ROZDZIAŁ W.

SADOWNICTWO WOJSKOWE

/. Konotacje historyczne

6. Dla wojskowego postępowania karnego i organizacji sądownictwa wa ny był te Kodeks Kryminalny dla Wojska Polskiego wydany w dniu 31 marca 1815, stanowiący wykonanie instrukcji wielkiego księcia Konstantego. Sądami wojennymi (niestałymi) były: sąd wojenny pułkowy, dywizyjny, armii i najwy szy. Postępowanie było dwuinstancyjne. 7. W czasie powstania listopadowego Józef Chłopicła wydał „Kodeks Karny dla Gwardii Narodowej" (1831 r.). Zawierał on przepisy karno-materialne, ale tak e ustrojowe. Funkcjonowały dwa rodzaje sądów Gwardii Narodowej: sądy karności oraz sądy wojenne. Sądy te składały się z przysięgłych i sędziów. Wyrok sądu wojennego ulegał zaskar eniu tzw. skargą rekursorową do sądu wojennego kasacyjnego Gwardii Narodowej, sad ten był powoływany przez Naczelnika Gwardii Narodowej. 8. Na wzmiankę zasługuje równie Kodeks Karny Wojskowy Milicji Wolnego Miasta Krakowa z dnia 22 maja 1839 r., wprowadzony ustawą senatu Wolnego Miasta Krakowa. Zawierał on przepisy materialne i procesowe. Odnosił się do on m.in. do członków milicji, osób wchodzących w skład andarmerii. Wskazany akt prawny oparty był o przepisy austriackie. 9. W okresie powstania styczniowego wydane zostały dwa kodeksy zatytułowane „Kodeks karny wojskowy" (pierwszy z dnia 30 lipca 1863 r., a kolejny z dnia 20 listopada 1863 r.). Podmiotowo odnosiły się do członków sił zbrojnych, urzędników wojskowych, jeńców oraz szpiegów. Regulowały one tak e postępowanie przed sądami wojennymi. W skład sadu wojennego wchodziło 7 sędziów, których mianował dowódca oddziału. 10. Niezwykle wa nym etapem w historii organizacji sadownictwa wojskowego jest okres międzywojenny. Pod koniec 1918 r. terytorium Rzeczpospolitej podzielono na okręgi generalne, a okręgi generalne na wojskowe, do którego to podziału dostosowywano terytorialna strukturę sadownictwa wojskowego. W dniu 5 grudnia 1918 r. wódz naczelny wydał dekret (ogłoszony 11 grudnia 1918 r. w dzienniku Rozkazów Wojskowych Nr 10. poz. 258) w kwestii likwidacji dotychczasowych sądów wojskowych za wyjątkiem sądów wojskowych, które funkcjonowały przy dowództwach okręgów generalnych oraz Sądu Wojennego Wojska Polskiego w Warszawie. 11. Kolejne akty normatywne dotyczące organizacji sądownictwa wojskowego dały podstawę do stworzenia jednolitego systemu sądownictwa wojskowego. Były to dekrety wodza naczelnego: z dnia stycznia 1919r. - o
-100-

tymczasowej organizacji sądowej wojska polskiego, z dnia 4 lutego 1919 r. o utworzeniu Naczelnego Sądu Wojskowego, z dnia 19 lutego 1919 r. - o uformowaniu oficerskiego Korpusu Sądowego. Na mocy tych dekretów utworzone zostały następujące sądy wojskowe: pułkowe, okręgów generalnych o'fjaz Naczelny Sąd Wojskowy. Istotna była tak e ustawa z 29 lipca 1919 r. o tymczasowym sądownictwie wojskowym (Dz. Praw Nr 65, poz. 683). 12. W dniu 22 marca 1928 r. wprowadzono polski kodeks wojskowy. Ten z kolei zastąpiony został w październiku 1932 r. kolejnym kodeksem. 13. Ostateczny kształt sądownictwo wojskowe okresu międzywojennego uzyskało na podstawie ustawy z dnia 29 września 1936 r. - prawo o ustroju wojskowych. Sądownictwo wojskowe dzieliło się na sądownictwo karne wojska i sądownictwo karne marynarki wojennej. W ramach tego pierwszego funkcjonowały sądy załogowe (później były to sądy rejonowe) oraz sądy okręgów generalnych (później sądy okręgowe) w ramach drugiego sądy marynarskie i sądy admiralskie działał, tak e wspólny dla wojsk lądowych i marynarki wojennej, Najwy szy Sąd Wojskowy, 14. Na początku II wojny, dnia 30 listopada 1939 r. został wydany dekret na mocy, którego utworzono Wojskowy Trybunał Orzekający. 15. Emigracyjny rząd polski zawarł umowy z rządami: brytyjskim, francuskim oraz północnej Irlandii, w przedmiocie tworzenia polskich sił zbrojnych na terenie tych państw, na mocy których ołnierze polscy podlegali właściwości polskich sądów wojskowych. 16. Powstawały równie konspiracyjne sądy wojskowe. Funkcjonowały one na podstawie przepisów przedwojennych z tym, e w zakresie organizacji były dostosowanie do warunków konspiracji wojennej. 17. Dla Armii Polskiej utworzonej na terenie ZSSR tak e zorganizowano sądownictwo wojskowe. Działały sądy wojenne, których organizacja została określona w Kodeksie postępowania karnego Polskich Sił Zbrojnych w ZSRR z 1943 r. Przewidziano tu sądy polowe dywizji i sąd wojskowy Polskich Sił Zbrojnych. Obowiązywała zasada udziału w rozprawach wybieralnych ławników. 18. W 1943 r. w Pierwszej Dywizji Piechoty w ZSRR zorganizowano początkowo sąd polowy według przedwojennych reguł polskich, skodyfikowanych w 1936 r.
-101-

ROZDZIAŁ IV. SĄDOWNICTWO WOJSKOWE 19. Odnotowania tak e wymaga, ze dekretem PKWN z dnia 23 września 1944 r. Prawo o Ustroju Sądów Wojskowych i Prokuratury Wojskowej (Dz. U. Nr 6, poz. 29) sądy wojskowe podzielone zostały na sądy wojskowe dywizji, korpusów, garnizonów, marynarskie, sądy wojskowe armii, okręgów i admiralicji oraz Najwy szy Sąd Wojskowy. Na mocy rozkazu Ministra Obrony Narodowej z dnia 20 stycznia 1946 r. na terenie ka dego województwa utworzono wojskowe sądy rejonowe. 20. Wa nymi aktami prawnymi dla reorganizacji sądownictwa wojskowego były: ustawa z dnia 5 kwietnia 1955 r. (Dz.U. Nr 15. poz. 122), na mocy której przekazano sądom powszechnym sprawy osób cywilnych, które dotąd podlegały właściwości sądów wojskowych oraz ustawa z dnia 15 lutego 1962 r. o Sądzie Najwy szym (Dz. U. Nr 11, poz. 54), na mocy, której Najwy szy Sąd Wojskowy przestał działać, a jego funkcje przejęła Izba Wojskowa Sądu Najwy szego. Struktura sądownictwa wojskowego przedstawiała się w rezultacie następująco: sądy okręgowe, garnizonowe oraz Izba Wojskowa Sądu Najwy szego, spełniająca funkcje sądu wojskowego II instancji. 21. Kolejnym aktem prawnym w tym zakresie była ustawa z dnia 8 czerwca 1972 r. o ustroju sądów wojskowych (Dz. U. Nr 23. poz. 166), zgodnie z jej przepisami w systemie sądownictwa wojskowego funkcjonowały sądy okręgowe oraz garnizonowe, w których to sądach orzekali powoływani przez Radę Państwa sędziowie oraz wybieralni ławnicy. 22. Istotne zmiany w ustroju sądów wojskowych nastąpiły na podstawie ustawy z dnia 29 czerwca 1995 r. - o zmianie Kodeksu postępowania karnego, ustawy o ustroju sądów wojskowych, ustawy o opłatach w sprawach karnych i ustawy o postępowaniu w sprawach nieletnich oraz ustaw z dnia 6 czerwca 1997 r.: Kodeks postępowania karnego i Przepisy wprowadzające Kodeks postępowania karnego. 23. Ustawa z 1972 r., wielokrotnie nowelizowana, utraciła moc z chwilą wejścia w ycie ustawy z dnia 21 sierpnia 1997 r. Prawo o ustroju sądów wojskowych (Dz.U. Nr 117 poz. 753). 2. Obowiązujące uregulowanie prawne 1. Podstawę działania sądów wojskowych stanowią przepisy Konstytucji RP oraz przepisy ustawy z dnia 21 sierpnia 1997 r. - Prawo o ustroju sądów
-102-

2. Obowiązujące uregulowanie prawne / 3. Zakres kognicji i struktura sadów wojskowych

wojskowych (Dz.U.97.117.753 z późn. zm.), a tak e przepisy aktów wykonawczych rozporządzenia Ministra Obrony Narodowej z dnia 19 listopada 1998 r. w sprawie utworzenia sądów wojskowych oraz określenia ich siedzib i obszarów właściwości. (Dz.U.98.146.956 ze zm.), rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 7 sierpnia 1998 r. w sprawie trybu wykonywania nadzoru nad sądami wojskowymi (Dz.U.98.111.691), rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 czerwca 1998 r. w sprawie ustalenia liczby sędziów w sądach wojskowych oraz w Departamencie Sądów Wojskowych Ministerstwa Sprawiedliwości (Dz.U.98.81.528). 2. Ustawa z dnia 21 sierpnia 1997 r weszła w ycie z dniem 1 stycznia 1998 r.

3. Zakres kognicji i struktura sądów wojskowych
1. Zakres kognicji sądów wojskowych określony został w przepisie art. 1 § 1 i 2 pousw. Sądy wojskowe sprawują w Siłach Zbrojnych Rzeczypospolitej Polskiej wymiar sprawiedliwości w sprawach karnych oraz orzekają w innych sprawach, je eli zostały one przekazane do ich właściwości odrębnymi ustawami. Szczegółowy zakres kompetencji sądów wojskowych zawierają przepisy kodeksu postępowania karnego (art. 647 i n.). 2. W wypadkach przewidzianych w ustawach sądy wojskowe sprawują wymiar sprawiedliwości w sprawach karnych w stosunku do osób nie nale ących do Sił Zbrojnych Rzeczypospolitej Polskiej. 3. Struktura sądów wojskowych zakłada, e sądami wojskowymi są wojskowe sądy okręgowe i wojskowe sądy garnizonowe. Na podstawie przepisu § l ust l. rozporządzenia Ministra Obrony Narodowej z dnia 19 listopada 1998 r. w sprawie utworzenia sądów wojskowych oraz określenia ich siedzib i obszarów właściwości. (Dz.U. Nrl46, poz. 956 ze zm.)utworzone zostały wojskowe sądy okręgowe: w Poznaniu i w Warszawie oraz wojskowe sądy garnizonowe: w Bydgoszczy, Gdyni, Krakowie, Lublinie, Olsztynie, Poznaniu, Szczecinie, Warszawie, Wrocławiu i Zielonej Górze. 4. Nadzór nad działalnością sądów wojskowych sprawują trzy organy: po pierwsze Sąd Najwy szy (w zakresie orzekania), po drugie Minister Sprawiedliwości (w zakresie organizacji i działalności administracyjnej), po trzecie Minister Obrony Narodowej (w zakresie czynnej słu by wojskowej ołnierzy pełniących słu bę w sądach wojskowych).
-103-

ROZDZIAŁ IV. SĄDOWNICTWO WOJSKOWE

3. Zakres kognicji i struktura sadów wojskowych

5. Minister Sprawiedliwości mo e uchylać zarządzenia administracyjne niezgodne z prawem albo naruszające sprawność postępowania sądowego lub z innych powodów niecelowe. W razie stwierdzenia uchybienia w zakresie sprawności postępowania sądowego, Minister Sprawiedliwości mo e zwrócić na nie uwagę na piśmie i ądać usunięcia skutków tego uchybienia przez sędziego. Minister Sprawiedliwości mo e zwrócić prezesowi lub zastępcy prezesa sądu wojskowego pisemną uwagę, je eli stwierdzi uchybienia w zakresie kierowania sądem albo sprawowania przez prezesa przysługującego mu nadzoru nad działalnością administracyjną sądów wojskowych. Czynności z zakresu nadzoru i administracji sądowej stosownie do przepisu art. 16 pousw, nie mogą wkraczać w dziedzinę, w której sędziowie są niezawiśli. 6. Zgodnie z przepisami § 4 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 7 sierpnia 1998 r. w sprawie trybu wykonywania nadzoru nad sądami wojskowymi. (Dz.U. Nr 111, poz. 691) nadzór wykonywany jest w formie: inspekcji, lustracji, wizytacji oraz kontroli organizacji pracy sekretariatów i biurowości sądowej dokonywanej przez sędziów. Z przebiegu inspekcji, lustracji lub wizytacji sporządza się sprawozdanie. Stosownie natomiast do dyspozycji § 2 rozporządzenia Ministra Obrony Narodowej z dnia 29 stycznia 2002 r. w sprawie sposobu wykonywania nadzoru w zakresie czynnej słu by wojskowej ołnierzy pełniących słu bę w sądach wojskowych. (Dz.U.Nr 15, poz. 143) nadzór w zakresie czynnej słu by wojskowej ołnierzy pełniących słu bę w sądach wojskowych, obejmuje zagadnienia związane m.in. z: dysponowaniem etatem zbiorczym sądów wojskowych, wyszkoleniem wojskowym, szkoleniem fizycznym i działalnością sportową, działalnością mobilizacyjno-uzupełnieniową oraz przygotowaniem do wykonywania zadań na stanowiskach słu bowych w czasie wojny .Nadzór ten wykonywany jest poprzez: inspekcje i kontrole problemowe, z ich przebiegu sporządza się sprawozdanie. 7. Sędziowie sądów wojskowych posiadają samorząd sędziowski. Organem samorządu sędziowskiego jest Zgromadzenie Sędziów Sądów Wojskowych, które tworzą sędziowie sądów wojskowych (art. 9 i 10 § 1 pousw). Sędziowie sądów wojskowych są obowiązani brać udział w posiedzeniach zgromadzenia. Asesorzy tych sądów natomiast mogą brać wprawdzie udział w posiedzeniach, ale bez prawa głosowania i wyboru. Zgromadzeniu przewodniczą - na przemian - prezesi wojskowych sądów okręgowych. Kadencja przewodniczącego trwa 2 lata. Do zadań zgromadzenia nale y m.in.: 1) przedstawianie Krajowej Radzie Sądownictwa kandydatów na stanowiska sędziów wojskowych sądów gar- 104-

nizonowych oraz wojskowych sądów okręgowych, 2) wybór członka Krajowej Rady Sądownictwa, 3) wybór członków kolegiów wojskowych sądów okręgowych, 4) wybór rzecznika dyscyplinarnego spośród sędziów sądów wojskowych, 5) wypowiadanie się w sprawach obowiązków i praw sędziów. ; Uchwały zgromadzenia zapadają bezwzględną większością głosów, a dla ich wa ności wymagana jest obecność przynajmniej dwóch trzecich liczby członków. Zgromadzenie zbiera się co najmniej raz w roku, posiedzenie zwołuje jego przewodniczący z własnej inicjatywy, na wniosek Ministra Sprawiedliwości, Ministra Obrony Narodowej, dyrektora departamentu albo na wniosek jednej piątej liczby członków Zgromadzenia. 8. Sądy Wojskowe posiadają organy kolegialne i jednoosobowe o kompetencjach z zakresu administracji sądowej. Organami sądów wojskowych (art. 10 a pousw) są: 1) w sądach okręgowych - prezes sądu oraz kolegium wojskowego sądu okręgowego, 2) w sądach garnizonowych - prezes sądu. Prezes wojskowego sądu okręgowego i prezes wojskowego sądu garnizonowego, kierują działalnością sądu oraz są przeło onymi sędziów i pozostałego składu osobowego danego sądu. Prezesi sądów wojskowych wykonują tak e czynności nadzoru słu bowego i administracji sądowej, mogą uchylać zarządzenia administracyjne niezgodne z prawem albo naruszające sprawność postępowania sądowego lub z innych powodów niecelowe. W razie stwierdzenia uchybienia w zakresie sprawności postępowania sądowego, prezesi sądów wojskowych mogą zwrócić na nie uwagę na piśmie i ądać usunięcia skutków tego uchybienia. Czynności z zakresu nadzoru i administracji sądowej, nie mogą wkraczać w dziedzinę, w której sędziowie są niezawiśli. Prezesów sądów wojskowych i ich zastępców powołuje i odwołuje, Minister Sprawiedliwości w porozumieniu z Ministrem Obrony Narodowej, spośród sędziów sądów wojskowych (przy czym w przypadku sądów okręgowych wyłącznie spośród sędziów sądów wojskowych okręgowych). Prezes sądu wojskowego i jego zastępca mo e być odwołany przez Ministra Sprawiedliwości w porozumieniu z Ministrem Obrony Narodowej w przypadku ra ącego nie wywiązywania się z obowiązków słu bowych lub gdy dalsze pełnienie przez prezesa jego funkcji z innych powodów nie da się pogodzić z dobrem wymiaru sprawiedliwości. Odwołanie następuje po zasięgnięciu opinii Krajowej Rady Sądownictwa. Je eli Krajowa Rada Sądownictwa, w terminie miesiąca od przedstawienia zamiaru odwołania prezesa sądu wojskowego albo jego zastępcy, opinii nie wyda, uwa a się, e opinia jest pozytywna. Kolegium wojskowego sądu okręgowego, składa się z czterech do ośmiu członków. Kadencja kolegium trwa 2 lata.
-105-

ROZDZIAŁ IV. SĄDOWNICTWO WOJSKOWE

4. Sędziowie sądów wojskowych

Przewodniczącym kolegium jest prezes wojskowego sądu okręgowego a w razie jego nieobecności - zastępca przewodniczącego, wybrany przez kolegium spośród jego członków. Do podjęcia uchwał wymagana jest obecność przynajmniej dwóch trzecich członków kolegium. Uchwały tego organu zapadają większością głosów, przy czym w razie równej liczby głosów decyduje głos przewodniczącego. Kolegium zbiera się w zale ności od potrzeb, przynajmniej raz na pól roku, posiedzenia zwołuje jego przewodniczący z własnej inicjatywy lub na wniosek jednej trzeciej członków kolegium. Do zadań kolegium nale ą sprawy niezastrze one do wyłącznej właściwości zgromadzenia, są to m.in.: 1) przedstawianie zgromadzeniu opinii o kandydatach na stanowiska sędziów sądów wojskowych, 2) wyra anie opinii w sprawach wyznaczania na stanowiska słu bowe oraz zwalniania z tych stanowisk prezesów sądów wojskowych i ich zastępców, 3) opiniowanie wniosków o przeniesienie sędziego na inne miejsce słu bowe. 4. Sędziowie sądów wojskowych 1. Status sędziego sądu wojskowego wyznacza głównie reguła, e sędziowie sądów wojskowych w zakresie orzekania są niezawiśli i podlegają tylko ustawom. Sędziowie obowiązani są postępować' zgodnie ze ślubowaniem sędziowskim oraz stale podnosić kwalifikacje zawodowe, w słu bie i poza słu bą strzec powagi stanowiska sędziowskiego i unikać wszystkiego, co mogłoby przynieść ujmę godności sędziego lub osłabiać zaufanie do jego bezstronności. 2. W okresie zajmowania stanowiska sędzia sądu wojskowego nie mo e nale eć do partii politycznych ani brać udziału w adnej działalności politycznej. 3. Wymogi stawiane kandydatom na sędziów sądów wojskowych określone zostały w art. 22 pousw Sędzią sądu wojskowego mo e być oficer pełniący zawodową słu bę stałą, który spełnia następujące warunki; 1) korzysta z pełni praw cywilnych i obywatelskich, 2) jest nieskazitelnego charakteru, 3) ukończył wy sze studia prawnicze w Polsce i uzyskał tytuł magistra lub zagraniczne uznane w Polsce, 4) zło ył egzamin sędziowski, 5) odbył 3 letni sta na stanowisku asesora w sądzie wojskowym, 6) ukończył 29 lat. Odbycie aplikacji w sądzie powszechnym lub w jednostce organizacyjnej prokuratury, zło enie egzaminu sędziowskiego lub prokuratorskiego albo odbycie sta u na stanowisku asesora sądowego lub w jednostce organizacyjnej prokuratury jest równoznaczne ze spełnieniem wymagań określonych w pkt. 4 i 5.
-106-

Wymogi zło enia egzaminu sędziowskiego oraz odbycia 3 letniego stau asesorskiego nie dotyczą: 1) profesorowi doktorów habilitowanych nauk prawnych w polskich szkołach wy szych, w Polskiej Akademii Nauk oraz w innych placówkach naukowych i naukowo-badawczych, 2) osób, które zajmowały stanowiska sędziów, prokuratorów, wiceprokuratorów i podprokuratorów, 3) adwokatów, radców prawnych oraz notariuszy, którzy wykonywali ten zawód co najmniej przez 3 lata. 4. Powołanie na stanowiska sędziów sądów wojskowych odbywa się w ten sposób, e sędziowie sądów wojskowych do pełnienia urzędu na stanowisku sędziowskim są powoływani przez Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej, na wniosek Krajowej Rady Sądownictwa. Powołując do pełnienia urzędu na stanowisku sędziowskim, Prezydent Rzeczypospolitej Polskiej wyznacza miejsce słu bowe sędziego, objęcie natomiast stanowiska przez sędziego stwierdza Minister Obrony Narodowej. 5. Minister Sprawiedliwości w porozumieniu z Ministrem Obrony Na rodowej mo e delegować sędziego na okres nieprzekraczający trzech miesięcy w roku kalendarzowym, do pełnienia obowiązków sędziowskich lub wykonywania czynności administracyjnych w innym sądzie wojskowym lub w sądzie powszechnym albo w departamencie, a na wniosek Pierwszego Prezesa Sądu Najwy szego lub Prezesa Naczelnego Sądu Administracyjnego tak e, odpowiednio, w Sądzie Najwy szym lub sądzie administracyjnym. Za zgodą sędziego okres delegowania, mo e trwać dłu ej ni 3 miesiące. Prezes wojskowego sądu okręgowego mo e delegować sędziego wojskowego sądu garnizonowego do pełnienia obowiązków sędziego na obszarze właściwości danego wojskowego sądu okręgowego na czas nie dłu szy ni miesiąc w roku kalendarzowym. 6. Minister Obrony Narodowej w porozumieniu z Ministrem Sprawiedliwości mo e powierzyć czasowe pełnienie czynności sędziowskich oficerowi rezerwy powołanemu na ćwiczenia wojskowe, który jest sędzią sądu powszechnego. 7. Prawa i obowiązki sędziów sądów wojskowych są ustawowo określone. Sędziowie są obowiązani do składania corocznie oświadczeń o swoim stanie majątkowym. 8. Sędziowie posiadają tzw. immunitet formalny, co oznacza, e przeciwko sędziemu mo na prowadzić postępowanie karne jedynie za zezwoleniem sądu dyscyplinarnego. Do czasu uzyskania zezwolenia na wszczęcie postępowania karnego mo na przedsięwziąć tylko czynności niecierpiące
-107-

ROZDZIAŁ IV. SĄDOWNICTWO WOJSKOWE

5. Odpowiedzialność dyscyplinarna sędziów sądów wojskowych

zwłoki. Przed wydaniem postanowienia o udzieleniu zezwolenia na wszczęcie postępowania karnego mo na sędziego zatrzymać tylko w razie ujęcia go na gorącym uczynku popełnienia przestępstwa. O zatrzymaniu niezwłocznie powiadamia się prezesa właściwego miejscowo sądu wojskowego, który mo e nakazać natychmiastowe zwolnienie zatrzymanego. 9. Sędziowie są nieusuwalni ze swojego stanowiska, z wyjątkiem wypadków przewidzianych prawem np. prawomocnego orzeczenia kary dyscyplinarnej zło enia z urzędu. 10. Rozwiązanie stosunku słu bowego mo e nastąpić po spełnieniu ustawowych warunków. Stosunek słu bowy sędziego rozwiązuje się z mocy prawa, je eli sędzia zrzekł się urzędu lub ukończył 60 lat. W tym ostatnim przypadku sędzia, przechodzi w stan spoczynku, chyba, e został powołany na swój wniosek na urząd sędziego sądu powszechnego Sędzia, który orzeczeniem wojskowej komisji lekarskiej został uznany za niezdolnego do zawodowej słu by wojskowej, równie mo e zostać powołany na urząd sędziego sądu powszechnego. 11. Powołanie sędziego sądu wojskowego na urząd sędziego sądu powszechnego następuje na jego wniosek, je eli nie ma innych przeszkód prawnych i istnieje taka mo liwość. Krajowa Rada Sądownictwa, przedstawia wniosek Prezydentowi Rzeczypospolitej Polskiej, bez zasięgania opinii właściwego zgromadzenia sędziów sadu powszechnego. W razie odmowy przedstawienia wniosku, o którym mowa zainteresowanemu słu y skarga do Sądu Najwy szego, 12. Sędzia, który został mianowany, powołany lub wybrany do pełnienia funkcji w organach państwowych, samorządu terytorialnego, w słu bie dyplomatycznej, konsularnej lub w organach organizacji międzynarodowych i ponadnarodowych działających na podstawie umów międzynarodowych ratyfikowanych przez Rzeczpospolitą Polską, jest obowiązany zrzec się niezwłocznie swojego urzędu. Sędzia taki mo e powrócić na urząd sędziego i poprzednio zajmowane stanowisko, je eli przerwa w pełnieniu obowiązków sędziego nie przekracza dziewięciu lat, chyba e pełnił funkcje sędziowskie w między narodowych lub ponadnarodowych organach sądowych. W takim przypadku Krajowa Rada Sądownictwa, po uzyskaniu opinii Zgromadzenia Sądów Wojskowych, przedstawia Prezydentowi RP wniosek o powołanie byłego sędziego na urząd sędziego na poprzednio zajmowane stanowisko i miejsce słu bowe, niezale nie od liczby stanowisk sędziowskich w danym sadzie, chyba e nie spełnia on warunków wymaganych do powołania na urząd sędziego.
- 108-

W razie odmowy przedstawienia wniosku o powołanie zainteresowanemu słu y skarga do Sądu Najwy szego. 13. Utrata urzędu i stanowiska sędziego jest ustawowo reglamentowana. Prawomocne orzeczenie sądu dyscyplinarnego o zło eniu sędziego z urzędu oraz prawomocne orzeczenie sądu skazujące na środek karny pozbawienia praw publicznych lub zakazu zajmowania stanowiska sędziego pociąga za sobą, z mocy prawa, utratę urzędu i stanowiska sędziego. Stosunek słu bowy sędziego wygasa z chwilą uprawomocnienia się orzeczenia. O wygaśnięciu stosunku słu bowego, sędziego zawiadamia Minister Sprawiedliwości w porozumieniu z Ministrem Obrony Narodowej.

5. Odpowiedzialność dyscyplinarna sędziów sądów wojskowych
1. Przesłanki odpowiedzialności dyscyplinarnej sędziów określone zostały w art. 37pousw. Sędziowie ponoszą odpowiedzialność dyscyplinarną za popełnienie wykroczenia oraz za przewinienia dyscyplinarne. Przewinieniem dyscyplinarnym jest naruszenie obowiązków sędziego, uchybienie powadze stanowiska sędziowskiego, naruszenie dyscypliny wojskowej oraz zasad honoru i godności ołnierskiej. Sędzia odpowiada dyscyplinarnie tak e za swoje postępowanie przed objęciem stanowiska, je eli przez nie uchybił obowiązkowi piastowanego wówczas urzędu państwowego lub okazał się niegodnym stanowiska sędziego. Prowadzenie postępowania karnego przeciwko sędziemu nie wyklucza postępowania dyscyplinarnego o ten sam czyn. 2. Katalog kar dyscyplinarnych orzekanych wobec sędziów sądów wojskowych jest zamknięty. Kary te wymienia przepis art. 39pousw, są one następujące: 1) upomnienie, 2) nagana, 3) usunięcie z zajmowanej funkcji, 4) prze niesienie na inne miejsce słu bowe, 5) zło enie sędziego z urzędu. Sędzia, któremu wymierzono karę usunięcia z zajmowanej funkcji lub karę przeniesienia na inne miejsce słu bowe nie mo e być wyznaczony przez okres pięciu lat na wy sze sędziowskie stanowisko słu bowe oraz mianowany na wy szy stopień wojskowy, a tak e nie mo e w tym okresie być członkiem kolegium sądu wojskowego, orzekać w sądzie dyscyplinarnym oraz odzyskać utraconej funkcji.
-109-

ROZDZIAŁ IV. SĄDOWNICTWO WOJSKOWE

5. Odpowiedzialność dyscyplinarna sędziów sądów wojskowych

Wymierzenie kary zło enia sędziego z urzędu pociąga za sobą utratę mo liwości ponownego powołania ukaranego na urząd sędziego. Orzekając karę zło enia sędziego z urzędu, sądy dyscyplinarne mogą wystąpić do właściwego organu wnioskiem o pozbawienie ukaranego stopnia oficerskiego. W wypadku przewinienia dyscyplinarnego lub wykroczenia mniejszej wagi, sąd dyscyplinarny mo e odstąpić od wymierzania Jary. 3. Sądami dyscyplinarnymi w odniesieniu do sędziów sądów wojskowych są w ujęciu art. 39a § 1 pousw: 1) w pierwszej instancji - wojskowe sądy okręgowe, 2) w drugiej instancji - Sąd Najwy szy - Izba Wojskowa. Miejscowo właściwy do rozpoznania sprawy sędziego w postępowaniu dyscyplinarnym jest sąd dyscyplinarny, w okręgu którego znajduje się miejsce słu bowe sędziego objętego postępowaniem. Sądy dyscyplinarne orzekają w składzie trzech sędziów. Do orzekania są uprawnieni wszyscy sędziowie danego sądu dyscyplinarnego, z wyjątkiem prezesa sądu oraz rzecznika dyscyplinarnego. 4. W postępowaniu dyscyplinarnym stronami są rzecznik dyscyplinarny (przy czym w fazie przygotowawczej rzecznik dyscypliny występuje jako dominus liiis) oraz obwiniony. Rzecznik dyscyplinarny działa przy Krajowej Radzie Sądownictwa. Kadencja rzecznika dyscyplinarnego trwa cztery lata. Jego wyboru dokonuje Zgromadzenie Sędziów Sądów Wojskowych. Obwinionym jest sędzia, któremu rzecznik dyscyplinarny przedstawił na piśmie zarzuty. Obwiniony jest uprawniony do ustanowienia obrońcy, którym mo e być sędzia sądu wojskowego lub adwokat. 5. Je eli chodzi o postępowanie, to podnieść nale y, e rzecznik dyscyplinarny podejmuje czynności dyscyplinarne na ądanie Krajowej Rady Sądownictwa, Ministra Sprawiedliwości, Ministra Obrony Narodowej, Pierwszego Prezesa Sądu Najwy szego, kolegium, prezesów właściwych sądów wojskowych, a tak e z własnej inicjatywy. Rzecznik dyscyplinarny, w zakresie przeprowadzenia postępowania wyjaśniającego, jest związany wskazaniem organu uprawnionego. Rzecznik dyscyplinarny przeprowadza postępowanie, które ma na celu wstępne wyjaśnienie okoliczności koniecznych do ustalenia znamion czynu zarzucanego obwinionemu oraz zgromadzenie i utrwalenie dowodów dla sądu dyscyplinarnego. Po przeprowadzeniu postępowania, je eli zachodzą podstawy do wszczęcia postępowania dyscyplinarnego, rzecznik dyscyplinarny wszczyna postępowanie dyscyplinarne i przedstawia sędziemu na piśmie zarzuty.
-110-

Obwiniony, po przedstawieniu zarzutów, w terminie 14 dni, mo e złoyć wyjaśnienia i zgłosić wnioski o przeprowadzenie dowodów. Po upływie tego terminu, a w razie potrzeby po przeprowadzeniu dalszych dowodów, rzecznik dyscyplinarny składa wniosek o rozpoznanie sprawy dyscyplinarnej do sądu dyscyplinarnego. Wniosek powinien zawierać dokładne określenie czynu, który jest przedmiotem postępowania, oraz uzasadnienie. Po rozpoznaniu sprawy na rozprawie, Sąd dyscyplinarny orzeka wyrokiem. Je eli przewinienie zawiera znamiona przestępstwa, sąd dyscyplinarny z urzędu rozpoznaje sprawę w zakresie zezwolenia na pociągnięcie sędziego do odpowiedzialności karnej i wydaje postanowienie w tym przedmiocie. 6. Zawieszenie w czynnościach. Sąd dyscyplinarny mo e z urzędu lub na wniosek rzecznika dyscyplinarnego zawiesić w czynnościach sędziego, w stosunku do którego wszczęto postępowanie karne, o ubezwłasnowolnienie lub postępowanie dyscyplinarne. Zawieszenie w czynnościach sędziego pociąga za sobą skutki zawieszenia w czynnościach słu bowych na podstawie przepisów o dyscyplinie wojskowej; nie dotyczy to osób, w stosunku do których wszczęto postępowanie o ubezwłasnowolnienie. Zawieszenie w czynnościach ustaje z chwilą prawomocnego zakończenia postępowania, je eli sąd dyscyplinarny wcześniej nie uchylił zawieszenia. Na uchwałę w przedmiocie zawieszenia w czynnościach sędziego przysługuje za alenie do sądu drugiej instancji. Wniesienie za alenia nie wstrzymuje wykonania uchwały. 7. Wykonanie wyroku zasadza się na tym, e przewodniczący sądu dyscyplinarnego pierwszej instancji przesyła odpis prawomocnego wyroku sądu dyscyplinarnego Krajowej Radzie Sądownictwa, Ministrowi Sprawiedliwości i Ministrowi Obrony Narodowej, a ponadto prezesowi właściwego sądu i kolegium. Wyrok wykonuje Minister Sprawiedliwości w porozumieniu z Ministrem Obrony Narodowej. 8. Odpis prawomocnego wyroku skazującego na karę dyscyplinarną dołącza się do akt osobowych ukaranego. Po upływie pięciu lat od uprawomocnienia się wyroku orzekającego karę :upomnienia, nagany, usunięcia z zajmowanej funkcji, przeniesienia na inne miejsce słu bowe Minister Sprawiedliwości działając w porozumieniu z Ministrem Obrony Narodowej zarządza usunięcie odpisu wyroku z akt osobowych, je eli w tym okresie nie wydano przeciwko ukaranemu innego wyroku skazującego.

