You are on page 1of 27

HEÄ GIAÙC QUAN (SENSORY SYSTEM

)

THUOÄC HEÄ THUÏ CAÛM Caùc thuï quan trong (caùc teá baøo senso) Caùc thuï quan ngoaøi (cô quan phaân tích) Thò giaùc (maét): visional sensilla (eyes) Khöùu giaùc (muõi): olfactory sensilla (nose) Thính giaùc (tai): auditory sensilla (ear) Vò giaùc (löôõi): gustatory sensilla (tongue) Xuùc giaùc (da): tactile sensilla (skin; cutis)

CAÛM GIAÙC NOÄI TAÏNG Caáu truùc khaûm trong caùc moâ thuoäc caùc noäi quan taïo ra caùc xung caûm giaùc noäi taïng

Tieáp nhaän kích thích veà nhieät, ma saùt, aùp löïc, hoùa hoïc, bieán ñoåi lyù…
Vai troø töï ñieàu chænh vaø ñieàu hoøa caùc hoaït ñoäng sinh hoïc noäi quan Vaän haønh thoâng qua heä thaàn kinh thöïc vaät

Caûm giaùc nhieät - Thuï quan phaân boá trong oáng tieâu hoùa - ÔÛ caùc ñoäng maïch caûnh gaây phaûn xaï taêng hoâ haáp vaø nhòp tim Caûm giaùc hoùa (pH) - ÔÛ daï daøy (vôùi HCL) môû haï vò - Xoang ñoäng maïch chuû, ñoäng maïch caûnh (vôùi ion H+)

- ÔÛ trung khu hoâ haáp haønh tuûy

Caûm giaùc cô hoïc Thuï quan aùp löïc trong taïng roãng

Thuï quan ma saùt, tieáp xuùc haäu moân
Thuï quan ñoäng maïch Baøng quang coù thuï theå aùp löïc Khí quaûn gaây phaûn xaï ho do vaät laï Caûm giaùc ñau

Chuû yeáu thuï theå da, ñaàu muùp caùc daây thaàn kinh

CAÛM GIAÙC BAÛN THEÅ Caùc thuï quan trong boù cô khaûm trong caùc gaân, khôùp… Vò trí vaø söï hoaït ñoäng cuûa caùc chi Cô theå nhaän bieát troïng löïc, tö theá, traïng thaùi, khoâng gian… Giuùp cô theå töï ñieàu chænh caùc vaän ñoäng caân ñoái, chính xaùc khi tieáp caän caùc vaät theå, duïng cuï…

MAÉT
- ÑV ñôn baøo chöa coù maét, amib coù theå phaûn öùng vôùi aùnh saùng
- Giun ñaát coù cô quan thuï theå aùnh saùng traûi ñeàu treân beà maët cô theå

- Moät soá ñv ña baøo coù hoá tieáp nhaän aùnh saùng taäp trung ôû phaàn ñaàu
- Coân truøng coù maét keùp (thu nhaän hình aûnh töøng phaàn böôùc thöù 2 laø gheùp laïi)

ÑV coù xöông soáng: maét ñôn

Lôùp caù: chæ coù tb hình que, trung khu thò giaùc ôû naõo giöõa
ÑV coù xöông soáng baäc cao: theân tb hình noùn, trung khu thò giaùc ôû naõo trung gian ÑV coù vuù: coù theâm trung khu caáp cao ôû voû naõo, nhôø vaäy aùnh saùng ngöôøi coù khaû naêng tieáp nhaän thoâng tin thöù hai

Caùc Tb thuï quan maét ôû voõng maïc

Söï phaân tích vaø truyeàn thoâng tin dieãn ra nhôø quaù trình bieán ñoåi saéc toá: - Rodopsin ôû tb gaäy - Iodopsin ôû tb noùn
Aùnh saùng ñöôïc tieáp nhaän : 0,1-0,8m Taàm nhìn ñöôïc ñieàu chænh ña daïng Nhieàu loaøi coù caáu truùc tinh theå

