You are on page 1of 97

T.C.

MLL ETM BAKANLII

ELEKTRK-ELEKTRONK TEKNOLOJS

TEMEL MANTIK DEVRELER


522EE0245

Ankara, 2012

Bu modl, mesleki ve teknik eitim okul/kurumlarnda uygulanan ereve


retim Programlarnda yer alan yeterlikleri kazandrmaya ynelik olarak
rencilere rehberlik etmek amacyla hazrlanm bireysel renme
materyalidir.
Mill Eitim Bakanlnca cretsiz olarak verilmitir.
PARA LE SATILMAZ.

NDEKLER
AIKLAMALAR ................................................................................................................... iii
GR ....................................................................................................................................... 1
RENME FAALYET-1 ..................................................................................................... 3
1.SAYI SSTEMLER.............................................................................................................. 3
1.1 Saylar ............................................................................................................................ 3
1.2. Say Sistemlerinin Dntrlmesi ............................................................................... 4
1.2.1. Desimal (Onluk) Saynn Binary (kilik) Sayya evrilmesi ................................. 4
1.2.2. Binary (kilik) Saynn Desimal (Onluk) Sayya evrilmesi ................................ 4
1.2.3. kili (Binary) Say Sistemini Onaltlk (Hexadesimal) Say Sitemine evirmek .. 5
1.2.4. Onaltlk (Hexadesimal) Saynn kilik (Binary) Sayya evrilmesi ................... 5
1.3. kili Say Sisteminde Toplama ...................................................................................... 7
1.4. kili Say Sisteminde karma ...................................................................................... 8
1.4.1. Tmleme (Complementer) Yntemi le karma ................................................. 8
1.4.2. Direkt karma .................................................................................................... 10
UYGULAMA FAALYET .............................................................................................. 12
LME VE DEERLENDRME .................................................................................... 14
RENME FAALYET-2 ................................................................................................... 15
2.Mantksal KAPI DEVRELER ........................................................................................... 15
2.1.Mantksal (Lojik) Kaplar ............................................................................................ 16
2.2 Mantksal Entegre eitleri .......................................................................................... 25
2.2.1 TTL (Transistr Transistr Lojik 74XX).............................................................. 25
2.2.2 CMOS (Complementary Metal Oxide Semiconductor-Tamamlayc Metal Oksit
Yar letken - 40XX)...................................................................................................... 26
UYGULAMA FAALYET .............................................................................................. 29
LME VE DEERLENDRME .................................................................................... 46
RENME FAALYET3 .................................................................................................. 47
3.BOOLEAN MATEMAT ............................................................................................... 47
3.1. Boolean lemleri ........................................................................................................ 47
3.1.1.Boolean Matematii Sembolleri ........................................................................... 47
3.1.2. Boolean Toplama ve arpma .............................................................................. 48
3.2. Boolean Kanunlar ...................................................................................................... 48
3.2.1. Yer Deitirme Kanunu ....................................................................................... 48
3.2.2. Dalma Kanunu .................................................................................................. 49
3.3. Boolean Matematii Kurallar .................................................................................... 49
3.4. De Morgan Teoremleri................................................................................................ 51
3. 5. Saysal Devre Tasarm .............................................................................................. 55
3.5.1. Boolean fadesinden Saysal Devrelerin izilmesi ............................................. 55
3.5.2. Saysal (Lojik) Devreden Boolean fadenin Elde Edilmesi ................................ 57
3.5.3. Dalga Diyagramnn izilmesi ........................................................................... 59
UYGULAMA FAALYET .............................................................................................. 61
LME VE DEERLENDRME .................................................................................... 62
RENME FAALYET-4 ................................................................................................... 63
4. KARNOUGH HARTASI ................................................................................................. 63
4. 1. Deiken Saysna Gre Karno Haritas .................................................................... 63
4.1.1. Deikenli Karno Haritas .................................................................................. 63
4.1.2 Deikenli Karno Haritas .................................................................................... 64
i

4.1.3. Deikenli Karno Haritas ................................................................................... 64


4.1.4. Deikenli Karno Haritas ................................................................................... 64
4.2. Fonksiyonun Karnough Haritasna Yerletirilmesi ..................................................... 65
4.3. Karnough Haritasnda Gruplandrma .......................................................................... 67
4.4. Karnough Haritasndan Sadelemi fadenin Yazlmas ............................................. 70
4.5. Farketmezlere Gre Karno Haritas ............................................................................ 81
UYGULAMA FAALYET .............................................................................................. 82
LME VE DEERLENDRME .................................................................................... 85
MODL DEERLENDRME .............................................................................................. 86
CEVAP ANAHTARLARI ..................................................................................................... 87
NERLEN KAYNAKLAR .................................................................................................. 90
KAYNAKA ......................................................................................................................... 91

ii

AIKLAMALAR
AIKLAMALAR
KOD

522EE0245

ALAN

Elektrik-Elektronik Teknolojisi

DAL/MESLEK

Dal Ortak

MODLN ADI

Temel Mantk Devreleri

MODLN TANIMI

Bu modl, say sistemleri, boolean matematii, lojik kaplar,


karnaugh haritalar kurallarn uygulayarak lojik ifadelerde
sadeletirmeyi kullanma, uygulamalar yaparak devrelerin
kurulup altrlmas ile ilgili bilgi ve becerilerin
kazandrld bir renme materyalidir.

SRE

40/32

N KOUL

Bu modln n koulu yoktur.

YETERLK

MODLN AMACI

ETM RETM
ORTAMLARI VE
DONANIMLARI

Temel mantk devrelerini kurmak yeterlikleri


kazandrlacaktr.
Genel Ama
Bu modl ile gerekli ortam salandnda, zaman iyi
kullanarak temel mantk devreleri kurup altrabileceksiniz.
Amalar

Say sistemlerini reneceksiniz.

Mantk devrelerini kurup altrabileceksiniz.

Boolean matematiini reneceksiniz.

Karnough (karno) haritalarn kullanp devre


kurup izimini yapabileceksiniz.
Ortam: Elektrik-elektronik laboratuvar, iletme, ktphane,
ev, bilgi teknolojileri ortam vb.
Donanm: Bilgisayar, projeksiyon cihaz, izim ve
simlasyon programlar, kataloglar, deney setleri, alma
masas, AVO metre, bread board, eitmen bilgi sayfas,
havya, lehim, elektrikli almalar, anahtarlama elemanlar,
yardmc elektronik devre elemanlar, elektrik elektronik el
takmlar

iii

LME VE
DEERLENDRME

Modl iinde her renme faaliyetinden sonra verilen lme


aralar ile kendinizi deerlendireceksiniz.
retmen modl sonunda lme arac (oktan semeli test,
doru-yanl testi, boluk doldurma vb.) kullanarak modl
uygulamalar ile kazandnz bilgi ve becerileri lerek sizi
deerlendirecektir.

iv

GR
GR
Sevgili renci,
Dijital elektronik, aa ayak uydurmak isteyen, yeni teknolojileri takip etmek isteyen
bir renci iin renilmesi gereken bir konudur. Kolay anlalabilir ve renilebilir olmas,
devre tasarmnn kolay ve esnek olmas dijital elektronii cazip klan zelliklerdir. Teknik
elemanlar hzl sanayilemenin, ekonomik, sosyal ve kltrel kalknmann en nemli
unsurudur. Hzl ve srekli retim teknik elemanlarn ayn dili kullanmalar ile salanr. Yar
iletkenlerin ucuzlamas, retim tekniklerinin hzlanmas sonucu gnlk yaamda ve i
yerlerinde kullanlan aygtlarn byk bir blm dijital elektronik devreli olarak retilmeye
balamtr. Dijital devreler hassas alt, az yer kaplad, az g harcad iin tercih
edilmektedir.
Sizlerde bu modl aldktan sonra dnya standartlarnda saysal elektronikte
kullanlan say sistemlerini, devreleri sadeletirmede kullanlan boolean matematiini, lojik
devrelerde kullanlan entegreleri tanyabilecek, tasarmn yapabilecek, lojik devrelerin
sembollerini tanyp devre emalarn kolaylkla izebilecek ve izilmi olan devre
emalarn da okuyabileceksiniz. Karno haritalarn kullanarak saysal( lojik) devre
tasarmnda kullanlan lojik devreyi en abuk en sade ekliyle tasarlayp izebileceksiniz.

RENME FAALYET1
RENME FAALYET-1
AMA
Say sistemlerini reneceksiniz. Dijital elektronik devrelerin tasarm, retim ve
onarm srelerini anlayabilmek iin matematik kurallarn ve saylar bilmek arttr.

ARATIRMA

Gndelik hayatta kullandmz say sisteminin ne olduunu aratrnz.

nternetten, ktphanelerden ve evrenizden say sistemleri, eitleri hakknda


bilgiler toplaynz, bu say sistemlerinin kullanld yerleri aratrnz.

1.SAYI SSTEMLER
1.1 Saylar
Dijital (saysal) elektronikte drt eit say sistemi kullanlmaktadr. Bunlar :

kilik ( binary) say sistemi


Onlu (desimal) say sistemi
Sekizli (oktal) say sistemi
On altl (hexadesimal) say sistemidir.

imdi bu say sistemlerini srasyla grelim

kilik say sistemi

Binary say sisteminde iki adet say bulunur. Bunlar 0 ve 1 dir. Bu yzden binary
say sisteminin taban 2'dir. (1011 )2 eklinde yazlr. Bu say sistemine ngilizce'de ikili say
anlamna gelen binary numbers yani binary say sistemi denilmitir. Her say dijit olarak
ifade edilir ve basamaklar 2'nin kuvveti olarak yazlr. rnein 4 dijitten (haneden) oluan
yani 4-bitlik bir saynn bit arlklar 2,2,2,2 'dr. Bit arlklarnn en kk olduu dijite
en kk deerlikli say (least significant digit, LSD), bit arlnn en byk olduu dijite
ise en byk deerlikli say (most significant digit) denir. MSB taraf en arlkl bit, LSB
taraf en kk deerlikli bittir.

Onlu say sistemi

Desimal say sistemi normal sayma saylardan oluur. Yani, 0 1 2 3 4 5 6 7 8 9


saylarndan oluur. Gnlk hayatmzda kullandmz say sistemidir. On adet say
bulunduu iin bu say sisteminin taban 10'dur. (348)10 eklinde yazlr. Bu say sisteminde
ise drt matematiksel ilem bilindii gibidir.

Sekizli say sistemi

Oktal say sisteminde 8 adet rakam bulunmaktadr. Bunlar 0 1 2 3 4 5 6 7'dir. Taban


says 8'dir. (125) 8 eklinde gsterilir.

On altl say sistemi

Hexadesimal say sisteminde 16 adet rakam bulunur. Bunlar 0 1 2 3 4 5 6 7 8 9 A B


C D E F'dir. Burada 10=A,11=B, 12=C, 13=D, 14=E, 15=F ye karlk gelir. Taban ise
16'dr ve (1B3A )16 eklinde yazlr.

1.2. Say Sistemlerinin Dntrlmesi


1.2.1. Desimal (Onluk) Saynn Binary (kilik) Sayya evrilmesi
Desimal say binary sayya evrilirken binary saynn taban olan 2'ye blnr.
Kalanlar bir kenara yazlarak tersten ikilik say olarak yazlr.
rnek : (12)10 saysn binary (ikilik ) sayya eviriniz.
12 /2 = 6 kalan :0
6 /2 = 3 kalan :0
3 /2 = 1 kalan : 1
Saymz (12)10 = (1100)2
olur.
1 / 2= yok kalan :1
Bir baka ekilde yazacak olursak:

(12)10 = (1100)2 olur.

1.2.2. Binary (kilik) Saynn Desimal (Onluk) Sayya evrilmesi


rnein (110) 2 binary saysn desimal sayya evirelim.
(110)2 = 1x 2 + 1 x 2 + 0 x 2 => 1 x 4 + 1 x 2 + 0 x 1 = 4 + 2 + 0 = (6 )10 bulunur.
Not: Her bir bit kendi kuvveti ile arplr ve hepsi toplanr.
rnek olarak (101)2 ve (111)2 saylarn onlu sayya evirelim.
(101)2 = 1 . 2 + 0. 2 + 1. 2 = 4 + 0 +1 = (5)10
(111)2 = 1 . 2 + 1. 2 + 1. 2 = 4 + 2 +1 = (7)10
4

1.2.3. kili (Binary) Say Sistemini Onaltlk (Hexadesimal) Say Sitemine


evirmek
kili (binary ) sayy on altl say sistemine evirmek iin verilen ikili say sadan
balamak zere 4er 4er gruplara ayrlr. Ayrlan her grubun on altl(hexadesimal) karl
yazlr.
rnek: (01011101)2 = (.)16 on altl karln bulunuz.
zm: 4erli gruplara ayrrsak;
0101 1101
5
D
(01011101)2 = (5D)16 bulunur.
rnek: (101101011111)2 = (.)16 on altl karln bulunuz.
zm: 4erli gruplara ayrrsak;
1011 0101 1111
B
5
F
(101101011111)2 = (B5F)16 bulunur.