-111-

ROZDZIAŁ IV. SADOWSICWO WOJSKOWI.

7. Aplikacja sądowa i aplikanci

6. Asesorzy sądów wojskowych
1. Na stanowisko asesora sądu wojskowego, mo e zostać powołany ołnierz zawodowy pełniący słu bę stałą i posiadający stopień wojskowy w korpusie oficerów, który spełnia następujące warunki: 1) Korzysta z pełni praw cywilnych i obywatelskich, 2) jest nieskazitelnego charakteru, 3) ukończył wy sze studia prawnicze w Polsce i uzyskał tytuł magistra lub zagraniczne uznane w Polsce, 4) zło ył egzamin sędziowski. 2. Asesora powołuje i odwołuje Minister Sprawiedliwości w porozumieniu z Ministrem Obrony Narodowej, Przy czym objecie stanowiska stwierdza Minister Obrony Narodowej, obejmujący stanowisko składa wobec Ministra Sprawiedliwości ślubowanie. 3. Sta asesorski odbywa się w wojskowym sądzie garnizonowym. Sta trwa od 2 do 4 lat, (przy czym przez okres 6 miesięcy asesor wykonuje czynności sędziowskie w sądzie rejonowym w wydziale karnym). W wypadku braku stanowisk sędziowskich mo liwe jest (za zgodą asesora), przedłu enie sta u asesorskiego. Stosownie do przepisu § 1. ust. l i 2 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 21 lipca 1998 r. w sprawie zasad odbywania sta u asesorskiego asesorów sądów wojskowych. (Dz.U. Nr 98, poz. 624' sta asesorski polega na wykonywaniu czynności sędziowskich w celu zdobycia kwalifikacji potrzebnych do zajmowania stanowiska sędziego, a jego odbywanie ma na celu zdobycie praktyki i doświadczenia sędziowskiego. 4. Minister Sprawiedliwości w porozumieniu z Ministrem Obrony Na rodowej mo e powierzyć asesorów pełnienie czynności sędziowskich w woj skowym sądzie garnizonowym oraz w wojskowym sądzie okręgowym jako odwoławczym. Asesor mo e przewodniczyć na rozprawie głównej lub na posiedzeniach tylko wówczas, gdy sprawa jest rozpoznawana w składzie jednego sędziego i dwóch ławników. Asesor nie mo e sprawować nadzoru penitencjarnego. Minister Obrony Narodowej w porozumieniu z Ministrem Sprawiedliwości mo e powierzyć pełnienie czynności sędziowskich w wojskowym sądzie garnizonowym oficerowi rezerwy odbywającemu ćwiczenia wojskowe, który jest asesorem sądu powszechnego i ma uprawnienia do pełnienia czynności sędziowskich.

7. Aplikacja sądowa i aplikanci
1. Aplikacja sądowa w sądzie wojskowym trwa 3 lata. 2. Aplikantem w sądzie wojskowym, mo e być ołnierz zawodowy pełniący słu bę stałą i posiadający stopień wojskowy w korpusie oficerów, który spełnia następujące warunki: 1) korzysta z pełni praw cywilnych i obywatelskich, 2) jest nieskazitelnego charakteru, 3) ukończył wy sze studia prawnicze w Polsce i uzyskał tytuł magistra lub zagraniczne uznane w Polsce, 4) został zakwalifikowany przez komisję egzaminacyjną po przeprowadzeniu konkursu. 3. Aplikanta w wojskowym sądzie garnizonowym powołuje i odwołuje Minister Sprawiedliwości w porozumieniu z Ministrem Obrony Narodowej. Objęcie stanowiska przez aplikanta stwierdza Minister Obrony Narodowej. Przed podjęciem obowiązków aplikant składa wobec prezesa wojskowego sądu okręgowego ślubowanie. 4. Aplikant odbywa aplikację w sądzie powszechnym oraz w sądzie wojskowym. Przepis § 10. ust. 1 i 2 rozporządzenia MS z dnia 13 maja 2003 r. w sprawie aplikantów w sądach wojskowych (Dz.U Nr. 88, poz. 814) stanowi, e aplikant sądów wojskowych jeden dzień w tygodniu odbywa aplikację we wskazanym wojskowym sądzie garnizonowym. W okresie odbywania aplikacji w sądzie wojskowym prezes tego sądu wyznacza sędziego patrona, który kieruje szkoleniem aplikanta i współdziała w tym zakresie z osobami odpowiedzialnymi za szkolenie aplikanta w sądzie powszechnym. 5. Po upływie okresu aplikacji aplikant składa egzamin sędziowski. W wypadku niedostatecznego wyniku egzaminu aplikant mo e przystąpić do ponownego jego składania w ciągu roku od dnia egzaminu poprzedniego. W razie nie przystąpienia do egzaminu, niedostatecznego wyniku egzaminu końcowego lub nie mianowania asesorem, aplikant zostaje zwolniony z zawodowej słu by wojskowej chyba, e właściwy organ wojskowy, za zgodą aplikanta, wyznaczy go na inne stanowisko wojskowe. 6. Minister Sprawiedliwości w porozumieniu z Ministrem Obrony Narodowej określi, w drodze rozporządzenia, tryb przeprowadzania konkursu na stanowisko aplikanta, organizację aplikacji sądowej, zakres egzaminu sędziowskiego, skład komisji egzaminacyjnej i sposób powoływania jej członków, wysokość ich

wynagrodzenia i tryb postępowania komisji egzaminacyjnej.
-113-

ROZDZIAŁ i\: SĄDOWMCTWO WOJSKOWE

Ławnicy te sądach wojskowych

7. Aplikanci ponoszą odpowiedzialność na zasadach odnoszących się do ołnierzy zawodowych; prawo karania ich za przewinienia dyscyplinarne przysługuje przeło onym sędziom i Ministrowi Obrony Narodowej. 8. Ławnicy w sądach wojskowych

9.

Prawo zgłaszania kandydatów na ławników przysługuje wyłącznie uprawnionym ołnierzom, o których mowa powy ej (§ 7. ust. 1. rozporządzenia). Stosownie do dyspozycji § 9 i 11 rozporządzenia zebranie podejmuje uchwały co do wyboru ławników, je eli bierze w nim udział co najmniej połowa ogólnej liczby uprawnionych ołnierzy, a uchwały zapadają większością głosów, w głosowaniu tajnym.

1. Ławnikiem w sądzie wojskowym, mo e być ołnierz w czynnej słu bie wojskowej (ławnik sądu powszechnego natomiast w przypadkach określonych prawem, zob. art. 669 § 2 k.p.k.). 2. Kandydat na ławnika musi spełniać warunki określone w art. 55 pousw, są; one następujące: 1) ukończone 18 lat, pełnia praw cywilnych i obywatelskich, 2) nieskazitelny charakter, wyró nianie się w wykonywaniu zadań słu bowych i przestrzeganiu dyscypliny wojskowej. Ławnikiem nie mo e być ołnierz, który pełni słu bę w departamencie MS, w sądzie wojskowym, w wojskowej jednostce organizacyjnej prokuratury lub w andarmerii wojskowej. Nie mo na być ławnikiem jednocześnie w więcej ni jednym sądzie. 3. Wybór ławników do sądów wojskowych sądów następuje na zebraniach ołnierzy jednostek wojskowych, stacjonujących na obszarze właściwości poszczególnych sądów wojskowych, spośród kandydatów zgłoszonych na zebraniu. Ławników wybiera się większością głosów. Liczbę ławników wybieranych do poszczególnych sądów wojskowych oraz termin ich wyboru określają prezesi właściwych sądów wojskowych. 4. Zgodnie z § 1. ust. 1. rozporządzenia MON z dnia 2.1 października 1998 r. w sprawie organizacji zebrań ołnierskich oraz szczegółowych zasad wybierania i odwoływania ławników sądów wojskowych. (Dz.U. Nr 134, poz. 875) ławników do sądów wojskowych wybiera się odrębnie do wojskowych sądów okręgowych i wojskowych sądów garnizonowych. Wybory, przeprowadza się w jednostkach wojskowych na zebraniach ołnierskich, oddzielnie dla ołnierzy: 1) zawodowych, 2) pełniących słu bę w charakterze kandydatów na ołnierz)'zawodowych, 3) odbywających zasadniczą słu bę wojskową, w tym nadterminową zasadniczą słu bę wojskową ( § 1. ust. 2 rozporządzenia).

5. Ławnicy składają ślubowanie wobec prezesa właściwego sądu wojskowego, który po odebraniu ślubowania dokonuje wpisu na listę ławników. 6. Kadencja ławnika trwa 3 lata. Ławników będących ołnierzami pełniącymi zasadniczą słu bę wojskową wybiera się na okres odbywania tej słu by. (art. 56§3pousw). 7. Wygaśnięcie mandatu ławnika następuje w następujących sytuacjach: 1) w razie śmierci, 2) z upływem kadencji, 3) z dniem zwolnienia z czynnej słu by wojskowej, 4) w razie przeniesienia do: a) pełnienia słu by w departamencie MS, w sądzie wojskowym, w wojskowej jednostce organizacyjnej prokuratury lub w andarmerii wojskowej, b) innej jednostki wojskowej, stacjonującej na obszarze właściwości innego sądu wojskowego, 6) w razie skazania prawomocnym wyrokiem sądu lub warunkowego umorzenia postępowania karnego, orzeczenia prawomocnym wyrokiem o ograniczeniu lub utracie praw cywilnych, uznania prawomocnym orzeczeniem i dyscyplinarnym winnym naruszenia honoru i godności ołnierskiej, 7) w razie odwołania ławnika przez zebranie ołnierzy w jednostce wojskowej, w której pełni słu bę, 8) wskutek zrzeczenia się mandatu. Wygaśnięcie mandatu ławnika stwierdza prezes właściwego sądu. Zebranie ołnierzy w jednostce wojskowej, w której ławnik pełni słu bę, jest uprawnione do odwołania ławnika (z własnej inicjatywy lub na wniosek prezesa właściwego sądu wojskowego) w razie: 1) niewykonywania obowiązków ławnika, 2) zachowania godzącego w powagę sądu, 3) utraty warunków, o których mowa w art. 55 § 1 pkt.2pousw (tj. nieskazitelnego charakteru, zaprzestania wyró niania się w wykonywaniu zadań słu bowych i przestrzeganiu dyscypliny wojskowej). Odwołanie ławnika następuje większością głosów, w głosowaniu tajnym (§ 16, rozporządzenia). 9. Dodatkowe wybory ławników są prawnie dopuszczalne. W wypadku wygaśnięcia mandatu lub odwołania ławnika dokonuje się, w razie potrzeby, wyboru nowego ławnika. Dodatkowe wybory ławników zarządza prezes właściwego sądu wojskowego. Mandat ławnika wybranego dodatkowo w czasie trwania kadencji wygasa z upływem kadencji ogółu ławników sądu.
-115-

-114-

ROZDZIAŁ V. SĄD NAJWY SZY

2. Konotacje historyczne

misja sejmu bydgoskiego, a uchwalił sejm jako prawo dla Małopolski, zaś dopiero z czasem prawo to rozszerzone zostało na inne ziemie.

ROZDZIAŁ V. SĄD NAJWY SZY
1. Uwagi wprowadzające 1. Konstytucja RP (w art. 175 ust l) stanowi, i wymiar sprawiedliwości w RP sprawują Sąd Najwy szy, sady powszechne, sądy administracyjne, oraz sądy wojskowe. Sąd Najwy szy sprawuje nadzór nad działalnością sądów powszechnych i wojskowych w zakresie orzekania (art. 183 ust. l Konstytucji RP). 2. Sąd Najwy szy jako naczelny organ władzy sądowniczej jest wskazany osobno. Wydzielenie SN i niejako jego wydzielenie poza wszystkie sądy (powszechne, wojskowe i administracyjne) ma swoje uzasadnienie w specyficznej roli tego sądu jako organu nadzoru judykacyjnego. Sąd Najwy szy nie został zaliczony do sądów powszechnych i jest w ogóle poza strukturą sądów administracyjnych i sądów wojskowych. Odnotować w tym miejscu nale y, e nowa sytuacja sadów administracyjnych sprawia, e rola SN względem tego sądu jest inna KD znaczy, e nadzór nad sądami administracyjnymi sprawuje Naczelny Sąd Administracyjny. Rola Sądu Najwy szego uległa w ten sposób istotnej modyfikacji, a właściwie - redukcji. 3. Sąd Najwy szy wydaje zbiór swoich orzeczeń, co ma ogromne znaczenie dla utrzymywania jednolitości orzecznictwa sądów powszechnych i wojskowych.

i" 2. Odnotowania w tym względzie wymaga powołanie w 1563 r. jednorazowych sądów ostatniej instancji oraz utworzenie w 1578 roku, Trybunału Koronnego. Wspomniany Trybunał Koronny był sądem szlacheckim. Sejmiki deputackie województwa bądź ziemie wybierały do Trybunału jednego lub dwóch deputatów (przedstawiciele szlachty), ponadto W Trybunale zasiadali deputaci kapituł (przedstawiciele duchowieństwa), gdy stroną w sprawie była osoba stanu duchownego. Deputaci świeccy wybierali przewodniczącego (marszałka) natomiast deputaci duchowni - prezydenta. Trybunał Koronny rozpatrywał odwołania od orzeczeń sądów grodzkich w sprawach karnych a tak e odwołania w sprawach cywilnych od wyroków sądów ni szych, (ziemskich, grodzkich, podkomorskich), a tak e spraw starostów i urzędników grodzkich. Odwołanie od orzeczeń Trybunału Koronnego w zasadzie nie przysługiwało. WI instancji Trybunał orzekał w przypadku naruszenia obowiązków odnoszących się do sprawowania wymiaru sprawiedliwości. Następnie, wzorem Trybunału Koronnego, utworzono w 1581 r. Trybunał Wielkiego Księstwa Litewskiego. 3. W latach 1764-1768 Trybunał Koronny został podzielony na dwa organy: Trybunał Małopolski i Trybunał Wielkopolski. 4. Kasacja natomiast została wprowadzona, po raz pierwszy w Księstwie Warszawskim, zaś funkcje sądu kasacyjnego pełniła Rada Stanu. W Królestwie Polskim, po 1815 n, dla rozpatrywania skarg kasacyjnych w sprawach cywilnych powołany został Sąd Najwy szej Instancji. 5. Na terenach zaboru rosyjskiego polski system sądowy został zastąpiony systemem rosyjskim, w którym instytucja kasacji nie występowała. 6. Na terenie zaboru austriackiego w Galicji funkcjonował Najwy szy Sąd Gubernatorski, rozpoznawał on apelacje od wyroków sądów grodzkich i ziemskich, był tak e instancją kasacyjną. Sąd ten w 1774 r. przekształcony został w Trybunał Konstytucyjny, który kolei zniesiony został w 1784 r. Organem odwoławczym od tego czasu była Najwy sza Izba Sprawiedliwości w Wiedniu. W1867 r. powstał Najwy szy Trybunał Sprawiedliwości, jego orzeczenia były ostateczne 7. W odniesieniu do ziem zaboru pruskiego, jak zresztą w stosunku do całego państwa pruskiego organem sądowym o charakterze rewizyjnym był
-117-

2. Konotacje historyczne
1. Sąd Najwy szy jako organ wymiaru sprawiedliwości o nadzorczych zadaniach i randze, ukształtował się wraz z rozwojem całego sadownictwa polskiego. W średniowiecznym państwie polskim nie funkcjonował jeszcze organ o odnośnych prerogatywach. W tym okresie właściwie w ogóle nie istniał jeszcze system odwoławczy. Apelację wprowadziła dopiero ustawa o postępku sądowym (Formuła processus) z 1523 r., którą to ustawę opracowała ko-116-

ROZDZIAŁ V. SĄD NAJWY SZY

2. Konotacje historyczne

Najwy szy Tajny Trybunał w Berlinie. W roku 1849 utworzono sądownictwo
trzystopniowe, naczelnym zaś organem sądowym został Najwy szy Trybunał

Sądowy (Oberster Gerichtshof). 8. Po I wojnie światowej i odzyskaniu przez Polskę niepodległości dekretem Naczelnika Państwa powołano 8 lutego 1919 Sąd Najwy szy z siedzibą w Warszawie, Sąd Najwy szy stał na czele sądownictwa. Był sądem kasacyjnym, a tak e sądem dyscyplinarnym. Dokonywał równie wykładni obowiązującego prawa. Na czele SN stał pierwszy prezes, SN składał się z dwóch izb: Cywilnej i Karnej. Na czele ka dej z izb stał prezes. Sędziowie i prezesi SN byli mianowani przez tymczasowe władze polskie spośród kandydatów wybranych na zgromadzeniach prawników. Z czasem utworzono izbę dla spraw administracyjnych (1922 r.). SN orzekał w składzie trzyosobowym, ale mógł równie orzekać w składzie całej izby, a nawet zgromadzenia ogólnego sędziów SN. 9. Konstytucja Marcowa 1921 r. przyjęła zasadę trójpodziału władz. Konstytucja ta zastrzegła, e organizacja, zakres i sposób działania wszelkich sądów będą określone w drodze ustawy. Zastrze enie to nie dotyczyło jednak SN. 10. Kolejnym aktem prawnym regulującym organizację SN było rozporządzenie Prezydenta RP z dnia 6 lutego 1928 r. prawo o ustroju sądów powszechnych (Dz.U. Nr 12, poz. 93) Rozporządzenie nie wprowadziło zmian w pozycji SN. Pozostał on w strukturze sądów powszechnych. Przepis art. 1 § 1 pr. o usp. stanowił, e wymiar sprawiedliwości w sprawach cywilnych i karnych sprawują sądy powszechne : sądy grodzkie oraz sędziowie pokoju, sądy okręgowe, sądy apelacyjne i Sąd Najwy szy. Sąd Najwy szy składał się z pierwszego prezesa, prezesów i sędziów (art. 35 pr. o usp) SN dzielił się na izby, cywilną i karną. (art. 36 pr. o usp) W1938 r. utworzono Izbę do Spraw Adwokatury. Stosownie do dyspozycji art. 37 pr. o usp Sąd Najwy szy rozpoznawał środki odwoławcze od orzeczeń sądów apelacyjnych oraz w wypadkach wskazanych w ustawach - środki odwoławcze od orzeczeń sądów okręgowych i sądów przysięgłych, nadto Sąd Najwy szy orzekał w innych sprawach przekazanych mu przez ustawy. SN formułował zasady prawne. Uchwały izb lub zgromadzenia ogólnego SN wpisywane były do księgi zasad prawnych (art. 41 § 2 pr. o usp). Na stanowisku sędziego Sądu Najwy szego mógł być powołany ten, kto spełniał wymogi określone w przepisach art. 82. S3 i 85 lit. a) pr. o usp, a mianowicie: posiadał obywatelstwo polskie i korzystał w pełni z praw cywilnych i publicznych; był nieskazitelnego charakteru; miał ukończone
-118-

25 lat, władał językiem polskim w słowie i piśmie ukończył uniwersyteckie studia prawnicze i zdał stosowne egzaminy, odbył aplikację sądową, zło ył egzamin sędziowski, przesłu ył 3 lata na stanowisku przynajmniej prezesa sądu okręgowego, sędziego apelacyjnego, prokuratora apelacyjnego, prokuratora Sądu Najwy szego lub 6 lat na stanowisku wiceprokuratora apelacyjnego, albo co najmniej 9 lat słu by na stanowisku sędziego okręgowego lub wiceprokuratora okręgowego - ogółem najmniej 9 lat słu by sędziowskiej lub prokuratorskiej. Od wymogów odbycia aplikacji sądowej oraz zło enia egzaminu sędziowskiego; zwolnieni byli profesorowie i docenci nauk prawniczych na polskich uniwersytetach państwowych, adwokaci i stali urzędnicy referendarscy Prokuratorii Generalnej RP oraz oficerowie korpusu sadowego, którzy byli sędziami albo prokuratorami lub podprokuratorami wojskowymi. Przy czym pr. o usp w art. 85 § 1 przewidywało w odniesieniu do urzędników referendarskich Ministerstwa Sprawiedliwości i Prokuratorii Generalnej RP oraz oficerów korpusu sadowego dodatkowe wymogi związane z okresem słu by. Sędzią Sądu Najwy szego mógł ponadto zostać: profesor zwyczajny prawa na uniwersytecie państwowym polskim; sędzia Najwy szego Trybunału Administracyjnego oraz sędzia Najwy szego Sądu Wojskowego (art. 89 pr. o usp). 11. Konstytucja Kwietniowa nie przewidywała zasady trójpodziału władz. Pomimo tego sądy a więc równie SN, zachowały niezale ność. Generalnie zauwa yć nale y, e Sąd Najwy szy w okresie II Rzeczypospolitej był sądem kasacyjnym. Kompetencje SN odnosiły się tylko do orzeczeń pozostałych sądów powszechnych. Działalność Najwy szego Trybunału Administracyjnego oraz Najwy szego Sądu Wojskowego pozostawała w ich własnych granicach prerogatywach rzeczowych. 12. W czasie II wojny światowej SN nie funkcjonował. Na obszarze Generalnej Guberni działały tylko polskie sądy grodzkie, okręgowe i apelacyjne. 13. Po II wojnie światowej podjęto działania w celu restytuowania SN. Siedzibą SN po jego powołaniu w styczniu 1945 r. była tymczasowo Łódź, która pozostała siedzibą SN do maja 1950 r. W tym czasie SN składał się z
dwóch izb: Cywilnej i Karnej. SN funkcjonował w oparciu o ustawy z okresu

międzywojennego, jako sąd kasacyjny. 14. Odnotować trzeba, e 27 listopada 1948 roku Zgromadzenie Ogólne SN stwierdziło, e przedwojenne orzecznictwo w tym zasady prawne mają jedynie historyczne znaczenie, jeśli są niezgodne z panującym ustrojem.
-119-

ROZDZIAŁ V. SĄD NAJWY SZY

3. Podstawa normatywna i funkcje SN

Następnie - dnia 12 lutego 1955 r. zastrze enia te odniesiono tak e do aktów prawnych okresu międzywojennego. 15. W latach 1949-1950 zreorganizowano sądy powszechne, które składały się z SN, sądu wojewódzkiego oraz sądu powiatowego. SN stał się sądem II instancji rozpoznającym rewizje od orzeczeń sądów wojcw5dzkich, które orzekały w sprawie jako sądy I instancji. Orzeczenia sądu wojewódzkiego jako sąd II instancji w zwykłym trybie odwoławczym nie podległy kontroli judykacyjnej Sądu Najwy szego. Sąd Najwy szy został wyposa ony w takie środki pozainstancyjnego nadzoru judykacyjnego jak rewizja nadzwyczajna od prawomocnych orzeczeń sądowych, wytyczne wymiaru sprawiedliwości i praktyki sądowej, uchwały zawierające odpowiedzi na pytania prawne. 16. Stosownie do dyspozycji art. 51 Konstytucji PRL z 1952 roku SN miał być naczelnym organem sądowym i miał sprawować nadzór nad działalnością wszystkich innych sądów w zakresie orzekania. Jednak e funkcjonowały: Najwy szy Sąd Wojskowy oraz Trybunał Ubezpieczeń Społecznych, które to organy stały odpowiednio na czele sądownictwa wojskowego i sądownictwa ubezpieczeń społecznych. 17. Nadzór judykacyjny Sądu Najwy szego w odniesieniu do całego sądownictwa zapewniła dopiero ustawa z dnia 15 lutego 1962 r. o Sądzie Najwy szym ( Dz. U Nr 11 poz. 54), Sąd Najwy szy stał się naczelnym organem sądowym. Sprawował on nadzór judykacyjny w stosunku do wszystkich sądów powszechnych i szczególnych. Likwidacji następnie uległ Najwy szy Sąd Wojskowy. Sędziów SN powoływano na okres 5 lat. Uprawnienie to przysługiwało Radzie Państwa. SN został podzielony na izby: Izbę Cywilną (sprawującą nadzór nad orzecznictwem sądów powszechnych w sprawach cywilnych), Izbę Karną (sprawującą nadzór nad orzecznictwem sądów powszechnych w sprawach karnych), Izbę Pracy i Ubezpieczeń Społecznych (sprawującą nadzór nad orzecznictwem sądów powszechnych w sprawach ze stosunku pracy oraz nad orzecznictwem sądów pracy i ubezpieczeń społecznych i oraz Izbę Wojskową (po zniesieniu Najwy szego Sądu Wojskowego, sprawowała ona nadzór nad orzecznictwem sądów wojskowych). Do zadań SN nale ało rozpoznawanie środków odwoławczych od orzeczeń sądów wojewódzkich jako sądów I instancji Ponadto SN rozpatrywał rewizje nadzwyczajne, uchwalał wytyczne wymiaru sprawiedliwości i praktyki sądowej, udzielał odpowiedzi na pytania prawne sądów ni szych II instancji.

18. W latach 80- tych Izbę Cywilną przekształcono w Izbę Cywilną i Administracyjną w związku z powołaniem NSA, nad którym nadzór judykacyjny powierzono właśnie SN. 19. Kolejnym aktem prawnym regulującym organizację i zadania SN była ustawa z dnia 20 września 1984r. o Sądzie Najwy szym (Dz. U Nr 45, poz.241). SN sprawował nadzór nad działalnością wszystkich innych sądów w zakresie orzekania. Ustalono, e SN będzie dzielił się na izby: Cywilną i Administracyjną, Karną, Pracy i Ubezpieczeń Społecznych, Wojskową. Na czele SN stał pierwszy prezes, a na czele izb prezesi. Sędziowie byli powoływani przez Radę Państwa na 5 łat.

3. Podstawa normatywna i funkcje SN
1. Podstawę prawną działania Sądu Najwy szego stanowią przepis)' Konstytucji RP z 1997 r. (art.173-175,178-181, 183 )oraz przepisy ustawy z dnia 23 listopada 2002 r. o Sądzie Najwy szym.(Dz.U. Nr 240, poz. 2052). Ponadto w tym zakresie odnotować trzeba, e uchwałą z dnia 1 grudnia 2003 r. Zgromadzenie Ogólne Sędziów Sądu Najwy szego przyjęło regulamin Sądu Najwy szego (opubl. M.P z 2003.57.898.) Regulamin określa wewnętrzną organizację Sądu Najwy szego, szczegółowy podział spraw między izby oraz zasady wewnętrznego postępowania. 2. Zadania Sądu Najwy szego określone zostały zwłaszcza w Konstytucji RP oraz ustawie o SN. Zgodnie z przepisem art. 175 ust. l (in principio) Konstytucji RP Sąd Najwy szy sprawuje wymiar sprawiedliwości w RP. Sąd Najwy szy sprawuje nadzór nad działalnością sądów powszechnych i wojskowych w zakresie orzekania (art.l83ustl Konstytucji RP.) Przepis art. 1 ustawy o SN stanów natomiast, e Sąd Najwy szy jest organem władzy sądowniczej, powołanym do: 1) sprawowania wymiaru sprawiedliwości przez: a) zapewnienie w ramach nadzoru zgodności z prawem oraz jednolitości orzecznictwa sądów powszechnych i wojskowych przez rozpoznawanie kasacji oraz innych środków odwoławczych, b) podejmowanie uchwał rozstrzygających zagadnienia prawne, c) rozstrzyganie innych spraw określonych w ustawach; 2) rozpoznawania protestów wyborczych oraz stwierdzania wa ności wyborów do Sejmu i Senatu oraz wyboru Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej, a tak e wa ności referendum ogólnokrajowego i referendum konstytucyjnego; a) rozpoznawania protestów wyborczych w wyborach do Parlamentu Europejskiego 3) opiniowania projektów ustaw i innych aktów normatywnych, na podstawie których orzekają i funkcjonują sądy, a tak e
-121-

-120-

ROZDZIAŁ V. SĄD NAJWY SZY

innych ustaw w zakresie, w którym uzna to za celowe; 4) wykonywania innych czynności określonych w ustawach procesowych i ustrojowych. 4. Struktura organizacyjna Sądu Najwy szego. 1. Sąd Najwy szy dzieli się na cztery Izby: 1) Cywilną; 2) Karną; 3) Pracy, Ubezpieczeń Społecznych i Spraw Publicznych; 4) Wojskową. Wewnętrzną organizację Sądu Najwy szego, szczegółowy podział spraw między izby oraz zasady wewnętrznego postępowania określa regulamin Sądu Najwy szego. 2. Organy Sądu Najwy szego są standardowe. Ustawa o SN wskazuje, e organami Sądu Najwy szego są: Pierwszy Prezes Sądu Najwy szego, Prezes Sądu Najwy szego, Zgromadzenie Ogólne Sędziów Sądu Najwy szego, zgromadzenie sędziów izby Sądu Najwy szego i Kolegium Sadu Najwy szego. 3. Pierwszy Prezes Sądu Najwy szego jest powoływany przez Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej na sześcioletnią kadencję spośród sędziów Sądu Najwy szego w stanie czynnym. Kieruje pracami i reprezentuje Sąd Najwy szy, powołuje i odwołuje przewodniczących wydziałów w izbach na wniosek Prezesa Sądu Najwy szego, corocznie składa Prezydentowi Rzeczypospolitej Polskiej oraz Krajowej Radzie Sądownictwa Sejmowi i Senatowi informację o działalności Sądu Najwy szego. Pierwszy Prezes Sądu Najwy szego jest równie uprawniony do przedstawiania właściwym organom uwagi o stwierdzonych nieprawidłowościach lub lukach w prawie, których usunięcie jest niezbędne dla zapewnienia spójności systemu prawnego Rzeczypospolitej Polskiej. W zakresie wykonywania bud etu Sądu Najwy szego Pierwszemu Prezesowi Sądu Najwy szego przysługują uprawnienia ministra właściwego do spraw finansów publicznych. Pierwszy Prezes Sądu Najwy szego lub wyznaczona przez niego osoba mo e reprezentować Sąd Najwy szy w postępowaniu przed Trybunałem Konstytucyjnym. W czasie nieobecności Pierwszego Prezesa Sądu Najwy szego zastępuje wyznaczony przez niego Prezes Sądu Najwy szego, a w wypadku niemo ności wyznaczenia - Prezes Sądu Najwy szego najstarszy słu bą na stanowisku sędziego.

