�� తన �ెల�గ� ��గవతమ�

పర్థమ సక్ంధ

ట�క – ట�ప్పణ�ల

1-1-�ా. | ����వల్యపదంబ�ఁజ�ర�టక��� - �� = �భకర���న; ��వ
� ల్ = మ���త; పదంబ�న = �ిథ్�; �ేర�ట = �� ందుట;
క�న = ��సమ�; ఐ = ఐ; �ం�ం�ెదన - �ం�ంచు = �ార్��థ్ం; ఎదన = ఎదన; ల�కర����ారంభక� - ల�క =
ల��ాల�న్ట�; రక = ర��ంచుట��; ఏక = మ�ఖ్య��
� ; ఆరంభ = సంకల్పమ�న �ాడ�; క�న = ��;
భకత ్�ాలనక��సంరంభక� - భకత = భక�త్లన; �ాలన = �ా�ం�ే; క�� = కళయందు; సంరంభ = ���ర
� �ాట�నన
�ాడ�; క�న = ��న; ��న���ే్కసత్ంభక
ర �ఁ���ల�ల�లసదృ�ాజ్లసం ����కంజ�త భ�ాండ క�ంభక� - ��నవ =
�ాకష్స; ఉ�ే్
ర = ఉ�ే్కమ�న
ర ; సత ్ం = మ��న్ప�ేల �ే��
� ాడ�; క�న = ��; ��� = ఆటలందు; ల�ల = �����లందు;
�లసత = పర్�ా�ం�; దృక = చూప�ల; జ�ల = వలనుం��; సంభ�త = ప�ట�్ట; ���� = ��ధ; కంజ�తభ�ాండ =
బర్�్మండమ {కంజ�తభ�ాండ - కం (�ట�ల�) జ�త (ప�ట�్టన�� , (పద్మ) ల�ప�ట�్టన�ా(బర్హ) అండమ� , బర్�్మండ};
క�ంభ = �ా�తనల� క���న �ాడ�; క�న = ��; మ�నం��ంగ����ంభక�న - మ� = ��ప్; నంద = నందు�; అంగ��
= ��ర్య�క; ��ంభ = ��డ�క�; క�న = క�న.

1-2-ఉ. | �ా�న = అ�శ�ం�న; భ��త = భ��త్�; ����క్దన�ా��త��ండవ����� - ����క్ద = ����క్దన;
అ�ా��త = �ా��ంపల��; ��ండవ = ��ండవమ��; ��� = ఆట ఆ�ే �ా� ; ��న = ��; దయ��ా��� - దయ��ా� =
దయకల�ా��; ��న = ��; ����న - �� = �ల ����; ��న = ��; �ఖ��జ�మ�ఖపద్మమయ�ఖమ���� - �ఖ�� =
పరవ్త�; జ� = ప��ర్క�క; మ�ఖ = మ�ఖమ� అ��; పద్ = ప��్మ��; మయ�ఖమ�� = సూర�్యడ
{మయ�ఖమ�� - ��రణమ�ల� కల�ాడ�, సూర�్యడ}; ��న = ��; బ�లశ�ాంకమ����ఁగ�ా��� - బ�ల = ల�త; శ�ాంక =
చందుర్ {శ�ాంక - శశ (క�ం�ేల�) గ�ర�త కల�ాడ� - చందుర్డ}; మ�� = �రసు్స ధ��ం�న �ాడ� ; ��న = ��; క�ా� =
ప���� ధ��ం�ే �ాడ� ; ��న = ��; మన్మథగరవ్పరవ్��నూ్ - మన్మ = మన్మథు; గరవ = గరవ్మ�; పరవ్ =
పరవ్���; ఉనూ్మ = �ర�్మ�ం� �ాడ�; ��న = ��; ��ర����మ��మ�ఖ్ - ��రద = ��రదుడ�; ఆ�� =
ౖ ; మ�� = మ��; మ�ఖ్ = మ�ఖు్య; మనస్సర�ీర����� - మనస = మనసుల��; సర�ీర�హ =
�దల�న
ప��్మలల� {సర�ీర�హ - సరసు్సల� ప�ట�్టన, పద్య; అ� = త���్మ ల�ంట� �ాడ�; ��న = ��.

1-3-ఉ. | ఆతత��వఁజ���ద - ఆతత = అ�శయ���న; ��వన = భ��త్; �ే�ద
� న = �ే�ద
� ను; సమసత ్చ�ాచరభ�తసృ�ి
�జ�్ఞతక - సమసత = సమసత ్���; చర = చరమ�ల�; అచర = అచరమ�ల���న
� ; భ�త = �ార్ణ�లన; సృ�ి్ =
సృ�ి్టం�; �జ�్ఞ = ��ర్ప�; క�న = ��; ��ర�హృదయ��ఖ్య���తక - ��ర� = ��ర� �ే�; హృదయ =
2 �� తన �ెల�గ� ��గవతమ� – పర్థమ సక్ంధమ– ట�క – ట�ప్పణ�ల

హృదయ����; ��ఖ్ = సం���ా�న; ���త = క���ం�ే�ానడ�; క�న = ��; ��ద�ా����ణ ్తక - ��ద = ����ల; �ా� =
సమ��లను; ���ణ ్ = ఏర్ప��� �ాడ�; క�న = ��; �ేవ���కర��తక�ఁగల్మషజ�తక� - �ేవ�� = �ేవతల; �కర =
సమ�హమ� �కక; ��త = ��యక�డ�; క�న = ��; కల్మ = �ాపమ�లను; �ేతత = �ే�ం� �ే �ాడ�; క�న = ��;
� ; ��ర్ = ర��ం�ే �ాడ�; క�న = ��; ��తక�న - ��త = బర్హ; క�న = ��;
నత��ర్తక - నత = నమసక్��ం�ే �ా�
��ల��పసల�క�భపర్��తక� - ��ల = �తత ్; ��పస = ��పసుల�; ల�క = అంద����; �భ = ���లను;
పర్�� = ఇ�ే్చ�ాడ; క�న = ��.

1-4-వ. | అ� - అ� = ఈ �ధం�ా; ��లభ�వనపర్��న�ేవ��వందనంబ���� - ��ల = సమసత ; భ�వన =
� ; �ేవ�� = �ేవతలక�; వందనంబ� = నమ�ాక్రమ; ���ి = �ే�ి.
ల�కలక�; పర్�� = మ�ఖ్య��

1-5-ఉ. | ఆదర�ప్ - ఆదరమ� = మనన్; ఒప్ప = ఉట�్టప�ేల; ����క్డ�దున��ర్సు��హృదయ�ను�
సం�ా���� - ��క�క్ = నమ�ాక్రమ�న; ఇడ�దున = ��ట్ �టదన; అ��ర = పరవ్; సు�� = ప��ర; హృదయ =
హృదయ; అను�ాగ = అను�ా�ా�న; సం�ా�� = సం�ా��ం�న�ాడ�; ��న = ��; �ో ష������ఁబ్ప
ర నన్����� - �ో ష =
�ా�ాల�; ���� = �� ��ట�్ట�ాడ; ��న = ��; పర్పన = శరణ�గత�ల�ౖన భక�త్లక; ����� = సం��షమ� క���ంచు �ాడ�;
��న = ��; �ఘన్వ� ల్�ా�ేఛ్� - �ఘన = �ఘ�న్; వ�ల్� = సమ�హమ�ను; �ేఛ్� = ��శనమ��ే�� �ాడ�; ��న =
��; మం��ా����న��షజగజజ్ననంద������ - మం� = మ��జ్ఞమ�; �ా�� = మ�ట�ల్� �ాడ�; ��న = ��; అ��ష = అ��క;
జగత = ల�కమ�లంద�; జన = జనులక�; నంద = ఆనందమ�; ���� = క���ం�ే �ాడ�; ��న = ��; �దకఖ�����న -
�దక = ఉం��ర్ళ�; ఖ��� = �ను �ాడ�; ��న = ��; సమదమ�షక�ా���� - సమద = చకక్; మ�షక = ఎల�క; �ా��
= న���� �ాడ�; ��న = ��; సుపర్�ా���� - సుపర్�ా� = మం� ��ే్చ �ాడ; ��న = ��.

1-6-ఉ. | ��ణ�తలంబ�నన - ��ణ� = భ��; తలంబ�నన = తలమ�న; నుదుర� - నుదుర� = నుదుర�; �� ఁకఁగ -
�� ఁకఁగన = ఆ��ల�; ����క - ����క = నమసక్��ం; ను�ంత� - ను�ంత�న = సుత్��ాత్;
��ౖకత���ణ���ఁజంచ��కచయసుందర��ణ��� - ��ౖకత = ఇసక���న్ల�ల్ం; ���ణ� = �ిర�దుల�గల���; ��న = క�; చంచ��క =
త���్మద; చయ = గ�ంప�ల�ంట�; సుందర = అంద���న; ��ణ� = �ట�్టగల��; ��న = క�;
ర����మర���ణ���ఁ�ో యజ�తభవ�తత ్వ�కరణ�ౖక�ాణ��� - ర�� = ��టవల�; ��మర = ప��్మ; ��ణ
� � =
సమ�హమ�గల���; ��న = ��; ��య = �ట�ల�; జ�త = ప�ట�్టన���ల; భవ = ప�ట�్టన�ా(బర్హ)�కక; �తత =
మనసును; వ�కరణ = వ�క��ంచు��గల; ఏక = � ; �ాణ� =
మ�ఖ్య�� �ాక�క్గల��; ��న = ��;
�ాణ���నకష్��మ�క�ా��జప�సత్కరమ్య�ాణ - �ాణ� = సరసవ్��ే; ��న = ��; అక = స్పట�కమ� అకష్మ;
��మ = మ�ల; �క = �ల�క; �ా��జ = ��మరప�వ�వ; ప�సత ్ = ప�సత ్కమ; రమ్ = అందం�ా; �ాణ� =
�ేతధ��ం�����; ��న = ��.

1-7-�ా. | ప�ట్ టంబ�ట - ప�ట్ ట = ప�ట్ టల; ప�ట్ = ప�ట�్ ఉండ ల�దు (�ా�్మ����ాద); శరంబ�నన - శరంబ�నన =
� �దల; �లవనం��య�న�ాతర్ంబ�న - �లవ = ప�ట�్ట ఉండ ల�ద (�ా�్మ����ాద); అంభస = జల;
��లల్�
3 �� తన �ెల�గ� ��గవతమ� – పర్థమ సక్ంధమ– ట�క – ట�ప్పణ�ల

య�న = పర్య�; �ాతర్ంబ�న = �ాధనమ�ల� - పడవల�; ��ట్టంగలగ్ను�ా�ఁ��లవ్నుబ��ాణ� - ��ట్ ట =
ప�ట�్టకన; కలగ్న = �� ంద��ా�� (�ా్యసు��ాద); �ా�న = �ా�; ��లవ్న = ఆ�ా��ంచను (�ా���సును�ాదు);
ప��ాణ�ంపన = ప��ాణ (��గవత) రచన�� ; �ొ రం��ంట� - �ొ రం��� = ప�ను���; ఉంట�� = ఉ��న్న; �ఁ�ెట్ � -
�ఁదు = మ�ందు �ె�్ి ప ; ఎట�్ = అట�వంట� �ా��; ��ంటఁజ��ంత�ఁదత్సరణ - ��ంటన = పదధ ్��; చ��ంత�న =
నడ��ాత్న; తత = ఆ; సరణ� = �ధమ�ను; ����వమ్ - ��క� = ��క�; ఈవ� = ఇవ�వ్మ; అమ్ = త�ల; � - ఓ =
ఓ; యమ్ - అమ్ = అమ్; ��ల పట�్టన- ��ల = మం�; పట�్ట = దనున్�; ��కగ�మమ్ - ��క� = ��క�;
అగ�మ� = ఉండ�మ�; అమ్ = త�ల; న�్మ�ఁ� - న�్మ� = (���న) న�్మ��ంట�; చు� = సుమ�; బ�ర్�� -
� ; దయ�ం����� - దయ = దయ��; అంభస = �ట��కక; ��� = ��ద్ �� �ా - సమ�దర్మ.
బ�ర్�� = సరసవ్�ే

1-8-ఉ. | �ారద�ర�ేందు - �ారద = శరదృత�; �రద = ��ఘమ�; ఇందు = చందుర్డ; ఘన�ార - ఘన�ార =
కర�్పర; పట�ర - పట�ర = మం�గంధం; మ�ాళ - మ�ాళ = హంస; మ�ల్� = మ�ల్ప�వ�వ; �ర - �ర = దండ;
త��ార - త��ార = మంచు; ��న - ��న = నుర�గ�; రజ��చల - రజత = ��ం��; అచల = ��ండ; �ాశ - �ాశ =
��లల్ప�వ�వ్;
� � డ�; క�ంద - క�ంద = అడ�మల�ల ; మం��ర = కల్పవృకష; సు�� - సు��
ఫణ�శ - ఫణ�శ = ఆ���ష�
= �ాల; ప��� - పయస = �ట��కక; ��� = ��ద్ద� �గ; �ిత - �ిత = �ెలల్; ��మర�ామర - ��మరస =
��మరప�వ�వ; అమర = �ేవతల; �ా��� - �ా��� = న��ల� - ఆ�ాశగంగల�; ����ారత��ప�్ - �భ =
�భకర���న; ఆ�ారతన = ఆ�ారత��; ఒప�్ = అమర�; �నున - �నున = �నున; మ��ఁ�ానగ��నన్డ�గల� -
గ = కల�గ�త�ం��; ��ర� - ��ర� = సరసవ్��ే.
మ��న = మ��ల�; �ానగ = చూచుట; ఎనన్డ = ఎప�్పడ; కల�

1-9-ఉ. | అంబ - అంబ = త�ల; న�ాంబ�జ�జవ్లక�ాంబ� - నవ = ల�త; అంబ�జ = పద్మమ�ల�; ఉజవ్ =
పర్�ా�సుత్; కర = �ేత�ల��; అంబ�జ = పద్మమ�ల కల����; �ారదచందర్చం��ర్�ాడంబర��ర�మ�� - �ారద =
శరదృత�వ�ల��; చందర = చందుర్; చం��్ � ్; ఆడంబర = ఆడంబరంల�ంట�; ��ర� = అంద���న; మ���త =
ర = ���న
సవ్ర�పమ�కల���; పర్కటసు్ఫటభ�షణరతన్���ి�ాచుం�త����వ - పర్క = పర్�ా�ం�; సు్ఫ = పర్సు్పట��;
భ�షణ = ఆభరణ�లల��; రతన = ర��న్; ����
ి ా = �ాం�; చుం�త = స్పృ�ంచ; ��క = ��క�క్; ���గ =
����ాల� య�నన్���; శృ�సూ��త్��కత్�జపర్ - శృ� = ��ద; సూ��త = సూక�త్ల�; ��కత = ��లల్��ంపబ�
� ; �జ
= సవ్ం; పర్�� = పర్��వమ�కల���; ���ాంబర������త����ణ� - ��వ = ��వల��; అంబర = ఆ�ాశ; ��� =
���ల�; ���త = �సుత్�తమ��; ����ణ� = �హ��ం�ే����; నన గృపఁ�డ� - నన = ననున; కృప = దయ; అన = ��;
� .
చూడ� = చూడ�; ��ర� = సరసవ్�ే

1-10-ఉ. | అమ్మలఁగనన్య - అమ్మల = అమ్మల(సపత ్మ�త�ర్క); అన = ను; కనన =
కనన్ట�వంట(కంట���ప్ప�ై); అమ్ = అమ్; మ�గ�రమ్మలమ�లప�టమ - మ�గ�ర� = మ�గ�గ్ర {మ�గ�ర�
అమ్మల�- ల��్మ సరసవ �ారవ్}; అమ్మ = అమ్మల�; మ�లప� = మ�ల���న; అమ్ = అమ్; ��లఁబ�ద్దమ -

��లన = ��ల�; ��ద్ = ��ద్ ; అమ్ = అమ్; సు�ార�లమ్మకడ��ాఱ��వ��్చనయ - సుర = �ేవతల; అర�ల =
శత�ర్వ�(�ాకష్సు); అమ్ = అమ్; కడ�ప� = కడ�ప�; ఆఱ�� = మంట; ప��్చ = క���ం�న; అమ్ = అమ్;
4 �� తన �ెల�గ� ��గవతమ� – పర్థమ సక్ంధమ– ట�క – ట�ప్పణ�ల

తనున్ల�న�్మన��ల�్పటమ్మలమనమ�్మలనుం�ె - తనున = తనను; ల�న = ల�పల; న�్మ = న�్మ;
��ల�్ = �ేవతల; అమ్మ = అమ్మ; మనమ�్మ = మనసులల�; ఉం�ె�� = ఉం�ే; అమ్ = అమ్; దురగ - దురగ =
దు�ాగ్�ే; మ� = మ�; యమ్ - అమ్ = అమ్; కృ�ా�ధ - కృప = దయ�; అ�ధ = సమ�దర్మ��; �చు్చ -
ఇచు్చ = ఇచు్చ�ా; మహతత ్�క�తవ్పట�తవ్సం - మహతత ్ = ��ప్ప�ై; క�తవ = క�తవ్ంల; పట�తవ =
పట�తవ్మ�; సంపదల = సంపదల�.

1-11-మ. | హ����ంబట్ టప��ే - హ�� = �ష�ణ్మ���; ��న = ��; పట్ టప = పట్ టప; �ే� = �ాణ�;
ప���న్మ�ల� �ర్వరథ్ంప�ఁబ�� - ప���న్మ� = ప�ణ్యమ�; �� ర ్వ = �� గ�; అరథ ్ంప = సంపదలక�; ��న = ��ద్ ;
ఇకక = �లయమ�; చందుర���ఁబ�ట�్టవ - చందుర� = చందుర్���; ��న = �� క��ి - ��డ ; ప�ట�్టవ = ప�ట�్టన�;
��ర�����సుతల ����డ�ప�ఁబ� ఁ�� - ��ర� = సరసవ్; ���� = పరవ్; సుతల = ప��ర్ (�ారవ్); ��న = �� క��ి;
ఆడ� = ఆ�ే; ప�ఁన = ప�వ�ను; �� �� = �� �న�� - �ీత ;్ ��మరలందుం�ె�� - ��మరల� = పద్మమ�; అందున = ల�;
ఉం�ె�� = ఉం�ే; మ�ద్ ద�ాల - మ�దు్ = మ��జ్ఞమ� ఉనన; ఆల� = �ీత ;్ జగమ�ల మ�న్ంచు�ల�ల్ - జగమ�ల =
ల��ాల�; మ�న్ంచ = ��ర�ం�ే; ఇల�ల = గృహమ�నక�; ఆల� = �ీత ;్ ��సురతన = (తన) పర్�ాశమ� వల ;
ల�మ�ల��ాప�త�ల - ల�మ�ల� = ద����ర్లన; �ాప� = �� ��ట�్; త�ల = అమ్; �ి�� - �ి�� = ల��్; �చు్చ - ఇచు్చ
� ; కల�్యణమ� = �భమ�ల�.
= ఇచు్చ�ా; �త్యకల�్యణమ - �త్ = �త్య��

1-12-వ. | అ� - అ� = ఈ �ధం�ా; �ష్ ట�ేవతలం�ం�ం - ఇష్ = ఇష్ ట��; �ేవతలన = �ేవతలను; �ం�ం� =
తలచు���; ��నకర - ��న = ��నమ�నక�; కర = �ారణ���న - సూర�్యడ; క�మ�ర - క�మ�ర = క�మ�ర�ావ్;
పర్మ�ఖులందలం - పర్మ�ఖుల = �దలగ� మ�ఖు్యలన ; తలం� = తలచు���;
పర్థమక����రచన���్య�ల��ా��� - పర్థ = �ట్ ట�దట; క��� = క�తవ్మ�న; �రచన = ర�ం�ే; ���్ =
��ర�్ అ��; �ల�స = ఆటల�; అ����� = ఉతత ్మ�డ; �ా�్మ� - �ా�్మ�� = �ా�్మ��; ను��ం� - ను��ం� =
సుత్�ం; హయ���వదనుజకరప����త - హయ���వ = హయ���వ�డ��; దనుజ = ��నవ��; కర = �ే���; ప����త
= కల�ాప�లగమ� �ే.యబడ్ ; �గమ�వహ���గ�రణ ్ - �గమ = ��ద; �వహ = �ా��; ���గ = �భ�ంచుటక�
వల�ిన; �రణ ్ = �యమ�ల; �ప�ణ��సమ�ల�ల్సునక - �ప�ణ�� = ��ప
ౖ �ణ్ �ాధనల�; సమ�ల�ల్స = మం�
ఉల�ల్సమ� గల�ాడ; క�న = ��; �ా్యసునక - �ా్యసు = �ా్యసుల�ా�; క�న = ��; ����క - ����క = నమసక్��ం;
��మ���గవతక��సు��రసపర్���� - �� = �భపర్థ���; మ� = ��ప్; ��గవత = ��గవతమ� అ��; క�� = కథ
అ��; సు�� = అమృత �ార్య���; రస = ర�ాయ���న; పర్�� = పర్���ం�న�ాడ; ��న = ��; �క����� - �క
= �క�డ��; ��� = ���; ��న = ��; నమసక్��ం - నమసక్��ం = నమసక్��ం;
ౖ (ల��త్య��
మృధుమధురవచనవరగ్పలల్�త�ాథ్ణ�న - మృధు = మృదు��న ౖ ; వచన =
� ); మధుర = �య��న
మ�టల; వరగ = మ��కల�ే; పలల్� = �గ���ం�న; �ాథ్ణ = �ాళ�ల క���న�ాడ�; క�న = ��; బ�ణ�నక�ంబర్ణ�� -
బ�ణ� = బ�ణ�డ�; క�న = ��; పర్ణ�� = నమసక్��ం; క�పయ��ల్కస�్మ��తసూ - క�పయ = ఎనన్ద��; ��ల్
� ; సూర�న = పం��త�ల� కల�ా�; మయ�ర�న�నం��ం� -
= ��ల్�ాల�; స�్మ�� = సం��ష ��ట్ట బ�
5 �� తన �ెల�గ� ��గవతమ� – పర్థమ సక్ంధమ– ట�క – ట�ప్పణ�ల

మయ�ర�న = మయ�ర��; అ�నం��ం� = �� ����; మ��ావ్యకరణక���ల�సుం�ా���సుం���య�� - మ� =
��ప్; �ావ్ = �ా�ా్యలన; కరణ = ర�ం�ే; క�� = కళల�; �ల�సున = ��ర్ప��; �ా���సున = �ా���సు�;
���య��� = �� ����; క�కమలర�న - క� = కవ�ల��; కమల = ప��్మల�; ర�న = సూర�్య�ైన�ాడ�; ��ర�న
� ; �ద���ఘ� - �ద�త = �ర�్మ�ంపబడ ; అఘ� = �ా�ాల�కల�ా��� ;
బ� గ�� - ��ర�న = ��ర��; �� గ�� = ���త ్ం
మ�ఘ� - మ�ఘ�న = మ�ఘ��; �ను�ం� - �ను�ం� = �� ����; య�ంధర్క�����రవజనమ��హ� - ఆంధర =
�ెల�గ�; క��� = �ా��త్యం�; ��రవ = ��రవమ�నన; జన = జనుల; మనస = మనసు్సలన; ���న =
ఆక��్షం�న�ా; ననన్యసూ��ం���ారంబ���� - ననన్ = ననన్; సూ��న = పం��త�డ���; ��� = �ేత�ల�;
�ారమ�న = జ���ంచుట; ���ి = �ే�ి; హ��హరచరణ�ర�ందవంద���ల��ిం��కక్మ��ి - హ��హర =
హ��హర���కక - హ�� హర�ల; చరణ = �ా��ల��; అర�ంద = ప��్మల�; వందన = నమసక్��ం�; అ�ల��ిన =
అ�ల�షగల�ాడ��; �కక = �కక్ అ��; మ��ిన = పర్����ా�; భ��ిం� - భ��ిం� = �� ����;
� ; ప�రవ =
మఱ�య��తరప�రవ్క�జనసం��వనంబ �ా�ం� - మఱ�య� = ఇంకను; ఇతర = ఇతర��న
మ�ందుతరప�; క� = కవ�ల; జన = సమ�హమ�నక�; సం��వనంబ� = ��ర�ా��ాదమ�; �ా�ం� = �ే�ి;
వరత ్మ�నకవ�లక�ం�ర్యంబ�వ� - వరత ్మ� = ఈ��ట�; కవ�ల = కవ�ల; క�న = క�ను; �ి్య
ర ంబ = �ి్యమ

ల్�; ప��� = �ె�్ి - అ�నం��ం�; ���కవ�ల - ��� = భ�ష్ �ాలప�; కవ�లన = కవ�లను;
కల�గ�నట�
ౖ ; �ావ్ =
బహ�క��ం� - బహ�క��ం� = ��ర�ం�; య�భయ�ావ్యకరణద�ండ�� - ఉభయ = ��ండ� ర�ాల�న
�ావ్యమ�లన; కరణ = ర�ంచుటల�; ద�ండన = �ామరథ ్�మ�కల�ా��; ఐ = అ�్.

1-13-ఉ. | ఇమ్మనుజ�శవ్�ాధమ�ల�� - ఈ = ఈ; మనుజ = మ�నువ�ల�; ఈశవ్ = ఈశవ్ర�డ - �ా�; అధమ�ల
= అధమ�ల; క�న = క�; ఇ�్ = ఇ�్; ప�రంబ�ల� - ప�రంబ�ల� = ఊళ�్; �ాహనంబ�ల�న = �ాహ��ల�;
�� మ�్మల�ఁ��� - �� మ�్మల� = ధనం; ���న = �దల�న
ౖ ���న; ప�చు్చ�� - ప�చు్చ�� = �సు���; ����క -
����క = అల�ి�� �; శ��రమ� - శ��రమ� = శ��రమ�; �ా�ి - �ా�ి = వద�; �ాల��ే - �ాల� = యమ���; �ేన = �ేత;
స��్మట��ర్ట�లంబ - స��్మ = సు�త ; ��్ట�ల
ర = �ెబబ్ల; పడక = �నక�ండ; సమ్మ�� - సమ్మ = ఇష్ ; ��న
= ప�రవ్కమ��; హ�����్ - హ�� = హ��; ��న = ��; ఇ�్ = ఇ�ఛ; �ె��్ప - �ె��్ప = �ె�్� పన; ఈ = ఈ; బ��్మ -
బ��్మ = బ��్మ; �� త�ాజ�కఁడ� - �� త�ా� = �� త�ా�; ఒకఁడ� = అనబ�ే�ాడ� ఒకడ�; ��గవతంబ� -
��గవతంబ�న = ��గవతమ�ను; జగ��ధ ్తంబ�గ - జగత = ల��ా���; ��తంబ�గన = �ి్యమ
ర కల�గ�నట�
ల్�.

1-14-�ే. | �ేత�ల�రంగ - �ేత�ల� = �ేత�ల�; ఆరంగ = �ండ�గ; �వ��ఁబ��ంపఁ�ే� - �వ�� = �వ����;
ప�బ��ంపఁడ� = ప��ంప��ాడ�; ఏ� = ఐ�ే; ��ర� - ��ర� = ��ర�; ��వవ్ం - ��వవ్ం = ���్� పట�్ట;
హ�����త ్నుడ�వఁ�ే
� - హ�� = �ష� � ; ఉడ�వఁడ� = ���త ్ంచడ
ణ ్వ��క; ���త � = ���త ్ � ; ఏ� = ఐ�ే; దయయ� -
దయయ� = దయ మఱ�య�; సత్యంబ - సత్యంబ = సత్యమ�ల; ల�ను�ాఁదలఁపఁ�ే�ఁగల�గ��ట���ఁదల�ల్ -
ల ; తలఁపఁ�ే�న = ఎంచక�� �ే; కల�గన = ప�ట�్ట; ఏట� = ఎందుల; ��న = క�; తల�ల్ = �ా��
ల�ను�ాన = కల�గ�నట�
తల�ల్ల �క; కడ�ప�ఁజ�ట� - కడ�ప� = కడ�ప�; �ేట� = �ెడప�ట�ా.
6 �� తన �ెల�గ� ��గవతమ� – పర్థమ సక్ంధమ– ట�క – ట�ప్పణ�ల

1-15-వ. | అ� - అ� = అ� ప���; మఱ�య� - మఱ�య�న = ఇం�ా; మ��యప�రవ్జన్మసహసర్స తపః
ఫలంబ�న - మ��య = ���కక; ప�రవ = ���తప�; జన్ = జన్మల; సహసర = ��ల��లదుల ల�ను; సం�త =
సం�ా��ం�న; తపః = తపసు్స �కక; ఫలంబ�న = ఫ�తమ� వలనను;
��మ��న్�ాయణక��పర్పంచ�రచ��క�త�హల�ండ� - ��మన = ��భనకర���న; ���ాయణ = హ���కక; క�� =
కథల; పర్పం = �తత ్ సమ���న; �రచ�� = ర�ం��ల��; క�త�హల�ండను = బ�య���న ����కగల �ాడను;
ఐ = అ�్; �కక - ఒకక = ఒక; �ా�ా��ా�ాలంబ�న - �ా�ా = ��రణ ్ ��ట�; ��ా = �ా�ర; �ాలంబ�న = �ాలంల�;
�� �ప�ాగంబ� - �� మ = చందర; ఉప�ాగంబ� = గ�హణమ�; �ాకఁగ� - �ాకన = వసుత్ంద; క� = �ె��ి���;
సజజ్��నుమతంబ�ననభర్ంకష�భర్సమ�త�త్ం - సజజ్ = సజజ్ను; అనుమతంబ�న = అనుమ���; అభర్ంక =
ఆ�ా�ామ�ను; కష = ఒరసుక��ల�; �భర = �భర్��; సమ�త�
త ్ం = ��ద్ ; భంగ = అలల� కల��; యగ� - అగ� =
అగ�; గంగక�ంజ� - గంగ = గం�ాన��; క�న = ��; చ� = ���్; క��ంక���� - క��ంక�ల� = మ�నుగ�టల� - �ాన్నమ;
ఇ�� = �ే�ి; ��డ� - ��డ� = బయటక�వ�్; మహ�యమం�లప��నతలంబ�న - మహ�య = ��ప్ప�ై;
మం�ల = మ��హర���న; ప��న = ఇసుక���న్; తలంబ�న = గట�్ట�;
మ��శవ్ర��్యనంబ���య�చుఁ��ం�దు�్మ�తల�చనుండ - మ��శవ్ = �వ��; ��్యనంబ = ��్యన; ��య�చున =
�ేసత ూ; ��ం�త = ��ంచమ�; ఉ�్మ� = �ెర�న; ల�చనుండను = కనున్ల�గల�ాడన; ఐ = అ�్; య�నన్�� -
ఉనన = ఉనన్ట�వంట; ఎడ = సమయమ�ల�.

1-16-�ీ. | ��ఱుఁగ� - ��ఱుఁగ� = ��ఱుప��గ; �ెంగటనునన - �ెంగటన = పర్కక; ఉనన = ఉనన్ట�వంట;
��ఘంబ����వ��ను�ద - ��ఘంబ� = మబ�బ్; ���వ��న = �ధం�ా; ఉ�ద = �ీత ్ (��ర్) / ల��్;
�ెంగటనుండ��ప�్ప�ాఁడ - �ెంగట = దగగ్; ఉండన = ఉండ�ా; ఒప�్ = చకక్ యం�ె��; �ాడ� = �ాడ�;
చందర్మండలసు���ారంబ - చందర = చందర; మండల = �ంబప�; సు�� = ���న
� ్; �ారంబ� = ��ల�గ�; �� �క =
వల�; మ�ఖమ�నఁ�ఱునవ�వ - మ�ఖమ�న = మ�ఖమ�ల�; �ఱునవ�వ = �ఱునవ�వ; �లచు�ాఁడ� - �లచు
= ��లయ� - పర్�ా�ంచ ; �ాఁడ� = �ాడ�; వ�ల్య�తతమ�లవసుమ�జమ - వ�ల్య� = ప�ల�గ��క���న;
తమ�ల = �ానుగ�; వసుమ� = భ���; జమ� = ప�ట�్టన� - �ెట్ �; భం��ఁబల��ల�ల - భం��న = వల�; పల� =
బ�ష్ ట��; �ల�ల = �ల�ల; మ�ఁప�నఁబరఁగ��ాఁడ� - మ�ఁప�నన = భ�జమ�న; పరఁగ� = పర్వ�త్ల
� ; �ాఁడ� = �ాడ�;
�లన�ాగ�స�న్��త��ను�భం� - �ల = �ల; నగ = ����; అగ� = �ఖరమ�; స�న్�� = స�పం�ానునన; ��ను� =
ౖ ;
సూర�్య�; భం��న = ల�గ; ఘన����టమ�దలఁగల�గ��ాఁడ� - ఘన = ��ప్; ����టమ� = ����టమ�; తలన = తల��న
కల�గ� = కల; �ాఁడ� = �ాడ�;

1-16.1-ఆ. | ప�ండ��కయ�గమ�ఁబ� ల� - ప�ండ��క = పద్మమ�; య�గమ� = జంట; �� ల� = వంట�;
� ; ఉరమ� =
కనున్ల�ాఁడ - కనున్ = కళ�్ళక; �ాఁడ� = �ాడ�; ��డఁదయ�రమ��ాఁడ� - ��డఁద = ��ాల��న
� �ాఁ - �ప�ల = ��ాత్ర���; భదర = �భలకష్ణమ; మ���త =
వకష్మ�; �ాఁడ� = �ాడ�; �ప�లభదర్మ��త్
ఆ�ారమ�గల; �ాఁడ� = �ాడ�; �ాజమ�ఖు్యఁ�ొకక్ర�ఁ - �ాజ = �ా�లల�; మ�ఖు్యఁడ = మ�ఖ్య��న�ాడ
� ;
7 �� తన �ెల�గ� ��గవతమ� – పర్థమ సక్ంధమ– ట�క – ట�ప్పణ�ల

ఒకక్ర�ఁడ = ఒకడ�; ��కనున్ఁగవక���దురఁ�ానఁబ��� - �� = ���కక; కనున్ = కళ్; గవ = జంట; క�న =
క�; ఎదురన = ఎదురగ; �ానఁబ���� = �ాకష్తక్��ం�;

1-17-వ. | ఏను�� - ఏను = ��ను; ఆ = ఆ�కక; �ాజ��ఖర�ం�ేఱ�చూ� - �ాజ = �ా�లల�; ��ఖర�న = ��ష�
� ఠ ్-
మ��ా��; �ేఱ� = �ే��
� ార; చూ� = చూ�; ���ింప - ���ింప = మ�ట�ల్డ�టక; యతన్ంబ���య���డనతఁడ��
- యతన్ంబ = పర్యతన; ��య� = �ేసత ు్న; ఎడ = సమయంల�; అతఁడ� = అతడ�; ��న = తను; �ామభదుర్ం -
�ామభదుర్ం = �ామభదుర్ండన�య; మ��న్మ�ం��తంబ�� - మన = ���కక; ��మ = ��ర�నక�;
అం��తంబ��ా = అం��తమ��ా; ��మ���గవతంబ�ఁ�ెనుంగ���య�మ� - �� = ��; మ� = మ�; ��గవతంబ�న =
��గవతమ�ను; �ెనుంగ� = �ెల�గ�ల��� (అను�ాదమ�); ��య�మ� = �ేయయ�; �క� - �క� = �క�;
భవబంధంబ�ల��ెగ�న� - భవ = సం�ార వలన; బంధంబ�ల� = బంధనమ�ల�; �ెగ�ను = �ెగ����; అ� = అ�;
య�న��్ - ఆన� = ఆజ్ ; ఇ�్ = ���ి; �����త�ండ�న - �����త�ండ� = మ�యమ�; అ�న = అవవ్�;
సమ��్మ�తనయనుండ�� - సమ��్మ� = బ��ా�ెర�న; నయనుండను = కళ�్ళగల�ాడన; ఐ = అ�్;
��ఱఁగ�ప�� - ��ఱఁగ�న = ఆశ్చర్యమ�; ప�� = ప��; �తత ్ంబ� - �తత ్ంబ� = మనసు్సల.