1.2.4. Onaltlk (Hexadesimal) Saynn kilik (Binary) Sayya evrilmesi

Hexadesimal (Onaltlk) sayy binary sayya evirme ilemi yaplrken dk arlkl


deerden itibaren Hex say drt bitlik gruplara ayrlr. Saynn karl bulunur.
rnek : (1AB3)16 = ( )2 saysn binary sayya eviriniz.
zm: (1AB3)16 =
1
A
B
3
0001
1010
1011
0011
(1AB3)16 = (1101010110011)2 olur.
rnek : (AF8)16 = ( )2 saysn binary sayya eviriniz.
zm: (AF8)16 = A
_F
8
1010 1111
1000 (AF8)16 = (101011111000 )2 bulunur.
Desimal Say

Binary Say

Oktal Say

Hexadesimal Say

0000

0001

0010

0011

0100

0101

0110

0111

1000

10

1001

11

10

1010

12

11

1011

13

12

1100

14

13

1101

15

14

1110

16

15

1111

17

Tablo 1.1 : Desimal , binary, oktal, say hexadesimal saylarn karlklar

Tablo 1.1de 0dan 15e kadar desimal , binary, oktal, say hexadesimal saylarn
karlklar grlmektedir.
Not 1: Oktal( sekizlik) saynn desimal (onluk) sayya evrilmesi
Oktal say sisteminde taban 8 olduu iin ilemlerimizde bu taban kullanacaz.
rnek : (25) 8 oktal saysn desimal sayya evirelim.
(25) 8 = 2 x 8 + 5 x 8 => 2 x 8 + 5 x 1 = 16 + 5 = 21 10 bulunur.
rnek : (147) 8 oktal saysn desimal sayya evirelim.
(147) 8 = 1 x 8 2 +4x81+ 7 x 8 => 1 x 64+4x8 +7x 1 = 64 + 32+7 = (103) 10 bulunur.
Not 2: Binary (ikilik) saynn oktal (sekizlik) sayya evrilmesi
Binary sayy sekizlik (oktal )sayya evirmek iin binary say sa taraftan yani LSB
olan taraftan itibaren 3er 3er gruplara ayrlr ve her grubun oktal karl yazlr.
rnek: (01011101)2 = ()8 oktal karln bulunuz.
zm: 3erli gruplara ayrrsak;
01 011 101
1
3
5
(01011101)2 = (135)8 bulunur.
rnek: (1010111)2 = ()8 oktal karln bulunuz.
zm: 3er 3er gruplara ayrrsak;
1 010 111
1
2
7
(1010111)2 = (127)8 bulunur.
Not 3: Oktal (sekizlik)saynn binary(ikilik) sayya evrilmesi
Oktal sayy binary sayya evirmek iin oktal saynn her biri 3 bitlik binary sayya
evrilir.
rnek : (432)8 = ( .. )2 saysn binary sayya eviriniz.
zm: (432)8 =
4
3
100 011 010

2
(432)8 = ( 100011010 )2

bulunur.

Not 4: Desimal (onluk) saynn hexadesimal (on altlk) sayya evrilmesi


Desimal sayy, hexadesimal sayya evirmek iin desimal say 16ya blnr.
Blme sonunda kalanlar tersten yazlr. Aadaki rnekleri inceleyiniz.
rnek: (67)10 = (.)16 saysn eviriniz.
( 67 )10 = ( 47 )16
rnek: (955)10 = (.)16 saysn eviriniz.
(955)10 = (3BB)16

( B=11dir)
6

Not 5: Hexadesimal (on altlk) saynn desimal (onluk) sayya evrilmesi


rnek: (4F8)16 saysn desimal sayya evirelim.
(4F8) 16 = 4 x 16 + F x 16 + 8 x 16
= 4 x 256 + F x 16 + 8 x 1 =4x256+15x16+8x1= 1024 + 240 + 8 = (1272) 10
bulunur.
Hexadesimal saylarla hesap yaplrken harf olarak belirtilen saylarn rakama
evrilerek hesap yaplmas daha kolay olacaktr. rnein (C = 12 , A = 10 , F = 15) vb.
rnek : (AB2)16 saysn desimal sayya eviriniz.
(A12)16 = A x 16 + Bx 16 + 2. 16
= 10x256 + 11x16 + 2x1
=2560 + 176 + 2 = (2738)10 olur.

1.3. kili Say Sisteminde Toplama


kili saylarda toplama ileminde aadaki kurallarn bilinmesi gerekir.
0 + 0 =0
0 + 1 =1
1 + 0 =1
1 + 1 =0 Elde 1 var.
rnek: (11)2 ve (10)2 saylarn toplaynz.
Grld gibi 1+1 = 0 ve elde bir sonraki basamaa
aktarlmtr.
(11)2 =(3)10
ve (10)2 = (2)10 dir. Toplam 3+2=5 tir.
rnek: (101)2 ve (110)2 saylarn toplaynz.

rnek: (1011)2 ve (1010)2 saylarn toplaynz.

rnek: (0011)2 , (110)2 ve (1111)2 saylarn toplaynz.

rnek: (011)2 , (11)2 , (001)2 ve (1010)2 saylarn toplaynz.

1.4. kili Say Sisteminde karma


Binary (ikilik) saylarda karma ileminde aadaki kuralar uygulanr.
00=0
10=1
0 1 = 1 ( Burada bir soldaki stundan 1 bor alnr ve bu stuna 2 olarak yazlr.
11=0
kilik say sisteminde karma ilemi iki metot ile yaplmaktadr.
1. metot tmleme (complementer) yntemi ile karma
2. metot ise direkt karma ilemidir.

1.4.1. Tmleme (Complementer) Yntemi le karma


xxxxx eksilen say
yyyyy kan say
ZZZZ kalan (fark)

kan saynn 1e tmleyeni alnr yani 0lar 1, 1ler 0 yaplr.


Eksilen say ile kan saynn 1e tmleri toplanr.
Toplamann en sonundaki bit (MSB taraf), LSBnin altna (tanr)yazlr.
En byk deerlikli basamakta elde 1 oluursa bu ilem sonucunun
pozitif olduu anlamna gelir.
Eer elde 1 olumamsa sonu negatiftir doru cevab bulmak iin sonu
terslenerek yazlr.

Aadaki rnei dikkatlice inceleyiniz.


Grld
gibi
bu
metotta 2. saynn 0lar 1,
1leri 0 yaplarak toplama
ilemi gerekletirilmektedir.

rnek:

11001(25)
10011(19)
6 olur.

rnek: (1101)2 saysndan (0110)2 saysn karnz.


Toplama sonucunda
en byk bit 1
(elde 1) olduu iin LSB tarafna alnp tekrar
topland.

1.4.2. Direkt karma


rnek:

Burada karma ilemi yaplrken 1. saynn MSB (most significant digit) tarafndan
iki tane 1 alp 2. saydan karyoruz.
rnek:
(4.

ileme kadar normal karma ilemi yaplrken 4. ilemde 0 - 1


karmza kar. 0dan 1 karlamayaca iin yan stundan 1 bor
alnr yani iki tane (11) alnr. Bu (11) lerden bir tanesi aadaki 1 den
kar ve sadece 1 kalr. Kalan 1 aadaki sonuca yazlr. 5. ilemde 1 0 dan 1 bor alnd iin durum 0 - 0 olmutur ve sonu 0 olur.
Bu ilem desimal say sitemine evrilerek de yaplabilir.
(10110)2 = (22)10 ve (01010)2=(10)10
(22)10 - (10)10 = (12)10 olur. (12) saysnn ikili karln yazarsak
(12)10 = (01100)2 sonucu elde edilmi olur.
10

rnek: (1010)2 saysndan (0101)2 saysn karnz.


Desimal karl yazlrsa
(1010)2=10 ve (0101)2 = 5
(10)10 (5)10 =5 olur.
rnek: (1010)2 saysndan (0011)2 saysn karnz.
Desimal karl yazlrsa
(1010)2 = 10
(0011)2 = 3
(10)10 (3)10 =7 olur.
rnek : (1011101)2 saysndan (1101)2 saysn karnz.

11

UYGULAMA FAALYET
UYGULAMA FAALYET
Aada 10 say sisteminde verilen sayy ikilik say sitemine eviriniz.

(9)10 = (..)2

zm:
(9)10 desimal saysn binary sayya evirme ilemi

binary karl tersten yazlr (ok ynnde).


(9)10 = (1001)2 olur.

12

KONTROL LSTES
Bu faaliyet kapsamnda aada listelenen davranlardan kazandnz beceriler iin
Evet, kazanamadklarnz iin Hayr kutucuklarna ( X ) iareti koyarak rendiklerinizi
kontrol ediniz.

Deerlendirme ltleri
1
2
3
4
5
6

Evet Hayr

Onlu (desimal)
say sistemini ikili (binary) say sistemine
evirebildiniz mi?
kili (binary) say sistemini onlu (desimal) say sistemine
evirebildiniz mi?
kili (binary) say sistemini onaltl (hexadesimal) say sitemine
evirebildiniz mi?
Onaltl (hexadesimal) say sistemini say ikili (binary) sitemine
evirebildiniz mi?
kili say sisteminde toplama yapabildiniz mi?
kili say sisteminde karma yapabildiniz mi?

DEERLENDRME
Deerlendirme sonunda Hayr eklindeki cevaplarnz bir daha gzden geiriniz.
Kendinizi yeterli grmyorsanz renme faaliyetini tekrar ediniz. Btn cevaplarnz
Evet ise lme ve Deerlendirme ye geiniz.

13

LME VE DEERLENDRME
LME VE DEERLENDRME
Aada verilenleri istenen say sistemlerine eviriniz.

1.

Aadaki ikili saylar onlu say sistemine eviriniz.


a)(11010)2 = (....)10
c)(100011)2 = (....)10
b)(110111)2 = (....)10
d)(11011)2 = (....)10

2.

Aadaki ikili saylar oktal say sistemine eviriniz.


a)(111010)2 = (... )8
c)(1010011)2 = (....)8
b)(1110111)2 = (...)8
d)(101011)2 = (.)8

3.

Aadaki ikili saylar hexadesimal say sistemine eviriniz.


a)(1101010)2 = (..)16
c)(1010011)2 = (....)16
b)(11010111)2 = (..)16
d)(1101101)2 = (....)16

4.

Aadaki desimal saylar oktal say sistemine eviriniz.


a) (15)10 = (....)8
c (78)10 = (...)8
b) (110)10 = (....)8
d)(83) 10 = (...)8

5.

Aadaki desimal saylar hexadesimal say sistemine eviriniz.


a) (22)10 = ()16
c)(157)10 = (...)16
b) (87)10 = (...)16
d)(255) 10 = ()16

6.

Aadaki ilemleri yapnz.


a)(11011)2 + (10110)2 = (..)2
b)(110110)2 + (11110)2 = (..)2
c)(110110)2 - (1110)2 = (..)2
d)(110110)2 - (1101)2 = (..)2

DEERLENDRME
Cevaplarnz cevap anahtaryla karlatrnz. Yanl cevap verdiiniz ya da cevap
verirken tereddt ettiiniz sorularla ilgili konular faaliyete geri dnerek tekrarlaynz.
Cevaplarnzn tm doru ise bir sonraki renme faaliyetine geiniz.

14

RENME FAALYET2
AMA

RENME FAALYET-2

Temel mantk devrelerini ve eitlerini tanyarak kullanlan bu elemanlarla ilgili eitli


tasarmlar yapabileceksiniz. Tasarlam olduunuz bu devreleri bread board veya
bilgisayar ortamnda uygulayabileceksiniz.

ARATIRMA

0 ve 1 ne demektir? Dijital sinyal nedir? kilik, onluk ve onaltlk say


sistemleri ve zellikleri nelerdir? Lojik kaplarn eitleri, sembolleri, doruluk
tablolar, entegreleri nelerdir? Lojik ifade veya lojik fonksiyon nedir? Lojik
fonksiyon kaplarla nasl gerekletirilir? Gerekletirilmi bir lojik devrenin
k nasl bulunur? Doruluk tablosuna bakarak lojik fonksiyon nasl
karlr? Lojik entegrelerin zerinde yazan bilgiler ne anlama gelmektedir?

Matematik ilemleri yapan ve, vedeil, veya, veyadeil, zel veya, zel
veyadeil, deil kaplarn gerekletiren entegreleri, kataloglar ve interneti
kullanarak inceleyeniz. Bu kaplarn eitleri, isimleri hakknda bilgi toplaynz
ve her bir kap iin bir entegrenin katalog bilgilerini yaznz.

Evinizde bilgisayardan lojik kaplar hakknda bilgi toplaynz. Bu kaplarn klf


ekline ve iyapsna dikkat ediniz.

Elektronik malzemelerin satld bir iletmeye giderek entegreli kap eitlerini


grnz.

almalarnz rapor hline getirerek snf ortamnda bilgi paylamnda


bulununuz.

2.MANTIKSAL KAPI DEVRELER


Dijital elektroniin temelini lojik(mantk) kaplar oluturmaktadr. Dijital devreler
lojik kaplar kullanlarak elde edilir. Lojik kaplarn iyi bilinmesi fonksiyonlarnn ve
zelliklerinin kavranmas ilerde devre tasarmnda ok byk kolaylk salayacaktr.
Kaplar, entegre ((IC) ntegrated crcut)) denilen yar iletken elemanlarn iinde
bulunmakla birlikte diren, diyot, transistr kullanmak suretiyle de lojik kaplar oluturmak
mmkndr. Entegre devreler, g harcamasnn az, alma hznn yksek, ebatlarnn
kk ve ekonomik olmas gibi birok stn zellii nedeniyle tercih edilmektedir.
Lojik kaplara gemeden nce unun ok iyi bilinmesi gerekir: Lojik kap
devrelerinde iki gerilim seviyesi vardr. Birincisi lojik (1) yani yksek seviye (+5V) ve
ikincisi ise lojik (0) yani dk seviye (0 V) dir.Srasyla lojik kap devrelerini inceleyelim.
15

2.1.Mantksal (Lojik) Kaplar


Saysal devrelerin tasarmnda kullanlan temel devre elemanlarna lojik kaplar ad
verilir. Bir lojik kap bir k, bir veya birden fazla giri hattna sahiptir. k, giri
hatlarnn durumuna bal olarak lojik-1 veya lojik-0 olabilir. Bir lojik kapnn girilerine
uygulanan sinyale bal olarak knn ne olacan gsteren tabloya doruluk tablosu
(truth table) ad verilir.
TAMPON(Buffer) ,VE(AND), VEYA(OR), DEL(NOT), VEDEL(NAND),
VEYADEL(NOR), ZELVEYA(EXOR) ve ZELVEYA DEL(EXNOR) temel lojik
kaplardr.