4. Struktura organizacyjna Sądu Najwy szego.

4. Prezes Sądu Najwy szego jest zastępcą Pierwszego Prezesa Sądu Najwy szego i kieruje pracą poszczególnej izby. Powołuje go i odwołuje, na wniosek Pierwszego Prezesa Sądu Najwy szego, Prezydent Rzeczypospolitej Polskiej spośród sędziów Sądu Najwy szego w stanie czynnym. 5. Samorząd sędziowski stanowią wszyscy sędziowie Sądu Najwy szego w stanie czynnym. W skład samorządu nie wchodzą sędziowie delegowani do pełnienia czynności sędziowskich w Sądzie Najwy szym. Organami samorządu są natomiast Zgromadzenie Ogólne Sędziów Sądu Najwy szego, zgromadzenie sędziów izby Sądu Najwy szego oraz Kolegium Sądu Najwy szego. 6. Zgromadzenie Ogólne Sędziów Sądu Najwy szego jest organem kolegialnym, któremu przewodniczy Pierwszy Prezes Sądu Najwy szego. Do kompetencji Zgromadzenia Ogólnego Sędziów Sądu Najwy szego nale y: 1) uchwalanie regulaminów wyborów kandydatów na stanowisko sędziego Sądu Najwy szego, Pierwszego Prezesa Sądu Najwy szego oraz członków Krajowej Rady Sądownictwa; 2) dokonywanie wyboru kandydatów na stanowisko sędziego Sądu Najwy szego; 3) dokonywanie wyboru dwóch kandydatów na stanowisko Pierwszego Prezesa Sądu Najwy szego i przedstawianie ich Prezydentowi Rzeczypospolitej Polskiej; 4) dokonywanie wyboru dwóch członków Krajowej Rady Sądownictwa; 5) rozpatrywanie i przyjmowanie projektu informacji Pierwszego Prezesa Sądu Najwy szego o działalności Sądu Najwy szego oraz o istotnych problemach wynikających z bie ącego orzecznictwa; 6) podejmowanie uchwał w innych wa nych sprawach dotyczących Sądu Najwy szego; 7) rozpatrywanie innych spraw z inicjatywy Pierwszego Prezesa Sądu Najwy szego, Prezesów Sądu Najwy szego, Kolegium Sądu Najwy szego lub co najmniej dziesięciu sędziów Sądu Najwy szego. Do podjęcia uchwały Zgromadzenia Ogólnego Sędziów Sądu Najwy szego wymagana jest obecność co najmniej 2/3 sędziów ka dej z izb. Uchwał)' zapadają zwykłą większością głosów. Głosowanie jest tajne w sprawach wymienionych powy ej w pkt 2-4, a ponadto, je eli ądanie takie zgłosi chocia by jeden z obecnych członków Zgromadzenia. Do wzięcia udziału w Zgromadzeniu Ogólnym Sędziów Sądu Najwy szego zwoływanym w celu przedstawienia informacji o działalności Sądu Najwy szego oraz problemach wynikających z jego orzecznictwa Pierwszy Prezes Sądu Najwy szego zaprasza Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej oraz przedstawicieli innych organów władzy publicznej. 7. Organem samorządu jest równie zgromadzenie sędziów izby Sądu Najwy szego. Do kompetencji tego zgromadzenia nale y: 1) omawianie corocznego projektu informacji o działalności izby i istotnych problemach wy-123-

-122-

ROZDZIAŁ V. SĄD NAJWY SZY

5, Sędziowie Sądu Najwy szego

nikających z orzecznictwa izby oraz przyjmowanie tej informacji; 2) opiniowanie kandydatów na stanowisko sędziego Sądu Najwy szego; 3) opiniowanie kandydata na Prezesa Sądu Najwy szego przedstawionego przez Pierwszego Prezesa Sądu Najwy szego; 4) opiniowanie kandydatów na stanowiska przewodniczących wydziałów przedstawionych przez Prezesa Sądu Najwy szego; 5) wybór dwóch członków oraz zastępcy członka Kolegium Sądu Najwy szego; 6) rozpatrywanie innych problemów dotyczących funkcjonowania izby. Do podjęcia uchwały zgromadzenia wymagana jest obecność co najmniej 2/3 sędziów izby. Uchwały zapadają zwykłą większością głosów. Głosowanie jest tajne w sprawach wymienionych powy ej w pkt. 2-5. a ponadto, je eli ądanie takie zgłosi chocia by jeden z obecnych członków zgromadzenia. Zgromadzeniu sędziów izby Sądu Najwy szego przewodniczy Prezes Sądu Najwy szego kierujący pracą danej izby. 8. Organem, którego członkowie w części pochodzą z wyboru, a części wchodzą w jego skład z racji pełnionej funkcji jest Kolegium Sądu Najwy szego. Kolegium SN tworzą: Pierwszy Prezes Sądu Najwy szego, Prezesi Sądu Najwy szego oraz sędziowie wybrani przez zgromadzenia sędziów izby Sądu Najwy szego na okres trzech lat. Przewodniczącym Kolegium S N jest Pierwszy Prezes Sądu Najwy szego. Jako organ kolegialny Kolegium Sądu Najwy szego podejmuje decyzje w formie uchwał, które zapadają zwykłą większością głosów w obecności co najmniej 2/3 członków kolegium. W razie równości głosów przewa a głos przewodniczącego. Kolegium Sądu Najwy szego przygotowuje stanowisko w sprawach związanych z działalnością Sądu Najwy szego oraz współdziała z Pierwszym Prezesem Sądu Najwy szego w zapewnieniu prawidłowego funkcjonowania Sądu Najwy szego. Do kompetencji Kolegium Sądu Najwy szego nale y m.in.: 1) ustalanie podziału czynności w Sądzie Najwy szym; 2) podejmowanie decyzji dotyczących wewnętrznej struktury organizacyjnej Sądu Najwy szego; 3) opiniowanie projektów regulaminów oraz zarządzeń Pierwszego Prezesa Sądu Najwy szego w sprawie organizacji i zakresu działania sekretariatów sądowych oraz innych jednostek administracyjnych w Sadzie Najwy szym; 4) opiniowanie kandydatów na Prezesów Sądu Najwy szego.

5. Sędziowie Sądu Najwy szego 1. Na stanowisku sędziego Sądu Najwy szego mo e być powołany ten, kto spełnia następujące wymogi: 1) ma obywatelstwo polskie i korzysta z pełni praw cywilnych i publicznych; 2) jest nieskazitelnego charakteru; 3) ukończył wy sze studia prawnicze w Polsce i uzyskał tytuł magistra lub zagraniczne uznane w Polsce; 4) wyró nia-się wysokim poziomem wiedzy prawniczej; 5) jest zdolny, ze względu na stan zdrowia, do pełnienia obowiązków sędziego; 6) ma co najmniej dziesięcioletni sta pracy na stanowisku sędziego lub prokuratora albo wykonywania w Polsce zawodu adwokata, radcy prawnego lub notariusza. Wymóg, dziesięcioletniego sta u pracy nie dotyczy osoby, która pracowała w polskiej szkole wy szej, w Polskiej Akademii Nauk, w instytucie naukowo-badawczym lub innej placówce naukowej, mając tytuł naukowy profesora albo stopień naukowy doktora habilitowanego nauk prawnych. 2. Do pełnienia urzędu na stanowisku sędziego Sądu Najwy szego powołuje Prezydent Rzeczypospolitej Polskiej na wniosek Krajowej Rady Sądownictwa. Przy powołaniu sędzia Sądu Najwy szego składa ślubowanie wobec Prezydenta. Odmowa zło enia ślubowania jest równoznaczna ze zrzeczeniem się stanowiska sędziego Sądu Najwy szego 3. Stosunek słu bowy sędziego Sądu Najwy szego nawiązuje się po doręczeniu mu aktu powołania. Sędzia powinien zgłosić się w celu objęcia stanowiska w ciągu czternastu dni od dnia otrzymania aktu powołania. W razie nieusprawiedliwionego nie objęcia stanowiska w terminie powołanie traci moc Sędzia obejmuje stanowisko w izbie Sądu Najwy szego, która została wskazana przez Zgromadzenie Ogólne Sędziów Sądu Najwy szego. 4. Wygaśnięcie stosunku słu bowego sędziego Sądu Najwy szego następuje w razie: l)śmierci; 2) zrzeczenia się urzędu lub statusu sędziego w stanie spoczynku; 3) prawomocnego orzeczenia przez sąd środka karnego w postaci pozbawienia praw publicznych lub zakazu zajmowania stanowiska sędziego; ,4) prawomocnego orzeczenia sądu dyscyplinarnego o zło eniu sędziego z urzędu; 5) utraty obywatelstwa polskiego. O zrzeczeniu się urzędu przez sędziego Pierwszy Prezes Sądu Najwy szego zawiadamia Krajową Radę Sądownictwa i Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej.

- 124-

ROZDZIAŁ V. SĄD NAJWY SZY

6. Odpowiedzialność dyscyplinarna sędziów SN

5. Sędzia Sądu Najwy szego przechodzi w stan spoczynku z dniem ukończenia 70 toku ycia; na swój wniosek mo e przejść w stan spoczynku: po ukończeniu 65 roku ycia; a nawet po ukończeniu 60 roku yda, je eli przepracował na stanowisku sędziego Sądu Najwy szego nie mniej ni 9 lat. 6. Sędziowie Sądu Najwy szego muszą strzec powagi urzędu sędziowskiego, unikać wszystkiego, co mogłoby osłabić zaufanie do ich bezstronności, nie mogą nale eć do partii politycznej Sędziowie SN obowiązani są składać corocznie oświadczenia o stanie majątkowym. 7. Sędziemu nie wolno podejmować innego zajęcia ani sposobu zarobkowania, które przeszkadzałoby w pełnieniu obowiązków sędziego, mogło osłabiać zaufanie do jego bezstronności lub przynieść ujmę godności urzędu sędziego. Nie mo e te : być członkiem organów wykonawczych i nadzorczych spółek prawa handlowego; spółdzielni, fundacji prowadzącej działalność gospodarczą; posiadać w spółce prawa handlowego więcej ni 10% akcji lub udziały przedstawiające więcej ni 10% kapitału zakładowego; prowadzić działalności gospodarczej na własny rachunek lub wspólnie z innymi osobami, a tak e zarządzać taką działalnością lub być przedstawicielem bądź pełnomocnikiem w prowadzeniu takiej działalności. O zamiarze podjęcia, a tak e o podjęciu innego zajęcia lub sposobu zarobkowania, sędzia zawiadamia Pierwszego Prezesa Sądu Najwy szego, który wydaje decyzję o sprzeciwie, je eli uzna, e podejmowanie lub kontynuowanie tych czynności będzie przeszkadzało w pełnieniu obowiązków sędziego, osłabiało zaufanie do jego bezstronności lub przynosiło ujmę godności urzędu sędziego. Je eli Pierwszy Prezes Sądu Najwy szego wydał decyzję o sprzeciwie sprawę, na wniosek sędziego, rozstrzyga Kolegium Sądu Najwy szego. 8. Wskazane powy ej nakazy, zakazy i ograniczenia odnoszą się tak e do sędziów w stanie spoczynku. 9. Sędzia Sądu Najwy szego mo e orzekać wyłącznie w Sądzie Najwy szym. 10. Prawa sędziego Sądu Najwy szego są ustawowo wskazane. Sędziemu mo e być na jego wniosek udzielony płatny urlop dla poratowania zdrowia. Urlop dla poratowania zdrowia nie mo e przekraczać sześciu miesięcy. Urlop dla poratowania zdrowia nie mo e być udzielony, je eli sędzia nie pełni słu by przez okres roku z powodu choroby. Przy obliczaniu rocznego okresu nie pełnienia słu by z powodu choroby wlicza się okresy poprzedniej przerwy w pełnieniu słu by wskutek choroby i płatnego urlopu dla poratowania zdrowia, je eli okres czynnej słu by nie przekroczył 30 dni.
-126-

11. Dla statusu sędziego Sądu Najwy szego wa ną kwestią jest immunitet Sędzia Sądu Najwy szego nie mo e być pozbawiony wolności ani pociągnięty do odpowiedzialności karnej bez zezwolenia sądu dyscyplinarnego. Nie dotyczy to ujęcia na gorącym uczynku przestępstwa, je eli zatrzymanie sędziego jest niezbędne do zapewnienia prawidłowego toku postępowania. Do czasu wydania uchwały zezwalającej na pociągnięcie sędziego do odpowiedzialności wolno podejmować tylko czynności niecierpiące zwłoki. O zatrzymaniu sędziego niezwłocznie powiadamia się Pierwszego Prezesa Sądu Najwy szego, który mo e nakazać natychmiastowe zwolnienie zatrzymanego. 12. Sędzia mianowany, powołany lub wybrany do pełnienia funkcji w organach państwowych, w słu bie dyplomatycznej, konsularnej lub organach organizacji międzynarodowych oraz ponadnarodowych działających na podstawie umów międzynarodowych ratyfikowanych przez Rzeczpospolitą Polską jest obowiązany zrzec się niezwłocznie swojego urzędu. Sędzia, który zrzekł się urzędu ze wskazanych powy ej przyczyn ma prawo powrotu do pełnienia urzędu na stanowisku sędziego Sądu Najwy szego, je eli przerwa w pełnieniu obowiązków sędziego nie przekracza dziewięciu lat, chyba e pełnił funkcje sędziowskie lub prokuratorskie w międzynarodowych lub ponadnarodowych organach sądowych. W takim przypadku Krajowa Rada Sądownictwa, z inicjatywy zainteresowanego, przedstawia Prezydentowi Rzeczypospolitej Polskiej wniosek o powołanie do pełnienia urzędu na stanowisku sędziego Sądu Najwy szego. W razie odmowy przedstawienia wniosku przez KRS, zainteresowanemu słu y odwołanie do Sądu Najwy szego. 6. Odpowiedzialność dyscyplinarna sędziów SN 1. Przesłanki odpowiedzialności zostały określone w przepisach ustawy o SN. Sędzia Sądu Najwy szego odpowiada dyscyplinarnie za przewinienia słu bowe i uchybienia godności urzędu. Sędzia odpowiada dyscyplinarnie tak e za swoje postępowanie przed objęciem stanowiska, je eli uchybił obowiązkowi piastowanego urzędu państwowego lub okazał się niegodnym urzędu sędziego.Za wykroczenia sędzia mo e odpowiadać tylko dyscyplinarnie. 2. Organem orzekającym w sprawach dyscyplinarnych sędziów Sądu Najwy szego jest w pierwszej instancji - Sąd Najwy szy w składzie trzech sę-

ROZDZIAŁ V. SĄD NAJWY SZY

7. Osobliwości proceduralne

dziów Sądu Najwy szego; a w drugiej instancji - Sąd Najwy szy w składzie siedmiu sędziów Sądu Najwy szego. 3. Do orzekania w sądzie dyscyplinarnym uprawnieni są wszyscy sędzio wie Sądu Najwy szego, z wyjątkiem Pierwszego Prezesa Sądu Najwy szego, Prezesów Sądu Najwy szego oraz Rzecznika Dyscyplinarnego Sądu Najwy szego i jego zastępcy. Skład sądu dyscyplinarnego wyznacza Kolegium Sądu Najwy szego w drodze losowania, z listy sędziów Sądu Najwy szego, z tym, e w składzie sądu zasiada przynajmniej jeden sędzia stale orzekający w sprawach karnych. Składowi przewodniczy sędzia najstarszy słu bą na stanowisku sędziego Sądu Najwy szego. 4. W postępowaniu bierze udział Rzecznik Dyscyplinarny Sądu Najwy szego rzecznika i jego zastępcę wybiera Kolegium Sądu Najwy szego na okres 4 lat. 5. Katalog kar dyscyplinarnych orzekanych wobec sędziów SN jest zamknięty. Są one następujące; 1) upomnienie; 2) nagana; 3) usunięcie z zajmowanej funkcji; 4) zło enie sędziego z urzędu. Wymierzenie kary nagany pociąga za sobą, przez okres trzech lat, a kary, usunięcia z zajmowanej funkcji przez okres pięciu lat niemo ność udziału w Kolegium Sądu Najwy szego, orzekania w sądzie dyscyplinarnym oraz pełnienia funkcji. W przypadku wymierzenie kary, zło enia sędziego z urzędu nie jest mo liwe ponowne powołania ukaranego na urząd sędziego. Sąd dyscyplinarny mo e odstąpić od wymierzenia kary w przypadku przewinienia dyscyplinarnego lub wykroczenia mniejszej wagi 6. Przebieg postępowania dyscyplinarnego jest standardowy. Rzecznik Dyscyplinarny Sądu Najwy szego podejmuje czynności dyscyplinarne na ądanie Pierwszego Prezesa Sądu Najwy szego, Kolegium Sądu Najwy sze go lub z własnej inicjatywy, po wstępnym wyjaśnieniu okoliczności niezbędnych do ustalenia znamion przewinienia, a tak e zło eniu wyjaśnień przez sędziego, chyba e zło enie tych wyjaśnień nie jest mo liwe. Po przeprowadzeniu postępowania je eli zachodzą podstawy do wszczęcia postępowania dyscyplinarnego, Rzecznik Dyscyplinarny Sądu Najwy szego wszczyna postępowanie dyscyplinarne i przedstawia sędziemu na piśmie zarzuty. Po przedstawieniu zarzutów obwiniony, w terminie czternastu dni, mo e zło yć wyjaśnienia oraz zgłosić wnioski o przeprowadzenie dowodów. Po upływie terminu czternastu dni, a w razie potrzeby po przeprowadzeniu dalszych dowodów, Rzecznik Dyscyplinarny Sądu Najwy szego składa wniosek o rozpoznanie sprawy dyscyplinarnej do sądu dyscyplinarnego
.128.

pierwszej instancji. Wniosek powinien zawierać dokładne określenie zarzucanego czynu oraz uzasadnienie. Je eli Rzecznik Dyscyplinarny Sądu Najwy szego nie znajduje podstaw do wszczęcia postępowania dyscyplinarnego na ądanie uprawnionego organu, wydaje postanowienie o odmowie jego wszczęcia. W terminie siedmiu dni od dnia doręczenia tego postanowienia organowi, który zło ył wniosek o wszczęcie postępowania dyscyplinarnego, słu y za alenie do sądu dyscyplinarnego pierwszej instancji. Za alenie powinno być rozpoznane w terminie czternastu dni od dnia jego wniesienia do sądu. W przypadku uchylenia tego postanowienia, wskazania sądu dyscyplinarnego co do dalszego postępowania są wią ące dla Rzecznika Dyscyplinarnego Sądu Najwy szego. Od orzeczeń dyscyplinarnych nie przysługuje kasacja.

7. Osobliwości proceduralne

1. Sąd Najwy szy orzeka w składzie podstawowym trzech sędziów, jednak e ustawy procesowe i ustrojowe przewidują pewne wyjątki od tej zasad)-. W składzie orzekającym Sądu Najwy szego mo e brać udział tylko jeden sędzia delegowany do pełnienia czynności sędziowskich w Sądzie Najwy szym. Sędzia delegowany nie mo e być przewodniczącym składu orzekającego. 2. Je eli Sąd Najwy szy, rozpoznając kasację lub inny środek odwoławczy, poweźmie powa ne wątpliwości co do wykładni prawa, mo e odroczyć rozpoznanie sprawy i przedstawić zagadnienie prawne do rozstrzygnięcia składowi siedmiu sędziów tego Sądu. Je eli w orzecznictwie sądów powszechnych, sądów wojskowych lub Sądu Najwy szego ujawnią się rozbie ności w wykładni prawa, Pierwszy Prezes Sądu Najwy szego mo e przedstawić wniosek o ich rozstrzygnięcie Sądowi Najwy szemu w składzie siedmiu sędziów lub innym odpowiednim składzie. Z wnioskiem takim, mogą wystąpić równie Rzecznik Praw

Obywatelskich i Prokurator Generalny oraz, w zakresie swojej właściwości, Przewodniczący Komisji Nadzoru Finansowego i Rzecznik Ubezpieczonych
3. W przypadku, gdy skład Sądu Najwy szego uzna, e przedstawione zagadnienie wymaga wyjaśnienia, a rozbie ności wymagają rozstrzygnięcia, SN podejmuje uchwałę. W przeciwnym razie SN odmawia jej podjęcia, a je eli podjęcie uchwały stało się zbędne wtedy umarza postępowanie.
-129-

ROZDZIAŁ V. SĄD NAJWY SZY

7. Osobliwości proceduralne

4. Je eli skład siedmiu sędziów uzna, e znaczenie dla praktyki sądowej lub powaga występujących wątpliwości to uzasadniają, mo e zagadnienie prawne lub wniosek o podjęcie uchwały przedstawić składowi izbę; natomiast izba - składowi dwóch lub więcej izb albo pełnemu składowi Sądu Najwy szego. 5. O posiedzeniu pełnego składu Sądu Najwy szego, składu izby (izb), zawiadamia się Prokuratora Generalnego. Udział Prokuratora Generalnego lub jego zastępcy w tym posiedzeniu jest obowiązkowy. W posiedzeniach pozostałych składów Sądu Najwy szego mo e brać udział prokurator Prokura tury Krajowej, natomiast w Izbie Wojskowej - prokurator Naczelnej Prokuratury Wojskowej. 6. O posiedzeniu Sądu Najwy szego w składzie siedmiu sędziów, wyznaczonym w celu rozstrzygnięcia zagadnienia prawnego przedstawionego w konkretnej sprawie, zawiadamia się ponadto obrońców oraz pełnomocników w osobach adwokatów i radców prawnych, a tak e osoby uprawnione do sporządzania kasacji w sprawach cywilnych. Prezes Sądu Najwy szego mo e ich zobowiązać do przedstawienia na piśmie przed posiedzeniem wniosków co do kierunku rozstrzygnięcia przedstawionego zagadnienia. 7. Postanowienie o przedstawieniu zagadnienia prawnego, wniosek o podjęcie uchwały oraz uchwała Sądu Najwy szego wymagają pisemnego uzasadnienia. 8. Wa nym elementem jednolitości orzecznictwa i praktyki sądowej jest zasada prawna. Uchwały pełnego składu Sądu Najwy szego, składu połączonych izb oraz składu całej izby z chwilą ich podjęcia uzyskują moc zasad prawnych. Skład siedmiu sędziów mo e postanowić o nadaniu uchwale mocy zasady prawnej. Je eli jakikolwiek skład Sądu Najwy szego zamierza odstąpić od zasady prawnej, przedstawia powstałe zagadnienie prawne do rozstrzygnięcia pełnemu składowi izby. 9. Odstąpienie od zasady prawnej uchwalonej przez izbę, przez połączone izby albo przez pełny skład Sądu Najwy szego wymaga ponowne go rozstrzygnięcia w drodze uchwały odpowiednio przez właściwą izbę, połączone izby lub pełny skład Sądu Najwy szego. Je eli skład jednej izby Sądu Najwy szego zamierza odstąpić od zasady prawnej uchwalonej przez inną izbę, rozstrzygnięcie następuje w drodze uchwały obu izb. Izby mogą przedstawić zagadnienie prawne do rozpoznania przez pełny skład Sądu Najwy szego.
-130-

10. Dopuszcza się uniewa nienie prawomocnego orzeczenia. Sąd Najwy szy na wniosek Prokuratora Generalnego uniewa nia prawomocne orzeczenie wydane w sprawie, która ze względu na osobę lub przedmiot nie podlegała orzecznictwu sądów w chwili orzekania, je eli orzeczenie to nie mo e być wzruszone w trybie przewidzianym w ustawach o postępowaniach sądowych. 11. Dopuszcza się równie wytknięcie uchybienia. Sąd Najwy szy, w razie stwierdzenia przy rozpoznawaniu sprawy oczywistej obrazy przepisów niezale nie od innych uprawnień - wytyka uchybienie właściwemu sądowi. Przed wytknięciem uchybienia mo e ądać stosownych wyjaśnień. Stwierdzenie i wytknięcie uchybienia nie ma wpływu na rozstrzygnięcie sprawy. O wytknięciu uchybienia Sąd Najwy szy zawiadamia prezesa właściwego sądu. 12. W Sądzie Najwy szym działa Kancelaria Pierwszego Prezesa Sądu Najwy szego oraz Biuro Studiów i Analiz Sądu Najwy szego. Kancelaria Pierwszego Prezesa Sądu Najwy szego wykonuje zadania związane z pełnieniem przez Pierwszego Prezesa Sądu Najwy szego czynności w zakresie funkcjonowania Sądu Najwy szego, w szczególności w zakresie spraw finansowych, kadrowych i administracyjno-gospodarczych. Kancelarią Pierwszego Prezesa Sądu Najwy szego kieruje Szef Kancelarii Pierwszego Prezesa Sądu Najwy szego, którego powołuje i odwołuje Pierwszy Prezes Sądu Najwy szego. Biuro Studiów i Analiz Sądu Najwy szego wykonuje w szczególności zadania związane z pełnieniem przez Pierwszego Prezesa Sądu Najwy szego oraz przez Sąd Najwy szy funkcji związanych z pieczą nad zgodnością z prawem i jednolitością orzecznictwa sądów powszechnych i wojskowych oraz oceną spójności i jednolitości prawa stosowanego przez sądy. Biurem Studiów i Analiz Sądu Najwy szego kieruje Dyrektor Biura Studiów i Analiz Sądu Najwy szego, którego powołuje i odwołuje Pierwszy Prezes Sądu Najwy szego.

131-

ROZDZIAŁ VI. SĄDOWNICTWO ADM1NISTRACYJNE

/. Konotacje historyczne

ROZDZIAŁ VI. SĄDOWNICTWO ADMINISTRACYJNE
1. Konotacje historyczne
1. Za kolebkę sądownictwa administracyjnego, uznaje się Francję. Początki francuskiego sądownictwa administracyjnego odnoszą się do organów, które (wiatach 1799-1800) powołał do ycia Napoleon. Chodzi o Radę Stanu i rady prefekturalne. Rady prefekturalne w I instancji rozpatrywały tzw. spory administracyjne. 2. Obecnie funkcjonują dwa sposoby określania kompetencji sądownictwa administracyjnego. Są to: klauzula generalna i klauzula enumeracyjna. Oznaczenie zakresu kompetencji sądownictwa administracyjnego mo e nastąpić równie przy wykorzystaniu obu wskazanych klauzul. Stosowanie klauzuli enumeracyjnej polega na szczegółowym wyliczeniu przez przepisy prawa spraw, nale ących do kompetencji sądownictwa administracyjnego. Klauzula generalna przyznaje natomiast sądownictwu administracyjnemu kompetencję do rozpatrywania skarg na wszystkie decyzje, wydane przez organy administracji z naruszeniem prawa. Bywa ona jednak uzupełniana przez szczegółowe wyliczenie spraw wyłączonych spod kompetencji sądu administracyjnego. 3. Wyró nić mo na dwa rodzaje (systemy) sądownictwa administracyjnego, które ukształtowały się XIX wieku. System angielski, który sprowadzał się do tego, e orzekanie w spornych sprawach administracyjnych nale ało do kompetencji sądów powszechnych. W systemie francuskim (kontynentalnym) orzekanie w spornych sprawach administracyjnych przekazano specjalnym organom. Rozwiązanie angielskie przyjęte zostało przez Belgię, Holandię Szwajcarię. Z kolei Stany Zjednoczone przyjęły rozwiązanie francuskie. Podobnie w Austrii, w Prusach, czy w Polsce (okresu międzywojennego). 4. Na terenach polskich sądownictwo administracyjne zostało wprowadzone na obszarze Księstwa Warszawskiego jako odwzorowanie sądownictwa administracyjnego napoleońskiej Francji. Następnie rozwiązanie to przejęte zostało przez Królestwo Polskie, a do czasu zniesienia jego odrębności

(1866-1867 r.). Sądownictwo administracyjne było dwuinstancyjne i połączone z organami administracji (I instancja - Rady prefekturalne, a II instancja - Rada Stanu). I 5. Do kompetencji sądownictwa administracyjnego nale ały tzw. spory administracyjne. Spory, te dotyczyły przede wszystkim spraw majątkowych, w których jedną stroną był organ administracji lub instytucja publiczna, drugą zaś osoba prywatna. Strony obowiązywał przymus adwokacki. Orzeczenia Rady Stanu były decyzjami, a rozprawa była niejawna. 6. Do kwestii sądownictwa administracyjnego odniosła się Konstytucja Marcowa (z dnia 17 marca 1921 r.). W art. 71 ustanowiła ona zasadę jego dwuinstancyjności, natomiast w art. 73 Konstytucja ta zapowiedziała ustawową regulację kontroli legalności decyzji przez sądy administracyjne. Przepis art.73, stanowił, e do orzekania o legalności aktów administracyjnych, w zakresie administracji tak rządowej, jak i samorządowej, powoła osobna ustawa sądownictwo administracyjne, oparte w swej organizacji na współdziałaniu czynnika obywatelskiego i sędziowskiego z Najwy szym Trybunałem Administracyjnym na czele. 7. Na obszarze byłego zaboru pruskiego działało nadal sądownictwo administracyjne na szczeblu wojewódzkim i powiatowym. Sądy te stosowały odrębny tryb postępowania w przepisach pruskich z 1883 r. 8. Na podstawie delegacji zawartej w art. 73 uchwalono w dniu 3 sierpnia 1922 roku ustawę o Najwy szym Trybunale Administracyjnym. (Dz. U Nr 67, poz. 600). NTA rozpoczął działalność dnia 22 października 1922 r. NTA był sądem administracyjnym jednoinstancyjnym ogólnopolskim organem sądowej kontroli administracji. Orzekał on wyłącznie w składach zawodowych. Zauwa yć trzeba, e początkowo połowa członków NTA musiała posiadać kwalifikacje sędziowskie a od 1932 r. ju tylko jedna trzecia; pozostałe osoby musiały natomiast legitymować się wykształceniem prawniczym i praktyką prawniczą. NTA dzielił się na izby według kryterium rzeczowego rozpoznawanych spraw. U boku NTA działał sekretariat prawniczy i kancelaria. Właściwość NTA określała klauzula generalna, która przewidywała, e kontroli podlegała legalność aktów administracji rządowej i samorządowej, aczkolwiek wyłączono niektóre sprawy spod kognicji NTA. Zastrze ono równie niedopuszczalność zaskar ania ostatecznej decyzji.

-133-

ROZDZIAŁ VI. SĄDOWNICTWO ADMINISTRACYJNE

1. Konotacje historyczne

NTA posiadał uprawnienia kasacyjne, zaś jego wyroki były ostateczne. Orzekał na podstawie stanu faktycznego ustalonego dowodowo przez organ orzekający w ostatniej instancji administracyjnej. Począwszy od 1932 roku wpisywano do księgi zasad prawnych uchwały powiększonych kompletów sędziowskich oraz Zgromadzenia Ogólnego. Uchwały te wiązały składy NTA do czasu odstąpienia od nich przez Zgromadzenie Ogólne. Rozporządzenie Prezydenta RP z 27 października 1932 r. o Naczelnym Trybunale Administracyjnym (Dz.U. Nr 94, poz. 806) pominęło ju ustawowe sformułowanie: "z udziałem czynnika obywatelskiego". Przepis art. 1 powołanego rozporządzenia stanowił, e do czasu utworzenia sadów administracyjnych ni szego stopnia NTA stanowi jedyną instancje sadową, powołana do orzekania o legalności zarządzeń i orzeczeń, wchodzących w zakres administracji rządowej i samorządowej. NTA składał się z pierwszego prezesa, prezesów i sędziów, dzielił się na izby. Sąd ten orzekał w składzie trzech sędziów. Kolegium orzekające mogło przekazać" rozstrzygnięcie zagadnienia prawnego budzącego wątpliwość kolegium zwiększonemu siedmiu sędziów lub zgromadzeniu ogólnemu Trybunału (art. 10 rozporządzenia o NTA) 9. Następnie utworzone zostało sądownictwo administracyjne specjalne. Nastąpiło to na mocy ustawy z 26 marca 1935 roku o Inwalidzkim Sądzie Administracyjnym (Dz.U. Nr 26, poz, 177). Inwalidzki Sąd Administracyjny został utworzony przy NTA, na okres przejściowy tj. do 30 września 1940 r. (działalność rozpoczął 1 października 1935 r.) ISA organizacyjnie powiązany z NTA, był sądem szczególnym, a jego głównym jego zadaniem było odcią enie NTA przez przejęcie spraw dotyczących skarg na decyzje w sprawach zaopatrzeń emerytalnych i rentowych inwalidów wojennych i wojskowych oraz osób po nich pozostałych. ISA składał się z przewodniczącego, zastępcy i sędziów (delegowanych przez Pierwszego Prezesa NTA) oraz ławników (powoływanych na okres jednego roku przez Prezesa rady Ministrów w dwóch grupach: 1. urzędników o wy szym wykształceniu prawniczym oraz 2. inwalidów wojennych i wojskowych). ISA orzekał więc składach ławniczych (sędzia zawodowy - przewodniczący i dwóch ławników, w tym jeden urzędnik i jeden inwalida. Postępowanie przed ISA toczyło się według przepisów dotyczących postępowania przed NTA 10. Odnotowania wymaga, e ustawą z 25 listopada 1925 roku został utworzony Trybunał Kompetencyjny z siedzibą w Warszawie. Do jego właściwości nale ało rozstrzyganie sporów kompetencyjnych zarówno pozytywnych jak i negatywnych między organami administracji a sądami administracyjnymi lub innymi sądami. Członkami Trybunału Kompetencyjne-134-

go mogli być sędziowie NTA, SN i znawcy prawa. Powoływani byli przez prezydenta na 5 letnią kadencję. 11. Zauwa yć nale y, e istotny zapis w odniesieniu do sądownictwa administracyjnego pojawił się w Konstytucji Kwietniowej; art70 ust. l stanowił, i NTA i Trybunał Kompetencyjny są organami wymiaru sprawiedliwości Działalność Trybunału Kompetencyjnego, NTA i ISA przerwało rozpoczęcie drugiej wojny światowej. 12. Do struktur sądownictwa administracyjnego specjalnego nale ałoby tak e zaliczyć sądy ubezpieczeń społecznych. Sądy ubezpieczeń społecznych powołane zostały ustawą z 28 lipca 1939 roku prawo o sądach ubezpieczeń społecznych (Dz.U. Nr 71, poz. 476). Ustawa ta miała wejść w ycie w dniu 1 kwietnia 1940 r. Przewidywała ona system sądownictwa dwuinstancyjnego: I instancja - okręgowe sądy ubezpieczeń społecznych, II instancja - Trybunał Ubezpieczeń Społecznych. Przepisy tej ustawy zostały wykorzystane w latach 40 - tych i obowiązywały do 1974, albowiem dopiero wówczas sądy ubezpieczeń społecznych rozpoczęły swoją działalność. Sądy ubezpieczeń społecznych były sądami szczególnymi, przy czym ich właściwość rzeczowa ograniczona była tylko do spraw z zakresu ubezpieczeń społecznych. Sądy te rozpoczęły działalność rozpoznając skargi na decyzje tzw. organów rentowych w sprawach rent i innych świadczeń. W pierwszej instancji orzekały okręgowe sądy ubezpieczeń społecznych. Orzekały one w składach ławniczych (sędzia - przewodniczący oraz dwóch ławników, jeden reprezentujący pracodawców, drugi reprezentował pracowników. W II instancji orzekał Trybunał Ubezpieczeń Społecznych w Warszawie (w TUS orzekali wyłącznie sędziowie zawodowi). W 1962 roku utworzono Izbę Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w SN ubezpieczeń związku ubezpieczeń czym sądy ubezpieczeń poddane zostały nadzorowi SN. 13. Okręgowe sądy ubezpieczeń społecznych i Trybunał Ubezpieczeń Społecznych zniesiono z chwilą wejścia w ycie ustawy z 24 października 1974 r. o okręgowych sądach pracy i ubezpieczeń społecznych. W latach 1974-1985 sprawy z zakresu ubezpieczeń społecznych rozpoznawały okręgowe sądy pracy i ubezpieczeń społecznych. W 1985 roku sprawy tego rodzaju przekazano sądom pracy i ubezpieczeń społecznych, będących wydziałami sądów wojewódzkich. 14. Po drugiej wojnie światowej nie reaktywowano sądownictwa administracyjnego. Ustawa Konstytucyjna z dnia 19 lutego 1947 roku o ustroju i
-135-

ROZDZIAŁ VI. SADOWNICTWO ADMINISTRACYJNE

2. Podstawa normatywna i funkcje sądów administracyjnych

zakresie działania najwy szych organów Rzeczypospolitej Polskiej zapowiadała w art. 26 utworzenie sądownictwa administracyjnego. Powołany przepis stanowił, i osobna ustawa ustali tryb i zakres działania organów właściwych do orzekania o legalności aktów administracyjnych w zakresie administracji publicznej". Jednak e stosownej ustawy nie uchwalono. 15. Konstytucja PRL z 22 lipca 1952 roku nie przewidywała w ogóle istnienia sądownictwa administracyjnego. 16. Po wojnie nie reaktywowano NTA oraz nie utworzono sądownictwa administracyjnego w pełnym znaczeniu. Istniało jednak e sądownictwo administracyjne w sprawach ubezpieczeń społecznych i zachowało ono odrębność organizacyjną do 1974 r.). 17. W końcu lat 50-tych ,a następnie w początkach lat 70- tych podjęto próby utworzenia sądownictwa administracyjnego, co dokumentują projekty ustawy z dnia 28 stycznia 1958 oraz z dnia 7 września 1972 r.). Okazały się one jednak e bezskuteczne. 18. Odnotowania wymaga tak e próba restytucji Trybunału Kompetencyjnego, którą podjęto w 1961 roku opracowany został projekt ustawy. Projekt ten przewidywał oddanie sporów kompetencyjnych Kolegium Kompetencyjnemu przy Sądzie Najwy szym. Projekt nie wszedł jednak w ycie. Uregulowanie zasad rozstrzygania sporów kompetencyjnych nastąpiło dopiero w 1980 roku, nowelą do kodeksu postępowania administracyjnego. Rozstrzyganie sporów o właściwość powierzono Kolegium Kompetencyjnemu przy Sądzie Najwy szym. Kolegium rozpoznawało zarówno pozytywne, jak i negatywne spory o właściwość", a jego rozstrzygnięcia nie podlegały zaskar eniu. 19. Dopiero ratyfikacja MPPOiP przez Polskę w dniu 3 marca 1977 r. (Dz.U. Nr 38, poz. 167) spowodowała i nastąpiła z czasem restytucja sądownictwa administracyjnego. W 1977 r. z inicjatywy poselskiej rozpoczęto prace nad nowelizacją kodeksu postępowania administracyjnego. 20. Reaktywowanie sądownictwa administracyjnego nastąpiło z chwilą wejścia w ycie ustaw z 31 stycznia 1980 roku o Naczelnym Sądzie Administracyjnym oraz zmianie ustawy - Kodeks postępowania administracyjnego z dniem 1 września 1980 r. NSA został poddany nadzorowi judykacyjnemu SN. Nadzór nad działalnością NSA w zakresie orzekania SN sprawował poprzez podejmowanie uchwał
-136-

zawierających odpowiedzi na pytania prawne, ustalenie tzw. wytycznych wymiaru sprawiedliwości i praktyki sądowej oraz rozpatrywanie rewizji nadzwyczajnych od wyroku NSA, którą wnieść mogli pierwszy prezes Sądu Najwy szego, Prokurator Generalny PRL (od 1987 roku tak e Rzecznik Praw Obywatelskich), w sytuacji gdy wyrok ten ra ąco naruszał prawo lub interes PRL. Właściwość NSA została określona klauzulą enumeratywną, pomimo tego zakres jego właściwości stale się powiększał wraz z uchwalaniem ustaw dotyczących samorządu terytorialnego i terenowych organów administracji rządowej. Istotne rozszerzenie zakresu kompetencji NSA mo liwe było dopiero po zmianie ustroju państwa. Od 1990 roku kompetencje sądu zaczęła określać w zasadzie klauzula generalna. Dla rozszerzenia zakresu działania NSA istotne znaczenie miała podjęta w dniu 14 czerwca 1991 r. uchwała siedmiu sędziów Sądu Najwy szego (III AZP 2/91, OSNGP 1992/1/ 3), która przyjęła, e decyzje wydane w sprawach o wznowienie postępowania lub stwierdzenia niewa ności decyzji, w postępowaniu wszczętym po dniu wejścia ustawy z dnia 31 stycznia 1980 r., mogą być zaskar one do sądu administracyjnego. 21. W 1995 roku weszła w ycie ustawa o Naczelnym Sądzie Administracyjnym. NSA utworzono jako jednoinstancyjny sąd centralny, w ramach którego funkcjonowały ośrodki zamiejscowe, działające na terenie jednego lub kilku województw. Dokonano podziału Sądu na izby. Utworzono izbę ogólno administracyjną oraz izbę finansową na mocy rozporządzenia wykonawczego Prezydenta RP z dnia 28 września 1995 roku. '22.NSA wyposa ony został w uprawnienia kasacyjne. Rozpoznając sprawę, NSA nie był związany granicami skargi. Ocena prawna wyra ona przezeń w orzeczeniu wiązała organy administracji w dalszym postępowaniu.

