasë Studim gjysëmsasior I kripërave të tretshme në suvanë N. shkëputje kjo. La sezione stratigrafica è mostrata nella fig.1 78. a contatto con la muratura. cui è riferita la successiva composizione globale e l'analisi dei sali solubili. 2. Megjithë këtë fakt. svolgono in modo caratteristico la principale funzione di armatura del manufatto. fibrave vegjetale. por që evidenton egzistencën e diferencimit në kompaktësim të shtresave të ndryshme. kripërave të tretshme. profilo: 4x. 3 successione degli strati. karbonateve. ma resta collegata dalle numerose fibre e dai peli che la attraversano.82 Sx: Stratigrafia dell'intonaco N. ku paraqitet seksionimi i një pjese tjetër të suvasë. in pianta il lato inferiore. Në figurën 2. 3. siç mund të shihet edhe nga përqindjet e karbonatit në analizat kimike.Doppio strato bianco azzurro . è mostrata in dettaglio nella fig.80 e 2.83 Dx: Stratigrafia dell'intonaco N. vihet re një shkëputje e ndjeshme midis shtresës së parë të bardhë dhe shtresave të tjera. 3: 80x. 3.3.gono i peli animali.85. 2.84. ciononostante la struttura non è cadente. Fig. Përbërja e përgjithshme e suvasë N. di seguito riassunti unitamente alle misure degli spessori. duke arritur një kompaktësim të konsiderueshëm me suvanë poshtë saj.3mm (dettaglio nelle fig. anë të çarjeve të holla të shkaktuara nga mungesa e sasisë së duhur të materialit inert. 1. Dhe në fakt. Nelle fig. posti al di sopra di un intonaco preparatorio dello spessore di 3 mm: .Strato grigio . por mbetet e lidhur me shtresën poshtë saj me anë të fibrave të shumta dhe qimeve që e përshkojnë. kanë mundur të realizojnë vetëm ngjitjen midis tyre. 2.

analoge me atë të vëzhguar në kampionin N. Nitratet Kloruret Sulfatet Amoniak Hekur + ++ ++ ++ - Njësoj si për kampionin N. e përbërë nga tre pjesë të ndryshme: Përzierje e errët me trashësi në rendin e centimetrave. hanno potuto realizzare solo una adesione tra l'uno e l'altro. 2.87: Dx Kampion i suvasë N.2.4: muratura e jashtëme. Suvaja e paraqitur në figurën 2. sasia e zbuluar e kripërave të tretshme është e ndjeshme. që përfshin % Carbonati negli strati pittorici 92.1. Fig 2. dell'intonaco sottostante gli strati dipinti: 20x. che evidenzia tuttavia una differenza coesiva tra gli strati.88) me karakteristika të dukshme hidraulike.3 % Carbonati nell'arriccio 48. Fig 2.2 Fig. në fig.88. 2. 2. 2. Në fakt. mund të vihet re një shtrukturë relativisht komplekse.86 evidenton një situatë degradimi të pakthyeshme.8 1. 2. bien gjithmonë në sy kloruret.0 Ricerca semiqualitativa dei sali idrosolubili nell'intonaco N. vihen re qimet shtazore në shtresën që gjendet menjëherë poshtë shtresave piktografike.1 78.4 5. D.84 Sx.4. e cila përmban qime dhe fibra vegjetale dhe që arrin një trashësi prej 2. Composizione globale dell'intonaco N. elemente këto.5 mm. Vijueshmëri e shtresa piktografike. in sezione.87. posti successivamente negli anni. Suva e pastër.85 Dx: Dettagli. Fig.3. Tale differenziazione è evidenziata anche dalla composizione chimica.4: me shtresë fillestare me përzierje çimentoje.0 9. causata probabilmente dalla manipolazione del campione.1. Infatti mentre il primo strato di colore è stato posto verosimilmente a fresco. Ajo vijon të qëndrojë e ngjitur me murin e gurit falë një shtrese fillestare të karakterizuar nga përzierje ngjyrë gri-të errët (fig. formojnë një armaturë analoge me atë të kampionit N. që bashkë me fibrat vegjetale (këto të fundit gjenden edhe në shtresën fillestare). dalla sezione di un altro punto dell'intonaco.86: Sx Suvaja N. come si può osservare dalle analisi chimiche che seguono nella percentuale di carbonati. la netta separazione tra il primo strato bianco e il successivo. Në kampionin e paraqitur në fig. e cila formon shtresën fillestare.5 4. sulfatet (anionet) dhe amoniaku (kationet). Fakti që ky I fundit gjendet në sasi më të madhe në krahasim me nitratet. Suvaja N. 3 Nitriti Nitrati Cloruri Solfati + ++ ++ 132 . 3 % % % % % % Umidità in equilibrio Sali idrosolubili Carbonati Silicati Fibre vegetali Peli animali 1. me shumë gjasë I detyrohet një procesi ende aktiv thithjeje të kripërave minerale nga terreni si dhe ndotjes organike. në rastin tonë.85 si osserva. gli strati pittorici successivi. raggiungendo una coesione con l'intonaco sottostante.

me dritë të butë 40x Fig.4: suvaja dhe shtresat piktografike 20x.4. 2. 2. con inquinamento da sostanze organiche.88: Sx Profil i kampionit të suvasë N. Në fig. Në fig. struktura e shtresave dhe e suvasë mund të vëzhgohet në figurën 2.91 mund të shihet e zmadhuar një pjesë e shtresës piktografike. 2. të përftuar me dritë të butë dhe jo reflektuese. e cila lejon një lexueshmëri më të mirë të shtresave. 2. Fig. në të cilën është futur një shkallë referimi me njësi matëse prej 0. con arriccio in malta 133 . Fig. të cilat kanë luajtur funksionin e sipëfaqes së suvasë në epoka të ndryshme (fig.93. 2. La presenza maggiore di quest'ultimo rispetto ai nitrati starebbe ad indicare un processo di assorbimento di sali dal terreno ancora in atto.91: Dx Stratografi e kampionit N. shihet se këto të fundit janë edhe më të shtresëzuara. Fig. shtresa e dyfishtë e kaltër.93: Dx Stratografi e kampionit N. E gjithë vazhdimësia e shtresave ka një trashësi prej 1. Fig.Ammonio Ferro ++ - disa shtresa të bardha. per quanto concerne in questo caso cloruri e solfati tra gli anioni e sempre l'ammonio tra i cationi.4: detaj i shtresës së dyfishtë të kaltër 100x. ashtu siç tregon edhe fig 2.89: Dx Seksionim stratografik i kampionit N. 2. 2. 1 la quantità presente di sali solubili è rilevante.4. 4. 2. D.1 mm (100 mikron).4: suvaja dhe shtresat piktografike 20x. ku vihet re dendësia e thurjeve të fibrave që karakterizojnë suvanë.90: Sx Stratografi e kampionit N. 2. Në këtë kampion. është sa një e dhjeta dhe përbën shtresën e fundit për nga radha e shtresave. Intonaco N. në të cilën është e vënë në dukje qartësisht struktura e shtresës së dyfishtë të kaltër e pranishme në të gjithë kampionet e marra në shqyrtim.86 Sx: Intonaco N.89). 4: muratura esterna Fig 2.90. për të evidentuar shtresëzimin e pikturave.92: Dx Stratografi e kampionit N. që në suvatë e tjera kishte një trashësi prej 200 mikronësh.4: me dritë të butë dhe shkallë referimi 40x. Analizat kimike në vijim evidentojnë diferencën e Analogamente al campione N. Fig. Më në detaj.3 mm.92.

L'intonaco mostrato nella fig.88) con apparenti caratteristiche idrauliche.0 2.90 in cui è visibile il ricco intreccio di fibre che caratterizza l'intonaco. Karakteri hidraulik i shtresës fillestare është verifikuar me anën e analizave kimike.scura (fig 2. nel quale si scorgono i peli animali. Fig 2. Kjo gjë bën të mundur një 134 . 2. nella parte subito sotto gli strati pittorici.89). silikateve. 1. leshit shtazor. % % % % % % e e e e e e lagështirës në ekuilibër. Në këtë rast. La struttura degli strati e dell'intonaco può essere osservata in maggior dettaglio nelle fig. fibrave vegjetale.90 Sx: Stratigrafia del campione N. suvasë dhe shtresave piktografike.3 Studim gjysëmsasior I kripërave të tretshme në përzierjen shtresë fillestare . analogo a quello visto nel campione N. 2. 3. costituita da tre diverse parti: malta scura di spessore centimetrico che forma l'arriccio. 4. 2.cementizia.5 mm. kripërave të tretshme.89 Dx: Sezione stratigrafica del campione N. 4: intonaco e strati pittorici: 20x. Nitritet Nitratet Kloruret Sulfatet Amoniak Hekur + - Fig 2. prania e tretësirave të kripërave është shumë e vogël dhe kufizohet vetëm në praninë e nitrateve. 4.1 38. karbonateve. presenti peraltro anche nell'arriccio.9 56. costituita dalle varie imbiancature che hanno rappresentato la superficie dell'intonaco in diverse epoche (fig.0 % e tretësirave të silikateve në shtresën poshtë suvasë 5.87. Fig 2. dhe shkak për këtë ndoshta është përshkueshmëria e ulët nga uji e shtresës fillestare me karakteristika hidraulike. successione di strati pittorici. 2.9 % e karbonateve në shtresën poshtë suvasë 47. caratterizzato da una malta grigio . të cilat kanë evidentuar një prani të ndjeshme silikatesh të tretura në tretësira acide.88 Sx: Profilo del campione dell'intonaco N.87 Dx: Campione dell'intonaco N. 4: intonaco e strati pittorici: 20x. In effetti nel profilo mostrato nella fig. intonaco chiaro contenente peli e fibre vegetali dello spessore di 2. è ancorato al muro di pietra per mezzo di un arriccio. formano un'armatura del tutto analoga al campione N.5 % e karbonateve në shtresat piktografike 89.86 palesa una situazione di degrado irreversibile. che insieme alle fibre vegetali. 2. Fig 2.88 si può osservare una struttura alquanto composita.4. që përcaktohet nga përqindja e ndjeshme e kripërave të tretshme në të.2 1. 3. Il campione prelevato è mostrato in pianta in fig.3 0. in prossimità di una parte diroccata dell'edificio. përqindjeve të karbonatit midis një shtrese fillestare me cilësi hidraulike. Përbërja e përgjithshme e suvasë.suva N.

2. Figura 2. Kampioni nr.91 è possibile osservare a maggior ingrandimento una parte dello strato pittorico. 2. dhe në shumë pjesë ka rënë. me përzierje dheu.91 Dx: Stratigrafia del campione N.93 in cui è stata inserita una scala di riferimento.5: i parë në seksion.94 vihet re që është e shkëputur plotësisht nga muri i gurit.95 tregon në seksion detajet e shtresës fillestare.5 % Fibre vegetali 2. .1 mm (100 micron) che permette una migliore lettura degli strati.92. è circa il decimo e ultimo della successione. . në krahasim me kampionet e mëparshme. dhe kjo është një dëshmi e një periudhe kur kjo praktikë ndërtimi është përdorur gjerësisht. che come quello degli altri intonaci ha uno spessore di 200 micron. 135 . 4 a luce radente con scala di riferimento: 40x.95: Dx Kampioni i suvasë N. për kujdesin e treguar në realizimin e shtresës fillestare.Fig 2.Nella fig. in cui è ben evidenziata la struttura del doppio strato azzurro presente in tutti i campioni esaminati. dy lloj suvash të jashtëme. Composizione globale dell'intonaco % Umidità in equilibrio 1. po të kihet parasysh përqindja e lartë e dheut të pjekur e pranishme në të.6 I realizuar me një përzierje me sasi të madhe qimesh dhie që shërbejnë si lidhës për gërqelen. la cui unità di misura è 0. 4 a luce radente: 40x. Suvaja e paraqitur në figurën 2. esso è ulteriormente stratificato. sidomos. të realizuar kohët e fundit. na është dashur që tu hedhim një sy edhe suvave të jashtëme të pranishme në ndërtesa të lagjes Pllakë. kompaktësim më të madh.9 % Carbonati 56.94: Sx Suvaja N. 2.2 % Sali idrosolubili 1.5 I realizuar me një përzierje dheu dhe Kampioni nr. per evidenziare la stratificazione delle pitture. Janë marrë në konsiderate.3 mm. intonaco e strati pittorici.4: Suvatë e jashtëme të lagjes Pllakë. Një teknikë e ngjashme është hasur edhe në pjesët e jashtëme të rindërtuara të banesave të tjera. në veçanti.Fig 2. 2. Në këtë rast bie në sy mungesa e fibrave vegjetale dhe e qimeve shtazore. Kampioni 5: . In questo campione il doppio strato azzurro. Për të pasuruar studimin tone. 2.92 Dx: Stratigrafia del campione N. la quale evidenzia una percentuale non trascurabile di silicati solubili in trattamento acido. come evidenziato dalla fig. Fig.0 % Silicati 38.93 Dx: Stratigrafia del campione N. tregojnë për një përdorim të kufizuar të agregatëve me origjinë gërqelore.Fig 2. L'intera successione presenta uno spessore complessivo di 1. Përbërja e përgjithshme e përzierjes me përzierje dheu të suvasë N.5. Analizat kimike të paraqitura më poshtë.1 Fig. Come si vede anche dalla successiva figura 2. me përzierje dheu. Il carattere idraulico è stato verificato all'analisi chimica. 4: particolare del doppio strato azzurro: 100x.5. ottenuta a luce radente. ndërsa prania e kripërave të tretshme rezulton e papërfillshme. Le analisi chimiche che seguono mettono in evidenza le differenze di percentuale in carbonati tra l'arriccio con proprietà idrauliche.3 % Peli animali 0.

2. pikërisht në sajë të tyre shtresat e suvasë janë shkëputur nga muret.intonaco N. 1. shtresë kjo e realizuar me një sasi të konsiderueshme qimesh me origjinë nga viçat. realizzato con una malta a cocciopesto. është e papërfillshme. probabilmente a causa della minore permeabilità dell'arriccio con caratteristiche idrauliche.4 Intonaci esterni nel quartiere di Pllake Per arricchire la casistica si è voluto gettare uno sguardo agli intonaci presenti in alcuni edifici del quartiere di Pllake. Në figurën 2. 1.8 Studim gjysëmsasior I kripërave të tretshme në përzierjen e shtresës fillestare N. 38. campione N. 2.5. data la peculiarità nella realizzazione dell'arriccio. Suvaja e paraqitur në figurën 2.0 silikateve. campione N. kashtës apo fibrave të tjera. Njëlloj si në rastin e mëparshëm. Në figurën 2. con una malta contenente una quantità davvero rilevante di peli di capra in legante di calce.2 kripërave të tretshme.0 % Silicati solubili nell'arriccio 5.6. Pa dyshim që edhe kjo shtresë I përket një periudhe të vonë. Analizat kimike të paraqitura më poshtë. 5. Përbërja e përgjithshme e përzierjes me përzierje gjurmë gjurmë - Ricerca semiqualitativa dei sali idrosolubili nell'insieme arriccio .97: Dx Kampioni i suvasë N. në këtë rast funksionin e armaturës e kryejnë vetëm qimet.3 % % % % e e e e lagështirës në ekuilibër. prania e kripërave të tretshme. duket qartë që është thuajse plotësisht e shkëputur nga muri prej guri. Nitritet Nitratet Kloruret Sulfatet Amoniak Hekur Kampioni 6: Fig. In particolare sono stati presi in considerazione due intonaci esterni. che presenta una maggiore compattezza rispetto a quelli precedenti.9 % Carbonati nell'arriccio 47.96. aventi tutti caratteristiche eminentemente aeree.97 paraqiten detajet e shtresës fillestare. ose ndoshta prej dhive. Fig. il primo.% Carbonati negli strati pittorici 89. tregojnë praninë e ndjeshme në strukturë të agregatëve gërqelore.94 duket qartë efekti I qimeve mbi suva. 59. il secondo.96: Sx Suvaja N. 6. evidenziate dal riscontro di una percentuale non trascurabile di silicati solubili. 4 Nitriti Nitrati Cloruri Solfati Ammonio Ferro + - In questo caso la presenza di sali solubili risulta scarsa e limitata ai soli nitrati. 2. 136 . me përzierje me qime dhie. duke qenë se nuk kemi mundur të evidentojmë praninë e fibrave vegjetale.0 karbonateve.6.