Thuyû tinh theå Ngaên sau caàu maét Ngaên tröôùc caàu maét Giaùc maïc

Cô thaúng beân Cuûng maïc (cöông moâ) Maøng maïch Voõng maïc Ñieåm vaøng Hoá voøng

Ñoàng töû Dòch theå
Moáng maét Keát maïc

Daây chaèng treo
Cô mi CAÁU TRUÙC CAÀU MAÉT NGÖÔØI

Thaàn kinh thò giaùc Dòch thuûy tinh Cô thaúng giöõa

ỨNG DỤNG CNSH Đã phục hồi thị giác cho nhiều bệnh nhân thông qua công nghệ tế bào gốc (Stem cell)
Thaùng 1-2007, voõng maïc (retina) ñaàu tieân ra ñôøi ñöôïc bieán ñoåi töø TBG

(Giaùc maïc thaønh coâng naêm 2003)

MUÕI
Khöùu giaùc coù khaû naêng nhaän bieät caùc phaân töû hoaù hoïc khueách taùn ñöôïc trong khoâng khí hay nöôùc Vai troø sinh hoïc: - Muøi thöùc aên - Muøi chuûng loaøi - Muøi sinh duïc - Muøi moâi tröôøng

ÑV baäc thaáp phaùt trieån hoá khöùu giaùc ÑV coù xöông soáng noùi chung, cô quan khöùu giaùc phaùt trieån maïnh taïo xoang muõi Loâng vuõ vaø Linh tröôûng, khöùu giaùc keùm phaùt trieån hôn Ñoä nhaïy cuûa khöùu gíac thay ñoåi theo loaøi, traïng thaùi sinh lyù, beänh lyù Cöôøng ñoä cuûa khöùu giaùc phuï thuoäc noàng ñoä caùc phaân töû khueách taùn

Muõi laø phaàn ñaàu tieân cuûa heä hoâ haáp tieáp nhaän khoâng khí, goàm muõi ngoaøi, muõi trong vaø caùc xoang caïnh muõi Coù nieâm maïc lieân thoâng nhau, beân trong cuûa muõi ngoaøi coù nhieàu loâng ñeå caûn dò vaät vaø buïi baëm Nieâm maïc muõi nhieàu tónh maïch giuùp laøm aám khoâng khí

Caùc TB thuï quan veà muøi naèm trong phaàn treân cuûa xoang muõi

Có thể phân biệt hàng ngàn mùi khác nhau nhưng dựa trên một số ít mùi cơ bản giống trường hợp vị giác Các đầu tiếp nhận của tb có các tiêm mao phân bố ở lớp màng nhầy của xoang mũi

Khi chất có mùi khuếch tán vào, sẽ gắn với một phân tử thụ thể trên màng nguyên sinh của các tb có tiêm mao Sự gắn làm mở kênh ở màng tb thụ quan, khử phân cực và sản sinh điện thế truyền về não (hành khứu giác - olfactory bulb)

Haønh khöùu giaùc
Xoang tröôùc Xoang xöông böôùm Xöông böôùm

Xöông muõi
Suïn Muõi haàu

Xoang muõi Cô moâi Raêng

Löôõi

CAÁU TRUÙC CÔ QUAN KHÖÙU GIAÙC vaø XOANG HOÂ HAÁP

LÖÔÕI

Cô quan caûm thuï hoùa hoïc

Caáu truùc vò giaùc ñaõ xuaát hieän töø caù nhöng chöa taùch khoûi thuï caûm da Löôõng theâ traûi ñeàu trong xoang mieäng ÑV coù vuù vò giaùc chuyeân hoùa hôn treân beà maët löôõi Caùc phaân töû hoùa hoïc caàn coù khaû naêng hoaø tan

Các tb nhận cảm giác về vị tổ chức thành các chồi vị giác (taste buds) phân bố ở nhiều vùng lưỡi (các gai lưỡi) và xoang miệng Nhận ra 4 vị cơ bản là ngọt, chua, mặn, đắng Mỗi vị được nhận bởi một vùng riêng trên lưỡi Các cảm giác cơ bản do hình dạng và điện tích của phân tử đặc biệt khi chúng gắn vào thụ thể Các tb thần kinh cảm giác từ chồi vị giác truyền thông tin vị giác về não