2. Podstawa normatywna i funkcje sądów administracyjnych
1. Regulację prawną sądownictwa administracyjnego zawierają przepi sy Konstytucji RP z 1997r. (art.l75ust.l, 176, 178-181 184 i 185) oraz przepi sy ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz.U. Nr 153, poz. 1269). 2. Prawo o ustroju sądów administracyjnych, o postępowaniu przed sądami administracyjnymi oraz przepisy wprowadzające te ustawy, dostosowują sądownictwo administracyjne do wymagań Konstytucji RP (art. 176).
-137-

ROZDZIAŁ VL SĄDOWNICTWO ADMINISTRACYJNE

4. Sędziowie sądów administracyjnych

Przed sądem administracyjnym (tak jak przed sądem powszechnym) sprawy są rozpatrywane w dwóch instancjach. Sądy administracyjne pierwszej instancji zostały utworzone na bazie istniejących ośrodków zamiejscowych Naczelnego Sądu Administracyjnego: w Białymstoku, Gdańsku, Katowicach, Krakowie, Lublinie, Łodzi, Poznaniu, Rzeszowie, Szczecinie i Wrocławiu; utworzono tak e sąd I instancji w Warszawie. Kompetencją sądów administracyjnych jest kontrola działalności administracji publicznej pod względem oceny ich legalności, czyli zgodności z prawem. Rozstrzygnięcia sądowe dotyczą spraw indywidualnych, odnoszących się do uchwał wydanych przez samorząd terytorialny oraz do decyzji (postanowień) pochodzących od terenowej administracji rządowej, a dotyczących sporów kompetencyjnych między jej organami i organami samorządu terytorialnego. Wśród nowych spraw, do rozstrzygania których właściwe są sądy administracyjne 1 instancji, znajdują się min. sprawy dotyczące wiz i zezwoleń na przekraczanie przez cudzoziemca granicy państwa, azylu, wydalenia z Polski oraz decyzji (postanowień) Urzędu Patentowego z zakresu prawa własności przemysłowej (np. odmowy udzielenia patentu), które dotychczas były wyłączone z właściwości NSA. 3. Struktura organizacyjna sądów administracyjnych 1. Sądami administracyjnymi są Naczelny Sąd Administracyjny oraz wojewódzkie sądy administracyjne. 2. Wojewódzkie sądy administracyjne rozpoznają w pierwszej instancji sprawy nale ące do właściwości sądów administracyjnych. 3. Naczelny Sąd Administracyjny sprawuje nadzór pad działalnością wojewódzkich sądów administracyjnych w zakresie orzekania, w szczególności rozpoznaje środki odwoławcze od orzeczeń tych sądów: podejmuje uchwały wyjaśniające zagadnienia prawne oraz rozpoznaje inne sprawy nale ące do właściwości Naczelnego Sądu Administracyjnego. 4. Je eli chodzi o zadania sądów administracyjnych, to Konstytucja RP z 1997 r. w art. 184 stanowi, i Naczelny Sąd Administracyjny oraz inne sądy administracyjne sprawują w zakresie określonym w ustawie kontrolę działalności administracji publicznej. Kontrola ta obejmuje równie orzekanie o zgodności z ustawami uchwał organów samorządu terytorialnego i aktów normatywnych terenowych organów administracji rządowej.
-138-

Natomiast zgodnie z przepisem art.1 §1 i 2 sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej oraz rozstrzyganie sporów kompetencyjnych i o właściwość między organami jednostek samorządu terytorialnego, samorządowymi kolegiami odwoławczymi i między tymi organami a organami administracji rządowej. Kontrola ta sprawowana jest pod względem zgodności z prawem. 4. Sędziowie sądów administracyjnych 1. Obowiązuje zasada niezawisłości sędziowskiej. Sędziowie sądów administracyjnych w sprawowaniu swojego urzędu są niezawiśli i podlegają tylko Konstytucji oraz ustawom. 2. Powołanie na stanowisko sędziego sądu administracyjnego jest w zasadzie standardowe. Sędziów sądów administracyjnych do pełnienia urzędu na stanowisku sędziowskim powołuje Prezydent Rzeczypospolitej Polskiej, na wniosek Krajowej Rady Sądownictwa. 3. Sędziowie sądów administracyjnych są powoływani na stanowisko sędziego wojewódzkiego sądu administracyjnego, z wyznaczeniem miejsca słu bowego sędziego, albo na stanowisko sędziego Naczelnego Sądu Administracyjnego. Do pełnienia urzędu na stanowisku sędziego wojewódzkiego sądu administracyjnego mo e być powołany ten, kto: 1) ma obywatelstwo polskie i korzysta z pełni praw cywilnych i obywatelskich, 2) jest nieskazitelnego charakteru, 3) ukończył wy sze studia prawnicze w Polsce i uzyskał tytuł magistra lub zagraniczne uznane w Polsce, 4) jest zdolny, ze względu na stan zdrowia, do pełnienia obowiązków sędziego, 5) ukończył 35 lat ycia, 6) wyró nia się wysokim poziomem wiedzy w dziedzinie administracji publicznej oraz prawa administracyjnego i innych dziedzin prawa związanych z działaniem organów administracji publicznej, 7) pozostawał co najmniej osiem lat na stanowisku sędziego, prokuratora, radcy w Prokuratorii Generalnej Skarbu Państwa albo przynajmniej przez osiem lat wykonywał zawód adwokata, radcy prawnego lub notariusza albo przez dziesięć lat pozostawał w instytucjach publicznych na stanowiskach związanych ze stosowaniem lub tworzeniem prawa administracyjnego lub pracował w charakterze asesora sądowego w wojewódzkim sądzie administracyjnym co najmniej dwa lata
-139-

ROZDZIAŁ VI. SĄDOWNICTWO ADMINISTRACYJNE

5. Wojewódzkie sądy administracyjne

5. Wymagania sta u zawodowego, nie dotyczą osób z tytułem naukowym profesora lub ze stopniem naukowym doktora habilitowanego nauk prawnych. Osoby te mogą być zatrudnione na stanowisku sędziego równie w niepełnym wymiarze czasu pracy. 6. W wyjątkowych przypadkach Prezydent Rzeczypospolitej Polskiej, na wniosek Krajowej Rady Sądownictwa, mo e powołać kandydata na stanowisko sędziego mimo krótszego, ni ośmioletni, okresu pozostawania na stanowiskach sędziego lub prokuratora lub wykonywania zawodu adwokata, radcy prawnego lub notariusza. Do pełnienia urzędu na stanowisku sędziego Naczelnego Sądu Administracyjnego mo e być natomiast powołany ten, kto spełnia następujące wymagania: 1) ma obywatelstwo polskie i korzysta z pełni praw cywilnych i obywatelskich, 2) jest nieskazitelnego charakteru. 3) ukończył wy sze studia prawnicze w Polsce i uzyskał tytuł magistra lub zagraniczne uznane w Polsce, 4) jest zdolny, ze względu na stan zdrowia, do pełnienia obowiązków sędziego, 5) ukończył 40 lat ycia, (wymaganie ukończenia 40 lat nie dotyczy sędziego, który co najmniej przez trzy lata pozostawał na stanowisku sędziego wojewódzkiego sądu administracyjnego), 6) wyró nia się wysokim poziomem wiedzy w dziedzinie administracji publicznej oraz prawa administracyjnego i innych dziedzin prawa związanych z działaniem organów administracji publicznej, 7) pozostawał co najmniej osiem lat na stanowisku sędziego, prokuratora, radcy w Prokuratorii Generalnej Skarbu Państwa albo przynajmniej przez osiem lat wykonywał zawód adwokata, radcy prawnego lub notariusza albo przez dziesięć lat pozostawał w instytucjach publicznych na stanowiskach związanych ze stosowaniem lub tworzeniem prawa administracyjnego lub pracował w charakterze asesora sądowego w wojewódzkim sądzie administracyjnym co najmniej dwa lata. Wymagania sta u zawodowego wskazane w pkt.7, nie dotyczą osób z tytułem naukowym profesora lub ze stopniem naukowym doktora habilitowanego nauk prawnych. Osoby te mogą być zatrudnione na stanowisku sędziego równie w niepełnym wymiarze czasu pracy. W wyjątkowych przypadkach Prezydent Rzeczypospolitej Polskiej, na wniosek Krajowej Rady Sądownictwa, mo e powołać kandydata na stanowisko sędziego mimo krótszego, ni dziesięcioletni okresu pozostawania na stanowiskach sędziego lub prokuratora lub wykonywania zawodu adwokata, radcy prawnego lub notariusza. Sędziowie sądów administracyjnych obowiązani są składać corocznie oświadczenia o stanie majątkowym 8. Sędziowie sądów administracyjnych ponoszą równie odpowiedzialność dyscyplinarną m.in. za uchybienie godności urzędu, ra ącą obrazę przepisów prawa popełnienie wykroczenia Sądem dyscyplinarnym 'w sprawach

dyscyplinarnych sędziów sądów administracyjnych jest Naczelny Sąd Administracyjny. Rzecznikiem dyscyplinarnym w tych sprawach jest Rzecznik Dyscyplinarny Naczelnego Sądu Administracyjnego. 10. Zwierzchni nadzór nad działalnością administracyjną sądów administracyjnych sprawuje Prezes Naczelnego Sądu Administracyjnego. 11. Prezes Naczelnego Sądu Administracyjnego mo e delegować, na czas określony, sędziego wojewódzkiego sądu administracyjnego, za jego zgodą, do pełnienia obowiązków sędziego w Naczelnym Sądzie Administracyjnym . Minister Sprawiedliwości, na wniosek Prezesa Naczelnego Sądu Administracyjnego, mo e delegować, na czas określony, sędziego sądu apelacyjnego lub sędziego sądu okręgowego, za jego zgodą, do pełnienia obowiązków sędziego w sądzie administracyjnym.

5. Wojewódzkie sądy administracyjne
1. Organizacja wojewódzkich sądów administracyjnych jest ustaiona normatywnie. Wojewódzki sąd administracyjny tworzy się dla jednego województwa lub dla większej liczby województw. 2. Prezydent Rzeczypospolitej Polskiej, na wniosek Prezesa Naczelnego Sądu Administracyjnego, w drodze rozporządzenia, tworzy i znosi wojewódzkie sądy administracyjne oraz ustala ich siedziby i obszar właściwości, a tak e mo e tworzyć, poza siedzibą sądu, i znosić wydziały zamiejscowe tych sądów. 3. Wojewódzki sąd administracyjny dzieli się na wydziały, które tworzy i znosi Prezes Naczelnego Sądu Administracyjnego. Wydziałem w wojewódzkim sądzie administracyjnym kieruje prezes lub wiceprezes sądu albo wyznaczony sędzia. 4. Wojewódzkie sądy administracyjne zostały utworzone zostały na mocy rozporządzenia Prezydenta R P z dnia 25 kwietnia 2003 r. w sprawie utworzenia wojewódzkich sądów administracyjnych oraz ustalenia ich siedzib i obszarów właściwości(Dz.U. Nr 72, poz. 652) Wojewódzkie sądy administracyjne funkcjonują w Białymstoku, Bydgoszczy, Gdańsku, Gliwicach, Krakowie, Lublinie, Łodzi, Olsztynie, Opolu, Poznaniu, Rzeszowie, Szczecinie, Warszawie oraz we Wrocławiu.

-141- 140 -

ROZDZIAŁ VI. SĄDOWNICTWO ADMINISTRACYJNE

5. Wojewódzkie sądy administracyjne

5. Ustawa określa skład wojewódzkiego sądu administracyjnego. W skład wojewódzkiego sądu administracyjnego wchodzą: prezes sądu, wiceprezes sądu lub wiceprezesi sądu oraz sędziowie. Liczbę sędziów i wiceprezesów sądu w wojewódzkim sądzie administracyjnym określa Prezes Naczelnego Sądu Administracyjnego. 6. Wprowadza się nadzór nad działalnością administracyjną wojewódzkiego sądu administracyjnego. Prezes Naczelnego Sądu Administracyjnego, prezes wojewódzkiego sądu administracyjnego oraz inne osoby powołane do kierowania i nadzoru nad działalnością administracyjną mają prawo wglądu w czynności właściwego wojewódzkiego sądu administracyjnego, mogą być obecni na rozprawie toczącej się z wyłączeniem jawności, mogą ądać wyjaśnień oraz usunięcia uchybień. Prezes Naczelnego Sądu Administracyjnego oraz prezes wojewódzkiego sądu administracyjnego mogą uchylać zarządzenia administracyjne niezgodne z prawem. W ramach czynności nadzoru nad działalnością administracyjną wojewódzkich sądów administracyjnych, Prezes Naczelnego Sądu Administracyjnego mo e zarządzić przeprowadzenie wizytacji sądu lub lustracji w sądzie. W przypadku stwierdzenia uchybienia w zakresie sprawności postępowania sądowego, Prezes Naczelnego Sądu Administracyjnego oraz prezes wojewódzkiego sądu administracyjnego mogą zwrócić na nie uwagę i ądać usunięcia skutków uchybienia. Czynności, te nie mogą wkraczać w dziedzinę, w której sędziowie są niezawiśli. 7. Organy wojewódzkiego sądu administracyjnego ukształtowano standardowo. Organami wojewódzkiego sądu administracyjnego są: prezes sądu, zgromadzenie ogólne sędziów wojewódzkiego sądu administracyjnego, oraz kolegium wojewódzkiego sądu administracyjnego. 8. Prezes wojewódzkiego sądu administracyjnego kieruje sądem i reprezentuje go na zewnątrz, pełni czynności administracji sądowej Prezes wojewódzkiego sądu administracyjnego w zakresie administracji sądowej jest organem podległym Prezesowi Naczelnego Sądu Administracyjnego. Prezesa wojewódzkiego sądu administracyjnego zastępuje wiceprezes sądu lub wyznaczony sędzia. Prezesa sądu i wiceprezesa sądu w wojewódzkim sądzie administracyjnym powołuje i odwołuje spośród sędziów wojewódzkiego sądu administracyjnego lub Naczelnego Sądu Administracyjnego Prezes Naczelnego Sądu Administracyjnego, po zasięgnięciu opinii zgromadzenia ogólnego tego sądu i Kolegium Naczelnego Sądu Administracyjnego.
-142-

Je eli opinia nie zostanie wydana w terminie dwóch miesięcy od przedstawienia kandydata właściwemu zgromadzeniu ogólnemu, Prezes Naczelnego Sądu Administracyjnego mo e powołać prezesa wojewódzkiego sądu administracyjnego bez opinii. W przypadku wydania przez zgromadzenie ogólne negatywnej opinii o kandydacie, Prezes Naczelnego Sądu Administracyjnego mo e go powołać po uzyskaniu pozytywnej opinii Kolegium Naczelnego Sądu Administracyjnego. Negatywna opinia Kolegium Naczelnego Sądu Administracyjnego jest dla Prezesa Naczelnego Sądu Administracyjnego wią ąca. Je eli Kolegium Naczelnego Sądu Administracyjnego w terminie trzydziestu dni od przedstawienia przez Prezesa Naczelnego Sądu Administracyjnego zamiaru powołania prezesa sądu mimo negatywnej opinii zgromadzenia ogólnego tego sądu nie wyda opinii, uwa a się, e opinia jest pozytywna. 9. Zgromadzenie ogólne składa się z sędziów wojewódzkiego sądu administracyjnego. Przewodniczącym zgromadzenia ogólnego jest prezes wojewódzkiego sądu administracyjnego, który zwołuje zgromadzenie ogólne co najmniej raz w roku. Do podjęcia uchwał zgromadzenia ogólnego wymagana jest obecność przynajmniej polowy liczby jego członków. Uchwały zapadają bezwzględną większością głosów. 10. Zgromadzenie ogólne posiada następujące kompetencje: 1) rozpatruje informację prezesa wojewódzkiego sądu administracyjnego o rocznej działalności sądu, 2) przedstawia Krajowej Radzie Sądownictwa kandydatów na stanowiska sędziów wojewódzkiego sądu administracyjnego, 3) wyraa opinię w sprawie powołania lub odwołania prezesa wojewódzkiego sądu administracyjnego oraz opinię w sprawie powołania lub odwołania wiceprezesa wojewódzkiego sądu administracyjnego, 4) ustala skład liczbowy kolegium sądu oraz wybiera jego członków i dokonuje zmian w jego składzie, 5) wybiera spośród członków zgromadzenia ogólnego dwóch przedstawicieli, którzy uczestniczą w Zgromadzeniu Ogólnym Sędziów Naczelnego Sądu Administracyjnego wybierającym członków Krajowej Rady Sądownictwa, 6) zgłasza kandydatów na członków Krajowej Rady Sądownictwa, 7) rozpatruje i opiniuje inne sprawy przedło one przez prezesa wojewódzkiego sądu administracyjnego lub zgłoszone przez członków zgromadzenia ogólnego. 11. Kolegium sądu posiada następujące kompetencje: 1) ustala podział czynności w sądzie i określa szczegółowe zasady przydziału spraw poszczególnym sędziom, 2) przedstawia zgromadzeniu ogólnemu opinię o kandydatach na stanowiska sędziów, 3) rozpatruje sprawy przedstawiane zgroma-143-

ROZDZIAŁ VI. SADOWNICTWO ADMMISTRACYJNE

6. NACZELNY Sąd Administracyjny

dzeniu ogólnemu, 4) rozpatruje inne sprawy przedstawione przez prezesa sądu lub z własnej inicjatywy. Kadencja kolegium sądu trwa trzy lata. Przewodniczącym kolegium sądu jest prezes sądu. Do podjęcia uchwał kolegium sądu wymagana jest obecność przynajmniej połowy liczby jego członków. Uchwały zapadają bezwzględną większością głosów 12. Wprowadzono nowe urzędy takie, jak: asesorzy i referendarze wojewódzkiego sądu administracyjnego. Prezes Naczelnego Sądu Administracyjnego mo e mianować asesorem sądowym osobę, która: 1) ma obywatelstwo polskie i korzysta z pełni praw cywilnych i obywatelskich, 2) jest nieskazitelnego charakteru, 3) ukończył wy sze studia prawnicze w Polsce i uzyskał rytu} magistra lub zagraniczne uznane w Polsce, 4) jest zdolny, ze względu na stan zdrowia, do pełnienia obowiązków sędziego, 5) ukończył 30 lat, 6) wyró nia się wysokim poziomem wiedzy w dziedzinie administracji publicznej oraz prawa administracyjnego i innych dziedzin prawa związanych z działaniem organów administracji publicznej, 7) przez co najmniej cztery lata pozostawała na stanowisku sędziego, prokuratora lub radcy w Prokuratorii Generalnej Skarbu Państwa albo przynajmniej przez cztery lata wykonywała zawód adwokata, radcy prawnego lub notariusza albo przez sześć lat pozostawała w instytucjach publicznych na stanowiskach związanych ze stosowaniem lub tworzeniem prawa administracyjnego. Prezes Naczelnego Sądu Administracyjnego mo e, za zgodą kolegium sądu. powierzyć asesorowi sądowemu pełnienie czynności sędziowskich w tym sądzie na czas określony, nie przekraczający pięciu lat. 13. Na stanowisko referendarza sądowego, do wykonywania czynności w postępowaniu mediacyjnym oraz innych czynności sędziowskich określonych w ustawach, mo e być mianowany ten, kto: 1) ma obywatelstwo polskie i korzysta z pełni praw cywilnych i obywatelskich, 2) jest nieskazitelne go charakteru, 3) ukończył wy sze studia prawnicze w Polsce i uzyskał tytuł magistra lub zagraniczne uznane w Polsce, 4) pozostawał co najmniej trzy lata na stanowiskach związanych ze stosowaniem lub tworzeniem prawa administracyjnego. 6. Naczelny Sąd Administracyjny 1. Organizacja Naczelnego Sądu Administracyjnego jest tak ukształtowana, e Naczelny Sąd Administracyjny ma siedzibę w Warszawie.
- 144 -

2. Naczelny Sąd Administracyjny dzieli się na izby: Izbę Finansową, Izbę Gospodarczą i Izbę Ogólnoadministracyjną. 3. Prezes Naczelnego Sądu Administracyjnego, za zgodą Kolegium Nar czelnego Sądu Administracyjnego, tworzy i znosi wydziały w Izbach oraz powołuje i odwołuje przewodniczących wydziałów (mo e tak e powoływać i odwoływać zastępców przewodniczących wydziałów), Pracami ka dej z Izb kieruje wiceprezes wyznaczony do pełnienia tej funkcji przez Prezesa Naczelnego Sądu Administracyjnego. 4. Izba Finansowa sprawuje, w granicach i trybie określonym przez właściwe przepisy, nadzór nad orzecznictwem wojewódzkich sądów administracyjnych w sprawach zobowiązań podatkowych i innych świadczeń pienię nych, do których mają zastosowanie przepisy podatkowe oraz o egzekucji świadczeń pienię nych. 5. .Izba Gospodarcza sprawuje, w granicach i trybie określonym przez właściwe przepisy, nadzór nad orzecznictwem wojewódzkich sądów administracyjnych w sprawach działalności gospodarczej, ochrony własności przemysłowej, bud etu, dewizowych, papierów wartościowych, bankowości, ubezpieczeniowych, ceł, cen, stawek taryfowych oraz opłat, z wyjątkiem opłat w sprawach podlegających kompetencji Izby Ogólnoadministracyjnej. 6. Izba Ogólnoadministracyjną sprawuje, w granicach i trybie określonym przez właściwe przepisy, nadzór nad orzecznictwem wojewódzkich sądów administracyjnych w sprawach niepodlegających kompetencji Izby Finansowej i Izby Gospodarczej; Izba Ogólnoadministracyjną sprawuje, w szczególności nadzór nad orzecznictwem wojewódzkich sądów administracyjnych w sprawach z zakresu budownictwa i nadzoru budowlanego, zagospodarowania przestrzennego, gospodarki wodnej, ochrony środowiska, rolnictwa, leśnictwa, zatrudnienia, ustroju samorządu terytorialnego, gospodarki nieruchomościami, prywatyzacji mienia, powszechnego obowiązku wojskowego, spraw wewnętrznych, a tak e cen, opłat i stawek taryfowych, je eli są związane ze sprawami nale ącymi do właściwości tej izby. 7. W Naczelnym Sądzie Administracyjnym działa Kancelaria Prezesa Naczelnego Sądu Administracyjnego. Do zakresu działania Kancelarii Prezesa Naczelnego Sądu Administracyjnego nale y wykonywanie zadań związanych z pełnieniem przez Prezesa Naczelnego Sądu Administracyjnego czynności w zakresie tworzenia warunków do sprawnego funkcjonowania sądów administracyjnych, w szczegól-

-145-

ROZDZIAŁ 17. SĄDOWNICTWO ADMINISTRACYJNE

6. Naczelny Sąd Administracyjny

ności w sprawach finansowych, kadrowych i administracyjno-gospodarczych. Kancelarią Prezesa Naczelnego Sądu Administracyjnego kieruje Szef Kancelarii Prezesa Naczelnego Sądu Administracyjnego. Prezes NSA, za zgodą Kolegium N S A tworzy i znosi wydziały w Kancelarii Prezesa Naczelnego Sądu Administracyjnego w Biurze Orzecznictwa oraz powołuje i odwołuje Szefa Kancelarii Prezesa Naczelnego Sądu Administracyjnego (mo e tak e powoływać i odwoływać zastępców Szefa Kancelarii Prezesa Naczelnego Sądu Administracyjnego oraz naczelników wydziałów w Kancelarii Prezesa Naczelnego Sądu Administracyjnego). 8. W Naczelnym Sądzie Administracyjnym działa Biuro Orzecznictwa. Do zakresu działania Biura Orzecznictwa nale y wykonywanie zadań związanych z pełnieniem przez Prezesa Naczelnego Sadu Administracyjnego czynności w zakresie sprawności postępowania sądowego oraz orzecznictwa sądów administracyjnych. Biurem Orzecznictwa kieruje dyrektor, którym jest wiceprezes lub sędzia. Prezes Naczelnego Sądu Administracyjnego, za zgodą Kolegium Naczelnego Sądu Administracyjnego, tworzy i znosi wydziały w Biurze Orzecznictwa oraz powołuje i odwołuje dyrektora Biura Orzecznictwa (mo e tak e powoływać i odwoływać zastępców dyrektora Biura Orzecznictwa oraz naczelników wydziałów w Biurze Orzecznictwa). 9. W skład Naczelnego Sądu Administracyjne;: wchodzą: Prezes Na czelnego Sądu Aclminisu"acyjnego, wiceprezesi oraz >edziowie. 10. Organami Naczelnego Sądu Administracyjnego są: Prezes Naczelnego Sądu Administracyjnego. Zgromadzenie Ogólne Sędziów Naczelnego Sądu Administracyjnego i Kolegium Naczelnego Sądu Administracyjnego. 11. Prezes Naczelnego Sądu Administracyjnego stoi na czele Naczelnego Sądu Administracyjnego oraz kieruje pracami Sądu i reprezentuje go na zewnątrz, wykonuje czynności administracji sądowe; w stosunku do Naczelnego Sądu Administracyjnego, ma prawo wglądu w czynności Naczelnego Sądu Administracyjnego, mo e być obecny na rozprawie toczącej się wyłączeniem jawności, mo e ądać wyjaśnień i usunięcia uchybień. W przypadku stwierdzenia uchybienia w zakresie sprawności postępowania sądowego. Prezes Naczelnego Sądu Administracyjnego mo e zwrócić na nie uwagę i ądać usunięcia skutków uchybienia. Czynności, te nie mogą wkraczać w dziedzinę, w której sędziowie są niezawiśli. Prezes Naczelnego Sądu Administracyjnego mo e wystąpić o podjęcie przez Naczelny Sąd Administracyjny uchwały wyjaśniającej przepisy praw-146-

ne, których stosowanie wywołało rozbie ności w orzecznictwie sądów administracyjnych. Wydaje zbiór urzędowy orzeczeń sądów administracyjnych. 12. Zastępcami Prezesa Naczelnego Sądu Administracyjnego są Wiceprezesi 'Naczelnego Sądu Administracyjnego w zakresie określonym przez Prezesa. Prezes Naczelnego Sądu Administracyjnego mo e zlecić poszczególne czynności z zakresu administracji sądowej sędziom oraz upowa nić ich do załatwiania określonych spraw w jego imieniu. 13. Prezesa Naczelnego Sądu Administracyjnego powołuje Prezydent Rzeczypospolitej Polskiej na sześcioletnią kadencję spośród dwóch kandydatów przedstawionych przez Zgromadzenie Ogólne Sędziów Naczelnego Sądu Administracyjnego. Kandydatów na stanowisko Prezesa Naczelnego Sądu Administracyjnego wybiera Zgromadzenie Ogólne Sędziów Naczelnego Sądu Administracyjnego spośród sędziów Naczelnego Sądu Administracyjnego, którzy w glosowaniu tajnym uzyskali kolejno największą liczbę głosów. Wybór powinien być dokonany nie później ni trzy miesiące przed upływem kadencji urzędującego Prezesa Naczelnego Sądu Administracyjnego. W przypadku opró nienia stanowiska w trakcie kadencji, wyboru kandydatów dokonuje się w terminie jednego miesiąca. Przepisu art. 46 § 5 zdanie drugie nie stosuje się (art. 46 § 5 zdanie 2: "Uchwały zapadają bezwzględną większością głosów"). Obradom Zgromadzenia Ogólnego Sędziów Naczelnego Sądu Administracyjnego w części dotyczącej wyboru kandydatów na stanowisko Prezesa przewodniczy najstarszy wiekiem sędzia uczestniczący w tym Zgromadzeniu. Wiceprezesa Naczelnego Sądu Administracyjnego powołuje i odwołuje Prezydent Rzeczypospolitej Polskiej, na wniosek Prezesa Naczelnego Sądu Administracyjnego, zło ony za zgodą Zgromadzenia Ogólnego Sędziów Naczelnego Sądu Administracyjnego. 14. Zgromadzenie Ogólne Sędziów Naczelnego Sądu Administracyjne go tworzą sędziowie Naczelnego Sądu Administracyjnego. Przewodniczącym Zgromadzenia Ogólnego jest Prezes Naczelnego Sądu Administracyjnego. Zgromadzenie Ogólne Sędziów Naczelnego Sądu Administracyjnego zwołuje Prezes Naczelnego Sądu Administracyjnego co najmniej raz w roku. 15. Zgromadzenie Ogólne Sędziów Naczelnego Sądu Administracyjne go posiada następujące kompetencje: 1) rozpatruje informację Prezesa Na czelnego Sądu Administracyjnego o rocznej działalności Naczelnego Sądu Administracyjnego, 2) przedstawia Krajowej Radzie Sądownictwa kandyda-

ROZDZIAŁ FI. SĄDOWNICTWO ADMMISTRACYJNE

/. Konstytucyjne uwarunkowania

tów na stanowiska sędziów, 3) wybiera kandydatów na stanowisko Prezesa Naczelnego Sądu Administracyjnego, 4) wyra a zgodę w sprawie powołania i odwołania wiceprezesów Naczelnego Sądu Administracyjnego, 5) ustala skład liczbowy Kolegium Naczelnego Sądu Administracyjnego oraz wybiera jego członków i dokonuje zmian w jego składzie, 6) rozpatruje i opiniuje inne sprawy przedło one przez Prezesa Naczelnego Sądu Administracyjnego lub zgłoszone przez członków Zgromadzenia Ogólnego Sędziów Naczelnego Sądu Administracyjnego. Zgromadzenie Ogólne Sędziów Naczelnego Sądu Administracyjnego uchwala regulamin wewnętrznego urzędowania Naczelnego Sądu Administracyjnego. Zgromadzenie Ogólne Sędziów Naczelnego Sądu Administracyjnego wspólnie z przedstawicielami zgromadzeń ogólnych wybiera, spośród kandydatów zgłoszonych przez zgromadzenia ogólne i sędziów Naczelnego Sądu Administracyjnego, dwóch członków Krajowej Rady Sądownictwa. Do podjęcia uchwał Zgromadzenia Ogólnego Sędziów Naczelnego Sądu Administracyjnego wymagana jest obecność co najmniej połowy liczby jego członków. Uchwały zapadają bezwzględną większością głosów. 16. Organem NSA jest równie Kolegium Naczelnego Sądu Administracyjnego. Kadencja Kolegium Naczelnego Sądu Administracyjnego trwa trzy lata. Przewodniczącym Kolegium Naczelnego Sądu Administracyjnego jest Prezes Naczelnego Sądu Administracyjnego. 17. Kolegium Naczelnego Sądu Administracyjnego posiada następujące kompetencje: 1) ustala podział czynności w Naczelnym Sądzie Administracyjnym i określa szczegółowe zasady przydziału spraw poszczególnym sędziom, 2) przedstawia Zgromadzeniu Ogólnemu Sędziów Na czelnego Sądu Administracyjnego opinię o kandydatach na stanowiska sędziów, 3) wyra a zgodę w sprawę tworzenia i znoszenia wydziałów oraz powołania i odwołania przewodniczących wydziałów. Szefa Kancelarii Prezesa Naczelnego Sądu Administracyjnego i dyrektora Biura Orzecznictwa, 4) rozpatruje sprawy przedstawiane Zgromadzeniu Ogólnemu Sędziów Naczelnego Sądu Administracyjnego, 5) rozpatruje i opiniuje inne sprawy przedło one przez Prezesa Naczelnego Sądu Administracyjnego lub z własnej inicjatywy.

