You are on page 1of 16

Adam Łuczyński

Uniwersytet Gdański

NAZWY BARW W POEZJI KASZUBSKIEJ
OPUBLIKOWANEJ NA ŁAMACH
KWARTALNIKA „STEGNA”

1. Wprowadzenie
Niniejszy artykuł stanowi próbę analizy występowania przymiotników określających nazwy barw w kaszubskich utworach lirycznych, opublikowanych
w 30 numerach czasopisma kulturalnego „Stegna” z lat 2006–2013.
Za punkt odniesienia posłużyły tu badania Brenta Berlina i Paula Kaya1,
którzy określili, czym są podstawowe nazw barw, oraz badania Danuty Stanulewicz2, będące pierwszą próbą wyróżnienia zbioru nazw barw podstawowych w języku kaszubskim.
Materiał leksykalny niniejszego studium stanowi słownictwo z 49 wierszy, oraz kontekst, w którym dane słowo się pojawiło. W pozostałych 212
utworach lirycznych nie zarejestrowano nazewnictwa znajdującego się
w kręgu zainteresowań tych badań.
1.1. „Stegna” – kaszubskojęzyczny dodatek literacki
do miesięcznika „Pomerania”
„Pomerania” to czasopismo społeczno-kulturalne wydawane od 1969 roku
w Gdańsku przez Zarząd Główny Zrzeszenia Kaszubsko-Pomorskiego3.
Pomimo że większość tekstów opublikowanych w „Pomeranii” jest polskojęzyczna, język kaszubski, a szczególnie utwory literackie w nim pisane,

1

B. Berlin, P. Kay, Basic Color Terms: Their Universality and Evolution, Berkeley 1969.
D. Stanulewicz, Słownictwo barw w języku kaszubskim – próba ustalenia zbioru nazw
podstawowych, „Acta Cassubiana” 2009, nr XI, s. 128-139.
3 Historia miesięcznika „Pomerania”, <http://www.miesiecznikpomerania.pl/historia>,
dostęp: 03.04.2014.
2

136

Barwa w języku, literaturze i kulturze V

zawsze był nieodłącznym elementem pisma4. We wrześniu 2006 r. ukazał się
pierwszy numer „Stegny” – bezpłatnego dodatku do „Pomeranii”, redagowanego całkowicie w języku kaszubskim przez Dariusza Majkowskiego.
Pod tytułem periodyku widniał dopisek „kaszëbsczé lëteracczé pismiono”,
albowiem początkowo „Stegna” miała być pismem typowo krytycznoliterackim5. Potwierdzają to słowa redaktora naczelnego, zamieszczone w pierwszym numerze: „Nalézesz tuwò tekstë rozmajitëch ùsôdzców, tak młodégò,
jak i kąsk staszégò pòkòleniégò I jesz prosbã do wszëtczich, co mają napisóné jaczés dokôzë i nigdze jich nie wëdelë. Nie trzimta jich zataconëch dzes
głãbòk. „Stegna” je prawie pò to, żebë Waje słowa mògłë dolecec do Kaszëbów i ùzdrzec wid”6.
Zgodnie z zapowiedzią i apelem Dariusza Majkowskiego „Stegna” zamieszczała niemało tekstów beletrystycznych, w tym poetyckich. Ukazywały się tu zatem wiersze takich autorów, jak m.in. Ewa Warmowska, Tomasz
Fopke, Adam Hebel, Tomasz Urbański, Hanna Makurat, Karolina Serkowska, Ida Czaja, Gracjana Potrykus, Roman Drzeżdżon, Artur Jabłoński, Łukasz Jabłoński, Zbigniew Joskowski, Stanisław Bartelik i Jerzy Stachurski,
a także proza, w tym tłumaczone na język kaszubski arcydzieła literatury
światowej, jak m.in. Hamlet, Romeo i Julia czy Ania z Zielonego Wzgórza.
Później pismo, poza tekstami beletrystycznymi, zaczęło również publikować
utwory muzyczne, wywiady z twórcami, a także sylwetki dawnych oraz
współczesnych kaszubskich artystów. Pismo jest stale wydawane i ukazuje
się jako dodatek do „Pomeranii” co 3 miesiące.
1.2. Podstawowe nazwy barw – krótka charakterystyka
teorii Berlina i Kaya
Przełomową pracą naukową związaną z semantyką barw jest dzieło Basic
Color Terms: Their Universality and Evolution, opublikowane w 1969 roku
przez amerykańskich lingwistów-antropologów Brenta Berlina i Paula Kaya.
Autorzy zaprezentowali w nim wyniki badań przeprowadzonych na 98 językach. Ustalili, że istnieje zestaw jedenastu podstawowych nazw barw, z których każdy język wykorzystuje minimalnie dwie. W języku polskim kolory
4 K. Serkowska, Język kaszubski w miesięczniku „Pomerania” w latach 1963-2011, „Biuletin Radzëznë Kaszëbsczégò Jãzëka / Biuletyn Rady Języka Kaszubskiego” 2011,
s. 248.
5 A. Jabłoński, Ścieżka do literatury, „Pomerania” 2006, nr 9, s. 4.
6 D. Majkòwsczi, Òd redakcji, „Stegna” 2006, nr 1, s. 3.

A. Łuczyński: Nazwy barw w poezji kaszubskiej…

137

te określają przymiotniki: biały, czarny, czerwony, zielony, żółty, niebieski,
brązowy, fioletowy, pomarańczowy, różowy i szary. Co więcej, według zaprezentowanej teorii owe nazwy miały pojawiać się w słownictwie danych
języków w określonym porządku. Jeśli dany język dysponował zaledwie
dwoma określeniami barw, to miały to być nazwy bieli (jasności) i czerni
(ciemności). Następne w kolejności są ekwiwalenty przymiotników: czerwony, zielony i żółty. Szóstym kolorem jest niebieski, siódmym brązowy, zaś
czterema ostatnimi – nazwy barwy fioletowej, różowej, pomarańczowej
i szarej7.
Badacze określili również cztery główne kryteria, które musi spełnić podstawowa nazwa barwy:
(a) podstawowe nazwy barw są utworzone z prostych jednostek znaczeniowych (np. żółtawy ‘lekko żółty’, jasnoniebieski ‘niebieski z jasnym odcieniem’ czy lilaróż ‘różowy z odcieniem liliowym’ nie
spełniają tego warunku);
(b) nazwa podstawowa nie może nazywać odcienia innej barwy (np.
przymiotniki granatowy i błękitny tego warunku nie spełniają, gdyż
nazywają odcienie koloru niebieskiego);
(c) nazwa podstawowa nie może wiązać się wyłącznie z określoną klasą
obiektów (tego kryterium np. nie spełniają wszystkie nazwy kolorów
włosów bądź umaszczenia koni);
(d) nazwa musi być rozpowszechniona wśród użytkowników danego języka. W badaniach znajomości nazw kolorów przymiotniki te są
wymieniane w pierwszej kolejności8.
Przytoczona tu w bardzo dużym skrócie teoria Berlina i Kaya wywołała
rewolucję w badaniach terminologii barw. Nawiązywał do niej niemal każdy
badacz zajmujący się tą problematyką, w tym badacze zajmujący się polskim
leksykonem barw9. Berlin i Kay kilkakrotnie ulepszali swoją teorię, zmieniając niektóre istotne nawet szczegóły10.