� � = పల�క�న��; ��గవతమఁట - ��గవతమ� = ��గవతమ�; అఁట = అట;
1-18-క. | ప������� - ప�����
ప���ం�ె���ాడ� - ప���ం�ె�� = ప���ం�ె��; �ాడ� = �ాడ�; �ామభదుర్ండఁ - �ామభదుర్ండ = �ామ�డ�; అఁట =
అట; ��ఁబ���న - ��న = ��ను; ప���న = ప���నటల్�; భవహరమగ�నఁట - భవ = సం�ార బంధనమ�ల�;
హరమ� = ��లగ�ట; అగ�నఁట = అవ�త�ందట; ప���ద - ప���ద = (అందు��) పల�క�దును; ��ఱ� ండ� - ��ఱ� ండ� =
ఇం��క; �ాథబల�కఁగ��ల� - �ాథ = కథ; పల�కఁగన = పలకటం; ఏల� = ఎందుక�.

1-19-ఆ. | ��గవతమ��ె��ి - ��గవతమ� = ��గవతమ�ను; �ె��ి = �ెల�సు���; పల�క�ట - పల�క�ట =
� �; �����నఁద�్మచూ���� - �� = �ల���� �వ��; ��న = ��; ఐనన
పల�క�ట; �తర్ంబ - �తర్ంబ = �తర్�న
= ఐనప్పట��; త�్ = పద్మమ బ� డ�్డల; చూ� = ప�ట�్టన�ా; ��న = ��; ఐనన = ఐనప్పట��; �బ�ధ - �బ�ధ =
���ష���న జ�్ఞనమ�గ; జనులవలన - జనుల = జనుల; వలనన = వలన; �నన్ం - �నన = ��న; అంత =
అంత; కనన్ం - కనన = చూ�ిన; అంత = అంత; �ె�యవ�్చనంత�ేటపఱత - �ె�య = �ె��ి; వ�్చ = వ�్చ;
అంత = అంత; �ేట = �ె���ల�; పఱత� = �ే�త ా్న.

1-20-క. | ��ందఱక�ఁ�ెనుఁగ� - ��ందఱు = ��ంతమం��; క�న = ��; �ెనుఁగ� = �ెల�గ� {�ెనుగ� గ�ణమగ� -
�ెల�గ�(�ే�య) ప��ల పర్�గం ఎక�క్వ�ంట� నచు్ }; గ�ణమగ�ఁ��ందఱక�ను - గ�ణమ� = బ�గ�గ; అగ�న =

ఉండ�ను; ��ందఱక�ను = ��ంతమం����; సంసక్ృతంబ - సంసక్ృతంబ = సంసక్ృతమ {సంసక్ృతంబ� గ�ణమగ�-
సంసక్ృతమ�లప�� పర్�గ ఎక�క్వ�ంట� నచు్చ }; గ�ణమగ� - గ�ణమ� = బ�గ�గ; అగ�న = ఉండ�ను;

��ండ�ం��ందఱ��� - ��ండ�న = ��ండూ; ��ందఱ� = ��ంతమం��; ��న = ��; గ�ణమ�లగ� - గ�ణమ�ల� = బ�గ�గ
8 �� తన �ెల�గ� ��గవతమ� – పర్థమ సక్ంధమ– ట�క – ట�ప్పణ�ల

ఉండ�టల�; అగ� = అగ�; ��నందఱ - ��న = ��ను; అందఱ = అంద��న; ���ి్పంత�ఁగృత�లన��� - ���ి్పంత =
���ి్ప�ాత్; కృత�లన = రచనలల�; ఆ���్ = ఆయ�; ��డలన - ఎడలన = సంద�ాభ్ను�ారం�.

1-21-మ. | ఒనరన - ఒనరన = (రచనల�) �ే�ట
� ప�్పడ; ననన్య�కక్����కవ - ననన్ = ననన్; �కక్ =
ౖ ; కవ�ల� = కవ�ల�; ఈ = ఈ; య���వ్ంబ��ాణ�వళ� - ఉ��వ్ = భ��్మ; ప��ాణ =
�కక్; ఆ�� = �దల�న
ప��ాణ {ప��ాణలకష్ణమ� - సరగ్మ, పర్�సరగ్, వంశమ�, మనవ్ంతరమ, వం�ానుచ��తమ�}; ఆవళ�ల =
సమ�హమ�ల�; �ెనుఁగ�ంజ�య�చు - �ెనుఁగ� = ఆం��్కర
ర ; �ేయ�చున = �ేసత ూ;
మత�్ప�ాకృత�����క్యంబ����ట � ి ; �భ =
� ్ - మత = ���కక; ప��ా = ప�రవ జన్మలల; కృత = �ే�న
ప�ణ్యప; అ��క్యంబ = ��ప్పతన; ��న = అ��; ఎట�్ట� = ఎల�ంట��ో �ా�; �ెనుఁగ�ంజ�యర� - �ెనుఁగ� =
ఆం��్కర
ర ; �ేయర� = �ేయల�దు; మ�నున - మ�నున = ఇంతక� మ�ందుగ; ��గవతమ�న - ��గవతమ�న =
ర ��ం; �� = ���కక; జననంబ�న -
��గవ���న; ���ం�ె�ం��ం� - ���న = ����; �ె�ం��ం� = ఆం��్క
జననంబ�న = జన్మ; సఫలంబ�ఁజ���దఁబ�నరజ్న్మం - సఫలంబ� = �ారథ ్కమ; �ే�ద
� న = �ేసుక�ంట�ను; ప�నః =
ప�నః; జన్మంబ� = జన్మమ�న; ల�క�ండఁగన = ల�క�ం�ే ల�గ.

1-22-మ. | ల�తసక్ంధమ - ల�త = చకక్ / అంద���న; సక్ంధమ = మ�ను�� / సక్ంధమ�ల�;
కృషణ ్మ�లమ - కృషణ = నలల్ / కృష�
ణ ్�కథల; మ�లమ� = ��ళ�్ళ� / మ�ల���రమ�గ; ��ాల��ా��ామంబ�
- �క = �ల�కల / �క���; ఆల�ప = పల�క�ల�� / పల�క�ల�ే; అ��ామంబ� = రమణ�యం�ా / ���క్
����కర��;� మం�ల�����తమ�న - మం�లత = అంద��న
� ప�ల �గల�� / � �ాక�క్ల� ;
మ��హర��న
���తమ�న = అలంక��పబడ��� / అల�ార���; సువరణ ్సుమనసు్సజ�్ఞయ - సువరణ = మం� రంగ�ల�గల /
మం� అకష పర్��ాల� క�� ; సుమనస = మం� ప�వ�వ్ల���/ మం� మనసునన్�ా���; సుజ�్ ఞయమ� =
చకక్ క��ిసత ు్న / చకక్గ �ె���ల� ; సుంద��జజ ్�లవృత త్ం - సుందర = అందం�ా / అంద���న; ఉజజ్� = బ��ా
� ; వృతత ్ంబ� = గ�ండర్మ��ానున / వృతత ్మ�ల��న; మ�ఫలంబ� - మ� = ��ద్ /
������న / �ల�సవంత��న
��ప్; ఫలంబ� = పళ�్ళ� / ఫ����న్�ేఛ్ల�గ; �మల�ా్య�ాల�ాలంబ��� - �మల = ��ాత్ర���న/
�ర్మలమ���త్��; �ా్య� = చుట�్ట��లతగ / �ా్యసుడ�; అల�ాలంబ�న = �ాదు�� ఉనన్�/ ప����� క���న�� ; ఐ
= అ�్; ��లయ�న - ��లయ�న = ర�ప�కట�్ య�నన్��/ ర��� ం�� య�నన్�; ��గవ��ఖ్యకల్పతర�వ��� -
��గవత = ��గవతమ��; ఆఖ్ = ��ర�గల; కల్పతర�వ = కల్పతర�వ; ఉ��వ్ = భ���ద / ల�కంల�;
స��్ ద�జ���య� - స��్ద� = చకక్ట� �ిట్టల�క/ సజజ్నుల� మ��య� �వ్
� �ల� ; ��య
� మ� = ��ల�క�ర�్చన� /
��య
� సక్రమ; ఐ = అ�్.

1-23-వ. | ఇట�ల - ఇట�ల = ఈ �ధం�ా; ���ిలల్డ
� - ���ిల�ల్డ = పర్�ా�ం�; ��మ���గవతప��ాణ �ా��జ�త �ాదప
సమ�శ�యంబ�నను - �� = �భపర్థ���; మ� = ��ప్; ��గవత = భగవంత�� గ���ం�న; ప��ాణ = ప��ాణమ��;
�ా��జ�త = �ా��జ�త; �ాదప = వృకష్మ�; సమ = చకక్�; ఆశ�యంబ�నన = ఆశ��ంచుట వలనను;
హ��కర�ణ����షంబ�ననుగృ��రథ ్తవ్ం - హ�� = �ష�
ణ ్; కర�ణ� = దయ�కక; ���షంబ�నను =
9 �� తన �ెల�గ� ��గవతమ� – పర్థమ సక్ంధమ– ట�క – ట�ప్పణ�ల

��ష్ టతవ్ంవలన; కృ��రథ ్తవ్ం = పర్�జనకర�న
� �; �ి��ధ్ం�ెన - �ి�ధ �్ం�ెన = �ి�్ దం�ంద
� ; బ���ధ ్��ఱ�ం� -
బ���ధ్ = బ���్దయంద; ఎఱ�ం�� = గ���ం�; ల�� - ల�� = ల�� (��్యన�ాథ్నంను); మర� - మర� = ��నుకక� వ�్;
���న - ���న = ���న; ��నంబ�లక� ��క�ల�నగరంబ�నక�ం జను�ెం� - ��నంబ�ల = ���ల; క�న = క�;
ఏక�ల�నగరంబ�న = ఏక�ల�నగ�ా�; క�న = ��; చను�ెం� = �ే��; యందు - అందున = అందు; గ�ర� - గ�ర� =
గ�ర�వ�ల�; వృదధ - వృదధ = ��ద్దల; బ�ధ - బ�ధ = జ�్ఞనవంత�ల; బంధుజ��నుజ�్ఞత�ండ�� - బంధు = బంధువ�ల�;
జన = ఐన జనుల�ే; అనుజ�్ఞత�ండ = అనుమ� �� ం��న�ా���; ఐ = అ�్.

1-24-�ీ. | ��ం��న్య��తర్సంక�త�ఁ��పసత్ంభసూత�ర - ��ం��న్ = ��ం��న్య; ��తర = ��తర్ంల; సంక�త�ఁడ� =
ఆ�రభ్�ం�న�ాడ; ఆపసత ్ం = ఆపసత ్ం; సూత�ర్ండ = సూ��ర్నుయ�; ప�ణ�్యండ - ప�ణ�్యండ =
ప�ణ�్యత�్మ; సుభగ�ఁ�ైన - సుభగ�ఁడ� = ����గ్యసంపనున్; ఐన = ఐనట�వంట�; �మనమం�ర్��
�ర్యప��త్�ఁడన
త - �మనమం�ర = �మనమం�ర; ��న = ��; �ి్
ర = �ి్య
ర ��; ప�త�
త ్ �ఁడ = ��డ�క�; అనన్ =
అనన్; కలకం�� - కలకం�� = మం� �ాక�క్ ఉ��న్ ; త��భ్ర - తత = అత�; ��ర్ = ��ర్; ��రమ�ంబ =
��రమ�ంబ; కమల�ప�త్వరమ�నఁగ�� - కమల = పద్మమ�; ఆప�త = బంధువ� - సూర�్య; వరమ�న =
వరమ�వలన; క��� = క�న��; �� మనమం�ర - �� మనమం�ర్ = �� మనమం�ర్; వలల్ - వలల్ = (అత�)
��ర్; మలల్ - మలల్ = మలల్; �ా��తనయ�ఁ�ెలల్ - �ా�� = �ా��; తనయ�ఁడ� = ��డ�క�; ఎలల్ = ఎలల్;
యత����ల�ల్ల - అత� = అత�; ��న = ��; ఇల�ల్ల = ��ర్; మ�చమ = మ�చమ; �ా��ప�త�
త ్ �ఁడ - �ా�� = �ా��;
ప�త�
త ్ �ఁడ = ��డ�క�; వంశవరధ ్నుండ - వంశ = వంశమ�ను; వరధ ్నుండ = ఉదధ ్�ం�న�ాడ
� ;

1-24.1-ఆ. | ల�తమ���త - ల�త = అంద���న; మ���త = ర�ప�గల�ాడ�; బహ�క����� - బహ� = అ��క; క�� =
కళల; ��� = సంపనున్డ; �త
� న = �త
� న; ��నమ�న��ధనుఁడ� - ��న = ��నగ�ణమ�; మ�న = మ�న్ంపద��
గ�ణమ�; �� = ���� క���న పర్వరత; ధనుఁడ� = ధనమ��ాకల�ాడ�; ఘనుఁడ�దనక� - ఘనుఁడ� = ��ప్ప�ాడ;
తను = అతను; క�న = ��; లకక్మ�ం - లకక్మ�ం = లకక్మ�ం; ధర్మ������ాఁ - ధర్ = ధర్మబదధ్��; �����
= గృ��ణ� - ��ర్; �ాఁగ = అ�్ య�ండ�ా; మ��� - మ��� = ��ం�ెను; ���వ�ాసత �మతమ
్ �ఁగ�� - ��వ
� �ాసత ్ =
��వ
� మ�ను; మతమ�న = మతమ��ా; క���న = �ీవ్క��ం���డ.

1-25-క. | నడవదు - నడవదు = ��ళ్ళద; �లయమ� - �లయమ� = ఇల�ల; ��ల�వ�� = ����; తడవదు -
తడవదు = తలప�ల��� �ా�యదు; పరప�ర�ష�గ�ణమ�ఁదనప�నుడ�వ�ంగడవదు - పర = పర; ప�ర�ష� =
ప�ర�ష�ల; గ�ణమ� = గ�ణమ�లను; తన = తన; ప� = ప�; నుడ�వ�న = మ�టను; గడవదు = ��టదు;
�తరణకర�ణల� - �తరణ = ��న గ�ణమ�; కర�ణల� = జ�� గ�ణమ�లను; �డ�వదు - �డ�వదు = ���� ��ట్టద;
ల�ాక్ం �బ�ధ�సరమ���గడన్- ల�ాక్ం = ల�ాక్ం; �బ�ధ = మం� జ�్ఞను; �సరమ� = సమ�హమ�;
ఒగడన = ���త ్ంచ
� .
10 �� తన �ెల�గ� ��గవతమ� – పర్థమ సక్ంధమ– ట�క – ట�ప్పణ�ల

్ ; ఈడ� = �ాట�; �ార� = �ార�;
1-26-ఉ. | మ��ను�డ��ార� - మ��నుల� = మం� మ�నమ�గల �ీత �ల
ి బహ�మ�నమ�ల�ే ; ��ా��త = ��ల��ంపబ��న;
బహ�మ�న��ా��త��నమ�నస�ాల్�� - బహ�మ�న = తను �ే�న
��న = ��నుల�కక; మ�నస = మనసులల��; �ాల్ = దఃఖమ�గల���; ��న = ��;
��నధర్మమ���రవమం�ల��గ�ర���ాథ్� - ��న = ��న; ధర్ = ధర్; మ� = బ���ధ; ��రవ = ��రవ;
ౖ ; గ�ర�� = గం�ర���న పర్వరత్నల; �ాథ్ = �లయ�������; ��న = ��; మ�దు్ద�ా�� -
మం�ల�� = మృదు��న
మ�దు్ = మ��జ్ఞ��; �ా� = అ��క��ాల�; ��న = ��; స���వ�ాదయ��ార్చ��నుకం�ానయ�ాగభ్�ా�� - స�� =
ఎలల్ప�్ప; �వ = �వ���కక; �ాద = �ాదమ�ల; య�గ = దవ్య��; అర్చ = ప��ంచుటందు; అనుకం�ా =
ఇష్ టమ���న్��; నయ = మృదు; �ాక = సం��షణల�; భ�ా� = �ారవ్��ే ల�ంట� ఆ�� ; ��న = ��; బ��్మ -
బ��్మ = బ��్మ; ��సయ = ��సయ�ా��; లకక్�ా��� - లకక్�ా = ల�ాక్ం; ��న = క�.

1-27-క. | ఆ మ�����ంబ�ట�్ట����ర�వ�రమగ�జ�త�ఁ��శవ్ర���ా�ామ�ఁ - ఆ = అట�వంట�; మ��� = మం�
మ�నమ� గల��� ; ��న = ��; ప�ట�్ట� = ప�ట�్ట�; ��మ� = ��మ�; ఇర�వ�రమ� = ఇదధ ్రమ; అగ� = మ�ందు;
ౖ ; �ప్ప -
జ�త�డ� = ప�ట�్టన�ాడ - అనన; ఈశవ్ = �వ; ���ా = ప�జయందు; �ామ�ఁడ� = ����కగల�ా�ెన
�ప్ప = �ప్ప; �� తన��మవ్యక�త్ - �� తన = �� తన అ��; ��మ = ��ర���; వ్యక�త్ = �ె�యబ�ే�ా���;
�ాధునయయ�క�త్ండ - �ాధు = మం�తనం; నయ = ��; ఉక�త్ండ = ఉనన్�ా��.

1-28-వ. | అ�న - అ�న = ఐనట�వంట�; ��ను - ��ను = ��ను; �� - �� = ���కక; �తత ్ంబ� - �తత ్ంబ� =
మనసుల�; ���ామచందుర్�స�న్��నంబ�గ�్పంచు - �� = ��; �ామచందుర్ = �ామచందుర్; స�న్��నంబ =
�ా�న్ధ్య; క�్పంచు�� = క�్పంచు��;

1-29-ఉ. | ����� - ��� = మ��హర���న ర�పమ�గల�ా�; ��న = ��; నంద��క�ల������ఁజక�స�ర�ైత్యసం����
- నంద = నందు�; ��క�ల = ��క�లమ�ల�; ���� = �హ��ంచు�ా�; ��న = ��; చక� = చక�మ� వల� �ర�గ�; స�ర =
ౖ ్ = �ాకష్స - తృణ�వర�త్; సం��� = సంహ��ం�న�ా�; ��న = ��;
�ా� - సు���ా� ర�ప������న; �ెత
� ��ా�; ��న = ��;
భకత ్దుఃఖప������ - భకత = భక�త్ల�క; దుఃఖ = దుఃఖమ�ను; ప����� = ��ి�య
��ప�తం��మ������� - ��ప = ���ాల వంశమ�ల� ప�ట�్ ; �తం�� = �ీత �
్ �కక {�తం�� - ��ప్ప �ిర�దుల�
గల�ార�}; మనస = మనసుల�; ��� = ����న�ా�; ��న = ��; దుష్ టసంపదప���� - దుష్ = దుష�
్ ట; సంపద =
సంపదను; ప��� = అపహ��ంచు�ా�; ��న = ��; �షక�ట�ప�ఘృ������� - �ష = ��లల్; క�ట� = ఇళ్ళల�;
పయః = �ాల�; ఘృత = ��ర�గ�; ఆ��� = ����ా�; ��న = ��; బ�లకగ�హమ�సురదురవ్���పర్���� - బ�లక =
�ిలల్లన; గ�హ = పట�్ట���; మ� = మ�; అసుర = �ాకష్�ి��; దుర = �ెడ్ ; వ��� = �ీత �
్ - ప�తన�; పర్�� =
చం�ిన�ా�; ��న = ��.

1-30-ఉ. | ���� - �� = �లమ� కల�ా�; ��న = ��; ���ా��� - ���ా� = �� సవ్��వమ� గల�ా ; ��న = ��;
వ�కృత���� - వ�కృత = వశపఱచు��బ��న; �� = �వ�డ� గల�ా�; ��న = ��; బ�ణహసత ్�ర�్మ� - బ�ణ =
11 �� తన �ెల�గ� ��గవతమ� – పర్థమ సక్ంధమ– ట�క – ట�ప్పణ�ల

బ�ణ�సుర��; హసత = �ేత�లను; �ర�్మ = �ర�్మ�ం�న�ా; ��న = ��;
�ర�రద�మ�కత ్�ల�హత��ప���ి�ా�ా�� - �ర = భయంకర���న; �రద = ��ఘమ�లనుం��; �మ�కత =
� ; ��ప = ���ాల�ర; ���ి�ా = ���ికల; �ా� = ప���ాలక��; ��న = ��;
వ��్షం�; �ల� = �ాళ్ళ�; హత = ��ట్ టబ�
వరణ ్ధర్మప���ా���నర�జ్నభ�జయ�గ్మసం� - వరణ = వరణ ్మ�లన {చత�రవ్రణ్మ�ల- బ�ర్హ్ , కష్�, ��ౖశ్,
�దర,}; ధర్ = ధర్మమమ�లన {ధర్ - ��దధర్మమ�లన}; ప���ా� = ప���ా�ం�ే�ా�; ��న = ��; అర�జ్ = మ��్;

భ�జ = �ెటల ; య�గ్ = జంటను; సం��� = క���ం�న�ా�; ��న = ��; మ����న - మ�� = మ�లల� ధ��ం�న �ా�;
��న = ��; �ప�లచక��ర�దధ ్మ���మ���� - �ప�ల = ��ద్ద�ై; చక� = చక�మ��ే; �ర�దధ = అడ్ డ��ంపబడ ; మ��� =
సూర్య��రణమ�ల�; మ�� = మ��కల�� �ారణభ��; ��న = ��.

1-31-ఉ. | కష్ంతక�ఁ�ా��రగ��ాలఫణ�వ�నరత్న���య�రంతక�నులల్సన్మగధ�ాజచత���వ్ధ� - కష్ =
కష్�ంచు �; క�న = ��; �ా�య = �ా�య�డ� అను; ఉరగ = �ామ� �కక; ��ాల = ��ద్ ; ఫణ� = పడగల; వ� =
సమ�హమందు; నరత ్ = ��ట్యమ; ���య� = �ేయ�టల�; రంత = ����ం� �ే �ా�; క�న = ��; ఉలల్స = ఉల�ల్సమ
�ెం��న; మగధ = మగధక�; �ాజ = �ా� �కక్- జ�ాసంధు� ; చత�ర = ��ల�గ�; �ధ = అంగమ�ల�� -
చత�రంగబల�ల�� {చత�రంగబలమ�ల� - రథ , గజ, హయ, �ాలబ్లమ�ల.}; �ర = భయంకర���న; �ా��� =
�����ా����; హంతక��ందర్నందన�యంతక - హంత = చం�ిన�ా�; క�న = ��; ఇందర = ఇందుర్; నందన =
క�మ�ర��ైన అర�జ్ను; �యంత = న���ంి �ే�ా��; క�న = ��; సరవ్చ�ాచ�ావ�మంతక - సరవ = సకల; చర = కదల
గల�ాట�; అచ�ా = కదల ల���ాట�; వ� = జగత�త �కక {వ� - సమ�హమ� , జగత�త}; మంత = రకష్క; క�న = ��;
���జ్�ేం��ర్యసమం�తభకత్జ��నుగంత - ���జ్ = జ�ం�న; ఇం��్
ర = ఇం��్యమ�ల
ర కల; సమ = బ�గ��ా;
అం�త = ప��ంచు; భకత = భకత ; జన = జనులను; అను = అనుస��ం�; గంత = నడచు�ా�; క�న = ��.

1-32-ఉ. | ��్య�� - ��్య = ��్యయ��న�ా
� ; ��న = ��; భ�సు��ందర్మృతనందన���� - భ�సుర = బ�ర్హ్;
� ఠ ్; మృత = చ��� �న; నందన = ప�త�ర్; ��� = �ె�్ ఇ�్చన �ా ; ��న = ��;
ఇందర = ��ష�
ర���్మణ�మన�ాథ్�� - ర���్మణ = ర���్మణ��ే; మనస = మనసుల�; �ాథ్� = (�ిథ్రమ�) ఉండ� �ా� ; ��న = ��;
భ�తసమ్మద����� - భ�త = �వ�లక�; సమ్మ = సం��షమ�; ���� = క�ర�్చ�ా; ��న = ��;
�ాధుజ��ను�ాగసం�����ఁ�తవసత �ప
్ �������ఁబద్మభ�ాండ��ండ��ా్మ - �ాధు = మం�; జన =
�ా��యందు; అను�ాగ = అను�ాగమ�ను; సం��� = క�ర�్చ�ా; ��న = ��; �ీత = పచ్చ పట�్; వసత ్ =
వసత �మ�ల
్ ; ప����� = ధ��ం�ే�ా�; ��న = ��; పద్ = పద్మంల; భవ = ప�ట�్ట �ాడ� - బర్�; అండ = అండమ�ల;
��ండ = ��శమ�; ��ా్మ = ���్మం�ే�ా; ��న = ��; ���ి�ా�వహమం��రయ���� - ���ి�ా = ���ికల; �వహ =
అందఱ�; మం��ర = ఇళ్ళక; య�� = ����్ళ�ా; ��న = ��; ��ష�ా���న - ��ష�ా� = ��షతల్పం�ౖ శయ�ం�ే�ా
� ;
��న = ��.

1-33-వ. | సమ��్పతంబ�� - సమ��్పతంబ�� = సమ��్పసూ ; ����ంధర్ంబ� - ��ను = ��ను; ఆంధర్ంబ� =
�ెల�గ�ల�; ర��ంపంబ��న - ర��ంపన = ర�ంచుటక�; ప��న = �రణ ్య ధ��ం�న;
12 �� తన �ెల�గ� ��గవతమ� – పర్థమ సక్ంధమ– ట�క – ట�ప్పణ�ల

��మ���గవతప��ాణంబ�నక�ంగ���ార్రంభంబ�ట�్టద - �� = ��; మ� = మ�; ��గవత = ��గవతమ� అ��;
ప��ాణంబ�న = ప��ాణమ�న; క�న = క�; క�� = కథ �కక; �ార్రంభంబ = �దల�; ఎట�్ట� = ఎల�ంట���; అ�న =
అంట�;

1-34-�ీ. | �శవ్జన్మ�ిథ్��లయంబ�ల��ావ్ ��ర్పడ�ననువరత్నమ�న�ా్యవరత్నమ�నఁ�ార్ ద��్ఞఁ�ె -
�శవ = �శవ్మ�ల �క ; జన్ = ప�ట�్టకల; �ిథ్ = �ా�ంచుటల�; �లయంబ�ల� = ��శనమ�ల�; ఎ�ావ్ =
ౖ �; ఏర్పడ� = ఏర్పడ���; అనువరత ్నమ� = అనుక�లం�ా వ��త్ంచుటల�న;
ఎవవ్; వలనన = వలన���
�ా్యవరత్నమ = వ్య���కమ�� వ��త్ంచుటల�న; �ార్యమ�ల = వవ్వ�రమ�ల; అందున = ల�ను; అ��్ఞఁడ =
బ��ా �ె��ిన�ాడ�; ఐ = అ�్; ��న - ��న = త��; �ాజగ�చుఁ�తత ్మ�నఁజ�� - �ా� = ప���ా�ం�ే�ాడ�; అగ�చు
= అ�్; �తత ్మ� = మనసున; �ే�ి = సంక�్పం�నం మ�తర్మ�; ��దంబ�ల�నక� - ��దంబ�ల� = ��దమ�ల�;
అ�నక� = ప�ట�్ట ల���ా�ెన
ౖ బర్హ్మ {అ�డ� - ఎవ��గరభ్ంల�ను ప�ట�్ ల���ాడ�}; ���తమ�ల �ా�ం�ె��వవ్ఁడ -
ల ; �ా�ం�ెన = �ే�న
���తమ�ల� = �ె�య�నట� ి ��; ఎవవ్ఁడ = ఎవ��; బ�ధుల� - బ�ధుల� = జ�్ఞనుల;
���ంత���వవ్�����ండమ�వ� �టఁ�ా��దులన��్యన్యబ�� �ధ్��నడర�
నట- ���ంత�ర� = ����త ా్�;
ఎవవ్�� = ఎవ�����; ఎండమ�వ�ల = ఎండమ�వ�లల��; �టన = �ర�; �ాచన = �ా�; ఆదులన = �దలగ�
�ా�ల� వల� ; అ��్యన = ఒక���ల��ం��ట�; బ���ధ = ఉం��నట�
ల అ��ించుచు; ��న = అ�ే; అడర�నట�
ల =
� ;
పర్�ా�ం�నట

1-34.1-ఆ. | �ర్గ�ణసృ�ి - �ర్గ�ణసృ�ి = �ర్గ�ణ�త్ సృ�ి్; ��ందు - ఎందున = ఎందుల����
ౖ ే; ���ిం� - ���ంి � =
క��ించుత�; సత్యమ = �జమ�; భం��ఁ�ో ఁచు - భం��న = వల�; ��ఁచున = అ��ించు��;
సవ్పర్���రసత్క�హక�ఁ�ెవవ్ఁడత�ఁ - సవ = తన; పర్� = పర్��వమ��; �రసత = ��ల��ంప��న; క�హక�ఁడ� =
మ�య కల�ాడ�; ఎవవ్ఁడ = ఎవవ్� ; అత�న = అత��; ���� = ����; �ం�ం�ెదననఘ� - �ం�ం�ెదన =
�ార్��థ్ంత�; అనఘ�న = �ాప మంట� �ా��; సత�్యఁబర��నను��నంబ - సత�్య = సత్య��న �ా
� �; పర��న
= అందఱ��� ��ౖ నునన్�ా�; అను��నంబ� = పర్���.

1-35-వ. | ఇట�ల - ఇట�ల = ఈ�ధం�ా; సత్యంపరం��మ� యను - సత్యంపరం��మ� = సత్యంపరం��మ�
{సత్యంపరం��మ� - జ�్ఞ� సత్య ఉతక్ృష ���న��}; అను = అ� ప���; �ాయ�ర్�ార్రంభమ - �ాయ�ర = �ాయ�ర
మంతర్మ �కక; �ార్రంభమ� = మ�లమ�ల�; �ాయ�ర్��మబర్హ్మసవ్ర�ప - �ాయ�ర = �ాయ�ర అను;
��మ = ��ర�గల; బర్హ = స�ావ్ంత�ా్ �కక; సవ్ర�పంబ = సవ్ర�పమ; ఐ = అ�్;
మత్స�ప��ాణంబ�ల� - మత్స�ప��ాణంబ = మత్యప��ాణమ; ల�నన = ల�నునన; �ాయ�ర్న��క��ం -
�ాయ�ర్ = �ాయ�ర్; అ��క��ం� = అ��గ�ం�; ధర్మ�సత్రంబ� - ధర్ = ధర్మమ��క; �సత ్రంబ�న =
��ాత్ర��� �వరణను; వృ��ర్సురవధంబ�ను��ందుఁజ�ప్పంబడ�న� - వృ��ర్సు = వృత�డ�; అసుర =
ౖ ే; �ెప్పంబడ� = �ెప్పబడ�త�ం� ; అ��య = అ�ే;
అసుర��; వధంబ�ను = సం�రమ�ను; ఎందున = ఎందుల����
��గవతంబ� - ��గవతంబ� = ��గవతమ�; అ� = అ�; పల�క�టంజ��ి - పల�క�టన = పల�క�టను; �ే�ి = �ే�ి;
13 �� తన �ెల�గ� ��గవతమ� – పర్థమ సక్ంధమ– ట�క – ట�ప్పణ�ల

�� - ఈ = ఈ; ప��ాణంబ� - ప��ాణంబ� = ప��ాణమ�; ��మ���గవతంబన��ప�్పచుండ - �� = ��; మ� = ��ప్;
��గవతంబ� = ��గవతమ�; అనన = అనుటక�; ఒప�్పచ = త��; ఉండ�న = ఉండ�ను;

1-36-�ీ. | ��మంత��� - ��మంతమ� = �భకరమ�; ఐ = అ�్; మ�����షఠ్కృతంబ�ౖ - మ�� = మ�నులల�; ��ష
� ఠ =
� ఠ ్�� - �ా్యసు��ే; కృతంబ� = ర�ంపబ��న��; ఐన = అ�నట�్; ��గవతంబ� - ��గవతంబ� = ��గవతమ�;
��ష�
సదభ్��త్� - సదభ్�� = మం�భ��త; ��డన = ��; �నఁ��ర��ారల - �నన = �నుటను; ��ర��ారల = �����ా��;
� ; �తత ్ంబ�ల = మనసు్సలల; �ె�ె్చర = ��ందర�ా;
�మల�తత ్ంబ�లఁజ��ె్చర��ం - �మల = �ర్మల��
ఈ�ండ� = �వ�లల�నునన ఈశవ్ర�డ; �క�క్ఁ�ా - �క�క్ = �ొ రక�ను; �ాక = అం�ే�ా�;
�తర�ాసత �్ ంబ�ల��ండ - ఇతర = ఇతర; �ాసత �్ ంబ�ల = �ాసత �మ�లక
్ ; ఈ�ండ� = ఈశవ్ర�డ; �క�క్� =
�ొ ర�క�����; మం��ారలక� - మం��ారల = మం� �ాళ్; క�న = క�ను; �ర్మత్సర�లక�ఁగ - �ర్మత్సర� =
మ�తత ్�ర్ ల�� �ాళ్ ; క�న = క�ను; కపట = మ�య నుం�; �ర�్మక�త్ల - �ర�్మక�త్ల = ����ంి ప బడ్ డ�ా��; ఐ =
అ�్; �ాంకష్��యకయ�నుద� - �ాంక = ��ర�ట; ��యకయ�ను = �ేయక�ండక; త��� = త��� (భ��త్�);
య�ండ�ట - ఉండ�టన = ఉండటమ�ను; మ�తతత ్�బ���ధ్ఁబరఁగ����్య�్మ�ా����పతర్యంబ - మ�తతత ్ =
మహతత ్��� � ; ఆ��్య�్ = ఆ��్య�్మక;
� అంత�ా్య యందు; బ���ధ్ = క�త�హలమ�న; పరఁగ = పర్వ�త్ల
ౖ ; ��పతర్యంబ� = మ�డ� ర�ాల�న
ఆ�� = �దల�న ౖ ��పమ�లను {��పతర్యంబ�- (ఆ��్య�్ , ఆ�����క ,
ఆ���ై�క)}; అడఁ� = అణ�;

1-36.1-�ే. | పరమ�రథ ్భ�త� - పరమ�రథ = �కష్ �కక; భ�తమ� = ర�పమ�; ఐ = అ�్; య��క -
అ��క = ���క్; సుఖద��� - సుఖదమ� = సుఖపర్దమ; ఐ = అ�్; సమసత ్ంబ�ఁ�ాకయ�నయ�్యనుం -
సమసత ్ంబ� = సరవ్మ�న; �ాకయ� = �ాక�ం��ను; అయ�్య = అ�్యక��; ఉండ� = ఉం�ే టట�వంట�;
వసుత్��ఱుఁగంగఁదగ - వసుత్వ = వసుత్వ; ఎఱుఁగంగన = �ె��ి��నుటక�; తగ� = �ల�నన్�; ��గవతమ�నందు -
��గవతమ�న = ��గవతమ�; అందున = ల�.