ROZDZIAŁ VII. WŁADZA SĄDOWNICZA TRYBUNAŁÓW 1. Konstytucyjne uwarunkowania
1. Władzę sądowniczą wykonują sądy i trybunały (art. 10 ust2 Konstytucji), jednak e wymiar sprawiedliwości sprawują tylko sądy (art. 175 Konstytucji). Uzasadnieniem włączenia trybunałów, obok sądów, do grupy organów sądowych są postanowienia Konstytucji RP, która w art. 10 ust. 1 wyraźnie zalicza trybunały do władzy sądowniczej, na mocy zaś art. 174 upowa nia je do wydawania wyroków w imieniu Rzeczypospolitej Polskiej, a ponadto postanowieniem art. 190 ust. 1 nadaje orzeczeniom Trybunału Konstytucyjnego moc powszechnie obowiązującą. 2. Zwolennicy tego poglądu uznają Trybunał Konstytucyjny za sąd szczególnego rodzaju. Świadczyć o tym mają następujące argumenty: po pierwsze, określenie tego organu mianem trybunału powoduje, e jest on uznawany za sąd o specjalnych kompetencjach; po drugie, funkcją Trybunału Konstytucyjnego jest rozstrzyganie sporów prawnych; po trzecie, skład Trybunału jest wyłącznie prawniczy, a jego członkowie nazywani są w Konstytucji RP i ustawie mianem „sędziów"; po czwarte, do członków Trybunału odnosi się zasada niezawisłości; po piąte, orzeczenia Trybunału zapadają po przeprowadzeniu rozprawy i wydawane są w imieniu Rzeczypospolitej Polskiej; po szóste, w postępowaniu przed Trybunałem Konstytucyjnym stosuje się procedurę sądową; po siódme, status członka Trybunału jest podobny do statusu członka sądu powszechnego; po ósme wreszcie, organy tego typu w innych państwach traktowane są jako organy wymiary sprawiedliwości. 3. Kontrargumentami dla uzasadnienia tezy, e Trybunał Konstytucyjny sprawuje wymiar sprawiedliwości są: po pierwsze - art. 175 Konstytucji RP, który wyliczając organy wymiaru sprawiedliwości nie wymienia wśród nich trybunałów; po drugie - nie podleganie Trybunału Konstytucyjnego nadzorowi Sądu Najwy szego; po trzecie - przedmiot sporu, jakim jest akt normatywny, nie odpowiada rozumieniu wymiaru sprawiedliwości; po czwarte orzekanie Trybunału Konstytucyjnego odnosi się do obowiązywania normy prawnej, a nie do działania w sferze stosowania prawa. -149-

-148 -

ROZDZIAŁ VII. WŁADZA SADOWNICZA TRYBUNAŁÓW

2: Trybunał Stanu

4. Niezale nie jednak od toczącego się sporu nale y przyjąć", e zarówno Trybunał Konstytucyjny, jak i Trybunał Stanu są organami orzekającymi, co potwierdza Konstytucja RP w art. 190, wskazując formę działania Trybunału Konstytucyjnego w postaci orzeczenia, a ponadto art. 198 ust. 3, upowa niający Trybunał Stanu do orzekania kar. Pozwala to na jednoznaczność sformułowania, e oba trybunały są na pewno organami władzy sądowniczej. 2. Trybunał Stanu 1. Wraz z rozwojem parlamentaryzmu wykształciły się dwa rodzaje odpowiedzialności władzy wykonawczej: parlamentarna i konstytucyjną. Odpowiedzialność parlamentarną organy egzekutywy ponoszą przed parlamentem za polityczny kierunek sprawowania urzędu Odpowiedzialność konstytucyjna jest ponoszona przez określony organ za naruszenie postanowień konstytucji w związku ze sprawowaną funkcją. 2. Zakres pociągnięcia określonej osoby do odpowiedzialności konstytucyjnej zale y od tego czy w danym państwie obowiązuje formalny czy materialny model odpowiedzialności. W pierwszym przypadku będzie to miało miejsce ju w razie naruszenia obowiązujących norm, w drugim natomiast konieczne jest ponadto wystąpienie negatywnymi następstw. 3. Zakres odpowiedzialności konstytucyjnej ponoszonej przed polskim organem odpowiedzialności konstytucyjnej tj. Trybunałem Stanu określa tzw. delikt konstytucyjny. Deliktem konstytucyjnym jest czyn podmiotu, określonego w art. 198 ust. 1 i 2 Konstytucji, popełniony w zakresie urzędowania albo w związku z zajmowanym stanowiskiem, zawiniona naruszający przepisy Konstytucji bądź innych ustaw, nie mających charakteru karnego. 4. Ju w czasach staro ytnych miały miejsce przepadki wykorzystywania władzy dla celów prywatnych albo przypadki naruszania praw, czy przekraczania kompetencji przez osoby pełniące funkcje państwowe. Z czasem funkcjonować zaczęła instytucja odpowiedzialności konstytucyjnej. Wa nym etapem w tym zakresie było uchwalenie angielskiej Wielkiej Karty Swobód (Magna Charta Libertatum), a następnie powołanie do ycia instytucji impeachmentu.

5. Angielska praktyka ustrojowa stworzyła instytucję impeachment oraz act (bill) of attainder. Impeachment stanowił szczególny rodzaj procedury karnej. Oskar ycielem była Izba Gmin, a w stan oskar enia stawiano urzędników królewskich, sędziów, posłów i lordów, zaś sprawę rozpatrywała Izba Lordów. Act (bill) of attainder był uproszczonym trybem pociągania do odpowiedzialności prawnej urzędników. W ramach tego trybu nie przeprowadzano postępowania dowodowego Instytucja impeachment została przyjęta przez Stany Zjednoczone Ameryki Północnej (1787 rok), a następnie we Francji w okresie rewolucji 1789 roku. Z czasem impeachment przyjęły inne kraje. Instytucję odpowiedzialności konstytucyjnej ministrów wprowadziła tak e polska konstytucja z 3 maja 1791 roku. Kolejnym etapem było tworzenie w wielu państwach Europy (pod wpływem rozwiązań niemieckich) sądów szczególnych - trybunałów stanu. 6. Urzędnicy królewscy w Polsce odpowiedzialności za naruszenie prawa ponosić zaczęli w XVI wieku. Zgodnie z postanowieniami konstytucji sejmowej z 1565 roku urzędnicy zaniedbujący swe obowiązki mieli być pozywani przez posłów ziemskich, króla lub instygatora koronnego do sądu sejmowego, W praktyce jednak rzadko dochodziło do realizacji jej postulatów ze względu na do ywotnie sprawowanie urzędów i brak centralnego organu wykonawczego. W 1768 roku wydana została konstytucja sejmowa określająca odpowiedzialność komisarzy Komisji Skarbu i Wojska (powołanych w 1764 roku) Komisarze mogli być pozywani do sądu sejmowego za zbrodnię stanu przywłaszczenia sobie ustawodawstwa przez Komisje. 7. Instytucję odpowiedzialności konstytucyjnej ministrów (przed Sądem Sejmowym) wprowadziła Konstytucja z 3 maja 1791 roku. Odpowiedzialność ta dotyczyła ministrów zasiadających w Stra y Praw oraz wchodzących w skład Komisji Wielkich, a tak e komisarzy. Przedmiotem odpowiedzialności (określonym przez ustawy o Sejmie i Stra y Praw) było m.in.: przywłaszczenie stanowienia prawa, i dokonywanie wydatków bez upowa nienia ustawowego. 8. W kwestii odpowiedzialności konstytucyjnej ministrów wypowiadała się te konstytucja Księstwa Warszawskiego z 22 lipca 1807 roku, a następnie konstytucja Królestwa Polskiego z 27 listopada 1815 roku (przy czym ta ostatnia łączyła odpowiedzialność konstytucyjną z odpowiedzialnością karną). 9. Odzyskanie przez Polskę niepodległości w 1918 roku, wymagało wytworzenia struktur oraz organów państwowych, określenia ich zadań ,spo- 151 -

-150-

ROZDZIAŁ VII. WŁADZA SADOWNICZA TRYBUNAŁÓW

2. Trybunał Stanu

sobu powołania, a tak e ustalenia kwestii odpowiedzialności (w tym równie konstytucyjnej). Mała Konstytucja z 1919 roku powierzała władzę suwerenną i ustawodawczą Sejmowi Ustawodawczemu oraz ustanawiała odpowiedzialność za sprawowanie powierzonych urzędów. Konstytucja z 17 marca 1921 roku przewidywała (w art. 56) solidarną odpowiedzialność konstytucyjną Rady Ministrów za ogólny kierunek działalności rządu, a ka dy minister ponosił ponadto indywidualną odpowiedzialność konstytucyjną za własne i podległych mu organów działania. Zgodnie natomiast z art. 57 Konstytucji Ministrowie odpowiadali równie (solidarnie bądź indywidualnie), za akty rządowe Prezydenta RP. O pociągnięciu ministra do odpowiedzialności decydował Sejm większością 3/5 głosów, przy kworum wynoszącym połowę ustawowej liczby posłów. Sprawę rozpatrywał Trybunał Stanu (art. 59). Przed Trybunałem Stanu odpowiedzialność zarówno konstytucyjną jak i karną ponosił Prezydent 10. Ustawa o Trybunale Stanu uchwalona została w dniu 27 kwietnia 1923 roku; przewidywała ona odpowiedzialność konstytucyjną ministrów, kierowników ministerstw, prezesa Najwy szej Izby Kontroli, Prezydenta RP i zastępującego go Marszałka Sejmu (Prezydent odpowiadał za zdradę kraju i naruszenie konstytucji dokonane z winy umyślnej, a z Prezydentem odpowiadali tak e ministrowie kontrasygnujący akt urzędowy stanowiący przesłankę wszczęcia postępowania). Prezydent odpowiadał przed Trybunałem Stanu równie za przestępstwa, nawet wówczas, gdy nie pozostawały one w związku z pełnieniem powierzonego mu urzędu. 11. Trybunał Stanu składał się z Pierwszego Prezesa Sądu Najwy szego jako przewodniczącego oraz 12 członków, wybieranych na okres kadencji przez Sejm (8) i przez Senat (4) spoza grona posłów i senatorów Członkowie Trybunału Stanu musieli mieć ukończone 40 lat i korzystać z pełni praw obywatelskich nie mogli piastować adnego urzędu państwowego a połowa z nich musiała mieć ukończone wy sze studia prawnicze. Członek Trybunału Stanu pełnił swoja funkcję honorowo. Trybunał Stanu był w sprawowaniu swego urzędu niezawisły. Jego orzeczenia nie mogły być zmieniane ani przez władzę ustawodawczą ani wykonawczą. 12. Trybunał Stanu mógł orzekać następujące kary: pozbawienie czasowe lub stałe biernego albo czynnego i biernego prawa wyborczego do ciał i instytucji publicznych, z czym łączyła się utrata piastowanych mandatów pozbawienie czasowe lub stałe prawa zajmowania urzędów publicznych, z czym po-152 -

łączone było przeniesienie na emeryturę, a tak e mo liwość zmniejszenia uposa enia emerytalnego do połowy; wydalenie ze słu by państwowej. Wymienione kary mogły być stosowane łącznie. Trybunał Stanu mógł poprzestać na orzeczeniu uznającym oskar onego winnym, bez wymierzania kary. 13. Konstytucja z dnia 23 kwietnia 1935 roku równie przewidywała odpowiedzialność osób piastujących najwy sze stanowiska w państwie (za wyjątkiem Prezydenta, który odpowiedzialność ponosił jedynie przed Bogiem i historią). Odpowiedzialność konstytucyjną, ponosili ministrowie i prezes NIK, a tak e posłowie i senatorowie. Ustawa o Trybunale Stanu z dnia 15 lipca 1936 roku rozró niała odpowiedzialność konstytucyjną ministrów od odpowiedzialności posłów i senatorów. Członkowie rządu i prezes NIK odpowiadali jedynie za umyślne naruszenie Konstytucji lub innych aktów ustawodawczych w związku z urzędowaniem. Trybunał Stanu mógł orzec w związku z tym następujące kary: utraty praw publicznych, utraty obywatelskich praw honorowych, w obydwu przypadkach na okres od 2 do 10 lat lub na zawsze; zmniejszenia lub pozbawienia uposa enia emerytalnego, wreszcie poprzestać mógł jedynie na stwierdzeniu winy oskar onego, bez wymierzania kary. Senatorowie i posłowie ponosili odpowiedzialność przed Trybunałem Stanu za: wystąpienia sprzeczne z obowiązkiem wierności wobec państwa polskiego albo zawierające znamiona przestępstwa ściganego z urzędu; nabywanie dóbr państwowych lub otrzymywanie korzyści od rządu. Trybunał Stanu mógł orzec w takim przypadku: utratę mandatu poselskiego lub senatorskiego, a tak e pozbawić posła lub senatora korzyści osobistych otrzymanych od rządu. Odpowiedzialność posłów i senatorów pomyślana była jako środek wzmacniający ich zdyscyplinowanie polityczne. Minister Sprawiedliwości, który sam mógł być pociągnięty do odpowiedzialności konstytucyjnej, występował w roli organu czuwającego nad legalnością działania posłów i senatorów. Trybunał Stanu składał się z Pierwszego Prezesa Sądu Najwy szego (przewodniczącego), 6 członków i 6 zastępców (członkiem TS mógł być tylko sędzia sądu powszechnego w słu bie czynnej). Sędziowie Trybunału Stanu i ich zastępcy mianowani byli przez Prezydenta, spośród kandydatów przedstawionych w liczbie podwójnej, po połowie przez Sejm i Senat. 14. Kolejny rozdział w historii polskiego Trybunału Stanu, to okres po II wojnie światowej, Manifest P K W N z dnia 22 lipca 1944 roku postanawiał, e do czasu zwołania Sejmu Ustawodawczego zachowują moc obowią-153-

ROZDZIAŁ VU. WŁADZA SĄDOWA TRYBUNAŁÓW

2. Trybunał Sianu

zującą postanowienia Konstytucji z 17 marca 1921 roku. Ustawa konstytucyjna z 19 lutego 1947 roku uchwalona przez Sejm Ustawodawczy przejęła przepisy Konstytucji z 17 marca 1921 roku przewidujące odpowiedzialność konstytucyjną ministrów i Prezydenta. Sejm Ustawodawczy nie uchwalił jednak ustawy- o TK czy innym organie władnym orzekać w sprawach odpowiedzialności konstytucyjnej ministrów i Prezydenta. 15. Idea utworzenia organu władnego orzekać w przedmiocie odpowiedzialności konstytucyjnej pojawiła pod koniec lat 50-tych. Stronnictwo Demokratyczne (w tezach programowych z 1957 roku i w uchwałach VI Kongresu w 1958 roku) postulowało utworzenie Trybunału Stanu. W1980 roku SD ponownie wystąpiło o powołanie Trybunału Stanu. W latach 1981 -1982 przygotowane zostały trzy projekty ustaw' o Trybunale Stanu. 16. Ustawa o Trybunale Stanu uchwalona została w dniu 26 marca 1982 roku, a dnia 6 lipca 1982 roku dokonano wyboru członków Trybunału. Znowelizowana dnia 26 marca 1982 roku Konstytucja postanowienia dotyczące Trybunału Stanu zawarła w art. 33b, który to przepis określał zakres przedmiotowy działalności TS oraz sposób powoływania jego członków. Przepis art. 33b, nie określał jednak zakresu właściwości podmiotowej TS. Dokonała tego dopiero nowelizacja Konstytucji z 7 kwietnia 1989 roku, wprowadzająca do polskiego systemu ustrojowego instytucję prezydenta i określająca jego odpowiedzialność konstytucyjną. Trybunał Stanu orzekał o odpowiedzialności osobistej określonej grupy osób, winnych naruszenia Konstytucji i ustaw, a mógł tak e orzekać o ich odpowiedzialności karnej. Zbli ał się więc pod względem funkcjonalnym do organów sądowych. 17. Objęto odpowiedzialnością konstytucyjną osoby zajmujące najwy sze stanowiska państwowe. Szczegółowego wskazania wytypowania tych stanowisk dokonała ustawa o Trybunale Stanu. Do grupy osób piastujących najwy sze stanowiska państwowe zaliczyła ona: 1) osoby wchodzące w skład Rady Państwa; 2) osoby wchodzące w skład rządu; 3) prezesa NIK, prezesa NBP i Prokuratora Generalnego PRL; 4) kierowników urzędów centralnych.' 18. Nowelizacja Konstytucji dokonana 7 kwietnia 1989 roku zniosła Radę Państwa, wprowadzając w jej miejsce Prezydenta. Prezydent RP mógł być postawiony w stan oskar enia przed Trybunałem Stanu za naruszenie Konstytucji i ustaw oraz za przestępstwo, (art. 32d).

19. Odpowiedzialność konstytucyjna mogła mieć charakter indywidualny, ale tak e mogła przybrać formę odpowiedzialności solidarnej. Odpowiedzialność ministra mogła być wyłączona w sytuacji gdy np. minister był nieobecny przy podejmowaniu decyzji, 20. Ustawa o Trybunale Stanu (w art. 1 pkt.3) stwierdza, e odpowiedzialność konstytucyjna obejmuje czyny nie stanowiące przestępstwa, którymi osoby zajmujące najwy sze stanowiska państwowe, w zakresie swego urzędowania albo w związku z zajmowanym stanowiskiem, w sposób zawiniony naruszyły Konstytucję lub inną ustawę. Delikt konstytucyjny w ujęciu ustawy o Trybunale Stanu polega na zawinionym naruszeniu Konstytucji lub ustaw, bez względu na skutki, które mogą być zarówno ujemne, jak i dodatnie dla interesów państwa. 20. Ustrój Trybunału Stanu reguluje Konstytucja w art. 173 - 174 i art. 198 - 201 oraz ustawa z dnia 26 marca 1982 r. o Trybunale Stanu (tekst jednolity Dz.U. z 2002, Nr 101, poz. 925 z póź. zm.). 21. Ustawa o Trybunale Stanu wyodrębniła wyraźnie odpowiedzialność konstytucyjną od odpowiedzialności karnej. Uznała jednak właściwość Trybunału Stanu do orzekania tak e o odpowiedzialności karnej osób zajmujących najwy sze stanowiska państwowe. Pociągnięcie do odpowiedzialności konstytucyjnej jest jednak warunkiem koniecznym. Trybunał Stanu nie mo e w adnym wypadku rozpatrywać wyłącznie sprawy karnej, ale przy łącznym rozpatrywaniu spraw mo e uwolnić oskar onego od odpowiedzialności konstytucyjnej, a skazać za popełnienie przestępstwa. 22. Trybunał Stanu jest organem władzy sądowniczej, a ponadto (zgodnie z art. 173 Konstytucji RP) jest organem odrębnym i niezale nym od innych władz. Jest on sądem szczególnego rodzaju, orzekającym o odpowiedzialności konstytucyjnej osób zajmujących najwy sze stanowiska państwowe. Organ ten jest powoływany przez Sejm na jedną kadencję. Ma on własną podmiotowość i własne kompetencje, a jego decyzje są w pełni niezawisłe i samodzielne. Wią ą one wszystkie organy państwowe. 23. Trybunał Stanu zostaje wybrany na pierwszym posiedzeniu Sejmu na okres jego kadencji, przy czym e zachowuje on swoje kompetencje do czasu wyboru nowego składu Trybunału Stanu. W skład Trybunału Stanu mogą być wybrani obywatele polscy korzystający z pełni praw publicznych, niekarani sądownie, niezatrudnieni w organach administracji rządowej.
•155-

-154-

ROZDZIAŁ VII. WŁADZA SADOWNICZA TRYBUNAŁÓW

2. Trybunał Stanu

Trybunał Stanu składa się z: przewodniczącego (jest nim Pierwszy Prezes Sądu Najwy szego), dwóch zastępców przewodniczącego oraz 16 członków wybieranych przez Sejm spoza grona posłów i senatorów. W skład Trybunału Stanu mogą być wybrani obywatele polscy korzystający z pełni praw publicznych, niekarani sądownie, niezatrudnieni w organach administracji rządowej. Zastępcy przewodniczącego oraz o najmniej połowa członków TS powinna posiadać kwalifikacje wymagane do zajmowania stanowiska sędziego Członkowie Trybunału Stanu w sprawowaniu funkcji sędziego Trybunału Stanu są niezawiśli i podlegają tylko Konstytucji i ustawom. Nie mogą oni być, bez uprzedniej zgody Trybunału Stanu, pociągnięci do odpowiedzialności karnej ani pozbawieni wolności, zatrzymani ani aresztowani, z wyjątkiem ujęcia na gorącym uczynku przestępstwa, je eli zatrzymanie jest niezbędne do zapewnienia prawidłowego toku postępowania. O fakcie zatrzymania nale y niezwłocznie powiadomić Przewodniczącego Trybunału Stanu, który mo e nakazać natychmiastowe zwolnienie (art. 200 Konstytucji RP). Zgodę na pociągnięcie członka Trybunału Stanu do odpowiedzialności karnej lub na pozbawienie wolności wyra a, w drodze uchwały, Trybunał Stanu, z wyłączeniem członka Trybunału, którego wniosek dotyczy. Uchwała zapada bezwzględną większością głosów w obecności co najmniej 2/3 członków Trybunału Stanu. Utrata stanowiska sędziego Trybunału Stanu następuje wskutek zrzeczenia się funkcji, trwałej utraty zdolności do wykonywania czynności albo skazania prawomocnym wyrokiem sądu. Utratę stanowiska sędziego Trybunału Stanu stwierdza, w drodze postanowienia, Marszałek Sejmu, informując o tym Sejm. 24. Trybunał Stanu jest zarówno sądem pierwszej, jak i sądem drugiej instancji. 25. Podmiotowy i przedmiotowy zakres działania Trybunału Stanu określa przepis art. 1. u TS, który stanowi, e za naruszenie Konstytucji lub ustawy, w związku z zajmowanym stanowiskiem lub w zakresie swojego urzędowania, odpowiedzialność konstytucyjną przed Trybunałem Stanu ponoszą : 1) Prezydent Rzeczypospolitej Polskiej, 2) Prezes Rady Ministrów oraz członkowie Rady Ministrów. 3) Prezes Narodowego Banku Polskiego, 4) Prezes Najwy szej Izby Kontroli, 5) członkowie Krajowej Rady Radiofonii i Telewizji. 6) osoby, którym Prezes Rady Ministrów powierzył kierowanie ministerstwem, 7) Naczelny Dowódca Sił Zbrojnych. W zakresie określonym w art. 10" Konstytucji odpowiedzialność przed Trybunałem Stanu ponoszą równie posłowie i senatorowie.

. Prezydent mo e być pociągnięty do odpowiedzialności przed Trybunałem Stanu (tak e Marszałek Sejmu i Marszałek Senatu, którzy tymczasowo wykonują obowiązki Prezydenta) za naruszenie Konstytucji, ustawy, za popełnienie przestępstwa lub przestępstwa skarbowego. W okresie sprawowania urzędu Prezydenta nie biegnie przedawnienie karalności przestępstw lub przestępstw skarbowych, za które osoba sprawująca ten urząd nie została postawiona w stan oskar enia przed Trybunałem Stanu. Członkowie Rady Ministrów ponoszą odpowiedzialność przed Trybunałem Stanu za naruszenie Konstytucji lub ustaw, a tak e za przestępstwa lub przestępstwa skarbowe popełnione w związku z zajmowanym stanowiskiem. Odpowiedzialność konstytucyjna obejmuje czyny, popełnione związku z zajmowanym stanowiskiem lub w zakresie urzędowania, chocia by nieumyślnie, naruszające Konstytucję lub ustawę. 26. Prawo postawienia Prezydenta wstań oskar enia przysługuje wyłącz nie Zgromadzeniu Narodowemu, a prawo do pociągnięcia innych osób odpowiedzialności przed Trybunałem Stanu przysługuje wyłącznie Sejmowi (za wyjątkiem senatorów, w odniesieniu bowiem do nich stosowne uprawnienie przysługuje Senatowi). Wstępny wniosek o postawienie Prezydenta w stan oskar enia mo e być zło ony Marszałkowi Sejmu przez co najmniej 140 członków Zgromadzenia Narodowego. Natomiast wstępny wniosek o pociągnięcie do odpowiedzialności przed Trybunałem Stanu innych osób, mo e być zło ony Marszałkowi Sejmu przez: 1)Prezydenta, 2) posłów, w liczbie co najmniej 115. Wstępny wniosek o pociągnięcie do odpowiedzialności konstytucyjnej osób, o których mowa w art. 1 ust. 1 pkt. 3-7ustawy o TS, mo e być zło ony Marszałkowi Sejmu równie przez komisję śledczą powołaną na podstawie art. 111 Konstytucji. Wstępny wniosek o pociągnięcie do odpowiedzialności konstytucyjnej posła mo e być zło ony do Komisji Odpowiedzialności Konstytucyjnej przez Marszałka Sejmu. 27. Wstępny wniosek o postawienie w stan oskar enia lub o pociągnięcie do odpowiedzialności przed Trybunałem Stanu musi spełniać warunki wymagane przez przepisy Kodeksu postępowania karnego w stosunku do aktu oskar enia i zawierać podpisy wszystkich wnioskodawców, a tak e wskazywać osobę upowa nioną do występowania w imieniu wnioskodawców w dalszym postępowaniu przed organami Sejmu. Je eli nie odpowiada on warunkom ustawowym Marszałek Sejmu, w uzgodnieniu z Prezydium Sejmu, po zasięgnięciu opinii Komisji Odpowiedzialności Konstytucyjnej, wzywa reprezentanta wnioskodawców, do uzupeł- 157-

ROZDZIAŁ VD. WŁADZA SADOWNICZA TRYBUNAŁÓW

2. Trybunał Stanu

nienia wniosku w terminie 14 dni, wskazując niezbędny zakres uzupełnienia. W przypadku nie uzupełnienia wstępnego wniosku w terminie Marszałek Sejmu postanawia o pozostawieniu wniosku bez biegu. 28. Marszałek Sejmu kieruje wniosek do Komisji Odpowiedzialności Konstytucyjnej, która wszczyna postępowanie. Przewodniczący Komisji Odpowiedzialności Konstytucyjnej przesyła niezwłocznie osobie objętej wnioskiem odpis wstępnego wniosku, informując ją o prawie do zło enia pisemnych wyjaśnień i wniosków dowodowych w wyznaczonym terminie. Komisja Odpowiedzialności Konstytucyjnej mo e przesłuchiwać świadków i biegłych, ądać od instytucji państwowych i społecznych okazywania wszelkich akt i dokumentów. Osoba, której dotyczy wniosek, jest uprawniona do składania wyjaśnień i zgłaszania wniosków oraz do korzystania z pomocy obrońcy. Komisja mo e zlecić prokuratorowi generalnemu lub Najwy szej Izbie Kontroli przeprowadzenie postępowania wyjaśniającego co do określonych okoliczności sprawy. Komisja uchwala sprawozdanie o wystąpieniu do Zgromadzenia Narodowego z wnioskiem o postawienie Prezydenta w stan oskar enia lub o umorzenie postępowania w sprawie. W stosunku do osób wymienionych w art. 1 ust. 1 pkt 2-7 i ust. 2 ustawy o TS Komisja uchwala sprawozdanie o wystąpieniu do Sejmu z wnioskiem o pociągnięcie tych osób do odpowiedzialności przed Trybunałem Stanu lub o umorzenie postępowania w sprawie. Wniosek o postawienie w stan oskar enia lub o pociągnięcie do odpowiedzialności przed Trybunałem Stanu powinien spełniać warunki wymagane przez przepisy Kodeksu postępowania karnego w stosunku do aktu oskar enia, a wniosek o umorzenie postępowania - zawierać uzasadnienie faktyczne i prawne tego wniosku. Wnioski mniejszości mogą zawierać jedynie wnioski o umorzenie postępowania, postawienie w stan oskar enia lub o pociągnięcie do odpowiedzialności przed Trybunałem Stanu. Wnioski mniejszości do sprawozdań, zawierające wnioski o postawienie w stan oskar enia lub o pociągnięcie do odpowiedzialności przed Trybunałem Stanu powinny spełniać warunki wymagane przez przepisy Kodeksu postępowania karnego w stosunku do aktu oskar enia, je eli wnioski, nie odpowiadają warunkom określonym ustawą, odpowiednio przewodniczący Zgromadzeniu Narodowemu albo Marszałek Sejmu, w uzgodnieniu z Prezydium Sejmu, wzywa wnioskodawców do ich uzupełnienia w terminie 14 dni, wskazując niezbędny zakres uzupełnienia wniosku.
-158-

W przypadku nie uzupełnienia wniosku w terminie wniosek taki nie podlega rozpatrzeniu. Komisja Odpowiedzialności Konstytucyjnej przedstawia Zgromadzeniu Narodowemu sprawozdanie z przeprowadzonego postępowania wraz ze stosownym wnioskiem. 29. Z dniem podjęcia przez Zgromadzenie Narodowe uchwały o postawieniu Prezydenta w stan oskar enia przed Trybunałem Stanu sprawowanie urzędu przez Prezydenta ulega zawieszeniu. Podejmując uchwałę o postawieniu Prezydenta w stan oskar enia, Zgromadzenie Narodowe wybiera spośród członków Zgromadzenia dwóch oskarycieli, z których ka dy powinien spełniać warunki wymagane przez ustawę do powołania na stanowisko sędziego. Po podjęciu przez Zgromadzenie Narodowe uchwały o postawieniu Prezydenta w stan oskar enia Marszałek Sejmu przesyła, przewodniczącemu Trybunału Stanu, uchwałę Zgromadzenia Narodowego wraz z uchwałą Komisji Odpowiedzialności Konstytucyjnej albo wnioskiem mniejszości, które w dalszym postępowaniu przed Trybunałem Stanu stanowią akt oskar enia. 30. Komisja Odpowiedzialności Konstytucyjnej przedstawia Sejmowi sprawozdanie z prac nad ka dą przekazaną jej sprawą wraz z wnioskiem o pociągnięcie do odpowiedzialności przed Trybunałem Stanu lub o umorzenie postępowania w sprawie. Uchwała Sejmu o pociągnięciu do odpowiedzialności przed Trybunałem Stanu powoduje zawieszenie w czynnościach oso by, której dotyczy. Je eli uchwała, obejmuje tak e pociągnięcie do odpowiedzialności karnej osoby, która jest posłem lub senatorem, stanowi ona równocześnie wniosek o uchylenie immunitetu poselskiego lub senatorskiego. 31. Po podjęciu uchwały o pociągnięciu do odpowiedzialności przed Trybunałem Stanu Sejm wybiera spośród posłów, dwóch oskar ycieli, z których co najmniej jeden posiada kwalifikacje wymagane do zajmowania stanowiska sędziego. W razie utraty uprawnień przez oskar ycieli ich obowiązki do czasu wyboru nowych oskar ycieli wykonuje Marszałek Sejmu. Po wyborze oskar ycieli Marszałek Sejmu przesyła przewodniczącemu Trybunału Stanu, uchwałę Sejmu o pociągnięciu do odpowiedzialności przed Trybunałem Stanu wraz z uchwałą Komisji Odpowiedzialności Konstytucyjnej albo wnioskiem mniejszości, które w dalszym postępowaniu przed Trybunałem Stanu stanowią akt oskar enia. W wypadku konieczności uchylenia immunitetu poselskiego lub senatorskiego następuje to po wyra eniu przez Sejm lub Senat zgody na pociągnięcie do odpowiedzialności karnej.
-159-