ÔÛ ngöôøi tröôûng thaønh coù ~ 2000 thuï theå Vuøng giöõa löôõi vaø maët döôùi löôõi khoâng coù vò giaùc
Ñôn vò vò giaùc laø nuùm, moãi nuùm coù 2-6tb

Ñaéng Chua Maën Ngoït Vuøng nhuù nhaùm

Caûm giaùc vò giaùc phuï thuoäc nhieàu vaøo nhieät ñoä

TAI VAØ CÔ QUAN TIEÀN ÑÌNH
Nhuyeãn theå coù caùc tb caûm giaùc aâm thanh ñôn giaûn trong tuùi dòch Caù coù theâm tai trong Löôõng cö coù theâm tai giöõa

Boø saùt xuaát hieän tai ngoaøi
Cô quan thính giaùc vaø thaêng baèng hoaøn thieän ôû ñoäng vaät coù vuù

Caáu taïo tai goàm: - Tai ngoaøi (auris sxterna) - Tai giöõa (auris media) - Tai trong (auris interna) BOÄ PHAÄN CHÍNH CUÛA TAI LAØ MEÂ LOÄ (LABYRINTHUS) Ñaûm nhaän chöùc phaän thính giaùc vaø thaêng baèng

AÂm thanh truyeàn theo quy taéc neùn nôû caùc phaân töû khoâng khí taùc ñoäng leân tb thuï qua

CAÁU TRUÙC CÔ QUAN THÍNH GIAÙC VAØ THAÊNG BAÈNG 1: Maøng nhó 2: Xöông buùa 3: Xöông ñe 4: Xöông baøn ñaïp
11

(A)

(D)

5: OÁng baùn khuyeân 6: TK thính giaùc 7: TK maët 8: TK tieàn ñình 9: OÁc tai chöùa dòch 10: Voøi Eustachian 11: OÁng tieàn ñình

(B)

(C)

A: oáng tai ngoaøi B: tai ngoaøi

C: tai giöõa D: oáng tai ngoaøi

Giôùi haïn thính löïc: 10-120 Decibel 20-20.000 Hz

AÂm thanh
OÁng tai ngoaøi Maøng nhó rung Taùc ñoäng xöông buùa Goõ xuoáng xöông ñe Taùc ñoäng xöông baøn ñaïp

Taùc ñoäng vaøo oác tai taïo rung ñoäng dòch

CAÛM GIAÙC THAÊNG BAÈNG Heä oáng baùn khuyeân ñaûm traùch keát hôïp vôùi oáng tieàn ñình vaø oác tai Caùc oáng baùn khuyeân xeáp theo ba chieàu khoâng gian:

OÁng tröôùc: chieàu maët phaúng traùi - phaûi OÁng sau: chieàu maët phaúng tröôùc - sau OÁng ngoaøi: chieàu maët phaúng treân - döôùi
OÁng tieàn ñình chöùa nhieàu tuùi, moãi tuùi coù nhieàu tb thuï caûm thaêng baèng

XUÙC GIAÙC (xem phaàn Bieåu bì) Theå Meissner: cô hoïc, ma saùt Theå Paccini: cô hoïc, aùp löïc Theå Krause: nhieät laïnh Theå Ruffini: nhieät noùng Söï keát hôïp caùc thuï theå vaø ñaàu muùp thaàn kinh: thu nhaän caûm giaùc ñau

Cô quan xuùc giaùc treân da chuû yeáu do ba theå thuï quan chính -Theå voøng MERKEL -Tieâu theå RUFFINI -Ñaàu daây TK töï do Caùc thuï quan ñöôïc noái vôùi daây TK ñi veà TK trung öông

Caùc caûm giaùc ñau thöôøng ñöôïc caûm nhaän giaùn tieáp qua caùc hôïp chaát do tb thaûi ra khi bò toån thöông