You are on page 1of 5

Kağıt Fabrikası Çalışanlarında Solunum

Sistemi Semptomları ile Birlikte Solunum
Fonksiyon Testlerinin Değerlendirilmesi

Ayşe ORMAN*, Hülya ELLİDOKUZ**, Hıdır ESME***, Mehmet ÜNLÜ*, Alaaddin AY*

* Afyon Kocatepe Üniversitesi Tıp Fakültesi Göğüs Hastalıkları Anabilim Dalı,
** Afyon Kocatepe Üniversitesi Tıp Fakültesi Halk Sağlığı Anabilim Dalı,
*** Afyon Kocatepe Üniversitesi Tıp Fakültesi Göğüs Cerrahisi Anabilim Dalı, AFYON

ÖZET
Kağıt ve kağıt hamuru üretimi sırasında kullanılan klorin, sülfür dioksit ve asetik asite maruz kalma sonucu astım ve kro-
nik obstrüktif akciğer hastalığının ortaya çıktığı çeşitli çalışmalarda ortaya konulmuştur. Biz de bu çalışma ile kağıt fabri-
kası çalışanlarında solunum sistemi semptomları ve solunum fonksiyon testlerinde bozulma olabileceğini düşünerek fab-
rika işçi ve memurlarını içini alan bir çalışma yapmayı planladık. Çalışmaya 84’ü kağıt fabrikası işçisi ve aynı işyerinde me-
mur, teknisyen olarak çalışmakta olan 82 kişi de kontrol grubu olmak üzere, toplam 166 kişi alınmıştır. Grupların boy, ki-
lo, vücut kitle indeksi, çalışma süresi, sigara paket-yıl değerleri açısından fark saptanmaz iken (p> 0.05), kontrol grubun-
da sigara anamnezi istatistiksel açıdan anlamlı düzeyde fazla bulunmuştur (p< 0.05). Çalışma grubunda solunumsal semp-
tomlar daha fazla olmasına karşın, “wheezing” dışındaki semptomlarda kontrol grubuyla karşılaştırıldığında istatistiksel
açıdan fark olmadığı saptandı (p> 0.05). Kağıt fabrikası çalışanlarında tüm solunum fonksiyon parametrelerinde düşme
saptanmış olup, FEV1 (%), FEV1/FVC, FEV1/FVC (%) değerlerindeki fark istatistiksel olarak anlamlı düzeyde bulunmuştur
(p< 0.05). Sigara içen çalışma grubu ile sigara içen kontrol grubu karşılaştırıldığında ise sigara içen çalışma grubunda tüm
solunum fonksiyon parametreleri düşük bulunurken, sadece FEV1/FVC (%) değerindeki düşme istatistiksel açıdan anlam-
lı düzeyde bulunmuştur (p< 0.05).
ANAHTAR KELİMELER: Kağıt fabrikası çalışanları, solunumsal semptomlar, solunum fonksiyon testleri

SUMMARY
EVALUATION OF PULMONARY SYSTEM SYMPTOMS WITH PULMONARY FUNCTIONAL TESTS IN
WORKERS IN PULP AND PAPER INDUSTRY
This study is planned to investigate the pulmonary system symptoms and pulmonary function tests in workers in pulp and
paper industry. A total of 166 subjects (84 workers, 82 official staff) working in pulp and paper industry were included in
this study. There were no statistically significant difference in body mass index, working duration, the duration of smoking
year (pack/year) between two groups (p> 0.05). It was observed that the ratio of smoking was higher in control group
(p< 0.05). The frequency of pulmonary symptoms was higher in workers but only “wheezing” was found to be statisti-
cally increased compared to control group (p> 0.05). Also there was a decrease in pulmonary function test in workers and
this was statistically significant especially in FEV1%, FEV1/FVC, FEV1/FVC% values (p< 0.05). The pulmonary function tests
were decreased in smokers but only FEV1/FVC% value was decreased statistically significant level in both groups (p< 0.05).
KEY WORDS: Pulp and paper industry workers, pulmonary symptoms, pulmonary function tests

Solunum Hastalıkları 2004; 15: 165-169 165
Orman A, Ellidokuz H, Esme H, Ünlü M, Ay A.