7

B. Berlin, P. Kay, op. cit., za: D. Stanulewicz, op. cit., s. 128.
Ibid., s. 129.
9 Zob. np. R. Tokarski, Semantyka barw we współczesnej polszczyźnie, Lublin 2004,
s. 19-20.
10 Szerzej na ten temat: W. Michera, Wprowadzenie do antropologii barw. Część 1, „Etnografia Polska” 1987, nr XXXI, z. 1, s. 90-109.
8

Barwa w języku, literaturze i kulturze V

138

1.3. Słownictwo barw w kaszubszczyźnie
Omawianie kaszubskiej leksyki barw należy zacząć od źródeł słownikowych. Najobszerniejszym słownikiem języka kaszubskiego jest dzieło ks.
Bernarda Sychty Słownik gwar kaszubskich na tle kultury ludowej, liczący
7 tomów wydanych w latach 1967–197611. Leksykon jest zbiorem autentycznego słownictwa ludowego, zawiera 61 tys. wyrazów, a także spełnia
rolę swoistej encyklopedii kultury ludowej, gdyż można w nim znaleźć
fragmenty tekstów etnograficznych, pieśni ludowych, zagadki i anegdoty12.
Nazwy barw, występujące w tym słowniku, zebrała Kwiryna Handke. Są to
następujące przymiotniki : biôłi (‘biały’), bruny (‘brunatny’), bùri, (‘bury’),
czôrny (‘czarny’), czerwòny (‘czerwony’), lenisti (‘podobny w kolorze do
włókien lnu’, ‘jasny’, ‘płowy’), lilewi (‘fioletowy’), lniany (‘lniany’), łososowi (‘łososiowy), maslany (‘maślany’, ‘kremowy’), méwiasti (‘o kolorze
podobnym do mewy’), mléczny (‘mleczny’), mòdri (‘modry’), ògnisti
(‘ognisty’), òrzechòwi (‘przypominający kolor orzecha’), piwiasti (‘piwny’),
pòpielati (‘popielaty’), różewi lub różowi (‘różowy’, ‘rumiany’), różawi
(‘wpadający w kolor różowy’, ‘lekko zarumieniony’), rudi (‘rudy’), sëwi
(‘siwy’), srébrzny (‘srebrny’), szadi (‘oblepiony szronem’), szari (‘szary’,
‘popielaty’), trôwiasti (‘podobny do koloru trawy’), wòskòwi (‘woskowy’),
wrzosowi (‘fioletowy’), zelony (‘zielony’), złoti (‘mający barwę złota’), żôłti
(‘żółty’)13.
Innym obszernym wydawnictwem leksykograficznym, zawierającym
leksykę literacką, tworzoną w ramach powstającego kaszubskiego języka
literackiego, jest Słownik polsko-kaszubski autorstwa Jana Trepczyka, który
składa się z dwóch tomów i liczy sobie ok. 60 tys. polskich haseł wyrazowych wraz z kaszubskimi odpowiednikami14. Najnowszy Wielki słownik
polsko-kaszubski, mający objąć w zamierzeniu autora kaszubską leksykę
ludową i literacką, jest cały czas przygotowywany przez Eugeniusza Gołąbka. We wrześniu 2013 roku ukazał się pierwszy tom tego dzieła, zawierający
11

B. Sychta, Słownik gwar kaszubskich na tle kultury ludowej, t. I-VII, Wrocław 1967-

1976.
12 [J. Treder] Słownik gwar kaszubskich na tle kultury ludowej, [w:] Język kaszubski. Poradnik encyklopedyczny, red. J. Treder, wyd. 2. poprawione i poszerzone, Gdańsk 2006,
s. 236.
13 K. Handke, Nazwy barw w „Słowniku gwar kaszubskich” Bernarda Sychty, [w:] Nazwy
i dialekty Pomorza dawniej i dziś 4, red. R. Wosiak-Śliwa, Gdańsk 2001, s. 23-41. Powyższy
wykaz nazw (z uwagami) podaje: D. Stanulewicz, op. cit., s. 130-131.
14 J. Trepczyk, Słownik polsko-kaszubski, oprac. J. Treder, t. I, II, Gdańsk 1994.