5 visto in sezione. Le analisi chimiche sotto riportate mostrano in questo caso un limitato apporto di aggregato di origine calcarea. Analizat kimike lidhur me përbërjen e përgjithshme të përzierjeve që përbëjnë shtreën fillestare poshtë shtresave të ndryshme të suvasë.6 6. bimë muresh. gjë e cila ka sjellë rritjen e përqëndrimit të kripërave të tretshme në ujë në këto shtresa. silikateve. Fig 2. La fig. L'intonaco mostrato nella fig. 5 % % % % % e e e e e lagështirës në ekuilibër.92 si presenta sollevato dalla muratura in pietra e in molte parti caduto. Ndërkohë.94 Sx: Intonaco N.3 60. duket të jetë shkaktuar nga shtimi I sasisë së kapilareve të lagështirës. kripërave të tretshme. të cilat janë vënë re gjatë analizës vizive të suvasë N. segno di un periodo in cui tale pratica costruttiva è stata ampiamente utilizzata.0 30. data l'elevata percentuale di cotto macinato. karbonateve. 5 Nitriti Nitrati Cloruri Solfati Ammonio tracce tracce - 137 . kanë treguar një domi- Ricerca semiqualitativa sali solubili nella malta dell'arriccio sotto l'intonaco N.0 38.95 Dx: Campione dell'intonaco N. In questo caso sono assenti fibre vegetali e peli. Composizione globale della malta a cocciopesto dell'intonaco N. siç edhe është verifikuar nga analizat.1 (shtresa në avllinë në hyrje të banesës së kategorisë së pare të Babametos).2 1. tale tecnica è stata riscontrata anche in parti esterne rifatte di altri edifici.0 59. 5 % % % % Umidità in equilibrio Sali solubili in acqua Carbonati Silicati 1. skorie.1 dhe N.8 Studim gjysëmsasior I kripërave të tretshme në përzierjen e suvasë N. 2. realizzata in cocciopesto in epoca piuttosto recente.9 Fig 2. 1.dheu të suvasë N. e cila lidhet direkt me terrenin ku është ndërtuar banesa. mentre la presenza di sali idrosolubili risulta del tutto irrilevante. Shkëputja e të gjithë shtresës fillestare nga muri prej guri. 5. CAMPIONE N. na tregon për praninë e një ndotjeje me origjinë organike (jashtëqitje kafshësh.3.5: Diskutim rreth të dhënave të mbledhura gjatë analizave të suvave në shtëpinë e Babametos dhe shtëpitë e lagjes Pllakë.2 1. con malta in cocciopesto.93 mostra in sezione la particolarità dell'arriccio.6. etj) shumë të përhapur. leshit shtazor.6. prania e amoniakut dhe nitrateve të gjetura në kampionet N. dhe ngjitja e dobët midis shtresave me ngjyre. 2. Nitritet Nitratet Kloruret Sulfatet Amoniak Hekur gjurmë gjurmë gjurmë - 2.

Në suvatë e jashtëme N. con malta in peli di capra. dato che non c'e traccia di fibre vegetali. psh. Le analisi chimiche sotto riportate mostrano un notevole apporto di aggregato di origine calcarea. L'intonaco mostrato nella fig. anch'esso di epoca recente.96 Sx:Intonaco N. shumë të lartë. 6 % % % % % Umidità in equilibrio Sali solubili in acqua Carbonati Silicati Peli animali 1. Analogamente al caso precedente i sali idrosolubili sono presenti in quantità irrilevante. 6 Fig 2. realizzata con una quantità considerevole di peli di origine ovina. La fig. që në rastin për të cilin po flasim. ka qenë I nevojshëm për të niveluar paregullsitë e shtresës fillestare. mund të na japë një të dhënë të rëndësishme lidhur me kronologjinë e muraturave.4.97 Dx: Campione dell'intonaco N. 6. se në kampionet e suvasë N. 2. kjo shtresë mund të përbëjë një të ashtuquajtur shtresë guide. e përbërë kryesisht nga karbonati I kalciumit dhe e armuar me fibra vegjetale. me një përqindje karbonatesh që shkon në mënyrë kostante mbi 90%.95 mostra in pianta la particolarità dell'arriccio. Molto evidente dalla figura 2. Dhe në fakt. Këto piktura përgjithësisht përcaktohen si “figura me gërqele”. Composizione globale della malta a cocciopesto dell'intonaco N. duke qenë se struktura që e karakterizon atë është zbuluar mbi çdo lloj suvaje. Edhe ky fakt është vënë në dukje nga analizat kimike të shtresave piktografike.0 30. di paglia o altro. gjendet një shtresë llaçi e regullt me trashësi 3 mm. midis pikturës dhe shtresës fillestare në kontakt me murin. Vëmë re. të cilat mbështeten mbi një suva të përbërë nga gërqele.3 dhe N. 6 nim të materialeve me natyrë karbonike (përmendim karbonatin e kalciumit) kundrejt atyre me natyrë silikati.2 1.Ferro - CAMPIONE N. për përcaktimin e një kronologjie relative midis vetë shtresave. e vëzhguar në të gjitha stratografitë e kryera.3 kjo shtresë ndodhet mbi një sërë shtresash piktografike të bardha.94 è l'effetto pelle. duke vënë në dukje njëkohësisht kontributin e ndjeshëm të materialeve me origjinë kalciumi si lidhës së shtresave. Në fakt bollëku I këtij matëriali është shumë i dukshëm në seksionet e vëzhguara me mikroskop. janë ekstremalisht të ndryshme. analoge me horizontet shtresore gjeologjike. presumibilmente capra. fibra vegjetale dhe qime.9 Ricerca semiqualitativa sali solubili nella malta dell'intonaco N. 6. Shtresa e dyfishtë e kaltër. dhe kjo suva nga ana 138 .3 60. qime kafshësh dhe sasi minimale agregatësh me origjinë minerale. por në shtresa të niveleve të ndryshme. në banesën e Babametos. midis shtresave piktografike dhe suvave. in questo caso la funzione di armatura è svolta dai soli peli.94 si presenta sollevato dalla muratura in pietra e quasi completamente staccato. che ne ha favorito il distacco dalla muratura. 2. Gërqelja rezulton të jetë e përdorur gjerësisht edhe në pikturat e suvave. dhe prej këndej mund të arrihet në një raport: material lidhës-material inert. Një punim I tillë. me shumë gjasë.6 6. Fig 2. me qëllim që shtresat piktografike të shtriheshin mbi një bazë të suvatuar dhe të aplikoheshin teknika rigoroze dhe të sakta mbi to.

Diferenca në përbërje e shtresës fillestare (me karakteristika hidraulike). rreth 60% në shtresat me gërqele dhe në përqindje më të vogël.inerte costantemente molto alto. por gjithsesi të lartë në shtresat me karakter hidraulik. Krahasimi midis analizave kimike të kryera për përcaktimin e përbërjes së përgjithshme të shtresave të jashtme më të vona të lagjes Pllakë. me të vetmin ndryshim se këtu. të paktën në fasadën e saj. La calce è risultata di uso generalizzato anche nelle pitture degli intonaci. I një sasie të madhe fibrash vegjetale dhe qimesh shtazore si armature. në krahasim me të tjerat. Në kampionin N. mund të mendohet egzistenca e një strukture nën to.4 shtresa e dyfishtë e kaltër ndodhet në nivelin më të jashtëm. se në këtë rast po flasim për xokolaturën e avllisë hyrëse. Veçanërisht kjo evidentohet nga përqindja e karbonateve. denotando al tempo stesso un cospicuo apporto in origine di calce con funzione di legante aereo. në një periullë jo shumë larg fillimit të shekullit të kaluar. duke qenë se janë vërejtur të paktën dhjetë shtresa pararendëse kësaj shtrese të dyfishtë të kaltër.5 Discussione dei dati ottenuti dall'analisi degli intonaci di Babameto e Pllake Il distacco dell'intero arriccio dalla muratura di pietra e la scarsa adesione tra i vari strati di colore riscontrati all'analisi visiva dell'intonaco N. megjithatë. appare causato dalla risalita di umidità capillare con trasporto di sali idrosolubili. denuncia una contaminazione di origine organica (deiezioni animali. materialesh inerte dhe fibrash. In effetti l'abbondanza del legante è ben visibile dalle sezioni osservate al microscopio. rispetto a quelli di natura silicatica. trovati entrambi nei campioni N. dhe përbën në këtë rast. 3. më antike se të tjerat. 1 e N. Le analisi chimiche inerenti la composizione globale delle malte costituenti l'arriccio sottostante i vari intonaci indagati hanno evidenziato una prevalenza di materiali di natura carbonatica. 139 . che quindi si configurano invariabilmente come pitture a e saj është e mbështetur mbi një shtresë fillestare të realizuar nga një përzierje gërqeleje. siç janë ato me përzierje dheu të lagjes Pllakë dhe ato të shtëpisë së Babametos. 1.Nitriti Nitrati Cloruri Solfati Ammonio Ferro tracce tracce tracce - 2. dhe atyre të banesës së Babametos. shtresa e dyfishtë e kaltër ka të njëjtin pozicionim si jashtë saj. scorie. Kjo hipotezë konfirmohet edhe nga fakti se kjo shtresë guide ndodhet gjithmonë në vijimësi të një numri të caktuar shtresash të bardha. legato quindi al terreno di edificazione. shtresat e bardha. trovati in quantità rilevanti nell'arriccio. në shtresat më të sipërme të tyre. con riscontri percentili di carbonati costantemente superiori al 90%. presso l'androne di ingresso dell'edificio di prima categoria di Babameto. verosimilmente carbonato di calcio. në të cilat përqindja mbetet midis 40 dhe 50%. përbën pjesën më të veçantë të shtresave të studiuara. si antik edhe modern. Në këtë rast. Përdorimi I përgjithshëm. anche questo evidenziato dalle analisi chimiche degli strati pittorici. paraqesin një ngjyrim të ndryshëm që kalon nga grija. konfirmon përdorimin në sasi të mëdha të gërqeles si material lidhës së shtresave. duhet ta konfirmojë këtë hipotezë. Duhet theksuar. La presenza di ammonio e nitrati. në një të kuqe të gjallë. residui vegetali) abbastanza generalizzata. Në pikturat në brendësi të banesës. da cui si può desumere un rapporto legante . ngjyrimin që duhej të karakterizonte të gjithë ndërtesën.

calce. Negli intonaci esterni N. 3 e N. 4 tra la pittura e l'arriccio o rinzaffo a contatto con la muratura di pietra vi è uno strato di malta regolare dello spessore di 3 mm, costituita principalmente di carbonato di calcio, armata con sole fibre vegetali e peli animali e quantità minime di aggregato di origine minerale; tale manufatto si è evidentemente reso necessario per pareggiare le irregolarità dell'arriccio e del rinzaffo, in questi casi estremamente irregolari, al fine di stendere le pitture su una base intonacata con una tecnica rigorosa e precisa. Il doppio strato di colore azzurro, osservato in tutte le stratigrafie tra gli strati pittorici degli intonaci di Babameto, può costituire un importante indizio nella cronologia delle murature. Infatti, dato che la struttura che lo caratterizza è rinvenibile su ogni intonaco, ma a diversi livelli stratigrafici, può costituire uno strato guida, analogamente agli orizzonti stratigrafici geologici, per stabilire una cronologia relativa tra gli stessi strati. Notiamo, ad esempio, che nei campioni dell'intonaco N. 3 tale doppio strato si trova spesso al di sopra di diversi strati pittorici bianchi, che poggiano sull'intonaco costituito da calce, fibre vegetali e peli, il quale, a sua volta, è collocato su un arriccio o rinzaffo, costituito da una malta formata da calce, inerte e fibre. Nelle pitture più interne dell'edificio il doppio strato azzurro, è posto al pari di questo, al di sopra degli strati bianchi, ma con una differente cromia degli strati superiori, rappresentati da grigi e da un vivace rosso, limitato però alla zoccolatura dell'androne di ingresso. Nel campione N. 4 il doppio strato azzurro si trova invece al livello più esterno, manifestando in questo caso la tinteggiatura che doveva caratterizzare l'intero edificio, perlomeno nelle parti all'esterno o ad esso attigue, in un periodo che si può stimare molto vicino all'inizio del secolo scorso. A conferma di questa ipotesi vi è la constatazione che tale strato guida si trova sempre in contiguità e successivo a un certo numero di strati bianchi. In que-

Konsideratat perfundimtare mbi rikuperimin e banesave historike te Gjirokastres . Vështirësia për të gjetur përgjigje për situatat dhe metodat e përdorura në situatat e ndryshme, mjaft komplekse dhe shumengjyreshe të Gjirokastrës, nuk na lejon, në stadin aktual të studimit, që të përcaktojmë zgjidhje përfundimtare dhe të përgjithshme për një përgatitje sa më të saktë të rekuperimit. Në të vërtetë situatat ndryshojnë ndjeshëm për çdo ndërtesë, apo për çdo objekt, aq sa çdo situatë paraqet një rast më vete. Në një projekt ideal, rastet e degradimit, si ato të paraqitura në fig N1 dhe N2, që i përkaasin banesave të lagjes Pllakë, do të kërkonin studime specifike të materialeve të mbledhura nga burime të ndryshme si: tradita gojore, arkivat historike, njohuritë mbi teknikat e përdorura, prejardhja e materialeve të punimeve, epoka e ndërtimit apo problemet qe kane kaluar ato. Fig. 1 Sx: Banesë me suva të veshur me dekoracion në pjesën e sipërme të mureve prej guri Fig. 2 Dx: Banesë thuajse e renuar me piktura gërqeleje pa shtresa zbardhuese Studimi duhet të zhvillohet në drejtim të krahasimit të përfundimeve me përfaqësuesit e punimeve të restaurimit, në mënyrë që këta të fundit të fillojnë restaurimet eventuale arkitekturore apo piktografiko-dekorative vetëm pas një analize të kujdesshme të çdo detaji. Kjo lloj analize duhet të mbështetet mbi dokumentacionin fotografik të ambientit të përgjithshëm, mbi një analizë vizive, mbi fotografitë e detajeve të veçantë dhe mbi të gjithë ato operacione që do të bëjnë të mundur përcaktimin e teknikave realizuese dhe gjendjes së konservimit të objektit. Veçanërisht për sipërfaqet e suvatuara, (ashtu siç u veprua edhe në banesën e

140

sto caso dato che si possono contare almeno dieci strati precedenti ad esso nella successione stratigrafica, si può pensare ad una struttura sottostante più antica delle altre. La differenza composizionale dell'arriccio (con caratteristiche idrauliche per un probabile utilizzo di pozzolana) rispetto agli altri confermerebbe questa ipotesi. Il confronto tra le analisi chimiche effettuate per determinare la composizione globale delle malte esterne più recenti del quartiere di Pllake e quelle esterne dell'edificio di Babameto, conferma l'utilizzo di quantità elevate di calce come legante. Ciò è evidenziato in particolare dalla percentuale di carbonati, prossima al 60 % nelle malte di calce aerea e in quantità minore, ma comunque alta, anche nelle malte con carattere idraulico, come quella a cocciopesto di Pllake o come quella pozzolanica di Babameto, in cui la percentuale resta compresa tra 40 e 50 %. L'utilizzo generalizzato, sia antico che moderno, di grandi quantità di fibre vegetali e peli animali come armature, rappresenta il tratto più distintivo delle malte studiate.