GİRİŞ soygeçmiş bilgileri, sigara kullanma alışkanlığı ve
bilinen hastalıklar ile ilgili sorular yer almaktaydı.
Gerek kültürel ve gerekse sanayi kesimindeki yeri
ile kağıt insanlığın çok önemli gereksinim madde- Spirometrik ölçümler için araştırmaya katılan kişile-
lerinden biridir. Kağıdın hammaddesi olan selülo- rin boy (cm) ve vücut ağırlığı (kg) ölçülerek vücut
zun üretildiği Afyon Kağıt Fabrikası’nda üretim or- kitle indeksi (VKİ) saptandı. Ölçümler kuru spiro-
man ürünlerine dayalı olarak değil, sap-saman ve metre cihazı (MIR, spirobank, İtalya) kullanılarak
kamış kullanılarak yıllık bitkilerle yapılmaktadır. gerçekleştirildi. Ölçümler ATS’nin önerilerine uy-
1970 yılında kurulan, 55.000 ton/yıl kapasiteyle gun olarak gerçekleştirildi (3). Her olguda yapılan
çalışan fabrika, çalışmanın yapıldığı Mayıs 2003 ta- üç ardışık ölçümden en iyi olanı kaydedildi. Spiro-
rihinde tasfiye edilmiştir. metrik ölçümlerde; zorlu vital kapasite (FVC), 1. sa-
niyedeki zorlu ekspirasyonun hacmi (FEV1),
Kağıt endüstrisinde birçok tip ve kalitede kağıt yapı-
FEV1/FVC, zorlu ekspirasyonun %25 ile %75’i ara-
lır. Bu işlemler sırasında sodyum sülfat, alkalin soda,
sındaki hacim (FEF25-75) değerleri kaydedildi. Bulu-
sülfür bileşikleri, klorin, klorin dioksit gibi kimyasal
nan değerler ATS ölçütlerine göre değerlendirildi.
maddeler kullanılır. Klorin dioksit birkaç basamakta
kağıt hamurunu beyazlatmak için kullanılır. Bunun İstatistiksel analiz, t-testi, ki-kare testi kullanılarak
yanında işçiler merkaptan, talk tozu, karstik kireç to- yapıldı. Sonuçlar ortalama ± standart sapma olarak
zunu içeren zararlı maddelere maruz kalırlar (1). verildi. İstatistik anlamlılık düzeyi p< 0.05 kabul
edildi.
Bu çalışma ile solunan havada kimyasal madde ora-
nının yüksek olduğu meslek gruplarından biri olan SONUÇLAR
kağıt fabrikası işçilerindeki solunum sistemine ait
Grupların demografik özellikleri Tablo 1’de göste-
bulguların saptanması amaçlanmıştır. Kağıt fabri-
rildi. Gruplar arasında yaş, boy, kilo, VKİ, çalışma
kasındaki çalışanlarda sigara içme ve çalışma koşul-
süresi, sigara paket-yıl değerleri açısından istatistik-
larıyla ilgili olarak akut ve kronik solunumsal semp-
sel açıdan fark saptanmaz iken (p> 0.05), sigara
tomların gelişebileceği düşünülerek, hem semp-
içme oranı kontrol grubunda istatistiksel olarak an-
tomlar, hem de solunum fonksiyon testleri (SFT)
lamlı düzeyde daha fazla idi (p< 0.01).
değerlendirilmiştir.
Çalışma grubunda solunumsal semptomların gö-
GEREÇ ve YÖNTEM
rülme sıklığının daha fazla olduğu görülmüş (p>
Araştırma, işyeri yönetiminin izni ve bilgisi dahilin- 0.05) ve göğsünüzden son zamanlarda hiç ses gel-
de, Afyon Kağıt Fabrikası çalışanları arasında ger- diğini duydunuz mu sorusu “wheezing” olarak ta-
çekleştirilmiştir. Çalışmaya 84 kağıt fabrikası işçisi nımlanmış olup çalışma grubunda istatistiksel an-
ve aynı işyerinde memur ve teknisyen olarak çalı- lamlı düzeyde (p< 0.05) sık rastlanmıştır. Çalışma
şan 82 kişi olmak üzere toplam 166 kişi alınmıştır. grubunda 8 (%9.5) kişide önceden konulmuş as-
Çalışanların anamnezleri alınmış, fizik muayene ve tım tanısı varken, kontrol grubunda 2 (%2.4) kişi-
SFT’leri yapılmıştır. de rastlanmıştı. Bu olgulardan anamnez ile belirle-
nen mesleki astım görülme sıklığı çalışma grubun-
Çalışma ortamının genel özelliklerini saptamak için,
da 3 (%3.6) iken, kontrol grubundaki astımlı has-
işyeri havası başta olmak üzere çalışma koşullarını
taların anamnezleri mesleki astım anamnezi ile
içeren bir ön inceleme yapıldı. Kimyasal maddelerin
uyumlu değildi (Tablo 2).
yüksek olduğu bölümlerde çalışanlar çalışma grubu
olarak alınırken, direkt teması bulunmayan çalışan- Gruplar SFT’leri açısından karşılaştırıldığında, çalış-
lar kontrol grubu olarak alınmıştır. ma grubunun FEV1 ve FEV1 (%), FVC ve FVC (%),
FEF25-75 ve FEF (%25-75), FEV1/FVC değerleri kont-
Çalışmaya alınan tüm olgular bilgilendirildi ve söz-
rol grubuna göre düşük olarak bulunmuş olup,
lü izinleri alındı. Amerikan Toraks Derneği (ATS) ta-
FEV1/FVC, FEV1/FVC (%), FEV1 (%) istatistiksel
rafından hazırlanıp uyarlanan soruların yer aldığı
anlamlı (p< 0.05), diğer değerlerde ise istatistiksel
formlar yüz yüze görüşme yöntemi ile dolduruldu
olarak fark saptanmamıştır (p> 0.05) (Tablo 3). Si-
(2). Bu formda yaş, doğum yeri, ilgili alanda çalış-
gara içmeyen çalışma grubundakiler sigara içme-
ma süresi, çalışma konumu ve tozla temas gibi de-
yen kontrol grubu ile karşılaştırıldığında ise tüm
mografik bilgiler yanında sistem sorgusu, öz ve
değerlerin sigara içen çalışma grubunda düşük ol-