A. Łuczyński: Nazwy barw w poezji kaszubskiej…

139

hasła rozpoczynające się na litery od A do K15. W ramach internetowego
Kaszubskiego Portalu Edukacyjnego dostępna jest wersja robocza całego
leksykonu, datowana na 22 maja 2011 roku16. Słowniki te (wzięte razem)
notują aż 59 nazw barw. Są to: amarantowi (‘amarantowy’, GOŁ, I, 21; TR,
I, 22), ametistowi (‘ametystowy’, GOŁ, I, 23; TR, I, 23), beżowi (‘beżowy’,
GOŁ, I, 88), biôłi (‘biały’, GOŁ, I, 89; TR, I, 49), bòrdowi (‘bordowy’ GOŁ,
I, 114), bronzowi (‘brązowy’, TR, I, 61), bruny (‘brunatny’, TR, I, 63; ‘brązowy’ GOŁ, I, 121), brzoskwiniowi (‘brzoskwiniowy’, GOŁ, I, 131; TR, I,
65), bùrsztinowi (‘bursztynowy’, GOŁ, I, 140; TR, I, 68) , bùri, (‘bury’,
GOŁ, I, 141; TR, I, 68), ceglasti (‘ceglasty’ GOŁ, I, 152), cytrónowi (‘cytrynowy’, GOŁ, I, 216; TR, I, 92) , czôrny (‘czarny’, GOŁ, I, 219; TR, I,
93), czerwòny (‘czerwony’, GOŁ, I, 227; TR, I, 96), dërdzany (‘rdzawy’
GOŁ, II, 796; TR, II, 135), fioletowi (‘fioletowy’, GOŁ, I, 405), granatowi
(‘granatowy’ GOŁ, I, 469; TR, I, 147 ), jindigò (‘indygo’, GOŁ, I, 527; TR,
I, 208), kanarkòwi (‘kanarkowy’, GOŁ, I, 593), kasztanowi (‘kasztanowy’,
GOŁ, I, 618; TR, I, 233), kawòwi (‘kawowy’, GOŁ, I, 622; TR, I, 233),
krémòwi (‘kremowy’, GOŁ, I, 760; TR, I, 263), lazurowi (‘lazurowy’, GOŁ,
I, 842), lenisti, (‘płowy’, GOŁ, II, 438; TR, II, 39), lësati (‘rudy’, GOŁ, II,
886; TR, II, 166), lilaróż, (‘lilaróż’, GOŁ, I, 868) lilewi (‘fioletowy’, GOŁ, I,
405; TR, I, 162), lniany (‘lniany’, GOŁ, I, 878; TR, I, 289), łososowi, (‘łososiowy’, GOŁ, I, 919; TR, I, 298), maslany (‘maślany’, GOŁ, I, 973; TR, I,
310), mëszati (‘myszaty’, GOŁ, I, 1097; TR, I, 334), miodowi (‘miodowy’,
GOŁ, I, 1042; TR, I, 322), mléczny (‘mleczny’, GOŁ, I, 1051; TR, I, 323),
mòdri (‘modry’, GOŁ, I, 1066; TR, I, 336), mòrelowi (‘morelowy’, GOŁ, I,
1074), mòrsczi (‘morski’, GOŁ, I, 1074; TR, I, 329), niebiesczi (‘niebieski’,
GOŁ, II, 102; TR, I, 362), ògnisti (‘ognisty’, GOŁ, II, 281; TR, I, 422),
oliwkòwi (‘oliwkowy’, GOŁ, II, 303; TR, I, 428), òrzechòwi (‘orzechowy’,
GOŁ, II, 326; TR, I, 436), piôskòwi (‘piaskowy’, GOŁ, II, 401; TR, II, 17),
piwiasti (‘piwny’, GOŁ, II, 422; TR, II, 24), piwònijowi (‘piwoniowy’,
GOŁ, II, 423), pòpielati (‘popielaty’, GOŁ, II, 537; TR, II, 59), pùrpùrowi
lub pùrpùrny (‘purpurowy’, GOŁ, II, 781; TR, II, 128), różewi lub różowi
(‘różowy’, GOŁ, II, 884), sëwi (‘siwy’, GOŁ, II, 940; TR, II, 185), strzébrny
(‘srebrny’, GOŁ, II, 1012; TR, II, 210), szari (‘szary’, GOŁ, II, 1064; TR, II,
E. Gòłąbk, Wielki słownik polsko-kaszubski, tom I, A-K, Gdańsk 2012.
E. Gòłąbk, Słownik polsko-kaszubski / Słowôrz pòlskô-kaszëbsczi, wersja niepełna, t. I,
II, Skarbnica Kaszubska, Kaszubski Portal Edukacyjny, <http://www.skarbnicakaszubska.pl/
index.php?option=com_content&view=article&id=23:slownik-polsko-kaszubski-start&catid=
44:s-gobka&Itemid=384>, dostęp: 03.04.2014.
15
16

Barwa w języku, literaturze i kulturze V

140

229), szmaragdowi (‘szmaragdowy’, GOŁ, II, 1081; TR, II, 234), sliwkòwi
(‘śliwkowy’, GOŁ, II, 1102; TR, II, 242), trôwiasti (‘trawiasty’, GOŁ, II,
1148), turkùsowi, (‘turkusowy’, GOŁ, II, 1167; TR, II, 267), wiszniowi (‘wiśniowy’, GOŁ, II, 1299; TR, II, 322), wòskòwi (‘woskowy’, GOŁ, II, 1317;
TR, II, 328), zelony (‘zielony’, GOŁ, II, 1564), złocësti (‘złocisty’, GOŁ, II,
1572), złoti (‘złoty’, GOŁ, II, 1574), żôłti (‘żółty’, GOŁ, II, 1624).
Warto zauważyć, że wiele nazw barw występujących w Słowniku gwar
kaszubskich… B. Sychty jest przykładem autentycznego słownictwa kaszubskiego, odwołującego się do realiów ludowych, np. maslany, lenisti,
wòskòwi, méwiasti, łososowi, wrzosowi. Natomiast w pozostałych słownikach nazwy barw wykraczają poza ludowość, niejednokrotnie są wzorowanym na polszczyźnie tworem leksykografa, np. amarantowi, jindigò, lazurowi, turkùsowi.
Większość przymiotników będących nazwami barw, które można odnaleźć w słownikach kaszubskich, jest zbliżona do ich polskich odpowiedników. Wyjątki stanowią, z nazw barw niepodstawowych, np. leksemy: dërdzany (‘rdzawy’), derywowany od dërdza ‘rdza’ (GOŁ, II, 796; TR, II, 135)
i tworzone innymi sufiksami niż w polszczyźnie: lenisti (‘płowy; podobny
w kolorze do włókien lnu’), lësati (‘rudy’), derywowany od lës ‘lis’ (GOŁ, I,
873; TR, I, 288). W przypadku niektórych podstawowych barw można
w słownikach odnotować dwie propozycje, w tym jedną zbliżoną do powszechnie używanego polskiego słowa. Ma to związek z faktem, że kaszubszczyzna rozwijała się niemal przez 10 wieków równolegle z językiem
polskim, więc dostało się do niej sporo polonizmów17. Znajdują się w niej
także wyrazy, istniejące w polszczyźnie dawnej, a współcześnie w niej nieużywane.
Danuta Stanulewicz przeprowadziła badania wśród 32 użytkowników języka kaszubskiego, mające na celu ustalenie zbioru podstawowych nazw
barw w tym języku18. W przypadku przymiotników fioletowi i lilewi, częściej podawany przez badanych był ten pierwszy19. W odniesieniu do przymiotników bruny i bronzowi, starsze słowniki (tj. Sychty i Trepczyka) przypisują temu pierwszemu znaczenie ‘brunatny’, zaś u Gołąbka występuje już
on jako ‘brązowy’. W badaniach D. Stanulewicz aż 28 osób wymieniło bruny, z kolei bronzowi (który de facto odnotowuje jedynie słownik Trepczyka)