1-37-ఆ. | ��దకల్పవృకష్�గ�త - ��ద = ��దమ� అను; కల్పవృ = కల్పవృకష నుం��; �గ�తమ� =
జ���న��; ఐ = అ�్; �కమ�ఖసు��దర్వమ� - �క = �కబర్హ్/ �ల�క ; మ�ఖ = మ�ఖమ అను / మ�క�క
త���న; సు��దర్వమ� = అమృతమ��� / మం� రసమ��� ; �న�ి = �ం��న�ై / ర�� కల���� ; య�నన -
ఉనన = ఉనన్ట�వంట; ��గవతప��ాణఫలర�ా�ావ్దనపద�ఁగనుఁడ - ��గవత = భగవత మ� ��ర� గల ; ప��ాణ
= ప��ాణమ� �కక్/ ప��ాణమ� అను; ఫల = ఫ�తమ� �కక్/ పండ� �కక; రస = ��వమ�ను /
రసమ�ను; ఆ�ావ్ద = ఆ�ావ్��ంచ; పద�న = ఉనన్త��
� �ిథ్��/ మ��ాగ్�; కనుఁడ� = కను��నుడ� /
చూడం��; ర�ిక��వ�దుల� - ర�ిక = ర�ికతవ్/ ర�� �కక ; ��వ = ��వ�వ�ాల� / పర్�ే్య; �దుల� = బ��ా
�ె��ిన �ార�.
14 �� తన �ెల�గ� ��గవతమ� – పర్థమ సక్ంధమ– ట�క – ట�ప్పణ�ల

1-38-క. | ప�ణ్యంబ� - ప�ణ్యంబ = ప�ణ్ �రథ ్మ; ఐ = అ�్; మ��వలల్ - మ�� = మ�నులల�; వలల్ =
� ఠ ్ల�; గణ్యంబ� - గణ్యంబ = ��ప్ప��� గణ�ంప బడ�న�� ; ఐ = అ�్; క�సుమఫల ��ా��థ ్త�ాదుగ్ణ్ -
��ష�
క�సుమ = ప��ా్ప; ఫల = ఫల�లను; ��ాయ = సమ�హమ�ల వలన; ఉ�థ ్ = ఉదభ్�ం�; �ాదు
గ్ణ్య =
మం� గ�ణ�ల� క���న�� ; అ� = అ�్; ��ౖ��ాఖ�్యరణ్యం - ��ౖ�శ = ��ౖ�శమను; ఆఖ్ = ��ర�గల;
అరణ్యంబ = అరణ్యమ; ను�ంపఁదగ�నరణ్యంబ�లల� - ను�ంపన = �� గడ�టక�; తగ�న = తగ�ను; అరణ్యంబ�
= అరణ�్ ల�న్ట; ల�న = ల�ను.

1-39-వ. | మఱ�య�ను - మఱ�య�ను = ఇంకనూ; మధు��ౖ��మం��రంబ�నుంబ� ల� - మధు��ౖ�� = మధు య��
ణ ్వ; మం��రంబ�నున = మం��రమ�ను; �� ల�న = �� �; మ�ధ�మన్మథ�ాతంబ� - మ�ధ�
�ాకష్స శత�ర్వ / �ష�
= ప�లగ����ంద �ెటల్��న
� / ల��్మ��న; మన్మ = ��లగ�ెటల్��న
� / మన్మథుడ���న; �ాతంబ� = అందం�ా
ఉనన్�; ఐ = అ�్; బర్హ్మ��హంబ�నుంబ� - బర్హ = బర్హ; ��హంబ�నున = గృహమ�ను; �� ల�న = �� �;
ె ్ �ట��న / సరసవ్��ే���న; ఆ�వ్తంబ = క�డ���నన్�; ఐ = అ�్;
�ార���వ్తంబ� - �ారద = ఏ��క�లఅరట��ట
�లగళస�����తనంబ�నుంబ� ల� - �లగళ = �లకంఠ��ెన
ౖ �వ��; స�� = స��; ���తనంబ�నున = మండపమ�ను;
�� ల�న = �� �; వ��న్వర�ణస�ర చందర్ర�దర్��మ
� క�బ�రవృషభ �ాలవ
�ాం��ల్య�ా�పతజట�పటలమం��తంబ� - వ��న = �తర్మ�లం/ అ��న్�ేవ�డ; వర�ణ = ఉ���� �ెటల � /
వర�ణ�ేవ�డ�; స�రణ = మర�వమ� / �ాయ��ేవ�డ�; చందర = ��ద్ ఏల�� / చందుర్డ; ర�దర = ర���ర్ /
ఏ�ాదశర�దుర్ల; ���మవ� = కరక�ెటల � / �ారవ్��ే; క�బ�ర = నం��వృ��ల� / క�బ�ర�డ�; వృషభ = అడ్ ఢప /
� / �ాలవమ��; �ాం��ల్ = మ���డ��ెటల � /�ాం��ల్యమ�; �ా�పత =
వృషభ�ాహనమ�; �ాలవ = ల�దు్దగ�ెట
��వ�ల / �వభక�త్ల; జట� పటల = ��వ్�ెట
� ల్�� / మ�� సమ�హమ�ల��ను; మం��తంబ� =
అలంక��ంపబ��న��; ఐ = అ�్; బల���� = �ే�ంద
� ుర్ {బల���� - బల�ణ�ణ ్ ����ం�న�ాడ , �ే��ందుర్డ};
భవనంబ�నుంబ� ల���ౖ�ావ��మృతరం��గణ��ా��ామంబ�ౖ - భవనంబ�నున = భవ���న; �� ల�న = �� �; ఐ�ావత =
����జ��టల � / సవ్రగ్ంల�� ఐ�ావత ; అమృత = ఉ�ి�క
� / అమృతమ�; రం�� = అరట��ట
� ల � / అప్సరసరం;
గణ�క = అడ��లల్ల���న / �ేవ��శ్యల���న; అ��ామంబ� = మ��జ్ఞమ; ఐ = అ�్;
మ��ాసుర��లయంబ�నుంబ� ల�నున్మత త్�ాకష్సవంశసంక�ల - మ�ర = మ�ర; అసుర� = అసుర��;
�లయంబ�నున = �లయమ�ను; �� ల�న = �� �; ఉన్మత = ఉ��్మత / మ��ం�న; �ాకష = బల�ర��క్ / �ాకష్స;
వంశ = ��దుర� / సమ��ల�; సంక�లంబ� = కలగల�ిన��; ఐ = అ�్; ధన���ారంబ�నుంబ� ల� - ధనద =
క�బ�ర�� {ధనదుడ� - ధ����� అ��ప����న క�బ�ర�డ�}; ఆ�ారంబ�నున = ��ధమ�; �� ల�న = �� �;
శంఖపద్మక�ందమ�క�ందసుందరంబ� - శంఖ = శంఖ�ల� / నవ�ధులల�� శంఖమ� {నవ�ధుల� - పద్మమ ,
మ�పద్మమ, శంఖమ�, మకరమ�, కచఛ్పమ, మ�క�ందమ�, క�ందమ�, �లమ�, వరమ�}; పద్ = పద్మప��ా్ప /

నవ�ధులల�� పద్మమ ; క�ంద = �లల్ల /నవ�ధులల�� క�ందమ�; మ�క�ంద = ఎర���మరల� �� /
నవ�ధులల�� మ�క�ందమ� �� ; సుందరంబ� = అంద��న
� ��; ఐ = అ�్; రఘ��ామ�య�దధ ్ంబ�నుంబ�ల -
రఘ� = రఘ�వం��దభ్వ��ై; �ామ� = ���ామ��; య�దధ ్ంబ�ను = యద్ దమ�న; �� ల�న = �� �;
15 �� తన �ెల�గ� ��గవతమ� – పర్థమ సక్ంధమ– ట�క – ట�ప్పణ�ల

�రంతరశ�ానల�ఖ�బహ�ళంబ�ౖ - �రంతర = అంతరమ�ల��; శర = ��ల ల � / బ�ణ; అనల�ఖ = శక�ప��ి్ /
అ��న్జ�వ్ల; బహ�ళంబ� = తఱచు�ాఉనన్�; ఐ = అ�్; పర��ామ�భండనంబ�నుంబ� ల�నర�జ్���ేభ్దంబ -
పర��ామ� = పర��ామ��; భండనంబ�నున = య�దధ ్మ; �� ల�న = �� �; అర�జ్���ేభ్దం = మ��్ అంక��ాల�
కల�� / �ారత ్��ా్యర � సం�రం కల�� ; ఐ = అ�్; ��నవసం�ా�మంబ�నుంబ� ల�న��ష్టజంభ�క�ంభశ�త్య�
� కత్ం -
��నవ = �ాకష్స; సం�ా�మంబ�నున = య�ద్ దమ�న; �� ల�న = �� �; అ��ష్ = ��ప�ెటల � / అ���్ ాటసుర�డ; జంభ =
� / జం��సుర�డ�; �క�ంభ = దం��ెటల � / �క�ం��సుర�డ�; శ��త = (�కక) బలమ��� ; య�కత ్ంబ =
�మ్మ�ెట
క���న��; ఐ = అ�్; ��రవసంగరంబ�నుంబ� ల� - ��రవ = ��రవ �ాండవ�ల; సంగరంబ�నున = య�ద్ దమ�న;
� / �ోర ్ణ�డ; అర�జ్ = మ��ధ్�ెట
�� ల�న = �� �; �ోర ్ణ�ర�జ్న�ాంచనస్యందనకదంబస��తం - �ోర ్ = త�మ్మ�ెట � /
అర�జ్నుడ; �ాంచన = సం��ంగ�ెటల � / బం�ార�; స్యంద = ��్మ�ెట
� / ర��ల; కదంబ = క����ెటల � /
సమ�హమ�; స��తంబ� = క��ియనన్�; ఐ = అ�్; కర�ణ్కలహంబ�నుంబ�ల - కర�ణ = కర�ణ్; కలహంబ�నున =
య�దధ ్మ�న; �� ల�న = �� �; మహ� నన్తశల్యసహ�ారంబ - మహ� నన్ = ��ల� ఎ�ెత �్న/ ��ల� ఉనన్త��
� ; శల్
ె ల � / కల�ై స�యమ� కల�� ; ఐ = అ�్;
= మంగ�ెటల � / శల�్య; సహ�ారంబ� = మ�����ట
సమ�దర్��త�బంధనంబ�నుంబ�ల - సమ�దర = �ాగరమ� �ద; ��త� = వం�ెన; బంధనంబ�నున = కట�్టటన;
�� ల�న = �� �; నల�లపన�ాద్య��ర్పర్���ింతం - నల = వట�్ట�
� ర / నల�డ�� �ానర�ర�డ�; �ల = ���ెటల � /
ౖ ; అ��ర = �ెటల్� /
�ల�డ�� �ానర�ర�డ�; పనస = పనస�ెటల � / పనసుడ�� �ానర�ర�డ�; ఆ�� = �దల�న
(�ానర�ల��) ��ండల��; పర్�
� �ింతంబ = పర్�ా�సుత్నన; ఐ = అ�్; భర�గ్భజనంబ�నుంబ�ల - భర�గ = �వ��;
భజనంబ�నున = భజనమ�; �� ల�న = �� �; ������కల�ఖ�ఫ�తంబ�ౖ - ���� = ��ధర�ాల�న ౖ ; అ��క
ౖ / ��ధమ�ల�న
= అ��క�ెటల � / �భ; ల�ఖ� = పంక�త్ల���� / ప�ర్క; ఫ�తంబ� = వృ��ల�నన్�ె / ఫ����న్�ే్చ; ఐ = అ�్;
మర����దండంబ�నుంబ� ల�ఁబ���న్గ��మ�ఖభ��ితంబ� - మర�� = మన్మథు; ��దండంబ�నున = �ల�ల్న;
�� ల�న = �� �; ప���న్ = సుర �� నన్ల�/ ప���న్ ప��ా్ప; ��మ�ఖ = త���్మదల� / బ�ణ�ల��; భ��ితంబ�
= అలంక��ంప బ��న��; ఐ = అ�్; నర�ింహర�పంబ�నుంబ� ల�ఁ ��సరకరజ�ాంతంబ�ౖ - నర�ింహ = నర�ింహ��;
ర�పంబ�నున = సవ్ర�పమ�న; �� ల�న = �� �; ��సర = �� నన్�ెట
� / �ల�; కరజ = �ానుగ�ెటల � / ��ళ�్;
�ాంతంబ� = ����ల�గ�త�నన్�; ఐ = అ�్; ��ట్యరంగంబ�నుంబ�ల - ��ట్ = ��ట్; రంగంబ�నున = రంగమ�ను;
�� ల�న = �� �; నటనట�సు�ి�ా�వ్తంబ� - నట = దుం��గ�ెటల � / నట�ల�; నట� = �ొ ండ�ెటల � / నట�మణ�ల�; సు�ిర =
� / �ాద్య����ాల; అ�వ్తంబ = ��కలగ��ియ�నన్�; ఐ = అ�్; ���లజ��టలంబ�నుం
గ�వవ్గ��క�ెట
బ� ల�ఁజందనకర�్పర�ల�ాలంకృతంబ� - ��ల
� జ� = �ారవ్��ే; �టలంబ�నున = నుదుర�ను; �� ల�న = �� �; చందన
= చందనవృ��ల� / మం�గంథమ�; కర�్పర�ల� = క���ట�
ల బ� ట�్టగ�ెట
� ల్�/ కర�్పర�లకమ��; అలంకృతంబ�
= అలంక��ంపబ��న��; ఐ = అ�్; వ�ా్షగమంబ�నుంబ�ల �ందర్బ�ణ�స ��ఘకరక కమ�యంబ�ౖ -
వ�ా్షగమంబ�ను = �ాన�ావటమ�ను / �ా���ాలమ�; �� ల�న = �� �; ఇందర్బ�ణ�స = మర�వం నలల్����ంట ����
� / వడగళ�ల ; కమ�యంబ� = ��
�ెటల � / ఇందర్ధనసు; ��ఘ = త�ంగమ���త ్ల / ��ఘ�ల�; కరక = ���మ్మ�ెట
చూడచకక్��; ఐ = అ�్; �గమంబ�నుంబ� ల� - �గమంబ�నున = ��దమ�ను; �� ల�న = �� �;
�ాయ�ర్��ా�తంబ� - �ాయ�ర = చండర్�ెట
� ల్ / �ాయ�ర మంతర్ం�; ��ా�తంబ� = మం� పంక�త్ల� కల��/
16 �� తన �ెల�గ� ��గవతమ� – పర్థమ సక్ంధమ– ట�క – ట�ప్పణ�ల

పర్�ా�సుత్నన; ఐ = అ�్; మ��ావ్యంబ�నుంబ�ల - మ� = మ�; �ావ్యంబ�ను = �ావ్యమ�న; �� ల�న =
�� �; సరలమృదుల��క�తంబ�ౖ - సరల = �ెలల్�ెగడ�ెట
� / సరళతవ్మ; మృదుల�� = ��మల���న �గల��� /
��క�మ�ర్యమ�ల; క�తంబ� = కల�ియనన్� / ఎఱుగబ��న��; ఐ = అ�్; �న���లయంబ�నుంబ� ల� -
�న���లయంబ�నున = �న�� �లయమ�ను; �� ల�న = �� �; సుపరణ ్ర��రంబ� - సుపరణ = సుందర��న
� ఆక�ల���
/ గర�త్మంత�డ��; ర��రంబ� = ఒ�ి్ య�నన్�; ఐ = అ�్; యమ�ావ�ప�రంబ�నుంబ� ల� - అమ�ావ� =
అమ�ావ�; ప�రంబ�నున = ప�రమ�ను; సుమ��ల�తంబ�ౖ - �� ల�న = �� �; సుమనస = మం� ప��ా్పల��/
�ేవతల�� {సుమనుస్- మం� మనసునన్�ార , �ేవతల�}; � ��; ఐ = అ�్;
ల�తంబ� = అంద��న
���ట���ో ్యగంబ�నుంబ�ల - ���టభ = ��ట
� భ��; ఉ�ో ్యగంబ�ను = ��ల�వ�ను; �� ల�న = �� �; మధుమ��తంబ�ౖ -
� � / మధుడ�� �ాకష �ర����; మ��తంబ� = మ�న్ం ద��న��; ఐ = అ�్;
మధు = ప��ే��
ప�ర��� తత ్మ��వనంబ�ను బ� ల� నమృతఫలదంబ�ౖ - ప�ర��� తత ్మ��వనంబ�న = హ�� ��వను; �� ల�న = �� �;
అమృత = �య్య / �కష్మ�; ఫలదంబ� = పండ�ల్కల� / పర్�ా�ం�ే
� �; ఐ = అ�్; ధనంజయస�కంబ�నుం
బ� ల� నభర్ంకషప�ాగంబ� - ధనంజయ = అర�జ్ను; స�కంబ�నుం = య�ద్ దమ�న; �� ల�న = �� �; అభర్ంక =
ఆ�ాశమం�� క��్మన/ ఆ�ాశం�ం�� క��్మ; ప�ాగంబ� = ప��� ్ప��కల� / ధూ�కల��; ఐ = అ�్;
��ౖక�ంఠప�రంబ�నుంబ� ల� - ��ౖక�ంఠ = ��ౖక�ంఠ; ప�రంబ�నున = ప�రమ�ను; �� ల�న = �� �;
ణ ్మ���; ఖడగ = ఖడగ్మృగమ / (నందకమ�) ఖడగ్మ
హ��ఖడగ్ప�ండ��క�ల�ితంబ� - హ�� = �ింహమ� / �ష�
{నందకమ� - �ష�ణ్మ���త్ ఖడగ్మ� � }; ప�ండ��క = బ�బ�బ్ల� / పండ��క�డ���; �ల�ితంబ� = ���డల�కల�� /
పర్�ా�సుత్నన; ఐ = అ�్; నంద�షంబ�నుంబ� ల�ఁగృషణ ్�ారసుందరంబ� - నంద = నందు�; �షంబ�నున =
ణ ్ శ��త్�ామరథ్�మ వలన; సుందరంబ� = చకక్��; ఐ
మందను; �� ల�న = �� �; కృషణ ్�ా = నలల్�ంకల�� / కృష�
= అ�్; లం�ానగరంబ�నుంబ� ల� - లం�ా = లం�ా; నగరంబ�నున = నగరమ�ను; �� ల�న = �� �;
�ామమ���ీవంచకసమం�తంబ�ౖ - �ామ = ��ద్దదు�ి / �ామ��; మ���ీ = దునన్� �త / ��ర్య; వంచక = నకక
ౖ �ావణ�సుర��; సమం�తంబ� = క���న��; ఐ = అ�్; సు���వ��ౖన్యంబ�నుంబ�ల - సు���వ =
/ వం�ం�న�ా�ెన
సు���వ��; ��న
ౖ ్యంబ�ను = ��న
ౖ ్యమ�న; �� ల�న = �� �; గజగవయశరభ���తంబ�ౖ - గజ = ఏనుగ�ల� /
�ానర�ర�డ� గ�డ�; గవయ = క�ర�ఁబ� త�ల� / �ానర�ర�డ� గవయడ�; శరభ = శరభమృగమ� / �ానర�ర�డ�
� �; ఐ = అ�్; ���ాయణ�ాథ్నంబ�నుంబ�ల - ���ాయణ = �ష�
శరభ�డ�; ���తంబ� = పర్�ాశ�న ణ ; �ాథ్నంబ�ను
= ల�కమ�ను; �� ల�న = �� �; �లకంఠహంస���కభర��వ్జ��త్����సురంబ - �లకంఠ = ��మళ�్ / �లకంఠ��ెన

�వ�డ�; హంస = హంసల� / పరహంసల�; ���క = గ�డల్గ�బల�/ ���కమహ��్; భర��వ్ = ఏంట�్తల
ర /
భర��వ్జమహ��; ��త ్� = �త�వ�ల� / ��త ్��మహ�; ��సురంబ� = ల�� పర్�ా�ంచుచునన్; ఐ = అ�్;
మ���రతంబ�నుంబ� ల���కచక�బకకంక��రత ్�ాష ట�శక��నక�లసం
్ ��రస�్మ�తం - మ���రతంబ�నున =
మ���రతమ�ను; �� ల�న = �� �; ఏకచక� = మ�ఖ్య��
� చక��ాకపక�ల� / ఏకచక�ప�రమ�; బక = ��ంగ /
బ�ాసుర�డ� {��రత ్�ాష ట్ - �ాళ�్ళ మ�క ఎఱ్ ఱ�ాను �గ�� శ��రం �ెలల్�ా నుం�ే హంస }; కంక = �ాబందుల� /

కంక�భట�్టగ �ిలవబడ్డ ధర్మ ; ��రత ్�ాష ్ = హంసల� / ధృ�ాష�
్ ట � ��డ�క�ల�న
ౖ ��రవ�ల�; శక�� = శక��ప�ల�
/ శక��; నక�ల = మ�ం��సల� / నక�ల�డ�; సం��ర = సం��రమ���; స�్మ�తంబ = క�సునన్�; ఐ = అ�్;
17 �� తన �ెల�గ� ��గవతమ� – పర్థమ సక్ంధమ– ట�క – ట�ప్పణ�ల

సూర్యరథంబ�నుంబ�ల�నుర�తరపర్�ాహంబ - సూర్ = సూర�్య; రథంబ�ను = రథమ�ను; �� ల�న = �� �; ఉర�తర =
మం� / ��ల�జ��; పర్�ాహంబ = జలపర్�ా�ల�కల� / గ�ఱ్ ఱమ�ల�కల�; ఐ = అ�్;
జలద�ాలసం��్యమ�హ�రత్ంబ�నుంబ� - జలద�ాల = �ా���ాలప�; సం��్ = సం��్; మ�హ�రత ్ంబ�ను =
� ;
సమయమ�ను; �� ల�న = �� �; బహ��తతజ����మనస్యంబ� - బహ��తత = ���క్ / ���క్ ��ాల��న
జ����మనస్యంబ = జ��ప�ల� కల�� / జ��య ���ాల� కల��; ఐ = అ�్; �ప�్ - ఒప�్ =
ఒ�ి్పయ�నన్�ైనట ; ��ౖ��ారణ్యంబన - ��ౖ�శ = ��ౖ�శమ� అను ��ర� కల ; అరణ్యంబ = అరణ్యమ; అను =
ణ ్��తర్ంబ�నం - �� = ��భనకర���న; �ష�
అను; ���ష� ణ = �ష�
ణ ్�ేవ�; ��త్ర ంబ� = �త ర ; అందున = ల�;
� ్మ
ౖ ; మ�మ�నుల� - మ� = ��ప్; మ�నుల� = మ�నుల�;
��న�ా�� - ��నక = ��నక�డ�; ఆ�� = �దల�న
సవ్��ల్క��యమ�నుండ - సవ్ర = సవ్ర; ల�క = ల�క; ��యమ�నుండ� = వందు్యండ; అగ� = అ�న;
హ��ంజ�ర���ఱక� - హ��న = ��హ���; �ేర� = �ేర�ట; ��ఱక�న = ��సమ�; సహసర్వర్షంబ�లను�ాఠ్న�ాలంబ��ా -
సహసర = ���; వర్షంబ�ల = సంవత్సరమ�ల; అను�ాఠ్ = �రవ్��ంచవల�ి; �ాలంబ��ా = �ాలమ��ా; కల =
ఉనన్ట�వంట; సతర్సం�్ఞకంబ� - సతర = సతర; య�గంబ���య�చుం��రం�ొ కక ��ఁడ� - సం�్ ఞకంబౖ
� = అను ��ర�
గల; య�గంబ� = య�గమ�; �ేయ�చున = �ేయ�చు; ఉం���� = ఉ��న్ర; అందున = ఆ య�గ �ాలమ�ల�; ఒకక =
ఒక; ��డ� = ��నమ�న; �ారల� - �ారల� = �ార�; ��పకడ - ��పకడ = �ెలల్�ార�ా�;
�త్య��ౖ��త్కహ�మంబ�ల�చ�� - �త్ = �త్యమ��ేయ; ��ౖ��త ్ = ���త ్కమ� �ేయబడ�; హ� మంబ�ల� =
హ� మమ�ల�; ఆచ��ం� = �రవ్��ం; సతక్ృత�ం�ె - సతక్ృత�ండ = సతక్��ం బడ్ డ�ాడ; ఐ = అ�్;
సుఖ��ీనుం�ై య�నన - సుఖ = సుఖ���న; ఆ�ీనుండ� = ఆసన మలంక���న �ాడ� ; ఐ = అ�్; ఉనన =
ఉనన్ట�వంట; సూత�ఁ�� - సూత�న = సూత మహ��్ష; చూ� = చూ�న �ారల�ౖ.

1-40-క. | ఆ - ఆ = ఆ; ��పసు�టల్�� - ��పసుల� = ఋష�ల�; ఇట�ల = ఈ �ధమ�గ; అ��� = అ���; ��త�న -
��త�న = ��ష్ ట�� ��గల �ా��; �జ�్ఞనఫణ�త��లప��ాణ�ార్త - �జ�్ఞ = �జ�్ఞ మయమ��ా; ఫణ�త =
�ెప్పబ��; ��ల = అ�న; ప��ాణ = ప��ాణ�లను; �ార్త� = �ార్�ిన�ా�; నుతహ��గ�ణసంఘ�త�న - నుత =
��త ్ �తర్ �ేయబ��న; హ�� = �ష�
ణ ్; గ�ణ = గ�ణమ�ల; సంఘ�త�న = సమ��ల�నన �ా��; సూత�న -
సూత�న = సూత��; ���ంతకర�ణ���త�న - ���ంత = ���క్; కర�ణ = దయ��; ఉ��త�న = క���న�ా�.

1-41-మ. | సమతం�ొ �ల - సమతన = సమబ���ధ్�; ���ల = ఇంతక� మ�ందు; ప��ాణపంక�త్���స���ణ�ల� -
ప��ాణ = ప��ాణమ�ల; పంక�త్ల = సమ��ల�; ఇ��స = ఇ���ాల; ��ణ
� �ల�న = సమ��లను;
ధర్మ�ాసత్�మ�ల - ధర్మ�ాసత్�మ�ల = ధర్మ�ాసత్�మ�ల; �వ = �వ�; య�పన్య�ింప�దువ -
ఉపన్య�ింప�దువ = �వ��ం� �ెప�్పదువ; ��ద�ా్యసమ�ఖు్ - ��ద�ా్య = ��ద�ా్యసుడ; మ�ఖు్య =
�దల�న
ౖ మ�ఖ్య��న�ా
� ర; మ�నుల = మ�నుల�; సుమత�ల - సుమత�ల = మం� మనసు గల�ార� ;
సూ�న���న్య�న్య�ను�ోఁచ - సూ�న� = చూ�న�; ఎ�న = ఎనున్��న; అ�న్య�న = అ�న;
��ఁచున = దర్శనమగ�న; �మ��ందత���ాదమ�నంజ��ి - � = ��కక; మ��న = మనసుక�; తత = �ా���కక;
18 �� తన �ెల�గ� ��గవతమ� – పర్థమ సక్ంధమ– ట�క – ట�ప్పణ�ల

పర్�ాదమ�న = అనుగ�హమ�; �ే�ి = వలన; ��ఱుంగ��ర�త్వ - ఎఱుంగ��ర�త్వ = గ��ం� చగలవ�; సమసత ్ంబ� -
సమసత ్ంబ� = సమసత ్మ�న; బ��ేం�ోర ్తత్ - బ�ధ = జ�్ఞ; ఇందర = ��ష�
� ్ టలల; ఉతత ్ = ఉతత ్మ��.

1-42-క. | గ�ర�వ�ల� - గ�ర�వ�ల� = గ�ర�వ�ల�; �ిర్య�ష�్యలక�ంబరమరహస్యమ�ల��ె�యఁబల�క�దు -
�ి్
ర = �ిర్య��; �ష�్య = �ష�్య; క�న = క�; పరమ = ఉతక్ృష్ట��; రహస్యమ�ల = రహస్ జ�్ఞనమ�లన;
ల ; పల�క�దుర� = �వ���త ా్ర; అచల = ��ంచల్యమ ల����; �ిథ ్రకల�్యణంబ�య్ - �ిథ్ =
�ె�యన = �ె�య�నట�
� ��; ఎయ్య� = ఏ�ో ; ప�ర�ష�లక�ను - ప�ర�ష�ల =
�ిథ్రతవ్ క���ం�ే��; కల�్యణంబ = అత్యం �భకర��న
మ�నవ�ల; క�ను = క�; �శ్చ�ం - �శ్చ�ం = �శ్చ�ం; బ� ��ంప� - బ� ��ంప� = ����ంప�మ� (మ�క�);
తగన = త��నట�
ల్�.

1-43-క. | మ��న్ఁడవ - మ��న్ఁడవ = బర్����; �ర�ాలమ�గ��న్ఁడవ - �ర = ��ల�; �ాలమ� = �ాలమ�;
క��న్ఁడవ = ద��్శం��; ��క�క్ల�ౖనగ�ం��రథ్ంబ - ��క�క్ల�ౖ = అ��క���న; గ�ంథ = గ�ంథమ�ల; అరథ ్ంబ� =
�ారమ�లను; ���న్ఁడవ - ���న్ఁడవ = ���న్వ; �నఁద��న� - �నఁద��న� = �నద��న�; య���న్ఁడవ -
ఉ��న్ఁడవ = ఉ��న్వ; ��ద్దల�ద్దనుతత్మ��� - ��ద్ దల�ద్ = ��ద్దల దగగ; ఉతత ్ = మం�; ���ిఠ ్ = సభలల�.

1-44-చ. | అలసుల� - అలసుల� = �� మ�� �� త�ల�; మందబ���ధ ్య�త�లల్పత�ాయ�వ�ల�గ���గసంక�త� -
మంద = మంద��ం�న; బ���్ = బ���్; య�త�ల� = క���న�ార�; అల్పత = ��ల� తక�క్ {అల్ప- అల్పతర-
్ కల�ార�; ఉగ� = భయంకర���న; ��గ = ��గమ�ల��; సంక�త�ల� = క���న
అల్పత}; ఆయ�వ�ల� = ఆయ�ష�

ఉనన్ �ార ; మంద��గ�్యల - మంద = మంద��ం�న; ��గ�్యల = ��గ్యమ కల�ార�;
సుకర్మమ�ల��వ్య�ఁజ�యఁజ�ల - సుకర్మమ�ల = మం�పనుల�; ఎ�వ్య� = ఏ�య�ను; �ేయఁజ�లర� =
�ేయల�ర�; ఈ = ఈ; క�య�గమందు - క�య�గమందు = క�య�గమ�; అందున = ల�;
ౖ ే; సరవ్��ఖ్య�
మ�నవ�ల��ావ�న��య్య� - మ�నవ�ల� = మనుష�ల�; �ావ�నన = అందువలన; ఎయ్య� = ఏ�ె�
- సరవ = అ�న; ��ఖ్యమ = సుఖమ�లను కల�గజ�య�న��; ఐ = అ�్; యలవడ����టంబ� డమ���త్మక -
అలవడ�న = �ి�ధ ్ంచు
� �; ఏ�టన = �ే�వలన; �� డమ�న = కల�గ�త�ం�ో ; ఆత్మక = ఆత్మక; �ాం� - �ాం� =
�ాం�; మ��ందర - మ�� = మ�నులల�; ఇం��ర = ��ష�
� ్ ట�; �ెప్ప� = �ెప�్పమ.