166 Solunum Hastalıkları 2004; 15: 165-169
Kağıt Fabrikası Çalışanlarında Solunum Sistemi Semptomları ile
Birlikte Solunum Fonksiyon Testlerinin Değerlendirilmesi

Tablo 1. Grupların demografik özellikleri.
n Yaş (yıl) Çalışma süresi (yıl) Sigara (n) (%) Paket-yıl
Kağıt fabrikası çalışanları 84 39.19 ± 9.42 15.57 ± 8.69 45 (%53.6) 15.59 ± 11.45
Kontrol 82 38.06 ± 11.49 11.74 ± 9.75 75 (%91.4)* 16.44 ± 9.74
* p< 0.01

Tablo 2. Grupların solunum sistemi yakınmaları.
Semptom Çalışma grubu (n= 84) (%) Kontrol grubu (n= 82) (%)
Öksürük 12 (14.3) 10 (12.2)
Balgam çıkarma 26 (31) 18 (22)
Nefes darlığı 28 (33.3) 25 (30.5)
“Wheezing” 28 (33.3)* 17 (20.7)
Astım 8 (9.5) 2 (2.4)
Mesleki astım 3 (3.6) 0 (0)
* p< 0.05

Tablo 3. Grupların solunum fonksiyon parametreleri.
Çalışma grubu Kontrol grubu
FEV1 (%) 95.17 ± 18.03* 100.66 ± 13.2
FVC (%) 97.04 ± 12.8 98.7 ± 12.5
FEV1/FVC 81.03 ± 12.51* 84.95 ± 8.26
FEV1/FVC (%) 101.29 ± 15.76* 105.49 ± 9.88
FEF25-75 (%) 91.93 ± 35.05 95.49 ± 24.84
* p< 0.05

Sigara içmeyen Sigara içmeyen kontrol Sigara içen Sigara içen kontrol
ÇG grubu ÇG grubu
FEV1 (%) 96.26 ± 15.88* 103.00 ± 12.36 95.96 ± 19.85 99.69 ± 13.51
FVC (%) 97.54 ± 11.18 98.92 ± 11.78 99.20 ± 13.81 98.64 ± 12.93
FEV1/FVC 82.18 ± 11.45 85.76 ± 7.60 80.04 ± 13.41* 84.61 ± 8.56
FEV1/FVC (%) 108.38 ± 9.05 103.00 ± 0.8 99.73 ± 16.72 104.29 ± 10.03
FEF25-75 (%) 94.21 ± 39.77 101.63 ± 26.04 89.96 ± 30.09 92.91 ± 24.10
ÇG: Çalışma grubu.

duğu ve FEV1 (%) değerinin istatistiksel olarak an- TARTIŞMA
lamlı düzeyde düşük olduğu bulunmuştur. Sigara
Çalışılan ortama bağlı kimyasal madde ve toza ma-
içen çalışma grubu, sigara içen kontrol grubu ile
ruz kalma sonucu solunum sisteminde akut ve kro-
karşılaştırıldığında ise yine tüm değerlerin sigara
nik semptomlarda artış görülürken, kağıt hamuru
içen çalışma grubunda düşük olduğu, FEV1/FVC
üretiminde kullanılan klorin, sülfür dioksit ve asetik
değerindeki düşmenin istatistiksel olarak anlamlı
asite maruz kalma sonucu astım ve kronik obstrük-
düzeyde olduğu saptanmıştır (p< 0.05). Çalışma
tif akciğer hastalığı (KOAH)’nın ortaya çıktığı çeşit-
süresi ile FVC (r= -0.28, p= 0.001), FEV1 (r= -0.32,
li çalışmalarda ortaya konulmuştur (4-6). Kağıt işçi-
p= 0.001) ve FEF25-75 (r= -0.27, p= 0.001) arasında
lerinde sülfür dioksitli gaza maruz kaldıktan sonra
negatif korelasyon gözlendi.
hava yolu mukozasında hasar ve hemorajik alve-

Solunum Hastalıkları 2004; 15: 165-169 167
Orman A, Ellidokuz H, Esme H, Ünlü M, Ay A.