[J. Treder] Polonizm, [w:] Język kaszubski. Poradnik …, s. 202-203.
Szerzej na ten temat : D. Stanulewicz, op. cit., s. 133-134.
19 Ibid., s. 134.
17
18

A. Łuczyński: Nazwy barw w poezji kaszubskiej…

141

nie pojawił się ani razu20. Ponadto badania dowiodły, że w przypadku nazywania koloru niebieskiego użytkownicy języka kaszubskiego częściej posługują się określeniem mòdri21, znanym również w dawnej polszczyźnie od
XV wieku22. Jednakże leksem niebiesczi pojawił się aż 18 razy, z czego aż
jedenaście osób wymieniło jednocześnie mòdri i niebiesczi23. W przytoczonych tutaj słownikach brakuje nazwy jednej barwy z grupy podstawowych.
Jest to odpowiednik polskiego przymiotnika pomarańczowy. W słownikach
można znaleźć jedynie rzeczownik apfelzyna ‘pomarańcza’ (GOŁ, II, 520;
TR, II, 55), będący przykładem typowego zapożyczenia z języka niemieckiego (od Apfelsine)24. Jednakże w języku kaszubskim istnieje przymiotnik
apfelzynowi (‘pomarańczowy’), będący derywatem od powyżej przedstawionego rzeczownika. Jako nazwę barwy odnotowuje go np. internetowy
kaszubski Wikisłownik25. Leksem apfelzynowi również był przedmiotem
omawianych badań Danuty Stanulewicz. Tylko jedna z 32 osób podała tę
nazwę. Dla porównania przymiotnik pòmarańczowi (również nienotowany
w kaszubskich słownikach) wystąpił aż 13 razy26.
2. Nazwy barw w kaszubskich utworach lirycznych
Jak już zostało wspomniane we wstępie, jako materiał badawczy posłużyło
49 utworów poetyckich (wierszy i pieśni) autorstwa w większości współczesnych kaszubskich twórców. Są wśród nich wiersze poetów: m.in. Jana Piepki, Stefana Fikusa i Leona Gołąbka, wiersz uczestniczki konkursu recytatorskiego Bë nie zabëc mòwë starków27, Justyny Górlikowskiej, oraz przekłady poezji: Stepana Rudanskiego (z języka ukraińskiego), Roberta Burnsa
(z języka angielskiego) i Józefa Ciężkiego (z języka polskiego).

20

Ibid.
Podobnie jak w języku czeskim, gdzie występuje przymiotnik modry. Zob.
D. Stanulewicz, A. Pawłowski, Kashubian colour vocabulary, [w:] New Directions in Colour
Studies, red. C.P. Biggam, C.A. Hough, C.J. Kay, D.R. Simmons, Amsterdam – Philadelphia
2011, s. 108.
22 W. Boryś, Słownik etymologiczny języka polskiego, Kraków 2006, s. 335.
23 D. Stanulewicz, op. cit., s. 135.
24 [J. Treder] Zapożyczenia, [w:] Język kaszubski. Poradnik …, s. 277-278.
25 Wolny, wielojęzyczny Wikisłownik, <http://pl.wiktionary.org/wiki/Indeks:Kaszubski__Kolory> [dostęp: 03.04.2014].
26 D. Stanulewicz, op. cit., s. 136.
27 Coroczny konkurs odbywający się w powiecie puckim, przeznaczony dla uczniów
szkół podstawowych oraz gimnazjów, w którym uczestnicy muszą m.in. zaprezentować utwór
własnego autorstwa.
21

Barwa w języku, literaturze i kulturze V

142

Wyniki badań zaprezentowano zgodnie z podziałem nazw barw zaproponowanym przez Brenta Berlina i Paula Kaya.
2.1. Nazwy barw podstawowych
W przebadanych wierszach prawie wszystkie nazwy barw podstawowych
pojawiły się przynajmniej raz. Wyjątek stanowi barwa różowa. W żadnym
utworze nie odnotowano słów różewi, różowi lub różawi.
Najczęściej występujące podstawowe nazwy barw to biôłi i czôrny, co
znajduje potwierdzenie w wynikach badań Danuty Stanulewicz, gdzie obie
nazwy, jako jedyne, zostały podane przez wszystkich uczestników ankiety28.
W badanym materiale odnotowano 21 wystąpień nazwy barwy białej oraz 12
wystąpień nazwy barwy czarnej.
Nazwa barwy białej ma zazwyczaj pozytywne konotacje, jak np.: „Czej
jesz jezora mionów ni miałë, tu bëłë Kaszëbë – snôżé ë biôłé”29 (‘Kiedy
jeszcze jeziora imion nie miały, tu były Kaszuby – piękne i białe’), albo:
„Całi swiat je biôłi. I jegò szterë stronë téż są biôłé. To je mòja biôłô
mòdlëtwa. Mòja parafia biôłoscë”30 (‘Cały świat jest biały. I jego cztery
strony też są białe. To jest moja biała modlitwa. Moja parafia białości’).
W obu przykładach kolor biały jawi się jako symbol czystości i dobra.
Można napotkać również wiele odniesień barwy białej do zimy, które odnotowano głównie w wierszach publikowanych w grudniowych numerach
„Stegny”, np. „biôłô zëma le sã smieje”31 (‘biała zima się śmieje’), „biôłé
gwiôzdczi pùchòwégò sniegù”32 (‘białe gwiazdki puchowego śniegu’),
„Biôłô gwiôzdka”33 (‘biała gwiazdka’), „biôłi jak sniég”34 (‘biały jak śnieg’).
Biały kolor pojawił się również w odniesieniu do człowieka: „biôłe òczë”35
(‘białe oczy’), „wiele lëdzy mô taczé biôłe zãbë”36 (‘wielu ludzi ma takie
białe zęby’), „biôłëch włosach”37 (‘białych włosach’).