Tampon kaps ( buffer gate)


Tampon kapsnn bir girii ve bir k bunmaktadr. Esasnda tapman bir kap
grubuna girmemektedir. Bu devre elektronik katlar veya kullanlan dier kaplar arasnda
empedans uygunluu salar. Kullanlan devrelerde bir katn k empedans dier katn giri
empedansna eit olmaz ise katlar arasnda bulunan bu uyumsuzluk enerji kayplarna neden
olmaktadr. Tampon kat ile empedans uygunsuzluundan oluan kayplar nlenmi olur.

ekil 2.1 : Tampon (buffer) sembol ve elektriksel emas

Giri
A
0
1

k
C
0
1

ekil 2.2 :7407 Entegresi i yaps kaps ve doruluk tablosu

16

ekil 2.3: 74127 Tampon entegresi i yaps

74125 entegresinin de i yapsnda drt adet tampon kaps bulunmaktadr. Burada


1,4,10 ve 13 nu.l ayaklar yetki (enable) girileridir. Yetki ucu entegrenin kna giriten
verilen bilginin iletilip iletilmeyeceine karar veren utur. Yetki ucuna lojik 0 verilirse k
aktif k olur.

Deil kaps (not gate, nverter):

DEL kapsnn bir girii ve bir k vardr. Deil (NOT) kaps giriine uygulanan
lojik bilgiyi kna tersini alarak aktaran kapdr. Bir baka ifade ile giriine lojik
1uygulanrsa kta lojik 0, girite lojik 0 uygulanrsa kta lojik 1 veren kapdr. Bu
zelliinden dolay evirici, tersleyici de denilmektedir. Bir ifadenin rnein Ann tersi (A
veya A ) eklinde yazlr.
Giri k
A
0
1

B= A

ekil 2.4:DEL (NOT) kaps sembol, k ifadesi ve

B
1
0

Deil kaps doruluk tablosu

Elektriksel
edeerinde
grlecei gibi eer anahtar ak
(lojik 0) ise
lamba (lojik 1)
yanacaktr.
Anahtar
kapal
olduunda (lojik 1) ise lamba (lojik
0) yanmayacaktr.
ekil 2.5: Deil (NOT) kaps elektriksel edeeri

7404 entegresi iinde alt adet DEL (NOT) kaps bulundurur. Bu entegre
kullanlrken alt taneden herhangi biri veya birden fazla Deil kaps birlikte kullanlabilir.
17

ekil 2.6 : IC 7404 entegresinin i yaps

Ve kaps ( and gate)

ekil 2.7 : VE kaps elektriksel emas

Ve kapsn anlamak iin elektriksel devresine bakalm. ekilde grld gibi


kaynak(Vcc), A ve B anahtarlar ve lamba (yk) birbirlerine seri baldr. Anahtarlardan
birinin ak olmas lambay yakmaz. Ancak A ve B anahtarnn ikisi de kapal 1 olduunda
lamba k verecektir yani 1 olacaktr. Anahtarn ak olmas 0, anahtarn kapal olmas
1, lambann snk olmas 0, lambann yanmas 1 olarak adlandrlr. Doruluk
tablosunda grld gibi iki deiken (A ve B) olduu iin (2n=22=4) drt farkl durum
ortaya kmaktadr.
A
0
0
1
1

C = A.B

B
0
1
0
1

k (C)
0 (Lamba Yanmaz )
0 (Lamba Yanmaz )
0 (Lamba Yanmaz )
1 (Lamba Yanar )

ekil 1.8. :ki girili ve (and) kaps sembol ve doruluk tablosu

ki girili ve kaps dijital devrelerde arpma kaps olarak adlandrlr. Doruluk


tablosundan ilem yapldnda
A=0 ve B=0 ise k C= A.B= 0.0 = 0
A=0 ve B=1 ise k C= A.B= 0.0 = 0
A=1 ve B=0 ise k C= A.B= 0.0 = 0
A=1 ve B=1 ise k C= A.B= 0.0 = 1 olur.
18

ekil
2.9da
diyotlu
ve
kaps
grlmektedir.Burada A=1 ve B=1 (lojik 1)
uygulanrsa D1 ve D2 diyotlar kesimde olacaktr.
nk diyotlara ters polarma uygulanm
olacaktr. k (F) ise +Vcc yani 5V (lojik 1)
grlecektir. Dier durumlarda girilere A=0,
B=1 ya da A=1, B=0 durumunda diyotlardan biri
iletimde olacaktr. Bu durumda k (F) 0 (lojik
0) olacaktr. A=0, B=0 durumunda ise her iki
diyot iletimde olaca iin yine k 0 olacaktr.
ekil 2.9 : Diyotlu ve kaps

Aadaki ekilde 7408 entegresinin i yaps verilmitir. Entegrenin 7 nu.l aya


GND(Toprak), 14 nu.l aya +Vcc (5V) olarak grlmektedir. Entegre iinde drt adet VE
kaps bulunmaktadr. Bu kaplar birbirinden bamszdr. ster tek tek isterseniz birbirine
balant yaplarak deiik ifadeler elde edebilirsiniz.
Not: ema izimlerinde VE kaplar zerinde +5V ve Gnd gsterilmez. Entegreyi
kullanrken bu balantlar mutlaka yapnz.

ekil 2.10 :IC 7408 Ve (AND)kaps i yaps

Veya kaps (or gate)

ekil 2.11 : Veya kaps elektriksel emas

19

Veya kapsnn en az iki girii ve bir k bulunmaktadr. Elektriksel edeer


emasnda iki paralel anahtar eklinde gsterilmektedir. Lambann yanmas iin yalnzca A
anahtarnn ya da yalnzca B anahtarnn ya da A ile B anahtarnn kapal olmas yeterli
olacaktr. Lamba sadece iki anahtarnda ak olmas durumunda snk olacaktr.Lojik
ilemlerde veya kaps toplama ilemi yapmaktadr.
A
0
0
1
1

C = A+B

B
0
1
0
1

0
1
1
1

k (Q)
(Lamba Snk )
(Lamba Yanar )
(Lamba Yanar )
(Lamba Yanar )

ekil 2.12: ki girili veya kaps (OR) sembol ve doruluk tablosu

ekil 2.13te Diyotlu veya kaps grlmektedir.


Bu devrede girilere (A ve B) lojik 0 verildiinde her
iki diyot kesimde olacaktr. Dolaysyla k (lojik 0)
olacaktr. Eer girilerden herhangi birine 1 (lojik 1)
verilirse lojik 1 verilen diyot iletimde olur. Dier diyot
ise kesimde olur. Bu durumda ktaki led diyot yanar
yani lojik 1 olur. Her iki girie de 1 verilirse k yine
lojik 1 olacaktr. Veya kapsnn zelliklerini
gsterecektir.

ekil 2.13: Diyotlu VEYA kaps

7432nin i yapsnda grld gibi drt


adet VEYA kaps bulunmaktadr. Bu kaplar
birbirinden tamamen bamsz olmakla beraber
entegre kullanlaca zaman 14 nu.l ayaa +5V
verilmeli ve 7 nu.l ayak ise ase(GND) olarak
mutlaka balanmaldr.
ekil 2.14. IC 7432 VEYA kaps i yaps

Vedeil kaps ( nand gate)


20

Elektriksel edeer devresinde grld gibi VEDEL kapsnda lambaya DEL


(NAND) kapsndaki gibi anahtar balanm olup anahtar says ikiye(A ve B) kmtr.
Lambann snmesi iin A ve B anahtarlarnn ikisinin de kapal

(lojik 1) olmas gerekir. Anahtarlarn dier durumlarnda


yanacaktr. Bu durum doruluk tablosunda grlmektedir.

lamba (lojik 1)

ekil 2.15: VEDEL kaps elektriksel edeeri


VE DEL kaps iki girii bir k vardr. Bu kap aslnda bir VE kaps ile bir
DEL kapsnn birlemi hlidir. Sembolde grld gibi VE kapsnn kna bir adet
kk daire eklenmitir.
Giriler
A
B
0
0
0
1
1
0
1
1

C=

k
C
1
1
1
0

ekil 2.16:VEDEL (NAND) kaps sembol, k ifadesi ve doruluk tablosu

7400 entegresi de i yapsnda drt adet


VEDEL ( Nand) kaps bulundurur. Entegre
kullanlrken i yapsna baklarak herhangi biri
veya birka kap birlikte kullanlabilir. Dier
entegrelerde olduu gibi 14 nu.l ayak +5 V ve 7
nu.l ayak ase (Gnd) ye balanmaldr.

ekil 2.17: 7400 entegresi i yaps

Veya deil kaps (nor gate)


21

ekilde 2.18de VEYA DEL


(NOR) kapsnn elektriksel edeeri
grlmektedir. Dikkat edilirse Veya deil
kapsnn elektriksel edeerinde A ve B
anahtarlar lambaya yani ka paralel
bal iki anahtardr. Lambann yanmas
yani kn lojik 1 olmas iin her iki
anahtarn ak (lojik 0) olmas gerekir.
Dier durumlarda ise lamba snk
olacaktr.Bu durum tablod grlmektedir.
ekil 2.18: VEYA DEL kaps elektriksel edeeri
Veya Deil kapsnn sembol Veya kapsnn kna kk bir daire ekleyerek
gsterilir. k ifadesi ise giriine uygulanan lojik deerin ikisini toplayarak tersler.
Giriler k
A B
C
0
0
1
0
1
0
1
0
0
1
1
0

C=

ekil 2.19: VEYA DEL (NOR) kaps sembol k ifadesi ve doruluk tablosu

ekil 2.20 :7402 entegresinin i yaps

7402 entegresi iyapsnda drt adet Veya Deil (NOR) kaps bulundurur. Entegre
kullanlrken i yapsna baklarak herhangi biri veya birka kap birlikte kullanlabilir. Dier
entegrelerde olduu gibi 14 nu.l ayak +5 V ve 7 nu.l ayak ase (Gnd) ye balanmaldr.

zel veya kaps (exclusive or gate,EX-OR)


22

zel Veya kaps iki girii bir k olan bir kapdr. Bu kap XOR diye de
gsterilebilir. Bu kapnn zellii eer girilerin ikisi de ayn ise yani A= B= 0 veya A= B =
1 olduunda k lojik 0 olmaktadr. Eer girilerin ikisi de farkl ise yani A= 1, B= 0 veya
A= 0, B = 1 olduunda k lojik 1 olmaktadr.
zel Veya kapsnn ilemlerinde zel toplama ilemi ( ) olarak kullanlr.

Giriler
A
B
0
0
0
1
1
0
1
1

k
C
0
1
1
0

ekil 2.21 : zel Veya kaps elektriksel edeeri ve Doruluk tablosu

C = A B = A. + .B
ekil 2.22 : zel Veya kaps sembol ve k ifadesi

k ifadesinde grld gibi zel Veya kaps iki Deil kaps (A ve B) , iki Ve
kaps (AB ve AB) ve bir Veya kaps ile de elde edilebilir.

ekil 1.23 : zel Veya

kapsnn dier kaplarla yapl

23

ekil 1.24 : 74 86 zel Veya kaps i yaps

7486 entegresinin iinde drt adet zel Veya(Ex-Or) kaps bulunur. Entegre
kullanlrken herhangi biri veya birden fazlas kullanlabilir. Her entegrede olduu gibi
kullanm yaplan entegrenin +5V ve ase (Gnd) ayaklar balanmaldr.

zel veya deil (Exclusive NOR, Gate,EX-NOR)


zel Veya Deil kapsnda girilere ayn anda (A=0 ve B=0 veya A=1 ve B=1 )
uygulandnda k lojik 1 deerini alr.
Eer giriler farkl ise (A=0 ve B=1 veya A=1 ve B=0 ) k lojik 0 deerini alr.
Giriler k
A B
C
0
0
1
0
1
0
1
0
0
1
1
1
C= (A B)' =
ekil 2.25. zel Veya Deil (EX-NOR) sembol ve doruluk tablosu

ekil 2.26. zel Veya Deil (EX-NOR) elektriksel edeeri ve zel veya deil kaps i yaps

24

ekil 2.27: zel Veya Deil (EX-NOR) kapsnn dier kaplarla elde edilmesi

2.2 Mantksal Entegre eitleri


Endstriyel uygulamalarda TTL ve CMOS entegreleri en yaygn kullanlan iki
entegredir.
Kullanlan entegreler ierdikleri kap saysna gre u snflara ayrlr:

SSI (small-scale ntegration): 12den az transistr ieren entegreler


MSI (medium scale ntegration): 12 ile 99 aras transistr ieren entegreler
(rnein flip-floplar, sayclar)
LSI (large scale ntegration): 100 ile 9.999 aras transistr ieren entegreler
(rnein hafza elemanlar EPROM, ROM)
VLSI (very large scale ntegration): 10.000-99.999 aras transistr ieren
entegreler (rnein 8-bit basit mikroilemciler)
ULSI (ultra large scale ntegration): 100.000- ve fazlas transistr ieren
entegreler (rnein gelimi entegreler)