oler ödem otopsi çalışmalarıyla gösterilirken, yaşa- semptomların sıklığında akut artış olduğunu sapta-
yanların SFT’lerinde günler sonra ortaya çıkan mışlardır. Öksürük, boğaz kuruluğu, burun kurulu-
obstrüksiyon ortaya konulmuştur (7). Çalışma yap- ğu ve göz irritasyonu bu semptomlar arasında yer
tığımız fabrikadaki işçilerde tüm solunum fonksiyon alıyordu (1). Çalışmamızda da tüm solunum siste-
parametrelerinin kontrol grubu ile karşılaştırıldığın- mi semptomlarının çalışma grubunda artmış oldu-
da düşük olduğu saptanırken (p> 0.05), FEV1 (%) ğunu “wheezing” dışındaki semptomlarda da ista-
ve FEV1/FVC, FEV1/FVC (%) değerlerinde istatistik- tistiksel olarak fark olmadığını bulduk. Zuskin ve ar-
sel açıdan anlamlı düzeyde düşme saptandı (p< kadaşları semptomlarda artışın yanı sıra, kağıt fab-
0.05). Sigara içmeyen çalışma grubundakiler siga- rikası çalışanlarında FEF50 ve FEF25 değerlerinde an-
ra içmeyen kontrol grubu ile karşılaştırıldığında ise lamlı azalma olduğunu ve bu bulguların küçük ha-
tüm değerlerin sigara içen çalışma grubunda dü- va yolunda obstrüktif değişikliğin sonucu olduğu-
şük olduğu ve FEV1 (%) değerinin istatistiksel ola- nu saptamışlardır (1).
rak anlamlı düzeyde düşük olduğu bulunmuştur.
Marttila ve arkadaşları uzun dönemde kimyasal
Sigara içen çalışma grubu, sigara içen kontrol gru-
maddelere maruz kalan işçilerde kağıt üretimi sıra-
bu ile karşılaştırıldığında ise yine tüm değerlerin si-
sında serbestleşen sülfür bileşiklerine maruz kalma
gara içen çalışma grubunda düşük olduğu
sonucu baş ağrısı, göz irritasyonu, öksürük ve bu-
FEV1/FVC değerindeki düşmenin istatistiksel olarak
run semptomlarında artış olduğunu göstermişler-
anlamlı düzeyde olduğu saptanmıştır. Sigara içme-
dir (11). Güney Karelia ve Finlandiya’da iki kağıt
yen grupta FEV1 (%) değerindeki düşmenin sigara-
fabrikasında yapılan çalışmada sülfüre bağlı gelişen
nın aditif etkisinden uzak olduğu için çalışma ko-
göz irritasyonu, nazal semptomlar, öksürük, faren-
şulları nedeniyle kimyasal maddelere maruz kalma-
geal irritasyon, nefes darlığı, mide bulantısı ve baş
nın etkisiyle açıklayabiliriz. Çalışmamızda daha ön-
ağrısı gibi semptomlarda artış olduğu gösterildi. Bu
ce astım tanısı alıp tedavi görmekte olanların sıklı-
kimyasal maddelere maruz kalmanın SFT’ye olan
ğı çalışma grubunda %9.5 iken, bu olgulardan ça-
etkisi çoklu analiz testleriyle de gösterilmiştir
lışma süresince semptomlarında artış olup, hafta
(12,13).