Babametos) do të tregohet një kujdes i veçantë për stratografinë, si në nivelin makroskopik (nëse është i mundur studimi me sy të lirë) ashtu edhe me anë të vëzhgimeve më të thelluara ad-hoc në nivelin mikroskopik (në rastet kur studimi me sy të lirë nuk është i mundur). Kështu do të na krijohet mundësia të përftojmë informacionet e nevojshme që do të na lejojnë të zbulojmë çfarë fshihet poshtë artifakteve shpesh shumë të shtresëzuara dhe tepër komplekse, po të kemi parasysh shijet artistike dhe teknikat e ndryshme realizuese nëpër epoka të ndryshme. Në fig. në vijim (fig. 3, 4 dhe 5) paraqiten disa raste suvash të mureve të jashtëme të lagjes Pllakë, me trashësi të ndryshme dhe të shtresëzuara. Fig. 3: Faqe e jashtëme muri, me suva të shtresëzuar dhe të llojeve të ndryshme Fig. 4 Sx: Fragment suvaje me disa shtresa me ngjyrë Fig. 5 Dx: Fragment suvaje me shtresa me ngjyrë dhe me trashësi te ndryshme Përgatitja shkencore lejon një praktikë rekuperimi rigoroz, që ka si qëllim evitimin e dëmtimeve që mund të shkaktohen nga puntorët e pakujdesshëm, dhe në mënyrë të veçantë rekuperimin e kujtesës historike dhe artistike, për të bërë të mundur kështu ruajtjen e një pasurie që shumë shpejt do të njihet si një Pasuri e Njerëzimit. Duke u bazuar në këto konsiderata, mund të themi se që këtej e tutje, për realitetin e Gjirokastrës, do të jetë e nevojshme të realizohet një rekuperim i kontrolluar shkencërisht dhe i bazuar në ballafaqimet e vazhdueshme midis projektuesve, teknikëve dhe operatorëve shkencorë. Në këtë studim na rezultoi e rëndësishme ndërthurja midis restauratorit dhe kimistit; një bashkëpunim i cili falë vëzhgimeve me sy të lirë, stratografive dhe analizave laboratorike, bëri të mundur përcaktimin

Considerazioni conclusive sul recupero degli edifici storici di Gjirokastra

La difficoltà di trovare risposte alle casistiche e alle metodologie utilizzate nelle varie situazioni, estremamente complesse e variegate della realtà di Gjirokastra, non consentono allo stato attuale di studio di individuare soluzioni definitive e generali per un corretto approccio di recupero Infatti le situazioni cambiano per ogni edificio e per ogni manufatto, in modo tale che ogni situazione rappresenta un caso a se stante. Pertanto in un progetto

141

ideale, casi di degrado, come quelli mostrati nelle fig. 1 e 2, relative al quartiere di Pllake, richiedono studi specifici che utilizzino diverse fonti, quali, la tradizione orale, gli archivi storici, la conoscenza delle tecniche utilizzate, la provenienza dei materiali in opera, l'epoca di costruzione e le vicissitudini.

e karakteristikave të llojeve të ndryshme të suvave dhe të pikturave murale, si dhe nxjerjen e përfundimeve të para rreth praktikave të përdorura për pikturat e realizuara mbi mure apo mbi dru dhe përzierjeve të përdorura në zbukurimet e mureve (ashtu siç tregohet në fig. më poshtë). Fig. 6: Mbetje të suvasë së jashtëme të shtëpisë së Babametos Në banesën e Babametos, të cilës i referohet fig. 6, janë studiuar, fillimisht me sy të lirë dhe më pas me teknikat Cross-Section me mikroskop optik, raportet shtresore të disa suvave të jashtëme. Pra, është kryer karakterizimi i përbërjeve të strukturave mbajtëse (shtresa fillestare) dhe i suvave bazë të pikturave; përveç kësaj, mbi bazën e lidhjeve të ndryshme stratografike midis shtresave të pikturave, u bë e mundur të vlerësohej me njëfarë përafërsie datimi i objektit origjinal. Analizat mbi kampione suvaje të mara jashtë banesave, tregojnë se llaçi që përbën shtresën fillestare, edhe pse bëhet fjalë për teknika të ndryshme ndërtimi, është i përbërë nga komponentët e mëposhtëm, me raporte përqindjeje shumë variable: gërqele, fibra vegjetale, qime kafshësh dhe material inert silic. Sipër shtresës fillestare dhe poshtë shtresave të ndryshme piktografike të mbivendosura, gjendet një shtresë përfundimtare suvaje e përbërë nga një përqindje shumë e lartë karbonat kalciumi, dhe që paraqet një mungesë thuajse të plotë materiali inert silici; kjo ndoshta për arsye të përdorimit pikërisht të gërqeles të përzier me material lidhës organik të pa identifikuar, por që supozohet të jetë qumësht. Në fakt, qumështi, duke u kombinuar kimikisht me gërqelen, formon të ashtuquajturin llacin, që e rrit ndjeshëm rezistencën ndaj agjentëve atmosferikë. Me shumë mundësi, brenda përqindjes së lartë të karbonatit të kalciumit, që shkon nga 70 - 80% si peshë specifike totale, përfshihet edhe një sasi materiali me prejardhje inerti, i cili përbëhet nga pluhuri i mermerit;

Fig 1. Sx: Edificio con intonaco decorato nella parte alta della muratura di pietra. Fig 2. Dx: Edificio diroccato con pitture a calce senza scialbo. Lo sviluppo della presente indagine deve pertanto andare nella direzione del confronto con gli addetti alle operazioni di restauro, che potranno intervenire in eventuali recuperi architettonici o pittorico - decorativi solo dopo un'accurata analisi di ogni singola situazione. Questa si potrà avvalere della documentazione fotografica dell'ambiente globale, dell'analisi visiva e della raccolta fotografica di particolari realizzativi e di tutte quelle operazioni che permettano l'individuazione delle tecniche e dello stato di conservazione. In particolare per le superfici intonacate, come è stato fatto per l'edificio di Babameto, verrà posta attenzione alla stratigrafia, sia al livello macroscopico, se osservabile a vista, sia per mezzo di indagini ad hoc più approfondite al livello microscopico e chimico - composizionale, nei casi non facilmente caratterizzabili alla semplice osservazione a vista. In questo modo sarà possibile ricavare quelle informazioni indispensabili per conoscere ciò che il manufatto nasconde sotto le diverse stratificazioni, che spesso si rivelano assai composite, in virtù della variazione delle tecniche e dei gusti nelle varie epoche. Nelle immagini che seguono (fig. 3, 4 e 5) vengono mostrati alcuni casi di intonaci di murature esterne di spessori molto variabili e stratificati, presso lo stesso quartiere di Pllake.

142

Fig 3. Analiza stratografike e shtresave piktografike. Da queste considerazioni nasce la necessità per la realtà di Gjirokastra. në pjesë të ndryshme të fasadës.7% të peshës specifike totale. N. mund të vlerësohet se ndërtimi i strukturës ka variuar midis viteve 1600 . Dx: Frammento di intonaco con scialbature di colore e spessore variegati. sipas shijeve mbizotëruese në këto periudha. da qui in avanti. përveç të tjerash. të lë të mendosh se kemi të bëjmë me një periudhë kohe. che. na lejoi të përcaktonim me përafërsi moshën e banesës. siç 143 . le stratigrafie e le analisi di laboratorio. Duke llogaritur si një periudhe kohe të arsyeshme nga një shtresë tek tjetra harkun e 30 . Fig 4. attraverso le osservazioni in situ. Një vrejtje e tillë na lejon të pohojmë se: në rastin e një restaurimi eventual të kompleksit arkitektonik dhe piktografik. gjatr të cilës. në fakt. sul tipo di malte utilizzate nei paramenti murari. dhe është e dukshme edhe sot. di un recupero scientificamente controllato. ha come scopo principale quello di evitare scempi da parte di incauti operatori e in particolar modo il recupero delle memorie di storia e d'arte che possano permettere la salvaguardia di un patrimonio che si accinge ad essere riconosciuto come bene dell'umanità. Prania e një shtrese të dyfishtë të kaltër. basato sul continuo confronto tra progettisti.1700. Fig 5. 6. është i padallueshëm nga ai. do të jetë e nevojshme të rivendoset një sasi substancash organike me e përshtatshme. per quanto concerne le tecniche pittoriche su muro o su legno. L'approccio scientifico permette una pratica di recupero rigorosa. qartësisht e dukshme në seksionet stratografike të paraqitura në figurat në vijim (aty paraqiten du struktura të ndryshme bazë). hanno potuto individuare e caratterizzare diverse tipologie di intonaci e di pitture e di trarre le prime conclusioni sulle pratiche esecutive. jo më të gjatë se një shekull. konfirmojnë praninë e materialeve lidhëse organike në masën 6 . dhe duke pasur parasysh konstatimin e disa shtresave të ngjyrosura që variojnë nga një minimum prej 10 shtresash deri në një maksimum prej 15 të tilla. lungi dal rispondere ad una mera curiosità accademica. duke përdorur produkte përgjithësisht inorganike dhe mundësisht me bazë kalciumi. rezulton se në shtresat piktografike.: Parete esterna con intonaci stratificati di tipologie molto diverse. tecnici e operatori scientifici. duke qenë se kimikisht paraqet të njëjtat karakteristika me karbonatin e kalciumit. Këto suva. dhe gjithmonë një nivel të lartë të pranisë së gërqeles. prania e substancave organike arrin deri në 10% të peshës specifike totale. pa dyshim që është realizuar me bojra uji dhe me material lidhës organik. cui si riferisce la fig. që karakterizon të gjitha suvatë.40 viteve. ende të paintegruara në studimin e materialeve. për suvatë e jashtëme të banesës. Fig 6: Resto di intonaco esterno dell'edificio di Babameto. në rastet e mara në shqyrtim. che. Sx: Frammento di intonaco con diverse scialbature di colore. Shtresa e fundit e tjetërsuar krejtësisht për shkak të kolonizimit të likeneve. Nell'edificio di Babameto. kjo ngjyrë ka karakterizuar fasadën e jashtëme të ndërtesës. nga analizat më të fundit kimike. sono stati studiati i rapporti stratigrafici di alcuni into- ky i fundit. gjatë kohës. kanë pësuar disa veshje me shtresa me ngjyra dhe tone të ndryshme. come nel caso riportato nella seguente immagine. Nella presente indagine fondamentale è risultata l'interazione tra il restauratore e il chimico. Analizat e mëtejshme.

Nella elevata percentuale di carbonato di calcio. Successive analisi.naci esterni. che aumenta notevolmente le caratteristiche di resistenza all'azione degli agenti atmosferici. Sopra l'arriccio e sotto i diversi strati di scialbo sovrapposti è presente una stesura di intonaco finale costituita da una elevata percentuale di carbonato di calcio. per passare poi alle osservazioni in cross . composta da polvere di marmo. potrebbe essere compresa una quota derivante dall'uso di una carica inerte. Sono state quindi caratterizzate le malte delle strutture di supporto (arriccio) e degli intonaci di base delle pitture. fibre vegetali. Le analisi dell'intonaco eseguite sui prelievi effettuati all'esterno mostrano una malta. pur denotando una varietà di tecniche costruttive. peli animali ed inerte siliceo. Quest'ultimo infatti combinandosi chimicamente con la calce forma il caseinato di calcio. è costituita dai seguenti componenti. che si può supporre trattarsi di latte. mostrando chimicamente le stesse caratteristiche della calce carbonatata. L'ultima stesura completamente alterata dalla colonizzazione dei licheni è senz'altro stata condotta con tempere in legante organico. inizialmente attraverso le osservazioni a vista. dalle ultime analisi chimiche si evidenza infatti una quantità di sostanza 144 . risulta da essa indistinguibile.section al microscopio ottico. compresa tra 70 e 80 % in peso del totale. conferma la presenza del legante organico in misura del 6 . Questi intonaci hanno subito nel tempo varie scialbature con tinteggiature di vario tono a seconda dei gusti.7 % in peso del totale e l'elevato tenore di matrice calcarea. dovuta all'uso essenzialmente di calce miscelata con un legante organico non identificato. in rapporti percentili anche assai variabili: calce. che nei rinzaffi e negli arricci. in quasi totale assenza di inerte siliceo. che. non ancora inserite nel contributo specifico sullo studio dei materiali. inoltre sulla base delle diverse relazioni stratigrafiche tra gli strati delle pitture è stato possibile fare delle stime sulla datazione approssimativa del manufatto originale.

caratteristico e comune a tutti gli intonaci. Considerando un periodo di tempo ragionevole tra un'imbiancatura e l'altra per intonaci posti all'esterno. La presenza di un doppio strato di colore azzurro. Fig 10. in cui questo stesso colore deve aver caratterizzato tutto l'esterno dell'edificio. si può collocare l'edificazione della struttura in un periodo di tempo compreso tra il 1600 e il 1700. lascia pensare ad un periodo di tempo. Sx: Stratigrafia delle scialbature a diversa sopra malta di calce e sabbia.40 anni.organica che negli strati pittorici arriva fino al 10 % in peso del totale. utilizzando prodotti essenzialmente inorganici e possibilmente a base di calce. 8. Fig 9. variabili da un numero minimo di dieci a un massimo di quindici tra i casi analizzati. Fig cromia Fig cromia 7. come nell'intonaco della fig. non più antico di un secolo. L'analisi stratigrafica degli strati pittorici ha permesso inoltre di effettuare una prima stima dell'età dell'edificio. Tale osservazione permette di affermare che in un eventuale restauro del complesso architettonico e pittorico bisogna ristabilire una quantità di sostanza organica più idonea al contesto. e avendo constatato la presenza di diverse stratificazioni di colore. Dx: Stratigrafia delle scialbature di colore bianco e azzurra sopra malta di calce e fibre. ancora oggi osservabile in molte parti di esso. Queste prime strutture di intonaci studiati e docu- 145 . mediamente di 30 . Sx: Stratigrafia delle scialbature di colore bianco e azzurra sopra malta di calce e sabbia. ben evidente nelle diverse sezioni stratigrafiche mostrate nelle seguenti figure. 10. Dx: Stratigrafia delle scialbature a diversa sopra malta di calce e fibre. che palesano peraltro due diverse strutture di base.