2.2.1 TTL (Transistr Transistr Lojik 74XX)


En ok kullanlan lojik entegredir. TTL tr IC 'ler 74XX serisi ile belirtilirler.
Buradaki XX, 2 harfi gstermektedir ve geride kalan 00 da numaralar temsil eder. Mesela
74LS00 ya da 74HC00 vb. Dier tip bir ailede de ortadaki harfler bulunmaz, mesela 7400
vb. 74 Serisi entegreler TTL tr entegrelerdir. (7400,7446,...v.b.) 74 'den sonraki rakamlar
IC iindeki lojik kapnn trn belirler. Bu entegre iindeki kaplar Transistr- Transistr
mantna gre dizayn edilmilerdir. TTL girilerinde ok emiterli (bir transistor- n birden
fazla emiterinin olmas) transistr kullanlr. Birok kapy bnyesinde bulundurur. Orta ve
yksek hzl olarak imal edilen birok TTL modeli vardr. Besleme voltaj 5 V olup voltaj
k deeri 2 V ve st ise lojik 1 k, lojik 0 seviyesi 0.0V -0.8V aralnda
gsterilmektedir. 0.8 Vdan byk ve 2Vdan az herhangi voltaj belirsizliktir.
TTL mantk ailesi 54 veya 74 numaral nekine sahiptir. 54 serisi askeri
amaldr. alma scakl aral -55C ile +125C arasnda iken 74 serisi entegreler iin
bu aralk 0C ila +70C arasndadr.
25

TTL (transistor-transistor logic) entegreler u alt gruplara ayrlr:

Standard TTL (74XXX ailesi): En eski, yava ve g kayplar ok fazla


Dk gl (low power) TTL (74LXXX ailesi): Daha az g kayplar
Schottky (otki) TTL (74SXXX ailesi): Hzl fakat g kayplar fazla
Dk gl (low power schottky) TTL (74LSXXX ailesi): Hzl ve dk g
kayplarna sahip
Advanced LS TTL (74ALSXXX): Hz-g kayplar oran ok iyi
FAST TTL (74FXXX): Hz ve g kayplar asndan en iyi TTL entegresi

74HC tipi entegreler yksek hzl CMOS devrelerdir, TTL hz ile ok az g tketen
4000 serisinin birletirilmesi ile oluturulmutur. 74LS ailesiyle ayn pin klar olacak
ekilde dzenlenmitir. 74 HC girilerinin 74LS klar ile srlmesi gvenli deildir.
nk lojik 0 iin kullanldnda voltaj aral uygun deildir. Bunun yerine 74HCT
kullanlmaldr.74HCT ailesi 74HC ve 74LS TTL ailesinin zel olarak birletirilmi bir
versiyonudur, dolaysyla 74HCT serisi bir entegre uygun bir ekilde 74 LS ile ayn sistemde
gvenle kullanlabilir. Aslnda 74HCT ailesi birok devrede 74LS yerine kullanlabilir.
Bu entegreler statik elektrik asndan hassastrlar. Bir pine dokunmak statik olarak arj
olmasna sebep olabilir ve entegre devreyi bozabilir. Entegre devreler kullanma zamanna
kadar koruma klflarnda tutulmaldr.

2.2.2 CMOS (Complementary Metal Oxide Semiconductor-Tamamlayc Metal


Oksit Yar letken - 40XX)
CMOS entegreler 40 serisi ile belirtilir. 4 'den sonraki rakamlar IC 'nin fonksiyonunu
yani ne tr lojik kap kullanlacan gsterir. Entegre zerindeki B harfi gelitirilmi koruma
dzeni olduunu gsterir. B kodlu CMOSlar endstriyel uygulamalar iin ok uygundur.
Fet-Mosfet mantna gre dizayn edilmilerdir. TTL entegresinin daha gelimi eklidir.
Ancak alma hzlar (yaylm hzlar) olduka yavatr. TTL ve ECL ye gre CMOS ideal
bir mantk entegresidir. Olduka geni bir besleme aralnda alr
( 3 - 18V).
alrken ok kk g kullanr. CMOS ' larn giri empedanslar olduka yksektir.
Ancak bu durumun sakncal taraf da vardr. Yksek giri empedans nedeniyle
kullanlmayan ular zerinde gerilim yklenmesi olur. Entegre iinde kullanlmayan
kaplarn balant ular besleme hattna balanmaldr. Aksi taktirde istenmeyen klar
meydana gelir.
CMOSlar iin genel olarak unlar sylenebilir:
Balca zellikleri unlardr;

simleri 40 veya 140 harfleri ile balar (4013,4001,14017 vb.) .


CMOS klar TTL entegrelerle kontrol edilmez.
CMOS entegrelerin girileri statik yklere kar duyarldr.
3V...18V arasndaki besleme geriliminde alabilir.
G harcamalar TTL' e gre daha azdr.
Yaylm gecikme sreleri TTL'e oranla fazladr.
26

Besleme: 3 - 18V, kk salnmlar tolere edilir. Giriler ok yksek empedansa


sahiptir.
klar yaklak 1 mA seviyesinde akm verir. CMOS entegre girilerini
srecekseniz, ama eer bir giri srmeyecekseniz 6V luk besleme de maksimum akm
yaklak 5 mA seviyelerindedir. Bu deer 9V luk beslemede 10 mA civar olur ki bir ledi
srmek iin bu yeterlidir. Daha yksek akmlarda ama kapama ilemleri iin araya bir
transistr konulabilir.
k kapasitesi (Fan-out): Bu zellik bir k ucunun ka adet giri ucunu
srebileceini gsterir. CMOS entegreleri iin bir k 50 civarnda girii srebilir.
Kap yaylm zaman : 9 V luk beslemede tipik olarak yaklak olarak 30 ns dir.Daha
dk besleme gerilimlerinde daha uzun bir sre ortaya kar.
Frekans: 1MHz' kadar, daha yksek frekanslarda 74 serisi kullanlmaldr.
G tketimi olduka dktr. W seviyesindedir. Yksek frekanslarda bu artabilir,
rnein 1 MHz de mW seviyesine ulaabilir.
CMOS entegreler kendi aralarnda snflara ayrlrlar. Bunlarn nemlileri;
Standart CMOS serisi
= 40...A
Tamponlanm CMOS serisi
= 40...B
Tamponlanmam CMOS serisi = 40...UB
farkl snfa ayrlan CMOSlarn ayak balantlar ve grevleri hepsinde de ayndr,
fakat birbirlerinin yerine kullanlamaz.
Bu seriler arasndaki temel farklar aada gsterilmitir.

Tip
Yaylm Gecikmesi
k Empedans
Maks. alma Frekans
Tipik Vcc Deeri
Maksimum Vcc Deeri

40..A
50 ns
100..400 ohm
885 Khz
3...12 V
3...15 V

40..B
150 ns
400 ohm
280 Khz
3...15 V
3...18 V

40..UB
60 ns
100..400 ohm
885 Khz
3...15 V
3...18 V

NOT: Yaylm gecikmesi (propagation delay): Bir lojik devrenin giriine verilen
bilgiye gre kn deiim hzn nano saniye cinsinden gsterir. Bir mantk
kaps kendi giriinde meydana gelen deiiklie annda cevap vermez yani bir
zaman gecikmesi olur. Bu gecikmeye yaylma gecikmesi denir.

27

TTL ve CMOS entegrelerinin karlatrlmas


Besleme voltaj
Gerekli akm
Giri empedans
Anahtarlama hz
k kapasitesi
G harcamas
Tetikleme palsi
Besleme tolerans

TTL
5V DC
Miliamper
Dk
Hzl

CMOS
3 V -18 V DC
Mikroamper
ok yksek
Yava

10
20 mW
50MHz

50
2 mW
25 MHz

%20

%50

ncelediimiz parametrelere gre ideal bir entegrenin zelliklerini u ekilde


sayabiliriz:

Hzl almal.

G harcamas minimum olmal.

Ekonomik olmal.

Is deimelerinden etkilenmemeli.

yi grlt bal olmal.

Hata miktar "O" olmal.

28

UYGULAMA FAALYET
UYGULAMA FAALYET

Aadaki uygulama faaliyetini yaparak entegreli tampon devrelerini kurabileceksiniz.


Aada verilen uygulamay ilem basamaklarna uygun olarak gerekletiriniz.
Deneyde kullanlacak malzemeler:

DC 5 Volt g kayna
Bread Board
1 Ad. 7407 TTL Entegre
2 Ad. 220 Watt diren
1 Ad. Yeil LED diyot
1 Ad. Krmz LED diyot

7407 entegrenin i yaps

Giri
A
0
1

ekil 2.28: Entegreli tampon kaps

A
Girii

1
0

Y
k

1
0

k
C

Doruluk tablosu

ekil 2.29 : k sinyali dalga formu

29

lem Basamaklar

neriler

Deneyi yaparken ncelikle entegreyi (7407)


bread boarda yerletiriniz.
emaya
uygun
olarak
dier
elemanlarnn montajn yapnz.

Entegrenin
ayaklarnn
srasna dikkat ediniz.

devre

Deneyi yaparken 5 voltluk DC besleme


kaynann (+) ucunu 7407 entegresinin 14
numaral ayana,(-) ucunu ise 7 numaral
ayana balaynz.

Entegrenin giriine yukardaki doruluk


tablosuna uygun ekilde 0 ve 1 uygulayarak
deneyi yapnz.
Doruluk tablosunu deney sonularna gre
doldurunuz.
A giri dalga formlarna gre verilmi olan
devrenin, k sinyali dalga formunu iziniz.

30

+5 V kaynanz lojik 1, ase


(Gnd) yi de lojik 0 olarak
kullannz.

UYGULAMA FAALYET
Aadaki uygulama faaliyetini yaparak entegreli DEL devrelerini kurabileceksiniz.
Aada verilen uygulamay ilem basamaklarna uygun olarak gerekletiriniz.
Deneyde kullanlacak malzemeler:

DC 5 Volt g kayna
Bread Board
1 Ad. 7404 TTL Entegre
2 Ad. 220 Watt diren
1 Ad. Yeil LED diyot
1 Ad. Krmz LED diyot
7404 entegresi i yaps kaps

Giri
A
0
1

ekil 2.30: IC 7404 ile yaplan DEL kaps

A
Girii

1
0

Y
k

1
0

k
Y

Doruluk tablosu

ekil 2.31: k sinyali dalga formu

31

lem Basamaklar

neriler

Deneyi yaparken ncelikle entegreyi (7404)


bread boarda yerletiriniz.

Entegrenin
ayaklarnn
srasna dikkat ediniz.

emaya uygun olarak dier devre


elemanlarnn montajn yapnz.
Deneyi yaparken 5 voltluk DC besleme
kaynann (+) ucunu 7404 entegresinin 14
numaral ayana,(-) ucunu ise 7 numaral
ayana balaynz.
Entegrenin giriine yukardaki doruluk
tablosuna uygun ekilde 0 ve 1 uygulayarak
deneyi yapnz.

+5 V kaynanz lojik 1, ase


(Gnd) yi de lojik 0 olarak
kullannz.

Doruluk tablosunu deney sonularna gre


doldurunuz.

Girie 0 verildiinde k 1
veya girie 1 verildiinde k
0 olmaldr.

A giri dalga formlarna gre verilmi olan


devrenin, k sinyali dalga formunu iziniz.

32

UYGULAMA FAALYET-3
Aadaki uygulama faaliyetini yaparak entegreli iki girili VE kaps devrelerini
kurabileceksiniz.
Aada verilen uygulamay ilem basamaklarna uygun olarak gerekletiriniz.
Deneyde kullanlacak malzemeler:

DC 5 Volt g kayna
Bread Board
1 Ad. 7408 TTL Entegre
3 Ad. 220 Watt diren
2 Ad. Yeil LED diyot
1 Ad. Krmz LED diyot
Balant kablolar

Aadaki devre emasn 7408 entegresine bakarak kurunuz.

ki girili AND lojik kap entegresinin i balant yaps (TTL serisi)

ekil 2.32: VE Kaps deney balant emas

33

Giriler
A
B
0
0
0
1
1
0
1
1

k
Y

ekil 2.33: Doruluk tablosu

ekil 2.34: Giri- k sinyalleri

lem Basamaklar
Deneyi yaparken ncelikle entegreyi (7408) bread
boarda yerletiriniz.
emaya uygun olarak dier devre elemanlarnn
montajn yapnz.
Deneyi yaparken 5 voltluk DC besleme
kaynann (+) ucunu 7408 evtegresinin 14
numaral ayana,(-) ucunu ise 7 numaral
ayana balaynz.
A,B anahtarlarn giri konumlarn yukardaki
doruluk tablosuna uygun ekilde yaparak deneyi
yapnz.
Doruluk tablosunu deney sonularna gre
doldurunuz.
A, B giri dalga formlar verilmi olan devrenin,
k sinyali dalga formunu iziniz
ki girili AND lojik kapsnn matematiksel
ifadesini yaznz.
ki girili AND lojik kapsnn edeer elektrik
devresini iziniz.
ki girili AND lojik kapsnn Alman (DIN) ve
Amerikan (ANSI) standardna gre sembollerini
iziniz.
ki girili AND lojik kaplaryla girili AND
lojik kapsnn elde edilmesinin eklini iziniz.

34

neriler

UYGULAMA FAALYET-4
Aadaki uygulama faaliyetini yaparak entegreli girili VE kaps devrelerini
kurabileceksiniz.
Aada verilen uygulamay ilem basamaklarna uygun olarak gerekletiriniz
Deneyde kullanlacak malzemeler:

DC 5 Volt g kayna

Bread Board

1 Ad. 7408 TTL Entegre

5 Ad. 220 Watt diren

4 Ad. Yeil LED diyot

1 Ad. Krmz LED diyot

Balant kablolar

Giriler
A B C
0
0
0

ekil 2.35: girili VE kaps uygulamas

ekil 2.36: Doruluk tablosu

ekil 2.37 : k dalga formu

35

k
Y

lem Basamaklar
Deneyi yaparken ncelikle entegreyi (7408)
bread boarda yerletiriniz.
emaya uygun olarak dier devre
elemanlarnn montajn yapnz.
Deneyi yaparken 5 voltluk DC besleme
kaynann (+) ucunu 7408 entegresinin 14
numaral ayana,(-) ucunu ise 7 numaral
ayana balaynz.
A,B,C girilerine yukardaki doruluk
tablosuna uygun ekilde 0 ve 1 uygulayarak
deneyi yapnz.
Doruluk tablosunu deney sonularna gre
doldurunuz.
A, B,C giri dalga formlarna gre verilmi
olan devrenin, k sinyali dalga formunu
iziniz.
girili AND lojik kapsnn matematiksel
ifadesini yaznz.
girili AND lojik kapsnn edeer
elektrik devresini iziniz.