sonu semptomlarında azalma olanların sıklığı %3.1
idi. Bu olgular mesleki astım olarak kabul edilmiş- Ferris ve arkadaşları kronik sülfür dioksite ve klorine
lerdir. Zuskin ve arkadaşlarının kağıt fabrikası işçile- maruz kalan kağıt fabrikası işçilerinde SFT’de düş-
rinde yaptıkları çalışmada mesleki astım görülme me olduğunu gösterirken, Cortes ve arkadaşları
sıklığı bizim çalışmamızdakine benzer olarak %4 kağıt fabrikasında çalışan işçilerde kağıt yapımı sı-
olarak belirtilmiştir (1). rasında gazlara maruziyet süresince mesleki bron-
kospazm bulgularına rastlamadılar (14-16). He-
Henneberger ve arkadaşları 1989 yılında kağıt fab-
ederik ve arkadaşları kağıt tozuna maruz kalan işçi-
rikasında yaptıkları çalışmada, FEV1 ve FVC değer-
lerde FEV1, MMEF, MEF50 ve MEF değerlerinin düş-
lerini kağıt değirmeni işçilerinde düşük olarak bul-
tüğünü gözlemlediler (17). Toren ve Deprez, kağıt
muş ve kimyasal maddelere maruziyet sırasında ka-
fabrikasında çalışanlar arasında astım ve KOAH ris-
lıcı ve kronik olarak SFT’lerde değişiklik olduğunu
kinin artmış olduğu buldular (18-20). Jarvholm ve
saptamışlardır (8). Daha sonra aynı araştırmacıların
arkadaşları alt solunum sistemi semptomlarının sık-
1996 yılında aynı fabrikada yaptığı çalışmada %51
lığında artış olduğunu kağıt tozunun ağır konsant-
oranında fabrika çalışanının kimyasal gazlara ma-
rasyonuna maruz kalan işçilerde saptamışlardır
ruz kaldığı saptanmış olup, bu defa FEV1 değerine
(21). Bu çalışmacılar kağıt tozunun yüksek düzeyi-
ek olarak FEV1/FVC değerinde düşme olduğunu ve
ne nonspesifik reaksiyonun sonucu olarak SFT’de
26 paket-yıl üzerinde sigara içenlerde gazın obst-
bozulma olduğunu bulmuşlardır (1).
rüksiyon yapıcı etkisine sigara içmenin katkısı oldu-
ğunu saptamışlardır (9). Chan-Yeung ve arkadaşla- Değişik çalışmalarda kağıt değirmeninde gazlara
rı ise yaptıkları çalışmada kağıt hamuru ve kağıt maruziyet ile sigara içimi arasında yakınmaların kü-
atölyesinde çalışan, kimyasal madde ve gaza ma- mülatif olarak arttığı saptanmıştır. Çalışmamızda
ruz kalan işçilerde solunumsal semptomlarda ve da sigara içme oranı kontrol grubunda istatistiksel
SFT’lerde anormallik gösterememişlerdir (10). Bu- olarak anlamlı düzeyde fazlaydı. Buna rağmen si-
na karşın Zuskin ve arkadaşları, kağıt fabrikası işçi- gara içen kağıt ve kontrol grubu karşılaştırıldığında
lerinde işe başlarken çalışma koşulları ile ilgili olarak kağıt grubunda solunum fonksiyon parametrele-