Gli intonaci indagati presso il quartiere di Pllake. ma anch'essi realizzati con peli. di cui alla fig. 11. Fig 11.: Decorazione in affresco all'interno di Zekate. L'ottima resistenza e luminosità delle pitture fa pensare ad una successiva mineralizzazione del legante stesso avvenuta nel tempo. nella tecnica esecutiva. per verificare se tali pratiche e tecniche esecutive siano estendibili anche agli altri edifici e risultino paragonabili. in quanto il supporto pittorico è costituito essenzialmente da carbonato di calcio e non è stato individuato nessun legante organico. anche in senso cronologico. Il danno che possiamo evidenziare anche dalla foto sopra è provocato da 146 . come nell'esempio di decorazione della fig. che cioè si tratti di pitture condotte con tecniche a fresco. in quanto non sono presenti esfoliazioni che normalmente si producono sulle pitture a tempera. Solo cinabro e minio. vengono generalmente applicati con legante organico. Per quanto concerne le pitture interne parietali dell'edificio di Zekate.mentati nelle murature di Babameto potranno costituire una base di confronto con quelle che verranno indagate in altri edifici con caratteristiche simili. le analisi chimiche e le cross . 11. presenti nei fiori rossi del prelievo N.section hanno confermato quanto ipotizzato nelle indagini preliminari. confermato anche dallo spessore molto esiguo degli strati pittorici. 5. molto più recenti. almeno in quantità apprezzabili analiticamente e tali quindi da far modificare il presupposto iniziale. probabilmente in questo caso in minima quantità. sono testimonianza di una tradizione molto antica che si tramanda fino ad oggi. La resistenza è confermata anche dal fatto che il colore è rimasto integro anche dopo la descialbatura. Anche i colori impiegati sono quasi tutti tipici della tecnica del buon fresco.

che sarà rivolto 147 . visibile ad alto ingrandimento nella fig. se vi sarà conferma anche da altre analisi su altri supporti. questo fattore dovrà essere tenuto in debito conto per non modificare questa caratteristica tecnica di particolare luminosità e di grande effetto.un intervento di recupero non correttamente eseguito. si può supporre che l'artista abbia voluto produrre un effetto analogo a quello di una pittura sul muro per armonizzare l'insieme dei dipinti sui vari supporti. eventualmente durante le fasi di restauro. In fase di restauro. La presenza del fissativo avrebbe peraltro reso la pittura lucida. La notevole compattezza della malta di calce che costituisce l'intonachino sottostante le decorazioni è coerente con l'aggiunta alla calce di polvere di marmo o carbonato di calcio in polvere. viste le caratteristiche dell'opera. Le indagini eseguite sulle pitture policrome su supporti lignei poste all'interno dello stesso edificio di Zekate hanno evidenziato una tecnica comunemente usata sul legno con uso di una preparazione a gesso e colori legati da colla. La tecnica utilizzata può essere definita pittura a tempera magra.: Struttura dell'intonachino sottostante le decorazioni di Zekate. più scura e soprattutto maggiormente alterabile. non dovrebbe discostarsi da quello già previsto in fase preliminare e che non si discosta dalla tecnica utilizzata per numerosi altri affreschi. una vernice o altro allo scopo di fissare il colore al supporto. 12 Fig 12. in altre zone della parete pittorica per confermare o approfondire questo aspetto. Per le decorazioni interne dell'edificio di Zekate è stata fatta anche una prima ricerca sulle cause di degrado delle pitture. Sarà comunque necessario eseguire nuovi prelievi. il bitume individuato dalle analisi potrebbe derivare unicamente da materiale di depositato nel tempo. L'intervento di restauro. Il suo sviluppo. in quanto non essendo stato individuato alcuno strato di fissativo finale.

in quanto è evidente l'origine da infiltrazioni di acqua dal tetto. attraverso la scelta di solventi specifici per le operazioni di pulitura e decontaminazione dai sali. La datazione di questi dipinti al momento appare difficilmente deducibile delle analisi chimiche dei pigmenti o attraverso l'osservazione. Fig 14. In queste zone in fase operativa si possono eseguire degli impacchi assorbenti con impacchi di polpa di cellulosa stemperata in acqua o di silice micronizzata. e quindi molto probabilmente localizzata nelle aree coinvolte dai dissesti delle coperture dell'edificio. ma anche come pittura negli strati pittorici. Fig 13. Sx: Zekate: incrostazione salina di notevole spessore al di sopra delle decorazioni. sarà fondamentale a questo scopo lo studio attraverso documenti che possano aiutare a collocare temporalmente la nascita dell'edificio. permetterà agli operatori del restauro di individuare le metodologie di intervento e di risanamento più opportune. 13 e 14 riportanti due casi di palese incrostazione sopra le decorazioni parietali. la cui presenza è a volte molto evidente. e in particolare nelle preparazioni degli affreschi studiati presso l'e- 148 . data la versatilità e il gran numero di funzioni che tradizionalmente è in grado di svolgere. Dx: Zekate: incrostazione salina pluristratificata coprente la decorazione. In ogni caso la presenza dei sali idrosolubili individuati negli intonaci di Zekate non può essere estesa a tutta la superficie. In generale si può affermare che le osservazioni e le analisi scientifiche hanno permesso di individuare nella calce il materiale costruttivo usato più diffusamente. Principalmente come legante delle malte sia antiche che recenti. come nelle fig. dopodichè sarà possibile trarre delle conclusioni.ad una conferma delle cause sinora accertate.

Fig 15. di Chimica . tanto da mostrare strati di intonaco apparentemente privi di inerte. Le figure seguenti mostrano esempi tipici di manufatti. Di contro piuttosto contenuta risulta generalmente nelle malte la frazione di inerte silicatico. 16). 149 . a dimostrazione di una grande disponibilità di questo materiale in loco. Si ringrazia: • Il prof. probabilmente proveniente in origine dalla lavorazione della pietra locale.Fisica presso l’Università degli Studi di Bologna per aver ospitato gli studi e favorito la collaborazione per le indagini di microspettroscopia Raman e IR.dificio di Zekate. Dx: malta di calce e sabbia con elevato rapporto legante . Anche questa osservazione dovrà essere ulteriormente confermata dalle prossime indagini che riguarderanno altri contesti e in modo particolarmente mirato gli interventi di restauro. o se prevalga invece. nonostante la grande abbondanza di tale componente nella sabbia del fiume Drino. Ord. se confrontata ad esempio alle malte studiate nella provincia di Ascoli Piceno. Sx: parete esterna imbiancata con calce senza intonaco (sotto) e con intonaco (sopra). per quanto attiene Gjirokastra. la grande disponibilità locale del carbonato o la tecnica peculiare che utilizza come armatura grandi quantità di fibre vegetali e peli animali. come pitture a calce con o senza scialbature (fig. Fig 16.prof.inerte. Gianfranco Dilonardo . 15) e malte con abbondante uso di calce (fig. Sarebbe interessante indagare se tali differenze siano riconducibili solo alla diversa epoca storica cui i manufatti si riferiscono.

per aver messo a disposizione il laboratorio di chimica dell’istituto per lo svolgimento delle indagini chimiche inerenti il progetto. • Gli assistenti di laboratorio Luigi Bassi e Anna Callari per l’assistenza agli studenti nello svolgimento delle analisi e delle stratigrafie.• Il dirigente scolastico dell’Istituto Statale Superiore d’Arte di Fermo. Ciro Maddaluno. con il coinvolgimento degli studenti dell’indirizzo “Conservazione e restauro dei beni culturali”. anno scolastico 2005-2006 che hanno collaborato entusiasticamente alla ricerca. prof. • Gli studenti della classe V dell’indirizzo “Conservazione e restauro dei beni culturali”. 150 .

151 .

152 .

153 .

154 .

155 .

156 .

157 .

158 .

159 .

160 .

161 .

lugina dhe si di depressioni . montuose parallele. persa i perket eleFoto n. in cui i pergjithesisht kane prurje corsi idrici generalmente hanno domethenese. ci montuosi-. qe shkojne una struttura costituita da catene nga Veriperendimi ne Juglindje. Dal punto di vista orografico Nga kendveshtrimi orografik. P 163 . prandaj mund te dallohen pertanto si possono distinguere nje seri e tere sub-rajonesh. catene e massicvargmale dhe grumbuj malore.pianure. Territori i Qarkut te Il territorio della Regione di Gjirokastres ben pjese ne krahun Gjirokastra si inserisce nel contesto perendimor te “nenrajonit malor della porzione occidentale della meridional”.Palorto). che il territorio albanepergjithshem. te skalitura ampiezza variabile che sono solcanga nje rrjet hidrografik shume i te da un reticolo idrografico partizhvilluar. Nje rajon i tille perf“sub-regione della media montashin nje strukture te perbere nga gna meridionale”. qe i tutta una serie di sub-regioni rifereferohen nje game te gjere peiribili ad un'ampia gamma di paesazhesh natyrale. se si territori shqiptar perfshihet ne mes se si colloca nella porzione mediana del più vasto ambite kuadrit te gjere dinariko-ballkanik. 1: Calcari Micritici con liste di selce nera in strati medi (Loc.balcanico. Gjirokastra è caratterizzato. quali menteve morfologjik rajonale.si dhe relievesh jashtee bacini.L'ASSETTO GEOLOGICO LOCALE E LE PRIME CONSIDERAZIONI SUGLI ELEMENTI DI RISCHIO SISMICO Claudio CARDUCCI PERBERJA GJEOLOGJIKE LOKALE DHE KONSIDERATAT E PARA MBI ELEMENTET E RREZIKUT SIZMIK Claudio CARDUCCI P INQUADRAMENTO GENERALE KUADRI I PERGJITHSHEM er comprendere ed analizzare le pecuorità del terer te kuptuar dhe analizuar karakteristikat e territorio della Regione nonché del Comune di ritorit te Rajonit dhe te Bashkise se Gjirokastres. un brusco alternarultesirash . portate significative. Granice . con andamendhe qe pershkohen nga lugina me to NW-SE. vallate pellgje . Gjirokastra è necessario premettere. nje alternim saggi naturali.rafshnalta. Territori i qarkut te Il territorio della Regione di Gjirokastres. to dinarico . quale inquaeshte e nevojshme te percaktojme ne nje kuader te dramento morfologico generale. ed incise da vallate di perberje variabile. lumenjte e te cilit colarmente sviluppato. zionati -altopiani.e di rilievi altamente frazakonisht te thyera .fushash. nuk vihen re karaktenon si rilevano caratteri di semplicità ed unitarietà e re te thjeshta dhe unitare. Tale regione ha vargmale paralele.

Keto vargje malore pershkohen nga nje lugine e gjere. nga te cilet. il M. ha altezza topografica decrescente da Nord a Sud ed in cui la massima altezza è raggiunta dal m.e Kishajt. e Lalucit. che costituisce la propaggine meridionale della catena del Kurvelesh. la cartografia di base è costituita dalla Cartografia Tecnica Comunale (in scala 1: 5. In particolare l'area del Centro Storico del Comune di Gjirokastra è localizzata interamente nel territorio compreso tra le seguenti coordinate: x: 44°37'100” 44°39'600” y: 44°26'000” 44°28'900” Foto n. mentre quella orientale. i Lunxheri e.elementi morfologici regionali. 3: Depositi Conglomeratici alla base delle mura del Castello. strati da medi a spessi (Loc. zona e Qendres Historike te Bashkise se Gjirokastres. qe perbejne nenshtresen (terreni pri- 164 .Tali catene montuose sono incise da un'ampia vallata solcata dal F. 2: Alternanza di Argille marnose e marne calcaree. Drino.000.000) dhe perfshin nje hapesire shume te gjere rreth Qendres Historike. lokalizohet ne territorin e percaktuar nga koordinatat e meposhteme: x: 44°37'100” 44°39'600” y: 44°26'000” 44°28'900” CARATTERI GEOLOGICI GENERALI Il rilevamento geologico di campagna è stato eseguito in scala 1:2. Ne vecanti. nga Lumi Drino. La metodologia di rilevamento è consistita nell'eseguire il maggior numero possibile di distinzioni geolitologiche sui sedimenti marini costituenti il Foto n. i Buretos. karakterizohet nga dy vargje malore.000) ed ha compreso un'area significativamente estesa intorno al Centro Storico. ai perendimor perben vazhdimin e vargut malor te Kurveleshit dhe ka nje lartesi topografike qe vjen duke u ulur nga veriu ne Jug.18 Shtatori). da due catene montuose. Rilevimi gjeologjik i hapesires eshte kryer me shkallen 1 : 2. ove si distinguono il M. Lartesine maksimale ky varg malor e arrin ne majen e Lalucit. ndersa ai lindor perben vazhdimin e vargut malor te Lunxherise dhe ne te dallohen Mali i Lunxherise dhe me ne jug ai i Buretos. di cui quella occidentale. hartografia baze perbehet nga Hartografia Teknike Bashkiake (me shkalle 1 : 5. KARAKTERET E PERGJITHSHME GJEOLOGJIKE. ed in cui la massima altezza è raggiunta dal m. duke arritur lartesine maksimale ne majen e Kishajt. Metodologjia e rilevimit konsiston ne kryerjen e nje numri sa me te madh percaktimesh gjeolitike mbi sedimentet detare. e hapur. che costituisce la propaggine meridionale della catena del Lunxheri.000. a sud.