28

D. Stanulewicz, op. cit., s. 134.
G. Pòtrëkùs, Remùsu!, „Stegna” 2009, nr 1, s. 31.
30 J. Stachùrsczi, Ave Marija, „Stegna” 2013, nr 1, s. 6.
31 S. Bartelëk, Zëma dzecóm, „Stegna” 2006, nr 2, s. 27.
32 E. Warmòwskô, Zëmówé jigrë, „Stegna” 2008, nr 2, s. 19.
33 R. Drzéżdżón, Zëmòwô radosc, „Stegna” 2006, nr 2, s. 25.
34 E. Warmòwskô, Marzëbiónka, „Stegna” 2008, nr 4, s. 20.
35 K. Serkòwskô, Jak pòznac?, „Stegna” 2009, nr 4, s. 24.
36 Ibid.
37 T. Ùrbańsczi, III (Wejle...), „Stegna” 2012, nr 3, s. 33.
29

A. Łuczyński: Nazwy barw w poezji kaszubskiej…

143

Znaleziono jedno negatywne skojarzenie z barwą białą, pojawia się ono
w wierszu Łukasza Jabłońskiego pt. Ból: „Biôłosc szpitalnégò łóżka”38 (‘białość szpitalnego łóżka’). Ciekawą metaforę zastosował Roman Drzeżdżon
w swoim wierszu Kòmpùtrowi swiat (‘Komputerowy świat’): „Biôłô magicznô kôrtka”39 (‘Biała magiczna kartka’, rozumiana jako obraz wyświetlany na ekranie monitora).
Wśród pozostałych zastosowań barwy białej w badanym materiale, znalazły się wyrażenia: „biôłi kwiat”40 (‘biały kwiat’), „biôłé aniołë”41 (‘białe
anioły’), „Marzëbiónkò biôłô”42 (‘Stokrotko biała’).
W odróżnieniu od barwy białej, więcej negatywnych konotacji można
znaleźć w powiązaniu z barwą czarną, np.: „mëslë czôrné”43 (‘czarne myśli’), „czôrné blónë”44 (‘czarne chmury’), „Czôrno mie sã zrobiło przed
òczama”45 (‘Zrobiło mi się czarno przed oczami’). Warto zauważyć, że
wszystkie te konotacje występują również w języku polskim.
Ponadto występują podobne określenia ludzkiego wyglądu, jak w przypadku barwy białej: „czôrné òczë”46 (‘czarne oczy’), „Włosë bëłë czôrné”47
(‘Włosy były czarne’). Pojawiły się także określenia w odniesieniu do garderoby: „Të môsz Ruchna czôrné”48 (‘Ty masz czarne szaty’), „Czôrny kléd”49
(‘Czarna sukienka’). Wśród pozostałych zastosowań barwy czarnej, odnotowano: „Czôrną gitarã móm”50 (‘Czarną gitarę mam’).
W poszczególnych przebadanych utworach, nazwy barw czarnej i białej
służą zestawianiu ze sobą przeciwieństw poprzez symbolikę kontrastujących
ze sobą kolorów: „W czôrny dôce biôłi ksãżëc”51 (‘W czarnej mgle biały
księżyc’), „Biôłô niechãc z czôrną prosbą”52 (‘Biała niechęć z czarną prośbą’), „Czôrny smiéch z biôłim bòjanim”53 (‘Czarny śmiech z białym straŁ. Jabłońsczi, Ból, „Stegna” 2006, nr 1, s. 26.
R. Drzéżdżón, Kòmpùtrowi swiat, „Stegna” 2006, nr 2, s. 25.
40 A. Hébel, Mòwa, „Stegna” 2011, nr 4, s. 12.
41 J. Stachùrsczi, Ave Marija, „Stegna” 2013, nr 1, s. 6.
42 E. Warmòwskô, Marzëbiónka, „Stegna” 2008, nr 4, s. 20.
43 I. Czajinô, Balada ò jezorze lëbigòscu, „Stegna” 2007, nr 3, s. 6.
44 E. Warmòwskô, Redosc dlô Zużë, „Stegna” 2007, nr 2, s. 13.
45 K. Serkòwskô, Miodnosc, „Stegna” 2010, nr 4, s. 10.
46 S. Rudansczi, Wiej, wietrze, na Ùkrajinã, „Stegna” 2007, nr 1, s. 36
47 T. Ùrbańsczi, II (To bëłë smiecochë mòjich brzątwień...), „Stegna” 2012, nr 3, s. 33.
48 T. Ùrbańsczi, I (Pòjma dali...), „Stegna” 2012, nr 3, s. 32.
49 I. Czajinô, Czôrny kléd, „Stegna” 2012, nr 2, s. 2.
50 H. Makùrôt, Gitara, „Stegna” 2008, nr 3, s. 36.
51 A. Hébel, *** (W czôrny dôce biôłi ksãżëc…), „Stegna” 2009, nr 2, s. 30.
52 K. Serkòwskô, Hammamet, „Stegna” 2009, nr 4, s. 24.
53 Ibid.
38
39

Barwa w języku, literaturze i kulturze V

144

chem’). Odnotowano również często spotykany w języku polskim związek
frazeologiczny: „czôrno na biôłim”54 (‘czarno na białym’).
Trzecią najczęściej pojawiającą się nazwą barwy w kaszubskiej poezji
opublikowanej na łamach „Stegny” jest nazwa czerwieni, notowana w sumie
8 razy. Przy tej okazji pojawia się pewna różnica w zapisie. Rzadziej spotykany jest zapis czerwòny, wzorowany na polskim. Odnotowano go tylko
2 razy: „slã do Ce mój lëst, pisóny czerwònym tintã”55 (‘ślę do Ciebie mój
list, pisany czerwonym atramentem’), „krew czerwòną”56 (‘krew czerwoną’).
Częściej spotykanym zapisem jest z kolei czerwiony, pierwotny, bardziej
archaiczny: „czerwioné czitle ë czerwioné nogawice”57 (‘czerwone kiecki/sukienki i czerwone pończochy’), „Jak czerwionô róża”58 (‘Jak czerwona
róża’), „Twòje lica czerwioné mrozã”59 (‘Twoje lica czerwone mrozem’),
„Zamknij swòje òczë. Bò widzałë ju chòba za wiele. Szaré. Czerwioné.
A terô bestré”60 (‘Zamknij swoje oczy. Bo widziały już chyba za wiele. Szare. Czerwone. A teraz bystre’), „Taczi stôri. A taczi czerwiony. Sromòtnik”61
(‘Taki stary. A taki czerwony. Muchomor’). Jak widać na powyższych przykładach, zastosowanie nazwy barwy czerwonej w badanych wierszach jest
różnorakie.
Nazwa barwy zielonej pojawiała się w kaszubskiej poezji równie często,
bo aż 7 razy. Służyła autorom głównie do opisu piękna przyrody: „na zelony, mitczi łące”62 (‘na zielonej, delikatnej łące’), „rzéka wzérô na mie zelonyma òczama”63 (‘rzeka patrzy na mnie zielonymi oczyma’), „Przez zeloną
łąkã”64 (‘Przez zieloną łąkę’), „Chtos z nią zazdrzi w zeloné òczë majewëch
trôw”65 (‘Ktoś z nią zajrzy w zielone oczy majowych traw’). Niekiedy nazwa
barwy zielonej pojawia się w formie rzeczownikowej: „zelonosc dokòła
i midzë nama”66 (‘zieloność dokoła i między nami’). Wśród pozostałych
przykładów użycia nazwy barwy zielonej w badanym materiale, znalazły