36

neriler
Entegrenin
ayaklarnn
srasna dikkat ediniz.

+5 V kaynanz lojik 1,
ase(Gnd) yi de lojik 0
olarak kullannz.

UYGULAMA FAALYET-5
Aadaki uygulama faaliyetini yaparak entegreli iki
devrelerini kurabileceksiniz.

girili Veya(OR)

Aada verilen uygulamay ilem basamaklarna uygun olarak gerekletiriniz


Deneyde kullanlacak malzemeler:

DC 5 Volt g kayna
Bread Board
1 Ad. 7432 TTL Entegre
4 Ad. 220 Watt diren
3 Ad. Yeil LED diyot
1 Ad. Krmz LED diyot
Balant kablolar
IC 7432 VEYA kaps i yaps

ekil 2.38: IC 7432 ile yaplan VEYA kaps

37

kaps

Giriler k
A B C Y
0 0 0
0 0 1
0 1 0
0 1 1
1 0 0
1 0 1
1 1 0
1 1 1
ekil 2.39. Doruluk Tablosu

ekil 2.40: k dalga formu

lem Basamaklar
Deneyi yaparken ncelikle entegreyi (7432)
bread boarda yerletiriniz.
emaya uygun olarak dier devre
elemanlarnn montajn yapnz.
Deneyi yaparken 5 voltluk DC besleme
kaynann (+) ucunu 7432 entegresinin 14
numaral ayana,(-) ucunu ise 7 numaral
ayana balaynz.
A,B,C girilerine yukardaki doruluk
tablosuna uygun ekilde 0 ve 1 uygulayarak
deneyi yapnz.
Doruluk tablosunu deney sonularna gre
doldurunuz.
A, B,C giri dalga formlarna gre verilmi
olan devrenin, k sinyali dalga formunu
iziniz.
girili VEYA (OR) lojik kapsnn
edeer elektrik devresini iziniz.

38

neriler
Entegrenin
ayaklarnn
srasna dikkat ediniz.

+5 V kaynanz lojik 1,
ase(Gnd) yi de lojik 0 olarak
kullannz.

UYGULAMA FAALYET-6
Aadaki uygulama faaliyetini yaparak entegreli iki girili Vedeil(Nand)
devrelerini kurabileceksiniz.

kaps

Aada verilen uygulamay ilem basamaklarna uygun olarak gerekletiriniz

Deneyde kullanlacak malzemeler:

DC 5 Volt g kayna
Bread Board
1 Ad. 7400 TTL Entegre
3 Ad. 220 Watt diren
2 Ad. Yeil LED diyot
1 Ad. Krmz LED diyot
7400 entegresi i yaps

Giriler k
A B
Y
0
0
0
1
1
0
1
1
ekil 2.41:IC 7400 ile yaplan VEDEL (Nand) kaps

39

ekil 2.42: Doruluk tablosu

B
Girii

1
0

A
Girii

1
0

Y
k

1
0

ekil 2.43 : k sinyali dalga formu

lem Basamaklar
Deneyi yaparken ncelikle entegreyi (7400)
bread boarda yerletiriniz.
emaya uygun olarak dier devre
elemanlarnn montajn yapnz.
Deneyi yaparken 5 voltluk DC besleme
kaynann (+) ucunu 7400 entegresinin 14
numaral ayana,(-) ucunu ise 7 numaral
ayana balaynz.
A,B girilerine yukardaki doruluk
tablosuna uygun ekilde 0 ve 1 uygulayarak
deneyi yapnz.
Doruluk tablosunu deney sonularna gre
doldurunuz.
A, B giri dalga formlarna gre verilmi olan
devrenin, k sinyali dalga formunu iziniz.
girili NAND lojik kapsnn
matematiksel ifadesini yaznz.
girili NAND lojik kapsnn edeer
elektrik devresini iziniz.

40

neriler
Entegrenin
ayaklarnn
srasna dikkat ediniz.

+5 V kaynanz lojik 1, ase


(Gnd) yi de lojik 0 olarak
kullannz.

UYGULAMA FAALYET-7
Aadaki uygulama faaliyetini yaparak entegreli iki girili Veya deil (NOR) kaps
devrelerini kurabileceksiniz.
Aada verilen uygulamay ilem basamaklarna uygun olarak gerekletiriniz.
Deneyde kullanlacak malzemeler:

DC 5 Volt g kayna
Bread Board
1 Ad. 7402 TTL Entegre
3 Ad. 220 Watt diren
2 Ad. Yeil LED diyot
1 Ad. Krmz LED diyot

7402 entegresi i yaps

Giriler k
A
B
C
0
0
0
1
1
0
1
1

ekil 2.44 :IC 7402 ile yaplan VEYA DEL (Nor) kaps

41

ekil 2.45: Doruluk tablosu

B
Girii

1
0

A
Girii

1
0

Y
k

1
0

ekil 2.46 : k sinyali dalga formu

lem Basamaklar
Deneyi yaparken ncelikle entegreyi (7402)
bread boarda yerletiriniz.
emaya uygun olarak dier devre
elemanlarnn montajn yapnz.
Deneyi yaparken 5 voltluk DC besleme
kaynann (+) ucunu 7402 entegresinin 14
numaral ayana,(-) ucunu ise 7 numaral
ayana balaynz.
A,B girilerine yukardaki doruluk
tablosuna uygun ekilde 0 ve 1 uygulayarak
deneyi yapnz.
Doruluk tablosunu deney sonularna gre
doldurunuz.
A, B giri dalga formlarna gre verilmi olan
devrenin, k sinyali dalga formunu iziniz.
girili NOR lojik kapsnn matematiksel
ifadesini yaznz.
girili NOR lojik kapsnn edeer
elektrik devresini iziniz.

42

neriler
Entegrenin
ayaklarnn
srasna dikkat ediniz.

+5 V kaynanz lojik 1, ase


(Gnd) yi de lojik 0 olarak
kullannz.

UYGULAMA FAALYET-8
Aadaki uygulama faaliyetini yaparak entegreli iki
kaps devrelerini kurabileceksiniz.

girili zel Veya (EXOR)

Aada verilen uygulamay ilem basamaklarna uygun olarak gerekletiriniz.


Deneyde kullanlacak malzemeler:

DC 5 Volt g kayna
Bread Board
1 Ad. 7486 TTL Entegre
3 Ad. 220 Watt diren
2 Ad. Yeil LED diyot
1 Ad. Krmz LED diyot
IC 7486 entegresi i yaps

Giriler k
A B
Y
0
0
0
1
1
0
1
1

ekil 2.47:IC 7486 ile yaplan ZEL VEYA kaps

43

ekil 2.48: Doruluk tablosu

B
Girii

1
0

A
Girii

1
0

Y
k

1
0

ekil 2.49: k sinyali dalga formu

lem Basamaklar
Deneyi yaparken ncelikle entegreyi (7486)
bread boarda yerletiriniz.
emaya uygun olarak dier devre
elemanlarnn montajn yapnz.
Deneyi yaparken 5 voltluk DC besleme
kaynann (+) ucunu 7486 entegresinin 14
numaral ayana,(-) ucunu ise 7 numaral
ayana balaynz.
A,B girilerine yukardaki doruluk
tablosuna uygun ekilde 0 ve 1 uygulayarak
deneyi yapnz.
Doruluk tablosunu deney sonularna gre
doldurunuz.
A, B giri dalga formlarna gre verilmi olan
devrenin, k sinyali dalga formunu iziniz.
girili Exor lojik kapsnn matematiksel
ifadesini yaznz.

44

neriler
Entegrenin
ayaklarnn
srasna dikkat ediniz.

+5 V kaynanz lojik 1, ase


(Gnd) yi de lojik 0 olarak
kullannz.

KONTROL LSTES
Bu faaliyet kapsamnda aada listelenen davranlardan kazandnz becerileri Evet,
kazanamadnz becerileri Hayr kutucuuna (X) iareti koyarak kendinizi deerlendiriniz.
1
2
3
4
5
6
7
8
9

Deerlendirme ltleri
Kap devrelerinin semboleri renildiniz mi?
Kap devrelerinin k ifadeleri renildiniz mi?
Kap devrelerinin doruluk tablolarn izebildiniz mi?
Kap devrelerinin elektriksel edeeri izilebiliyor mu?
ki girili kaplardan girili kap yapabildiniz mi?
Devrenin almasn kontrol edebildiniz mi?
TTL entegreleri rendiniz mi?
CMOS entegreleri rendiniz mi?
TTL ile CMOS entegre arasndaki farklar rendiniz mi
?

Evet

Hayr

DEERLENDRME
Deerlendirme sonunda Hayr eklindeki cevaplarnz bir daha gzden geiriniz.
Kendinizi yeterli grmyorsanz renme faaliyetini tekrar ediniz. Btn cevaplarnz
Evet ise lme ve Deerlendirmeye geiniz.

45

LME VE DEERLENDRME
LME VE DEERLENDRME
Aadaki cmlelerin banda bo braklan parantezlere, cmlelerde verilen bilgiler
doru ise D, yanl ise Y yaznz.

1.

() Mantk devrelerinde lojik 1 5vu temsil eder.

2.

(..) Tampon kaps iki kat arasnda empedans uygunluu salamak iin
kullanlr.

3.

(..) Tampon kapsnn giriine lojik 1 verilirse kndan lojik 0 alnr.

4.

() Deil kaps giriine lojik 0 uygulanrsa kndan lojik 1 olarak alnr.

5.

() Ve kapsnn elektriksel edeeri iki anahtarn birbirine seri balanmas


eklindedir.

6.

() Ve kaps ayn zamanda arpma kaps olarak da adlandrlr.

7.

() Ve kapsnda girilerden biri lojik 0 olursa k lojik 1 olur.

8.

() Veya kaps edeeri iki anahtarn birbirine seri balanmas eklindedir.

9.

() Veya kapsnda girilerden biri lojik 1 olursa k lojik 1 olur.

10.

() Vedeil kaps bir ve kaps ile bir deil kapsnn birleimidir.

11.

() Veyadeil kaps bir veya kaps ile bir deil kapsnn edeeridir.

12.

() zel veya kaps girileri ayn olduunda knda lojik 0 veren kapdr.

DEERLENDRME
Cevaplarnz cevap anahtaryla karlatrnz. Yanl cevap verdiiniz ya da cevap
verirken tereddt ettiiniz sorularla ilgili konular faaliyete geri dnerek tekrarlaynz.
Cevaplarnzn tm doru ise bir sonraki renme faaliyetine geiniz.

46

RENME FAALYET3
RENME FAALYET3
AMA
Boolean matematiini reneceksiniz.
Dijital elektronik devrelerin tasarm, retim ve onarm srelerini anlayabilmek iin
Boolean matematik kurallarn bilmek arttr. Sadeletirme ilemleri de kullanlarak dijital
devrelerin daha az kap ile gerekletirilmesini salar.

ARATIRMA
Boolean matematii nedir? Nerelerde kullanlr, Boolean matematik kurallarn
aratrnz? Aratrma sonularn arkadalarnz ile tartnz?

3.BOOLEAN MATEMAT
Devre matematiinin temeli, George BOOLE (1815 - 1864) tarafndan 1847 'de
mantn, matematiksel analizi zerine yazm olduu tez ile ortaya kmtr. Ancak bu
dnce, 1938 'den sonra Bell laboratuvar tarafndan yaplan rleli devrelerle telefon
iletmelerinde uygulama alan bulabilmitir. Daha sonra da elektronik devrelerinin temeli
olmutur. Boolean matematii basit bir matematiktir. Yalnz anahtar devrelerde ok nemli
rol oynar. Lojik devre tasarmnda ve lojik devrelerin basitletirilmesinde kullanlr.
"Boolean matematii" saysal devrelerin analiz ve tasarmn salayan matematiksel teoridir.
Saysal bilgisayar devreleri uygulamasnda, ikili deikenler zerinde tanmlanan saysal
operasyonlar gsterir. Boolean matematii ikili say sistemine dayanr. Bu sistemde yer
alan 0 ve 1, srasyla ak (OFF) ve kapal (ON) devrelerle e anlamldr.

3.1. Boolean lemleri


3.1.1.Boolean Matematii Sembolleri
Boolean matematiinde kullanlan deikenler veya fonksiyonlar byk harfler
kullanlarak gsterilmitir. Saysal olarak bir deiken veya fonksiyon iki deer alabilir. Bu
deerler 1 veya 0 olacaktr. Deikenlerin veya fonksiyonlarn ald bu deerler saysal
devrelerde eer "1" ise YKSEK gerilim seviyesi , "0" ise ALAK gerilim seviyesini
gsterecektir.
Deil veya tmleyen (komplement), boolean matematiinde deikenin zerine
izilen bir izgi ile gsterilir. rnein ifadesi "A' nn deili veya A'nn komplementi"
eklinde okunur. Eer A=1 ise =0 , A=0 ise
=1 olur. Tmleyen (komplement) veya
deil iin A' eklinde yazm kullanlabilir.
47

Deil (inverse) ilemi: Lojik 1 'in lojik 0 'a evrilmesidir. A =


{A =A 'nn tersi
(deili ,bar ') okunur.}A ve B girilere uygulanan iki deikeni gsterirse VE
fonksiyonu Boolen ifadesi olarak (A.B) eklinde yazlrken VEYA fonksiyonu iin(A+B)
eklinde yazlacaktr.