Sedimentet detare te papershkueshme (terreni primar) jane hartografurar se bashku. F. Il rilevamento diretto delle unità marine ed il riconoscimento di elementi strutturali (faglie) è stato significativamente impedito dall'urbanizzazione e dalle attività antropiche in generale. a luoghi. 1980). e cartografare le coltri di ricoprimento. pertanto. 4: Discontinuità tettonica (diaclasi) nei Deposti Carbonatici lungo il F. ricostruendone l' assetto strutturale locale.substrato (terreni primari).F. ne disa vende.. ne menyre qe te dalloheshin njesite e ndryshme litostratografike eshte ndjekur metoda depozicionale qe ka te beje me shtresat e padepertueshme te Mutti dhe Ricci Lucchi (Sedimentologjia .pjesa III . duke dalluar perberjen litologjike perkatese. principalmente sono stati seguiti i criteri del rapporto arenaria/pelite e dello spessore degli strati. per te hartografuar shtresat mbuluese. 5: Prevalenza di facies marnosa all'interno dei depositi pelitico . per kete arsye. percaktimi i njesive litostratografike dhe elementeve tektonike eshte kryer ne menyre subjektive. Rilevimi i drejtperdrejte i njesive detare dhe njohja me elementet strukturore (thyerjet). 165 . distinguendone la composizione litologica prevalente. per distinguerne le varie unità litostratigrafiche è stato seguito il metodo deposizionale relativo alle torbiditi di Mutti e Ricci Lucchi (Sedimentologia -parte III . in tutti gli altri casi la formazione marina è stata considerata come affiorante. Gjate rilevimit. ne te gjitha rastet e tjera formacioni detar eshte konsideruar si i mireqene. mar). Merajve. vecanerisht ne percaktimin e formave te prejardhura nga ndikimi dhe/ose kontrolli i litologjise mbi gjeomorfologjine.arenacei. Vezhgimet gjeomorfologjike kane ndihmuar ne rilevimin gjeologjik. fillimisht u zbatuan kriteret e raportit rere/qime kafshesh dhe te trashesise se shtresave. Foto n. 1980). Ricci Lucchi. per te rindertuar perberjen strukturore lokale. in particolar modo nell'individuazione di forme derivate dall'influenza e/o controllo della litologia sulla geomorfologia. Nel corso del rilevamento i depositi eluvio-colluviali sono stati cartografati solo quando mostrano spessori maggiori di un metro. Le osservazioni geomorfologiche hanno coadiuvato il rilevamento geologico. jane hartografuar vetem nese kane patur trashesi me te madhe se nje meter. I sedimenti marini torbiditici (terreni primari) sono stati cartografati in associazioni. depozitimet pluiviale. eshte penguar shume nga urbanizimi dhe nga aktiviteti antropik ne pergjithesi. Ricci Lucchi. l'individuazione delle unità litostratigrafiche e degli elementi tettonici è stata Foto n.

Kuadri Gjeologjik Rajonal Territori i Rajonit të Gjirokastrës gjendet në jug të te çares transversale Shkodër-Peje. në malet Albanide. 166 . Tali strutture a pieghe inviluppano spesso strutture minori. Inquadramento Geologico Regionale Il territorio della Regione di Gjirokastra è localizzato a sud della faglia trasversale di Shkroda . Struktura të tilla te rrudhosura. Kuadri struktural i pergjithshem eshtë verifikuar edhe nëpërmjet realizimit te seksionimeve gjeologjike perkatese. si gjatë proçesit të ndertimit dhe per ato qe nuk janë realizuar ende. e zhvilluar përgjatë gjithë hapësirës së Zonës Jonike meridionale. tettonica. Karakteristika kryesore strukturore e nje zone te tille perbehet nga vijueshmeria e strukturave antiklinatike dhe sinklinatike me kahe paralele dhe sub paralele midis tyre. ose. një zonë e zhvilluar gjatë fazës tektogjenetike duke u nisur nga periudha e fundit e Terciarit. sic pohojne autorët shqiptarë. con andamento parallelo e sub parallelo tra di esse.arenacei. Hellenidi ovvero. 6: Prevalenza della facies calcarea all'interno dei depositi pelitico .s. sviluppate pressoché lungo l'intera area della Zona Ionica meridionale. in particolare modo nell'individuazione di forme derivate dall'influenza e/o controllo della litologia sulla geomorfologia. La principale caratteristica strutturale di tale zona è costituita dal susseguirsi di strutture anticlinaliche e sinclinaliche. la regione si colloca pertanto all'interno dei M. Në përgjithësi krahu perëndimor i antiklinaleve nuk është i dukshëm në sipërfaqe dhe kështu kontakti me sinklinalet fqinje eshte e natyrës tektonike. Una più approfondita conoscenza dell'area in studio è stata ottenuta mediante l'analisi degli affioramenti risultanti a seguito di sbancamenti eseguiti in occasione degli interventi relativi all'attività edilizia. Dal punto di vista tettonico la regine si colloca all'interno della Zona Ionica. L'assetto strutturale generale è stato verificato anche mediante la realizzazione delle allegate sezioni geologiche. secondo gli autori Albanesi . dai Monti Hellenidi. Nga kendveshtrimi tektonik. shpesh formojne struktura me të vogla. rajoni gjendet ne brendesi të zonës Jonike. te ushtruara gjate ndërhyrjeve qe lidhen ngushte me aktivitin ndertues. Le osservazioni geomorfologiche hanno coadiuvato il rilevamento geologico. që ndan malet Dinarike nga malet Helenike. una zona sviluppatasi a seguito della fase tettogenetica a partire dall'ultimo periodo del Terziario. dei Monti Albanidi. In genere il fianco occidentale delle anticlinali non è visibile in superficie e tuttavia il contatto con le vicine sinclinali è di natura Foto n.Peja che divide i Monti Dinaridi s.dedotta da elementi soggettivi. sia in corso di realizzazione che non ancora realizzati. per te qene me te sakte. Një njohje më e hollësishme e hapësirës në studim është marrë nëpërmjet analizave me te sofistikuara te kampioneve te marra nga terreni. rajoni gjendet në brendësi të maleve Helenike.

sedimentet e kane prejardhjen nga shperberja kimike dhe mekanike e nenshtreses: ky lloj litotipi perfshin mate- 167 . in subordine. Klasa glanurometrike e percaktuar me shpesh në menyre te dukshme përgjatë relieveve varion nga 3 .. f . i sedimenti provengono dalla disgregazione chimica e meccanica del substrato.mbetje konglomerate Subshtresa e . si trova lungo il fianco orientale dell'anticlinale di Mali i Gere che si raccorda con il fianco occidentale della sinclinale dal Drino. Drino e si rinviene in forma terrazzata lungo la pianura alluvionale. talora sono presenti rari clasti di dimensioni decimetriche.Depositi alluvionali.10 cm. B) Depozitimet Fluviale-koluviale: janë depozitime të karakterizuara nga një ndërthurje materialesh mesatare-fin (përgjithësisht nga përbërje rërë-argjil). Litotipi daton deri ne ciklet sedimentare te katernarit të lumit Drino dhe paraqitet në një formë taracore përgjatë shtresës aluvionale. Si rileva comunque la presenza di una matrice limosa e talora anche sabbiosa. La classe granulometrica rilevata con maggior frequenza in affioramento nel corso dei rilievi varia tra i 3-10 cm.Depositi gravitativi d . Il grado di addensamento dei granuli si presenta buono. te crregullta. shpesh te rrumbullakosura dhe me klasa granulometrike midis guraleceve dhe shkembinjve.. comunque generalmente grossolane. Depositi di copertura A) Depositi Alluvionali. Il rilevamento condotto ha permesso di riconoscere i seguenti litotipi: Depositi di copertura a . Nga përbërja e nxjerrë u bë e mundur njohja e litotipeve të mëposhtëme: Depozitime sipërfaqësore a . Ndihet gjithashtu dhe prezenca e një lënde të hollë dhe me rërë. Grada e përhapjes së granuleve paraqitet e mirë. gjendet përgjatë krahut lindor të Malit Të Gjerë që lidhet me krahun perëndimor të shtreses sinklinare te lumit Drino.mbetje fluviale.koluviale c .litotipe terigjene f .litotipe karbonike Depozitime sipërfaqësore A ) Depozitime Aluvionale. sono costituiti da clasti eterometrici calcarei e selciosi. dal punto di vista geologico. variamente arrotondati e di classi granulometriche comprese tra i ciottoli ed i massi e. Litotipi jepet me një gradë të mirë dhe relativisht i rrumbullaktë. Il litotipo è riconducibile ai cicli sedimentari di età quaternaria del F. janë të përbërë nga klaste eterometrike kalciumi dhe silici. B) Depositi Fluviali . tale litotipo include materiale residuale (eluvium) e traspor- Gjeolgjia Qëndra historike e Bashkisë së Gjirokastrës. b . megjithatë përgjithësisht te medha.mbetje gravitative d .Litotipi carbonatici.Geologia Il centro storico del Comune di Gjirokastra è ubicato.colluviali .Depositi conglomeratici. c .mbetje aluvionale b .Litotipi terrigeni (flish). Il litotipo si presenta ben gradato e variamente arrotondato. por janë të pranishme dhe klaste të rralla me përmasa decimetrike.colluviali: sono depositi caratterizzati da tessitura medio -fine (prevalentemente da limo sabbioso-argilloso). Substrato e .Depositi fluviali . nga ana gjeologjike.

Loc. gravitativi a tessitura medio grossolana (ghiaie e ciottoli con abbondante matrice limoso argillosa).0 m. 168 . deri diku mediokre. jane te karakterizuara nga dimensione variabile klastesh qe nga cakelli deri tek guralecet. (vedi foto n. Granice. 9) riale te zones (eluvium) dhe te transportuara aty (colluvium). Il meccanismo deposizionale è essenzialmente dovuto alla gravità e pertanto si rinvengono ai piedi del rilievo montuoso di Mali i Gere (area Grehoti). Si individua con spessori variabili in gran parte del centro storico e lungo le vallecole con caratteristiche geotecniche variabili e talora mediocri. Nel fondovalle tali sedimenti si depositano a seguito di trasporto fluviale . (vedi foto n. sedimentet depozitohen nga transportet fluiviale dhe perrenjte (edhe pse neper nje rrjedhe te kufizuar) dhe granulometria e tyre mund te rezultoje e larte (rere dhe cakell). Mekanizmi depozitues padyshim qe i detyrohet gravitetit dhe per kete arsye keto depozitime jane gjetur ne kembet e relievit malor te Malit te Gjere (zona e Gerhotit). sono caratterizzati da dimensioni dei clasti variabili dalle ghiaie ai ciottoli. 8: Dep. Kjo lloj morfologjie eshte verejtur ne pjesen me te madhe te qendres historike dhe pergjate kodrinave. sono i depositi di origine quaternaria che si originano dalla rielaborazione delle formazioni carbonatiche sedimentarie marine presenti ad opera degli agenti morfogenetici. (Shih foto n.parallele al versante (tali da essere identificati anche come Depositi stratificati di versante -brecce-) con scarso o nullo grado di arrotondamento e grado di cementazione variabile e comunque ridotto. Lo spessore è consistente e > 5. lungo superfici piano .tato (colluvium) che viene depositato lungo i versanti dei rilievi collinari. Ne fundin e lugines.torrentizio (anche se comunque per un tragitto limitato) e possono anche risultare con granulometria di maggiori dimensioni (sabbie e ghiaie) dando luogo anche alla tipica morfologia a “conoide”. 6 Foto n. 7: Particolare della foto n. 8) C)Depositi gravitativi. pergjate siperfaqeve te sheshta paralele te faqeve te malit (aq sa mund edhe te identifikohen si: Depozitime te shtresezuara te faqeve) me nje grade rumbullakesimi shume te Foto n.8) C) Depozitimet Gravitative: Jane depozitimet me origjine katernare dhe qe e kane prejardhjen nga riperpunimi i formacioneve karbonike sedimentare detare te cilat u jane nenshtruar veprimit te agjenteve morfogjenetike. dhe paraqitet me trashesi variabile dhe me karakteristika gjeoteknike te ndryshueshme. duke i dhene forme keshtu morfologjise tipike conoide. te cilat depozitohen pergjate shpateve te relievit kodrinor.

risulta prevalentemente caratterizzata da marne argillose in strati sottili (vedi foto n. Mund te dallohen dy lloj shtresezimesh. Talora si rinvengono anche frequenti veli siltosi bruno-ocracei. shkembinjve argjilore gri dhe mbetjeve shkembore ngjyre okre.7). Substrato E) Litotipi terrigeni Sono costituiti dall'alternanza di marne. Il litototipo si rinviene compiutamnte sul rilievo morfologico ove è localizzato il Castello. marne calcaree. e. sidoqofte te ulet. di cui più prossima al sottostante litotipo calcareo.marnosa (vedi foto n. ajo mund te shihet e plote pergjate brinjeve te relievit kodrinor poshte keshtjelles dhe ne relievet lindore ne krah te lugines se Drinos. teresia e litotipit karakterizohet nga nje shtresezim pergjithesisht gerqelore-shkembore (shiko fotot 6. aq te cimentuara ne zona te ndryshme sa qe formojne shpesh nje horizont konglomerat (shiko foton 3) dhe me grade cimentimi variabile. Teresia e pergjithshme perbehet nga nje monoklinal. 5). Vihet re nje laminim shesh-paralele dhe gjithashtu vihen re edhe forma biopeshtjellimi. in strati sottili. in strati da sottili a medi (raramente spessi). nga te cilat. L'assetto generale è di una monoclinale con immersione orientale e con debole inclinazione (andamento circa NNW-SSE ed immersione ad Est di 1015°). Si distinguono due facies. Mosha e ketyre formacioneve daton nga periudha e Oligocenit te vone.D) Depositi conglomeratici: costituiti da ghiaie poligeniche eterometriche che sono localmente cementate tali da costituire un orizzonte conglomeratico (vedi foto n. me mase gurore te erret me shirita dhe 169 . con sottili intercalazioni pelitiche che aumentano in prossimità del passaggio litologico con i soprastanti depositi pelitici. pergjithesisht shkon nga 5 10 metra (shih foton 10). me zhytje lindore dhe me nje pjeresi te vogel (drejtimi edhte pothuajse Veri/Verilperendim-Jug/Juglindje dhe zhytja ne 10-15o ne Lindje). Litotipi paraqitet me nje gjeometri pothuajse tabulare. D) Depozitimet konglomerate: perbehen nga cakell poligjenik eterometrik. gati zero dhe me nje grade cimentimi variable. me shtresa pergjithesisht mesatare dhe ralle te trasha (shiko foton 2). 2). Shpesh vihen re edhe shtresa te shumta shkembore me ngjyre kafe-oker. spessi (vedi foto n. si rileva compiutamente lungo i fianchi del rilievo collinare ove sorge il castello nonché nei rilievi orientali a ridosso della piana del F. te holla. Nenshtresa E) Litotipe terigjene: perbehen nga nje alternim i shkembinjve gerqelore. Drino.9). F) Litotipet Karbonike: perbehen nga shkembinj gerqelore. me baze erozive dhe te kundert me ate te formacionit detar nen te. Litotipi lokalizohet pergjithesisht dhe i plote mbi relievin morfologjik ne te cilin gjendet Keshtjella. in strati da sottili a medi.7). 10). con selce scura in liste e noduli (vedi foto n. F) Litotipi carbonatici Costituiti da calcari micritici biancastri. Il litotipo si rileva con geometria pressoché tabulare e base erosiva in discordanza con la sottostante formazione marina. 3) con grado di cementazione e facies variabili localmente. solo raramente. lo spessore è generalmente compreso tra 5-10 m. marne argillose grigie e calcari marnosi color ocra. (vedi foto n. rezulton te jete e perbere nga shkembinj argjilore te holle (shiko foton 5). 1). la porzione sommitale del litotipo è caratterizzato da un facies prevalentemente calcareo . Affiora ulet. trashesia e tij. me e aferta me nenshtresen litotipo gerqelore. Trashesia eshte e ndjeshme dhe shkon mbi 5m (shih foto n. 6. Si individua una generale laminazione piano-parallela e talora si individuano anche forme di bioturbazione. L'età è riferibile all'Oligocene Inferiore.