K. Serkòwskô, Miodnosc, „Stegna” 2010, nr 4, s. 10.
S. Fikùs, Slã do Ce…, „Stegna” 2010, nr 1, s. 28.
56 G. Pòtrëkùs, Remùsu!, „Stegna”, nr 1, 2009, s. 31.
57 I. Czajinô, Balada ò jezorze lëbigòscu, „Stegna”, nr 3, 2007, s. 7.
58 R. Burns, Jak czerwionô róża, „Stegna” 2009, nr 2, s. 37.
59 A. Jabłońsczi, Arkón, „Stegna” 2012, nr 1, s. 20.
60 T. Ùrbańsczi, Kòlibiónka, „Stegna” 2010, nr 4, s. 11.
61 R. Drzéżdżón, (Sromòta…), „Stegna” 2006, nr 2, s. 25.
62 E. Warmòwskô, Wiesołi swiat, „Stegna” 2008, nr 2, s. 19.
63 J. Stachùrsczi, Zmartwëchwstanié, „Stegna” 2013, nr 1, s. 3.
64 J. Stachùrsczi, *** (Pani Swiónowskô), „Stegna” 2013, nr 1, s. 4.
65 J. Stachùrsczi, Piesń ò Perle(2), „Stegna” 2006, nr 2, s. 28.
66 E. Warmòwskô, Dech nôtërë, „Stegna” 2007, nr 1, s. 22.
54
55

A. Łuczyński: Nazwy barw w poezji kaszubskiej…

145

się: „Zelony nôdzeji farwą”67 (‘Zielony nadziei barwą’), „pòtkałë zeloné
òczë spragłé ùbëtkù”68 (‘spotkały zielone oczy spragnione pokoju’).
Kolejną barwą, często przewijającą się przez kaszubskie wiersze i pieśni,
jest barwa modra. W tym miejscu należy na chwilę powrócić do badań przeprowadzonych przez Danutę Stanulewicz i wniosków z nich płynących. Należy przypomnieć, że badania te dowiodły, iż w przypadku nazywania koloru niebieskiego użytkownicy języka kaszubskiego częściej posługują się
starszym określeniem mòdri, lecz przymiotnik niebiesczi, wzorowany na
polskim, również był często wymieniany przez uczestników jako nazwa
barwy. Omawiając ten problem, badaczka odwołała się do Kaszëbsczégò
słowôrza normatiwnégò69 oraz do opinii wielu Kaszubów, z których wynikało, że niebiesczi oznacza ‘odnoszący się do nieba, niebiański’70. Znajduje to
swoje potwierdzenie w przebadanych w niniejszym opracowaniu wierszach.
W żadnym z 49 utworów poetyckich niebiesczi nie występował jako nazwa
barwy, a odnosił się właśnie do niebiańskości, np.: „W jasnym òbłokù
ùzdrzôł Niebiesczégò Pana”71 (‘W jasnym obłoku ujrzał Niebiańskiego Pana’), „gwiôzdë do mie pùszczają òkò. Mëszlã sobie òne gwësno ze swòjëch
niebiesczich gniôzdków”72 (‘gwiazdy do mnie puszczają oko. Myślą sobie
one pewno ze swoich niebiańskich gniazdek’).
Autorzy konsekwentnie używali leksemu mòdri, nazywając barwę (leksem ten odnotowano 6 razy): „Na òceanie mòdrégò nieba”73 (‘na oceanie
błękitnego nieba’), „Spłiwô mòdrą kroplą”74 (‘Spływa niebieską kroplą’),
„mòdrą, cëchą ë krëjamną”75 (‘niebieską, cichą i tajemniczą’), „Jô widzã
Twój sztôłt ò mòdro sklëniący farwie”76 (‘Widzę Twoją postać o niebiesko
lśniącej barwie’), „Snôżô je Twòja mòdrô chëcz”77 (‘Piękny jest Twój nie-

R. Drzéżdżón, Nôdzeja, „Stegna” 2007, nr 4, s. 20.
K. Serkòwskô, Hammamet, „Stegna” 2009, nr 4, s. 24.
69 E. Gòłąbk, Kaszëbsczi słowôrz normatiwny, Gdańsk 2005.
70 D. Stanulewicz, op. cit., s. 135. Warto zauważyć, że również w dawnej polszczyźnie
przymiotnik niebieski, przede wszystkim odnosił się do nieba, o czym świadczą takie wyrażenia jak np. ptacy niebiescy, występujące w XVI-wiecznych przekładach Nowego Testamentu,
zob. cytaty w: Słownik polszczyzny XVI wieku, red. M.R. Mayenowa, Wrocław – Warszawa –
Kraków – Gdańsk – Łódź 1987, t. XVII, s. 96.
71 L. Gołąbek, Kaszëbsczi biskùp swiãti, „Stegna” 2008, nr 4, s. 29.
72 E. Warmòwskô, Na dobranoc, „Stegna” 2008, nr 2, s. 20.
73 E. Warmòwskô, Na òceanie nieba, „Stegna” 2007, nr 3, s. 14.
74 R. Drzéżdżón, Zëmòwô radosc, „Stegna” 2006, nr 2, s. 25.
75 J. Gòrlikòwskô, Zdrzec na mòrze, „Stegna” 2010, nr 1, s. 30.
76 J. Stachùrsczi, Ave Marija, „Stegna” 2013, nr 1, s. 6.
77 Ibid.
67
68