1-45-�ీ. | ఎవవ్ - ఎవవ్ = ఎవ�; యవ��ర��లల్భ�తమ�లక - అవ��రమ� = జన్, అవత��ంచుట వలన ;
ఎలల = అ�న; భ�తమ�ల = �వ�ల; క�న = క�; సుఖమ�ను - సుఖమ�ను = సుఖమ�ను; వృ��ధ ్య - వృ��ధ్య =
అభ�్యదయమ; �� ����ఁజ�య���వవ్ - �� ����న = క�మమ�గ; �ేయ�న = కల�గ���; ఎవవ్ = ఎవ�;
�భ��మ���� ర ్దు - �భ = �భకర���న; ��మమ� = ��ర�; ఏ�� ర ్దు్ = ఎలల్ప�్పడ�; నుడ�వంగ = ఉచ్చ��ంప�;
సం�ారబంధంబ� - సం�ార = సం�ారమ� �కక; బంధంబ� = బంధమ�ల�; సమ�ి�� వ���వవ్ - సమ�ి =
��శనమ�; �� వ�న = అగ���; ఎవవ్ = ఎవ�; చ��తంబ�ఁహృదయంబ�ఁ జ�ర్పం - చ��తంబ�న = నడవ���;
హృదయంబ�న = హృదయంల�; �ేర్పం = ��ట్ �ట��ంట; భయ�ం�� - భయమ� = భయమ�; ఒం�� = �� ం��;
19 �� తన �ెల�గ� ��గవతమ� – పర్థమ సక్ంధమ– ట�క – ట�ప్పణ�ల

మృత�్యవ - మృత�్యవ = మృత�్యవ; పర�వ���ట్ �ట��వవ - పర�వ�న = పర�గ�ను; ��ట్ �ట = ��ట్ �ట�; ఎవవ్ =
ఎవ�; పదన�����ాఱుజలమ�ల - పద = �ాదమ�ల వద్ ద ప�ట�్ ; న��న = న�� ల�� (గం�ాన��) ; ఏ�ాఱు =
అ�శ�ం�న; జలమ�లన = �ట��; ���ంప - ���ంపన = ���ంచ�ా; ��ౖర్మల్య�ి��ధ్గల�గ�ఁదపసుల�� - ��ౖర్మల
= �ర్మలతవ్; �ి�ధ � = సమక�ర�ట; కల�గ�న = కల�గ�త�ం�ో ; తపసుల� = ��పసుల�; ఎ�ావ్ = ఎవ�;

1-45.1-�ే. | �ాదంబ�ద��� - �ాదంబ�న = �ాదమ�ను; త��� = భ��త్� తగ�ల����; �ాం��ెర�వ�ఁ�ాం��� - �ాం�
= పర్�ాంతతక; �ెర�వ�న = మ�రగ్మ�న; �ాం��� = ద��్శం��; వసు�ేవ�ేవక�లక� ��వవ్ఁడ�ద�ం�ె దతక్థల�ల -
ే ల�; క�న = క�; ఎవవ్ఁడ = ఎవడ�; ఉద�ం�ెన = జ�్మం��� ; తత =
వసు�ేవ = వసు�ేవ�డ�; �ేవక�ల� = �ేవ����
ఆ; కథల� = కథల�; ఎలల = అ�న; �నఁగ�చ్ - �నఁగన = �నవల�న�; ఇచ్ = ����క; ప�ట�్టడ���ఱ�ఁ��ంప��దధ్చ�
- ప�ట�్టడ� = ప�ట�్టన�; ఎఱ�ఁ��ంప�మ� = �ె�య �ెప�్పమ; ఇదధ = పర్శసత్��; చ��త = నడవ��క కల�ా��.

1-46-క. | భ�షణమ�ల� - భ�షణమ�ల� = అలం�ారమ�ల�; �ాణ���నఘ��షణమ�ల� - �ాణ� = సరసవ్ /
�ాక�క; ��న = ��; అఘ = �ాపమ�లను; ��షణమ�ల� = ఇంక�నట�
ల �ేయ�న�; మృత�్య�త త్�షణమ� - మృత�్ =
మృత�్యవ �కక; �తత = మనసునక�; �షణమ�ల� = భయం క���ం�ే�; హృ��త్షణమ�ల - హృత =
హృదయమ�నక�; ��షణమ�ల� = త��ి్ క���ం�ే�; కల�్యణ���షణమ�ల - కల�్యణ���షణమ�ల = �భకర���న;
���షణమ�ల� = ��ష్ టతలన ఇచు్చన; హ��గ�ణ�ప�త��షణమ�ల - హ�� = హ���కక; గ�ణ = గ�ణమ�ల��;
ఉప�త = క���న; ��షణమ�ల = పల�క�ల�.

1-47-క. | క��ో ష��ారక��� - క� = క��ాలమ�ల��; �ో ష = �ో షమ�లను; ��ారకమ� = ��ా��ంచున��; ఐ =
అ�్; యలఘ�య�ల ��గడ�నట�్ - అలఘ� = తక�క్వ�ా�(ఏ�ధం�ాను) / ��ప్; య�ల = ���త � గల�ార�;
�� గడ�నట�్ = ��త ్తర్ �ేయ�నట�్; హ��కథనమ� - హ�� = హ���కక; కథనమ�న = కథల�; �ర్మలగ�ఁ����డ -
� ; గ�న = గ��; ����డ� = ��ర�����; ప�ర�ష�ఁడ� = మ��ి; ��లయఁగ���ావ్ఁడ�ద�� -
�ర్మ = �ర్మల��
��లయఁగన = పర్సనన్���; ఎ�ావ్ఁడ� = ఎవడ� మ�తర్; త��� = క�త�హలమ���; �నఁడ� - �నఁడ� = �నడ�;
మ���్ - మ� = ��ప్; ఆ��్ = ఆత్మకల�ా� / సూ��.

1-48-ఆ. | అనఘ - అనఘ = �ాపమ� ల���ా��; �ను - �ను = �నుమ�; రస�్ఞల� - రస�్ఞల = రస జ�్ఞనమ�
కల�ార�; ఐ = అ�్; �ను�ా���� - �ను = ���; �ా�� = �ా��; �� = ��; మ�టమ�టక��కమధుర���న - మ�టమ�టక�
= మ�టమ�టక�; అ��క = ���క్; మధురమ� = �య���; ఐన = అ�న��; యట�్ - అట�్ = అగ�;
కృష�
ణ ్కథనమ�కరణ్నమ���యఁదలఁప�గల - కృష�
ణ = కృష�
ణ ్ గ���్చ; కథనమ� = �షయమ�ల�; ఆకరణ ్నమ =
�నుట; ��యన = �ేయ�ల�; తలఁప� = ����క; కలదు = కలదు; మ�క�ఁద��ల�దు - మ�క�న = మ�క��ే; త�� =
తృ�ిత (ఎంత���న); ల�దు = �రదు.
20 �� తన �ెల�గ� ��గవతమ� – పర్థమ సక్ంధమ– ట�క – ట�ప్పణ�ల

� ఠ ్���; ���ంద = కృష�
1-49-మ. | వర���ందక��సు��రసమ�వ��్షర����ాపరంపరలం�ా - వర = ��ష ణ ్ {���ంద -
��వ�లక� ఒడయ�డ�}; క�� = కథల� అను; సు��రస = అమృతప�; మ�వర్ = ��ప్ వర్షమ� �క ; ఉర����ా =

��ద్ ���ా�ాతప�; పరంపరలన = �ెరల� వలన; �ాక = �ాక�ం��; బ��ేంద్చంద
ర - బ��ేందర = జ�్ఞన��ష�ఠ్ల
� ; చందర =
� ; ఉ�ాయ = ఉ�ాయ�ల ���; అనుర��త్ =
చందుర్ వంట��ా��; �త���ాయ�నుర��త్ంబర్�స - ఇతర = ఇతర��న
అను�ాగం వలన; పర్�సత = ���క్ �సత ్��ం�; దు�ా్దం - దు�ా్దం = అణచుటక� �ల��ా�; దురంత - దురంత =
అంతమ� �ేయ�టక� �ల��ా�; దుస్స - దుస్స = స��ంచుటక� �ాధ్యమ��ా; జనుస్సం������� - జనుస
= జన్మమ� యందు; సం���త = సంభ�ంచుచునన; అ��క = అ��క���న; దుసత ్ - దుసత ్ = ��ట�ా�; గం�ర -
ౖ ; క��ర - క��ర = క��న���న; కల్మ = �ాపమ�ల� అను; కన��్ద�ానలంబ�ఱు� - కనత =
గం�ర = ల��ెన
మండ�చునన; ���ానలంబ� = �ార��చు్; ఆఱు�� = చల�ల్ర�త�ం�.

1-50-�ీ. | హ����మకథన���ానలజ�వ్ల�ేఁ�ాల� - హ�� = హ���కక; ��మ = ��ర�; కథన = ఉచ్చ��ంచుట�;
���ానల = �ార��చు్; జ�వ్ల�ే = మంటల�ేత; �ాల�� = �ా��� �ా; ��ాఘ�ాననమ�ల� - �ర = �ర���న;
అఘ = �ాపమ�లను; �ాననమ�ల� = అడవ�ల�; ��ౖక�ంఠదర్శన�ాయ�సంఘంబ��ేఁ�ొలఁగ� - ��ౖక�ంఠ =
ౖ �ంఠల�క {��ౖక�ంఠ�డ� - ��ౖక�ంఠమ�న ఉండ��ాడ� }; దర్శ = దర్శనమ�; �ాయ� = �ాల�ల; సంఘంబ� =
��క
సమ�హమ�; �ేన = �ేత; ��లఁగ�� = ��ల���� �ా; భవదుఃఖ��యదమ�ల� - భవ = సం�ార; దుఃఖ = దుఃఖమ�ల�
అను; ��యదమ�ల� = ��ఘమ�ల�; కమల��భ��్యనకం��రవంబ��ేఁగ�ల� - కమల��భ = �ష�
ణ ్వ���
{కమల��భ - పద్మమ� ���యందు కల�ా}; ��్య = ��్యనమ అను; కం��రవంబ� = �ింహమ�; �ేన = �ేత; క�ల��
= క���� �ా; సం��పక�ంజరమ�ల� - సం��ప = ��గ�ళ�్ అను; క�ంజరమ�ల� = ఏనుగ�ల�;
���ాయణస్మరణపర్��కర���ిత్ఁ�� - ���ాయణ = హ���; స్మర = స్మ��ంచు అను; పర్��క = సూర్; ���ిత్ =
�ాంత�ల�ేత; �ఱ�� = ����� �ా; షడవ్రగ్��రతత� - షడవ్ర = అ��షడవ్రగ్మ� అను {అ��షడవ్రగ్మ�ల- �ామ,
���ధ, ల�భ, మద, మ�త్సర, �హమ�ల�.}; ��ర = �కట�ల; తత�ల� = సమ��ల�;

1-50.1-ఆ. | న�ననయనభ��త్��వ�ేఁ�ా - న�న = ప��్మ వంట�; నయన = కళ�్ కల�ాడ� / భగవంత�� ��ౖ;
భ��త = భ��త్య�; ��వ = �ెప్; �ేన = ��; �ాక = �ాక�ం��; సం�ారజల����ఁట�చనఁగ�ాదు - సం�ార = సం�ారమ��;
జల�� = �ాగరమ�; ��ఁట� = ��ట�; చనఁగ = ��ళ్ళటక; �ాదు = �ల� ల�దు; ��య���ల - ��య� = ���
�షయమ�ల�; ఏల = ఎందుక�; మ�క� - మ�క� = మ�క�; �ష� ణ = హ��;
ణ ్పర్��వంబ�ఁ�ెల�పవ - �ష�
పర్��వంబ� = శ��త్; �ెల�పవయ్ = �ెల�ప�మ�; సూత - సూత = సూ��; ��స��త - �� = జ�్ఞనమ; స��త =
క��� ఉనన్�ా�.

1-51-వ. | మఱ�య�ఁగపటమ�నవ�ండ�ను - మఱ�య� = ఇంకనూ; కపట = మ�యవలన; మ�నవ�ండ�ను = మ�నవ
ర�పం ధ��ం�న�ాడ�; గ�ఢ�ండ���ౖన - గ�ఢ�ండ�ను = ����య�నన్�ాడ; ఐన = అ�నట�వంట�; మ�ధవ�ండ� -
మ�ధవ�ండ� = ల��్మ�ే భరత ; �ామస��త�ం�ై - �ామ = బల�ామ����; స��త�ండ� = క���న�ాడ�; ఐ = అ�్;
� �; మ�నుషంబ�ల� = మ�నవ�ల� �ేయ�టక�; ఐన = అ�నట�్;
య�మ�నుషంబ�ల�ౖన - అ� = అ�త��న
21 �� తన �ెల�గ� ��గవతమ� – పర్థమ సక్ంధమ– ట�క – ట�ప్పణ�ల

ప�ాక�మంబ�ల�����నఁట - ప�ాక�మంబ�ల� = �ాహసమ�ల�; ���న � ు; అట = అట; �ా� = �ాట��;
� = �ే�న
�వ��ంప�మ� - �వ��ంప�మ� = �వరమ��ా �ెప�్పమ; క�య�గంబ� - క�య�గంబ� = క�య�గమ�; �ాఁగలద�
- �ాఁగలద� = �ాబ� వ�చునన్ద; ��ౖషణ్ = �ష�
ణ ్వ�నక సంభం��ం�న; ��త్ర ంబ� - ��త్ర ంబ� = �ిదధ్సథ్లమ /
ౖ �ారణ్యమ�; ��ర్ఘసత - ��ర్ = ��ద్ద�ై; సతర = సతర్యన ��ర�గల య�గమ�; ��తత ్ంబ� - ��తత ్ంబ� =
���
�ారణమ��ా; హ��కథల� - హ�� = �ష�
ణ ్; కథల� = కథల�; �న��డగ��� - �నన = �నుటక�; ఎడ = అవ�ాశమ�;
క��� = క���నందు వలన; ����� - ����� = ఉంట��; �ైవ�గంబ�న - �ైవ = �ెవ
ౖ మ�; �గంబ�న =
క��ివచు్చట�ే.

1-52-క. | జల�ా� - జల�ా�న = సమ�దర్మ; ��ఁటఁ������ - ��ఁటన = ��ట�టను; ������ = ����; కలమ�జనుల -
కలమ� = ఓడల��; జనుల = జనమ�; కరణ ్��ర�ఁ�ాం�నభం�� - కరణ ్��ర� = చు�ాక్� పట�్ట న�� �ా��
{కరణ ్��ర�డ�- పడవ నడ�ప��ాడ� - త��ంప సమర�థ్డ}; �ాం�న = ల ;
చూ�నట� భం��న = వల�;
గ��ో షహరణ�ాం��క�త�లమగ� - క� = క��ాలప�; �ో ష = �ాపమ�; హరణ = ��శనమ� �ే��; �ాం�� = ����క��;
క�త�లమ� = క���న �ారమ�; అగ� = ఐనట�వంట�; ��మ� - ��మ� = ��మ�; �నున్ఁగంట� - �నున్ =
�నున {�నున - క��ో ష��ారకసమర�థ్�ైన�ా}; కంట�� = కను��న గ�����; సూ�� = సూ��.

1-53-క. | ��ర�తరధర్మ�ా���- ��ర�తర = అ� మ��హర���న {��ర� - ��ర�తర - ��ర�తమ}; ధర్ = ధర్మమ�; �ా�
= సమ�హమ�; ��న = నక�; ��రక�ఁడగ� - ��రక�ఁడ� = భ��ంచు �ాడ�; అగ� = అ�నట�వంట�;
కృష�
ణ ్ఁ��త్మపదమ�న��ఁ - కృష�
ణ ్ఁడ = కృష�
ణ ్డ; ఆత్ = తన; పదమ�నక� = ల�కమ�నక�; ఏఁగన = ��ళ్ళ�;
��రక�ఁడ� - ��రక�ఁడ� = భరత ; ల�క - ల�క = ల�క�� వ�ట�ే; ��వవ్�ఁజ�ర�న - ఎవవ్� = ఎవ��; �ేర�ను =
�ేర�ను; ధర్మంబ - ధర్మంబ = ధర్మమ; బల�ప����� - బల�ప� = ప��ి్ట; ���� = ��ల�్ప; మ������ - మ�� =
మ�� అ�న; ���� = పర్భ��.

1-54-వ. | అ� - అ� = అ� ప���; �ట�ల - ఇట�ల = ఈ �ధమ��ా; మహ�యగ�ణగ��ష�
ఠ ్ల� - మహ�య =
���క్ ��ప్; గ�ణ = గ�ణవంత�లల�; గ��ష� � ఠ ్ల; అ�న = అ�నట�వంట�; ��న�ా��మ�����ష�
ఠ ్ల = ��ష� ఠ ్ల����
- ��నక = ��నక�డ�; ఆ�� = �దలగ�; మ�� = మ�నులల�; ��ష�
� ఠ ్ల = ��ష
� ఠ ్��న�ా
� ర; అ����న = అడ�గ�ా;
��మహర్షణప��త్�ం
త - ��మహర్ష = ��మహర్షణ�; ప�త�
త ్ �ండ = ప�త�ర్డ; అ� = అ�్;
య�గ�శ�వసుండను��ర���ి్ - ఉగ�శవ � సుడ�; అను = అ��; ��రన = ��ర���; ఒ�ి్ =
� సుండ� = ఉగ�శవ
పర్�ిదుధ్ైనట�్
� ; ��ల - ��ల = సమసత ; ప��ాణ - ప��ాణ = ప��ాణమ�లను; �ా్యఖ�్యన��ౖఖ��స��త�ం�ె -
�ా్యఖ�్ = �ా్యఖ�్యన �ేయ�; ��ౖఖ�� = మం� ��ర�్; స��త�ండ� = క���న�ాడ�; ఐన = అ�నట�వంట�;
సూత�ండ� = సూత�డ�.

1-55-మ. | సమ�ఁ�ై - సమ�ఁడ� = సరవ సమతవ్మ� �ి��ధ్ం �ాడ�; ఐ = అ�్; ��వవ్ఁడ - ఎవవ్ఁడ = ఎవడ�;
మ�కత ్కర్మచయ�ఁ� - మ�కత = ��చనమ� �ెం��న; కర్ = కర్మ; చయ�ఁడ� = సమ�హమ� గల�ాడ�; ఐ =
22 �� తన �ెల�గ� ��గవతమ� – పర్థమ సక్ంధమ– ట�క – ట�ప్పణ�ల

అ�్; స��న్��ి�� - స��న్�� = స��్య�; ఐ = అ�్; �ంట�ఁబ� వ - ఒంట�న = ఒంట���ా; �� వ = ��ళ్ళ�;
మ�����హ� - మ� = ���క్; ��న = భయమ���; ఒహ� = ఓహ� ; క�మ�ర - క�మ�ర = క�మ��ా; యనుచున
- అనుచున = అనుచు; �ా్యసుండ - �ా్యసుండ = �ా్యసుడ; �రంగ - �రంగన = �ిల�వ�ా;
వృకష్మ�ల�ందన్మయతంబర్�ధవ్నుల�సకక - వృకష్మ�ల = �ెటల � ��త
ౖ మ�; తన్మయత = తన్మయతవ్ం;
పర్�ధవ్ను = పర్�ధవ్నుల; సకక్ = చకక్�; �ే�న
� = �ే�న
ి �; మ�నన్ట� - మ�నున = ప�రవ్మ; అట�్ =
అట�వంట�; భ�తమయ�న - భ�తమయ�న = సరవ్భ�తమయ���; ����క్ - ����క్ = నమసక్��ం�ె;
బ�ద�ాయణ�ఁద�� ధ��్యగ�ణ� - బ�ద�ాయణ�న = �క��; తపస = తపసు్స�ే; ధన్ = ధన్య��న�ా
� � ; అగ�ణన
�ల � =
అగ�గణ�్య; ��మణ�న = జ�్ఞనమ�న మణ��ా ధ��ం�న�ా��.

1-56-�ీ. | �ార్యవరగ్ంబ�ను�ారణసంఘంబ�న��క�� - �ార్ = �ార్యమ� �కక; వరగ్ంబ�ను =
సమ�హమ�నూ; �ారణ = �ారణమ�ల; సంఘంబ�న = సమ�హమ�నూ; అ��క��ం� = అ�తమ�గ;
చ��ంచు��త్మతత త - చ��ంచు = వ��త్ంచునట� ; ఆత్మతత త్� = ఆత్మతత త్�; మ��్యత్మమనఁబడ�నట -
అ��్యత్మ = అ��్యత్మ; అనఁబడ�న = అనబడ�త�ం��; అట�్ = అట�వంట�; య��్యత్మమ
ల ; �ేయఁగజ�ల� =
�ె�యఁజ�ఁయఁగఁజ�ల� - అ��్యత్మమ = అ��్యత్మమ�; �ె�యన = �ె�య�నట�
�ేయగ���నట�్; ��పమగ�చు - ��పమ� = ��పమ�; అగ�చు = అవ�త�; సకల��దమ�లక� - సకల = సమసత ;
��దమ�లక� = ��దమ�లక�; �ా�ాంశ��� - �ా�ాంశమ� = �ా�ాంశమ�; ఐ = అ�్; ��క��� - ఏకమ� =
పర్�ే్యక� � �; ఐ = అ�్; య�ా��రణమగ�పర్��వ�ాజకంబ�ౖ - అ�ా��రణమ� = అ�ా��రణమ�;
� �న / అనన్య��న
అగ� = అ�నట�వంట�; పర్�� = పర్��వమ��; �ాజకంబ� = పర్�ా�ంచున�; ఐన = అ�నట�్; ప��ాణమర్మంబ�న
- ప��ాణ = ప��ాణమ�లల��; మర్మంబ�న = మ�లసూతర్మ�న; �ాఢసం�ా�ాంధ�ారపట� - �ాఢ = దట్ ట��;
సం�ార = సం�ారమ��; అంధ�ార = �కట�; పట� = �� రల�;

1-56.1-�ే. | ��ఁటఁ�������ా���� - ��ఁటన = త��ం��ల�; ������ = ��ర���ను; �ా�� = �ా��; ��న = ��; దయద�ర్ప� -
దయ = దయ; త�ర్ప = �గ���ంచ�ా; ఏ = ఏ; త�� ��� - తపస = తపసు్ అను; ��� = ��� కల�ాడ�;
�వ��ం�ె��ర్పడంగనట� - �వ��ం�ెన = �వరం�ె��; ఏర్పడంగ = అరథ ్మ�్యటట
� ; అట�్ = అట�్; �క��మ�ేయ� -
�క = �క�డ��; ��మ = ��ర�; �ేయ� = ధ��ం�న; మ�త్మ��య - మ� = ��ప్; ఆత్ = ఆత్మకల�ా� �ేత;
�య
� �న = ���త ్ంపబదగ
� � ; �జ�్ఞ = �జ�్ఞనమ�గ;
��ా�; �మల�జ�్ఞనరమణ�య - �మల = �ర్మల��
రమణ�య� = మ���ర��; ��డక్ఁ��ల�త - ��డక్ = ��డ�క��; ��ల�త�న = ప��ం�ెదను.

1-57-క. | ���ాయణ�నక� - ���ాయణ�న = ���ాయణ�న; క�న = క�; నర�నక� - నర�న = నర�న; క�న = క�;
��ర���� - ��ర� = సరసవ్ �ే�; ��� = ��; ����క - ����క = నమసక్��ం; �ా్యసుపదమ�లక - �ా్యస =
�ా్యసు; పదమ�ల = �ాదమ�ల; క�న = క�; నమ�ాక్రమ���� - నమ�ాక్రమ = నమ�ాక్రమ; �ే�ి = �ే�ి;
వ�ంత�ను��రగ�ంథంబ� - వ�ంత�న = �ె�్� పదన; ఉ��ర = పర్�ా�ం�; గ�ంథంబ� = గ�ంథమ�;
ద�తతనుబంధంబ�న - ద�త = ఖం��ంపబ��న; తను = జన్; బంధంబ�న = బంధమ�ల� కల��.
23 �� తన �ెల�గ� ��గవతమ� – పర్థమ సక్ంధమ– ట�క – ట�ప్పణ�ల

1-58-వ. | అ� - అ� = అ�; �ట�ల - ఇట�ల = ఈ�ధం�ా; �ేవ��గ�ర�నమ�ాక్రంబ���� - �ేవ�� = �ేవతలక�;
గ�ర� = గ�ర�వ�లక�; నమ�ాక్రంబ� = నమ�ాక్రమ�ల; �ే�ి = �ే�ి; �టల్�� - ఇట�
ల = ఈ �ధమ�గ;
అ���న = ప���ను; మ��ందుర్ల�� - మ�� = మ�నులల�; ఇందుర్ల�� = ��ష�
� ్ టల��; ననున - ననున = ననున;
�ర� - �ర� = �ర�; ��లల�కమంగళంబ�ౖన - ��ల = అ�న; ల�క = ల�కమ�లక�; మంగళంబ� = �భకరమ�;
ఐన = అ�నట�్; పర్�జనంబ������ - పర్�జనంబ = పర్�జనమ; అ������� = అ���ార�; ఏ�టం - ఏ�టన
ణ ్ గ���్; సంపర్శన్ం =
= �ే�వలన; కృషణ ్సంపర్శన్ంబ���యంబడ����వ్ంధంబ�న - కృషణ = కృష�
�మర్శనమ; ��యంబడ�న = �ేయబడ�త�ం�ో ; ఏ = ఏ; �ధంబ�నన = �ధమ� వలన; ఆత్ = ఆత్;
పర్సనన్ంబ - పర్సనన్ం = సంత�ష్ టమ; అగ�న = అగ�ను; ���వ్ఘన్ - ���వ్ఘన్ = �ర�గ�ల����;
���్హత�కయ��� - ���్హత�కయ� = �ారణమ�ల����; ఐ = అ�్; హ��భ��త - హ�� = హ��యందు; భ��త = భ��త; �� - ఏ
= ఏ; ర�పంబ�నంగల�గ�న�� - ర�పంబ�నన = �ధమ� వలన; కల�గ�న = కల�గ�త�ం�ో ; అ�� = అ��;
ప�ర�ష�లక�ఁబరమధర్మంబగ - ప�ర�ష�ల = మ�నవ�ల; క�న = క�; పరమధర్మంబ = పరమ ధర్మమ; అగ� =
అగ�; �ాసు�ేవ��యందుఁబర్���ంపఁబ�� - �ాసు�ేవ�� = భగవంత��; అందున = గ���ం�; పర్���ంపఁబ�

= నడప బ��న; భ��త్�గంబ - భ��త = భ��త; �గంబ� = �గమ�; ��ౖ�ాగ్య�జ�్ఞనంబ�లంబ�ట�్ట - ��ౖ�ాగ్ =
��ౖ�ాగ్యమ�న; �జ�్ఞనంబ�ల = �జ�్ఞనమ�లన; ప�ట�్టంచ = క���ంచును;
���ాయణకథలవలన����్యధర్మంబ�ల�దగ�ల�వడ - ���ాయణ = భగవంత��; కథల = కథల; వలనన =
వలన; ఎ��్ = ఏఏ; ధర్మంబ�ల = ధర్మమ�ల; తగ�ల�వడవ� = పట�్ బడ��; అ� = అ�; �రరథ ్కంబ�ల -
�రరథ ్కంబ�ల = పర్�జనమ ల���; అపవరగ్పర్యంతంబ - అపవరగ = �కష్; పర్యంతంబ = వరక�;
అ�న = �ా్య�ిం�; పరధర్మంబ�నక - పరధర్మంబ� = పరధర్మమ�; క�న = క�; దృష్ - దృష్ = చూడబడ�;
��త = �నబడ�; పర్పం��రథ్ం - పర్పం = �ార్పం�; అరథ ్ంబ = �షయమ�ల�; ఫలంబ��ాదు - ఫలంబ� =
పర్�జనమ; �ాదు = �ాదు; ధర్మంబ�నందవ్య������ - ధర్మంబ� = ధర్మమ; అందున = ల�; అవ్య���� =
అ�క��ంచ��� {అవ్య���� - (అ�� తప్) మ���క���యందు చ��ంచ���}; ఐన = అ�న; యరథ ్ంబ�నక�ఁ�ామంబ
- అరథ ్ంబ = �షయమ�; క�న = క�; �ామంబ� = �ామమ�; ఫలంబ��ాదు - ఫలంబ� = పర్�జనమ; �ాదు =
�ాదు; �షయ��గంబ�ౖన - �షయ = ఇం��్య
ర �రథ్మ�ల; ��గంబ� = అనుభ�ంచుట; ఐన = అ�నట�్;
�ామంబ�న��ం��్య
ర �ీర - �ామంబ� = �ామమ�; క�న = క�; ఇం��్
ర = ఇం��్యమ�లక
ర ; �ీర్ = �ి్యమ
ర కల�గ
జ�య�ట; ఫలంబ��ాదు - ఫలంబ� = పర్�జనమ; �ాదు = �ాదు; ఎంత = ఎంత; తడవ� - తడవ� = �ాలమ�;
��ంచునం�య - ��ంచున = ��ంచు��; అం�య = అంత వరక� మ�తర్� ; �ామంబ�నక� - �ామంబ� =
�ామమ�; క�న = క�; ఫలంబ� - ఫలంబ� = పర్�జనమ; తతత ్��జ�్ఞస - తతత ్ = సృ�ి్టల� సత్యమ�న,
పరబర్హ్మ; �జ�్ఞ = �ె��ి��ను ����క; కల = ఉనన్ట�వంట; �వ�నక�ఁగర్మంబ� �ేత��య్య� - �వ�డ� =
మ�నవ�డ�; క�న = క�; కర్మంబ� = కర్మ; �ేతన = �ేత; ఎయ్య� = ఏద��ే; సుపర్�ిదధ్ంబ��య�నరథ్ంబ�� -
సుపర్�ిదధ్ం = సుపర్�ిదధ; అ��య�న = అ�� క���; అరథ ్ంబ = పర్�జనమ; �ాదు = �ాదు; తతత ్��జ�్ -
తతత ్ = తతత ్; �జ�్ఞ = �జ�్ఞ; యనున�� - అనున�� = అనున��; ధర్మ�జ�్ - ధర్ = ధర్మమ�న; �జ�్ఞ =
�ె��ి��ను ����క; యగ�టఁ��ందఱు - అగ�టన = అగ�ట �ేత; ��ందఱు = ��ందఱు; ధర్మంబ - ధర్మంబ = ధర్మ�;
24 �� తన �ెల�గ� ��గవతమ� – పర్థమ సక్ంధమ– ట�క – ట�ప్పణ�ల

తతత ్�ంబ�పల�క�దుర - తతత ్�ంబ = తతత ్�మ; అ� = అ�; పల�క�దుర� = అందుర�; తతత ్��దుల - తతత ్��దుల
= తతత ్�మ �ె��ిన�ార�; జ�్ఞనంబను��రనదవ్యంబ� - జ�్ఞనంబ = జ�్ఞనమ; అను = అను; ��రన = ��ర���;
అదవ్యంబ = అ��తప్ మ��ం��కట� ల����; అ�న = అ�నట�్; య�� - అ�� = అ��; తతత ్�మ - తతత ్�మ =
తతత ్�మ; అ� = అ�; ��ఱుంగ�దుర� - ఎఱుంగ�దుర� = �ె�య�దుర�; ఆ - ఆ = ఆ�కక;
త ్లన అనుస��ంచు�ా��; �ేతన = �ేత;
తతత ్�ంబ���ప�షదుల�ే - తతత ్�ంబ = తతత ్�మ; ఔప�షదుల = ఉప�షత�
బర్హ్మమ� - బర్హ్మ = బర్హ్మ; అ�య� = అ�; ���రణ్యగర�భ్ల�ేతంబరమ� - ���రణ్యగర�భ =
��రణ్యగర�భ �వ��ంచు�ా�� {��రణ్యగర�భ్ - బం�ార� గ��డ�్ నందు ప�ట�్టన చత�ర�్మఖ బర }; �ేతన = �ేత;
పరమ�త్ = పరమ�త్; య�య� - అ�య� = అ�; �ాతవ్త�ల�ే - �ాతవ్త� = ��గవత మతమ�
నవలం�ం�న�ా��; �ేతన = �ేత; భగవంత�ండ�య�నుబల�కంబడ� - భగవంత�ండ� = భగవంత�ండ�;
అ�య�ను = అ�; పల�కంబడ� = �ెల�ప బడ�చునన్�; ����ంతశ�వణంబ�న - ����ంత = ����ంతమ�ను;
శ�వణంబ�న = �నుట వలన; గ���ంపంబ�� - గ��ం� పంబ�� = �ె��ి���; జ�్ఞన��ౖ�ాగ్యంబ�ల��డంగ�� - జ�్ఞ =
జ�్ఞనమ; ��ౖ�ాగ్యంబ� = ��ౖ�ాగ్యమ�; ��డన = ��; క���న = క��ియ�నన; భ��త్�ేతఁదత్పర�ల� - భ��త = భ��త;
�ేతన = �ేత; తత్పర�ల = ��� యందు �ష్ ట గల�ార; ఐన = ఐన; ��ద్దల - ��ద్దల = మ�త�్మల; ��త్�్ఞం
ర �ె -
��త ్�్ఞం
ర = శ��రమ�ను ధ��ం�న �వ�డ� ; ఐన = అ�న; య�త్ - ఆత్ = ��ాత్;
యందుఁబరమ�త్మంబ�డగందుర - అందున = ల�; పరమ�త్మ = పరమ�త్మన; �� డగందుర� = ద��్శం�ెదర;
ధర్మంబ�నక - ధర్మంబ = ధర్మమ; క�న = క�; భ��త - భ��త = భ��త; ఫలంబ� - ఫలంబ� = పర్�జనమ; ప�ర�ష�ల�
- ప�ర�ష�ల� = మ�నవ�ల�; వ�ాణ్శ�మధర్మ��దంబ�లంజ� - వరణ = ��ధ వరణ ్మ� {చత�రవ్రణ్మ� - బ�ర్హ్,
కష్�, ��ౖశ్, �దర.}; ఆశ�మ = ��ధ ఆశ�మమ�ల {చత��ాశ�మమ�ల�- బర్హ్మచ, గృహసత , �ానపర్స , స��్యసమ}; ధర్

= ధర్మమ�లల�; ��దంబ�లన = ��దమ�ల పర్�ారమ; �ేయ� = �ేయ�; ధర్మంబ�నక - ధర్మంబ = ధర్మమ�ల;
క�న = క�; మ�ధవ�ండ� - మ�ధవ�ండ� = ల��్మ�ే భరత ్/ హ�� ; సం���ించుట�� - సం���ించుట�� =
సం���ించుట�; �ి��ధ - �ి�ధ � = పర్�జనమ; ఏక = ఏ�ాగ�; �తత ్ంబ� - �తత ్ంబ� = మనసు��; �త్యంబ�న -
�త్యంబ�న = �త్యమ; ���ందు��క��ణ్ంపనుంవ�ణ్ంపనుందగ�ఁజ
� � ా�య�ధ��్యనం - ���ందు� = కృష�
ణ ్;
ఆక��ణ్ంపను = �నుటయ�ను; వ��ణ్ంపను = ���త ్ంచుటయ�న
� ; తగ�న = త��న��; చ�ా�య�ధ = హ�� {చ�ా�య�ధుడ�
- చక�మ� ఆయ�ధమ��ా కల�ాడ�}; ��్యనంబ = ��్యనమ; అను = అ��; ఖడగ్ంబ� - ఖడగ్ంబ� = క�త ్�;