168 Solunum Hastalıkları 2004; 15: 165-169
Kağıt Fabrikası Çalışanlarında Solunum Sistemi Semptomları ile
Birlikte Solunum Fonksiyon Testlerinin Değerlendirilmesi

rinde düşme daha belirgindi. Bu düşüş FEV1/FVC 9. Henneberger PK, Lax MB, Ferris BG. Decrements in spi-
değerinde istatistiksel olarak anlamlı düzeydeydi. rometry values associated with chlorine gassing events
and pulp mill work. Jr Am J Respir Crit Care Med
Bu durumu sigaranın SFT’yi düşürmesinin yanı sıra 1996;153:225-31.
kimyasal maddeler ile birlikte etkisinin kümülatif
10. Chan-Yeung M, Wong R, Maclean L, et al. Respiratory sur-
olarak arttırılmasıyla açıklayabiliriz. Daha önceki ça- vey of workers in a pulp and paper mill in Powell River,
lışmalarda çalışma süresi arttıkça solunum fonksi- British Columbia. Am Rev Respir Dis 1980;122:249-57.
yon parametrelerinde düşme olduğu gösterilmiş
11. Marttila O, Jaakkola JJ, Vilkka V, et al. The South Karelia
olup, çalışmamızda da SFT ile çalışma süresi arasın- Air Pollution Study: the effects of malodorous sulfur
da negatif bir korelasyon elde edildi (14). Bu duru- compounds from pulp mills on respiratory and other
mu kronik maruziyetin SFT’ye olan olumsuz etkisi symptoms in children. Environ Res 1994;66:152-9.
ile açıklayabileceğimiz gibi çalışma süresinin artışı 12. Haahtela T, Marttila O, Vilkka V, et al. The South Karelia
ile birlikte yaş artışının etkisiyle de açıklayabiliriz. Air Pollution Study: acute health effects of malodorous
sulfur air pollutants released by a pulp mill. Am J Public
Sonuç olarak kağıt endüstrisinde çalışan işçilerde Health 1992;82:603-5.
solunumsal yakınmaların artışının yanı sıra, SFT’de 13. Jaakkola JJ, Vilkka V, Marttila O, et al. The South Karelia
de düşme olduğu ve mesleki astım gelişme oranı- Air Pollution Study. The effects of malodorous sulfur
nın kontrol grubuyla karşılaştırdığımızda yüksek ol- compounds from pulp mills on respiratory and other
duğunu bulduk. Kontrol grubumuzdaki sigara iç- symptoms. Am Rev Respir Dis 1990;142:1344-50.