3.1.2. Boolean Toplama ve arpma


Boolean toplamaya ilikin temel kurallar aada verilmitir.
0+0=0
0+1=1
1+0=1
1+1=1
Boolean matematiinin saysal devre uygulamalarnda Boolean toplama VEYA
fonksiyonu ile tanmlanacaktr. VEYA ileminde A ve B gibi iki boolean deikeni vardr.
(A+B) eklinde yazlr.
Boolen arpma ilemi ise VE fonksiyonu ile ifade edilir. Boolean arpma ilemine
ilikin temel kurallar aada verilmitir. Ve ileminde iki boolean deikeni vardr. A ve B
girileri k, (A.B) eklinde yazlr.

0.0=0
0.1=0
1.0=0
1.1=1

3.2. Boolean Kanunlar


3.2.1. Yer Deitirme Kanunu
ki girili bir VEYA kapsnn girilerine uygulanan deikenler yer deiirse k
deeri deimez.
A+B = B+A
ki girili bir VE kapsnn girilerine uygulanan deikenler yer deiirse k deeri
deimez.
A.B = B.A

3.2.2. Birleme Kanunu


Bir VEYA kapsnn girilerine uygulanan deikenlerin gruplandrlmalar deiirse
k deeri deimeyecektir.
(A+B)+C = A+(B+C) eklinde de yazlabilir.
Bir VE kapsnn girilerine uygulanan deikenlerin gruplandrlmalar deiirse k
deeri deimeyecektir.
(A.B).C = A.(B.C)

eklinde de yazlabilir.
48

3.2.2. Dalma Kanunu


Boolen ilemlerinde de arpmann (VE) toplama (VEYA) zerine dalmas aadaki
gibidir.
A.(B+C) = A.B+A.C
A+(B.C) = (A+B).(A+C)

3.3. Boolean Matematii Kurallar


Boolean kurallarnn bilinmesi gerekir. Bu kurallarn bilinmesi ilemlerde ok byk
kolaylk salayacaktr. Aadaki ilemleri dikkatlice inceleyiniz.
a) A
b) 0.0
c) 1+1
d) 0+0
e) 1 . 1
f) 1. 0
g) 1+ 0

=0
=0
=1
=0
=1
=0
=1

ise

= 1

veya A = 1 ise

= 0dir.

veya (A+A = A)
veya (A.A = A)
veya (A. =0)
veya (A+ = 1)

Yutma kural
a) A+A.B = A
b) A.(A+B) = A
VE (And) kural
a) 0.A = 0
b) 1.A = A
VEYA (Or) kural
a) 1+A = 1
b) 0+A = A
Yukardaki kurallarn VEYA ve VE kapsna uygulanm olarak klarnda oluan
Boolean deeri aada gsterilmektedir.

ekil 3.1 : VEYA(OR) kapsnn Boolean matematiine gre k ifadeleri

49

ekil 3.2: VE(AND) kapsnn Boolean matematiine gre k ifadeleri

ekil 3.3 : Boolean kurallarnn elektrik devreleriyle gsterilii

50

ekil 3.4 : Boolean kanunlarnn elektrik devreleriyle gsterilii

3.4. De Morgan Teoremleri


De Morgan teoremleri Boolean matematiinin ok nemli teoremleridir.
(
(

)= .
)= +

(Teorem -1)
(Teorem-2)

Teorem -1 iin u sylenebilir. Boolean ilemlerinde toplama ileminin parantez


(

) deilini aarsak ierideki ifadenin ilemi toplama (+) ise arpma(.)olur.(

Aada teorem-1in kaplarla yapl grlmektedir.

51

_
Teorem-2 iin ise (

) biimindeki ifadenin deili alrsa parantez iindeki


__ __
arpma (.) ilemi toplama (+) ilemine dnr. (A+B)
Aada teorem-2nin kaplarla yapl grlmektedir.

De Morgan teoremi ikiden fazla deiken iin de geerlidir. Aadaki rnekleri


inceleyiniz.

____ __ __ __
a)XYZ = X + Y + Z
_____
__ __ __ __
b) WXYZ = W + X + Y + Z
________ _ _ _
c) X + Y + Z = X Y Z
____________
_ _ _ _
d)W + Y + X + Z = W Y X Z
rnek : A.(A.B+C) ilemini sadeletiriniz.
= A.A.B + A.C (A.A=A)
= A.B + A.C
(A parantezine alnrsa)
= A.(B+C)
olur.
rnek : B.

+ . +A.B ilemini sadeletiriniz.

= B.( +A)+ .

= 1.B+ .

= B+ .

= B+

olur.

rnek : AB + A(B + C) + B(B + C) fonksiyonunu Boolean kanunlarn kullanarak


en basit hle getiriniz.
Y=AB + A(B + C) + B(B + C)
= AB + AB + AC + BB + BC (BB=B) kanunu uygulanrsa
=AB + AB + AC + B + BC
(AB+AB=AB) kanunu uygulanrsa
=AB + AC + B + BC
B arpan parantezine alnrsa
=AB + AC + B(1+ C)
(1+A = 1) kuralndan
=AB + AC + B 1
Birinci ve nc terim B ortak parantezine alnrsa
=AC + B(A + 1)
(1+A = 1) kanun uygulanrsa
=AC + B . 1
=AC+B
eklinde olur.
52

ekil 3.5: fadenin sadelemeden izilii

ekil 3.6: fade sadeletikten sonraki hli

ekillerden grld gibi verilen ifadeyi Boolean kurallaryla sadeletirince ortaya


kan yeni ifadenin kap adedi ok azalmtr.

53

54

3. 5. Saysal Devre Tasarm


3.5.1. Boolean fadesinden Saysal Devrelerin izilmesi
rnek : D = B+AC ifadesini lojik kaplar kullanarak iziniz.

rnek : D= ((AB)+B).A ifadesini lojik kaplar kullanarak iziniz.

__
rnek : C= {(A+B) + (A +B).B}

ifadesini lojik kaplar kullanarak iziniz.

55

rnek :D = . .C+A. + .B.

ifadesinin devresini iziniz.

rnek :D = .(C+ )+ .C ifadesinin kaplarla devresini iziniz.

rnek : Y= (

).

ifadesinin kaplarla devresini iziniz.

( B.C ) . A

Y= (

56

).

( B.C) .A

3.5.2. Saysal (Lojik) Devreden Boolean fadenin Elde Edilmesi


izilmi bir saysal devreden Boolean ifadesinin elde edilebilmesi iin ilk nce kap
girilerine uygulanan deikenler belirlenir. Her kap kna ait Boolean ifadesi yazlr. Bu
ilem devredeki en son kapya kadar srdrlerek sonuca ulalr.
rnek: Aadaki verilen saysal devrenin kna ait Boolean ifadesini bulunuz.

zm: Her bir kap giri ve k ifadesi devredeki son kapya kadar yazlarak
ifade elde edilir.

Her kap kna k ifadesi yazlr. Bylece


sonuca adm adm gidilir.

rnek: Aadaki verilen saysal devrenin kna ait Boolean ifadesini bulunuz.

57

zm: Her bir kapnn giriine ve kna ait ifadesi yazlarak k ifadesi elde
edilir.

rnek. Aadaki saysal devrenin Y k ifadesini bulunuz.

zm: emadaki her lojik kapnn kna k ifadeleri teker teker yazlr. Sonuta
en sondaki girili VE kapsyla arplr.

58

3.5.3. Dalga Diyagramnn izilmesi


Saysal sistem iki gerilim seviyesine gre alr. Her saysal sistemin bu iki gerilim
seviyesine karlk gelen bir biimi olmaldr. Bu nedenle saysal devreler binary (kilik) say
sisteminde kullanlan 1 ve 0 ile tanmlanmak zorundadr. Bu saysal sistemin
girdilerinin ikilik koda dnmesini salar. Aadaki pozitif mantk ifadelerini
kullanarak saysal kavramlar tanmlayabileceiz. rnein bir anahtarn kapal olmas
saysal sistemde 1 veya 5Va eit olacaktr.

Pozitif mantk

Bir kare dalgann ykseleme ve dmesinin ok kk zaman diliminde olduu


dnlrse kare dalga saysal sinyallere gzel bir rnek olabilir. Aada bir kare dalga
zerindeki lojik seviyeler gsterilmitir.

ekil 3.7: Pozitif mantk saysal sinyal

Saysal (dijital) elektronikte, bir devre tasarm yaplrken o devreye ait lojik ifade
doruluk tablosu oluturulur. Bu lojik ifadeye gre dorudan devre kurulursa maliyet artar.
fadenin en son hlinin bulunmas gerekir. Boolean matematii ile bu denklemlerin en sade
hle getirilmesi saysal (lojik) denklemlerin zm yaplmaktadr. En sade hle gelen
ifadenin ya da denklemin doruluk tablosu yaplarak bu denklemin k dalga diyagramn
elde etmek mmkndr.
imdi daha nceden incelediimiz Boolean ifadesini ele alarak nce doruluk
tablosunu daha sonrada k dalga diyagramnn nasl yapldn grelim.
Y=A.B + A.(B + C) + B.(B + C) fonksiyonunu Boolean kanunlarn kullanarak en
basit hle getirdiimizde
Y=A.B + A.(B + C) + B.(B + C) = A.C + B sonucu elde edilmiti.

59

imdi Y= A.C + B ifadesinin doruluk tablosunu hazrlayalm. A,B,C gibi


deiken olduundan tablo 23 =8 farkl deer olan bir tablo olacaktr.

Deikenler
Sra
0
1
2
3
4
5
6
7

A
0
0
0
0
1
1
1
1

B
0
0
1
1
0
0
1
1

A ve C nin
sonucu
A.C
0
0
0
0
0
1
0
1

C
0
1
0
1
0
1
0
1

A.C+B
0+0
0+0
0+1
0+1
0+0
1+0
0+1
1+1

k fadesi
Y
A.C+B
0
0
1
1
0
1
1
1

Tablo 3.1 Doruluk tablosu

Yukardaki tablo aslnda iin en zor ksmyd. Bu tablo bize Y= A.C + B ifadesinin
girilerinin ald deere (lojik 0 veya lojik 1) gre kn hangi deeri (lojik 0 veya lojik 1)
alacan gstermektedir.
Tabloyu diyagram hline getirmek istersek yapmamz gereken lojik devrelerde
kullanlan kare dalgay uygun ekilde izmektir.
C Girii

B Girii

A Girii

A.C

(A.C+B)

Sra

Tablo 3.2 : Dalga diyagramnn izilmesi

Dalga diyagram tablosunda grld gibi A,B,C deikenlerinin, A.C ifadesinin ve


(A.C+B ) k ifadesinin dalga eklinin izilmesi doruluk tablosunda kan ifadelere
gredir. k ifadesi 0,1ve 4. srada 0, dier durumlarda 1dir. Bu durum diyagramda
grlmektedir.
60

UYGULAMA FAALYET
UYGULAMA FAALYET
1.

Y= A.(A.B +C) denklemini Boolean kurallarn kullanarak sadeletiriniz?

2.

Y=

B +A +A.B denklemini Boolean kurallarn kullanarak sadeletiriniz?

3.

Y=

denklemini Boolean kurallarn kullanarak sadeletiriniz?


denklemini Boolean kurallarn kullanarak sadeletiriniz?

4.
5.

Y= .B.C + .B. + A.C denklemini Boolean kurallarn kullanarak sadeletiriniz?


denklemini sadeletirmeden lojik kaplarla iziniz.

KONTROL LSTES
Bu faaliyet kapsamnda aada listelenen davranlardan kazandnz beceriler iin
Evet, kazanamadklarnz iin Hayr kutucuklarna ( X ) iareti koyarak rendiklerinizi
kontrol ediniz.

1
2
3
4
5
6
7

Deerlendirme ltleri
Verilen ifadelerin zmn yapabildiniz mi?
lemleri doru sralamada yapabildiniz mi?
Boolean matematii kurallarn kullanarak lojik
sadeletirebildiniz mi?
Lojik devreyi takip ederek k ifadesini bulabildiniz mi?
k ifadesi verilen devreyi kaplarla izebildiniz mi?
lemleri verilen srede yapabildiniz mi?
lemlerde tertip ve dzene uydunuz mu?

Evet Hayr
ifadeleri

DEERLENDRME
Deerlendirme sonunda Hayr eklindeki cevaplarnz bir daha gzden geiriniz.
Kendinizi yeterli grmyorsanz renme faaliyetini tekrar ediniz. Btn cevaplarnz
Evet ise lme ve Deerlendirmeye geiniz.

61

LME VE DEERLENDRME
LME VE DEERLENDRME
Aadaki ilemleri yapnz.
1.

Y= A.(AB+C) ifadesini sadeletiriniz.

Y= B(A+ ) + A(B+ ) ifadesini sadeletiriniz.


ifadesini Boolaen kurallarn kullanarak sadeletiriniz.

3
4.

Aadaki lojik devrenin Y k ifadesini bulunuz.

Y= A.

.C +

denkleminin lojik kapl devresini iziniz.

DEERLENDRME
Cevaplarnz cevap anahtaryla karlatrnz. Yanl cevap verdiiniz ya da cevap
verirken tereddt ettiiniz sorularla ilgili konular faaliyete geri dnerek tekrarlaynz.
Cevaplarnzn tm doru ise bir sonraki renme faaliyetine geiniz.

62

RENME FAALYET4
RENME FAALYET-4
AMA
Karno haritalarn kullanarak hzl bir ekilde lojik devre tasarm ile ilgili bir
problemi sadeletirecek ve en kararl, en ekonomik devreyi tasarlayarak tekniine uygun
ekilde hatasz kurup altracaksnz.