ne zonen e brendshme shfaqen depozitime Flysh. gjate te cilit eshte realizuar nje ngritje e pergjithshme e rajonit te Mesdheut. in tale periodo di tempo. nje mekanizmi qe realizon nje ngritje te pergjithshme te siperfaqes.Quaternaria delinea quindi una suddivisione dell'Albania in quattro principali aree. dhe pikerisht ne kete periudhe jane depozituar karbonatet me origjine pelagjike. l'area si configura come una piattaforma neritica. Tali depositi sono riconducibili alla sequenza carbonatica di età riferibile dal Cretaceo Superiore all'Eocene. Zona Jonike perbente nje pellg pelagjik.Quaternaria che realizza un forte sollevamento generale della Regione Mediterranea. L'evoluzione neotettonica Pliocenico . qe shtohen ne afersi te peizazhit litologjik me depozitime te mbivendosura pelitike. Kufizimet dhe raportet shtresore midis litotipeve te ndryshme paraqiten ne harten gjeologjike dhe ne seksionet gjeologjike. Dal Dogger all'Eocene la Zona Ionica costituisce un bacino pelagico e. dhe duke filluar nga Triasiku i vone deri ne Liasikun e mesem. Ne bazen e seksionit stratografik shihen depozitimet avullore qe te cojne ne periudhen e Permian-Triasikut. La delimitazione ed i rapporti stratigrafici tra i vari litotipi sono stati riportati nella Carta geologica e nelle relative Sezioni geologiche. tale catena si configura come il risultato dell'evoluzione della microplacca Adriatica durante l'orogenesi alpina dal Triassico ad oggi.lungo la catena montuosa ad W del capoluogo. gjate orogjenezes alpine. qe nga Triasiku deri me sot. Kjo faze fillon me levizje tektonike shtendo- 170 . ky varg percaktohet te jete rezultat i evolucionit te mikropllakes Adriatike. la Regione di Gjirokastra è localizzata rrumbullakesime (shiko foto 1). Kuadri Tektonik Rajonal Konsideratat mbi paleogjeografine dhe mbi evolucionin tektonik . Inquadramento Tettonico Regionale Le considerazioni sulla paleogeografia e sulla evoluzione tettonico -sedimentaria dell'area rilevata si inquadrano con quelle note in letteratura relativamente a tutta la catena degli Albanidi. Nenpellgu i marre si pike referimi. ky lloj formacioni vazhdon deri ne periudhen e Miocenit te Mesem. dal Triassico Superiore al Liassico Medio. tale movimento si inquadra all'interno dell'evoluzione neotettonica Pliocenico . me nderfutje pelitike te holla . Dall'Oligocene si rilevano nella zona interna depositi di Flysh. Tale fase inizia con movimenti tettonici distensivi che interessano l'area interna del paese e creano una struttura ad horst e graben. Duke filluar nga periudha e Oligocenit. me shtresa te zakonshme deri ne te mesme (ralle te trasha). eshte mbivendosur mbi ate te Sazanit nepermjet Thrust. si sono depositati i carbonati di origine pelagica. tale formazione persiste fino al Miocene Medio. Qe nga fillimi i Miocenit te Mesem. ky lloj levizjeje perfshihet brenda evolucionit tektonik te periudhes se PliocenKaternarit. e dell'Albania in particolare. Keto depozitime datojne ne periudhen e Kreatikut te vone dhe te Eocenit. Zona Jonike.sedimentar te hapesires te mare ne shqyrtim. eshte i njejte me ate te treguar nga autoret si “Pellgu i Zones Jonike”. kuadrojne me ato te njohura ne literaturen per gjithe vargun e Albanideve. hapesira konfigurohet si nje platforme shkembore. Dall'inizio del Miocene Medio la Zona Ionica è sovrascorsa sulla Zona di Sazani mediante thrust che realizza un generale sollevamento dell'area. Alla base della sezione stratigrafica di tale zona si rilevano i depositi evaporitici riconducibili al Permiano-Triassico e. Il sottobacino di riferimento è quello indicato dagli autori come “Bacino della Zona Ionica”. dhe vecanerisht e Shqiperise. Ky lloj litotipi vihet re pergjate vargut malor ne Perendim te Qendres. Nga Doxheri deri ne Eocen.

immergente ad E-NE (raramente verso SE) con blanda inclinazione (~20°). te njejtes zone qe rezulton e perfshire se tepermi nga levizjet kompleksive Para-Pliocenike.(shiko fotot 4 dhe 15). 4 e 15). Evolucioni neotektonik Pliocen-Katernar percakton gjithashtu ndarjen e Shqiperise ne kater Zona kryesore: Rajoni i Gjirokastres gjendet ne brendesi te Zones se Jashtme Alpine. Granice. continentali (Conglomerati).lato Ovest del Castello. pergjate rruges midis lagjeve Palorto e Granice. 9: Dep. 10: Contatto stratigrafico in discordanza stratigrafica tra i Dep. quella che risulta fortemente interessata dai movimenti compressivi Pre . Foto n. ashtu edhe ato EocenikoOligocenike) perbejne nje monoklinale me drejtim te pergjithshem Veri/Veriperendim-Jug/Juglindje.piani sub verticali (vedi foto n.Pliocenici.Oligocenici) costituiscono una monoclinale con andamento generale NNW-SSE. sono stati rilevati dei piani di discontinuità di origine tettonica (piani di faglia) che hanno andamento circa N110 con elevata inclinazione . gravitativi a tessitura medio grossolana talora cementate con stratificazione apparente sub parallela (brecce di versante). Marini ed i Dep.all'interno dell'Area Esterna Alpina. prane ures mbi Gropen e Merajve. na u be e mundur te hipotezonim se nje thyerje e tille tektonike ka nje vijim hapesinor drejt jugut. nei pressi del ponte stradale sul Fosso Merajve e lungo la strada tra i quartieri di Palorto e Granice.Depositi Detritici. sic paraqitet edhe ne harten gjeologjike bashkengjitur ketij materiali. Tali considerazioni sono suffragate dalle risultanze del rilievo geologico eseguito anche lungo il versante a sud del Castello. Nel corso dei rilievi. qe perfshijne zonen e brendshme te vendit dhe krijojne nje strukture horst dhe graben. Sulla base di considerazioni morfologiche nonché dall'esame aereofotogrammetrico. Mbi bazen e konsideratave morfologjike dhe te studimit aerofotometrik.Paleocenici che Eocenici . Foto n. ove sese. jane verejtur shkeputje me origjine tektonike (plane shkembore) me drejtim rreth 110° Veriore dhe me pjeresi te madhe . Tettonica I depositi individuati (sia quelli Cretacico . Gjate rilevimit. si ritiene possibile ipotizzare che tale discontinuità tettonica abbia una continuità spaziale verso sud. come riportato nell'allegata Carta Geologica. te zhytura ne Lindje-Verilindje (ralle ne Juglindje) me nje pjerresi te bute (rreth 20°).plane sub vertikale . 171 . Tale discontinuità realizza in affioramento il contatto tettonico Calcari micritici . Loc. Tektonika Depozitimet e identifikuara (si ato Kreatiko-Paleocenike.

qe ka te beje me gerryerjen e niveleve argjilore me pak kompakte). 14). La superficie strutturale sopra menzionata è bordata ad ovest da una scarpata poligenica con influenza strutturale di altezza talora maggiore di 10mt. è localizzato il Castello. Keto konsiderata u vertetuan edhe nga rezultatet e rilevimit gjeologjik te kryer pergjate krahut jugor te Keshtjelles. 172 .m. che raggiunge ~ 375 mt. i depositi gravitativi di versante (brecce) e gli sbancamenti antropici.in affioramento è chiaramente distinguibile (alla mesoscala) una zona intensamente tettonizzata che interessa i depositi pelitico . qofte me veprimtarine e faktoreve antropike (nivelime perkatese modeste. La porzione più meridionale dell'area del centro storico è quella con maggior rilievo topografico. Pjesa me meridionale e Zones se Qendres historike. me nje lartesi akuale mbi 10 m. edhe me veprimtarine litologjike (erozioni selektiv. me ane te heqjes se materialit mga mali dhe dergimin e tij poshte ne lugine si nevoje te urbanizimit). sulla sommità del rilievo collinare. pjesa me veriore e kesaj skarpate eshte pjeserisht e stabilizuar nga prania e nje vegjetacioni te dendur. evidenziate la superficie strutturale inclinata del rilievo. 12: Accentuati fenomeni di erosione torrentizia lungo il fosso a sud del Castello. La morfologia dell'area ove sorge il centro storico è abbastanza dolce (limitata pendenza).l. gjendet keshtjella. Siperfaqja strukturore e siperpermendur kufizohet ne perendim nga nje skarpate poligjenike. 11: Panoramica del versante montuoso ad Ovest della Città. mund te lidhen. specie nel- Foto n. ku eshte qartesisht e dukshme (me shkalle te mesme) nje zone shume tektonike qe u perket depozitimeve pelitiko-ranore (shiko foton 14). ne pjesen me te larte te relievit kodrinor. Foto n.. CARATTERI GEOMORFOLOGICI GENERALI Le rotture morfologiche che si individuano all'interno del centro storico sono da porre in relazione sia a fattori antropici (prevalentemente modeste livellazioni con sbancamenti a monte e riporti a valle per l'urbanizzazione) che litologici (erosione selettiva in corrispondenza di livelli argillosi meno competenti). tale morfologia diventa invece più aspra sui rilievi collinari. KARAKTERISTIKAT E PERGJITHSHME GJEOMORFOLOGJIKE Thyerjet morfologjike qe vihen re ne brendesi te Qendres historike. s. eshte zona qe paraqet relievin me te madh topografik.arenacei (vedi foto n. la porzione più settentrionale di tale scarpata è in parte stabilizzata dalla presenza di una fitta vegetazione. qe arrin lartesine rreth 375 m mbi nivelin e detit.

ed in particolare la differente competenza dei litotipi individuati. Geomorfologia Il centro storico del Comune di Gjirokastra è localizzato in corrispondenza del piede del versante orientale di un rilievo montuoso (m. abbia condizionato profondamente l'evoluzione morfodinamica dell'area ad opera degli agenti morfogenetici. nga prania e siperfaqeve strukturore (perbehen nga siperfaqe te shtreses se litotipeve gerqelore) qe perbejne krahun lindor te antiklinales se Malit te Gjere (shiko fotot 11-16). gjithsesi mendohet se evolimi i vone (i epokes se Katernarit) tektonik (ngritje e zones) ka kontribuar ndjeshem ne morfogjenezen lokale. sidomos ne zonen e Keshtjelles. Fenomenet gravitacionale qe i detyrohen erozionit selektiv te litotipeve argjilore. unitamente ad un Morfologjia e zones mbi te cilen shtrihet qendra historike eshte mjaft e embel (ka nje pjeresi te kufizuar). hanno avuto una maggiore influenza sull'evoluzione degli elementi geomorfologici presenti e del paesaggio I fenomeni franosi. sono del tipo deformazioni crolli. po kjo morfologji. Studimi i kryer na lejoi qe te percaktonim se si kompleksiviteti litologjik dhe strukturor. si ritiene comunque che la recente (di epoca quaternaria) evoluzione tettonica (con innalzamento dell'area) possa aver contribuito significativamente alla morfogenesi locale. dhe nga nje rrjet hidrik siperfaqesor. tuttora attivi. ne Perendim nga nje berthame e banuar e qendres historike. I fenomeni gravitazionali presenti dovuti ad erosione selettiva dei litotipi argillosi. se bashku me rrezikun gravitacional qe lind nga pjeresia e madhe topografike. unitamente all'elevato richiamo gravitazionale dovuto all'elevata pendenza topografica ed alla carenza di una adeguata rete di deflusso idrico superficiale. ne afersi te bashkimit me fushen aluvionale te Lumit Drino. tektonike dhe strukturore. ende aktive. essi sono diffusi in corrispondenza delle litologie più pelitiche e delle coperture eluvio-colluviali a prevalente composizione argillosa. njekohesisht me nje transportim te kufizuar gravitacional. 11-16). e Kishajt) in prossimità del raccordo morfologico con la pianura alluvionale del F. ad W del nucleo abitato del centro storico. rrezime. tettonici e strutturali. ka kushtezuar thellesisht evoluimin morfologjik te zones e cila ndodhet nen veprimin e agjenteve morfogjenetike. dhe ne vecanti kompaktesia e ndryshme e lototipeve te studiuara. paraqiten te llojit: deformime. nonché l'azione gravitativa. gjendet ne kembet e krahut Lindor te nje relievi malor (Mali i Kishajt). formimin e nje trashesie te konsiderueshme depozitimi detritesh te 173 . L'aspetto morfologico d'insieme dell'area studiata è caratterizzato quindi. Si rileva infatti che i litotipi calcari hanno subito un processo di degradazione fisica e meccanica particolarmente intensa e tale da permettere. Fenomenet rrenimtare. Ne fakt vihet re se litotipet gerqelore i jane nenshtruar nje procesi degradimi fizik dhe mekanik intensiv dhe ne permasa te tilla qe te lejonte. kane patur nje ndikim me te madh mbi evolucionin e elementeve gjeomorfologjike te peisazhit. creep dhe rreshqitje. per te mos perjashtuar veprimin gravitacional. ato jane te shperndara sipas litologjive me pelitike dhe te shtresave mbuluese eluvio-colluvionale me perberje argjilore.l'area del Castello. megjithate ashpersohet ne relievet kodrinore. Drino. Lo studio condotto ha permesso di evidenziare come l'assetto litologico e strutturale complessivo. Gjeomorfologjia Qendra historike e Bashkise se Gjirokastres. ne te cilen. creep e scivolamenti. ove gli elementi geolitologici. dalla presenza di superfici strutturali (costituite dalle superfici di strato dei litotipi calcarei) che costituiscono il fianco orientale dell'anticlinale di Mali i Gere (vedi foto n. elementet gjeolitologjike. Aspekti morfologjik i teresise se zones se studiuar karakterizohet.