���కవంత�లహం�ార - ���కవంత�ల� = ���కవంత�ల�; అహం�ార = అహం�ారమ�నందు; �బదధ ్ంబ�ౖ -
�బదధ ్ంబ = బం��ంపబ��న��; ఐన = అ�న; కర్మంబ�దుర్ం���ౖత� - కర్మంబ = కర్మమ�లన; త�ర్ం��ౖ
� త�ర =
� త�ర; భగవంత�� = భగవంత��; యంద� - అంద� = ���; శ�దధ్య�నపవరగ్దంబ - శ�దధ్య� = శ�ద్;
త�ర్ం��ౖ
అపవరగ్దంబ = �కష్�చు్; అగ� = అ�నట�వంట�; తతక్��శ�వణ�దు - తత = అత�; క�� = కథల�; శ�వణ
= �నుట; ఆదుల� = �దలగ��ాట�; యందత్యం��స��త్య�ఁబ�ణ్య��ాథ్వ - అందున = అందు; అత్యం =
���క్; ఆస��త్య = క�త�హలమ�ను; ప�ణ్య�ర = ప�ణ్య�రథ్మ�ల; అవ�ాహన = �ాన్మ��ేయ�;
మహ�ే్స�ాదుల� - మహత = మ�త�్మలన; ��వ = ���ంచుట; ఆదుల = �దలగ��ా�; �ేన = �ేత; �ి��ధ్ంచ -
�ి�ధ �్ంచ = కల�గ�ను; కర్మ�ర�్మలన��త�వ�ల� - కర్ = కర్మలన; �ర�్మల = న�ంప�ేయ�టక�; ��త�వ�ల�న

25 �� తన �ెల�గ� ��గవతమ� – పర్థమ సక్ంధమ– ట�క – ట�ప్పణ�ల

ౖ ; కమలల�చనుకథలం�ెవవ్ండ - కమలల�చను = భగవంత�� {కమలల�చనుడ� - కమలమ�ల వంట�
= �ారణమ�ల�న
ణ ్వ}; కథల� = కథల; అందున = ల�; ఎవవ్ండ = ఎవడ�; ర���య� - ర���య� =
కనున్ �ాడ�, �ష�

కత�హలపడ���; �న�చ్చ��ంచ - �నన = �నుటను; ఇచ్చ��ంచ = ఇష్ టపడ��� ; �ా���తరంబ�ల��వ్య - �ా�
= అత�; ��న = ��; ఇతరంబ�ల� = ����న�; ఎ�వ్య = ఏ�క���; ర�� - ర�� = ఇష్ టమ�న; ప�ట�్టంప��రవ -
ప�ట�్టంప = కల�గ; ��రవ� = జ�యల�వ�; ప�ణ్యశ�వణ��రత్నుం�ె - ప�ణ్ = ప�ణ్యమ�న కల�గజ�య�; శ�వణ = తన
కథల� �నబడ��ాడ� / శృ�; ��రత్నుండ = ���త ్ంపబడ
� �ాడ� / ��త ్తర్ �ేయబడ� �ాడ� ; ఐన = అ�న;
కృష�
ణ ్ండ - కృష�
ణ ్ండ = కృష�
ణ ్డ; తనకథల� - తన = తన�కక; కథల� = కథల�; �ను�ా�� - �ను�ా�� =
ఆల��ం�ే�ా��; హృదయంబ�లందు - హృదయంబ�ల� = మనసుల; అందున = ల�; ��� - ��� = �వ�ిం�;
�భంబ�ల�చ��ంచున�భంబ�ల� - �భంబ�ల� = �భమ�ల�; ఆచ��ంచున = సమక�ర�్చన; అ�భంబ�ల� =
అ�భమ�లను; ప��హ��ంచున�భంబ�ల� - ప��హ��ంచున = న�ంపజ�య�ను; అ�భంబ�ల� = అ�భమ�ల�;
నష్ టంబ�ల� - నష్ టంబ�ల = ��శనమ�; అ�న = అ�న��; ��గవత�ాసత �
్ ���ా���షంబ� - ��గవత =
� ;
��గవత; �ాసత ్ = ప��ాణ�ల; ��వ = ��వ�కక; ���షంబ�న = ��ష్ ట వలన; �శ్చలభ�� - �శ్చ = అచంచల��న
భ��త = భ��త; య�ద�ంచు - ఉద�ంచున = �ార్�ిత్ంచు; భ��త్కల� - భ��త = భ��త; కల�గ = కల�గ�ట వలన;
రజసత ్�గ� - రజస = రజస; త� = త�; గ�ణ = గ�ణమ�ల నుం��; పర్భ�తంబ�ల�ౖ - పర్భ�తంబ�ల =
ప�ట�్టన; ఐన = ఐనట�వంట�; �ామల���దులక� - �ామ = �ామమ�; ల�భ = ల�భమ�; ఆదుల� = �దలగ�; క�న
= �ాట���; వశంబ��ాక - వశంబ��ాక = ల�ంగక; �తత ్ంబ - �తత ్ంబ = �తత ్మ; సతత ్�గ�ణంబ�నఁబర్సనన్ంబ -
� �; అగ�న = అగ�ను; పర్సనన్మనసుక్ం� -
సతత ్ = సతత ్; గ�ణంబ�నన = గ�ణమ�ల�; పర్సనన్ం = పర్�ాంత�న
పర్సన = పర్సనన్��; మనసుక్ండ = మనసుగల�ాడ�; ఐన = అ�న; మ�కత ్సంగ�ండగ - మ�కత ్సంగ�ండ =
బంధ�మ�క�త్డ {మ�కత ్సంగ�డ - మనసునక� పట�్టన �ష బం��ల� ������న�ాడ�}; అగ� = అగ�ను;

మ�కత ్సంగ�ం�ైన�శవ - మ�కత ్సంగ�ండ = బంధ�మ�క�త్డ; ఐనన = అ�న��; ఈశవ్ = ��గవత; తతత ్�జ�్ఞనం
- తతత ్�జ�్ఞనం = పరతతత ్ జ�్ఞనమ; �ి��ధ్ంచు�శవ్ర�ండ��ానంబ��నఁ� జజ్డగ�థనర�పంబ - �ి�ధ �్ంచు =
�ి�ధ �్ంచున; ఈశవ్ర�ండ = భగవంత�డ�; �ానంబ��నన = దర్శనమ జ����న; �త = �ెత � జ�్ఞనమ ;
ౖ న్ ర�ప��న
జడ = అ�ేతన ర�ప���న అజ�్ఞనమ�ల; గ�థన = గ�ం�� {గ�థన - మ��� ��ట్టబ��న� }; ర�పంబ� = ర�పమ�; ఐన =
అ�నట�వంట�; యహం�ారంబ� - అహం�ారంబ� = అహం�ారమ�; �నన్ంబగ�నహం�ారంబ - �నన్ంబగ =
బర్దధ్లగ�; అహం�ారంబ� = అహం�ారమ�; �నన్ంబ�ౖననసం��వ��� - �నన్ంబ = బర్ద్ద; ఐనన = అ��ే;
అసం��వన = చకక్� ���ంప క�ండ�ట ; ఆ�� = �దల�న
ౖ ; ర�పంబ�లగ� - ర�పంబ�ల� = ర�పమ�ల�; అగ� =
అ�న; సంశయంబ�ల� - సంశయంబ�ల� = సంశయమ�ల�; ��ఛ్నన్ంబ�ల - ��ఛ్నన్ంబ�ల =
న�ం��� ���; సంశయ��ేఛ్దంబ�ౖనన��రబధ్ఫలంబ�ల� - సంశయ = సంశయమ�ల; ��ేఛ్దంబ = ��శనమ�;
ఐనన = అ�న��; అ��రబధ = అ��రబ్ {అ��రబ్ దమ�ల - ఇంకనూ �ార్రం�ంప� (పర్��వమ చూప��)}; ఫలంబ�ల� =
ఫ�తమ� ��ె్చట�; ఐన = ఐనట�వంట�; కర్మంబ�ల - కర్మంబ�ల = కర్మమ�ల; ���్శషంబ�ల� - ���్శషంబ�ల =
��షమ� �గలన�; ఐ = అ�్; న�ంచుం�ావ�న - న�ంచున = న�ం� �� వ�ను; �ావ�న = అందువలన��.
26 �� తన �ెల�గ� ��గవతమ� – పర్థమ సక్ంధమ– ట�క – ట�ప్పణ�ల

1-59-క. | గ�ర�మత�ల� - గ�ర� = ��ప్; మత�ల� = జ�్ఞనమ కల�ార�; తపసుల� = ��పసుల�;
తపసులంతఃకరణంబ�ల - అంతఃకరణంబ�లన = ల�ప� ఇం��్యమ�లన
ర {చత�రంతఃకరణమ�ల� -మనసు్, బ���ధ ,
�తత ్మ, అహం�ారమ�.}; ���ధ ్�� - ���ధ = ప�����ధ; ��య = �ేయ�; ఘనతరభ��త్ - ఘనతర = ���క్�

��ప్ప�ై; భ��త్ = భ��త్; హ��యందు - హ�� = హ�� / భగవంత��; అందున = ��రక�; సమ��్పంత�ర =
సమ��్పంత�ర / ����ం� త�ర�; పరమ�నందమ�న - పరమ = పరమ���న / ఉతక్ృష్ట��; ఆనందమ�న =
ఆనందమ���; �నన్భవబంధనుల� - �నన = బర్ద్దల� ; భవ = సం�ార /జన్మజన్; బంధనుల� = బంధనమ�ల�
కల�ార�; ఐ = అ�్.

1-60-త. పరమప�ర�ష�ఁ�ొ కక్ఁ��ఢ�్యఁ - పరమ = ఉతక్ృష్ట��; ప�ర�ష�డ� = ప�ర��� తత ్మ�డ {ప�ర�ష�డ� -
ణ ్వ; ఒకక్ఁడ = ఒక�ే అ�న �ాడ� ; ఆఢ�్యఁడ = ��ష
�ారణభ�త�డ�, �ష� � ఠ ్��న�ాడ
� ; �ాల��దభ్వ��శమ� -
�ాలన = �ాలనమ� (�ిథ్); ఉదభ్ = ఉదభ్�ంచు (సృ�ి్); ��శమ�ల = న�ంపజ�య�ట (లయమ�); �� ����ఁజ�య� -
� ట�వంట�; మ�క�ందపద్మజ��సంజ్ఞలఁబ�ర్కృతసు్ - మ�క�ంద =
�� ����న = వర�స�ా; �ేయ� = �ే�ట
మ�క�ందుడ� / �ష�
ణ ్వ; పద్మ = పద్మ / బర్హ; �� = �� / �వ�డ�; సంజ్ ఞల = ��రల్�; �ార్కృ = పర్కృ
నుం��; సు్ఫ�� = వ్యకత్��; సతత ్�రజసత్మంబ�లఁబ�ందునం - సతత ్ = సతత ్�మ; రజస = రజసు్; తమంబ�లన =
తమసు్సలన; �� ందున = �� ందును; అందున = �ా�ల���; �భ�ిథ్త� = �భ���న �ిథ్త�ల�/ ��గ�కష్మ�;
హ�� - హ�� = హ��; చ�ాచర��ట���చు్చననంతసత త్��ర�ఢ�ఁ�. - చ�ా = క��ల� �వ�ల�; అచర = కదల����న

�వ�ల�; ��ట� = అ��కమ�; ��న = నక�; ఇచు్చ = ఇచు్చన; అనంత = అంతమ�ల��; సతత ్ = సతత ్�గ�ణమ��;
�ర�ఢ�ఁ�ై = �ిథ్రమ�� నునన్�ా�ె.

1-61-వ. | మఱ�య���కక - మఱ�య� = ఇంకను; ఒకక = ఒక; ���షంబ�గలదు - ���షంబ� = �షయమ�; కలదు =
ఉనన్�; �ాషఠ ్ంబ�కంట - �ాషఠ ్ంబ = కట�్; కంట�న = కనన్న; ధూమంబ� - ధూమంబ� = �� గ;
ధూమంబ�కంట�ఁద్
ర ��మయంబ� - ధూమంబ� = �� గ; కంట�న = కనన్న; తర్��మయంబ = ��దమయమ� /
మ�డ� తతత ్�మ�ల� క���న�� {�ర్తత త్�మ�ల- ����� , ��ల�గ�, శ��త.}; అ�న = అ�నట�వంట�; వ��న - వ��న =
అ��న; ��
ట ల � - ఎట� ౖ ే; ���షంబగ�నట�
ల = ఏ �ధమ�గ��� ల - ���షంబ� = ��ష్ టమ; అగ�న = అగ���; అట�
ల = ఆ
�ధమ�గ��; త�గ�ణంబ�కంట� - త�గ�ణంబ� = త�గ�ణంబ�; కంట�న = కంట�ను; రజ�గ�ణంబ� - రజ�గ�ణంబ�
= రజ�గ�ణమ�; రజ�గ�ణంబ�కంట� - రజ�గ�ణంబ� = రజ�గ�ణమ�; కంట�న = కంట�ను; బర్హ = బర్హ్మమ�;
పర్�ాశకంబగ - పర్�ాశకంబ = పర్�ా�ం జ�య�న��; అగ� = అ�నట�వంట�; సతత ్�గ�ణంబ - సతత ్�గ�ణంబ =
సతత ్�గ�ణమ; ��ష్ టంబగ - ��ష్ టంబ = ���షమ�; అగ� = అగ�ను; ���ల - ���ల = ప�రవ్మ; మ�నుల� -
మ�నుల� = మ��శవ్ర�ల; సతత ్�మయ�ండ - సతత ్ = సతత ్�గ�ణమ�ల��; మయ�ండ� = �ం��న�ాడ�; అ� =
అ�; భగవంత� - భగవంత� = భగవంత��ెన
ౖ {భగవంత�డ� - మ��మ��వ్త�డ}; హ��న�ో కష్�ం���� - హ��న =
హ���; అ�ో కష్ = �ష�
ణ ్వ�; ������ = ప��ం���; ��ందఱు - ��ందఱు = ��ంతమం��; సం�ారమంద� -
సం�ారమ� = సం�ారమ�; అంద� = ల��; ��ల���ఱక�నను్య - ��ల� = కల�ివచు్చ / మం�; ��ఱక�న =
27 �� తన �ెల�గ� ��గవతమ� – పర్థమ సక్ంధమ– ట�క – ట�ప్పణ�ల

��సమ�; అను్య = ఇతర�లను; ���ంత�ర� - ���ంత�ర� = ప��ంత�ర�; ���ర�థ్ల�న�ారల - �క = మ���త;
� ార�; అ�న = అ�న; �ారల� = �ార�; �రర�ప�ల�ౖన - �ర = �ర���న; ర�ప�ల� =
అర�థ్ల = ������
ర�పమ�ల�గల�ార�; ఐన = అ�నట�వంట�; భ�తపత�ల - భ�త = భ�తమ�లక�; పత�ల = ��యక�లను;
���� - ���� = ������ట్ �; �ేవ��ంతర - �ేవత = �ేవతలల�; ఇతర = ఇతర��న
� �ా���; �ంద��యక - �ంద =
దూర�ట; �ేయక = �ేయక�ం��; �ాంత�ల� - �ాంత�ల� = �ాంతసవ్��వ�ల; అ� = అ�్;
���ాయణకథలయం�ే - ���ాయణ = హ��; కథల = కథల�; అం�ే = ల���; పర్వ�త్ంత�
� - పర్వ�త్ంత�
� =
నడ�ెదర�; ��ందఱు - ��ందఱు = ��ంతమం��; �ాజస = రజ�గ�ణమ�; ��మసుల� - ��మసుల� =
��మసగ�ణమ�ల� గల�ార�; అ� = అ�్; �ి��య���ౖశవ్ర్యంబ�నుబర్జలనుం� - �ి�య
� �న = ధనమ�ను;
ఐశవ్ర్యంబ� = ఐశవ్ర్యమ�; పర్జల = సంత��; ���� = ఆ�ం�; �ితృభ�తపర్జ��ాదుల���ా��ంత�ర - �ితృ =
�ితృ�ేవతల�; భ�త = పర్కృ�శక�త్; పర్� ౖ �ా���; ఆ�ా��ంత�ర� =
జ = పర్జ�పత�ల; ఆదులన = �దల�న
ప��ంత�ర�; �కష్�చు్చటంజ - �కష్ = మ���త్; ఇచు్చట = ఇచు్చ; �ే�ి = వలన; ���ాయణ�ండ� -
���ాయణ�ండ� = ���ాయణ�డ� {���ాయణ�డ� - ��రమ� లందు వ�ించు�ాడ� }; ��వ�్యండ - ��వ�్యండ = ���ంచ
ద��న�ాడ�; ��ద - ��ద = ��దమ�ల�; య�గ - య�గ = య�గమ�ల�; �గ - �గ = �గమ�ల�; ���య� - ���య
= ���యల�; జ�్ఞ - జ�్ఞ = జ�్ఞనమ�ల; త�� గ� - త�� గ� = తపసు్సల; ధర్మంబ�ల - ధర్మంబ�ల = ధర్మమ�ల;
�ాసు�ేవపరంబ�ల� - �ాసు�ేవ = భగవంత�� {�ాసు�ేవ - ఆత్మ యందు వ�ిం�ే �ేవ�డ}; పరంబ�ల� = గమ్యమ��
కల�; �ర�గ్ణ�ండ� - �ర�గ్ణ�ండ = గ�ణమ�ల క�తడ�; అ�న = అ�నట�వంట�;
పర��శవ్ర�ండ�గల�గ�చుల�క�ండ�చు - పర��శవ్ర�ండ = ��ష
� ఠ ్��� ఈశవ్ర�డ; కల�గ�చున = ఉండ�చును;
ల�క�ండ�చున = ల�క�ండగను; �ర్గ�ణంబ�ల��డంగ��� - �ర్గ�ణంబ� = �ర్గ�ణమ�; ��డన = ��; క���న =
క���నట�వంట�; తనమ�య�ేత�ంతయ� - తన = తన�కక; మ�య = మ�య; �ేతన = �ేత; ఇంతయ� =
ఇదం��; సృ��ం� - సృ��ం� = సృ�ి్టం; గ�ణవంత�� - గ�ణవంత�� = గ�ణమ�ల�� క���న �ా�;
చందంబ�న - చందంబ�న = �ధమ�గ; �జమ�య� - �జ = తన; మ�య� = మ�యవలన; �ల�ితంబ�ల�న -
�ల�ితంబ�ల� = పర్�ా�ంచుచునన; అ�న = అ�నట�వంట�; గ�ణంబ�లల�ఁబర్���ం - గ�ణంబ�ల =
�ర్గ�ణమ� {�ర్గ�ణమ�ల- సతత ్, రజస, తమస}; ల�న = ల����; పర్��ం
� = పర్��ం
� ; �జ�్ఞన�జృం�త�ం�ె - �జ�్ఞ
= �జ�్ఞనమ �కక; �జృం�త�ండ� = ���షమ� గల�ాడ� / �ెల����న�ాడ�; ఐ = అ�్; ��ల�ఁగ�న��న -
��ల�ఁగ�న = పర్�ా�ంచున; అ��న = అ��న; �కక్ర�ండయ�్యఁబ�క మ��ఁక�లందుఁ�ేజ��లల్చుఁబ�కక్ం�
� ె -
ఒకక్ర�ండ = ఒకక్�; అయ�్య = అ�నప్పట���; ��క�క = అ��క���న; మ��ఁక�ల� = కట�్టల; అందున = ల�పల;
�ేజ�ల
� ల్చు
� = ��ా�ల�ల్త; ��కక్ం�ై = అ��క�ల��ా; ��ఁచు - ��ఁచు = క��ించు; �ెఱంగ�న - �ెఱంగ�న =
�ధమ��ా; ��ావ్త్మక�ం�ె - ��ావ్త్మక�ం = �శవ్� ఆత్మ�ా కల�ాడ ; ఐన = అ�నట�వంట�;
ప�ర�ష�ం�ొ కక్ం - ప�ర�ష�ండ� = పరమప�ర�ష�డ�; ఒకక్ం = ఒకక్�; తనవలనంగ���న - తన = తన; వలనన
= వలన; క���న = సృ�ి్టం బ��న; ��లభ�తంబ�లందునంత�ా్య�ర�పంబ� - ��ల = సరవ; భ�తంబ�ల� =
�వ�ల�; అందున = ల�పల; అంత�ా్య = అంత�ా్య {అంత�ా్య�- ల�పలం�� �ా్య�ిం�న�ాడ}; ర�పంబ�న =
ర�పమ���; ���ంి చు = పర్�ా�ంచున; మ�భ�తసూ��్మం��ర్యంబ�ల��డంగ� - మ�భ�త =
28 �� తన �ెల�గ� ��గవతమ� – పర్థమ సక్ంధమ– ట�క – ట�ప్పణ�ల

మ�భ�తమ�ల� {మ�భ�తమ�ల� - మనసు్, పంచభ�తమ�ల�}; సూ��్మం��ర్యంబ = సూకష్్మమ�ల
ఇం��్యమ�ల
ర ; ��డన = ��; క��� = క��ి; గ�ణమయంబ�ల�న - గ�ణ = గ�ణమ�ల��; మయంబ�ల�న =
�ం��నట�వంట�; ��వంబ�లందన�ేత - ��వంబ�లన = ��వమ�ల ��వ్�; తన = తన; �ేతన = �ేత; ���్మతంబ�ల�ౖ
� ; భ�తంబ�లందుఁదగ�ల�వడక - భ�తంబ�లందున = భ�తమ�లల�; తగ�ల� =
- ���్మతంబ�ల�ౖ = సృ�ి్టంపబ�
�క�క; వడక = పడక�ం��; తదు
గ్ణంబ�లనుభవంబ���య�చ - తత = ఆ; గ�ణంబ�ల = గ�ణమ�లను;
అనుభవంబ���య�చు = అనుభ�ంచుచూ; ల�కకరత ్�� - ల�క = ల�కమ�లను; కరత = సృ�ి్టం�న�ాడ; ఐన =
అ�నట�్; యతండ� - అతండ� = అతడ�; �ేవ�ర్యఙ్మను�ా్య��జ�త�ల - �ేవ = �ేవత; �ర్య = ప�ప��్యదుల
{�ర్య - చలనమ� గల�, జంత�వ�ల�}; మనుష్ = మ�నవ�ల�; ఆ�� = �దలగ�; జ�త�ల� = �వ�ల; అందున =
ల�పల; �లనవత��ం� - �లన = �ల�� / ���డ��; అవత��ం� = అవత��ం�; ల�కంబ�ల - ల�కంబ�లన =
ల�కమ�లను; ర��ంచున� - ర��ంచును = ర��ంచును; అ� = అ�; మఱ�య� - మఱ�య� = ఇంకను;
సూత�ఁ��టల్��. - సూత�ఁడ� = సూత�డ�; ఇట�
ల = ఈ �ధమ��ా; అ��� = �ె�్� పన.

1-62-�ీ. | మహదహం�ార - మహత = మహత�త; అహం�ార = అహం�ారమ�; త��్మతర్సంయ�క�త్ఁ - త��్మత =
త��్మతర్ల {త��్మతర్ - శబ్ ద స్పర్శ గంధమ�ల�}; సంయ�క�త్ఁ�ె = క���న�ా�ై; ��ర��� డశక��స��త�ఁ
డగ�చుఁ బంచమ�భ�త���ిత�ం�ై - ��ర� = అంద���న; �� డశ = పద�ర�; క�� = కళల��; స��త�ఁడ� =
క���న�ాడ�; అగ�చున = అగ�చూ; పంచ = ఐదు; మ�భ�త = మ�భ�తమ�లల�ను {మ�భ�తమ�ల� -
మనసు్, పృ���, జలం, అ��న, �ాయ�వ�, ఆ�ాశమ�.}; ���ిత�ండ� = ��ల���ందుచునన్�ాడ; ఐ = అ�్;

�దధ ్సత � ; సత�
�త్�ఁ� - �దధ = �ర్మల�� త ్�ఁడ = సతత ్�గ�ణమ కల�ాడ�; ఐ = అ�్; స�ావ్��ా - సరవ =
సరవ్మ�న; అ��ా� = అ�శ�ం�న�ాడ�; యగ�చుఁజరణ�ర� - అగ�చున = అగ�చూ; చరణ = �ాదమ�ల�;
ఊర� = ��డల�; భ�జ - భ�జ = భ�జమ�ల�; మ�ఖ - మ�ఖ = మ�ఖమ�ల�; శ�వణ��� - శ�వణ = �ెవ�ల�; అ�� =
కళ�ల ; ���ా - ��స = మ�క�క్ల; �రమ�ల� - �రమ�ల� = తలల�; ����సహసర్మ�ల - ���� = అ��క���న;
సహసర్మ�ల = ��న��ల�; ��ల�ఁగనంబర - ��ల�ఁగన = పర్�ా�ంచుచుండ�; అంబర = వసత �మ�ల
్ ; ��య�ర -
��య�ర = భ�జ��ర�త్ల; �ర - �ర = �రమ�ల�; క�ండల - క�ండల = క�ండలమ�ల�; ����ట�దుల� - ����ట =
� మ�ల�; ఆదుల� = �దలగ�న�; ��క�క్��లమర�చుండఁబ�ర�షర�పంబ - ��క�క = అ��క���న; ��ల� = ��ల�;
���ట
అమర�చుండన = ధ��ంపబ��య�ండ�ా; ప�ర�ష = పరమ ప�ర�ష / �శవ్ర�పమ; ర�పంబ� = ర�పమ�;

1-62.1-�ే. | ధ���ం� - ధ���ం� = ధ��ం�; పర�ఁడనంత�ఁడ�లభ�వ��ౖకవరత ్నయతన్మ - పర�ఁడ� =

అ�న్ట���న పర� �ాడ ; అనంత�డ� = అంతమ� ల���ాడ�; అ�ల = సమసత ; భ�వన = ల�కమ�లందు; ఏక =
ఒ��మ�ఱు; వరత ్ = ఉండ�; యతన్మ = పర్యతన్; అమర = �ి�ధ ్ంచ
� ; మ������రజల�ా� - మ��త =
� ; ఉ��ర = ��ద్ ; జల�ా� = సమ�దర్మ; మధ్యమ�నన = నడ�మ; �గ���ర్�ల��ి�� - �గ =
ప�జ�య��న
�గ; ���ర = �దర్�; �ల��ి�� = ��ా�ల�ల్త; �ప�్పచుండ - ఒప�్పచుండ = ఒ�ి్పయ�ండ�న.
29 �� తన �ెల�గ� ��గవతమ� – పర్థమ సక్ంధమ– ట�క – ట�ప్పణ�ల

1-63-వ. | అ�� - అ�� = అ�� {ఈ�ధమ�గనుం�ే ర�పమ�}; సకల�వ��రంబ�లక� - సకల = అ�న; �ద�గ����న
- అవ��రంబ�ల� = అవ��రమ�ల�; క�న = క�; �ద�గ� = మ�ల��ాట�్; ఐన = అ�నట�వంట�;
��మ��న్�ాయణ�ేవ� - ��మ��న్�ాయణ�ేవ� = ��మ��న్�ాయణ� {��మ��న్�ాయణ�ేవ�డ - అత్యం
�భకర���న ���ాయణ� డగ� �ేవ�డ� }; ��ాజమ�నంబ�న - ��ాజమ�నంబ� = ���షమ�గ పర్�ా�ంచుచునన్;

� ; ర�పంబ� = ర�పమ�; ���ంబరమ - ���న = ����;
అ�న = అ�న; ��వ్యర�పంబ - ��వ్ = ��వ్య��
పరమ = ��ప్; ���ందుర్ల - ��� = �గ�లల�; ఇందుర్ల = ��ష�
� ్ టల; ద��్శంత�ర - ద��్శంత�ర = ద��్శం�ెదర;
అప్పర��శవ్ - ఆ = ఆ �కక; పర��శవ్ర = భగవంత��; ���కమలంబ�వలన - ��� = బ� డ�్; కమలంబ� =
కమలమ�; వలనన = నుం��; సృ�ి్టకరత్లల - సృ�ి్టకరత = సృ�ి్టకర లంద��; ల�నన = ల�ను; ���ష�
ఠ ్ం�ై - ��ష�
� ఠ ్ం�ై
= ఆదు్య�ై; బర్హ - బర్హ = బర్హ్మ�ేవ�; య�ద�ం�ెనత� - ఉద�ం�ె = ప�ట�్టన; అత� = అత��కక;
యవయవ - అవయవ = అవయవమ�ల; �ాథ్నంబ�లయంద - �ాథ్నంబ�ల = �ాథ్నమ�; అందున = ల�;
ల�క��ాత్రంబ�ల�గ�్పంపంబ�� - ల�క = ల�కమ�ల�కక; ��ాత్రంబ�ల = �సత ్రణల; క�్పంప బ���
� =
ప�ట�్టం బ��న�; �దలన�ే్ దవ�ండ - �దలన = �దట(1); ఆ = ఆ�కక; �ేవ�ండ� = �ేవ�డ�
(ఆ�����ాయణమ���త); ��మ��ాఖ్యసరగ్ంబ���శ�� - ��మ�ర = ��మ�ర {��మ�ర ఆఖ్యల�- సనక�డ� ,
సనందనుడ�, సనత్ క�మ�ర�డ , సనత్ జ�త�డ }; ఆఖ్ = అను ��ర�గల; సరగ్ంబ� = సృ�ి్ (సంఘమ�) నందు;

ఆశ��ం� = అవత��ం�; బర్హ్మణ�్యం - బర్హ్మణ�్య = బ�ర్హ్మణ��త�; ఐ = అ�్; దుశ్చరంబ�ౖ -
� �; ఐన = అ�నట�వంట�; బర్హ్మచర్య - బర్హ్మచర్యం =
దుశ్చరంబ = ఆచ��ంచుటక� ���క్ కష్ ట�న
ె ు; ��ండవమ�ఱు - ��ండవ = ��ండవ(2); మ�ఱు = �ా��;
బర్హ్మచర్య; చ���ం�ె - చ���ం�ె = న���న
జగజజ్ననంబ���ఱక - జగత = జగత�
త ్ల�క; జననంబ� = ప�ట�్ట; ��ఱక�న = ��సమ�; ర�ాతలగతయ�న -
ర�ాతల = ర�ాతలమ�న; గత = ఇ���న��; అ�న = అ�న; భ����తత �్చ - భ��� = భ�మండలమ�ను;
ఎత� � ; యజ�్ ఞ�ండ - యజ�్ ఞ�ండ = యజ్ ఞమ�నక అ��ప�; అ� = అ�్;
త ్చు = ఉద్ ద�సూ
వ�ాహ�ేహంబ�ఁ��ల�్ - వ�ాహ = వ�ాహ; �ేహంబ�న = ర�పమ�ను; ��ల�్చ = ధ��ం�ెను; మ�డవ��యంబ�న
- మ�డవ = మ�డవ(3); ��యంబ�నన = �ా��; ��రదుండను - ��రదుండ� = ��రదుడ�; అను = అను ��ర; �ేవ��్
- �ేవ��్ = �ేవల�కఋ�ి; ��� - ఐ = అ�్; కర్మ���్మచకంబ� - కర్ = కర్మబం��లన; ���్మచకంబ =
ణ ్మ��� ఆ�ాధనమ��; తంతర్ంబ = తంతర్మ
����ంి చగ���న�; ఐన = అ�న; ��ౖషణ్వతంతర్ంబ���� - ��ౖషణ్ = �ష�
/ �ి�ధ �్ంతమ�న; ����్ప = �ె�్� పన; ��లవప�� - ��లవ = ��లగ్(4); ప�� = �ా��; ధర్మ���ా్యసరగ్ంబ�న - ధర్
= ధర�్మడ; ���ా్ = (అత�) ��ర్య; సరగ్ంబ�నంద = సృ�ి్టయంద / కల�కయందు; నర���ాయణ����నుం�ై -
నర���ాయణ = నర���ాయణ�ల��; అ���నుండ� = ��ర�ల గల�ాడ�; ఐ = అ�్; దుషక్రంబ�ౖ - దుషక్రంబౖ
� =
�ేయ�టక� ���క్ కష్ ట��; తపంబ�����ఁబంచమ�వ��రంబ�నంగ�ిల�ండను - తపంబ� = తపసు్; �ే�న
� =
� ు; పంచమ = ఐదవ(5); అవ��రంబ�నన = అవ��రమ�ల�; క�ిల�ండ� = క�ిల�డ�; అను = అ��; �ి�ేధ్�ండ
�ే�న
� ఠ ్డ; అ� = అ�్; య�సు��యను - ఆసు�� = ఆసు��; అను = అను;
- �ి�ధ ే్�ండ = �ిదధ ు్లల ��ష�
బ�ర్హ్మణ�నక�ఁదతత్�� - బ�ర్హ్మ = బ�ర్హ్మణ; క�న = క�; తతత ్ = తతత ్�మ� {తతత ్�మ�ల - పర్కృ� మహ�త్

గ }; �ా�మ = సమ�హమ� �కక; �రణ ్యంబ�గ - �రణ ్యంబ = �రణ ్యమ; కల = క���నట�వంట�;
�ర�వ����ల�
30 �� తన �ెల�గ� ��గవతమ� – పర్థమ సక్ంధమ– ట�క – ట�ప్పణ�ల

�ాంఖ్యంబ�నుప�ే�ం�ె��ఱవశ��రంబ�నననసూయ��ే - �ాంఖ్యంబ� = �ాంఖ్యమ�న {�ాంఖ్యమ -

తతత ్�దర్శనమ�లల���క}; ఉప�ే�ం�ెన = ఉప�ే�ం�ెను; ఆఱవ = ఆరవ(6); శ��రంబ�న = అవ��రమ�న;

అనసూయ��ే� = అనసూయ��ే�; యందున�ర్మ�మ����ంగ�మ�ర�ం�ె - అందున = వలన; అ�ర్మ�మ� =
అ�ర్మ�మ�; ��న = ���; క�మ�ర�ండ� = ప�త�ర్డ; ఐ = అ�్; యలర�క్���ఁబర్�ల్దమ�ఖు్ ��త్మ�ద్
�ె��� ��డవ�గ�హంబ�న��క��యందు - అలర�క్ = అలర�క్; ��న = క�ను; పర్�ల = పర్�ల; మ�ఖు్యల =
�దలగ� మ�ఖ్య��న�ార
� ; క�న = క�; ఆత్మ�ద్ = ఆత్మ�ద్య; �ె���న = �ె�యజ���ను; ఏడవ = ఏడవ(7);
�గ�హంబ�నన = అవ��రమ�న; ఆక�� = ఆక��; అందున = ���; ర���� జ�్మం - ర�� = ర��; ��న = ���;
జ�్మం = ప�ట�్; య�్ఞండన - య�్ఞండ = య�్ ఞడ; అనన = అనబడ�త�; పర్�ాశమ�నుం�ె - పర్�ాశమ�నుండ =
అవత��ం�న�ాడ�; ఐ = అ�్; యమ����ేవతలగ��� - యమ = యమ�డ� {యమ - �ాల���గ���న య�మమ�ను
ౖ ; �ేవతలన = �ేవతలను; క��� = క��ి; �ావ్యంభ�వమనవ్ంతరం -
�రణ ్�ం�న�ాడ}; ఆ�� = �దల�న