ARATIRMA

Karnough haritalar hangi amala kullanlr?

Bu haritalarn uygulama alanlar nelerdir? eitleri var m? Saysal devre


tasarm yapanlar bu haritalar nasl kullanmaktadrlar?

4. KARNOUGH HARTASI
Bir nceki konuda anlattmz Boolean matematiinde yaplan sadeletirmeleri karno
haritasnda daha kolay ve daha gvenilir yapmak mmkndr. Karno haritas, sadeletirme
ve dijital devre tasarmnda kullanlmaktadr. Deiken saysna gre karno haritas
dzenlenir. rnein 2 deiken (A B), 5 deiken (A B C D E) vb. Karno haritas en fazla 6
deikenli eitlikleri sadeletirmede kullanlr. Aada deiken saysna gre karno
dzenlemeleri anlatlmtr.

4. 1. Deiken Saysna Gre Karno Haritas


Karno haritasnda ka kutu olacan 2n (2 zeri n) forml ile bulabilirsiniz. N
deiken adedini belirtir.
Aadaki tabloda deikenin deili olan yerlere 0, deikenin kendisi olan yerlere de
1 konur.

4.1.1. Deikenli Karno Haritas


rnein y = A.B + A.B' gibi (A ve B) deb oluan iki deikenli haritadr. Burada (A ,
B) 22 = 4 kutudan oluan karno haritas izilir. y = A.B + A.B' fonksiyonunun karnoya
yerleimi ileride anlatlacaktr. Burada dikkat edilmesi gereken nokta A ve B ye ait
hcrelerin doru ekilde tespit edilmesidir.

Tablo 4.1: ki deikenli kano haritasnda deiken yerlerini gsteren tablolar

Not: Bu tablolarda A ve Bnin yerleri deitirilerek de yazlabilir. O zaman hcrelerin


ii de deiecektir. Bu duruma dikkat edilmesi gerekir.
63

4.1.2 Deikenli Karno Haritas


rnein y = A.B.C + A'.B'.C + B.C' eklindeki fonksiyonlar 3 deikenli
fonksiyonlardr ve bu tr fonksiyonlar indirgemek iin aadaki karno haritas
kullanlr.
(A , B , C) gibi deiken olduundan 2 3 = 8 kutu izilir.
Aadaki her iki ekilde dikkat edilecek nokta AB nin bulunduu satrda 0 ve 1 lerin
yazl ekli 00,01,10,11 deil de 00,01,11,10 eklindedir. Cnin ise dikeyde 0 ve 1 olarak
yazlr. Bu yazl biimi 4 deikenli iin de geerlidir.

Tablo 4.2: deikenli kano haritasnda deiken yerlerini gsteren tablolar

4.1.3. Deikenli Karno Haritas

Tablo 4.3 : Drt deikenli kano haritasnda deiken yerlerini gsteren tablolar

rnein y = A'.B.C'.D + A'.B'.C.D' + A'.B'.C.D eklindeki fonksiyonlar 4


deikenli fonksiyonlardr ve bu tr fonksiyonlar indirgemek iin aadaki karno
haritas kullanlr. (A , B , C , D)deikenleri iin 24 = 16 kutu izilir.

4.1.4. Deikenli Karno Haritas


rnein y = A.B.C'.D.E + A'.B'.C.D'.E + A.B.C.D.E eklindeki fonksiyonlar 5
deikenli fonksiyonlardr ve bu tr fonksiyonlar indirgemek iin aadaki karno
haritas kullanlr. (A , B , C , D , E) deikenleri iin 25 = 32 kutu izilmelidir.Aadaki
gibi izim yaplmaldr.
64

Tablo 4.4 : Be deikenli kano haritasnda deiken yerlerini gsteren tablo

Bu karno haritalarndan en ok 2,3,4 deikenli olanlar kullandmzdan izimlerinin


ve hcrelerin ilerinin bilinmesi tasarm srasnda ok byk kolaylk salayacaktr.

4.2. Fonksiyonun Karnough Haritasna Yerletirilmesi


Fonksiyonun haritaya yerletirme ilemi belli bir mantk dhilinde yaplr.
Fonksiyonun doruluk tablosu ile karno haritas arasnda dorudan bir iliki vardr.
Doruluk tablosu dzgn bir ekilde karlm bir fonksiyonu karnoya yerletirmek
ok kolaydr.
Aadaki rnei dikkatli bir ekilde inceleyiniz.
rnek:y = A.B.C' + A'.B'.C + B.C fonksiyonunu karno haritasna yerletiriniz.
Bu ifadeyi karnoya yerletirmeden nce doruluk tablosunu hazrlayalm. fade
deikenli olduundan (A,B,C) =23 =8 kutu izilmelidir. Ancak nce tabloyu hazrlayalm.
fadeyi ksm ksm ele alrsak
1. ifade A.B.C' = 1 olmal
2.ifade A'.B'.C =1 olmal
3.ifade B.C
= 1 olmaldr.
Bu deerleri dikkate alarak tablomuzu hazrlayalm.

Tablo 4.5: Doruluk tablosu

65

Tabloda Y k ifadesine 4 farkl fonksiyon kmtr. Bunun sebebi (B.C) ifadesine


hem (A'.B.C) ifadesi hem de (A.B.C) ifadesi karlk gelmektedir. Bu nedenle rnekte 3 olan
ifade karnoya aktarlrken 4 adet (1) olarak aktarlacaktr.
Bu durumda karno diyagramna Y k ifadesi aadaki gibi yerletirilecektir.

Tablodan karno diyagramna baka bir aktarm ekli daha vardr. Bu durum 4
deikenli karno ya (1) leri aktarrken daha pratik olmaktadr. Hata yapma ihtimalini
azaltmaktadr.
Eer tablo hazrlanrken sol ba tarafa saylarn binary karlklarn desimal (veya
satr nu. diyebiliriz) olarak yazarsak karno haritasnda da karlk gelen yere de 1leri
yazarsak daha abuk sonuca gidebiliriz.

Tablo4.6 : Satr numaralarn gsteren tablo

Tablodaki satr nu.lar karnoda kendi hcrelerine yazlmtr. rnein 3 nul satra
denk gelen ABC girii (0 1 1) ve y k 1 karno iinde 3 nu. l hcreye yazlmtr. Yine 1,6
ve 7 nu.l satrlara da denk gelen karno hcrelerine 1ler yazlmtr.

66

4.3. Karnough Haritasnda Gruplandrma


Gruplama konusu karnonun en can alc noktasdr. Karno haritalarnn amac var olan
k ifadelerini en az kap kullanmak suretiyle ayn ii yapabilecek lojik ifadeyi elde
etmektir. nk karno ile ifade sadeleirken ayn zamanda gereksiz yere kullanlabilecek
lojik kaplar da azaltm olmaktayz. Bylece elde edilecek devrenin hem fiziksel ebat
klecek hem de maliyeti decektir.
Gruplama yaparken unlara dikkat edilir:

Gruplama yaparken sadece 1 ler dikkate alnr. Bo olan yerler 0 demektir


ve buralarn gruplama yaparken nemi yoktur.

Karno haritalarnda hedef en ok 1 i gruplamaktr.

Hibir 1 akta kalmamaldr.

Gruplar 1, 2, 4, 8, 16 gibi iki ve ikinin s katlar eklinde olmaldr.

Karno haritalar zerinde apraz gruplama yaplamaz. Gruplar yan yana ya da


alt alta olmaldr.
Aada eitli gruplama ekilleri gsterilmektedir. nceleyiniz.

Bu YANLI bir gruplamadr.


nk en byk grup oluturacak ekilde gruplama
yaplmamtr. ayr grup yaplarak k ifadesi gereksiz
yere uzatlmtr.

Bu da yukardakine gre biraz daha doru olsa da


YANLI bir gruplamadr.
Grup yaplabiliyorsa tek bana 1 braklmamalyd.

Bu DORU bir gruplamadr.


Hibir 1 akta kalmamtr.
En byk saydaki gruplar alnmtr.
AB (11) hcresindeki 1 her iki gruba da dhil edilebilir.

Bu YANLI bir gruplamadr.


nk 3 adet 1 ile gruplama yaplamaz.
Grup says 1, 2, 4, 8.... olmaldr.
67

Bu YANLI bir gruplamadr.


nk apraz grup yaplamaz.

Bu YANLI bir gruplamadr.


Bo kutular gruba dhil edilemez.

Bu YANLI bir gruplamadr.


nk grup iinde hem alt alta hem yan yana 1
olamaz.
Grup ya yan yana ya alt alta olmaldr.

Bu DORU bir gruplamadr.


Burada 4 adet grup bulunmaktadr
Karno haritasnda en yukardan en aaya veya en
sadan en sola gei vardr.

Bu DORU bir gruplamadr.


Burada drtl ve ikili olmak zere 2 adet grup vardr.
Ucu ak olan izgiler birleerek drtl
grubu oluturmaktadr.

68

Bu DORU bir gruplamadr.


Burada biri ikili biri drtl olmak zere 2 adet
grup vardr.
Ucu ak olan izgiler iinde ikili grup
bulunmaktadr.

Bu YANLI bir gruplamadr.


nk altl grup yaplamaz.

Bu YANLI bir gruplamadr.


Aslnda yanltan daha ok eksik bir gruplamadr.
Drtl iki grup yaplabilirdi.

Bu DORU bir gruplamadr.


Kare iinde ve daire iinde olmak zere 2 adet drtl
grup vardr.

69

Bu DORU bir gruplamadr.

Bu DORU bir gruplamadr.

4.4. Karnough Haritasndan Sadelemi fadenin Yazlmas


Karno haritalarnda ifadelere gre gruplandrmalar yapldktan sonra nemli olan
nokta her grubu doru bir ekilde ifadelendirmektir. Aadaki rnei dikkatle inceleyiniz.
A

fade

A.

A.B

.B

Doruluk tablosuna gre Y denklemini Y=1 olanlara gre yazarsak


Y= .B +A.

+ A.B

olur. Yazlan ifade arpmlarn toplam eklindedir.

70

Bu ifadeye gre devre emasn izmemiz gerekir. Eer devre emas izilecek olsa
adet VE kaps ve bir adet VEYA kaps ayrca A ve B nin Deillerini alacak Deil kaps
izmek durumundayz. Karno haritasn kullanarak ayn ii gren daha ksa bir ifadeyi elde
edeceiz ve elde edeceimiz ifade ksa olduu iin yaplan devre daha az elemanla yaplm
olacaktr.
Eer bu doruluk tablosuna gre karno haritas hazrlarsak:

Bu ekilde yaplan gruplandrma dorudur. imdi bu gruplar nasl yazacamza


bakalm. Daha nce gruplandrmann nasl yapld anlatlmt.
A=0 , B=1 ve A=1, B=1 olduu hcrelerin ikisi M1 olarak adlandrlmtr.
A=1, B=0 ve A=1, B=1 olduu hcrelerin ikisi M2 olarak adlandrlmtr.
Karnoda kacak ifade Y=M1+M2 yazlacaktr.
Burada M1 iin karno karln yazarsak M1= B yazabiliriz. Peki neden B nk
M1gurubuna ait 1 ler B nin bulunduu satr iindedir. A iin hibir ey yazamayz.
nkAnn bulunduu stunda A=0 ve B=0 hcresi (0 ), yani
stun 0 iken Ann bulunduu stun 1dir.

in ( A deil) bulunduu

M2 grubunu yazacak olursak M2= A olur. Burada da B ile ilgili hibir ey yazamayz.
nk dier stun Ann ve B nin deilini barndrmaktadr, hem 0 hem de 1 vardr. Bu
nedenle seilmez.
Karno ile ortaya kan ifade
Y=M1+M2 = B + A
olmutur.
Grld gibi devre ayn ii gren bir adet VEYA kapsyla yaplabilmektedir.
Devrenin emasn karno haritas kullanmadan yaparsak aadaki gibi olacaktr. ki
ema arasndaki fark gryorsunuz. Her iki ekli de incelerseniz karno haritasnn neden
kullanld hakknda size daha iyi bir fikir verecektir.
71

ekil 4.1 : Karno kullanmadan yaplan devre emas

ekil 4.2 : Karno haritas kullanlarak yaplan devre emas

Devre, yukardaki devrenin yapt iin aynsn yapan ama daha az elemandan
meydana gelmi daha sade bir devre olacaktr.
rnek: y = A.B.C' + A'.B'.C + B.C eklinde verilen fonksiyonu karno yntemi
ile sadeletiriniz.

72

zm: Hatrlanaca zere daha nce bu ifadenin doruluk tablosu yaplmt. Tablo
aadaki gibi olmutur.

Tablodaki ifadelerin karno haritasna aktarlmasna gemeden nce karno haritasnda


A,B,C blgelerinin bilinmesi gerekiyor. Aadaki tabloda bu blgelerin hangi hcreleri
kapsad gsterilmektedir.

AB

blgesi
00
01

A blgesi
11

10

C
0
blgesi
C
blgesi

B blgesi
blgesi

blgesi

Tablo 4.7: 3 deikenli Karno haritasnda blgelerin kapsad hcreler

73

imdi elde edilen tabloya gre A,B,C deikenlerine ait Y k ifadesiyle alacak
olursak drt adet 1den olumaktadr. Bu ifade karno haritasna yerletirilirse aadaki gibi
olmaktadr.

Karnoya bakarsanz 3 adet grup olduunu grrsnz. Bu gruplar yeil, krmz ve


mavi renkler ile ayr ayr gsterilmitir. Her biri 2 adet 1 iermektedir yani ikili gruptur.

ndirgenmi fonksiyon yazlrken her bir gruba ayr ayr baklr.