Barwa w języku, literaturze i kulturze V

146

bieski dom’), „Sen je pòmalowóny w żôłté i mòdré kwiatë”78 (‘Sen jest pomalowany w żółte i niebieskie kwiaty’).
W tym miejscu warto wspomnieć o podziale nazw barw podstawowych
na prymarne oraz sekundarne, wprowadzonym nieco później do teorii Berlina i Kaya. Do prymarnych zaliczają się: biały, czarny, czerwony, zielony,
żółty i niebieski. Z kolei sekundarne to: brązowy, fioletowy, pomarańczowy,
różowy i szary79. Jak widać na powyższych przykładach prawie wszystkie
prymarne podstawowe nazwy barw były dość często spotykane w badanym
zbiorze kaszubskich wierszy. Wyjątek stanowi barwa żółta. Pomimo że
w szeroko tu omawianych badaniach Danuty Stanulewicz nazwa tej barwy
miała dużą (ponad 90%) frekwencję wystąpień80, w wierszach opublikowanych na łamach „Stegny” była rzadko spotykana. Wystąpiła tylko dwa razy
w utworze Jerzego Stachurskiego Ave Marija (który, jako jeden z nielicznych, charakteryzuje się dużym nagromadzeniem słownictwa związanego
z barwami): „Sen je pòmalowóny w żôłté i mòdré kwiatë” (‘Sen jest pomalowany w żółte i niebieskie kwiaty’), „Na żôłti òd mléczów łące”81 (‘Na
żółtej od mleczów łące’).
Wśród sekundarnych podstawowych nazw barw najczęściej można było
odnotować określenia odnoszące się do koloru szarego: „Môłi szari lëdze”82
(‘Mali szarzy ludzie’), „Szari smùtk kòmùdnëch dniów”83 (‘Szary smutek
mglistych dni’), „z szarëch jak zajce dni”84 (‘z szarych jak zające dni’),
„Zamknij swòje òczë. Bò widzałë ju chòba za wiele. Szaré. Czerwioné.
A terô bestré”85 (‘Zamknij swoje oczy. Bo widziały już chyba za wiele. Szare. Czerwone. A teraz bystre’).
W przypadku barwy brązowej znów warto odwołać się do wyników badań przeprowadzonych przez D. Stanulewicz, w których przymiotnik bruny
był niemalże jednogłośnie podawany przez uczestników jako odnoszący się
do koloru brązowego w kaszubszczyźnie. Żadna z przebadanych osób nie
wymieniła polonizmu bronzowi bądź brązowi. Tymczasem w utworze Zbigniewa Joskowskiego Òda do rodny zemi można odnotować „Òjczëzno,
78

Ibid.
P. Kay, C.K. McDaniel, The linguistic significance of the meanings of basic color
terms, „Language”, 1978, nr 54, s. 626, za: D. Stanulewicz, op. cit., s. 130.
80 D. Stanulewicz, op. cit., s. 134.
81 J. Stachùrsczi, Ave Marija, „Stegna” 2013, nr 1, s. 6.
82 J. Stachùrsczi, Piesń ò Perle, „Stegna” 2006, nr 1, s. 28.
83 J. Cãżczi, Pòdarënk òd losu, „Stegna” 2012, nr 1, s. 33.
84 J. Stachùrsczi, Mòdlëtwa na pòst, „Stegna” 2013, nr 1, s. 3.
85 T. Ùrbańsczi, Kòlibiónka, „Stegna” 2010, nr 4, s. 11.
79

A. Łuczyński: Nazwy barw w poezji kaszubskiej…

147

chtërna w swich rãkach trzimôsz ùszłich dzejów ksãdżi brązowé”86. (‘Ojczyzno, która w swych rękach trzymasz dawnych dziejów księgi brązowe’). Nie
ma więc żadnej wątpliwości, że chodzi o nazwę barwy, a nie brązu jako
materiału. W pozostałych dwóch przypadkach już pojawia się bruny: „Twòja
letkò brunô skóra nosy na se znanczi tego lata”87 (‘Twoja lekko brązowa
skóra nosi na sobie znamiona tego lata’), „kòl niegò je grzib bruny”88 (‘obok
niego jest grzyb brązowy’).
Zbiór nazw barw podstawowych w badanej poezji kaszubskiej zamykają
kolory fioletowy i pomarańczowy. Badani przez D. Stanulewicz użytkownicy języka kaszubskiego podawali częściej skaszubione wersje polskich
przymiotników, tj. fioletowi i pòmarańczowi, rzadziej określenia lilewi
i apfelzynowi. W omawianej poezji jest odwrotnie. W przypadku nazw tych
konkretnych barw, autorzy unikali używania polonizmów. Nazwa barwy
fioletowej pojawiła się dwa razy: „lilewé kwiôtczi”89 (‘fioletowe kwiatki’),
„wrzosë lilewé”90 (‘fioletowe wrzosy’). Nazwa barwy pomarańczowej została użyta raz: „Drëżącyma rãkama sygajã za cygaretą. Sëchi z gòrzu lëpë
scykają apfelzynowi filter91 (‘Drżącymi rękoma sięgam po papierosa. Suche
od gniewu wargi ściskają pomarańczowy filtr’).
2.2. Nazwy barw niepodstawowych
Zbiór pozostałych nazw barw okazał się bardzo skromny w przebadanym
materiale i praktycznie ograniczył się tylko do leksemów złoti i strzébrzny,
które również w badaniach Danuty Stanulewicz przeważały nad innymi nazwami barw niepodstawowych92.
Nazwa barwy złotej wystąpiła w kaszubskich utworach lirycznych 5 razy.
Jej zastosowanie jest różnorodne: „Miesądz złoty w sztôłce różka”93 (‘Złoty
księżyc w kształcie rożka’), „chlébk, złoté zbòżé – swiãti dôr Bòżi”94 (‘chlebek, złote zboże – święty dar Boży’), „Skarbie w słuńcu złoti”95 (‘Skarbie

Z. M. Joskòwsczi, Òda do rodny zemi, „Stegna” 2007, nr 3, s. 22.
A. Jabłońsczi, Arkón, „Stegna” 2012, nr 1, s. 20.
88 T. Fópka, Balada ò gwiôzdze, „Stegna”, nr 4, 2011, s. 3.
89 E. Warmòwskô, Macejka, „Stegna” 2008, nr 4, s. 20.
90 S. Bartelëk, In illo tempore…, „Stegna” 2011, nr 4, s. 10.
91 A. Jabłońsczi, Arkón, „Stegna” 2012, nr 1, s. 20.
92 D. Stanulewicz, op. cit., s. 138.
93 Z. Jóskòwsczi, Nocny trubadura, „Stegna” 2012, nr 1, s. 4.
94 Z. M. Joskòwsczi, Na niebò czekómë, „Stegna”, nr 3, 2007, s. 20.
95 J. Stachùrsczi, Piesń ò Perle, „Stegna”, nr 1, 2006, s. 28.
86
87