�ావ్యంభ� = �ావ్యంభ�వ�డ�; మనవ్ంతరంబ� = మనువ� �ాలమ�ల�; ర��ం�ె - ర��ం�ె = (సృ�ి్ట)
ర��ం�ెను; అష్ టమమ���త - అష్ ట = ఎ��దవ(8); మ���త్ = అవ��రమ�నందు; ��ర��ే�యందు - ��ర��ే� =
��ర��ే�; అందున = ���; ����� - ��� = ���; ��న = ���; జ�్మం - జ�్మం = ప�ట�్;
య�ర�క�మ�ండనంబర్�ిదుధ్ం� - ఉర�క�మ�ండ� = ఉర�క�మ�ండ�; అనన = అ�; పర్�ిదుధ్ం = పర్�ి� �� ం��న�ాడ�; ఐ
= అ�్; �దవ్జజ్నులక�ఁబరమహంసమ�రగ్ంబ�ంబర్కట - �దవ్జజ్ను = �ాం��త్యమ�గల�ార; క�న = క�;
పరమహంస = పరమహంస {పరమహంస - సరవ్ ప����్యగమ��ే జ�్ఞనమ�రగ్మ చ��ంచు �ాడ� }; మ�రగ్ంబ� =
మ�రగ్మ�న; పర్కట�ం�ె = ఉప�ే�ం�ెను; ఋష�ల�ేతఁ��రంబ�� - ఋష�ల = ఋష�ల; �ేతన = �ేత; ��రంబ�� =
�ార్��థ్ంపబ; ���్మద = ���్మద(9); జన్మంబ�నఁబృథుచక�వ��త్� - జన్మంబ�న = జన్మల; పృథు =
పృథుడ��; చక�వ��త = �ారవ్��మ�డ; ఐ = అ�్; భ��� - భ��� = భ�మండలమ�ను; �ేనువ�ంజ��ి -
�ేనువ�న = ��వ��ా; �ే�ి = �ే�ి; సమసత - సమసత = సమసత ్���; వసుత్వ�లం���� - వసుత్వ�ల = వసుత్వ�లన;
�ి����న = �ి��
� న
� ు; ���ష మనవ్ంత - ���ష = ���ష�డను మనువ��కక; మనవ్ంత =
ప���ాలన�ాల�ంతర; సంపల్వంబ� - సంపల్వంబ�న = జలపర్ళయమ�; దశమంబ�న - దశమంబ� =
పదవ��(10); అ�న = అ�నట�వంట�; ���వ��రంబ���ం�� - �న = �నమ��ా; అవ��రంబ� =
అవ��రమ�ను; ఒం�� = �� ం��; మ��ర�పంబగ� - మ�� = భ���కక; ర�పంబగ� = ర�పమ�గల;
��వ����క్ం - ��వన = ఓడను; ఎ��క్ం = ఎ��క్ం; ��ౖవసవ్తమనువ�నుదధ్��ం - ��వ ౖ సవ్త�డ�;
ౖ సవ్ = ��వ
మనువ�న = మనువ�ను; ఉదధ ్�ం�ె
� = ఉదధ ్�ం�ెన
� ; సమ�దర్మథన�ాలంబ�నంబదు����ండవమ�ఱ - సమ�దర =
�ాగరమ�; మథన = మ��ంచబ��న (���)� ; �ాలంబ�నన = �ాలమ�న; పదు����ండవ = పదు��ం�ో (11); మ�ఱు =
�ా��; కమ�ాకృ�� - కమఠ = క�ర్; ఆకృ�� = అవ��రమ�ల�; మంద�ాచలంబ�ఁదన - మంద�ాచలంబ�న =
మందరపరవ్తమ�న; తన = తన�కక; పృషఠ ్కర్పరంబ - పృషఠ ౖ ుం�ే; కర్పరంబ� =
= �ప���న
��నున్�ప్ప; ��ర్ప��� - ��ర్ప� = ��ర�్పగల�ాడ; ఐ = అ�్; ���� - ����న = ����ను; ధనవ్ంత� -
ధనవ్ంత� = ధనవ్ంత�; యను - అను = అను; పం�ె్ండవతనువ�
ర - పం�ె్ండ
ర = పం�ె్ండ
ర (12); తనువ�నన =
అవ��రమ�ల�; సు�ాసురమధ్యమ� - సుర = �ేవతల�ేతను; అసుర = �ాకష్సుల�ేత; మధ్యమ� =
31 �� తన �ెల�గ� ��గవతమ� – పర్థమ సక్ంధమ– ట�క – ట�ప్పణ�ల

మ��ంపబడ�చునన; ��ర�ా�ో ��మధ్య��గంబ�ననమృతకలశహసుత్ం� - ��ర�ా�ో �� = �ాలసమ�దర్మ��క;
మధ్య��గంబ�న = మధ్య��గమ�ల; అమృత = అమృతమ� �ం��న; కలశ = �ం�ె / కలశమ�; హసుత్ండ =
హసత ్మ� ధ���ం�న�ాడ�; ఐ = అ�్; ��డల�ఁబదమ�ఁడవ�� - ��డల�న = ఉదభ్�ం�ెన; పదమ�ఁడవ�� =
పదమ��ో ��(13); య�న - అ�న = అ�నట�్; ������షంబ�ననసుర�ల - ���� = ����; ��షంబ�నన
= అవ��రమ�ల�; అసుర�ల = �ాకష్సుల; ���త�లంజ��ి - ���త�లన = ���త�ల��ా; �ే�ి = �ే�ి;
సురలనమృ���ర�లం�ా�ం�ెఁబదు��ల�గవ����న - సురలన = �ేవతలను; అమృత = అమృతమ�ను;
� ు; పదు��ల�గవ�� = ప��న్ల����(14); ఐన = అ�నట�్;
ఆ�ర�లన = భ��ం�న�ా���ా; �ా�ం�ెన = �ే�న
నర�ింహర�పంబ�నంగనకక�ప�� - నర�ింహ = నర�ింహ; ర�పంబ�నన = అవ��రమ�ల�; కనకక�ప�� =
��రణ్యక�ప� {��రణ్యక�ప�డ - బం�ార� వసత �మ� ధ
్ ��ంచు �ాడ }; సంహ��ం�ెఁబదు��నవ����న - సంహ��ం�ెన =

� ���(15); ఐన = అ�నట�్; కపట�ామ��వ��రంబ�న - కపట = మ�య�;
ర�ప�మ���ను; పదు��నవ�� = ప����
�ామన = �ామనుడ�; అవ��రంబ�నన = అవ��రమ�ల�; బ��బదతర్యంబ - బ��న = బ�(చక�వ��త)�; పద =
అడ�గ�ల�; తర్యంబ� = మ�డ�; య��ం� - య��ం� = ��నమ��ా అ����;
మ�ఁడ�ల�కంబ�ల��క��ం�ెఁబదు��ఱువ����న - మ�ఁడ� = మ�డ�; ల�కంబ�లన = ల�కమ�లను; ఆక��ం�ెన
= ఆక��ం�ెను; పదు��ఱువ�� = పద�రవ��(16); ఐన = అ�నట�వంట�; ��రగ్
�ామ�కృ��గ��ిత��వంబ�ఁ���్ - ��రగ్వ�ా = పర��ామ {��రగ్వ�� క�మ�ర�డ�- పర��ామ}; ఆకృ��న =
అవ��రమ�ల�; క��ిత��వంబ�న = ���ిం�న �ా� ��వమ�ను ; ���్ = ధ��ం�; బ�ర్హ్మణ�ోర్హ� -
ి �ార�; అ�న = ఐనట�వంట�; �ా�ల�ర�వ���కక్మ�ఱ
బ�ర్హ్ = బ�ర్హ్మణ�ల; �ోర ్హ�ల = �ోర ్హమ �ే�న
- �ా�లన = �ా�లను; ఇర�వ���కక = ఇర��ౖ ఒకక(21); మ�ఱు = �ార�ల ; వ���ం� - వ���ం� = సంహ��ం�;
భ�� - భ��న = భ���; �ఃకష్తత్�ంబ��ా�ం�ెఁబదు��డవ��� - �ఃకష్తత్� = కష్�ర్య ల���ిథ్; �ా�ం�ెన
� ో ��(17); ఐన = అ�నట�్; �ా్యస�ాతర్ంబ�ననల్పమత� - �ా్య =
� ు; పదు��డవ�� = ప����
= కల�గ �ే�న
�ా్యసు; �ాతర్ంబ�న = శ��రమ�న; అల్ = మంద���న; మత�ల� = పర్జ�్ఞన కల�ార�; అ�న = అ�నట�్;
ప�ర�ష�లంగర�ణ�ం� - ప�ర�ష�లన = మ�నవ�ల�ద; కర�ణ�ం� = దయచూ�ి; ��దవృకష్ంబ�న - ��ద =
��దమ��; వృకష్ంబ�నక = వృకష్మ�న; �ాఖల�ర్పఱ�ెఁబదు����దవ�ై - �ాఖల� = �ాఖల� {��దమ�నక� -
ఋక్ య�స్ �ామ అధర అ� 4 �ాఖల�}; ఏర్పఱ�ె = ఏ�ా్పట��ే��న; పదు����దవ = ప�ె్ద��దవ�(18);

ఐన = అ�నట�్; �ామ����నంబ�న - �ామ = ���ామ��; అ���నంబ�నన = ��ర���, అవ��రమ���; �ేవ =
�ేవతల�కక; �ా�ా్యరథ్ం - �ా�ా్యరథ్ం = ప���ఱక�; �ాజతవ్ంబ���ం� - �ాజతవ్ంబ� = �ాజతవ్మ�న
{�ాజతవ్మ - �ా� అను తతవ్మ }; ఒం�� = �వీ ్క��ం; సమ�దర్�గ��� - సమ�దర = �ాగరమ�ను; �గ�హ =
ౖ ; ప�ాక�మంబ�ల�చ��ం�ె����న�ంశ� - ప�ాక�మంబ�ల� = ��ర్యవంతమ ల�న
�గ��ం� చుట; ఆ�� = �దల�న ౖ
� ు; ఏ��న�ంశ� = పం�ొ �్మదవ�(19); �ంశ�తమంబ�ల�ౖన - �ంశ�తమంబ� =
పనుల�; ఆచ��ం�ెన = �ే�న
ఇర�వదవ��(20); ఐన = అ�నట�్; �ామకృషణ ్ర�పంబ�ల� - �ామ = బల�ామ�డ�; కృషణ = ��కృష�
ణ ్డ; ర�పంబ�ల
= శ��రమ�ల; �ేన = ��; యదువంశంబ�నందు - యదు = య�దవ; వంశంబ� = క�లమ�; అందున = ల�; సంభ�ం�
- సంభ�ం� = అవత��ం�; �శవ్ంభ�ా��రంబ - �శవ్ంభ = భ��ే��కక; ��రంబ� = ��రమ�ను; ��ా��ం�ె -
32 �� తన �ెల�గ� ��గవతమ� – పర్థమ సక్ంధమ– ట�క – ట�ప్పణ�ల

��ా��ం�ెన = త�ి్పం�ెన; ��క�ంశ�తమంబ�ౖన - ఏక�ంశ�తమంబ� = ఇర�వ���కటవ(21); ఐన = అ�నట�్;
బ�దధ ్��మ�ేయంబ�నంగ�య��ాద్యవసరంబ - బ�దధ = బ�దుధ్డ�; ��మ�ేయంబ�నన = ��ర���; క�య�గ =
క�య�గమ��కక; ఆ�� = �దల�; అవసరంబ�నన = అగ� �ాలంబ�న; �ాకష - �ాకష = �ాకష్సుల;
స�్మహనంబ���ఱక - స�్మహనంబ = ���త�ల��ా�ేయ�ట; ��ఱక�న = ��సమ�; మధ్యగయ = మధ్యగ
అను; పర్�ేశంబ� - పర్�ేశంబ�న = సథ ్లమ�ల; �నసుత�ండ��ేజ��లల � - �న = �ను���కక; సుత�ండ� =
ప�త�ర్డ�; అ� = ప�ట�్; �ేజ�ల
� ల్
� = పర్�ా�ంచ; య�గసం�� - య�గ = య�గమ�ల�కక (క�య�గ
కృతయ�గ); సం�� = న����ాలమ�; యందు - అందున = ల�; వసుంధ�ా���ల� - వసుంధ�ా���ల� = భ���
�ా�ంచు�ార�; ��ర�ార్య�ల� - ��ర�ార్య�ల = �ొ ంగల� వంట��ార�; ఐ = అ�్; సంచ��ంప - సంచ��ంపన =
�ర�గ�త�ండగ; �ష�
ణ ్య�ండన - �ష� ణ ్య�డ; అను = అ��; �ప�����ఁగ�క - �ప��� =
ణ ్య�ండ = �ష�
బ�ర్హ్మ; ��న = నక�; క�క = క�క; యను - అను = అ��; ��రనుదభ్�ంపంగలండ - ��రన = ��ర���;
ఉదభ్�ంపంగలండ = అవత��ంచును; అ� = అ�; �టల్�� - ఇట�
ల = ఈ �ధమ�గ; అ���న = �ె�్� పన.

1-64-మ. | సర�ింబ��ిన - సర�ిన = సరసు్సనుం�; �ా�ిన = ��ల�వ��న; ��య��ాల�వల�జన - ��య� =
ౖ / ���్; �ాల�వల = �ాల�వల; �జన = వల�; �ష�
అ��కమ�ల�న ణ ్ = హ��; అం�ైన = నుం��
ణ ్నం�ై - �ష�
ఉదభ్�ం�; ��కర����పర్కట�వ��రమ�లసంఖ�్యతంబ�ల���వ్� - ��కర = �భమ�నుక���ంచు; ���� =
ౖ ; పర్క = అ�వ్యకత్��; అవ��రమ�ల� = అవ��రమ�ల�; అసంఖ�్యతంబ�ల = ల�కక్క ���క్�న;
అ��కమ�ల�న
ఉ��వ = భ����; ఈ�ల�న = పత�ల� - �ా�ల�; సురల�న - సురల�న = �ేవతల�ను;
బ�ర్హ్మణసంయ�ందుర్ల�మహర - బ�ర్హ్ = బ�ర్హ్మణ�ల�; సంయమ = ��ేం��్య�
ర లల; ఇందుర్ల = ��ష�
� ్ టల;
మ� = ��ప్; ఋష�ల = ఋష�ల� - మహర�్షల; �ష�
ణ ్నం�ాంశ� - �ష�
ణ ్ = హ���కక; అం�ాంశ = ��ధ
అంశలందు; అ�ల� = ప�ట�్ట �ార�; హ�� - హ�� = హ��; కృష�
ణ ్ండ - కృష�
ణ ్ండ = కృష�
ణ ్ండ;
బల�నుజను్మఁ�ెడల�� - బల = బల�ామ����; అనుజను్మఁడ = ��బ�ట�్టవ; ఎడల = ��డల; ల��� = ల���;
�ష� ణ ్ఁ� = హ����; ఏర్పడ = ఏర్ప��ఉండ�.
ణ ్ఁ�ౌ��ర్ప - �ష�

1-65-క. | భగవంత�ండగ� - భగవంత�ండ� = భగవంత�డ�; అగ� = అ�న; �ష�ణ్ఁడ = హ��; జగమ�ల����వ్ -
జగమ�ల� = ల�కమ�ల�; క� = క�; ఎ��వ్ = ఏ��ళ; �ాకష - �ాకష = �ాకష్సులవ;
వ్యధగల�గ�ందగన��వ్ళలఁదడ - వ్య = బ�ధ; కల�గ�న = కల�గ�త�ం�ో ; తగన = త��నట�
ల్; ఆ = ఆ; ��ళలన =
సమయమ�లల�; తడయక = ఆలస్యమ��ేయ; య�గయ�గమ�నఁబ�ట�్ - య�గయ�గమ�నన =
పర్�య�గమ�ల�న; ప�ట�్ = ఉదభ్�ం; �ాచునుద్య� ల్ - �ాచున = ర��ంచును; ఉద్య = యతన్మ�; �లన =
మ�య��.

1-66-క. | అ�రహస్య��� - అ� = ���క్; రహస్యమ = రహస్యమ {రహస్యమ - ��చు��నదగగ్�}; ఐన =
అ�నట�్; హ��జన్ - హ�� = హ���కక; జన్ = అవ��రమ�ల; కథనంబ� = కథల�; మను�ఁ�ెవవ్ఁ�ే -
మను�ఁడ� = మ�నవ�డ�; ఎవవ్ఁ�ే = ఎవర�న; మ�ప� ��ప�ఁజ�ల - మ�ప� ��ప�న = �ా�ర+పగల� - �త్యమ;
33 �� తన �ెల�గ� ��గవతమ� – పర్థమ సక్ంధమ– ట�క – ట�ప్పణ�ల

��ల = ఎక�క్; భ��త్��డఁజ��� - భ��త = భ��త; ��డన = ��; చ���న = ప��ం�న��; సం�ార = సం�ారమ�ల��;
దుఃఖ�ా�ఁబ��ి - దుఃఖ = వ్యధ; �ా� = సమ�హమ�; �ా�ి = దూరమ�గ; ��లఁ���� వ� - ��లఁ�� = ��ల��; �� వ�న =
�� వ�ను.

1-67-వ. | �నుండర�ప�ండ� - �నుండ� = �నం��; అర�ప�ండ� = ర�పమ�ల���ాడ�; అ� = అ�్;
���త్మక�ండ - ���త్మక�ండ = జ�్ఞ {���త్మక�డ - �ేత�� ర�ప���న ఆత్ కల�ాడ� / జ�్ఞ}; అ� = అ�్;
� ; �వ����ంబర��శవ్ర - �వ�� = �వ�; ��న = నక�; పర��శవ్ర =
పరఁగ� - పరఁగ� = పర్వ�త్ల
పర��శవ్ర���క; మ�య�గ�ణంబ�ల�ౖన - మ�య� = మ�య��క���న; గ�ణంబ�ల� = గ�ణమ�ల�; ఐన =
త ; ఆ�� = �దలగ� {మహ��త్దుల -
అ�నట�్; మహ����ర�పంబ�ల�ేత��త్మ�ాథ్నంబ� - మహత = మహత�
త , అహం�ారమ�, పంచభ�తమ�ల�, త��్మతర్, పం�ేం��్యమ�ల
మహత� ర , అంతఃకరణమ�ల�. �� స�యమ�న��

�వ�ల�దభ్�ంచున}; ర�పంబ�ల = ర�పమ�ల; �ేతన = �ేత; ఆత్మ�ాథ్నంబ�� = సవ్�ాథ్నమ�; సూ
థ ్లశ��రంబ -
సూ � ; శ��రంబ� = శ��రమ�; �ర�తంబ�ౖన - �ర�తంబ� = ఏ�ా్పట��ేయబ��న�; ఐన = అ�నట�్;
థ ్ = ���క��న
గగనంబ�నందుఁబవ����త - గగనంబ�నందున = ఆ�ాశమ�నందు; పవన = �ాయ�వ�ను; ఆ��త = ఆశ��ం�న;
��ఘసమ�హంబ�ను - ��ఘ = ��ఘమ�ల; సమ�హంబ�ను = సమ�హమ�ను; �ా�యందుఁబ���థ్వధూ -
�ా�యందున = �ాయ�వ�నందు; �ా��థ్ = భ���� సంబం��ం�న; ధూ� = ధూ���ను;
ధూసరతవ్ంబ�ను��������� - ధూసరతవ్ంబ�న = దుమ�్మ��నుక���నట� ; ఏ = ఏ; ��� = �ధ���
� ే; ఆ = ఆ; ��� =
�ధమ�గ; దర్ష్టయగ���త్మయ - దర్ష = చూచు�ాడ�; అగ� = అ�నట�్; ఆత్ = ఆత్; అందున = ల�పల;
దృశ్యతవ్ం - దృశ్యతవ్ంబ = చూడబడ� ���తతత ్�మ ; బ���ధ ్మంత�ల��ా��ా���ేత�����ింపంబడ� -
బ���ధ్మంత�ల = జ�్ఞనమ�గల�ార; �ా��ా�� = �ాక�ం��ఉం�ే�ా��; �ేతన = �ేత; ఆ���ింపంబడ�న = ల����
యనన్ట
� ల్ ���ంపబడ�ను; ఈ = ఈ�కక; సూ
థ ్లర�పంబ�కంట�నదృష్టగ�ణం - సూ
థ ్ = ���క; ర�పంబ�
= ర�పమ�; కంట�న = కంట�ను; అదృష్ = చూడబడ�; గ�ణంబ� = గ�ణమ�ల�; అ� = క���య�ం��న�ై;
య��తంబ�ౖన - అ��తంబ� = �నబడ���; ఐన = అ�నట�్; వసుత్వగ�టంజ�� - వసుత్వ = ప��రథ ్మ; అగ�టన =
అగ�ట; �ే�ి = వలన; వ్యకత్ంబ�� - వ్యకత్ంబ = అ�వ్యకత్ / �ె�యబడ�న��; �ాక = �ాక�ండ; సూకష్్మం -
సూకష్్మం = సూక్మ��; కరచరణ�దుల�ల�క - కర = �ేత�ల�; చరణ = �ాళ�ల ; ఆదుల� = �దలగ��; ల�క = ల��;
�వ������ం�ొ క - �వ�� = �వ��; ��న = ��; ఒం�ొ క = ఇం��క; ర�పంబ� - ర�పంబ� = ర�పమ�; �ర�తంబ�ౖ -
�ర�తంబ� = ఏర్పరచబ��న�; ఐ = అ�్; య�ండ� - ఉండ�న = ఉండ�ను; సూ�్మఁడ� - సూ�్మఁడ =
సూకష్మ���న�ా; అ�న = అ�నట�్; �వ��వలనను��ం� - �వ�� = �వ��; వలనన = వలన; ఉ��ం� =
వ్యకత్ప బ��న; గమ��గమనంబ�లంబ�నరజ్న్మంబ��ోఁచు��ప�్ - గమన = ��డల�ట; ఆగమనంబ�లన =
వచు్చటలన; ప�నరజ్న్మంబ = మరల మరల ప�ట�్టటల ; ��ఁచున = అరథ ్మగ�న; ఎప�్పడ = ఎప్పడ; ఈ =
ఈ�కక; సూ
థ ్లసూకష్్మర�పం - సూ
థ ్ = ���క; సూకష = సూకష; ర�పంబ�ల� = ర�పమ�ల�; ��ండ� -
��ండ�న = ��ండ�ను; సవ్ర� - సవ = తన; ర�ప = ర�పమ��కక; సమ్య�ా��నంబ�న
బర్�����ంపఁబడ�నప�డన�ద్యంజ� - సమ్య = ప���త్��; జ�్ఞనంబ�న = జ�్ఞనమ�వల; పర్����ంపఁబడ�
� =
34 �� తన �ెల�గ� ��గవతమ� – పర్థమ సక్ంధమ– ట�క – ట�ప్పణ�ల

అడ్ డ��ంపబడ�న; అప�డ = అప�్పడ; అ�ద్య = అజ�్ఞనమ; �ే�ి = వలన;
య�త్మనుగ�్పంపంబడ�న�య�ం�ె�య�నప�్ - ఆత్మన = ఆత్మయంద; క�్పంపంబడ�న =
క�్పంపబడ��; అ�య�న = అ�; �ె�య�న = �ెల�ిన; అప�్పడ = అప�్పడ; �వ�ండ� - �వ�ండ� = �వ�డ�;
బర్హ్మదర్శనంబ�నక��� - బర్హ = పరబర్హ్మ; దర్శనంబ = ధ��్శంచు; క�న = క�; అ���ా�� = త��న�ాడ�;
యగ� - అగ�న = అగ�ను; దర్శనంబ - దర్శనంబ = దర్శనమ; అనన = అన�ా; జ�్ఞ��ౖ - జ�్ఞ =
జ�్ఞనమ��క; ఏక = పర్�ే్యక��; సవ్ర�పంబ - సవ్ర�పంబ = సవ్ర�పమ; ��ారదుం�ైన - ��ారదుండ� =
��ర్ప���న�ాడ
� ; ఐన = అ�నట�్; ��శవ్ర���ె - ఈశవ్ర��� = ఈశవ్ర�న�; ఐ = అ�్;
�����ంచుచున�ద్యయనంబడ�చున - ����ం� చుచున = ����స
� త ూ / ���దమ� �ా చ��సత ూ; అ�ద్ = అ�ద్;
అనంబడ�చున = అ��ిలవబడ�చు; ఉనన = ఉనన్ట�; మ�య - మ�య = మ�య; య�పరత��� - ఉపరత =
�ల��� �న��; ఐ = అ�్; ��ప�్పడ��� - ఎప�్పడ = ౖ ే;
ఎప��ె� ��న = ����;
���్యర�పంబ�నంబ��ణతయగ�నప�్ప - �ద్ = �ద్య�క; ర�పంబ�నన = ర�పమగ; ప��ణత =
ప��ణ�మమ��ెం��న��; అగ�న = అగ���; అప�్పడ = అప�్పడ; ����ా�� - �వ = �వ�నక�; ఉ�ా�� = ఆ��రమ�;
య�న - అ�న = అ�నట�్; సూ
థ ్లసూకష్్మర� - సూ � ; సూకష = సూకష్్మ�; ర�పంబ�న =
థ ్ = ���క��న
ర�పమ�; ద��ం� - ద��ం� = న�ం�; �వ�డ� - �వ�డ� = �వ�డ�; �ాషఠ ్ంబ - �ాషఠ ్ంబ = కట�్; ల�క - ల�క =
ల�క��; �ేజ��లల � - �ేజ�ల � = పర్�ా�ంచ; వ��న్చందంబ�నం�� - వ��న = అ��న; చందంబ�నన = వల�; ��న =
� ల్
త��; య�పరత�ండ� - ఉపరత�ండ� = ����� �న�ాడ�; అ� = అ�్; బర్హ్మసవ్ర�పంబ�నంబ� - బర్హ
= బర్హ్మ�; సవ్ర�పంబ�న = సవ్ర�పమ�న; �� ం�� = �ార్�ిత్; పరమ�నందంబ�న - పరమ = అ�న్ట�కంట
నుతత ్మ���; ఆనందంబ�నన = ఆనందమ�ల�; ��ాజమ�నుండగ� - ��ాజమ�నుండ� = ���షమ�గ
పర్�ా�ంచు�ాడ; అగ�న = అగ�ను; ఇట�
ల - ఇట�
ల = ఈ�ధమ�గ; తతత ్��్ఞల���ప�్పద - తతత ్��్ఞ =
తతత ్�జ�్ఞన గల�ార�; �ెప�్పదుర = �ెబ���ర�; అ� = అ� �ె�్ి ; సూత�ం��టల్�� - సూత�ండ� = సూత�డ�;
ఇట�
ల = ఈ�ధమ�గ; అ��� = �ె�్� పన.

1-68-చ. | జననమ� - జననమ� = ప�ట�్ట; ల�క - ల�క = ల��; కర్మమ�లజ�డలఁబ� - కర్మమ� = కర్మ;
జ�డలన = ��ంట; �� క = �� �; సమసత ్�త త్వరత్నుఁ - సమసత = సర�వ్; �తత = �తత ్మ�లల; వరత ్నుఁడ =
చ��ం�ే�ాడ�; అగ� = అ�నట�్; చ�����ంగవ�ల���రపదంబ�ల - చ��� = చక�������న హ��; ��న = ��; కవ�ల� =
కవ�ల�; ఉ��ర = ��ప్; పదంబ�ల = పదమ�ల���; జన్మకర్మమ - జన్ = ప�ట�్ట; కర్మమ� = నడతల;
�నుత�ల���య�చుండ�దుర� - �నుత�ల� = �� గడత ్ల; ��య�చున = �ేసత ూ; ఉండ�దుర� = ఉంట�ర�;
��దరహస్యమ�లందు��ందుఁ�� - ��ద = ��దమ� లంద�; రహస్యమ�ల = రహస్యమ�ల {రహస్యమ�ల -
��చు��నదగగ్�}; అందున = ల�పల; ఎందున = ఎందుల�ను క�డ; చూ�న = ����� చూ�న; మఱ� - మఱ� = ఇంక;

ల�వ� - ల�వ� = ల�వ�; �వ����ఁజ��ి్పన���వ� - �వ�� = �వ��; ��న = ��రక�; �ె�ి్ప = �ెప్పబ��; ���వ��న =
�ధ���న; జన్మకర్మమ - జన్ = జన్మల; కర్మమ� = కర్మల.
35 �� తన �ెల�గ� ��గవతమ� – పర్థమ సక్ంధమ– ట�క – ట�ప్పణ�ల

1-69-మ. | భ�వన���ణ�న�ఘ�ల�ఁడగ�చుంబ�ట�్టంచ - భ�వన = ల�కమ�ల; ��ణ
� న
� = సమ�హమ�ల�; అ�ఘ =
అ�ఘ���న {అ�ఘ���న�� - వ్యరథ్మ� �ా� }; �ల�ఁడ� = �ల కల�ాడ�; అగ�చున = అగ�చూ; ప�ట�్టంచ =
సృ�ి్షంచ / సృ�ి్; ర��ంచునంత���ంజ�య� - ర��ంచున = ర��ంచు / �ిథ్; అంత���న = అంతమ��ేయ�టను /
లయలను; �ేయ� = �ేయ�ను; మ�నుంగఁడందు - మ�నుంగఁడ� = ల�ను�ాడ�; అందున = అందు;
బహ�భ�త�ార్తమం��త్మతంతర్��ర�ిథ్త - బహ� = అ��క; భ�త = �వ�ల; �ార్తమ = సమ�హమ�; అందున
= ల�పల; ఆత్ = సవ్యమ� అల�ల్���; తంతర = తంతర్మ / అ�ల్క- సవ్తంత; ��ర = ��రమ��ేయ�;
�ిథ్త�డ = �ిథ్�గల�ాడ; ఐ = అ�్; ష��ం��్యసమసత్�ీర్�
ర - షట = ఆర�; ఇం��్
ర = ఇం��్యమ�
ర �కక
{ఇం��్యమ�ల�
ర - మనసు , పం�ేం��్య�ల
ర క��ి 6}; సమసత = సమసత ్���; �ీ్
ర �య� = దగగ్రల; దవ�వ్ల =
దూరమ�ల�ను; ���భం��ం��నుఁ�కక్ఁ��ం��ర్యమ�లం��ర్ప - ��� = ఆ�ాశమ�; భం��న = వల�; ��నున =
గ��ం� చును; �కక్ఁడ = �క�క్��నడ; ఇం��్యమ�ల
ర = ఇం��్యమ�లన
ర ; �ర్ప�్ = �హ��ంప�ేయ�ను;
�బం��ంచుచున = �య�ంచును.

1-70-చ. | జగద����థుఁ�ైన - జగత = సృ�ి్ట�; అ�� = ��ౖ; ��థుడ� = ప� - అ��ప�; ఐన = అ�నట�్;
హ��సంతత�లల� - హ�� = హ���కక; సంతత = ఎడ�ెగ�; �లల� = �లల�; ��మర�పమ�ల ద��� - ��మ =
��మ�ల�; ర�పమ�ల = ర�పమ�ల�; త��� = తగ�ల����; మ��వ��గత�లఁ����క్క��త�� - మ�� = ఆల�చనల;
వ�� = �ాక�క్; గత�లన = ��త�ల��; ����క్ = తరక్మ�నక సంబం��ం�న; ��త��� = ��ర�్; ��ంతగ�గ్న -
ఎంత = ఎంత; క�గ్న = క��� య�నన్ప�్పట��; ���� - ���� = అ�శ�ం�; క�తరక్�ా� - క� = �ెడ్ ; తరక =
��త� �మర్; �ా�� = �ా��ంచు�ాడ� - �ెడ్ తరక్మ�న �ా��ంచు�ాడ�; తగ��రల����ి - తగ = తగ; ��రల� =
హదు్దల; ���ి = �ే�ి; ��ఱుంగ - ఎఱుంగ = �ె��ి��న; ��ర�్చ� - ��ర�్చ� = గల��; యగణ�త - అగణ�త =
ల�కక్కంద; నరత ్నక�మమ�న�్ఞఁ�ెఱ�ం - నరత ్ = ��ట్; క�మమ�న = ���నమ�ను; అ�్ఞఁడ = అజ�్ఞనమ
కల�ాడ�; ఎఱ�ం�� = అరథ ్మ �ే�ి���; ను�ంప��ప��� - ను�ంపన = అ�నం��ంచుట; ఓప��� = �ేయకల��.