Her gruptan arpm eklinde 1 ifade kar.

Her gruptan kan bu ifadeler toplannca (yani toplam eklinde yazlnca)


indirgenmi fonksiyon yazlm olur.
Bizim rneimizde 3 adet grup
olduundan y= Y + K + M eklinde bir ifade oluacaktr.

Y ifadesini bulmak iin yeil gruba bakalm. Burada A deimemi, B deimi,


C deimemitir. Deien ifadeler sadeleen ifadelerdir. Deimeyen ifadeler
ise alnr.

Dikkat: Burada sadece grubu kapsayan deerlere bakldna dikkat ediniz!


Yukardaki ekilde sadece grubun bulunduu alana denk den A,B,C deerleri yazlmtr.
Grubu kapsayan deerlerden kastmz budur.

74

Grup iinde deeri deienler indirgenmi demektir ve indirgenmi fonksiyon


yazmnda kullanlmaz. Bizim rneimizde B nin deeri deitiinden B
yazlmayacaktr.
Deeri deimeyenler ise arpm eklinde alnr. Bizim rneimizde A ile C
nin deeri deimediinden arpm eklinde yazlacak demektir. Burada
reneceimiz son bir kural daha var. Bu ifadeler arpm eklinde yazlrken;

Deeri 1 olanlar kendileri eklinde (A, B, C ..) yazlr.


Deeri 0 olanlar deilleri eklinde (A', B', C' ...) yazlr.

Bu bilgiler nda yeil gruptan kacak sonu (A' . C) olacaktr.

Krmz gruba bakarsak bu gruptan kacak sonu (B . C) olacaktr.

Mavi gruba bakacak olursak bu gruptan kacak sonu (A . B) olacaktr.

Bu 3 gruptan arpm eklinde kan sonular ard arda toplandnda denklem ya


da ifade ortaya km olur.
75

y = (A' . C) + (B . C) + (A . B)

eklinde olacaktr.

rnek: Aadaki karno haritasnn k ifadesini yaznz.

zm: ekilde grld gibi 1ler apraz olarak gruplandrma yaplamayaca


iin ayr olarak gruplandrlr. Ann 0, Bnin 0 olduu grupta A ve B deiiklik
gstermedii iin etkisiz eleman yoktur. Ann ve Bnin 0 olduu (A'.B') kutusudur.
Bunun karl ise

olur.

Ann 1, Bnin 1 olduu grupta A ve B deiiklik gstermedii iin burada da etkisiz


eleman yoktur. Ann ve Bnin 1 olduu (A.B) kutusudur. Bunun karl ise
y2 = A .B olur.
Karno haritasna ait k bulmak iin gruplar ayr ayr toplanr. Grup ii ifadeler
arpm ilemine ve oluan gruplar toplama ilemine tabi tutulmutur.

olacaktr.

76

rnek: Aadaki karno haritasnn k ifadesini yaznz.

zm: Karno haritas iinde gruplama ilemi, ikinin katlar olacak ekilde ve en
fazla 1 kapsayacak ekilde yaplr. Karno haritas iinde
adet 1 olduundan y1 ve y2 olmak zere iki grup
olumutur.
ncelikli olarak gruplara ait k ifadeleri arpmlar
eklinde yazlacak ve daha sonra gruplar toplanacaktr.
y1 'e ait k ifadesi yazlrsa, burada A deimi B ise
deimemitir.

Buna gre Q'in k ifadesi y =


olur.
y2 ye ait k ifadesi yazlrsa; burada ise B deimi A deimemitir. Buna gre
y2nin k ifadesi y2 = A olur.
Karno haritasna ait k bulmak iin gruplar ayr ayr toplanr. Grup ii ifadeler
arpm ilemine ve daha sonra gruplar toplama ilemine tabi tutulmutur.
Y = y 1 + y2 ise

Y = A + B olur.

rnek: Aadaki karno haritalarnn k ifadesini yaznz.

77

rnek: Aadaki karno haritalarnn k ifadesini yaznz.

rnek: Aadaki karno haritalarnn k ifadesini yaznz.

rnek: Aadaki karno haritalarnn k ifadesini yaznz.

78

rnek: Aadaki karno haritasnn k ifadesini yaznz.

zm: En fazla 1 lerle yaplabilecek grup adettir.

rnek: Aadaki karno haritalarnn k ifadesini yaznz.

79

zm: Bu rnekte gruplandrma tek olacaktr. Sekiz adet 1 grup yaplabilir.

Y = D

rnek: Aadaki karno haritalarnn k ifadesini yaznz.

zm: Karno haritasnn keleri bir grup , ortadaki drt adet (1) bir grup yaplr.

Y= B.D +A.D olur.

80

4.5. Farketmezlere Gre Karno Haritas


Baz tasarmlarda gerek giri gerekse k degikenlerinin bir nemi yoktur. Bu
durumda ifadenin nemsiz olduunu belirtmek iin 0 ve 1 dnda zel bir karekter olan X
kullanlr. Buna farketmez, nemsiz vb gibi adlar verilebilir.
X bulunan kutular duruma gore 0 veye 1 kabul edilir. Burada gayemiz en byk
gruplamay yapmaktr. nemsizlerin hepsi kullanlabilecei gibi en byk gruplama
yapabilmek iin istediimiz Xi alp baz X leri grup dnda brakabiliriz.
rnek: Aadaki karno haritasnn k ifadesini yaznz.

zm : Karno haritasnda farketmezlerden sadece biri gruplamaya "1" olarak


dhil edilmi, dierinin kullanlmasna gerek duyulmamtr.

81

UYGULAMA FAALYET
UYGULAMA FAALYET
Aadaki verilen rnek ve zmleri tekrarlaynz.
Aada verilen karno ifadelere gre k ilemlerine ait zmlemeleri inceleyiniz.
rnek: Aadaki karno haritasnn k ifadesini yaznz.

zm: ki grup oluturulabilir. Farketmezlerden biri guruba dhil edilir.

rnek: Aadaki karno haritasnn k ifadesini yaznz.

82

rnek: Aadaki karno haritasnn k ifadesini yaznz.

zm:

83

KONTROL LSTES
Bu faaliyet kapsamnda aada listelenen davranlardan kazandnz beceriler iin
Evet, kazanamadklarnz iin Hayr kutucuklarna ( X ) iareti koyarak rendiklerinizi
kontrol ediniz.

Deerlendirme ltleri
1

2 deikenli karno haritasnda sadeleme yaplabiliyor mu?

3 deikenli karno haritasnda sadeleme yaplabiliyor mu?

4 deikenli karno haritasnda sadeleme yaplabiliyor mu?

Farketmezlere gre karnoda gruplandrma yaplabiliyor mu?

Karno ile kan ifadelere gre devre izilebiliyor mu?

Tasarm yaplarak karno haritasndan faydalanlyor mu?

Evet Hayr

DEERLENDRME
Deerlendirme sonunda Hayr eklindeki cevaplarnz bir daha gzden geiriniz.
Kendinizi yeterli grmyorsanz renme faaliyetini tekrar ediniz. Btn cevaplarnz
Evet ise lme ve Deerlendirmeye geiniz.

84

LME VE DEERLENDRME
LME VE DEERLENDRME
Aadaki ilemleri yapnz.
1.

Aadaki karno haritasndaki ifadeleri bulunuz.

2.

Aadaki karno haritasndaki ifadeleri bulunuz.

3.

Aadaki karno haritasndaki ifadeleri bulunuz.

4.

Aadaki karno haritasndaki ifadeleri bulunuz.

5.

Y= ABC+ ABC+ABC ifadesini karnoya yerletiriniz.

6.

Y= ABCD + ABCD + ABCD+ABCD +ABCD ifadesini karnoya

yerletirerek en sade hlini bulunuz.


DEERLENDRME
Cevaplarnz cevap anahtaryla karlatrnz. Yanl cevap verdiiniz ya da cevap
verirken tereddt ettiiniz sorularla ilgili konular faaliyete geri dnerek tekrarlaynz.
Cevaplarnzn tm doru ise Modl Deerlendirmeye geiniz.
85

MODL DEERLENDRME
MODL DEERLENDRME
Aadaki cmlelerin banda bo braklan parantezlere, cmlelerde verilen bilgiler
doru ise D, yanl ise Y yaznz.

1.
2.
3.
4.
5.

()kilik saylar 0,1,2 rakamlarndan oluur.


()kilik saylarn en dk deerlikli biti LSB tarafdr.
()Sekizlik say sisteminde taban 7dir.
()Sekizlik sayy ikilik sayya evirirken oktal saynn her biri 3 bitlik
ikilik say olarak yazlr.
()Onluk say ikilik sayya evrilirken say 2 ye blnr. Kalanlar tersten
yazlr.
()Onaltlk say sistemi 0,1,.9,10,11,.16 ya kadardr.
()Onaltlk saylar ikilik sayya evrilirken 4 bitlik gruplara ayrlarak

6.
7.
yazlr.
8.
()kilik saylarda 1+1= 10dur.
9.
()Ve kaps toplama kapsdr.
10.
()Ve kapsnn elektriksel edeeri iki seri anahtara bal bir lambadr.
11.
()ki girili Veya kapsnda girilerden biri 1 ise k 0 dr.
12.
()zel Veya kapsnn k ifadesi C = A B = A. + .B dir.
13.
()Tampon kaps devrede katlar birbirinden izole eder.

()Deil kaps giriine (1) verilirse kta ( 0 ) olur.


()TTL mantk ailesi 54 veya 74 numaral n ekine sahiptir.
()TTL ailesinin besleme voltaj 5 V olup voltaj k deeri 2 V ve st ise lojik
1 k, 0.0V -0.8V aralnda lojik 0 seviyesi gsterilmektedir.
17.
()CMOS entegreler 3V...18V arasndaki besleme geriliminde alabilir.
18.
()CMOSlar TTL lere gre daha fazla g harcar.
19.
()Boolean matematiinde bir ifadenin deilinin deili ifadenin kendisine eittir.
20.
()Boolean matematiinde 1+A = 1 dir.
21.
()Boolean matematii ikili say sistemine dayanr. Bu sistemde yer alan 0 ve
1, srasyla ak (OFF) ve kapal (ON) devrelerle e anlamldr.
22.
()Pozitif mantkta lojik 1 0V, Lojik 0 5V u temsil eder.
23.
(...)Karno haritas, sadeletirme ve dijital devre tasarmnda kullanlmaktadr.
24.
()Karno haritasnda gruplama yaparken sadece 0 ler dikkate alnr. Bo olan
yerler 1 demektir ve buralarn gruplama yaparken nemi yoktur.
25.
()Karno haritalar zerinde gerekirse apraz gruplama yaplr. Gruplar 1,3,5
eklinde seilir.
14.
15.
16.

DEERLENDRME
Cevaplarnz cevap anahtaryla karlatrnz. Yanl cevap verdiiniz ya da cevap
verirken tereddt ettiiniz sorularla ilgili konular faaliyete geri dnerek tekrarlaynz.
Cevaplarnzn tm doru ise bir sonraki modle gemek iin retmeninize bavurunuz.
86

CEVAP ANAHTARLARI
CEVAP ANAHTARLARI
RENME FAALYET-1N CEVAP ANAHTARI
1.a
1.b
1.c
1.d
2.a
2.b
2.c
2.d
3.a
3.b
3.c
3.d

1
2
3
4
5
6

26
55
35
27
72
167
123
53
6A
D7
53
6D

4.a
4.b
4.c
4.d
5.a
5.b
5.c
5.d
6.a
6.b
6.c
6.d

17
156
116
123
16
57
9D
FF
(110001)2
(1010100)2
(101000)2
(101001)2

RENME FAALYET-2NN CEVAP ANAHTARI


7
D
Y

D
Y
D
D
D

8
9
10
11
12

Y
D
D
D
D

RENME FAALYET-3N CEVAP ANAHTARI


1
2

Y=A.A.B+A.C= A.B +A.C = A.(B.C)


Y= B.A+B.

+ A.B +A.

=AB+AB = AB

3
4

Y=A.B +

87

RENME FAALYET-4N CEVAP ANAHTARI

1.

4.

5.

6.

88

MODL DEERLENDRME CEVAP ANAHTARI


Y
D
Y
D
D
Y
D
D
Y
D
Y
D
D
D
D
D
D
Y
D
D
D
Y
D
Y
Y

1
2
3
4
5
6
7
8
9
10
11
12
13

14
15
16
17
18
19
20
21
22
23
24
25

89

NERLEN KAYNAKLAR
NERLEN KAYNAKLAR

BEREKET M. E. TEKN. Elektronik Atelye ve Laboratuar 2, Mavi Kitaplar

BEREKET M. E. TEKN. Dijital Elektronik, Mavi Kitaplar

YAIMLI M.AKAR F.Dijital Elektronik,Beta Yaynlar

ENSOY R. ERCAN .CANGR A.O Atelye II, Koparal Yayn Datm

YARCI K. Dijital Elektronik, Yce Yaynlar

90

KAYNAKA
KAYNAKA

BEREKET M. E. TEKN. Elektronik Atelye ve Laboratuar 2, Mavi Kitaplar

BEREKET M. E. TEKN. Dijital Elektronik, Mavi Kitaplar

Boylestad Robert-Nashelsky Lovis, Elektronik Elemanlar ve Devre Teorisi,


MEB Yaynlar

Bartes Thomas C. Saysal Bilgisayar Temelleri, MEB Yaynlar

ASLAN Recai, Elektronik 2, Yce Yaynlar

http://www.alldatasheet.com

YAIMLI M.AKAR F.Dijital Elektronik,Beta Yaynlar

ENSOY R. ERCAN .CANGR A.O Atelye II, Koparal Yayn Datm

YARCI K. Dijital Elektronik, Yce Yaynlar

91

You might also like