Sulla sommità di uno dei suddetti rilievi. specie in Loc. Fragmentimet. tale struttura sorge su di una superficie strutturale costituita da depositi conglomeratici variamente cementati (vedi foto n. ose skarpata perrenjsh te formuara nga erozioni. ovvero a depositi del tipo glacìs . pergjithesisht te cimentuara (shiko foton 3). mund te hidhet hipoteza se keto depozitime e kane origjinen ose nga aktiviteti i Lumit Drino gjate epokes se Kuternarit. 3). Grehoti e Granice (vedi foto n.limitato trasporto gravitativo. 12) ovvero scarpate di erosione torrentizia sia attive che relitte (laddove sono oramai inglobate all'interno del nucleo abitato). in evidenza anche le opere sottoscarpa di sostegno alla strada. Duke u nisur nga shkalla e rrumbullakesise se klasteve. In relazione al grado di arrotondamento dei clasti.arenacei hanno invece subito una erosione selettiva in corrispondenza della frazione marnosa tale da determinare fenomeni di approfondimenti in alveo (fosso a sud del Castello . qe jane te afta te krijojne fenomene fundosjeje (gropa ne jug te Keshtjelles . Litotipet pelitiko-ranore nga ana tjeter kane pesuar nje erozion selektiv qe korrespondon me disa thyerje shkembore te permasave te tilla. Drino in epoca quaternaria. Ne pjesen me te larte te njerit prej ketyre relieveve. 174 . 14: fenomeni gravitativi superficiali (del tipo creep) lungo i ripidi versanti coinvolgenti la vegetazione. 9). kjo strukture qendron mbi nje siperfaqe strukturore te perbere nga depozitime konglomerate. la formazione di un consistente spessore di depositi detritici di versante (brecce). topograficamente il più alto. si può ipotizzate che tali deposti siano stati originati da episodi deposizionali riconducibili o all'attività del F.shiko foton 12). atij topografikisht me te larte. Il piede di tale rilievo montuoso è solcato da nume- faqes malore. qofshin keto aktive ose jo (behet fjale per skarpata te perfshira tashme ne brendesi te berthames se banuar). La frazione maggiormente calcarea determina invece morfologie in rilievo. Foto n. ne pjesen me te madhe te tyre gerqelore. gjendet keshtjella.Vedi foto n. sidomos ne zonen e Gerhotit dhe ne Granica (shiko foton 9). Kembet e ketij relievi malor jane te gdhendura nga Foto n. è localizzato il Castello. percaktojne morfologjine e relievit. 13: Briglie fluviali lungo il fosso a sud del Castello al fine di contrastare l'azione erosiva del torrente. ose jane depozitime te llojit glacis. I litotipi pelitico .

I fossi si sviluppano incidendo significativamente i fianchi dei rilievi collinari caratterizzati da litotipi maggiormente argillosi. duke formuar gryka te ngushta ne forme “V”-je. invece.). Drino. pergjate pjeses jugore te relievit mbi te cilin gjendet Keshtjella (shiko foton 17). dhe behen aktive vecanerisht gjate renies se meteoriteve. tali fossi sono caratterizzati da un regime marcatamente torrentizio e sono attivi esclusivamente in occasione di precipitazioni meteoriche. confluiscono. ne depozitimet koluviale siperfaqesore vihen re thyerje te llojit creep (shiko foton 13). Gropat zhvillohen duke ndikuar ne menyre domethenese mbi shpatet e relieveve kodrinore. dopo un breve tragitto (< 1km. praticamente non è stata oggetto di insediamenti antropici significativi in quanto soggetta a fenomeni di esondazione. pas rreth nje kilometer nga pikenisja e tyre. keto fenomene jane verejtur ne zonat e karakterizuara nga nje cementim me i vogel i depozitimeve. sia sulla sommità dei crinali collinari. Ne fakt. te cilat karakterizohen nga litotipe pergjithesisht argjilore.rosi fossi laterali che. pergjithesisht nuk ka qene objekt i nje urbanizimi antropik te theksuar. dhe ndoshta korrespondojne edhe me linjat e dobesimit strukturor. dhe jane ndikuar qofte nga energjia e relievit. qofte nga regjimi klimatik lokal. quindi. Laddove i depositi hanno un maggior spessore si rilevano anche fenomeni di tipo misto (scivolamento e/o colamento). ashtu edhe mbi kreshtat kodrinore. numerosi muri di contenimento per permettere l'espan- shume gropa anesore. Il rilievo morfologico ha evidenziato inoltre la presenza di crolli di blocchi di conglomerati lungo la porzione sud del rilievo ove è localizzato il Castello (vedi foto n.). è stato chiaramente condizionato dal locale assetto topografico e morfologico. tali fenomeni sono localizzati in corrispondenza di zone a minor cementazione dei depositi e sono agevolati sia dall'energia di rilievo che dal regime climatico locale. in sinistra idrografica nel F. vihen re edhe fenomene te llojit te perzier (reshqitje dhe/ose shkeputje). te cilat. bashkohen me pellgun hidrografik te lumit Drino. pervec te tjerash ka nxjere ne pah edhe pranine e rrezimeve te blloqeve shkembore konglomerate. La pianura alluvionale del F. duke pershtatur pjeresine natyrale topografike. bie ne sy se ndertimet jane zhvilluar qofte pergjate shpateve te relievit malor ne Perendim. Si nota infatti che l'edificazione ha avuto sviluppo sia lungo i fianchi dei rilievi montuosi ad W. Nel corso dei secoli sono stati realizzati. forse in corrispondenza anche di linee di debolezza strutturale. keto gropa karakterizohen nga nje regjim i theksuar perrenjsh. Ulteriori dissesti gravitativi sono stati localmente rilevati laddove lo spessore delle coperture risulta significativo (>2m. e determinando strette ed incise vallecole a”v”. assecondando la naturale pendenza topografica. Thyerje te tjera gravitacionale jane verejtur vecanerisht ne zonat ku trashesia e shtresave mbuluese eshte e ndjeshme (mbi 2m). Relievi morfologjik. Aktiviteti antropik Zhvillimi i aktivitetit antropik dhe vecanerisht ai i qendrave te banuara. Drino. Gjate shekujve jane ndertuar shume mure mbajtese per te bere te mundur ekspansionin urbanistik te . aq sa ka qene subjekt i fenomeneve te permbytjeve. 13). Ne zonat ku depozitimet kane nje trashesi me te madhe. Attività antropica Lo sviluppo dell'attività antropica e degli insediamenti in particolare. nei depositi colluviali superficiali si evidenziano dissesti del tipo creep (vedi foto n. 17). Fusha aluvionale e lumit Drino. eshte kushtezuar dukshem nga perberja topografike dhe morfologjike e zones.

sic fossi. che le aree ricoperte da vegetatacion spontan. sulla base di jane shume te perhapura. pica si manifesta anche Aktiviteti i ngjeshur attraverso la modifica del antropik manifestohet edhe regime idrografico superfinga modifikimi i regjimit ciale. 15: Lato Sud del Castello. localizzate lungo i fossi (di mund te jene digat dhe traversat (bien ne sy vecanerisht particolare evidenza quelle localizzate a sud del ato te verejtura ne jug te Keshtjelles . sembrano diffusamente presenti. zioni) che determinano un rallentamento ovvero un Nderhyrje te tjera antropike (sic mund te jene nderimpedimento al naturale deflusso idrico superficiale. Drino. (sic vihet re ne (in corso d'opera l'intervento lungo il Bulevard Shtatori zonen e Pazarit) ashtu edhe ne periudhen aktuale del F. foto n. oramai. aree con maggiore acclività. timet dhe muret) qe percaktojne nje ngadalesim per te sono state realizzate di recente lungo il Fosso che attramos thene nje pengese per shperndarjen hidrike natyversa il quartiere 11 Janari (subito a nord-est del rore siperfaqesore. specie all'interno del rilievo ove è ubicato il Castello. si gjate epokave te rea del Pazar) che attuale shkuara. (nderhyrja ende ne punim gjate Bulevardit 18 Shtatori. sidomos ne brendesi te relietestimonianze raccolte. quali briglie e traverse. Merajve). te gjithe muret e nderhanno comportato sbancatuara kane kerkuar marrje menti a monte e rinterri. Si rilevano infatti hidrografik siperfaqesor. 176 . shpesh transportimin verso valle. tali muri nes.shiko dokumentaCastello . duket se terranee (cunicoli. opere di intubamento dei Vihen re punime per vendofossi nel tratto che attraversje tubacionesh ne gropat qe Foto n. qellimi i te cilave eshte kufizimi i vepricercare di limitare l'azione erosiva dei fossi stessi (vedi mit eroziv te ketyre gropave (shiko foton 13). non è stato dertojme pozicionimin e gropave te mundshme nentokepossibile ricostruire l'andamento di eventuali cavità sotsore. Eshte per tu theksuar gjithashtu se zonat me vegjeSi segnala inoltre. Ulteriori interventi antropici (quali muri ed edificane gropen e Merajve). te cilat. jane kryer kohet e fundit ne gropen Castello) in prossimità del raccordo con la piana alluqe pershkon lagjen 11 Janari (drejperdrejt ne Verivionale del F. vit mbi te cilin eshte vendosur Keshtjella. e shtresave me trashesi te L'intensa attività antrondjeshme drejt lugines. infine. hanno estensione limitata alle zuar. Gjate ketij studimi nuk kemi pasur mundesi te rinNel corso della presente indagine. sia in gjenden pergjate Qendres in corrispondenza di una zona tettonizzata (faglia). 13). grotte e scantinati) che. tashme kane nje shtrirje shume te kufizione spontanea. dheu dhe materialesh nga anche di notevole spessore. sipas deshmive te mbledhura. Lindje te Keshtjelles).vedi documentazione fotografica) al fine di cionin fotografik). malet. all'interno del substrato marino si evidenza la discontinuità di giacitura degli strati sa il centro storico. Si rilevano inoltre numerose opere trasversali ai Vihen re punime te ndryshme qe perfshijne gropa.sione urbanistica del centro Qendres historike drejt lugistorico verso valle. epoca passata (come nell'ahistorike.

Depozitimet pelitike te formazione marina presentano un macionit detar paraqesin nje grado di permeabilità primaria grade pershkueshmerie fillestare molto ridotto. Depozitimet eluvio-kolupresentano un grado di permeabiviale paraqesin nje pershkueshlità molto variabile in relazione meri shume variabile. I depositi carbonatici della D. tale litotipo si conshume te reduktuar.Palegenica sono serise Kreatiko-Palegjenike caratterizzati da una ridotta perkarakterizohen nga nje perFoto n. nje sasie te ndjeshme uji. HIDROGJEOLOGJIA Litotipet e zbuluara paraqesin grada te ndryshme pershkueshmerie nga uji dhe mund te ndahen ne tre komplekse kryesore hidrologjike: a. te lidhur alla frazione granulometrica preme thyerjet granulometrike te valente. por mesatare.IDROGEOLOGIA I litotipi individuati presentano differente grado di permeabilità e pertanto possono essere distinte tre principali complessi idrogeologici: a. (mbulon rreth 60% te nevojave). I depositi pelitici della forC. "acquitard" e non permettono un por nuk lejojne grumbullimin e significativo accumulo idrico. d. Drino sono in prevaA. depositi carbonatici. meabilità primaria ma con pershkueshmeri fillestare e reduk- 177 . Depozitimet aluvionale te lumit Drino perbehen lenza costituiti da ghiaia e sabbia. depozitime pelitike d. depositi detritici eluvio-colluviali. e comunque generalmenpranishme. bledhes baze. dhe mund te perconsiderare con permeabilità buona (i valori possono caktohen si me pershkueshmeri te mire (vlerat mund essere stimati intorno a 1 cm/s) e costituiscono l'acquite vleresohen deri rreth 1cm/s) dhe perbejne ujesjellefero di fondovalle. I depositi eluvio-colluviali B. Ne pjesen me te madhe te saj. depositi alluvionali. depozitime detritesh eluvio-koluviale c. si configurano come konfigurohen si gropa me uje. 16: Frattura lungo un piano sub verticale all'interno dei depositi conglomeratici. c. depozitime aluvionale b. Pikerisht per kete arsye to le acque emunte necessitano di keto ujera kane nevoje per nje un processo di potabilizzazione. furnizohet pikerisht nga ky ujesjelles 60% dei fabbisogni). B. I depositi alluvionali del F. ky lloj litotifigura pertanto come "acquiclupi konfigurtohet si nje ujemde" basale. qytegiona per la maggior parte da tale acquifero (circa il ti i Gjirokastres. C. Depozitimet karbonike te serie Cretacico . depositi pelitici. D. La città di Gjirokastra si approvvisin e fundlugines. depozitime karbonike A. b.. Sidoqofte ky ujesjelTale acquifero risulta però parles rezulton te jete vecanerisht i ticolarmente vulnerabile ed a demtueshem dhe rezikohet nga rischio di inquinamento e pertanndotjet. ato te medio. e pertanto sono da pergjithesisht nga cakelli dhe rera. proces kthimi ne uje te pijshem.

a trazione ≥ N g/cm3 % 2 = 1. Vleresimi i kryer mund te merret si baze. kane per qellim te na japin tregues te teresise .15 10÷20 2. 1. La valutazione svolta è da intendersi di massima in quanto all'interno dello stesso litotipo è possibile riscontrare caratteristiche fisico-meccaniche differenti in quanto sono numerosi i fattori che possono influenzare tali parametri.3÷2.0÷2. ashtu edhe gjeoteknike te tyre. CARATTERI LITOLOGICO TECNICI La caratterizzazione dei terreni presenti è stata eseguita mediante confronto con i valori noti in letteratura e con i valori desunti dalla ricerca bibliografica svolta.0÷2.9 2. mentre la coltre superficiale risulta coinvolta nei dissesti gravitativi e pertanto presenta caratteristiche geomeccaniche assolutamente scadenti.7 400÷550 40÷80 Resist. considerando sia la disposizione delle caratteristiche litologiche e geotecniche degli stessi. 178 . tuar. 1.7 400÷550 40÷80 Pesha e volumit Poroziteti Rezist. duke mare ne konsiderate si shperndarjen e karakteristikave litologjike. ndaj pres. Coefficienti geotecnici medi.05 7÷40 2÷5 2. integra (argilla marnosa) KARAKTERI LITOLOGJIKO-TEKNIK Karakterizimi i ketyre terreneve eshte realizuar me ane te krahasimit te vlerave te njohura ne literature dhe vlerave te nxjera gjete kerkimeve. por me nje pershkueshmeri dytesore shume me te larte ne afersi te zonave tektonike.6 2. nenshtresa detare ka karakteristika gjeomekanike te larta. Rp Kg/cm2 = Pt Kg/cm2 = In definitiva si può affermare che il substrato marino ha caratteristiche geomeccaniche elevate. sebbene non ancora sfruttate ai fini idropotabili. Mbi bazen e studimeve bibliografike. Le considerazioni svolte in merito ai valori geomeccanici dei terreni presenti hanno il solo di fornire un'indicazione d'insieme immediata. Ghiaie Colluvioni fini Form. me qellim qe te verifikohet cilesia dhe dsisponibiliteti i ketyre burimeve hidrike.05 7÷40 = 2÷5 2.8÷1.3÷2.05÷2. duke qene se ne brendesi te ketij litotipi mund te ndeshen karakteristika fiziko-mekanike te ndryshme. Mendojme se studimi i ketyre burimeve duhet te thellohet ne te ardhmen.15 10÷20 2.2÷2. vihen re gjithashtu fenomene shume te perhapura karstike. Si ritiene pertanto che lo studio di tali risorse dovrebbe essere sviluppato in un prossimo futuro al fine di verificare la qualità e la disponibilità di tale risorsa idrica. ndaj terh. po te kemi parasysh faktoret e shumte qe mund te ndikojne ne keto parametra. (shkemb argjil) Calcari Kalcium Peso di volume Porosità Resist.9 2.8÷1. Perfundimet e nxjerra ne baze te vlerave gjeomekanike te terreneve te mesiperme. Sulla base della indagine bibliografica svolta si rilevano inoltre diffusi fenomeni di carsismo e si individuano anche sorgenti carsiche.6 2. a pressione Rp Kg/cm2 = Pt Kg/cm Rezist.meabilità secondaria tanto più elevata in prossimità delle zone tettonizzate. Koeficientet gjeoteknike mesatare Cakell Koluvione fine Form. ≥ N g/cm3 % = 1. dhe jane zbuluar edhe burime karstike. Koeficientet gjeoteknike mesatare mund te vleresohen ne kete menyre: Tab. ndersa mbulesa siperfaqesore rezulton e perfshire nga demtimet gravitacionale. integr. I coefficienti geotecnici medi possono essere così valutati: Tab. Perfundimisht mund te pohojme se.2÷2. edhe pse keto burime nuk jane shfrytezuar ende per qellime konsumi. dhe paraqet karakteristika gjeomekanike te dobeta.05÷2.