me oranının kağıt fabrikası işçilerine oranla anlam- 14. Ferris BG, Burgess WA, Worcester J, et al. Prevalence of
lı düzeyde yüksek olmasına rağmen, solunumsal chronic respiratory disease in a pulp mill and a paper
mill in the United States. Br J Ind Med 1967;24:26-37.
yakınmaların artmış ve SFT’nin düşük olması bize
fabrikada maruz kalınan kimyasal maddelerin etki- 15. Ferris BG, Puleo S, Chen HY, et al. Mortality and morbi-
dity in a pulp and paper mill in the United States: A ten-
si olduğunu düşündürmüştür.
year follow-up. Br J Ind Med 1979;36:127-34.

KAYNAKLAR 16. Cortes JPF, DiBenedetto RJ, Balsley R, et al. Obstructive
respiratory patterns in paper mill workers documented
1. Zuskin E, Mustajbegovic J, Schachter EN, et al. Respira- by peak flow measurements. Am J Respir Crit Care Med
tory function and immunological status in paper-recyc- 1995;151:143.
ling workers. J Occup Environ Med 1998;40:986-93.
17. Heederik D, Burdorf L, Boleij J, et al. Pulmonary function
2. American Thoracic Society. Recommended respiratory and intradermal tests in workers exposed to soft-paper
disease questionnaires for use with adults and children dust. Am J Ind Med 1987;11:637-45.
in epidemiological research. Am Rev Respir Dis 1978;
118:7-35. 18. Toren K, Jarvholm B, Morgan U, et al. Mortality from
asthma and chronic obstructive pulmonary disease
3. American Thoracic Society. Standardization of spirometry. among workers in a soft paper mill: case referent study.
1987 update. Am Rev Respir Dis 1987;136:1285-98. Br J Ind Med 1989;46:192-5.
4. Bherer L, Cushman R, Courteau JP, et al. Survey of const- 19. Toren K, Sallsten G, Jarvholm B, et al. Mortality from
ruction workers repeatedly exposed to chlorine over a asthma, chronic obstructive pulmonary disease, respira-
three to six month period in a pulpmill: II. Follow up of tory system cancer, and stomach cancer among paper
affected workers by questionnaire, spirometry, and as- mill workers: a case referent study. Am J Ind Med
sessment of bronchial responsiveness 18 to 24 months 1991;19:729-37.
after exposure ended. Occup Environ Med 1994;
51:225-48. 20. Deprez RD, Oliver C, Halteman W, et al. Variance in res-
piratory disease morbidity among pulp and paper mill
5. Henneberger PK, Ferris BG Jr, Sheehe PR, et al. Acciden- town residents. J Occup Med 1986;28:486-91.
tal gassing incidents and the pulmonary function of
pulp mill workers. Am Rev Respir Dis 1993;148:63-7. 21. Jarvholm B, Thoren K, Brolin I, et al. Lung function in
workers exposed to soft paper dust. Am J Ind Med
6. Kern DG. Outbreak of the reactive airways dysfunction 1988;14:457-64.
syndrome after a spill of glacial acetic acid. Am Rev Res-
pir Dis 1991;144:1058-64.
7. Charan NB, Myers GC, Lakshminarayan S, et al. Pulmo- Yazışma Adresi
nary injuries associated with acute sulfur dioxide inhala- Ayşe ORMAN
tion. Am Rev Respir Dis 1979;119:555-60.
Afyon Kocatepe Üniversitesi Tıp Fakültesi
8. Henneberger PK, Eisen E, Ferris BG, et al. Pulmonary
function among pulp and paper workers in Berlin, New Göğüs Hastalıkları Anabilim Dalı
Hampshire. Br J Ind Med 1989;46:765-72. AFYON

Solunum Hastalıkları 2004; 15: 165-169 169