Barwa w języku, literaturze i kulturze V

148

w słońcu złoty’), „Złoté cénie na szëji, zatopioné w łiskù szëmiący wòdë”96
(‘Złote cienie na szyi, zatopione w błysku szumiącej wody’), oraz w formie
czasownikowej: „zazłocëła sã łąka całô”97 (‘zazłociła się cała łąka’).
Nazwę barwy srebrnej odnotowano dwa razy: „Swiécy miesądz na niebie. Strzébrnym parminiã”98 (‘Świeci księżyc na niebie. Srebrnym promieniem’), „czë miesądz wëpłënął ju na strzébrznym bôce”99 (‘czy księżyc już
wypłynął na srebrnej łodzi’).
Poza tym w wierszu Jana Piepki Chòjnë smãtno szëmią, przedstawiającym kaszubski krajobraz przez pryzmat wojny, bólu, straty oraz przemijania,
pojawia się leksem szadi: „szadé chòjnë smãtno szëmią”100 (‘szade sosny
smętnie szumią’). Trudno jednak ustalić, czy autor chciał przez szadi nawiązać do ponurej barwy tych drzew, ‘oblepionych szronem’, jak definiuje
w szóstym (przedostatnim) znaczeniu ten przymiotnik słownik ks. Bernarda
Sychty (SY, V, 209), czy może miał na myśli ‘rozczochrany’ (GOŁ, II, 827)
bądź ‘kosmaty’ (TR, I, 258), czyli znaczenie, które wyłącznie przypisują
temu słowu nowsze leksykony, Eugeniusza Gołąbka i Jana Trepczyka.
3. Podsumowanie
Niniejsze badania, przeprowadzone na pewnym fragmencie kaszubskiej
poezji, potwierdziły część wniosków, do których doszła Danuta Stanulewicz
w swoim artykule.
Wykazały one, że najczęściej używanymi leksemami, określającymi nazwy barw w kaszubszczyźnie są przymiotniki: biôłi, czôrny, czerwòny/
czerwiony, zelony i mòdri, czyli wyrazy przywołujące prawie wszystkie
prymarne podstawowe nazwy barw. Wyjątkiem jest żôłti, który pojawił się
tylko dwa razy w badanym materiale, co można wytłumaczyć dość wysoką
frekwencją barwy niepodstawowej, będącej odcieniem żółci. Chodzi tu
o przymiotnik złoti, a także czasownik zazłocëc. Posłużyły one między innymi, do opisu obiektów, które można charakteryzować również za pomocą
barwy żółtej, aczkolwiek brzmi to mniej poetycko, np. kolor zboża, księżyca, promieni słońca, jak również w tym zdaniu: „Zazłocëła sã łąka całô”
(‘Zazłociła się łąka cała’), będącego fragmentem wiersza Ewy Warmowskiej
K. Serkòwskô, Bez Nôdzejno, „Stegna”, nr 1, 2012, s. 30.
E. Warmòwskô, Krëjamnota mléczów, „Stegna”, nr 4, 2008, s. 21.
98 S. Bartelëk, Gloka, „Stegna”, nr 1, 2013, s. 28.
99 E. Warmòwskô, Na dobranoc, „Stegna”, nr 2, 2008, s. 20.
100 J. Piepka, Chòjnë smãtno szëmią, „Stegna”, nr 4, 2011, s. 29.
96
97

A. Łuczyński: Nazwy barw w poezji kaszubskiej…

149

– Krëjamnota mléczów (‘Tajemnica mleczów’), czyli kwiatów o barwie żółtej.
Z niniejszych badań wynika również, że kaszubscy poeci prawie w ogóle
nie używają polonizmów w nazywaniu barw. Przymiotniki niebiesczi, fioletowi i pòmarańczowi nie pojawiły się ani razu w funkcji nazw barw w analizowanym materiale językowym. Z kolei odnotowywane były leksemy lilewi
i apfelzynowi, które w badaniach Danuty Stanulewicz pojawiały się rzadziej
niż przymiotniki zbliżone do powszechnie używanych polskich słów. Jedyny
wyjątek stanowi tu Zbigniew Joskowski, który w utworze Òda do rodny
zemi użył polonizmu brązowi.
Przeanalizowany materiał nie daje odpowiedzi na pytanie postawione
przez D. Stanulewicz, „czy kaszubski zbiór barw nie dąży do wykształcenia
drugiej podstawowej nazwy barwy niebieskiej, jak to się stało w rosyjskim
i ukraińskim, a także częściowo w polszczyźnie, gdzie błękitny jest na granicy podstawowych i niepodstawowych nazw barw”101.
W końcu trudno powiedzieć, czemu w żadnym z badanych utworów poetyckich nie odnotowano kaszubskich przymiotników określających barwę
różową. Wskazuje to na konieczność zbadania szerszego materiału. Pozwoliłoby to również lepiej zbadać nazwy barw niepodstawowych, używanych
przez współczesnych autorów w swoich utworach lirycznych, jak i przyjrzeć
się, czy zjawisko używania polskich zapożyczeń w odniesieniu do barw:
niebieskiej, brązowej, fioletowej i pomarańczowej faktycznie prawie nie
występuje; dwa przykłady użycia przymiotnika lilewi i jeden przymiotnika
apfelzynowi to zbyt słabe dowody na częstą ich obecność w kaszubszczyźnie
literackiej.

Objaśnienie stosowanych skrótów
GOŁ – E. Gòłąbk, Słownik polsko-kaszubski / Słowôrz pòlskô-kaszëbsczi, wersja
niepełna.
SY
– B. Sychta, Słownik gwar kaszubskich na tle kultury ludowej, t. I-VII,
Wrocław 1967-1976.
TR
– J. Trepczyk, Słownik polsko-kaszubski, Gdańsk 1994.

101

D. Stanulewicz, op. cit., s. 139.

150

Barwa w języku, literaturze i kulturze V

W przypadku odwołań do słowników w nawiasach, cyfra rzymska po przecinku
oznacza tom, natomiast liczba arabska po przecinku oznacza stronę (np. TR, II,
165).