gjeomorfologjike dhe strukturore per vleresimin e sakte te raporteve midis aktivitetit antropik dhe urbanizimit te qendres historike ne vecanti dhe kontestit teritorial lokal.aktiviteti i forte i shpateve te maleve . Il presente studio. avvenire con caratteri tali da modificare negativamente l'aspetto naturale originario dei luoghi. Me skenare nenkuptojme zonat ne te cilat disa fenomene natyrore . ed il locale contesto territoriale. ne kete kontekst u evidentuan situatat kritike qe kane kushtezuar aspektin urbanistik lokal. . qofshin keto ne veprim apo potenciale .elevata acclività dei versanti. In tale contesto per scenari si intendono le aree in cui alcuni fenomeni naturali .dissesti idrogeologici (frane) sia in atto che potenziali . Skenaret e rezikut Studimi i kryer na lejoi qe te perftonim njohurite e nevojshme baze gjeologjike. ha permesso di delineare gli elementi geologico-strutturali che possono indurre scenari di pericolosità geologica e sismica alla scala di studio.skarpata me lartesi te ndjeshme .demtimet hidrogjeologjike (rreshqitjet e dheut).si psh erozioni. Foto n.depozitime siperfaqesore me karakteristika mekanike te dobeta. Ky studim. levizjet gravitacionale .scarpate di altezza elevata. Jane percaktuar ne vijim faktoret kryesore: . edhe pse mund te cilesohet si ne vijimesi te studimeve specifike fillestare per nje planifikim te sakte urbanistik. 18 Panoramica da sud . se in atto. e strutturali di base necessarie per valutare correttamente i rapporti tra l'attività antropica. geomorfologiche. Foto n.potrebbero o possono. sebbene debba quindi essere inteso quale propedeutico ai successivi specifici studi preliminari per una corretta pianificazione urbanistica. na ka lejuar qe te nenvizojme elementet gjeologjiko-strukturore qe mund te krijojne skenare rrezikshmerie gjeologjike dhe sizmike ne shkallen e studimit. . 17: Panoramica nord del centro storico. in evidenza i crolli di massi conglomeratici lungo il lato sud del rilievo 179 . Si rilevano pertanto i seguenti principali fattori: . e l'insediamento urbanistico del centro storico in particolare.quali ad es.. erosioni.Scenari di pericolosità Lo studio eseguito ha permesso di acquisire le conoscenze geologiche.mund te zhvillohen me karakteristika te tilla qe te modifikojne negativisht pamjen natyrale origjinale te vendit.ovest del Castello. movimenti gravitativi. in tale contesto sono state evidenziate quindi le situazioni di criticità che hanno condizionato il locale assetto urbanistico.

SISMICITÀ DELL'AREA Il bacino del Mediterraneo e le zone circostanti sono interessate da un'intensa attività sismica che evidenzia la complessa geodinamica di quest'area. ferkimit dhe bashkeveprimit midis pllakes euroaziatike dhr asaj arabo-afrikane. Nje zone tjeter vecanerisht aktive nga kendveshtrimi sizmik eshte edhe lugina e Drinos. Il territorio del Comune di Gjirokastra rientra tra le aree classificate sismiche ai sensi della normativa vigente. Nga analizat e te dhenave sizmologjike dhe paleomagnetike. duke qene se keto perfundi- 180 . dhe duke vrare rreth 400 ushtare turq. dhe intensiteti maksimal i pritur i nje aktiviteti sizmik te mundshem eshte me magnitude 6. con intensità all'epicentro I ≥ VIII MSK-64 (scala Medvedev.9. Konsideratat e mesiperme jane te nje niveli te pergjithshem dhe fillestar.depositi superficiali di caratteristiche meccaniche scadenti. in particolare la provincia di Gjirokastra è ricompresa nella zona sismica di settimo grado della scala Rihter e l'intensità massima attesa di un eventuale sisma è M = 6. .Te cara dhe zona tektonike .9 balle. sipas normativave ne fuqi. Un'altra area particolarmente attiva dal punto di vista sismico include la fascia del Drino all'interno della placca Europea. ne brendesi te pllakes europiane. Anche l'analisi storica evidenzia come in Albania si siano verificati fino al 1900. almeno 55 terremoti. risulta infatti è evidente come l'area mediterranea e le zone circostanti debbano la loro morfologia all'interazione fra le placche euroasiatica.0÷6. nga ky kendveshtrim mund te nxiret perfundimi se pjesa me e madhe e termeteve me te fuqishem ndodhin pergjate linjave te percaktuara qarte. ed almeno 36 nel corso del XX sec. deri ne vitin 1900 kane ndodhur te pakten 55 termete dhe te pakten 36 te tille gjate shekullit XX. Sponheur and Karnik 1964). rezulton se Shqiperia eshte nje nga vendet me aktivitetin me te larte sizmik te Europes. Sponheur and Karnik 1964). paleomagnetici si evidenzia che in Europa l'Albania è una delle aree maggiormente attive riguardo l'attività sismica. linja qe koincidojne me kufirin midis pllakes europiane dhe mikropllakes adriatike. edhe Gjirokastra u godit nga nje termet shkaterrimtar. ed uccidendo 400 soldati turchi. ne vecanti rajoni i Gjirokastres perfshihet ne zonen sizmike te grades se shtate sipa shkalles Rihter. . Dalle analisi dei dati sismologici.Rrjedhje siperfaqesore dhe nentokesore hidrike.. a tale riguardo si rileva che la maggior parte dei terremoti più intensi si verificano lungo degli allineamenti ben definiti. qe evidenton kompleksitetin gjeodinamik te kesaj zone. africana e araba.faglie ed aree tettonizzate. Tra questi si ricordano come particolarmente devastanti quelli nel corso del 1851 che colpirono Berati distruggendo molti edifici. sic jane bregu AdriatikoJonian. me intensitet ne epiqender qe varion nga I≥VIII MSK-64 (Medvedev. tra cui anche il castello. eshte e dukshme qe zona mesdhetare dhe ato qe e rethojne ate.. come la costa Ionica .circolazione idrica superficiale e sotterranea. . ne menyre analoge. perfshire edhe Keshtjellen. coincidenti con il limite tra la placca Europea e la Microplacca Adriatica.Adriatica. analogamente anche Gjirokastra nel dicembre 1866 fu colpita da un devastante terremoto. Teritori i Bashkise se Gjirokastres futet ne zonat e klasifikuara sizmike. Le considerazioni sopra espresse sono da intendersi a livello esclusivamente generale e KARAKTERISTIKAT SIZMIKE TE ZONES Pellgu i Mesdheut dhe zonat qe e rrethojne ate jane te perfshira nga nje aktivitet sizmik intensiv. Edhe analiza historike ve ne dukje se ne Shqiperi. ia detyron morfologjine e saj.0÷6. Midis ketyre mund te permenden vecanerisht termetet qe gjate 1851-it goditen Beratin duke shkaterruar shume shtepi. ne dhjetorin e vitit 1866.

Tali approfondimenti di indagine permetterebbero. almeno. qofte ne nje shkalle te gjere. permetterebbe di caratterizzare dal punto di vista sismico i litotipi presenti. • Carta geomorfologica • Carta litologico-tecnica • Carta pericolosità geologica • Carta pericolosità sismica. dei seguenti elaborati. sic jane psh strukturat mbajtese themelet. • Harta gjeomorfologjike • Harta Litologjiko-teknike • Harta e rrezikshmerise gjeologjike • Harta e rrezikshmerise sizmike Gjithashtu eshte e nevojshme qe rindertimi litologjiko-strukturor i kryer nga ky studim duhet te verifikohet ne vend. gli eventuali interventi necessari per la mitigazione del rischio dei singoli edifici. qofte ne nje shkalle me te detajuar. me ane te studimeve te metejshme. 181 . di verificare puntualmente l'eventuale sviluppo delle discontinuità rilevate. mund te percaktoheshin. quali ad es. in primo luogo. me jane nxjere nga bibliografia e meposhteme.. Keto studime te metejshme do te benin te mundur. Per reduktimin e rrezikut sizmik eshte e nevojshme sidoqofte qe te kryhen te gjitha studimet qe kane te bejne me pasurine ndertimore egzistuese si nga kendveshtrimi sizmik.. Si ritiene parimenti necessario che la ricostruzione litologico strutturale. ne menyre qe te mund te behen vleresime me te sakta lidhur me aktivitetin sizmik te zones dhe qytetit te Gjirokastres ne vecanti.. me qellim qe te thellohen njohurite mbi keta sektore. CONSIDERAZIONI FINALI Sulla base delle considerazioni sinora svolte. Per la riduzione del rischio sismico è comunque necessario predisporre puntualmente tutte le indagini che riguardano il patrimonio edilizio esistente dal punto di vista sismico e strutturale. ashtu edhe me ane te provave gjeofizike ne vend. e. Risulta di tutta evidenza quindi. Prandaj eshte e dukshme nevoja e studimeve te metejshme specifike. si fillim te verifikoheshin thyerjet e verejtura. ashtu edhe nga ai strukturor. dhe pse jo faktoret e nevojshem te rrezikut per te percaktuar nderhyrjet e nevojshme per zvogelimin e rrezikut per cdo banese. etj. per te perfunduar te pakten redaktimin e punimeve te meposhteme. fondazioni etc. si ritiene quindi assolutamente necessario che vengano svolti ulteriori studi al fine di approfondire esaustivamente le conoscenze di settore finalizzate alla redazione. eshte absolutisht e nevojshme qe te kryhen studime te metejshme. struttura portante. skenaret e rrezikshmerise sizmike. la necessità di successivi e specifici studi per le puntuali valutazioni riguardo la sismicità dell'area e della città di Gjirokastra in particolare. debba essere verificata in sito mediante ulteriori ed approfonditi studi. gli scenari di pericolosità sismica nonché i fattori di rischio necessari per individuare. KONSIDERATAT PERFUNDIMTARE Mbi bazen e konsideratave te nxjerra deri tani. si me ane te rilevimeve gjeologjiko-strukturore.preliminare in quanto sono state desunte dalla bibliografia citata. per nje planifikim te sakte dhe te rregullt territorial. successivamente. dhe ne vijim te karakterizoheshin nga kendeveshtrimi sizmologjik keto litotipe. Si sinteze e studimeve me te thelluara. Quale sintesi di tale approfondimento di studio si potrebbero individuare. eseguita con il presente studio.. sia a vasta scala che a scala di maggior dettaglio. quale fine ultimo. per una corretta pianificazione territoriale. sia mediante rilievi geologico-strutturali di dettaglio sia mediante prove geofisiche in sito.

Provinciale Ascoli Piceno-Resp. Pittorici .l.Operatore GIS Aerofotogrammetria e stereorestituzione Ing. dell'arte . Arian KOSHI Prof. Andrea ERCOLI .r. Roberto CAPANCIONI .Firenze) Dott.AERTECNO S. Guido BOTTICELLI (Doc. Teodor BILUSHI . Intern.Operatore GIS Geom. Vladimir QIRJAQI Ing. tecnico comune di Gjirokastra Gis e informatizzazione cartografica Università di Gjirokastra Prof. SIT Provincia di Ascoli Piceno) Indagini di settore Rapporto tra normativa vigente e NTA di Piano: Indagini geologiche-geomorfologiche: Analisi storica degli intonaci e delle malte Analisi chimico-fisiche delle malte e leganti: Indagini Storiche Informatizzazione ARC/INFO Procedure informatizzate Geol.Consulente Informatico P. Ing.GEOSERVICE S. Filippo GIROLAMI .l. Carlo BRUNORI (Funzionario Amm.I. UFFICIO DI PIANO di Gjirokastra: Istituto dei Monumenti Uff. Arch.r.I. Ivan CIARMA . Macerata) Prof. Claudio CARDUCCI (Funzionario Amm.Univ. Alfred MAMANI Ing. restauro App.S.Univ.Aspetti urbanistici e del restauro Coordinatore .Resp. Vladimir QIRJAQI Arch. Pierluigi FERRACUTI (Docente di Chimica dei Materiali da Costruzione .Aspetti Urbanistici e G. Bruno BONIFAZI (Esperto GIS . Provinciale Ascoli Piceno) Prof. Giorgio BORGHINI . Fabrizio TORRESI (Esperto in Pianificazione dei Centri Storici) Ing. PTC) Geol.Piano di Recupero del Centro Storico di GJIROKASTRA GRUPPO DI CONSULENZA: Coordinatore .

I.Firenze) Dott. Ark. Teodor BILUSHI .r. Carlo BRUNORI (Funksionar i Adm.r. DELLE PIETRE DURE . Filippo GIROLAMI . Roberto CAPANCIONI . Guido BOTTICELLI (Profesor restaurimeve IST. Arian KOSHI Prof. ZYRA E PLANIT: Drejtoria Rajonale e Monumenteve Zyra e Urbanistikes .l. P.Bruno BONIFAZI (Ekspert GIS .Pergj. Alfred MAMANI Inxh. Giorgio BORGHINI .Operator GIS Gjeom.Konsulent Informatik.Aspektet urbanistike dhe G. Provinciale Ascoli Piceno) Prof. PTC) Gjeol.Plani i Rikuperimit te Qendres Historike GJIROKASTER GRUPI KONSULENCES: Koordinator-Aspektet urbanistike dhe te restaurimit Koordinator .I.AERTECNO S. Claudio CARDUCCI (Funksionar i Adm.S.Bashkia e Gjirokastres Gis dhe informatizimi hartografik Universiteti i Gjirokastres Prof.GEOSERVICE S. Vladimir QIRJAQI Inxh. Inxh. Andrea ERCOLI .SIT Provinca Ascoli Piceno) Kerkimet sektoriale Raporti midis normatives ne fuqi dhe NTA te Planit: Kerkimet gjeologjike-gjeomorfologjike: Analizat historike te suvave dhe llacit Analizat kimiko-fizike e llacit dhe materialeve lidhes: Kerkimet Historike Informatizimi i ARC/INFO Procedurat e informatizuara Aereofotogrametria e stereorestituimit: Inxh. Provinciale te Ascoli Piceno-Pergj. Pierluigi FERRACUTI (Profesor i Kimise per Materialet Ndertimore EUF.l. Fabrizio TORRESI (Ekspert per Planifikimin e Qendrave Historike) Inxh.Fermo) Prof. Vladimir QIRJAQI Ark.

Finito di stampare nel mese di aprile 2006 Perfundoj se shtypuri ne muajin XXXXXXX 2006 184 .

Sign up to vote on this title
UsefulNot useful