1-71-ఉ. | ఇంచుక - ఇంచుక = ��ంచమ� క�డ; మ�యల�క - మ�య = మ�య / మర్మమ; ల�క = ల�క�ం��;
మ����ప�్పడ�బ�య - మ��న = మనసుల�; ఎప�్పడ = ఎలల్ప�్ప; �ాయ� = �డ�వ�; భ��త్�� - భ��త = భ��త;
��డన = ��; వ��త్ంచుచు��వవ్ఁ� - వ��త్ంచుచు = నడచు ��నుచు; ఎవవ్ఁ�ే = � ే;
ఎవ���
� ; పద = �ాద; అంబ�జ = పద్మమ� �కక;
హ����వ్యప��ంబ�జగంధ�ా - హ�� = హ���కక; ��వ్ = ��వ్య��
గంధ = సు�ాసన; �ా� = �తత ్మ�లన; ���ంచునతం�ెఱుంగ�నర�ందభ�ాదుల���న - ���ంచున = ���ంచు��;
అతండ� = అతడ�; ఎఱుంగ�న = �ె�య�ను; అర�ందభవ = బర్హ్మ�ేవ� {అర�ందభవ�డ� - పద్మమ�న ప�ట�్
ౖ �ార�; క�న = ��; ఐన = అ�నను; దురల్��దం�త��� - దుర = కష్ టమ �ద;
�ాడ�, బర్హ}; ఆదుల� = �దల�న

లభ = ల�ంచు; ఉదం�తమ� = �జృంభణమ� కల��; ఐన = అ�నట�్; య� - ఆ = ఆ; హ�� - హ�� = హ���కక;
య���రమ�దుభ్తకర్మమ�రగ్ - ఉ��ర = చకక్ట; మ� = ��ప్; అదుభ్ = ఆశ్చర్యకర��; కర్ =
కర్మల�క; మ�రగ్మ� = ���నమ�ల�.
36 �� తన �ెల�గ� ��గవతమ� – పర్థమ సక్ంధమ– ట�క – ట�ప్పణ�ల

1-72-మ. | హ���ాదదవ్యభ�� - హ�� = హ���కక; �ాద = �ాదమ�ల�; దవ్ = జంట ���; భ��త = భ��త;
ల = ఈ�ధమ��ా; ఆర�ఢ��� = చకక్� �ిథ్ర�;
�వలన�ట�ల్ర�ఢ�� - � = �; వలనన = వలన; ఇట�
య�ండ����ర�గంబ�ఱదు - ఉండ�న = ఉండ�ను; ఏ�ర�గన = ఇం��క �ధమ�గ; �ాఱదు = �సత ్��ంచద; �తత ్వృ� -
�తత = �తత ్మ �కక; వృ�త = పర్వృ� ; హ����ౖ - హ�� = హ��; ��ౖ = �ద; ���ిం� - ���ంి � = పర్�ా�సూ ; �ల�పలన
- � = �; ల�పలన = అందు; ధరణ��ేవతల�ర - ధరణ��వ
ే తల��ా = �ప��ల�ల��ా {ధరణ��ేవతల� - భ���� �ేవతల�,
బ�ర్హ్మణ�}; �రల� - �రల� = �ర�; మ�ధను్య - మ� = ���క్ / ��ప్; ధను్యల = �ారథ ్క�వ�ల;

సమసత ్�్ఞల - సమసత = సరవ్మ; అ�్ఞల� = �ె��ిన �ార�; హ���ంతన - హ�� = హ�����; �ంతన = భ��త
వలన; �మ�ఁజ�ంద��నన్డ�న - �మ�న = �మ�్మలన; �ెందవ� = అంటవ�; ఎనన్డ�న = ఎప�్పడ;
జ��్మంతరవ్����గమ - జన్ = జన్మమ�; అంతర = అంతరమ�లల�; వ్య = బ�ధల�కక; �గమ�ల =
�గమ�ల�.

1-73-�ీ. | ప�ణ్య��రత్నుఁ�ె - ప�ణ్ = ప�ణ�్యత�్మల; ��రత్నుడ = ���త ్ం
� బడ��ాడ� - భగవంత�డ�; ఐన =
అ�నట�్; భ�వ���చ��తంబ� - భ�వన = ల�కమ�లక�; ఈ� = అ��ప� - భగవంత��; చ��తంబ� = చ��తర;
� ��; ఐన = అ�నట�్; ��గవతమ� = ��గవతమ�;
బర్హ్మత�ల్యంబ - బర్హ = ��దమ���; త�ల్యంబ = సమ�న��న
సకలప��ాణ�ాజమ��ొ �ల - సకల = సమసత ; ప��ాణ = ప��ాణమ�లల�ను; �ాజమ� = ఉతత ్మ��న
� �; ల�కభదర్మ�
- ���ల = ప�రవ్�ాలమ; ల�క = ల�కమ�లక�; భదర్మ�గ = ��మమ�గ; ధన్యమ� - ధన్యమ�గ = ధన్యమ�;
ర � = ఇష్ టం�; భగవంత�ఁడగ� - భగవంత�ఁడ� = మ��మ
�దమ�గఁ�ర్ - �దమ�గన = సం��షమ�గ; �ీ్
కల�ాడ� / ప��్యడ ; ఐన = అ�నట�్; �ా్యసభట�్టరక�ఁ�ొన� - �ా్య = �ా్య; భట�్టరక�ఁడ = మ��; ఒన��్ =
�� ం��కగ క���్; �క�ఁడ���డ�ఁ - �క�ఁడ� = �క�డ�; అ���డ�న = అనబ�ే; తన
సుత���ేతఁజ���ం�ె�ంతయ� - తన = తన�కక; సుత�� = ప�త�ర్; �ేతన = �ేత; చ���ం�ెన = ప��ంప
జ���ను; ఇంతయ�న = ఇ��(ఈ��గవతమ�) ఎలల్న; సకల���ే��సమ�లల�పల��లల - సకల = సమసత ; ��ద =
��దమ�ల; ఇ��సమ�ల = ఇ��సమ�ల; ల�పలన = ల�ప�; ఎలల = సమసత ్���; �ార���న - �ారమ� = �ారమ�;
ఐన = అ�నట�్;

1-73.1-ఆ. | �� - ఈ = ఈ; ప��ాణ��లల్��ల�� - ప��ాణమ� = ప��ాణమ�; ఎలల్ = అంతట��; ఎల�న =
సం��షమ���; ఆ = ఆ; �క��� - �క = �క�డ��; ��� = మ��; గంగనడ�మ - గంగ = గం�ాన��; నడ�మ =
గరభ్మ�ల; ��్ - ��్ = �లకడగ నుం��; ఘన�ర��త - ఘన = ��ప్; �ర��త = ��ౖ�ాగ్యమ; �ద� - ఒద� =
్ టఁడగ - మ�నుల = మ�నుల; ��డన = �� క��ి; ఉప�ష�
ఉదభ్�ం; మ�నుల��డనుప�ష� ్ టఁడ =
క�ర�్చనన్�ా; అగ� = అ�నట�్; ప����నన్��ందుర్ఁడడ�గఁజ�� - ప����త = ప����త అ����; నర = �ా�లల�;
ఇందుర్డ = ఉతత ్మ�డ; అడ�గన = అడ�గ�ా; �ె��్ప = �ె�్� పన; �నుఁడ� = �నం��.

1-74-వ. | కృష�ణ్ండ - కృష�ణ్ండ = కష�ణ్డ; ధర్మజ�్ఞ��దుల��డందనల�కంబ�నక�ంజ - ధర్ = ధర్మమ; ఙ�్ఞ
= ఙ�్ఞనమ ఆదుల = �దలగ��ా�; ��డన = ��; తన = తన�కక; ల�కంబ� = ల�కమ�; క�న = క�; చ�న =
37 �� తన �ెల�గ� ��గవతమ� – పర్థమ సక్ంధమ– ట�క – ట�ప్పణ�ల

���్ళ; �ిమ్మటంగ��ాల�ో�ాంధ�ారంబ� - �ిమ్మట = తర��ాత; క��ాల = క��ాలమ� �కక; �ో ష =
�ో షమ����; అంధ�ారంబ�న = అంధ�ారమ�ల�; నష్ టదర్శనుల� - నష్ = న�ం�న; దర్శనుల = దర్మమ కల�ార�;
ఐన = అ�నట�్; జనులక��ప�్ప��ప�్ప�ాణం - జనుల� = జనుల�; క�న = క�; ఇప�్పడ = ఇప�్పడ; ఈ = ఈ;
ప��ాణంబ� = ప��ాణమ�; కమలబంధు�భం��నునన్� - కమలబంధు� = పద్మమ�లక {కమలబంధువ� -
పద్మమ�లక� �త�ర్, సూర�్యడ}; భం��న = వల�; ఉనన్� = ఉనన్�; ��ఁడందు - ��ఁడ� = ఆసమయమ�; అందున =

అకక్; భ����ే�ండ� - భ��� = ���క్ ��ప్; �ే�ండ� = �ేజసు్ కల�ాడ�; అ� = అ�్; ���త ్ంచుచు
� న-
���త ్ంచుచు
� న = సుత్�ంచుచున(��గవతపఠనమ�); �పర్�్షవ
� - �పర్� = బర్హ్మ� (�క��); వలనన = ��వ్�;
��ఁబ��ం�న - ��ఁన = ��ను; ప��ం�న = చ���న; క�మంబ�న - క�మంబ�నన = పర్�ారమ�; ��మ���� - �� =
���కక; మ�� = మనసు; ��న = నక�; ��చ��ం�నంతయ - ��చ��ం�నన = ద��్శం గ���న; అంతయ = అంత
వరక�; ���ిం�ెదన�న - ���ిం�ెదన = �ె�్� పదన; అ�న = అ� ప���న; సూత�నక� - సూత� = సూత�న; క�న
= క�; మ��వర�ండ�న - మ�� = మ�నులల�; వర�ండ� = ఉతత ్మ�డ; అ�న = అ�నట�్; ��నక�ం��టల్�� -
��నక�ండ� = ��నక�డ�; ఇట�
ల = ఈ �ధమ�గ; అ���న = ప���ను.

1-75-�ా. | సూ�� - సూ�� = సూత���; ��య�గ��ళ���ట������ �్చట - ఏ = ఏ; య�గ = య�గప�; ��ళన =
సమయమ�ల�; ఏ�ట� = ఎందు; ��న = క�; ఏ = ఏ; ��టన = పర్�ేశమ�ల; మ�����ష�
ఠ ్�����త ������ - మ�� =
� ్ ట = ��ప్ప�ా�; ఏ = ఏ; ���తల = �న��ర��ార�; ������ = అ������; ��� - ఏ� = ఏ�;
మ�నులల�; ��ష�
��త�వ�న��� - ��త�వ� = �ారణమ�; ��� = ��రక�; ����ం� - ����ం� = ప������ం�; ల����క�ఖ�్య� - ల�క =
ల�కమ�లక�; ఏక = ఎలల; �ఖ�్య� = ���ష���న ఖ�్య�గల���; �ా్యసుడ� - �ా్యసుడ = �ా్యసుడ; మ�నున -
మ�నున = ప�రవ్మ; ��గవతమ�ంగ�్పం�ెఁదత�్ప
త �త్�ఁ�ే�ీ - ��గవతమ�న = ��గవతమ�ను; క�్పం�ె =
ర�ం�ెను; తత = అత�; ప�త� ర � = ఆదరమ���; �ా�న�� - �ా� = �ా�; క�న = ��;
త ్ �ఁడ = క�మ�ర�డ�; ఏ = ఏ; �ీ్
ఈ = ఈ; ప��ాణకథఁజ���్పంజ�ప్ప - ప��ాణ = ప��ాణమ� �కక; కథన = కథను; �ె��్ప = �ె�్� ప�; �ెప్ప� =
�ెప�్పమ; యంతయ�న - అంతయ�న = సమసత ్మ�న.

1-76-వ. | బ��ేం��ర - బ�ధ = ఙ�్ఞనులల; ఇం��ర = ��ష�
� ఠ ్�; �ా్యసప�త
�త్�ం�ె - �ా్య = �ా్యసు �కక;
త ్ �ండ = క�మ�ర�డ�; ఐన = అ�నట�్; �క�ండను - �క�ండ� = �క�డ�; అను = అ��; మ���� - మ� =
ప�త�
��ప్; ��� = ���; సమదర్శనుం�ే�ాంతమ - సమదర్శనుండ = (సరవ్మ�న) సమ�నమ��ా చూచు�ాడ�;
ఏ�ాంత = ఏ�ాంతమ��ా / ఒంట���ా; మ� = ఉండ��ర��ాడ�; మ�య�శయనంబ�వలనం�ె��ిన�ాఁడ� - మ�య =
మ�య; శయనంబ� = ����న ��వ�; వలనన = గ���ం�న; �ె��ిన�ాఁడ� = మర్మమ �ె��ిన�ాడ�; గ�ఢ�ండ� =
గ�ఢ�డ� {గ�ఢ�డ� - �ాధరణమ�గ వ్యకత్మ� � య�ండ��ాడ�}; మ�ఢ�����యనుండ� - మ�ఢ�� = �ె�య� �ా�;
���యన = వల�; ఉండ�న = ఉండ�ను; �రసత ్ఖ�దుండ��య�నుం�ా - �రసత = �రసక్��ంపబ�
� ; ఖ�దుండ� =
దుఃఖమ� గల�ాడ�; అ��య�నున = అ��క���; �ాక = �ాక�ం��.
38 �� తన �ెల�గ� ��గవతమ� – పర్థమ సక్ంధమ– ట�క – ట�ప్పణ�ల

1-77-త. �క�ఁడ� - �క�ఁడ� = �క�డ�; ���య� - ���య�న = ��� క���; ల�క - ల�క = ల�క�ం��; ��ౖఁజనఁ��
- ��ౖన = బయట; చనన = ��ళ�్ళచుండ�; చూ� = చూ� క�డ; ��యమ�లందు - ��యమ�ల� = �ట�; అందున =
ల�పల; లజజ్క�ఁజ�ంప - లజజ = �ిగ గ �; క�న = క�; చ�ంపక = ఓడక�ం��; �రల�లల్ - �రల� = �రలను; ఒలల్ =
��రక; చల�ల్ల��ె���ేవకన్యక - చల�ల్ల��ె� = జల�ాల��ె��; �ేవ = �ేవల�కప�; కన్యకల = కన్యల; � - � =
ఓహ� ; �క - �క = �క���; యంచు - అంచున = అనుచు; ��నక్జనం - ��నక్ = ��న�ాతల�; చనంగన =
��ళ�్ళచుండ�; �ా్యసు�ఁ� - �ా్యసు� = �ా్యసు; చూ� = చూచుట వలన; యం�కమ�లన -
అం�కమ�లన = సనన్ వసత �మ�లన
్ ; ధ���ం� - ధ���ం� = ధ��ం�; �ిగ గ్
� - �ిగగ్
� న = �ిగగ్
� �;
సుర్��క్రంద - సుర్��క = జం����; అందఱు = అందర�ను; ����� - ����� = బ���ధ్మంత��.

1-78-వ. | మఱ�య�నగ�న్ండ�ఁదర�ణ�ండ��� - మఱ�య�న = ఇంకనూ; నగ�న్ండ� = వసత �మ�ల
్ ��ల్చ��ాడ;
తర�ణ�ండ�ను = మం�వయసుల� నునన్�ాడ; ఐ = అ�్; చను - చను = ��ళ�్ళచున; తన - తన = తన�కక;
��డ�క�ంగ� - ��డ�క�న = ప�త�ర్; క� = చూ�; వసత �ప
్ ����నంబ�న��ంప - వసత ్ = దుసుత్లన; ప����నంబ� =
ధ���ంచుటను; ఒన��ంపకన = �ేయక�ం��; వసత �
్ ����య - వసత ్ = దుసుత్ల; ����య�న = ధ��ం�న�ాడ�;
వృదుధ్ండ�ను��ౖ - వృదుధ్ండ�న = వృదుధ్డ�న; ఐన = అ�నట�్; తనుం�� - తనున = తనను; చూ� = చూ�ి;
�ేలంబ�ల� - �ేలంబ�ల� = దుసుత్ల; ధ���ంచు - ధ���ంచు = ధ��సత ు్న; �ేవరమణ�లంగ� - �ేవ =
�ేవల�కప�; రమణ�లన = కన్యలన; క� = చూ�ి; �ా్యసుండ - �ా్యసుండ = �ా్యసుడ; �ారణంబ����న -
�ారణంబ� = �ారణమ�ను; అ���న
� న = అడగ�ా; �ారల� - �ారల� = �ార�; �ప�త�ర్ండ - � = ��కక; ప�త�ర్ండ
= ప�త�ర్డ; �ీత �ప ్ ; ప�ర�ష�ల� = ప�ర�ష�ల�; అ��డ� = అ��; ��దదృ�్ ిటల� - ��దదృ�్ ి =
్ �ర�ష�ల��డ - �ీత ్ = �ీత�ల
��దమ�నుచూచుట; ల�క = ల�క�ం��; య�ండ� - ఉండ�న = ఉండ�ను; మఱ�య�నతండ� - మఱ�య�న = ఇంకనూ;
అతండ� = అతను; ���వ్కల�్పండ�� - ���వ్కల�్పం = ��ర్ం ల�� �ాడ�; �ాన = �ావ�న; �క�నత��� - �క�న =
�క�; అత� = అత�; ��న = ���; మ�ంతరంబ�గలద�రట�్ - మహ = ��ప్; అంతరంబ� = ��దమ�; కలదు =
ఉనన్�; అ��� = అ��న్ర; అట�్ = అట�వంట�; �క�ండ� - �క�ండ� = �క�డ�; క�ర�జ�ంగల�ేశంబ�ల�� �్ -
క�ర� = క�ర��ాజ్యంల; జ�ంగల = ��ఱక; �ేశంబ�లన = పర్�ేశమ�లల; �� �్ = పర్��ం
� ;
హ�ిత ్��ప�రంబ�నఁబ�రజనంబ�ల�ే��ట
� - హ�ిత ్��ప�రంబ�న = హ�ిత ్��ప�రమ�ల�; ��రజనంబ�ల =
ప�రజనుల / ��ర�ల�; �ేన = �ేత; ఎట�
ల = ఏ�ధమ��ా; జ�్ఞత�ండ�� - జ�్ఞత�ండ = కనబ��న�ాడ�; అ��్య =
అ���డ�; మఱ�య�నున్మత �త = �ి�్చ�ా; ���యన = వల�;
�త్��� - మఱ�య�న = ఇంకనూ; ఉన్మత
మ�గ�ెఱంగ�న - మ�గ = మ�గ�ా�; �ెఱంగ�నన = వల�; జడ��భం��నుండ�నమ్మ����� - జడ�� =
�ె��తక�క్వ�ా; భం��న = వల�; ఉండ�న = ఉండ��ాడ�; ఆ = ఆ�కక; మ� = ��ప్; ��� = ���; ��న = ��;
�ాజ��్ - �ాజ = �ా�లల�; ఋ�ి = ఋ�ి వంట� �ాడ� {�ాజ��్ష- ��ద�ా�ాత్�నుయ�� అగ �ా�}; ���న - ఐన =
అ�నట�్; ప����న్మ��ా��� - ప����త = ప����త; మ��ా� = మ��ా�; ��డన = ��; సం�ాదంబ�టల � -
సం�ాదమ� = సం��షణమ�; ఎట� � ��; బహ��ాలకథ�యంబ�న -
ల = ఏ�ధమ�గ; �ి��ధ్ం� - �ి�ధ �్ం�ె = జ���న
బహ� = ��ల�; �ాల = �ాలమ�; కథ�యంబ� = �ెప్పద��న�; అ�న = అ�నట�వంట�; �� = ��;
39 �� తన �ెల�గ� ��గవతమ� – పర్థమ సక్ంధమ– ట�క – ట�ప్పణ�ల

����గవత�గమ�ా్యఖ�్యనంబ�� - ��గవత = ��గవతమ��; �గమ = ��దమ�నక�; �ా్యఖ�్యనంబ =
�ా్యఖ�్యన; ఏ = ఏ; ���న = �ధమ�గ; �ా��న�్య��మ�ఖు్యం - �ా��న = నడ�న��; ఆ = ఆ; ��� =
�గ�లల�; మ�ఖు్యండ = మ�ఖ్య��న �ాడ
� ; గృహసుథ్లగృహంబ� - గృహసుథ్ = గృహ�ాత్శ�మ�ాసు;
గృహంబ�లన = ఇళ్ళల�; ��వ�ను�����నయంతదడవ��ా� - ��వ�ను = ఆవ�ను; �ి����న = (�ాల�) �ి���న ; అంత =
అంతమ�తర్మ; తడవ� = సమయమ�; �ా� = కంట� ఎకక్వ �ాల ; �ల�వంబడండతండ� - �ల�వంబడండ� =
�లబడడ�; అతండ� = అతను; ���ో హనమ�తర్�ాలంబ - �� = ��వ�ను; �ో హన = �ి���నయంత; మ�తర = మ�తర్మ;
�ాలంబ� = సమయమ�; సంచ��ం�నసథ ్లంబ�ల - సంచ��ం�న = �����న; సథ ్లంబ�ల = పర్�ేశమ�ల;
�రథ ్ంబ�లగ�నండ� - �రథ ్ంబ�ల = ప�ణ్యసథ్లమ�; అగ�న = అగ�ను; అండ�ర = అందుర�;
ట�ల్ - ��ద్ = ఎక�క్; �ాలంబ� = సమయమ�; ఏక = ఒ��; పర్�ేశంబ�న = ��వ�న;
��ద్ద�ాలంబ�కపర్�ేశంబ�న��
ఎట�
ల = ఏ�ధమ�గ; ఉం�ెన = ఉం�ెను; ��గవ��తత ్మ�ం�ై - ��గవత = ��గవత�లల�; ఉతత ్మ�ండ = ఉతత ్మ�డ;
ఐన = అ�నట�్; జన�ాల�� - జన�ాల�� = �ా� {జన�ాల�డ� - జనులను �ా�ంచు �ాడ�, �ా�}; జన్మకర్మంబ� -
జన్ = ప�ట�్ట; కర్మంబ�ల = పర్వరత్నమ�; ఏ = ఏ; పర్�ారంబ - పర్�ారంబ = �ధ�; �వ��ంప�మ� =
�వరమ��ా�ెప�్పమ.

1-79-�ీ. | �ాండవ - �ాండవ = �ాండవ�ల �కక; వంశంబ� - వంశంబ� = వంశమ�నక�; బలమ� - బలమ� =
శ��త్య; మ�నంబ�ను = ��రవమ�ను; వ��ధ్లల్ఁగ������ావ్ - వ��ధ్లల = ��ం�� ందగ; క���న = ప�ాక�మమ���;
ౖ ే; మ���ఁబ��పం���ా�ల� - మ���న = ��ం�ె��; ప��పం�� = శత�ర; �ా�ల� = �ా�ల�;
ఎ�ావ్ఁడ = ఎవ�ె�
భ�ా్మ��ధనమ�లన��్చంత���వ - భర్ = బం�ారమ�; ఆ�� = �దలగ�; ధనమ�లన = సంపదల��; అ��్చంత�ర =
ప���ాత్�; ఎవవ్ = ఎవ� �కక; యం���య�గమ�ఁ గ�ంభజక�ాణ్� క�ర�భటవ�్యహంబ�� �� - అం��� = �ాద;
య�గమ�న = దవ్యమ�న; క�ంభజ = �ోర ్ణ�డ {�ోర ్ణ�డ - క�ంభమ�ల� (�ోర ్ణ�ల) ప�ట�్టన�ాడ}; కరణ = కర�ణ్డ; ఆ�� =
�దలగ� (�ా��); క�ర� = ��రవ; భట = ��ౖ�క; వ�్యహంబ� = వ�్యహమ�న; �� �్ = పర్��ం
� ; �ెం���ె�� -
�ెం���ెన = ఖం��ం���ో ; ఏ = ఏ; �ర�తం��ర - �ర� = �ర��; తం��ర = తం��;ర �ాం��య��ౖ��ా�ా�ంత - �ాం��య =
ౖ క�ల�ే; ఆ�ా�ంత = ఆక��ంపబ��న; ��వరగ్ంబ
�ష�్మ {�ాం��య�డ� - �ష�్మడ�- గంగ �కక ప�త�ర్డ}; ��ౖ�క = ���
- �� = ఆవ�ల; వరగ్ంబ = మందను; ����ిం� - ����ంి � = ����ంి �; �ె�ె్చ� - �ె�ె్చ = �ె�్ె చ�; ఏ = ఏ; �ర���త
- �ర� = �ర��; ��త = �ి��మహ�డ�;

1-79.1-ఆ. | యట�్ - అట�్ = అట�వంట�; �ాఢ���త � - �ాఢ = �ాఢ��న
� / దట్ ట��; ���త � = ���త ్కల�ాడ
� ; యగ� - అగ� =
అ�న; ప����న్మ��ా - ప����త = ప���త
� త � అను; మ� = ��ప్; �ా� = �ా�; �డ�వ�ా� - �డ�వన =
�డ�చుటక�; �ా� = తగ�; �ాజ్యల��్మఁబ��హ�� - �ాజ్ = �ాజ్యమన; ల��్మ = మ� సంపదను; ప��హ��ం� =
�స��జ్ం; గంగఁబ�ర్�ప�ష�్టఁ� - గంగన = గంగల�; �ార్�ప�ష�్టఁ = �ార్�ప��శమ� ఉనన్�ాడ /
మరణ�యతత ���డ�; ఐ = అ�్; యసువ�ల�ండ��ల - అసువ�ల� = �ార్ణమ�ల; ఉండన = ఉండగ��; ఏల =
ఎందులక�; యడఁ��య�ం�ె - అడఁ�� = అణ��; ఉం�ెన = ఉం�ెను.
40 �� తన �ెల�గ� ��గవతమ� – పర్థమ సక్ంధమ– ట�క – ట�ప్పణ�ల

1-80-ఉ. | ఉతత ్మ���త్ల�
ర - ఉతత ్ = ఉతత ్మ���; ��ర�త్ల = ���త ్గల�ా
� ర; ఐన = అ�నట�్;
మనుజ�తత ్మ�ల�త్మ��తంబ�ల�నన్డ�ం�తత్మ�లందుఁ� - మనుజ = మ�నవ�లల�; ఉతత ్మ�ల = ఉతత ్మ�ల;
ఆత్ = సవ్ం; ��తంబ�ల� = ��ల�; ఎనన్డ� = ఎప�్పడ�న; �తత ్మ = మనసు్స; అందున = ల�పల; ��రర� =
��ర���నర�; హ�ిం�య� - హ�ిం�య� = నవ�వ్ల��
� �; ల�క�ల��లల్నరథ్సంప�త - ల�క�ల = ల�క�ల; క�న = క�;
ఎలల్ = సమసత ్���; అరథ = ధన; సంప�త ్య� = సంపదను; భ��య�న - భ��య�న = ��భ
ౖ వమ�ను; సుఖమ�
- సుఖమ�న = ��ఖ్యమ�న; భదర్మ�ఁ��ర�ద రన్యరకష్ణ�త�్యతత్ - భదర్మ� = ��మమ�ను; ��ర�దుర� =
�ాం�ంత�ర�; అన్ = ఇతర�లను; రకష = ర��ంచుట అ��; అ� = ���క్; ఉతత ్మమ = ఉతత ్మమ; ఐన =
అ�నట�్; ��ను - ��నున = శ��రమ�; �భ�ఁడూరక - �భ�ఁడ� = �ా�; ఊరక = ఉ�త ్�; ��ల - ఏల = ఎందుక�;
�ర��త్ఁబ���� - �ర��త్ = ��ౖ�ాగ్యమ��; �ా���� = �స��జ్ం�ె�.

1-81-క. | �ారమ�ల��లల్��ఱుగ�దు- �ారమ�లన = �ా�ాంశమ�లను; ఎలల్ = సమసత ్మ�న; ఎఱుగ�దు =
�ె��ి��నన్�ా��; �ారగ�ఁడవ� - �ారగ�ఁడవ� = �ారంగత�డవ�; ��షలందు - ��షల� = �ా్యఖ�్యనమ; అందున
= ల�; బహ��ధకథ����ర�ఁడవ� - బహ� = అ��క; �ధ = �ధమ�ల�న
ౖ ; కథన = కథనమ�ల� �ెప�్పటల;
ఉ��ర�ఁడవ� = ఉ��రమ��ా ఉండ��ాడవ�; మ�క� సరవ్మ�ఁబ�రమ - మ�క� = మ�క�; సరవ్మ� = అ�న;
�ారమ� = మ�లమ�; మ�ట్ టంగఁ�ె�యఁబల�క - మ�ట్ టంగ = �క�క్నట
� ల; �ె�యన = �ె�య�నట�
ల్;
పల�క�మ� = �ెప�్పమ; మ���్ - మ� = ��ప్; ఆ��్ = ఆత్ కల�ా��.

1-82-వ. | అ� - అ� = ఆ�ధమ�గ; య����న - అ����న = అడ�గగ; ��న�ా��మ�����ష�
ఠ ్లక - ��నక = ��నక�డ�;
ఆ�� = �దలగ�; మ�� = మ�నులల�; ��ష�
� ఠ ్ = ��ష
� ఠ ్��న�ార
� ; క�న = క�; సూత�ం��టల్���ఁదృ�యంబ�ౖ -
ల = ఈ�ధమ�గ; అ���న = ప���ను; తృ�యంబ� = మ�డవ��; ఐన = అ�నట�్;
సూత�ండ� = సూత�డ�; ఇట�
��వ్పరయ�గంబ���ఱుసమయంబ�ననుప��చరవసువ - ��వ్పరయ�గంబ = ��వ్ప య�గమ�; �ఱు =
ప���త్యగ; సమయంబ�నన = సమయమ�ల�; ఉప��చర = ఉప��చర�డ� అను; వసువ� = వసువ��కక;
�ర్యంబ�నజ�్మ - �ర్యంబ�న = �ర్యమ�నంద; జ�్మం = ప�ట�్ట; �ాస���ఁదగ�
ౖ ; సత్యవ� యందు = సత్యవ��;
సత్యవ�యందుఁబ�ాశర��� - �ాస� = �ాస�; ��ఁదగ� = ��మమ�కల�ెన
ప�ాశర� = ప�ాశర ఋ�ి; ��న = ��; హ��కళంజ��ి - హ�� = హ���కక; కళన = అంశ; �ే�ి = �ేత; �జ�్ఞ - �జ�్ఞ =
�ఙ�్ఞ; య�న - అ�న = అ�నట�్; ��ద�ా్యసుండ - ��ద = ��దమ�లక� సంబం��ం�న; �ా్యసుండ =
�ా్యసుడ; జ�్మం - జ�్మం = అవత��ం�; �కక్��ఁడ - ఒకక = ఒక; ��డ� = ��నమ�న; బద���ాశ�మంబ�న -
బద��క = బద��క అను (���� పండ�) ; ఆశ�మంబ�న = ఆశ�మమ�ల�; సరసవ్�న��జలంబ� - సరసవ్ = సరసవ్;
న�� = న���కక; జలంబ�లన = �ట�ల�; �ాన్����కర్మంబ�లం��� - �ాన్ = �ాన్నమ; ఆ�� = �దలగ�;
కర్మంబ�ల = పనులను; ���్ = ప���త్�ే�; ����� - �� = �భర్మ�గన; ఐ = అ�్; పర�ల�ల�� - పర�ల� =
ఇతర�ల�; ల�� = ల��; ��ట��ంట�ఁగ�ర�్చం� - ��టన = పర్�ేశమ�; ఒంట�న = ఒంట��గ; క�ర�్చం� = క�ర�్చ;
సూ��్యదయ��ళన�����గతవరత్మ�న�్ఞం - సూ��్యద = ఉదయప�; ��ళన = సమయమ�ల�; అ�త =
41 �� తన �ెల�గ� ��గవతమ� – పర్థమ సక్ంధమ– ట�క – ట�ప్పణ�ల

� �� / భ�త; అ��గత = జర�గబ� వ�న�� / భ�ష్; వరత ్మ� = జర�గ�చునన్� / వరత ్మ�; అ�్ఞండ =
జ���న
�ె��ిన�ాడ�; అ�న = అ�నట�్; య� - ఆ = ఆ; ఋ�ి - ఋ�ి = ఋ�ి; వ్యకత్ంబ�� - వ్యకత్ం = �ె�య; �ా�
= �ానంత; ��గంబ�గల - ��గంబ� = ��గమ�; కల = క���న; �ాలంబ�నంజ��ి - �ాలంబ�నన = �ాలమ�న; �ే�ి = �ే�ి;
య�గధర్మంబ�లక - య�గ = య�గమ�ల�కక; ధర్మంబ�ల = ధర్మమ�; క�న = క�; భ�� - భ�� = భ���;
�ాంకర్యంబ���ంద - �ాంకర్యంబ� = సంకరతవ్మ / క�త ; �� ందున = కల�గ�ను; య�గయ�గంబ�ల -
య�గయ�గంబ�లన = య�గయ��ాల��; ���కశ��రంబ�లక� - ���క = భ�తమ�లక� సంబం��ం�న; శ��రంబ�ల�
= (�వ�ల) శ��రమ�ల�; క�న = క�; శ��త - శ��త = బలమ�; సనన్ంబగ�ఁబ�ర�ష�ల - సనన్ంబ = తక�క్; అగ�న =
అగ�ను; �స్సత
�త్� - ప�ర�ష�ల� = మ�నవ�ల�; �స్సత
�త్� = సత�
త ్వల���ార; �ైర్య�ను్య -
�ైర్య�ను్య = �ైర్యమ ల���ార�; మందపర్�్ఞలల�్పయ�వ - మందపర్�్ఞ = �ామరథ ్�మ మంద��ం�న�ార�;
అల�్పయ�వ�ల = అల్ప��� ఆయ�వ� గల�ార�; దురబ్ల�ల�న��్యద - దురబ్ల�ల = బలమ� తక�క్
గల�ార�ను; అ��్యదర = ప�ట�్టదర; అ� = అ�; తన - తన = తన�కక; ��వ్యదృ�ి్టం - ��వ్యదృ�ి్ =
��వ్యదృ�ి్ట; చూ� = గమ�ం�; సరవ్వ�ాణ్శ�మంబ�ల - సరవ = సమసత ; వరణ = వరణ ్మ�లక {��త�రవ్రణ్మ� -
బ�ర్హ్, కష్�, ��ౖశ్, �దర}; ఆశ�మంబ�ల� = ఆశ�మమ�ల� {��త��ాశ�మమ�ల� - బర్హ్మచ, �ార్హసథ, �ానపర్స ,

స��్య}; క�న = క�; ��తంబ���యందలం� - ��తంబ�న = ��ల�; ��యన = �ేయవల�న�; తలం� = తల�;

నల�గ�ర� - నల�గ�ర� = నల�గ�ర�; హ� తల�ేతనను�ిఠ ్ంపంద� - హ� తల� = హ� మమ� �ేయ� �ారల; �ేతన = �ేత;
అను�ిఠ ్ంప = �రవ్��ంచుటక; త�� = త��నట�్; పర్జలక - పర్జల = ల�క�ల�; క�న = క�; ���ధ ్కరంబ�ల� -
���ధ = ప�����ధ; కరంబ�ల� = కల�గజ�య�న�; అ�న = అ�నట�్; ��ౖ��కకర్మంబ�లగ - ��ౖ��క = ��ద; కర్మంబ�ల
= కర్మమ�ల; అగ� = అ�నట�్; యజ్ ఞంబ�ల�డ�ెగక�ండ���ఱక���కంబ�ౖ - యజ్ ఞంబ�ల = యజ్ ఞమ�ల; ఎడ�ెగక =
ఆగక�ండగ; ఉండ� = ఉండ�ట; ��ఱక�న = ��సమ�; ఏకంబ� = అ�భకత ్మ; ఐన = అ�న; ��దంబ� - ��దంబ�న =
��దమ�ను; ఋగ్య��ా్సమ�ధరవ్ణంబ� - ఋక = ఋ��వ్దమ; య�స = య���వ్దమ; �ామ =
�ామ��దమ�; అధరవ్ణంబ�ల = అధరవ్ణ��దమ�ల; అను = అను; ��ల�ఁగ� - ��ల�ఁగ� = ��ల�గ�; ��మంబ�ల -
��మంబ�లన = ��రల్�; �����ం� - �����ం� = �భ�ం�; ���స - ఇ��స = ఇ��సమ�ల�;
ప��ాణంబ�ల�న్య�ఁబంచమ��దంబ - ప��ాణంబ�ల� = ప��ాణమ�ల�; అ�న్య� = అ�న్ట� క��ి;
పంచమ��దంబ� = పంచమ ��దమ�; అ� = అ�; పల�క్నంద - పల�క్ = ప���ను; అందున = �ాట�ల�.