ROZDZIAŁ VTI. WŁADZA SADOWNICZA TRYBUNAŁÓW

2. Trybunał Sianu

Po przekazaniu uchwały Sejmu o postawieniu w stan oskar enia przed Trybunałem Stanu nie mo na wszcząć postępowania karnego o ten sam czyn, a postępowanie wcześniej wszczęte ulega zawieszeniu. Sprawozdania i wnioski doręcza się odpowiednio wszystkim członkom Zgromadzenia Narodowego bądź posłom wraz z informacja o udostępnieniu do wglądu akt sprawy" akta te powinny być udostępnione przez okres nie krótszy ni 21 dni przed posiedzeniem, na którym sprawa ma bpc" rozpatrywana. Sprawozdanie Komisji Odpowiedzialności Konstytucyjnej mo e być przez organ, któremu zostało przedło one, zwrócone Komisji w celu uzupełnienia postępowania; zwracając sprawozdanie organ określa kierunek i zakres dalszego postępowania Komisji. 32. Postawienie Prezydenta w stan oskar enia mo e nastąpić uchwałą Zgromadzenia Narodowego, podjętą większością co najmniej 2/3 głosów ustawowej liczby członków Zgromadzenia Narodowego. Uchwałę o pociągnięciu do odpowiedzialności przed Trybunałem Stanu osób wymienionych w art. 1 ust l pkt-3-7oraz ust2 ustawy o TS Sejm podejmuje bezwzględną większością głosów w obecności co najmniej połowy ustawowej liczby posłów. Natomiast uchwałę o pociągnięciu do odpowiedzialności przed Trybunałem Stanu osób, o których mowa w art. 1 UST 1 pkt.2 ustawy o TS, Sejm podejmuje większością 3/5 ustawowej liczby posłów. Je eli Zgromadzenie Narodowe nie podejmie uchwały o postawieniu Prezydenta w stan oskar enia, wówczas przewodniczący Zgromadzenia Narodowego stwierdza umorzenie postępowania w sprawie. Niezale nie od treści wniosku Zgromadzenie Narodowe głosuje nad postawieniem Prezydenta w stan oskar enia. Je eli Zgromadzenie Narodowe podjęło uchwałę o postawieniu Prezydenta w stan oskar enia, a Komisja Odpowiedzialności Konstytucyjnej wnosiła o umorzenie postępowania wobec niego, nie przedstawiając w swoim sprawozdaniu wniosku mniejszości o postawienie wstań oskar enia, to aktem oskar enia jest uchwała o postawieniu w stan oskar enia wraz z wnioskiem wstępnym o postawienie w stan oskar enia. Akt oskar enia przewodniczący Zgromadzeniu Narodowemu przesyła przewodniczącemu Trybunału Stanu. Je eli Komisja Odpowiedzialności Konstytucyjnej występuje z wnioskiem o umorzenie w stosunku do Prezydenta postępowania z powodu przedawnienia lub śmierci, wówczas przewodniczący Zgromadzeniu Narodowemu stwierdza umorzenie postępowania w sprawie. 33. Je eli Sejm nie podejmie uchwały o pociągnięciu do odpowiedzialności przed Trybunałem Stanu osób wymienionych w art. 1 ustlpkt.3-7oraz ust2 ustawy o TS, wówczas Marszałek Sejmu stwierdza umorzenie postępowania w sprawie.
• 160-

Niezale nie od treści wniosku Sejm głosuje nad pociągnięciem do odpowiedzialności przed Trybunałem Stanu osób. Je eli Sejm podjął uchwałę o pociągnięciu do odpowiedzialności przed Trybunałem Stanu osób wymienionych powy ej, a Komisja Odpowiedzialności Konstytucyjnej wnosiła o umorzenie postępowania wobec nich, nie przedstawiając w swoim sprawozdaniu wniosku mniejszości o pociągnięcie do odpowiedzialności, to aktem oskar enia jest uchwała o pociągnięciu do odpowiedzialności przed Trybunałem Stanu wraz z wnioskiem wstępnym o pociągnięcie do odpowiedzialności. Akt oskar enia Marszałek Sejmu przesyła przewodniczącemu Trybunału Stanu. Je eli Komisja Odpowiedzialności Konstytucyjnej występuje z wnioskiem o umorzenie, w stosunku do wskazanych osób postępowania z powodu przedawnienia lub śmierci osoby, której postępowanie dotyczy, wówczas Marszałek Sejmu śmierdzą umorzenie postępowania w sprawie. Je eli po nadaniu biegu przez Marszałka Sejmu wnioskowi wstępnemu, a przed podjęciem uchwały o postawieniu w stan oskar enia lub o pociągnięciu do odpowiedzialności przed Trybunałem Stanu albo przed stwierdzeniem umorzenia postępowania w sprawie upłynie kadencja Sejmu, postępowanie w danej sprawie toczy się nadal po rozpoczęciu następnej kadencji Sejmu. Marszałek Sejmu kieruje sprawę do Komisji Odpowiedzialności Konstytucyjnej. 34. Komisja Odpowiedzialności Konstytucyjnej nie jest związana uchwałami podjętymi przez komisję sejmową, która uprzednio rozpatrywała daną sprawę; w poczet materiału dowodowego zalicza się dowody zebrane w dotychczasowym postępowaniu. Sejm nowej kadencji wybiera posłów oskar ycieli. 35. W pierwszej instancji Trybunał Stanu orzeka w składzie: przewodniczący i 4 członków. W drugiej instancji Trybunał Stanu orzeka w składzie: przewodniczący i 6 członków, z wyłączeniem sędziów, którzy uczestniczyli w rozpatrzeniu sprawy w pierwszej instancji. Je eli przy rozpatrywaniu sprawy przez Trybunał Stanu wyłoni się zagadnienie prawne wymagające zasadniczej wykładni ustawy, Trybunał mo e odroczyć rozpatrywanie sprawy i przekazać zagadnienie do rozstrzygnięcia pełnemu składowi Trybunału Stanu. Poza rozprawą Trybunał Stanu orzeka w składzie: przewodniczący i 2 członków. Trybunał Stanu rozpatruje sprawę w granicach określonych w akcie oskar enia, zaś oskar yciel nie mo e zarzucić oskar onemu innych czynów ni objęte aktem oskar enia.
• 161 -

ROZDZIAŁ VII. WŁADZA SĄDOWNICZA TRYBUNAŁÓW

3. Trybunat Konstytucyjny

Trybunał Stanu nie mo e przekazać sprawy Zgromadzeniu Narodowemu, Sejmowi albo Senatowi w celu uzupełnienia lub rozszerzenia przeprowadzonego postępowania. W postępowaniu przed Trybunałem Stanu udział obrońcy jest konieczny. Wykluczenie jawności rozprawy przed Trybunatem Stanu mo e uzasadnić wyłącznie wzgląd na bezpieczeństwo państwa lub tajemnicę państwową. Termin do wniesienia apelacji wynosi 30 dni i biegnie dla ka dego uprawnionego od daty doręczenia mu odpisu wyroku z uzasadnieniem. Termin do wniesienia za alenia wynosi 14 dni Od wyroku Trybunału Stanu wydanego w drugiej instancji kasacja nie przysługuje. Umorzenie albo warunkowe umorzenie postępowania przed Trybunałem Stanu mo e nastąpić jedynie na rozprawie. 36. Za czyny określone w art. 3 ustawy o TS, o ile nie wypełniają znamion przestępstwa, lub przestępstwa skarbowego Trybunał Stanu wymierza łącznie lub osobno następujące kary: 1) utratę czynnego i biernego prawa wyborczego w wyborach Prezydenta, w wyborach do Sejmu i do Senatu, w wyborach do Parlamentu Europejskiego oraz w wyborach organów samorządu terytorialnego, 2) zakaz zajmowania kierowniczych stanowisk lub pełnienia funkcji związanych ze szczególną odpowiedzialnością w organach państwowych i w organizacjach społecznych, utratę wszystkich albo niektórych orderów, odznaczeń i tytułów honorowych. Za naruszenie zakazów, o których mowa w art. 107 ust. 1 Konstytucji, Trybunał Stanu orzeka pozbawienie mandatu poselskiego. Kary dotyczące utraty praw i zakazów, mogą być orzekane na czas od 2 do 10 lat. W razie uznania przez Trybunał Stanu chocia by nieumyślnego popełnienia czynów określonych w art. 2 ust. 1. i art. 3 ustawy o TS, Trybunał orzeka odpowiednio w odniesieniu do Prezydenta - zło enie z urzędu, a w odniesieniu do pozostałych osób, z zastrze eniem USL la ustawy o TS, - utratę zajmowanego stanowiska, z którego pełnieniem związana jest odpowiedzialność przed Trybunałem Stanu. Trybunał Stanu z uwagi na znikomy stopień społecznej szkodliwości czynu lub szczególne okoliczności sprawy mo e poprzestać na uznaniu winy oskar onego. Za czyny stanowiące przestępstwo lub przestępstwo skarbowe Trybunał Stanu orzeka kary lub środki karne przewidziane w ustawach karnych. Je eli po rozpoczęciu rozprawy, a przed wydaniem wyroku, zostanie wybrany nowy skład Trybunału Stanu, rozprawę w danej instancji prowadzi od początku Trybunał Stanu w nowym składzie.
-162-

W zakresie odpowiedzialności przed Trybunałem Stanu senatorów stosuje się odpowiednio przepisy ustawy odnoszące się do odpowiedzialności przed Trybunałem Stanu posłów. W tym zakresie kompetencje Sejmu i jego organów przysługują odpowiednio Senatowi i jego organom. 3. Trybunał Konstytucyjny . 1. Konstytucyjna systematyzacja źródeł prawa oraz ich zhierarchizowanie spowodowały konieczność zapewnienia zgodności aktów ni szego rzędu z aktami prawnymi wy szego rzędu. Prymat Konstytucji w systemie źródeł obowiązującego prawa wymagał wprowadzenia ustawowych mechanizmów ochrony Konstytucji. Niezbędne w szczególności są rozwiązania prawne eliminujące niezgodność przepisów prawa z Konstytucją. 2. Idea sądowego orzekania o konstytucyjności ustaw ma rodowód anglosaski, ale pomysł wyodrębnienia Trybunału Konstytucyjnego został sformułowany w Austrii w 1885 r. przez Georga Jellinka („Ein Verfassungsgerichtshof fur Ósterreich"). Idee sądownictwa konstytucyjnego rozwijał Hans Kelsen („O istocie i wartości demokracji"). Wprowadził on do Konstytucji 1920 r. wyodrębniony organ uprawniony do kontroli zgodności prawa z konstytucją 3. Kontrola konstytucyjności ustaw mo e być sprawowana poza parlamentem, albo w ramach parlamentu. Wewnątrz-parlamentarna kontrola istnieje zawsze w ka dym państwie, natomiast pozaparlamentarna kontrola sprawowana mo e być przez sadownictwo powszechne (wzorzec amerykański), albo przez wyodrębnione organy (wzorzec europejski). Pozaparlamentarna kontroli zgodności ustaw z konstytucją funkcjonowała w państwach w, których silna była pozycja władzy wykonawczej. Kontrola tzw. rozproszona polegała z kolei na przyznaniu kompetencji orzekania o zgodności ustaw z konstytucją wszystkim sądom. Kontrolę taką wprowadzono (na przełomie XVIII i XIX w.) w Stanach Zjednoczonych. 4. Systemy sądowej kontroli konstytucyjności prawa w poszczególnych państwach ukształtowały ró norodnie. System amerykański czyli zdecentralizowany model sądowej kontroli konstytucyjności prawa charakteryzują cztery cechy: uniwersalność, dekoncentracja, konkretność i względność. Uniwersalność kontroli oznacza, e sądy mogą oceniać wszystkie akty normatywne oraz wszelkie działania przedstawicieli władzy wykonawczej. De-163-

ROZDZIAŁ VU. WŁADZA SĄDOWNICZA TRYBŁMAŁÓW

3. Trybunał Konstytucyjny

koncentracja kontroli przejawia się w uznaniu prawa wszystkich sądów do oceny zgodności aktu ni szego rzędu z aktem stojącym wy ej w hierarchii źródeł prawa. Konkretność oznacza, e ocena legalności i konstytucjonalności dokonywana jest w związku z określona sprawą rozpatrywaną przez sąd. Względność, to fakt, i uznanie w danej sprawie normy za niekonstytucyjną nie powoduje jej uchylenia, a jedynie jej niezastosowanie wdanej sytuacji. Europejski system kontynentalny, cechuje powierzenie kontroli konstytucyjności prawa sądowemu organowi centralnemu, (zwanemu trybunałem konstytucyjnym). Trybunały sprawują kontrolę konstytucyjności prawa na zasadzie wyłączności. Systemu mieszany, charakteryzuje dualizm kontroli konstytucyjności prawa (badanie zgodności prawa z konstytucją sprawiają sądy powszechne oraz centralny sąd konstytucyjny). System francuski przewiduje, e organem kontroli konstytucyjności prawa jest Rada Konstytucyjna, która sprawuje wyłącznie kontrolę o charakterze prewencyjnym. Znaczną rolę w sprawowaniu kontroli konstytucyjności prawa ma tak e sądownictwo administracyjne. System brytyjski ze względu na to, e Wielka Brytania nie posiada konstytucji (w znaczeniu formalnym) przewiduje, e kontrolę prawa sprawują wszystkie sądy powszechne, chocia spod tej kontroli w zasadzie wyłączone są akty wydawane przez parlament. 5. Istnienia sądownictwa konstytucyjnego nie przewidywało ustawodawstwo Polski okresu międzywojennego, stosownego organu nie powołano ani na mocy przepisów konstytucji Marcowej z 1921 r., ani te Konstytucji Kwietniowej z 1935 r. 6. Prace nad ustanowieniem Trybunału Konstytucyjnego podjęto w 1981 i Uchwalona została nowela konstytucyjna z 26 marca 1982 n, przewidująca utworzenie Trybunału Konstytucyjnego. Kolejnym etapem było uchwalenie ustawy o Trybunale Konstytucyjnym w dniu 29 kwietnia 1985 1 Pozycja ustrojowa i zakres kompetencji ówczesnego Trybunału ró niły się nieco od rozwiązań obecnych. Orzeczenia Trybunału w sprawie konstytucyjności ustaw dzieliły się na dwie grupy: te, które były ostateczne i te, które Sejm mógł po rozpatrzeniu odrzucić uchwałą podjętą większością 2/3 głosów. Trybunał Konstytucyjny niemal od samego początku uzyskał stosunkowo niezale ną pozycję,, chocia jeszcze w 1989 | Sejm posiadał uprawnienie do odrzucania orzeczeń Trybunału w sprawie niezgodności ustawy 1 konstytucją. Pozycja Trybunału Konstytucyjnego wymagała wówczas umocnienia.
- 164-

Zgodnie z uchwałą z dnia 20 października 1993 r. jeśli Trybunał orzeknie o niezgodności ustawy z konstytucją, a Sejm nie odrzuci tego orzeczenia, to ustawa ta przestaje obowiązywać. Pełnię atrybutów sądu konstytucyjnego Trybunał uzyskał dopiero wraz z wejściem w ycie Konstytucji z 1997r. oraz ustawy z dnia 1 sierpnia 1997 r. o Trybunale Konstytucyjnym (która ju była przedmiotem nowelizacji). 7. Trybunał Konstytucyjny jest władzą odrębną i niezale ną od władzy ustawodawczej i wykonawczej (art. 173 Konstytucji RP), aczkolwiek zarówno Sejm, jak i Prezydent posiadają pewne uprawnienia kreacyjne wobec Trybunału. Trybunał zajmuje pozycję odrębną równie w stosunku do Trybunału Stanu i w stosunku do sądów, tak e Sądu Najwy szego i Naczelnego Sądu Administracyjnego. Trybunał Konstytucyjny wydaje wyroki w imieniu Rzeczypospolitej Polskiej (art. 174 Konstytucji RP) oraz sprawuje władzę sądowniczą (art. 10 ust. 2 Konstytucji RP). Ustrój i kompetencje Trybunału Konstytucyjnego reguluje Konstytucja RP (art. 173, 174 i art. 188 -197 Konstytucji RP) oraz ustawa z dnia 1 sierpnia 1997 r. o Trybunale Konstytucyjnym (Dz .U. Nr 102 poz. 643 z późn. zm.). 8. W skład Trybunału Konstytucyjnego wchodzi: piętnastu sędziów Trybunału wybieranych przez Sejm na 9 letnią kadencję spośród kandydatów przed stawionych przez co najmniej 50 posłów lub Prezydium Sejmu. Uchwała w spra wie wyboru sędziego Trybunału zapada bezwzględną większością głosów w obecności co najmniej połowy ogólnej liczby posłów(art.5 ustawy o TK). Prezesa i Wiceprezesa Trybunału powołuje Prezydent RP spośród dwóch kandydatów przedstawionych na ka de stanowisko przez Zgromadzenie Ogólne Sędziów Trybunału Konstytucyjnego (art. 194. Ust. 2 Konstytucji RP). Kandydatów tych wybiera Zgromadzenie Ogólne spośród sędziów Trybunału, którzy w głosowaniu tajnym uzyskali kolejno największą liczbę głosów. Kadencja liczona jest indywidualnie dla poszczególnych sędziów, co pozwala uniknąć sytuacji jednoczesnego powoływania całego składu albo znacznej liczby sędziów. Sędzią Trybunału mo e być osoba, która wyró nia się wiedzą prawniczą (art. 194 Konstytucji) i posiada kwalifikacje wymagane do zajmowania stanowiska sędziego Sądu Najwy szego lub Naczelnego Sądu Administracyjnego (art. 5 ust. 3 ustawy o TK). Kandydat musi więc wykazać się nie tylko ukończonymi studiami prawniczymi i odbytą odpowiednią aplikacją zakończoną egzaminem, ale równie min. 10-letnim doświadczeniem w pracy w zawodzie prawniczym. Wymóg ten nie dotyczy jednak profesorów i doktorów habilitowanych nauk prawnych. Osoba wybrana na stanowisko sędziego Trybunału składa wobec Prezydenta Rzeczypospolitej ślubowanie.
-165-

ROZDZIAŁ VU. WŁADZA SĄDOWNICZA TRYBUNAŁÓW

3. Trybunał Konstytucyjny

9. Sędziowie Trybunału Konstytucyjnego w sprawowaniu swojego urzę du są niezawiśli i podlegają tylko Konstytucji (art. 195 ust. 1 Konstytucji). Do gwarancji niezawisłości sędziego TK zalicza się wyłączenie mo liwości ponownego wyboru do składu TK, zakaz usuwania sędziego ze stanowiska w trakcie kadencji, zakaz przynale ności do partii politycznej, związku zawodowego albo prowadzenia działalności publicznej nie dającej się pogodzić z zasadami niezale ności sądów i niezawisłości sędziów w okresie zajmowania stanowiska sędziego TK. Sędziego nie mo na usunąć ze stanowiska, kadencja jego mo e jedynie zostać skrócona z powodu wygaśnięcia mandatu. 10. Mandat sędziego Trybunału Konstytucyjnego wygasa na skutek: 1) zrzeczenia się stanowiska sędziego Trybunału, 2)stwierdzenia orzeczeniem komisji lekarskiej trwałej niezdolności do pełnienia obowiązków sędziego Trybunału z powodu choroby, ułomności lub upadku sił, 3) skazania prawomocnym wyrokiem sądu, 4) prawomocnego orzeczenia dyscyplinarnego o skazaniu na karę usunięcia ze stanowiska sędziego Trybunału. Wygaśnięcie mandatu z powy szych przyczyn stwierdza Zgromadzenie Ogólne. Natomiast wygaśnięcie mandatu sędziego Trybunału na skutek śmierci stwierdza prezes Trybunału. Sędziemu Trybunału przysługuje immunitet Zgodę na pociągnięcie do odpowiedzialności karnej lub pozbawienie wolności sędziego wyra a Zgromadzenie Ogólne Sędziów Trybunału. 11. Sędzia TK odpowiada dyscyplinarnie za naruszenie przepisów prawa, uchybienie godności swego urzędu lub inne nieetyczne zachowanie, mogące podwa yć zaufanie do jego osoby. W postępowaniu dyscyplinarnym organem jest Trybunał Konstytucyjny, który orzeka: 1) w pierwszej instancji - w składzie pięciu sędziów Trybunału, 2 )w drugiej instancji - w pełnym składzie sędziów Trybunału. Sędziów do składów orzekających i rzecznika dyscyplinarnego ustala w drodze losowania Zgromadzenie Ogólne. Od orzeczeń dyscyplinarnych nie przysługuje kasacja. Karami dyscyplinarnymi są: 1) upomnienie. 2) nagana, 3) usunięcie ze stanowiska sędziego Trybunału. 12. Organami Trybunału Konstytucyjnego są: 1) Zgromadzenie Ogólne, 2) prezes Trybunału. Zgromadzenie Ogólne tworzą sędziowie Trybunału. Prezes Trybunału zwołuje co najmniej raz w roku Zgromadzenie Ogólne, na którym omawia się działalność Trybunału oraz problemy wynikające z jego orzecznictwa. W Zgromadzeniu Ogólnym mają prawo wziąć udział: a > przewodniczący zain-166-

teresowanych komisji sejmowych, b) przewodniczący zainteresowanych komisji senackich, c) Prezes Najwy szej Izby Kontroli, d) Minister Sprawiedliwości - Prokurator Generalny, e) Pierwszy Prezes Sądu Najwy szego, 0 Prezes Naczelnego Sądu Administracyjnego, g) Rzecznik Praw Obywatelskich i Rzecznik Praw Dziecka. O zwołaniu Zgromadzenia Ogólnego prezes Trybunału zawiadamia Prezydenta Rzeczypospolitej, Marszałka Sejmu, Marszałka Senatu i Prezesa Rady Ministrów, którzy mogą wziąć udział w Zgromadzeniu Ogólnym bądź delegować swojego przedstawiciela. Do kompetencji Zgromadzenia Ogólnego nale y: a) uchwalanie regulaminu Trybunału, b) wybór kandydatów na prezesa i wiceprezesa Trybunału, c) uchwalanie statutu Biura Trybunału, d) uchwalenie projektu dochodów i wydatków Trybunału, e) zatwierdzanie informacji przekazywanych Sejmowi i Senatowi dotyczących istotnych problemów wynikających z działalności i orzecznictwa Trybunału. Zgromadzenie Ogólne podejmuje uchwały, je eli bierze w nim udział co najmniej 2/3 ogólnej liczby sędziów Trybunału, w tym prezes lub wiceprezes Trybunału. Uchwały Zgromadzenia Ogólnego zapadają zwykłą większością głosów, chyba e ustawa stanowi inaczej. Głosowanie jest jawne, o ile aden z sędziów Trybunału nie za ąda głosowania tajnego. Prezesa i wiceprezesa Trybunału powołuje Prezydent Rzeczypospolitej spośród dwóch kandydatów przedstawionych na ka de stanowisko przez Zgromadzenie Ogólne. Kandydatów na stanowisko prezesa lub wiceprezesa Trybunału wybiera Zgromadzenie Ogólne spośród sędziów Trybunału, którzy w głosowaniu tajnym uzyskali kolejno największą liczbę głosów. Wybór powinien być dokonany nie później ni trzy miesiące przed upływem kadencji urzędującego prezesa lub wiceprezesa. W przypadku opró nienia stanowiska prezesa lub wiceprezesa Trybunału wyboru kandydatów dokonuje się w terminie jednego miesiąca. Prezes Trybunału reprezentuje Trybunał na zewnątrz oraz wykonuje czynności określone w ustawie i regulaminie. Wiceprezes Trybunału zastępuje prezesa w czasie jego nieobecności oraz wykonuje inne obowiązki wynikające z ustalonego przez prezesa Trybunału podziału czynności. 13. Trybunał Konstytucyjny orzeka w sprawach: 1) zgodności ustaw i umów międzynarodowych z Konstytucją, 2) zgodności ustaw z ratyfikowanymi umowami międzynarodowymi, których ratyfikacja wymagała uprzedniej zgody wyra onej w ustawie, 3) zgodności przepisów prawa, wydawanych przez centralne organy państwowe, z Konstytucją, ratyfikowanymi umowami międzynarodowymi i ustawami, 4) zgodności z Konstytucją celów lub działalności partii politycznych, 5) skargi konstytucyjnej, którą mo e wnieść ka dy, czyje konstytucyjne wolności lub prawa zostały naruszone, 6) rozstrzyga
-167-

ROZDZIAŁ VU. WŁADZA SĄDOWNICZA TRYBUNAŁOW

3. Trybunał Konstytucyjny

spory kompetencyjne pomiędzy centralnymi konstytucyjnymi organami państwa ( ani89 Konstytucji RP). 14. Kontroli podlegają jedynie akty obowiązujące, co do których obowiązuje vacatio legis, bądź te zostały skierowane do podpisu Prezydenta. Utrata mocy obowiązującej kontrolowanego aktu przed wydaniem orzeczenia skutkuje umorzeniem postępowania (art. 39 ust. 1 pkt.3 ustawy o TK), chyba e wydanie orzeczenia przez Trybunał jest konieczne dla ochrony konstytucyjności wolności i praw (art. 39 ust 3 ustawy o TK). Kontrola zgodności aktu normatywnego lub ratyfikowanej umowy międzynarodowej z Konstytucją dokonywana jest w oparciu o trzy kryteria (art. 42 ustawy o TK) eksponowane w doktrynie. Podstawowe kryterium ma charakter materialna, gdy Trybunał bada treściową zgodność badanego aktu lub umowy z Konstytucją, ratyfikowanymi umowami międzynarodowymi i ustawami. Drugie kryterium ma charakter kompetencyjny, gdy Trybunał bada czy organ wydający wskazany akt normatywny lub zawierający i ratyfikujący umowę był do tego upowa niony. Trzecie kryterium ma charakter proceduralny, albowiem Trybunał bada respektowanie procedury przewidzianej przez przepisy prawa do trybu wymaganego przepisami do wydania aktu normatywnego lub zawarcia i ratyfikacji umowy międzynarodowej. Trybunał Konstytucyjny dokonuje dwojakiego rodzaju kontroli norm: kontroli prewencyjnej (a priori ) i kontroli następczej (a posteriori). Wstępna kontrola konstytucyjności przepisów prawa, tzw. kontrola prewencyjna (a priori), przeprowadzona jest na wniosek Prezydenta w celu stwierdzenia zgodności z Konstytucją ju uchwalonej przez Sejm i Senat ustawy i przedstawionej Prezydentowi do podpisu oraz umowy międzynarodowej przedstawionej Prezydentowi do ratyfikacji. Następczą (a posteriori) kontrolą Trybunału mogą zostać objęte: ustawy, umowy międzynarodowe oraz inne przepisy prawa wydawane przez centralne organy państwowe. W doktrynie prawa podnosi się, e mo e ona być przeprowadzana w następstwie inicjatywy konkretnej, w postaci pytań prawnych, bądź te wskutek inicjatywy abstrakcyjnej, w postaci wniosków. Inicjatywa konkretna związana jest z konkretną sprawa zawisłą przed sądem i przyjmuje postać pytania prawnego. Inicjatywa abstrakcyjna mo e przybrać postać inicjatywy powszechnej lub inicjatywy szczególnej. Inicjatywa powszechna polega na uprawnieniu do kwestionowania konstytucyjności ka dego aktu normatywnego. Inicjatywa szczególna polega na mo liwości kwestionowania konstytucyjności jedynie tych aktów normatywnych, których treść dotyczy zakresu działania wnioskodawcy.
- 16S-

15. Do kompetencji Trybunału Konstytucyjnego nale y równie rozstrzyganie sporów kompetencyjnych pomiędzy centralnymi konstytucyjnymi organami państwa (art. 189 Konstytucji; art. 53 ust. 1 ustawy o TK). Spory kompetencyjne są dwojakiego rodzaju: spór kompetencyjny pozytywny, gdy dwa lub więcej centralne konstytucyjne organy państwa uznały się za właściwe do rozstrzygnięcia tej samej sprawy lub wydał w niej rozstrzygnięcie oraz spór kompetencyjny negatywny, gdy organy te uznały się za niewłaściwe do rozstrzygnięcia określonej sprawy. 16. Zakresem działania Trybunału Konstytucyjnego objęte równie jest orzekanie w sprawach zgodności z Konstytucją celów lub działalności partii politycznych. Badanie celów partii, oznaczające w praktyce kontrolę statutu i programu, odbywa się przy zastosowaniu procedury kontroli norm. Badanie działalności partii odbywa się w oparciu o przepisy kodeksu postępowania karnego. Wnioski w sprawie zgodności z Konstytucją celów partii politycznych, określonych w statucie lub w programie, Trybunał rozpoznaje na zasadach i w trybie przewidzianym dla rozpoznania wniosków w sprawie zgodności aktów normatywnych z Konstytucją. Wydanie orzeczenia przez Trybunał o sprzeczności celów partii z Konstytucją oznacza odmowną decyzję sądu w sprawie wniosku o wpis partii do ewidencji, a w przypadku partii ju wpisanej, sąd prowadzący ewidencję wydaje postanowienie o wykreśleniu wpisu partii z ewidencji. 17. Trybunał Konstytucyjny uprawniony jest równie do rozstrzygania, na wniosek Marszałka Sejmu, w sprawie stwierdzenia przeszkody w sprawowaniu urzędu przez Prezydenta Rzeczypospolitej, gdy Prezydent nie jest w stanie zawiadomić Marszałka Sejmu o niemo ności sprawowania urzędu. W razie uznania przejściowej niemo ności sprawowania urzędu przez Prezydenta Trybunał powierza Marszałkowi Sejmu tymczasowe wykonywanie obowiązków Prezydenta Rzeczypospolitej (art. 131 ust. 1 Konstytucji). 18. Trybunału Konstytucyjny pełni ponadto funkcję informacyjną, czyli informuje Sejm i Senat o istotnych problemach, wynikających z działalności i orzecznictwa Trybunału, a tak e funkcją sygnalizacyjną, realizowaną poprzez zawiadamianie organu stanowiącego prawo o stwierdzonych uchybieniach i lukach w prawie, których usunięcie jest niezbędne dla zapewnienia spójności systemu prawnego RP (art. 4 ustawy o TK). Konstytucja RP z 1997 r. pozbawiła Trybunał Konstytucyjny kompetencji dokonywania powszechnie obowiązującej wykładni ustaw.
-169-

ROZDZIAŁ VIII WŁADZA SADOWNICZA TRYBUSAŁÓW

19. Trybunał w toku postępowania powinien zbadać wszystkie istotne okoliczności w celu wszechstronnego wyjaśnienia sprawy. Trybunał nie jest związany wnioskami dowodowymi uczestników postępowania i mo e z urzędu dopuścić dowody, jakie uzna za celowe dla wyjaśnienia sprawy. Sądy i inne organy władzy publicznej są obowiązane udzielić Trybunałowi pomocy i na jego ądanie przedstawić akra postępowania, wiąące się z postępowaniem przed Trybunałem. Trybunał mo e zwracać się do Sądu Najwy szego oraz Naczelnego Sądu Administracyjnego o informacje, co do wykładni określonego przepisu prawa w orzecznictwie sądowym. 20. Trybunał Konstytucyjny orzeka: po pierwsze: w pełnym składzie w sprawach: a) sporów kompetencyjnych pomiędzy centralnymi konstytucyjnymi organami państwa, o stwierdzenie przeszkody w sprawowaniu urzędu przez Prezydenta Rzeczypospolitej oraz powierzeniu Marszałkowi Sejmu tymczasowego wykonywania obowiązków Prezydenta Rzeczypospolitej, b) zgodności z Konstytucją celów lub działalności partii politycznych, c) z wniosku Prezydenta Rzeczypospolitej o stwierdzenie zgodności ustawy z Konstytucją przed jej podpisaniem lub umowy międzynarodowej z Konstytucją przed jej ratyfikacją, d) o szczególnej zawiłości, z inicjatywy prezesa Trybunału lub gdy z wnioskiem o rozpoznanie zwróci się skład orzekający wyznaczony do rozpoznania danej sprawy albo w sprawach, w których szczególna zawiłość wią e się z nakładami finansowymi nie przewidzianymi w ustawie bud etowej, a w szczególności gdy skład orzekający zamierza odstąpić od poglądu prawnego wyra onego w orzeczeniu wydanym w pełnym składzie; po drugie: w składzie pięciu sędziów Trybunału w sprawach: a) zgodności ustaw albo ratyfikowanych umów międzynarodowych z Konstytucją, b) zgodności ustaw z umowami międzynarodowymi, których ratyfikacja wymagała uprzedniej zgody wyra onej w ustawie; po trzecie: w składzie trzech sędziów Trybunału w sprawach: a) zgodności innych aktów normatywnych z Konstytucją, ratyfikowanymi umowami międzynarodowymi i ustawami, b) za aleń na odmowę nadania biegu wnioskom o stwierdzenie zgodności aktu normatywnego z Konstytucją, ratyfikowanymi umowami międzynarodowymi lub ustawami oraz skargom konstytucyjnym, c) wyłączenia sędziego. 21. Uczestnikami postępowania przed Trybunałem Konstytucyjnym są; 1) podmiot, który zło ył wniosek lub skargę konstytucyjną, 2) organ, który wydał akt objęty wnioskiem lub skargą konstytucyjną, 3) sąd, który przedstawił Trybunałowi Konstytucyjnemu pytanie prawne, o ile zgłosił udział w postępowaniu wszczętym na skutek tego pytania prawnego i wyznaczył spośród sędziów tego sądu umocowanego przedstawiciela 4) organ statutowy

3. Trybunał Konstytucyjny

partii - w sprawach o stwierdzenie zgodności celów lub działalności partii politycznych z Konstytucją, 5) centralny konstytucyjny organ państwa, którego dotyczy spór kompetencyjny, 6) przedstawiciele Sejmu, Prezydenta Rzeczypospolitej i Ministra Spraw Zagranicznych - w sprawach o stwierdzenie zgodności z Konstytucją umów międzynarodowych ratyfikowanych w trybie arL 89 ust. 1 Konstytucji, 7) przedstawiciele Prezydenta Rzeczypospolitej i Ministra Spraw Zagranicznych - w sprawach o stwierdzenie zgodności z Konstytucją innych ratyfikowanych umów międzynarodowych, 8) Rzecznik Praw Obywatelskich, je eli zgłosił udział w postępowaniu dotyczącym skargi konstytucyjnej, 9) Prokurator Generalny. 22. Wszczęcie postępowania przed Trybunałem następuje na podstawie wniosku, pytania prawnego albo skargi konstytucyjnej uprawnionego podmiotu. Wniosek albo pytanie prawie powinny odpowiadać wymaganiom dotyczącym pism procesowych, a ponadto zawierać: 1) wskazanie organu, który wydał kwestionowany akt normatywny, 2) określenie kwestionowanego aktu normatywnego lub jego części, 3) sformułowanie zarzutu niezgodności z Konstytucją, ratyfikowaną umową międzynarodową lub ustawą kwestionowanego aktu normatywnego, 4) uzasadnienie postawionego zarzutu, z powołaniem dowodów na jego poparcie. Wniosek pochodząc od organu lub organizacji powinien zawierać tak e powołanie przepisu prawa lub statutu, wskazującego, e kwestionowana ustawa lub inny akt normatywny dotyczy spraw objętych ich zakresem działania. Pytanie prawne powinno tak e wskazywać, w jakim zakresie odpowiedź na pytanie mo e mieć wpływ na rozstrzygnięcie sprawy, w związku z którą pytanie zostało postawione, a ponadto wymienić organ, przed którym toczy się postępowanie w sprawie oraz oznaczenie sprawy. 23. Zgodnie z art. 79 USL 1 Konstytucji RP: „Ka dy, czyje konstytucyjne wolności lub prawa zostały naruszone, ma prawo, na zasadach określonych w ustawie, wnieść skargę do Trybunału Konstytucyjnego, w sprawie zgodności z Konstytucją ustawy lub innego aktu normatywnego, na podstawie którego sąd lub organ administracji publicznej orzekł ostatecznie o jego wolnościach lub prawach, albo o jego obowiązkach określonych w Konstytucji". Zakres konstytucyjnych wolności, praw i obowiązków wskazuje jednocześnie na zakres podmiotów uprawnionych do skierowania skargi w razie ich naruszenia. Istotnym okazało się rozstrzygnięcie wątpliwości, czy prawo wniesienia skargi odnosi się jedynie do osób fizycznych. Zgodnie z wyrokiem Trybunału Konstytucyjnego z dnia 24 lutego 1999 r. (SK 4/98) „z u ytych przez ustrojodawcę określeń odnoszących się do zakresu podmiotowego konsty-171-

-170-

ROZDZIAŁ VU. WŁADZA SĄDOWNICZA TRYBUNAŁÓW

3. Trybunał Konstytucyjny

tucyjnych wolności, praw i obowiązków najszerszy zakres mają niewątpliwie takie określenia jak: „wszyscy", „nikt" i „ka dy". Skoro ustrojodawca u ył w Konstytucji RP, w odniesieniu do zakresu podmiotowego zasady równości określeń „wszyscy" i „nikt", a nie innych stosowanych w tekście Konstytucji określeń (np. „obywatel" i „człowiek"), nie mo na twierdzić, e zasada ta stosuje się dzisiaj tylko do obywateli. Przyjąć nale y, e zakres podmiotowy zasady równości rozciągnięty został w art. 32 na „ogół osób", objął więc tak osoby fizyczne, jak i osoby prawne". Skarga konstytucyjna mo e być wniesiona po wyczerpaniu drogi prawnej, o ile droga ta jest przewidziana, w ciągu 3 miesięcy od doręczenia skar ącemu prawomocnego wyroku, ostatecznej decyzji lub innego ostatecznego rozstrzygnięcia. Skargę Trybunał rozpoznaje na zasadach i w trybie przewidzianym dla rozpoznawania wniosków o stwierdzenie zgodności ustaw z Konstytucją oraz innych aktów normatywnych z Konstytucją lub ustawami. Skarga poza wymaganiami dotyczącymi pisma procesowego powinna zawierać: 1) dokładne określenie ustawy lub innego aktu normatywnego, na podstawie którego sąd lub organ administracji publicznej orzekł ostatecznie o wolnościach lub prawach albo obowiązkach określonych w Konstytucji i w stosunku do którego skar ący domaga się stwierdzenia niezgodności z Konstytucją, 2) wskazanie, jakie konstytucyjne wolności lub prawa i w jaki sposób - zdaniem skar ącego - zostały naruszone, 3) uzasadnienie skargi, z podaniem dokładnego opisu stanu faktycznego. Skarga podlega wstępnemu rozpoznaniu. Trybunał mo e wydać postanowienie tymczasowe o zawieszeniu lub wstrzymaniu wykonania orzeczenia w sprawie, której skarga dotyczy, je eli wykonanie wyroku, decyzji lub innego rozstrzygnięcia mogłoby spowodować skutki nieodwracalne, wią ące się z du ym uszczerbkiem dla skar ącego lub gdy przemawia za tym wa ny interes publiczny lub inny wa ny interes skar ącego. 24. Trybunał mo e rozpoznać na posiedzeniu tzw. niejawnym skargę konstytucyjną, je eli z przedstawionych na piśmie stanowisk uczestników postępowania bezspornie wynika, e akt normatywny. na podstawie którego sąd lub organ administracji publicznej orzekł ostatecznie o konstytucyjnych wolnościach lub prawach albo obowiązkach skar ącego, jest niezgodny z Konstytucją. S Wydane w tym trybie orzeczenie podlega ogłoszeniu, (art. 59, ust. 2, ustawy o TK).
-172-

25. Trybunał Konstytucyjny w przedmiocie orzekania jest związany granicami wniosku, pytania prawnego lub skargi. Trybunał wydaje orzeczenie po niejawnej naradzie sędziów składu orzekającego. Narada obejmuje dyskusję i głosowanie nad mającym zapaść orzeczeniem i zasadniczymi motywami rozstrzygnięcia oraz sporządzenie orzeczenia. Orzeczenie Trybunału mo e odnosić się do całego aktu normatywnego albo do poszczególnych jego przepisów. 26. Trybunał wydaje wyroki w sprawach dotyczących : 1) zgodności ustaw i umów międzynarodowych z Konstytucją, 2) zgodności ustaw z ratyfikowanymi umowami międzynarodowymi, których ratyfikacja wymagała uprzedniej zgody wyra onej w ustawie, 3) zgodności przepisów prawa, wydawanych przez centralne organy państwowe, z Konstytucją, ratyfikowanymi umowa mi międzynarodowymi i ustawami, 4) skarg konstytucyjnych, 5) zgodności z Konstytucją celów lub działalności partii politycznych. Trybunał wydaje postanowienia w sprawach: 1) rozstrzygania sporów kompetencyjnych pomiędzy centralnymi konstytucyjnymi organami państwa, 2) rozstrzygania o stwierdzeniu przeszkody w sprawowaniu urzędu przez Prezydenta Rzeczypospolitej, 3) powierzenia Marszałkowi Sejmu tymczasowego wykonywania obowiązków Prezydenta Rzeczypospolitej, 4) innych, nie wymagających wydania wyroku.

-173-

ROZDZIAŁ VIII. IZBY MORSKIE

2. Charakter prawny izb morskich / 3. Konotacje historyczne

ROZDZIAŁ VIII. IZBY MORSKIE
1. Uwagi wprowadzające 1. Konstytucja stanowi, e władzę sądowniczą sprawują sądy i trybunały (art. 10 ust. 2) i e stanowią one władzę odrębną i niezale ną od innych (art. 173), a tak e, e wymiar sprawiedliwości sprawują: Sąd Najwy szy, sądy powszechne, sądy administracyjne oraz sądy wojskowe (art. 175 ust.1). Wymagają uwzględnienia w omawianym zakresie organy quasi-sądowe, które funkcjonują przy sądach i są z nimi powiązane funkcjonalnie czy nawet organizacyjnie, a tak e organy, które stanowią antycypację sądową. Uwzględnić zatem trzeba izby morskie jako organ powiązany z sądami oraz sądy polubowne, których wyroki mają moc równą wyrokom sądu państwowego.

Stosowne decyzje obok izb morskich podejmują jeszcze dwa organy: sądy i urzędy morskie. Sądy rozpoznają sprawy i orzekają w sprawach np. cywilnych i karnych, urzędy morskie działają natomiast w zakresie słu by eglarskiej. 3. W doktrynie podnosi się konieczność ujednolicenia systemu sądownictwa morskiego zwłaszcza poprzez utworzenie wydziałów morskich w sądach powszechnych, które swoja właściwością objęłyby całokształt zagadnień związanych z problematyką morską. Mo liwość zło enia apelacji do Sądu Apelacyjnego w Gdańsku od orzeczeń izb morskich pozwala sądzić, i w przyszłości całokształt zagadnień związanych z problematyką morską zostanie wprost objęty kognicją sadową. 4. Problem natury prawnej izb morskich pojawił się w związku ze skargą zło oną do Europejskiego Trybunału w Strasbourgu w odniesieniu do orze czenia Izby Morskiej w sprawie zatonięcia promu „Heweliusz". Skar ący podnosili m.in. to samość podmiotu prowadzącego postępowanie dochodzeniowe i postępowanie orzekające. Rząd Polski natomiast kontrargumentował, i izby morskie nie są sądami, a w związku z tym ich orzeczenia nie podlegają jurysdykcji Europejskiego Trybunału. 3. Konotacje historyczne 1. Organy powołane do badania wypadków morskich funkcjonują w wielu krajach jako organy powiązane z sądami bądź to jako organy samodzielne. 2. Na konieczność uregulowania prawnego kwestii związanych z bezpieczeństwem eglugi morskiej i wypadkami morskimi zwrócono uwagę w XIX w. Na szczególną uwagę zasługuje uchwalona w 1846 r. w Wielkiej Brytanii ustawa regulująca eglugę parową (Steam Navigation Act). Kwestię badania wypadków morskich uregulowano w 1854 r. Z czasem kolejne państwa tworzyły organy, których zadaniem było badanie wypadków morskich (Francja - w 1891 r.). 3. W okresie międzywojennym oraz w okresie po II wojnie światowej w Polsce problematykę izb morskich regulowały przepisy ustawy z dnia 18 marca 1925 r. o izbach morskich (Dz. U. z dnia 10 kwietnia 1925 r. Nr 36. poz. 243).
-175-

2. Charakter prawny izb morskich 1. Określenie natury prawno - ustrojowej izb morskich nie jest proste. Przepisy prawa pozwalają na wyró nienie trzech kategorii zadań izb morskich, ró nie zresztą je klasyfikując. Po pierwsze, izba morska jest organem prowadzącym dochodzenie w sprawach wypadków morskich i w tym względzie spełnia funkcje analogiczne jak organy ścigania. Po drugie, jest ona organem orzekającym w sprawach wypadków morskich, który to organ posiada funkcje orzecznicze w aspekcie posiadania upragnienia do pozbawienia prawa wykonywania zawodu, co przypomina rolę quasi sadu karnego, tym bardziej, e w tym zakresie mo liwe staje się zło enie apelacji do Sądu Apelacyjnego w Gdańsku. Po trzecie, spełnia ona funkcję w zakresie rejestracji praw własności, co jest analogiczne do sądowych zadań w zakresie rejestrowania spółek czy stowarzyszeń. Zadania co do ochrony prawnej lokalizują izby morskie w grupie organów ochrony prawnej a przez ich funkcję orzeczniczą i rejestracyjną pozwalają traktować je jako organy quasi-sądowe. 2. Izby morskie nie są jedynymi organami ochrony prawnej władnymi do podejmowania decyzji w sprawach tzw. morskich.
-174-

ROZDZIAŁ VIII. IZBY MORSKIE

4. Podstawa normatywna i zakres właściwości

Ten akt prawny był wielokrotnie nowelizowany i obowiązywał do końca 1961r tj. do wejścia w ycie ustawy z dnia 1 grudnia 1961 r. o izbach morskich. (Dz. U. z dnia 15 grudnia 1961 r.). 4. Polskie ustawodawstwo morskie jest w zasadzie pochodzenia niemieckiego. Ustawa o izbach morskich z 1925 r. była wzorowana na niemieckiej ustawie w przedmiocie dochodzenia wypadków morskich z 27 lipca 1877 r. (Dz. Ust. Rzeszy Niemieckiej, str. 549). Zgodnie z brzmieniem pierwotnym przepisu art. 1 powołanej ustawy „Przy sądzie powiatowym w Wejherowie i Urzędzie Marynarki Handlowej w Gdańsku ustanawia się izby morskie". Zadaniem izb morskich było przeprowadzenie dochodzeń i wydawanie orzeczeń w sprawach wypadków morskich, którym ulegają statki handlowe. Nowelą z 1930 r. (Dz.U. z 1930 r. Nrl7, poz. 1?6) zmieniono siedzibę izby morskiej z Wejherowa na Gdynię. W pozostałym zakresie przepis obowiązywał bez zmian. Kolejna nowelizacja przepisu art. 1 zd.l ustawy o izbach morskich nastąpiła w 1949 (Dz.U. z 1949 r. Nr 41, poz. 295), kiedy to wprowadzono przepis w brzmieniu: „Przy sądach grodzkich w Gdyni i Szczecinie ustanawia się izby morskie". Przepis an. 30 ustawy stanowił natomiast, i przy sądzie okręgowym w Starogardzie ustanawia się odwoławczą izbę morską, i Nowela Dz.U. 1930 r. Nr 76, poz. 600) siedzibę odwoławczej izby morskiej ustanowiła w Gdyni przy wydziale zamiejscowym sądu okręgowego w Starogardzie. Kolejna nowela (Dz.U. 1933 r. Nr 18, poz. 117 siedzibę odwoławczej izby morskiej ustanowiła przy sądzie okręgowym w Gdyni). Izba morska odwoławcza urzędowała kolegialnie i składała się z przewodniczącego oraz 6 ławników (z których przynajmniej trzej winno było posiadać dyplomy kapitana wielkiej eglugi i odpowiednią praktykę morską). Przewodniczącego oraz jego zastępcę mianował Minister Sprawiedliwości spośród sędziów państwowych na przeciąg trzech lat. Przepis art. 2usta^y o izbach morskich z 1925 r. stanowił, i dochodzenie ma miejsce, gdy wypadkowi morskiemu ulega lub wypadek spowoduje: 1) polski statek handlowy, 2) cudzoziemski statek handlowy: a) o ile wypadek zaszedł na terytorialnych wodach polskich, b) je eli dochodzenie zarządzi Ministerstwo Przemysłu i Handlu (nowelą (Dz.U. z 1934 r. Nr 110. poz. 976) zwrot „ Ministerstwo Przemysłu i Handlu" zastąpiono zwrotem: „Urząd Morski lub Urząd Marynarki Handlowej w Gdańsku". Stosownie do dyspozycji art. 2 powołanej ustawy izba morska obowiązana była wszcząć dochodzenie: 1) w razie spowodowania przez wypadek morski śmierci człowieka, zatonięcia statku albo jego porzucenia, 2) w razie
- 176-

zarządzenia dochodzenia przez Ministerstwo Przemysłu i Handlu (Urząd Morski lub Urząd Marynarki Handlowej w Gdańsku po nowelizacji). W innych wypadkach wszczęcie dochodzenia zale ało od uznania izby morskiej. 5. Izby morskie funkcjonowały kolegialnie i składały się z przewodniczącego oraz 4 ławników Przewodniczącymi byli sędziowie państwowi wyznaczeni przez Ministra Sprawiedliwości Przynajmniej 2 ławników posiadać musiało patent kapitana i praktykę morską w charakterze kapitanów na statkach wielkiej eglugi. Po ukończeniu rozpraw izba morska orzekała o przyczynach wypadku morskiego. Na wniosek delegata Ministerstwa Przemysłu i Handlu mogła izba morska w orzeczeniu pozbawić kapitana lub pomocnika kapitana polskiego statku prawa wykonywania zawodu, je eli się okazało, i wskutek niezdolności do wykonywania zawodu spowodował wypadek lub jego następstwa. Kapitana, którego pozbawiono prawa wykonywania zawodu, mogła izba morska, wedle własnego uznania, pozbawić tak e prawa pełnienia nadal słu by pomocnika kapitana.

4. Podstawa normatywna i zakres właściwości
1. Podstawę prawną działania izb morskich stanowi ustawa z dnia 1 grudnia 1961 r. o Izbach Morskich (Dz.U. Nr 58, poz. 320 z późn. zm.) oraz przepisy następujących aktów wykonawczych; rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 5 listopada 2004r. w sprawie ławników izb morskich (Dz.U. Nr 243 Poz. 2436 i 2437); rozporządzenia Ministra Infrastruktury z dnia 8 czerwca 2004r. w sprawie terytorialnego zakresu działania Izb morskich (Dz.U. 2004 Nr 152 poz. 1603) rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 5 listopada 2004r. w sprawie siedziby izb morskich działających przy Sądzie Okręgowym w Gdański (Dz.U. Nr 243 Poz 2436 i 2437).
2. Właściwości i ustrój izb morskich są uregulowane ustawowo. Do właściwości izb morskich nale y: 1) orzekanie w sprawach z wypadków morskich oraz 2) rozpoznawanie innych spraw przekazanych izbom morskim odrębnymi przepisami. 3. Pojęcie wypadku morskiego. Wypadkami morskimi są wypadki, które powodują lub którym ulegają statki na morzu bądź na wodach z morzem
-177-

ROZDZIAŁ VIII. IZBY MORSKIE

5. Struktura organizacyjna

połączonych, a uczęszczanych przez statki morskie, oraz wypadki, wskutek których nastąpiło w związku z pracą na statku lub działaniem jego urządzeń cię kie uszkodzenie ciała, rozstrój zdrowia lub śmierć* człowieka. 4. Izby morskie rozpoznają wypadki morskie: 1) statków polskich, 2) statków obcych, je eli wypadek nastąpił na polskich morskich wodach wewnętrznych lub polskim morzu terytorialnym albo je eli z wnioskiem o wszczęcie postępowania wystąpił armator lub kapitan statku obcego. 5. Sprawy wypadków morskich, w których uczestniczą jednostki pływające Marynarki Wojennej lub Stra y Granicznej, izby morskie rozpoznają, w odniesieniu do tych jednostek, za zgodą Dowództwa Marynarki Wojennej lub Stra y Granicznej. 6. W praktyce działania izb morskich wyró niane są następujące wypadki: a) nawigacyjne (tj. zdarzenia, które spowodowane zostały wyłącznie sposobem prowadzenia statku), b) maszynowe (tj. zdarzenia, które spowodowane zostały nieprawidłowym działaniem bądź nie działaniem urządzeń maszynowych statku) i c) nawigacyjno-maszynowe (tj. zdarzenia, które spowodowane zostały spowodowane przyczynami nawigacyjnymi i maszynowymi). 7. Poza zasadniczym trybem postępowania w sprawach z wypadków morskich izby morskie prowadzą tak e postępowania odrębne, do których nale y zaliczyć; postępowanie rejestrowe, postępowanie w sprawie protestów morskich, rozstrzyganie o podział wynagrodzenia za ratownictwo pomiędzy członkami załogi statku (poprzednio równie postępowanie w sprawie kondemnacji statków obecnie ju nieaktualne. 8. Właściwość funkcjonalna izb morskich obejmuje następujące zró nicowanie: 1) izby morskie pierwszej instancji: Izba Morska w Gdańsku i Izba Morska w Szczecinie, 2) izba morska drugiej instancji - Odwoławcza Izba Morska. 9. Właściwość miejscowa izb morskich zakłada, e: Do rozpoznania sprawy pierwszej instancji miejscowo właściwa jest izba morska, w której okręgu: 1) znalazł się statek lub jego załoga po wypadku, 2) znajduje się miejsce wypadku, 3) le y port macierzysty statku - w zale ności od tego, w której izbie najpierw wszczęto postępowanie. Izba morska mo e orzec o swojej niewłaściwości miejscowej tylko do czasu rozpoczęcia postępowania dowodowego w pierwszej instancji. Odwoławcza Izba Morska mo e przekazać sprawę izbie morskiej, której
-178-

właściwość miejscowa nie jest uzasadniona w myśl ust. 1, w przypadku, jeśli jest to wskazane ze względu na miejsce postoju statku lub miejsce pobytu większości świadków. 10. Na mocy rozporządzenia Ministra Infrastruktury z dnia 8 czerwca 2004r. w sprawie terytorialnego zakresu działania Izb morskich (Dz.U. 2004 Nr 152 poz. 1603) Izba Morska w Gdańsku obejmuje swoim zakresem działania sprawy z obszaru województw pomorskiego i warmińsko-mazurskiego, a Izba Morska w Szczecinie sprawy z obszaru województwa zachodniopomorskiego. 11. Zwierzchni nadzór nad izbami morskimi sprawują: 1) Minister Sprawiedliwości nad przewodniczącymi i wiceprzewodniczącymi izb morskich oraz nad trybem postępowania przed izbami, 2) Minister Infrastruktury - w pozostałym zakresie. Nadzór bezpośredni nad izbami morskimi w zakresie zastrze onym Ministrowi Sprawiedliwości sprawuje prezes sądu okręgowego, przy którym działa izba morska. Nadzór nie mo e wkraczać w zakres orzecznictwa izb morskich.

5. Struktura organizacyjna

1. Ustrój izb morskich oparty jest na tradycyjnie ukształtowanej więzi z sądami powszechnymi. Aktualnie izby działają przy sądach okręgowych. Izba Morska w Szczecinie działa przy Sądzie Okręgowym w Szczecinie, a Izba Morska w Gdańsku i Odwoławcza Izba Morska działają przy Sądzie Okręgowym w Gdańsku. 2. Na mocy rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 5 listopada 2004r. w sprawie siedziby izb morskich działających przy Sądzie Okręgowym w Gdański (Dz.U. Nr 243 Poz 2436 i 2437) ustalono Gdynię jako siedzibę Izby Morskiej w Gdańsku oraz jako siedzibę Odwoławczej Izby Morskiej. 3. W skład izby morskiej wchodzi przewodniczący oraz jeden lub więcej wiceprzewodniczących i ławnicy. Przewodniczącego i wiceprzewodniczących powołuje i odwołuje Minister Sprawiedliwości w porozumieniu z Ministrem eglugi spośród sędziów sądów powszechnych posiadających znajomość zagadnień morskich w zakresie spraw nale ących do właściwości izb morskich. -179-

ROZDZIAŁ VIII. IZBY MORSKIE

6. Ławnicy izb morskich

Pozostałych pracowników izb morskich przyjmuje i zwalnia przewodniczący właściwej izby morskiej. Przewodniczący i wiceprzewodniczący izb morskich zachowują stanowiska sędziowskie oraz, z zastrze eniem odmiennych przepisów ustawy, prawa i obowiązki przewidziane w przepisach dotyczących sędziów.

6. Ławnicy izb morskich
1. Powołanie ławników izb morskich następuje na okres lat trzech. Minister właściwy do spraw gospodarki morskiej spośród osób posiadających wysokie kwalifikacje zawodowe i praktykę w zakresie zagadnień występujących w sprawach rozpoznawanych przez izby morskie.

2. Szczegółowe rozwiązania w tym zakresie zawiera rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 5 listopada 2004r. w sprawie ławników izb morskich (Dz.U. Nr 243 Poz. 2436 i 2437).
Kandydatów na ławników zgłaszają przewodniczącym izb morskich dyrektorzy urzędów morskich, armatorzy, stocznie okrętowe, związki zawodowe zarejestrowane na podstawie przepisów prawa, zrzeszające osoby zatrudnione w gospodarce morskiej, uczelnie i ośrodki naukowo-badawcze, stowarzyszenia oraz inne organizacje prowadzące działalność w dziedzinach związanych z zagadnieniami występującymi w sprawach gospodarki morskiej, w tym uprawiające eglugę morską i rybołówstwo morskie albo zainteresowane w zapobieganiu wypadkom morskim Listy ławników sporządza się raz na trzy lata oddzielnie dla ka dej izby morskiej. Na listę ławników wpisuje się ponadto osoby wyznaczone przez Dowództwo Marynarki Wojennej oraz Dowództwo SG. Osoba wpisana na listę ławników mo e wnieść o skreślenie z listy, je eli stan jej zdrowia nie pozwala na wykonywanie obowiązków ławnika albo je eli wa ny interes publiczny uzasadnia zwolnienie od tego obowiązku. W razie uzasadnionej potrzeby uzupełnienia listy ławników Minister Infrastruktury mo e powołać, do końca bie ącej kadencji, ławników z dodatkowej listy kandydatów. Ławnicy składają ślubowanie przy pierwszym powołaniu ich do udziału w posiedzeniu izby morskiej, przed rozpoczęciem tego posiedzenia, według roty przepisanej dla sędziów. Ślubowanie od ławników odbiera przewodniczący izby morskiej lub w jego zastępstwie wiceprzewodniczący. Ze zło enia ślubowania sporządza się protokół. 3. Przepisy wprowadzają udział ławników w orzekaniu. Ławników wyznacza na posiedzenie przewodniczący izby morskiej z listy ławników.
-180-

Je eli przewiduje się, e posiedzenie będzie trwać czas dłu szy, przewodniczący izby wyznacza jednego lub dwóch ławników dodatkowych. Ławnik dodatkowy bierze udział w posiedzeniu, a w naradzie i głosowaniu tylko wówczas, gdy zastępuje ławnika, który ustąpił ze składu orzekającego. Przynajmniej jeden w składzie orzekającym izby morskiej, a dwóch ławników w składzie orzekającym Odwoławczej Izby Morskiej powinno posiadać dyplom kapitana eglugi wielkiej, a w sprawach wypadków statków rybackich - dyplom oficera rybołówstwa morskiego oraz praktykę w kierowaniu statkiem morskim. Je eli sprawa dotyczy wypadku morskiego, w którym uczestniczyła jednostka pływająca Marynarki Wojennej lub Dowództwa SG, do składu orzekającego izby morskiej nale y powołać ławnika wpisanego na listę na wniosek Dowództwa Marynarki Wojennej lub Dowództwa SG. Przewodniczący izby morskiej przestrzega w miarę mo ności kolejności i równomierności w wyznaczaniu ławników, uwzględniając ich kwalifikacje zawodowe potrzebne do rozpoznania sprawy. W razie uzasadnionej potrzeby przewodniczący izby morskiej mo e wyznaczyć na posiedzenie ławnika wpisanego na listę innej izby, za zgodą przewodniczącego tej izby. Je eli względy szczególne tego wymagają, przewodniczący Odwoławczej Izby Morskiej mo e powołać do składu orzekającego tej izby jednego z ławników izby morskiej, który nie brał udziału przy wydaniu orzeczenia w pierwszej instancji. 4. Obowiązki i prawa ławników są podobne, jak ławników sądów powszechnych. Wyznaczony do udziału w posiedzeniu izby morskiej ławnik obowiązany jest przybyć punktualnie na posiedzenie, a w razie niemo ności przybycia obowiązany jest zawiadomić o tym natychmiast przewodniczącego izby morskiej, wskazując przyczynę oraz przedstawiając dowody usprawiedliwiające jego nieobecność. Zakład pracy, w którym zatrudniony jest ławnik, obowiązany jest zwolnić go od pracy na czas wykonywania obowiązków ławnika. Ławnik obowiązany jest do pokrycia wydatków powstałych dla Państwa na skutek jego nieprzybycia na posiedzenie izby morskiej bez usprawiedliwionej przyczyny. O obowiązku tym decyduje i wysokość wydatków ustala przewodniczący izby morskiej. Ławnicy zachowują przez czas wykonywania obowiązków ławnika prawo do pełnego wynagrodzenia lub uposa enia w swoim zakładzie pracy. Ławnicy zamieszkali poza miejscem urzędowania izby morskiej otrzymują diety oraz zwrot kosztów przejazdu i noclegu według norm obowiązujących dla sędziów.

-181-

ROZDZIAŁ VIII. IZBY MORSKIE

7. Postępowanie przed izbami morskimi

Ławnicy po upływie okresu, na który zostali powołani, mogą być wyznaczeni do udziału w posiedzeniach izb morskich do czasu otrzymania przez przewodniczącego izby listy ławników powołanych na następny okres. 7. Postępowanie przed izbami morskimi 1. Izby morskie rozpoznają sprawy wypadków morskich na rozprawie w pierwszej instancji - w składzie przewodniczącego lub wiceprzewodniczącego oraz dwóch ławników w drugiej instancji - w składzie przewodniczącego lub wiceprzewodniczącego oraz czterech ławników. 2. Rozprawie przewodniczy przewodniczący lub wiceprzewodniczący izby morskiej. Przewodniczący izby morskiej pierwszej i drugiej instancji mo e zwiększyć skład orzekający o dwóch ławników lub o wiceprzewodniczącego izby i jednego ławnika, je eli uzna to za wskazane ze względu na zawiły charakter sprawy. Poza rozprawą postanowienia wydaje izba morska bez udziału ławników, w składzie jednoosobowym. 3. Przy izbie morskiej Minister Infrastruktury ustanawia delegata oraz jednego lub więcej zastępców delegata spośród osób posiadających wysokie kwalifikacje zawodowe i praktykę w zakresie eglugi morskiej. Delegat Ministra Infrastruktury uczestniczy w postępowaniu przed izbami jako rzecznik interesu publicznego. Delegat przy Odwoławczej Izbie Morskiej mo e przekazać uczestnictwo w postępowaniu przed tą izbą delegatowi przy izbie morskiej pierwszej instancji, który występował w sprawie, je eli ze względu na szczególnie zawiły charakter sprawy przyczyni się to w znacznym stopniu do szybkiego zakończenia postępowania. 4. W sprawach wypadków morskich, w których zdarzył się wypadek przy pracy, w postępowaniu przed izbami ma prawo uczestniczyć obok delegata - techniczny inspektor pracy właściwy dla zakładu pracy zatrudniającego pracownika, który uległ wypadkowi.
i

6. W celu zapewnienia bezpieczeństwa eglugi i zapobiegania wypadkom morskim delegat mo e ądać wyjaśnień od organów państwowych i jednostek gospodarki uspołecznionej, zwracać im uwagę na uchybienia i sprawdzać zastosowanie odpowiednich środków zaradczych. 7. Uprawnienia przewidziane w ust. 1 nie przysługują delegatowi w stosunku do organów Marynarki Wojennej i Stra y Granicznej. 8. Urzędy morskie oraz inne organy państwowe obowiązane są o wypadku morskim niezwłocznie zawiadomić izbę morską, zabezpieczyć ślady i dowody, a w przypadkach nie cierpiących zwłoki dokonać czynności koniecznych dla wstępnego ustalenia stanu faktycznego, przekazać izbie morskiej materiał dotyczący wypadku oraz w zakresie pomocy prawnej załatwiać wezwania izb morskich. 9. Armator i kapitan statku, którego dotyczy wypadek morski, obowiązani są niezwłocznie zawiadamiać o ka dym wypadku morskim kapitanat (bosmanat) pierwszego polskiego portu, do którego statek ma wejść po wypadku, oraz izbę morską, zabezpieczyć ślady i dowody dla wstępnego ustalenia stanu faktycznego oraz na ądanie kapitanatu (bosmanatu) portu i izby morskiej udzielać wszelkich wyjaśnień. 10. Organy Marynarki Wojennej, Stra y Granicznej i prokuratury wojskowej w sprawie toczącej się przed izbą morską nie są obowiązane do udzielania wiadomości, dokumentów i innych danych, je eli mo e to doprowadzić do ujawnienia tajemnicy państwowej w zakresie obronności kraju. 11. Izba morska wszczyna postępowanie z urzędu albo na wniosek delegata lub zainteresowanego. Wszczęcie postępowania następuje z urzędu, gdy: 1) statek zatonął, zaginął, został opuszczony lub w inny sposób utracony, 2) w wypadku morskim nastąpiło cię kie uszkodzenie ciała, rozstrój zdrowia lub śmierć człowieka, 3) izba morska uzna, e interes publiczny wymaga rozpoznania sprawy. 12. Izba morska mo e, po wypowiedzeniu się delegata, odmówić wszczęcia postępowania lub wszczęte postępowanie umorzyć, je eli rozpozna nie sprawy byłoby niecelowe ze względu na brak interesu publicznego. W sprawach, w których wszczęcie postępowania następuje z urzędu, odmowa wszczęcia i umorzenie postępowania wymaga zgody delegata (w niektórych przypadkach - technicznego inspektora pracy).
-183-

5. Delegat i techniczny inspektor pracy mogą brać udział w dochodzeniu oraz w ka dym stanie sprawy przeglądać akta i zgłaszać wnioski.
-182-

ROZDZIAŁ VIII. IZBY MORSKIE

7. Postępowanie przed izbami morskimi

Postępowanie o odmowie wszczęcia lub o umorzeniu postępowania doręcza się delegatowi oraz zainteresowanemu, który wniósł o rozpoznanie sprawy. 13. Zainteresowani są armator i kapitan statku, którego dotyczy wypadek morski, oraz osoby podejrzane o zawinienie wypadku morskiego lub o błędne zachowanie, które przyczyniło się do wypadku. Zainteresowany ma prawo korzystać z pomocy wybranego przez siebie pełnomocnika. Pełnomocnikiem mo e być pracownik zainteresowanego, członek związku zawodowego, do którego zainteresowany nale y lub adwokat. 14. Je eli izbie morskiej wiadomo, e w sprawie rozpoznawanego przez nią wypadku morskiego wszczęto postępowanie karne, izba morska zawiadamia sąd lub prokuratora o toczącym się przed izbą postępowaniu. 15. Izba morska mo e zawiesić postępowanie, je eli wyniki postępowania karnego mogą mieć istotny wpływ na rozstrzygnięcie sprawy. Na postanowienie o zawieszeniu lub odmowie zawieszenia postępowania słu y za alenie. 16. Po wszczęciu postępowania izba morska przeprowadza dochodzenie bezpośrednio przez przewodniczącego lub wiceprzewodniczącego albo za pośrednictwem kapitanatu (bosmanatu) portu. 17. Dochodzenie ma na celu wyjaśnienie przebiegu, przyczyn i okoliczności wypadku morskiego przez zebranie potrzebnych wiadomości i utrwalenie śladów i dowodów. Armator i kapitan statku obowiązani są na wezwanie izby morskiej udzielić wyjaśnień o statku, w szczególności o składzie jego załogi, miejscu pobytu statku i członków załogi lub o terminach przybycia statku do polskiego portu i o wysokości szkody oraz przedło yć izbie u yte w danej podró y mapy morskie, dzienniki i inne dokumenty potrzebne do wyjaśnienia okoliczności wypadku. 18. Je eli przewodniczący izby morskiej uzna, e dochodzenie dostarczyło podstaw do przeprowadzenia rozprawy, wyznacza termin rozprawy, zawiadamia o nim delegatów i w miarę mo ności znanych izbie zainteresowanych oraz zarządza wezwanie świadków, a w razie potrzeby biegłych i tłumaczy. 19. Je eli sprawa dotyczy wypadku określonego w art. 15 ust. 4, przewodniczący izby morskiej zawiadamia równie technicznego inspektora pracy.

Niestawiennictwo delegata, technicznego inspektora pracy lub zainteresowanego nie wstrzymuje rozpoznania sprawy, chyba, e izba morska uzna obecność ich na rozprawie za niezbędną. 20. Na wstępie rozprawy przewodniczący przedstawia stan sprawy na podstawie wyników dochodzenia, po czym izba morska wysłuchuje wyjaśnień osób zainteresowanych a następnie przeprowadza postępowanie dowodowe. 21. Zainteresowany, którego zeznanie mo e mieć znaczenie dla ustalenia przebiegu i przyczyn wypadku morskiego mo e być przesłuchany jako świadek. Przed przesłuchaniem nale y go uprzedzić o prawie odmowy udzielania odpowiedzi napytania, co do okoliczności, których ujawnienie mogłoby narazić na odpowiedzialność za przestępstwo jego samego lub członków jego najbli szej rodziny. 22. Delegatowi, technicznemu inspektorowi pracy i zainteresowanym słu y prawo zadawania pytań przesłuchiwanym świadkom i biegłym oraz zgłaszania wniosków dowodowych. 23. Izba morska mo e odroczyć rozprawę tylko z wa nej przyczyny. Rozprawę odroczoną prowadzi się w nowym terminie w dalszym ciągu. Jednak e nale y ją przeprowadzić od początku, je eli izba morska uzna to za konieczne. 24. Po zakończeniu postępowania dowodowego przewodniczący udziela głosu najpierw delegatowi, który zgłasza i uzasadnia swoje wnioski, co do orzeczenia, następnie technicznemu inspektorowi pracy, je eli uczestniczy w rozprawie, oraz obecnym pełnomocnikom zainteresowanych i samym zainteresowanym. 25. Izba morska rozstrzyga samodzielnie wszelkie zagadnienia wynikające w toku postępowania. 26. Izba morska mo e w orzeczeniu pozbawić na czas oznaczony lub na zawsze prawa wykonywania zawodu lub prawa wykonywania określonych funkcji członka załogi polskiego statku lub polskiego pilota, który w związku z wypadkiem morskim wykazał brak kwalifikacji niezbędnych do wykonywania czynności związanych z tymi kwalifikacjami bądź do wykonywania zawodu albo przez ra ące zaniedbania przyczynił się do powstania wypadku. Orzeczenie w zakresie określonym w ust. 1 jest natychmiast wykonalne.

-184-

-185-

ROZDZIAŁ VIII. IZBY MORSKIE

Izba morska mo e w orzeczeniu uzale nić przywrócenie prawa wykonywania zawodu lub funkcji od pełnienia w ciągu oznaczonego czasu określonej słu by morskiej albo od wykazania koniecznych umiejętności w trybie przewidzianym przepisami o kwalifikacjach wymaganych od członków załogi polskiego statku morskiego lub od pilotów morskich. W przypadku wydania orzeczenia pozbawiającego członka załogi lub pilota prawa wykonywania zawodu lub określonych funkcji na czas dłu szy ni dwa lata albo na zawsze, Minister Infrastruktury mo e w uzasadnionych przypadkach, po upływie dwóch lat od wydania orzeczenia, przywrócić prawo, którego członek załogi lub pilot został pozbawiony, je eli względy bezpieczeństwa eglugi nie stają temu na przeszkodzie. 27. Sentencja orzeczenia powinna zawierać: 1) oznaczenie izby morskiej, która wydała orzeczenie, 2) imiona i nazwiska oraz stopnie i tytuły zawodowe (stanowiska słu bowe) członków składu orzekającego, 3) datę i miejsce rozpoznania sprawy i wydania orzeczenia. 4) ustalenie czasu, miejsca i rodzaju wypadku morskiego, 5) dokładne ustalenie przyczyn wypadku ze wskazaniem - o ile to mo liwe - statku i osób, których wina spowodowała wypadek, oraz z określeniem stopnia, w jakim przyczyniły się do wypadku, albo stwierdzenie uzasadnionych wątpliwości co do przyczyny wypadku bądź stwierdzenie niemo ności jej ustalenia, 6) wskazanie ujawnionych wad i braków w budowie statku, jego wyposa eniu, załadowaniu lub obsadzeniu załogą, w stanie toru wodnego lub urządzeniach oznakowania nawigacyjnego oraz uchybień w działalności i wad w organizacji instytucji słu ących bezpieczeństwu eglugi morskiej, 7) ocenę prawidłowości zachowania się statku po wypadku oraz w razie potrzeby prawidłowości czynności ratowniczych. Je eli izba morska pozbawia członka załogi lub pilota prawa wykonywania określonych funkcji bądź prawa wykonywania zawodu, rozstrzygnięcie o tym powinno być zawarte w sentencji. 28. W sprawę zawiłej izba morska mo e odroczyć wydanie orzeczenia na czas nie dłu szy ni 14 dni. 29, Po podpisaniu sentencji orzeczenia przez członków składu orzekającego przewodniczący ogłaszają i przytacza wa niejsze powody orzeczenia, po czym sporządza się uzasadnienie orzeczenia na piśmie. Uzasadnienie powinno być sporządzone w terminie 14 dni od ogłoszenia sentencji, a w sprawach zawiłych - w terminie do 30 dni. Ogłoszenie sentencji mo e nastąpić bez udziału ławników.

7. Postępowanie przed izbami morskimi

30. Uzasadnienie orzeczenia powinno zawierać: 1) dokładne ustalenie podstawy faktycznej przez wskazanie, jakie fakty izba morska uznała za udowodnione, na jakich oparła się dowodach i dlaczego nie uznała dowodów przeciwnych, 2) przytoczenie okoliczności, które izba morska miała na względzie przy ocenie podstawy faktycznej, 3) w razie potrzeby, zalecenie podjęcia środków zmierzających do zapewnienia bezpieczeństwa eglugi i zapobiegania wypadkom morskim, 4) przytoczenie okoliczności, które izba morska miała na względzie przy orzekaniu o pozbawieniu prawa wykonywania zawodu lub określonych funkcji, je eli izba o tym orzekła. Orzeczenie z uzasadnieniem doręcza się Ministrowi Infrastruktury, delegatowi, właściwemu urzędowi morskiemu oraz zainteresowanym, a w sprawach określonych w art. 15 ust. 4 równie technicznemu inspektorowi pracy. Je eli w orzeczeniu pozbawiono członka załogi lub pilota prawa wykonywania zawodu lub określonej funkcji, orzeczenie z uzasadnieniem doręcza się ponadto pozostałym urzędom morskim. 31. Od orzeczenia wydanego w pierwszej instancji słu y odwołanie. Na postanowienia i zarządzenia izby morskie) zamykające drogę do wydania orzeczenia słu y za alenie. Ponadto za alenie słu y tylko w przypadkach przewidzianych w ustawie. Termin do wniesienia odwołania wynosi 14 dni, a do wniesienia zaalenia 7 dni od dnia doręczenia orzeczenia lub postanowienia z uzasadnieniem. Środki odwoławcze wnosi się do Odwoławczej Izby Morskiej za pośrednictwem izby morskiej, która wydała orzeczenie lub postanowienie. Środki odwoławcze słu ą delegatowi i zainteresowanym, a w pewnych przypadkach równie technicznemu inspektorowi pracy. 32. Odwoławcza Izba Morska rozpoznaje odwołanie na rozprawie, je eli przepisy postępowania karnego o apelacji nie stanowią inaczej. Orzeka ona na podstawie wyników przewodu w izbie morskiej pierwszej instancji, uzupełnionego w razie potrzeby przewodem odwoławczym. Mo e pominąć nowe fakty i dowody, je eli odwołujący się mógł je przytoczyć w pierwszej instancji. Odwoławcza Izba Morska mo e zmienić orzeczenie izby morskiej pierwszej instancji w części pozbawiającej członka załogi lub pilota prawa wykonywania zawodu lub określonych funkcji na jego niekorzyść tylko w przypadkach zaskarenia tej części orzeczenia przez delegata na niekorzyść zainteresowanego. Poza przypadkiem powy ej wskazanym Odwoławcza Izba Morska nie jest związana wnioskami ani granicami odwołania.
-187-

-186-

ROZDZIAŁ VIII. IZBY MORSKIE

1. Uwagi wprowadzające

Odwoławcza Izba Morska zatwierdza albo zmienia zaskar one orzeczenie w całości lub w części. W razie stwierdzenia nierozpoznania istoty sprawy lub niewa ności postępowania, Odwoławcza Izba Morska uchyla zaskar one orzeczenie i sprawę przekazuje izbie morskiej do ponownego rozpoznania lub postępowanie umarza. 33. Izba morska wznawia postępowanie zakończone przed izbami w razie późniejszego ujawnienia faktów i dowodów nie znanych izbie, które mogłyby mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Zainteresowany mo e ądać wznowienia postępowania, gdy z faktów i dowodów nie mógł skorzystać 1 poprzednim postępowaniu.

ROZDZIAŁ IX. SĄDOWNICTWO POLUBOWNE
1. Uwagi wprowadzające 1. Sądownictwo polubowne jest pozasądowym trybem rozstrzygania spraw cywilnych przez organ niepaństwowy na mocy umowy stron, które wyra ają wolę poddania rozstrzygnięcia właśnie temu organowi.. 2. Postępowanie to pozasądowe odbywa się przed sądami polubownymi albo przed komisjami pojednawczymi w sprawach ze stosunku pracy. Postępowanie polubowne, choć regulowane w KPC (art. 1154-1217), nie toczy się przed sądami powszechnymi, a przed sądem polubownym powołanym przez strony sporu. 3. Sądownictwo państwowe ujawnia pewne mankamenty, zwłaszcza w odniesieniu do praktycznego aspektu ich funkcjonowania. Powolność orzecznicza, rozbudowanie instytucji formalizujących i wysokie koszty sądowe, wyzwalają potrzebę poszukiwania lepszych lub chocia wspierających rozwiązań. Zadania jurysdykcyjne mo e efektywnie spełniać sądownictwo polubowne, którego idea nie zakłada istnienia ujawnionych mankamentów sądownictwa państwowego. 4. Doświadczenie uczy, e partnerzy zagraniczni przy zawieraniu umów włączają do kontraktów klauzule arbitra owe oraz postanowienia dotyczące prawa właściwego. Dzięki temu mają pewność, e w przyszłości wszelkie ewentualne spory będą rozstrzygane przez bezstronnych specjalistów w danej dziedzinie prawa, które to prawo jest znane zagranicznym kontrahentom. Szczególnie docenianą rzeczą przez strony sporów jest profesjonalizm oraz kompetencje sądów arbitra owych. Dla obu stron wa na jest tak e bezstronność postępowania, co stwarza im wybór arbitra innej narodowości. 5. Koszty postępowania przed sądem polubownym są du o ni sze ni koszty obowiązujące przed sądem państwowym. Od składanego wniosku nie pobiera się wpisu, a strona przegrana nie ponosi kosztów, jakie wystąpiłyby przy postępowaniu przed sądem powszechnym.

-188-

-189-

ROZDZIAŁ LX SĄDOWNICTWO POLUBOWSE

6. Sądownictwo polubowne uzyskuje akceptację tak e dzięki szybszemu i sprawniejszemu rozpatrywaniu spraw zgodnie z ich specyfiką. Sprawy przed polubownym sądem konsumenckim trwają krótko (do dwóch miesięcy). Wyznaczeni przez strony arbitrzy mają nierzadko większą wiedzę specjalistyczną i charyzmę, ni sędziowie państwowi. 7. Sądy polubowne stwarzają tak e mo liwość oparcia orzeczenia na zasadach słuszności czy dobrej wiary, zwyczajach w przeciwieństwie do sądów państwowych które opierają się głównie na przepisach prawa materialnego i formalnego. 8. Sądy polubowne stwarzają tak e poufność postępowania, gdy rozprawa jest zamknięta dla publiczności co daje stronom znaczną swobodę negocjacyjną. 9. W ramach proceduralnych instytucji sądów polubownych wprowadzono instytucję mediatora, który mo e być wyznaczony wyłącznie z listy mediatorów wprowadzonych przez sąd. Postępowanie mediacyjne powinno zakończyć się na pierwszym spotkaniu, chyba e strony postanowią inaczej^ Wynikiem takiego spotkania jest przedstawienie stronom propozycji polubownego uregulowania sporu. 2. Rozwój sądownictwa polubownego w Polsce 1. Sądownictwo polubowne w Polsce posiada bogatą tradycję. Początków mo na doszukiwać się ju w czasach piastowskich. Do osiemnastego wieku było ono regularnie konstytuowane i występowało jako forma .jednania stron". Preferowane było równie w okresie rozbiorów, poniewa w ten sposób strony unikały rozstrzygnięć sądowych państw zaborczych. 2. W okresie międzywojennym momentem przełomowym było rozporządzenie Prezydenta RP z 1930 r. Dopiero okres powojenny przyniósł rozwój sądownictwa arbitra owego jako formy rozstrzygania sporów gospodarczych. Utworzenie stałego sądu arbitra owego przy Państwowej Izbie Handlu Zagranicznego w 1950 r. oraz równie ratyfikacja przez Polskę konwencji międzynarodowej z zakresu międzynarodowego arbitra u handlowego sprawiła, e instytucja ta znalazła wyró nione miejsce w polskim porządku prawnym co do rozstrzygania sporów z zakresu obrotów zagranicznych. W obrocie krajowym, mimo uregulowania ustawowego, instytucja ta wcią stanowi środek sporadycznie stosowany przez strony.

3. Istota i charakter prawny sadu polubownego

3. W 1989 r. wprowadzono zmiany do k.p.c., które stworzyły mo liwość w Polsce do korzystania z sądów polubownych, jako alternatywy w celu rozstrzygania sporów. Zmiana systemu społeczno-gospodarczego w Polsce przyczyniła się do zwiększenia zawieranych stosunków międzynarodowych, co spostrze ono w praktyce handlowej. Powodowało to oczywisty wzrost liczby kontaktów gospodarczych, przez co zwiększyło się tak e zapotrzebowanie na pozapaństwowe, szybkie metody rozstrzygania sporów. Tak e w kraju wzrosła liczba stosunków prawnych, których stronami są przedsiębiorcy, co spowodowało nasilenie się sporów gospodarczych, przez co doprowadziło to do przecią enia sądów gospodarczych. 3. Istota i charakter prawny sądu polubownego 1. Przez sądownictwo polubowne, czyli inaczej sądownictwo arbitra owe rozumie się tryb rozstrzygania spraw cywilnych, w których sąd państwowy nie bierze udziału, a rozstrzygnięcie opiera się na umowie stron. Najwa niejszy mi czynnikami są wola stron oraz akceptujący przepis ustawy, który stanowi podstawę prawną, na jakiej sąd polubowny mo e działać. Wyrok sądu polubownego ma taką samą moc prawną jak wyrok sądu państwowego. 2. Klasyfikacja prawna postępowania przed sądem arbitra owym nie nale y do łatwych. Niektórzy autorzy uwa ają je po prostu za postępowanie pozasądowe. Inni autorzy są zgodni, co do tego aby uznać je za postępowa nie sądowe. Sąd polubowny zastępuje z woli stron sąd państwowy i spełnia jego funkcje w zakresie rozpoznania i rozstrzygania sprawy. Na podstawie wymienionych stwierdzeń mo emy dlatego przyjąć, e sąd polubowny to sąd niepaństwowy, w którym mo e brać udział sędzia, powołany zgodną wolą stron stosunku cywilnoprawnego do rozstrzygania ich sporu w postaci wyro ku mającego moc prawną na równi z wyrokiem sądu państwowego. 3. Na podstawie przepisów art. 695 - 715 i art. 1105 KPC została wprowadzona kontrola sądów państwowych nad sądami polubownymi w zakresie legalności ich działania i wyrokowania, a tak e zakaz brania udziału sędziów państwowych w postępowaniu przed sądem polubownym. Księga trzecia, zawierająca przepisy art. 695-715 została uchylona przez art. 1 pkt 4 ustawy z dnia 28 lipca 2005 r. (Dz.U.05.178.1478) 4. Ustawa z dnia 17 listopada 1964 r. - Kodeks postępowania cywilnego (Dz.U. Nr 43, poz. 296 z późn. zm.) przewiduje szczegółowo funkcjonowanie sądów polubownych (art1154-1217). Sądem polubownym jest sąd nie-

-190-

-191-

ROZDZIAŁ DL SĄDOWNICTWO POLUBOWNE

6. Zapis na sąd polubowny

państwowy, powołany (zgodną wolą stron) do rozstrzygnięcia sporu, jaki między stronami wyniknął, orzeczeniem (w formie wyroku), które posiada moc prawną na równi z wyrokiem sądu państwowego. 4. Rodzaje sądów polubownych 1. Kodeks postępowania cywilnego (art. 1158 § 2) wyró nia dwa rodzaje sądów polubownych: 1) sądy powoływane do rozstrzygnięcia danego sporu(ad hoc oraz 2) stałe sądy polubowne. 2. Sądy polubowne ad hoc są powoływane przez strony w drodze umowy zwanej - zapisem na sąd polubowny. Sąd ten po rozstrzygnięciu konkretne go sporu ulega rozwiązaniu. Sądy te, je eli strony nie ustanowią swoich za sad trybu postępowania, bądź nie uczynią tego arbitrzy, działają z reguły na podstawie przepisów KPC lub w obrocie międzynarodowym na podstawie. Jednolitego regulaminu arbitra owego dla arbitra u ad hoc w handlu za granicznym (UNCITRAL)". Wadą arbitra u ad hoc mo e być brak organu czuwającego nad prawidłowym i terminowym przebiegiem postępowania. 3. Stałe sądy polubowne powoływane są na czas nieokreślony przez ró ne jednostki organizacyjne (np. izby gospodarcze). Sądy takie mają własną administrację i organy, a postępowanie przed nimi toczy się według ich własnych regulaminów. Mają one z reguły wyspecjalizowane zespoły rozstrzygające, co jest du ym ułatwieniem dla klientów, gdy w takim wypadku nie muszą sami tworzyć zasad trybu postępowania. W przypadku, gdy regulamin stałego sądu nie zawiera wyraźnej regulacji w jakiejś kwestii prawnej, to obowiązkiem arbitra jest zastosowanie się do przepisów KPC. 5. Sędziowie (arbitrzy) 1. Arbitrem mo e być ka da osoba fizyczna mająca pełną zdolność do czynności prawnych oraz korzystająca w pełni z praw publicznych i obywatelskich praw honorowych. Nie musi to być prawnik. Arbitrem nie mo e być sędzia państwowy (art. 1170 k.p.c.). Nie dotyczy to sędziów w stanie spoczynku. 2. Strony mogą uzgodnić sposób powołania arbitrów. W braku takiego porozumienia arbitrów powołuje się zgodnie z art. 1171-1173 k.p.c. Mi nowicie:

1) je eli sprawa ma być rozpoznawana przez sąd polubowny składający się z nieparzystej liczby arbitrów, ka da ze stron powołuje równą liczbę arbitrów, a następnie arbitrzy powołują arbitra przewodniczącego; je eli strona nie powoła arbitra lub arbitrów w terminie miesiąca od dnia otrzymania ądania drugiej strony, aby to uczyniła, lub je eli arbitrzy powołani przez strony nie powołali arbitra przewodniczącego w terminie miesiąca od dnia ich powołania, arbitra lub arbitrów lub arbitra przewodniczącego powołuje sąd na wniosek którejkolwiek ze stron, 2) je eli sprawa ma być rozpoznawana przez jedynego arbitra, a w terminie miesiąca od dnia, w którym jedna ze stron zwróciła się o wspólne powołanie arbitra, strony tego nie uczyniły, arbitra powołuje sąd na wniosek którejkolwiek ze stron, Powołując arbitra, sąd bierze pod uwagę kwalifikacje, jakie arbiter powinien mieć stosownie do porozumienia stron, oraz inne okoliczności, które zapewniają powołanie na arbitra osoby niezale nej i bezstronnej. 3) je eli sprawa ma być rozpoznawana przez sąd polubowny składający się z parzystej liczby arbitrów, ka da ze stron powołuje równą liczbę arbitrów, a arbitrzy wybierają ze swego grona przewodniczącego; je eli strona nie powoła arbitra lub arbitrów w terminie miesiąca od dnia otrzymania ądania drugiej strony, aby to uczyniła, lub je eli arbitrzy powołani przez strony nie wybrali arbitra przewodniczącego w terminie miesiąca od dnia ich powołania, arbitra lub arbitrów lub arbitra przewodniczącego powołuje sąd na wniosek którejkolwiek ze stron Strona lub strony mogą powołać tak e arbitra zastępczego na wypadek śmierci, ustąpienia, odwołania (wygaśnięcia powołania) arbitra przez nie wyznaczonego. Je eli według umowy stron arbitra lub arbitra przewodniczącego ma powołać osoba trzecia, która nie dokonała tego w terminie przez strony określonym, a gdy strony tego terminu nie określiły, w terminie miesiąca od dnia wezwania jej, aby to uczyniła, ka da ze stron mo e wystąpić do sądu z wnioskiem o powołanie arbitra lub arbitra przewodniczącego, chyba e strony postanowiły inaczej. .6. Arbitrzy mają prawo do wynagrodzenia za swoje czynności oraz do zwrotu wydatków poniesionych w związku z wykonaniem tych czynności. Je eli co do wynagrodzenia nie nastąpiło porozumienie ze stronami, sąd oznacza wynagrodzenie arbitrów sto sownie do nakładu ich pracy oraz wysokość wydatków podlegających zwrotowi. Na postanowienie sądu przysługuje za alenie. Za zapłatę wynagrodzenia i zwrot wydatków arbitrów strony odpowiadają solidarnie.

-192-

-193-

ROZDZIAŁ DL SĄDOWNICTWO POLUBOWSŁ 7. Postępowanie przed sądem polubownym / 8. Skarga o uchylenie wyroku sądu polubownego

6. Zapis na sąd polubowny 1. Strony w granicach zdolności do samodzielnego zobowiązywania się mogą poddać pod rozstrzygnięcie sądu polubownego spory o prawa majątkowe, z wyjątkiem sporów o alimenty i ze stosunku pracy. Zapis na sąd polubowny mo e dotyczyć wszystkich podmiotów gospodarczych. Dopóki strony obowiązuje taka umowa, nie mo na ądać rozpoznania sporu przez sąd. 2. Umowa o poddanie sporu pod rozstrzygnięcie sadu polubownego (zapis na sąd polubowny) powinna być sporządzona na piśmie i podpisana przez obie strony. W zapisie na sąd polubowny nale y dokładnie oznaczyć przedmiot sporu albo stosunek prawny, z którego spór wyniki lub mo e wyniknąć. Zapis mo e równie zawierać wskazanie arbitrów i przewodniczącego (superarbitra) lub liczbę arbitrów i sposób powołania ich oraz superarbitra. 3. Zarzut zapisu na sąd polubowny sąd bierze pod uwagę tylko w relacji do zarzutu pozwanego, zgłoszonego i nale ycie uzasadnionego przed wdaniem się w spór co do istoty sprawy (art. 1165 § 1 k.p.c.). Konsekwencją uwzględnienia tego zarzutu przez sąd jest odrzucenie pozwu. Zapis na sąd polubowny mo e dotyczyć sporu majątkowego rozstrzyganego w postępowaniu procesowym i nieprocesowym. 4. Umowa o poddanie sporu pod rozstrzygnięcie sądu polubownego (zapis na sąd polubowny) musi być sporządzona na piśmie i podpisana przez obie strony (art. 1162 § 1 k.p.c.). Zapis ów mo e być zawarty zarówno w formie odrębnej umowy, jak i w formie tzw. klauzuli arbitra owej (np. w umowie spółki). Zapis na sąd polubowny składa się z części obligatoryjnej i fakultatywnej. Obligatoryjnie zapis musi zawierać: dokładne oznaczenie przedmiotu sporu albo dokładne oznaczenie stosunku prawnego, z którego spór wynika lub mo e wyniknąć (art. 1161 § 1). Część fakultatywna zapisu mo e zawierać: wskazanie arbitrów i przewodniczącego (superarbitra) lub liczbę arbitrów i sposób powołania ich oraz superarbitra (art. 1169 § 1). 5. Zapis na sąd polubowny traci swoja moc, gdy osoba wyznaczona w zapisie

traci moc, chyba e strony postanowiły inaczej. W braku odmiennej umowy stron, zapis na sąd polubowny traci moc, w przypadku gdy sąd polubowny wskazany w tym zapisie nie przyjął sprawy do rozpoznania lub gdy rozpoznanie sprawy w ramach tego sądu okazało się z innych przyczyn niemo liwe.
7. Postępowanie przed sądem polubownym

1 .Wraz ze wzrostem znaczenia sądownictwa polubownego koniecznym stało się stworzenie nowych regulacji prawnych, które umo liwiłyby formę rozstrzygania sporów na drodze postępowania polubownego. Pierwszym tego typu unormowaniem była ustawa z 24 maja 1989 roku o rozstrzyganiu przez sądy sporów gospodarczych. Na jej mocy ka dy przedsiębiorca mo e oddać sprawę pod rozstrzygnięcie sądu polubownego. 2. Strony mogą określić same a do chwili rozpoczęcia postępowania tryb postępowania, który powinien być stosowany w toku rozpoznawania sprawy. Je eli strony tego nie uczyniły, sąd polubowny stosuje taki tryb postępowania, jaki uzna za właściwy. Sąd polubowny nie jest związany przepisami postępowania cywilnego. Nie mo e jednak zaniechać wszechstronnego wyjaśnienia okoliczności niezbędnych do rozstrzygnięcia sprawy. 3. Sąd polubowny mo e przesłuchiwać strony, świadków i biegłych i odbierać od nich przyrzeczenia, nie mo e jednak stosować środków przymusu. O wykonanie czynności, której sam nie mo e przedsięwziąć, sąd polubowny zwraca się do sądu rejonowego, w którego okręgu czynność ma być wykonana. W postępowaniu

na sąd polubowny jako arbiter lub arbiter przewodniczący odmawia pełnienia tej funkcji lub gdy pełnienie przez nią tej funkcji oka e się z innych przyczyn niemo liwe, zapis na sąd polubowny

dowodowym przed sądem rejonowym mogą wziąć udział strony i arbitrzy z prawem zadawania pytań. 4. Je eli sąd polubowny rozpoznaje sprawę w składzie więcej ni jednego arbitra, jego orzeczenia zapadają większością głosów, chyba e strony uzgodniły inaczej.
Je eli przy wydaniu wyroku nie mo na osiągnąć wymaganej jednomyślności lub większości głosów co do rozstrzygnięcia o całości lub o części przedmiotu sporu, zapis na sąd polubowny w tym zakresie traci moc. Wyrok sądu polubownego powinien zawierać niezbędne (art. 708 k.p.c.) elementy: 1) oznaczenie zapisu na sąd polubowny, 2) miejsce i datę wydania wyroku, 3) oznaczenie stron i arbitrów, 4) rozstrzygnięcie o ądaniach stron, 5) przytoczenie motywów, którymi kierował się sąd polubowny przy wydaniu wyroku, 6) podpisy wszystkich arbitrów. Je eli jeden z arbitrów odmówi podpisu lub nie mo e podpisać wyroku, zaznacza się to na -195-

-194-

ROZDZIAŁ IXL SĄDOWNCTWO POLUBOWNE

8. Skarga o uchylenie wyroku sądu polubownego

samym wyroku. Wyrok podpisany przez większość arbitrów ma moc prawną. 5. Aby móc przeprowadzić egzekucję na podstawie wyroku sądu polubownego nale y go zaopatrzyć w klauzulę wykonalności. Nadaje ją sąd, który byłby właściwy dla sporu, gdyby nie dokonano zapisu na sad polubowny. Je eli wyrok ten ra ąco narusza praworządność lub zasady współ ycia społecznego to sąd państwowy mo e odmówić nadania temu wyrokowi klauzuli wykonalności. 6. Sąd polubowny doręcza obu stronom (za pokwitowaniem lub dowodem doręczenia) odpis wyroku podpisany tak jak oryginał Po doręczeniu stronom odpisu wyroku sąd polubowny składa w sądzie akta sprawy wraz z oryginałem wyroku, dowodami doręczenia jego odpisów i innymi dokumentami. Stałe sady polubowne mogą przechowywać akta we własnym archiwum i wówczas powinny ich udzielać sądowi na jego ądanie. 7. Od wyroku sądu polubownego nie przysługuje odwołanie. Wyrok sadu polubownego oraz ugoda przed nim zawarta mają moc prawną na równi z wyrokiem sądu państwowego lub ugoda przed takim sądem zawartą, po stwierdzeniu przez sąd państwowy ich wykonalności. Postanowienie, co do wykonalności wyroku sądu polubownego oraz ugody wydaje się na posiedzeniu niejawnym. Sąd odmówi wydania takiego postanowienia, je eli ze zło onych akt sądu polubownego wynika, e wyrok lub ugoda treścią swą uchybią praworządności lub zasadom współ ycia społecznego w Rzeczypospolitej Polskiej. Na postanowienie, co do wykonalności przysługuje za alenie. 8. Mo e powstać wątpliwość do to tego, czy sąd polubowny powinien przy rozstrzyganiu sporu stosować przepisy prawa materialnego, czy tez mo e się kierować swobodnym uznaniem, czy zasadami słuszności, albo po prostu sumieniem sędziowskim. Z wykładni przepisu art. Art. 1194. § 1.k.p.c. mo na wyprowadzić wniosek, e sąd polubowny powinien stosować obowiązujące przepisy prawa, których naruszenie uchybiałoby praworządności lub zasadom współ ycia społecznego. Nale y przyjąć, e sąd polubowny, zgodnie z jego celami, nie jest skrępowany przepisami prawa materialnego. Ma to znaczenie równie dlatego, e arbitrami sądu polubownego nie musza być prawnicy (Art. 1170. § 1 k.p.c.).

8. Skarga o uchylenie wyroku sądu polubownego 1. Formą kontroli (oprócz stwierdzenia wykonalności) sądu państwowego nad sądem polubownym, jest rozpoznawanie skarg o uchylenie wyro ku sądu polubownego.
Skarga ta ma charakter zbli ony do skargi o wznowienie postępowania. Podobna jest te do samodzielnego powództwa o ukształtowanie stosunku prawego lub prawa. Celem tej skargi jest uzyskanie uchylenia wyroku sądu polubownego. Skarga owa dotyczy tylko wyroków sądów polubownych. Nie mo e dotyczyć ugód przed tym sądem zawartych. Od skutków ugod zawartych przed sądem polubownym strony mogą się uchylić tylko z powodu wad oświadczenia woli (art. 82 i nast. k.c.). 2. Strona mo e ądać uchylenia wyroku sądu polubownego, je eli :1) brak było zapisu na sąd polubowny, zapis na sąd polubowny jest niewa ny, bezskuteczny albo utracił moc według prawa dla niego właściwego, 2) strona nie była nale ycie zawiadomiona o wyznaczeniu arbitra, o postępowaniu przed sądem polubownym lub w inny sposób była pozbawiona mo ności obrony swoich praw przed sądem polubownym, 3) wyrok sądu polubownego dotyczy sporu nieobjętego zapisem na sąd polubowny lub wykracza poza zakres takiego zapisu, je eli jednak rozstrzygnięcie w sprawach objętych zapisem na sąd polubowny daje się oddzielić od rozstrzygnięcia w sprawach nieobjętych tym zapisem lub wykraczających poza jego zakres, wyrok mo e być uchylony jedynie w zakresie spraw nieobjętych zapisem lub wykraczających poza jego zakres; przekroczenie zakresu zapisu na sąd polubowny nie mo e stanowić podstawy uchylenia wyroku, je eli strona, która brała udział w postępowaniu, nie zgłaszała zarzutów co do rozpoznania roszczeń wykraczających poza zakres zapisu, 4) nie zachowano wymagań co do składu sądu polubownego lub podstawowych zasad postępowania przed tym sądem, wynikających z ustawy lub określonych przez strony, 5) wyrok uzyskano za pomocą przestępstwa albo podstawą wydania wyroku był dokument podrobiony lub przerobiony, 6) w tej samej sprawie między tymi samymi stronami zapadł prawomocny wyrok sądu. Skargę o uchylenie wyroku sądu polubownego wnosi się w terminie trzech miesięcy od dnia doręczenia wyroku lub je eli strona wniosła o uzupełnienie, sprostowanie bądź wykładnię wyroku - w ciągu trzech miesięcy od dnia doręczenia przez sąd polubowny orzeczenia rozstrzygającego o tym wniosku. Sąd na posiedzeniu niejawnym mo e wstrzymać wykonanie wyroku sądu polubownego, mo e jednak uzale nić wstrzymanie od zło enia zabezpieczenia. Na postanowienie sądu przysługuje za alenie.
-197-