1-83-�ీ. | ��ౖల�ండ� - ��ల
ౖ �ండ� = ��ల
ౖ �డ�; ఋ��వ్ - ఋ�వ� ్ = ఋ��వ్దమ �కక; పఠనంబ��ొ రఁ���� -
పఠనంబ� = ప��ంచుట; �ొ రఁ����న = ప�ను����ను; �ామంబ� - �ామంబ� = �ామ ��దమ�; జ�ౖ��సదువ�చుం�ె -
జ�ౖ�� = జ�ౖ��; సదువ�చున = ప��ంచుచు; ఉం�ెన = ఉం�ెను; య�వ� - య�వ� = య���వ్దమ;
��ౖశం�ాయ��ఖు్యండ��������ఁదు��నధరవ్ం - ��శ
ౖ ం�ాయన = ��శ
ౖ ం�ాయనుడ�; ఆఖు్యండ = అను��ర� గల�ాడ�;
�������న = �సు����ను; త���న = �వరక�; అధరవ్ంబ = అధరవ్ణ��దమ; సుమంత�ఁడ� - సుమంత�ఁడ� =
సుమంత�డ�; ప��ం�ెన�ల - ప��ం�ెన = ప��ం�ెను; అ�ల = సమసత ్���; ప��ాణ���సమ�ల - ప��ాణ =
ప��ాణమ�ల�; ఇ��సమ�ల = ఇ��సమ�ల�; మ� - మ� = మ�; తం��ర - తం��ర = తం��;ర ��మహర్షణ�ఁడ -
42 �� తన �ెల�గ� ��గవతమ� – పర్థమ సక్ంధమ– ట�క – ట�ప్పణ�ల

��మహర్షణ�ఁడ = ��మహర్షణ�డ; �ర���ఁ��ల�్చఁదమత - �ర���న = �ష్ ట�; ��ల�్చ = ధ��ం�ెను; తమతమ =
�ా���ా��; ��దమ� - ��దమ� = ��దమ�లను; ఆ = ఆ; తపసుల� - తపసుల� = ��పసుల�; ����ం� = �భ�ం�;
�ష్యసంఘమ�లక�ఁజ��ి్పర - �ష్ = �ష�్యల�క; సంఘమ�ల� = సమ�హమ�ల�; క�న = క�; �ె�ి్ప� =
����ం���; అంతన = అంతట;

1-83.1-�ే. | �ష�్యల�లల్ను���్మయ�ష్యజను - �ష�్యల = �ష�్యల; ఎలల్న = అందర�ను; ఆ�్మ =
తమ�కక; �ష్యజనుల = �ష�్యల; క�న = క�; అంత = అంతట; బహ�మ�రగ్మ�ల����ి - బహ� = ��కక;
మ�రగ్మ�ల = �ధమ�ల�; �ె�్ి = �ె�్ి ; యనుమ�ంపఁబ�క�క్�ాఖల�గ�� - అనుమ�ంపన = అనుమ�ంప�ా;
��క�క = అ��క; �ాఖల� = �ాఖల�; క��� = ఏర్ప�; �� - ఈ = ఈ; పృ���ల�న - పృ��� = భ�పర్పంచమ; ల�నన =
ల�పల; �గమ��ా్ప� - �గమమ� = ��దమ�; ఒ�ా్ప�� = పర్�ా�ం�ెన; భ�సుర�వహమందు - భ�సుర =
బ�ర్హ్మణ; �వహమందు = సమ�హమ�ల�.

1-84-వ. | ఇట�ల - ఇట�ల = ఈ�ధమ�గ; �������నుల�న - ���� = పర్జ ; ���నుల� = ల���ార�; అ�న =
అ�నట�్; ప�ర�ష�ల�ేతనట�్ - ప�ర�ష�ల� = మ�నవ�ల�; �ేతన = �ేత; అట�్ = అట�్; ��దంబ�ల� - ��దంబ�ల� =
��దమ�ల�; ధ���ంపబడ�చునన్ - ధ���ంపబడ�చున = �ీవ్క��ంపబడ�త; ఉనన్ = ఉనన్; మఱ�య� -
మఱ�య�న = ఇంకను; ��నవత్సల�ండ� - ��న = ��నులందు; వత్సల�ండ = దయగల�ాడ�; అ�న =
అ�నట�్; �ా్యసుండ - �ా్యసుండ = �ా్యసుడ; �ీత �
్ �దుర్లక�ం�ై�వ� �ణ్�ాధమ� - �ీత ్ = �ీత �లక
్ ; �దుర్ల =
�దుర్ల; క�న = క�ను; �ై� = మ�డ�; వ��ణ్ = వరణ ్మ�లల�; అధమ�ల� = అధమ�ల�; క�న = క�న; ��దంబ�ల� -
��దంబ�ల� = ��దమ�ల�; �ననర్హంబ�ల��ావ��ావ� - �నన = �నుటక�; అర్హంబ�ల = సమరథ ్ంబ�ల; �ావ� =
�ావ�; �ావ�నన = అందువలన; మ�ఢ�ల��లల - మ�ఢ�ల� = మ�ఢ�ల�; క�న = క�; ఎలల్ = అంద�����;
��లగ�న� - ��ల� = ��ల�; అగ�ను = కల�గ�ను; అ� = అ�; ��ర��ఖ�్యనంబ - ��రత = ��రతమ�;
ఆఖ�్యనంబ = రచన; �ే�ియ�నమ�్మ - �ే�య ి ప్పట���; ఆ = ఆ; మ�� = మ��;
ి �న = �ే�న
భ�త��తంబ�నందుఁదన - భ�త = �వ�లక�; ��తంబ� = ��ల� �ేయ�ట; అందున = ల�; తన = తన�కక;
హృదయంబ� - హృదయంబ� = హృదయమ�; సంత�ింపక�నన - సంత�ింపక = సం���ింపక�ం��; ఉనన = ఉండగ;
సరసవ్�తటంబ�న��ంట - సరసవ్ = సరసవ్�న���క; తటంబ�నన = ఒడ�్డ�; ఒంట� = ఒంట���ా /
ఏ�ాంతమ�గ; య�ం�� - ఉం�� = ���; ��త�వ� - ��త�వ� = �ారణమ�; �త��క్ంచుచుఁదనల��టల్� -
�త��క్ంచుచు = �ం�ంచుచు; తన = తనల���ను / సవ్గత; ల�న = ల�; ఇట�
ల = ఈ�ధమ�గ; అ���న =
అను����ను.

1-85-�ీ. | వర్త����� - వర్త���� = �షఠ ్ల నునన్ �ా�; ��దవ��న - ఐ = అ�్; ��ద = ��దమ�ల {��దమ�ల� -
4 ఋక ,య�, �ామ, అధరవ్ ��దమ�ల�}; వ��న = అగ�న్ {�ే్
ర ��గ�న్ల- 1ఆహవ�యమ� 2ద��ణ���న, 4�ార్హపత్య};

గ�ర����ణ� - గ�ర� = గ�ర�వ�ల {గ�ర�వ�ల� - కనన్తం�,� ��ం�నతం��,ర ఉ�ా��్యయ�డ, బృహస్ప, క�లమ���ద్, తం��్
ర ��డ

ప�ట�్టన �ాడ , ��త, అనన, మ�మ, ��నమ�మ, �ా�, �ా�ా��న�ాడ�.}; ��ణ
� � = సమ�హమ�ను; మ�న్ంత -
43 �� తన �ెల�గ� ��గవతమ� – పర్థమ సక్ంధమ– ట�క – ట�ప్పణ�ల

మ�న్ంత� = ��ర�ంత�ను; ���తకర్మమ�లఁ��ఱఁతపడక�ం - ���త = ��దమ�లల� ���ంపబ��న;
కర్మమ�ల = పనులను; ��ఱఁత = ల�పమ�; పడక�ండన = ల�క�ండగ; నడ�ప�దు - నడ�ప�దు = న���ంి చుదును;
��రత�షమ�నఁ - ��రత = ��రతమ��; �షమ�నన = వంక��; బ���� - ప���� = ��లల్��ం��;
����రథ ్��వ��ల - ��ద = ��దమ�ల�కక; అరథ = పర్�జనమ; ��వమ� = �ా�ాంశమ�; ఎలల్ = అంతట��;
మ�ను��� - మ�ను��� = మ�ఖ్యమ�; �ీత �
్ �దర్మ�ఖ్యధర్మమ�లందుఁ�ె - �ీత ్ = �ీత �లక
్ ; �దర = �దుర్లక;
� ; ధర్మమ�ల = ధర్మమ�ల; అందున = అందుల�; �ె��ి�న = �ె�య జ��ి��; ��ఁజ�లల - ��న
మ�ఖ్ = మ�ఖ్య��
= ��ను; �ెలల్ = �ెలఁ�� / ఉ��్సహమ��; ��నఁజ��ి - ��నఁన = ���; �ే�ి = వలన; య�త్ - ఆత్ = ఆత్;
సంతసమంద��త్మల���ండ - సంతసమ� = సం��షమ�; అందదు = �� ందదు; ఆత్ = ఆత్; ల�న = ల��;
ఈ�ండ�న = ఈశవ్ర�డ; సంత�ింపక - సంత�ింపక = సం���ింపక�ండగ; య�నన - ఉనన = ఉనన; జ�డ�ో ఁ�ె -
జ�డన = �ధమ�గ; ��ఁ�ెన = ��చుచునన్�;

1-85.1-ఆ. | హ���� - హ�� = ��హ��; ���వర�లక�ల�ితంబ�ౖన - ��న = ��; ��� = �గ�లల�; వర�ల� = ��ష�
� ్ టల;
క�న = క�; అ�ల�ితంబ� = అత్యం �ిర్యమ; ఐన = అ�నట�్; ��గవత�ధంబ�ఁబల�క��ౖ� - ��గవత =
��గవతమ� �కక {��గవతమ� - భగవంత���� సంబం��ం�న�ైన }; �ధంబ�న = �షయమ�ను; పల�కన =
�వ��ంపల�� �ాడను; ఐ�న = అ���; �సమ��్యఁ�ె� - �సమ� = పర్మ�దమ; అ��్య = జ���న
� ు;
�ె�� = �ె��; �నయదు - �నయదు = �ేక�రల�దు; మఱ��ననుచు - మఱ��న = మర��� ���;
అనుచు = అను��నుచు; వగచుచునన - వగచుచునన = బ�ధపడ�త�నన; యవసరమ�న - అవసరమ�నన =
సమయమ�ల�.

1-86-�ీ. | తన - తన = తన; �ే� - �ే� = �ే�ల� నుం�ే; వలల్��తం�ర్సవ్నం - వలల్� = �ణ; తం�ర = �గల;
సవ్నంబ�న = శబ్ దమ�వల; సతత - సతత = ఎడ�ెగ�; ���ాయణశబ్ ద�ప్ప��ననసంభ - ���ాయణ =
���ాయణ య��; శబ్ దమ = శబ్ దమ; ఒప్ప = అలంక��ంప�ా; ఆనన = ��ట� నుం�; సంభ�త = ��ల�వ�ే;
హ����తరవసు����రల - హ�� = హ�� �కక; ��త = �ాటల; రవ = ధవ్ (య��); సు�� = అమృత; ��రలన =
��రల వలన; ���ంద్
ర తత�ల - �గ = �గ�లల�; ఇందర = ��ష
� ్ ట�న�ా
� �; తత�ల� = సమ�హమ�;
�� కక్ఁగ�ిలజట���ర�ాం�ప�ంజంబ� - �� కక్ = పరవ�ంపగ; క�ిల = క�ిల (�ా��) రంగ���; జట� = జడల; ��ర =
చుట్ టల �కక; �ాం� = �ాం�; ప�ంజంబ�లన = సమ�హమ�ల��; ��శల� - ��శల� = ��క�క్ల; పర్��త���� -
పర్�� = ఉదయప�; ����
� = ��ల�గ�; వ��ంపఁదనులగన - వ��ంపన = �ంప���నగ; తను = శ��రమ�న; లగన =
ధ��ంపబ��న; త�ల�ి�ా��మగంధంబ�ల� - త�ల�ి�ా = త�ల�ి; ��మ = దండ �కక; గంధంబ�ల� =
సు�ాసనల�; గగ��ంత�ాళంబ�గప�్ప��నఁ - గగన = ఆ�ాశమ�; అంత�ాళంబ�న = ల�పలం��; కప�్ప��నఁ =
�ా్య�ించ;

1-86.1-ఆ. | వ�ె్ - వ�ె్చ = వ�ె్చన; �ంటనుం�� - �ంట = ఆ�ాశమ�; నుం�� = నుం��; �ాస�నందనుకడక�
- �ాస�నందను = �ాస� �కక {�ాస�నందనుడ� - �ాస� �కక ప�త�ర్డ, �ా్యసుడ}; కడ = దగగ్; క�న = క�;
44 �� తన �ెల�గ� ��గవతమ� – పర్థమ సక్ంధమ– ట�క – ట�ప్పణ�ల

మ�టల�డఁగడఁక��డ - మ�టల�డన = మ�ట�ల్డల�; గడఁక = ఉ�ేధ్శ్య; ��డన = ��;
� �ారగ�ఁ��ర�ఢనయ��ారదుం - భదర = ��మమ�; �మల = �ర్మలమ ���న; ���త � = ���త ;�
భదర్�మల���త్
�ారగ�ఁడ� = �ారంగత�డ�; ఆర�ఢ = పర్�ిదధ్��; నయ = ��ల�ౖన; ��ారదుండ� = ���వ్ంసుడ; ��రదుండ� =
��రదుడ�; క���న = గమ�ం�ెను; ��రదుండ� - ��రదుఁడ� = ��రదుడ�.

1-87-క. | క���న - క���న = చూ��ను; ��రదుఁడంతన - ��రదుఁడ� = ��రదుడ�; అంతన = అంతట;
�న���క�ల�సు - �నయ = �నయమ���; ఏక = క���న; �ల�సు = నడవ��క క���న�ా��; �గమ�భజన���్
- �గమ = ��దమ�లను; �భజన = �భ�ంచు; ���్ = �ద్యవల; జ���ల�ల్సు - జ�త = ప�ట�్ట; ఉల�ల్సు =
ఉల�ల్సమ గల�ా��; భవదుఃఖ��ాసున - భవ = సం�ారప�; దుఃఖ = దఃఖమ�లను; ��ాసున =
�రసక్��ం�న�ా�; గ�ర�మ����ాసున - గ�ర� = అ��కమ�గ; మనస = మనసు్; ��ాసున = �క�ిం�న�ా��;
�ా్యసు - �ా్యసు = �ా్యసు.

1-88-వ. | ఇట�ల - ఇట�ల = ఈ�ధమ��ా; �జ�శ�మంబ�నక� - �జ = తన; ఆశ�మంబ� = ఆశ�మమ�; క�న = క�;
వ�్చ - వ�్చ = వ�్చనట�; ��రదు��ఱ�ం�� - ��రదున = ��రదు�; ఎఱ�ం�� = గమ�ం�; ల�� - ల�� = ల��;
�ా్యసుండ = �ా్యసుడ; ���వత్ - ���వత్ = ������నమ�; క�మంబ�నంబ��ం�ననతండ� - క�మంబ�నన =
పర్�ారమ; ప��ం�నన = ప��ంచ�ా; అతండ� = అతడ�; ల�నగవ���గ�ె�� - ల�నగవ�న = ల�తనవ�వ; ఎగ�ె�� =
�లచు; �గంబ���డ - �గంబ� = మ�ఖమ�; ��డన = ��; �పం��ాతం�ర - �పం�క = �ణ; తం�ర = �గల�;
��్
ర - ��్
ర = ��ల���; �ట�చు�టల్�� - �ట�చున = �ట�చు; ఇట�
ల = ఈ�ధమ�గ; అ���న = ప���ను.

1-89-ఉ. | ��తవ� - ��తవ� = ��తవ�; ��రత������తవ� - ��రత = ��రతమ��; ��� = ��దమ�; ���తవ� =
సృ�ి్టం� �ా���; ��దప��రథ ్జ�త�జ�్ఞత - ��ద = ��దమ� లంద�; ప��రథ = �షయమ�ల నుం��; జ�త = ప�ట�్ట;
�జ�్ఞతవ = �జ�్ఞనమ కల�ా���; �ామమ�ఖ్య��ప�షటక్�జ�త - �ామ = �ామమ� {అ��షడవ్రగ్మ� - 1�ామమ�
2���ధమ� 3ల�భ 4�హ 5మద 6మ�త్సర్యమ�; మ�ఖ్ = �దలగ�; ��ప� = శత�ర; షటక = షటక్మ�న (6);

�జ�తవ� = జ�ం�న�ా���; బర్హ్మత తత్����ణ - బర్హ = బర్హ్మజ�్ఞ �కక; తతత ్ = సవ్��వమ�న;
���ణ ్తవ = �రణ ్�ం� �ాడవ�; �����తవ� - ��� = �గ�లల�; ��తవ� = ��యక�డవ�; ��త�ఁడ�వ� -
��త�ఁడవ� = ��ేం��్య�డవ
ర ; ఈవ� = �వ�; చ�ం� - చ�ం� = చ�ం� �� �; �ెలల ్� = తగ���; �ాతర����వ��న -
�ాతర� = ��ను�; ���వ��న = వల�; వగవఁ�ారణ��� - వగవన = దుఃఖ పడ�టక�; �ారణమ� = �ారణమ�; ఏ� =
ఏ�ట�; ప�ాశ�ాత్మజ - ప�ాశ�ాత్మజ = �ా్య� {ప�ాశ�ాత్మ�డ - ప�ాశర�� ప�త�ర్డ, �ా్యసుడ}.

1-90-వ. | అ�నఁబ��ాశర�్యం��టల్� - అ�నన = అ� ప���న; �ా�ాశర�్యండ = �ా్యసుడ {�ా�ాశర�్యడ -
ప�ాశర�� ప�త�ర్డ, �ా్యసుడ}; ఇట�
ల = ఈ�ధమ�గ; అ���న = ప���ను.
45 �� తన �ెల�గ� ��గవతమ� – పర్థమ సక్ంధమ– ట�క – ట�ప్పణ�ల

1-91-క. | ప�ట�్ట�వ�తనువ�నఁజ�పట� ్ట - ప�ట�్ట� = జ�్మం��; అ� = బర్హ్మ�; తనువ�నన = శ��రమ�
వలన; �ేపట�్ట� = �ీవ్క��ం��; ప��ాణప�ర�ష� - ప��ాణ = ప�రవ్మ� ��లల్ ప�రవ్�� ; ప�ర�ష� = వ్య�� -
భగవంత��; భజనమ� - భజనమ� = సం��రత్నమ; పదమ�ల = ��ర�లను; ��ట్ ట
� � - ��ట్ ట
� � = ��ట���;
��క�క్లందు� - ��క�క్ల = ��క�క్లన; త��� = �ా�ాంశమ�; మ�ట�్ట� - మ�ట�్ట� = ద��్శం��;
మ�పర్బ�ధమ� - మ� = ఉతత ్మ���; పర్బ�ధమ�న = జ�్ఞనమ�; మ������ - మ�� = మ�నులల�; ���� =
��ష�
� ఠ ్�.

1-92-వ. | అ��య�నుం�ాక - అ��య�నున = అం�ే; �ాక = �ాక�ం��; �వ� - �వ� = �వ�; సూర�్య�భం� -
సూర�్య = సూర�్య; భం��న = వల�; మ�ఁడ�ల�కమ�లంజ��ంత�వ� - మ�ఁడ� = మ�డ�; ల�కమ�లన =
� = వల�; అ�ల =
ల�కమ�లల�ను; చ��ంత�వ� = సంచ��ంత�వ�; �ాయ�వ�ప����న�ల - �ాయ�వ� = �ా�; ప���న
సమసత ; జనులల�న - జనుల = మ�నవ�ల మనసుల; ల�నన = ల�ను; ��లంగ�దువ� - ��లంగ�దువ� =
��లగ�చుందువ�; సరవ్�్ఞండవగ�టంజ� - సరవ్�్ఞండ = సరవ్ జ�్ఞనమ�ల� గల�ాడ; అగ�టన = అగ�ట; �ే�ి =
వలన.

1-93-క. | ���ఱుఁగ�ా� - �క� = �క�; ఎఱుఁగ�ా� = �ె�య�; ధర్మమ = ధర్మమ; ల�కమ�లను - ల�కమ�లను
= ల�కమ�లల�; ల�దు - ల�దు = ల�దు; బహ��ల���� - బహ� = అ��క �షయమ�ల�; �ల���� = ద��్శం�
�ాడవ�; �వ�న = �వ�; ����ఱఁత - �� = ��క� క���న; ��ఱఁతన = ల�పమ�; ��ట్ టదంతయ
� - ఎట�్ట� =
ఎట�వంట���; అ�� = అ��; అంతయ�న = అం��; ��క�న - ��క�న = ��క�; �వ��ంపవయ్ - �వ��ంపవయ్ =
�వరమ��ా�ెప�్పమ; ��రద - ��రద = ��రదు��; కర�ణన - కర�ణన = కర�ణ��.

1-94-వ. | అ�న - అ�న = అ� ప���న; ��రదుం��టల్�� - ��రదుండ� = ��రదుడ�; ఇట�ల = ఈ �ధమ�గ;
అ���న = �ె�్� పన.

1-95-ఉ. | అం�త���న - అం�తమ� = ప��ంప త��న�; ఐన = అ�నట�్; ధర్ - ధర్ = ధర్మమ�;
చయమంతయ�ఁజ��ి్ప�వందుల�న�ం�ంచుక�ా - చయమ� = సమ�హమ�; అంతయ�న = సమసత ్మ�న;
�ె�్ి ప� = �వ��ం���; అందున = �ా�; ల�నన = ల�; ఇం�ంచుక = ��ం�ెమ�ల� ��ం�ెమ�; �ా� = క�డ;
�ష�
ణ ్కథల�ర్పడఁజ�ప్ - �ష� ల ; �ెప్పవ = �ెప్పవ;
ణ = హ���కక; కథల� = కథల�; ఏర్పడ = �ేటపడ�నట�
ధర్మమ� - ధర్మమ� = ధర్మమ�లన; పర్పం�ం� - పర్పం�ం� = �వరణమ�ల�� �ె�ి్ప; ��చు్చ� -
��చు్చ� = ��చు్చ��ను�; గ�ణ���షమ�ల��న్నఁ�ా - గ�ణ = గ�ణమ�ల �కక; ���షమ�ల� = ��ష్ టతల;
ఎ�న్నఁ = �� గడ�ట�ే; �ాక = �ాక�ం��; �క�� - �క�న = �క�; ఈ = ఈ; ��ం�ెమ� - ��ం�ెమ� = ల�పమ� /
నూ్యన; వచు్చట�ల - వచు్చ = కల�గ�ట; ఎలల్ = సమసత ్మ; హ��ఁ���� - హ��న = ��హ���; ���� =
ఇ��ఛ్ప�రవ్కమ; ను�ంప���ర్యప��� - ను�ంప�న = సుత్�ంపక � �వ�ట�ే; ఆర్ = ఆర�్యల�; ప����
= ప��పబడ��ా��.
46 �� తన �ెల�గ� ��గవతమ� – పర్థమ సక్ంధమ– ట�క – ట�ప్పణ�ల

1-96-మ. | హ����మసుత్���య - హ�� = ��హ��; ��మ = ��మమ�లను; సుత్���య = సుత్�ంచ; �ావ్యమ -
�ావ్యమ = రచన; సువ�ాణ్ం�� - సువరణ = మం�రంగ�గల / బం�ార�; అం��జ = ��మర ప�వ�ల�; హం�ావ� -
హంస = హంసల; ఆవ� = పంక�త్ల�; సుర����ర్�త��� - సు = మం�; ర�� = పర్�ాశమ��; ��ర్�తమ =
��ల�గ�త�నన్�; ఐన = అ�నట�్; మ�నససరసూ్స���త - మ�నస = మ�నస; సరస = స��వరమ�; సూ్ప��త =
�ర�గ; ��ల�ం��ందు - ��ల�ం��ందు = పర్�ా�ంచున; ��హ����మసుత్�ల� - ��హ�� = ��హ���కక; ��మ =
��మమ�ల; సుత్ = సుత్�ంచు; ల�� = ల�నట�్; �ావ్యమ - �ావ్యమ = రచన; ����ర్�ాథ్�వ్తంబ - ��తర =
� ; అరథ = అరథ ్మ�ల; ఆ�వ్తంబ = క�డ���నన్�; అయ�్య = అ�నప్పట���; ��కర��� -
���షమ�గ ��ర్ంపబ�
��కర��� = �భకర���; య�ండద�గ్యదుర్మదనద��క్��లగ�ాత్ - ఉండదు = ఉండదు; అ�గ్ =
�గ్యమ��ా��; దుర్మ = దురగ్ంధప���త�
� ; అదత = భయంకర���న; �ా��ల = �షప�; గరత = గ�ంత; ఆకృ�న =
ర�పమ� గల��� వల�.

1-97-మ. | అపశబ్ దంబ�లఁగ���య� - అపశబ్ దంబ�ల = త�చ్చ��నమ�టల
� �; క���య�న =
క��ియ�నన్ప్పట�; హ��చ����ర్ల�పమ� - హ�� = ��హ��; చ��తర = ����త్మ�
ర ; ఆల�పమ�ల = పల�క�ల�;
సరవ్�ా - సరవ = సమసత ; �ాప = �ాపమ�లను; ప����్యగమ���య�ఁ�ావ� - ప����్యగమ� = ప���త్
������ వ�టను; �ేయ�న = �ేయ�ను; �ావ�న = అందువలన; హ��న - హ��న = హ���; ���ంచుచుంబ�డ�చున -
���ంచుచున = ��్యనమ� �ేయ�చ; �ాడ�చున = (�లల�) �ానమ� �ేయ�చు; జపమ�ల ��య�చు - జపమ�ల =
జ�ాల�; �ేయ�చున = �ేయ�చు; �నులన - �నులన = �ెవ�ల��ా; �నుచున�ా�ంతంబ����త ్ంచుచుందపసు
� -
�నుచున = �నుచు; అ�ా�ంతంబ� = ఎడ�ెగక�ండగ; ���త ్ంచుచు
� = ���త ్ంచుచ
� ; తపసుల = ��పసుల�; �ాధుల� -
�ాధుల� = మం��ార�; ధను్యల�దుర�గ� - ధను్యల = �ారథ ్క�ల; ఔదుర� = ఔ��ర�; క�� = క��; తతత ్�జ -
తతత ్�జ = తతత ్�జ�్ఞన గల�ా��; �ం�ంప�మ� = ఆల��ంచు ��నుమ�.

� ఠ ్�; �రగ్తకర్మంబ - �రగ్ = �డ�న; కర్మంబ = కర్మకల�; ఐ
1-98-వ. | మ��ం��ర - మ��ం��ర = మ�నులల� ��ష�
= అ�్; �ర��ా��కంబ�ౖన - �ర��ా��కంబ� = ఉ�ా�� ల����; ఐన = అ�నట�్; జ�్ఞనంబ - జ�్ఞనంబ = ఙ�్ఞనమ;
హ��భ��త్ల�క�న - హ�� = హ��; భ��త = భ��త; ల�క�నన = ల�క�� �న��; ���షంబ�గ - ���షంబ�గ = పర్�ే్యకమ;
���తంబ��ాదు - ���తంబ� = పర్�ా�ంచున�; �ాదు = �ాదు; ఫలంబ���రక - ఫలంబ�న = ఫ�తమ�ను; ��రక =
ఆ�ంచక; కర్మం�శవ్ర�న - కర్మంబ = కర్మమ; ఈశవ్ర = హ��; క�న = ��; సమర్పణంబ���యక�నన్న -
సమర్పణంబ = సమ��్పంచు; �ేయక = �ేయక; ఉనన్ = �� �న��; అ�� = అ��; పర్శసత్ంబ - పర్శసత్ం =
మం���; ఐ = అ�్; య�ండదు - ఉండదు = ఉండదు; భ��త్��నంబ�ల� - భ��త = భ��త; ��నంబ�ల� = ల���;
అ�న = అ�నట�్; జ�్ఞన�ా��కర్మ��శలంబ� - జ�్ఞ = ఙ�్ఞనమ�ల�; �ా�� = �ాక�క్ల�; కర్ = కర్మల�;
��శలంబ�ల� = ��ర్ప��తనమ; �రరథ ్ంబ�ల��ావ� - �రరథ ్ంబ�ల = పర్�జనమ ల����; �ావ�న = అందువలన;
మ�ను��వ�ండవ� - మ� = ��ప్పతనమ; అను��వ�ండవ� = అను ��వమ� �� ం��న�ాడవ� ;
య��రథ ్దర్శనుండ - య��రథ = సత్యమ�న; దర్శనుండవ = ద��్శంచు�ాడవ; సకల��గంతధవళ���త ్
� - సకల =
47 �� తన �ెల�గ� ��గవతమ� – పర్థమ సక్ంధమ– ట�క – ట�ప్పణ�ల

సమసత ; ��క = ��క�క్; అంత = అంతట; ధవళ = ��ర�సత ు్న, �ెలల్; ���త ్
� = ���త � గల�ాడవ�; సత్యరత�ండవ -
� ; వర్త�ండవ� =
సత్ = సత్యమ�నంద; రత�ండవ� = ఆస��త గల�ాడవ�; ధృతవర్త�ండవ�నగ - ధృత = ధృఢ��న
వర్తమ�గ �ాడవ�ను; అగ� = అ�నట�్; �వ� - �వ� = �వ�; ��లబంధ�చనంబ� - ��ల = సమసత ; బంధ =
బంధమ�ల; �చనంబ� = �మ���త; ��ఱక� - ��ఱక�న = ��సమ�; �ాసు�ేవ�� - �ాసు�ేవ�� = భగవంత��
{�ాసు�ేవ�డ� - ఆత్మల� వ�ిం�ే �ేవ�డ }; �ల����షంబ�ల� - �ల� = �లల�కక; ���షంబ�ల� = ���షమ�ల�;
భ��త్�� - భ��త = భ��త; ��డన = ��; వ��ణ్ంప�మ - వ��ణ్ంప�మ = వ��ణ్ంప�మ; హ�� = హ���కక; వరణ ్నంబ���య -
వరణ ్నంబ = వరణ ్నమ; �ేయక = �ేయక�ం��; పర్�ా�ాంతరంబ�నన�ాథ్ంతరంబ� - పర్�ా = �ధమ�లల� /
���నమ�లల�; అంతరంబ�నన = బ�ధమ�ల��ను; అరథ = అరథ ్మ�లల; అంతరంబ�ల� = బ�ధమ�లను; ���ం� -
���ం� = ద��్శం; త��వ్వ��కృతర� - తత = �ాట�; �వ�� = �వకష్ల; కృత = �ే�న
ి ; ర�ప = ర�పమ�ల�ను;
��మంబ�లంజ��ి - ��మంబ�లన = ��మమ�ల�ను; �ే�ి = వలన; పృథగ్ దర్శనుం�ైన� - పృథక = ��క�క
ౖ / మరలమరల; దర్శనుండ = దృ�ి్టకల�ాడ / చూచు�ాడ�; ఐన = అ�నట�్; �ా� = �ా��కక;
�ధమ�ల�న
మ� - మ� = బ���ధ; ��ను�ా��ేతం��్ప్పంబ
ర � (సు��); �ా� = �ా��చుట; �ేతన = �ేత;
- ��ను = పర్చండ�
�ర్ప్పంబ = �ర్ప్పబడ�; తప్పంజన - తప్ప = త�ి్ప� �; చను = ��ళ�్; ��వచందంబ�న - ��వ = పడవ;
చందంబ�న = వల�; ��లవ���ర��రదు - ��లవ� = ��వ�ను; ��ర = �ేర�ట; ��రదు = ��రవ్ద; �ామ్యకర్మంబ�లం -
�ామ్ = ఫ�తమ�ను ఆ�ం� �ేయ�; కర్మంబ�ల = కర్మల; అందున = ల�; �ాగంబ�గల - �ాగంబ� = ఆస��త; కల =
క���నట�్; �ార్కృతజనులక - �ార్కృ = అజ�్ఞ / �ామర; జనుల� = జనమ�ల�; క�న = క�; �య�ం�న -
�య�ం�న = ���ం�న; ధర్మంబ�ల����ి - ధర్మంబ�ల = ధర్మమ�ల; �ె�్ి = �ె�్ి ; �ాసక�ండవగ� -
�ాసక�ండవ� = �ా�ిం�న�ాడవ�; అగ� = అ�నట�్; �వ� - �వ� = �వ�; వగచుట - వగచుట = బ�ధపడ�ట;
తగద�� - తగదు = తగదు; అ�� = అ��; ��ట్ �టల� - ఎట�్ట = ఏ�ధమ��ా; అ�నన = అ�న��; �ారల���� -
�ారల� = �ార�; అ���� = అ�ే; ధర్మంబ - ధర్మంబ = ధర్మమ; అ� = అను���; �గ��ి్సతంబ�లగ -
�గ��ి్సతంబ�ల = అసహ్యమ�ల; అగ� = అ�నట�్; �ామ్యకర్మంబ�ల���య�చుఁదతత్�జ�్ఞ - �ామ్ =
ఫ�తమ�ను ఆ�ం� �ేయ� ; కర్మంబ�ల = కర్మల; �ేయ�చున = �ేయ�చు; తతత ్�జ�్ఞనం = తతత ్�జ�్ఞనమ�;
మఱత�ర��ావ�న - మఱత�ర� = మర� �� వ�దుర�; �ావ�న = అందువలన; బ���ధ ్�హంబ - బ���ధ్ = బ���్దల;
�హంబ�న = �హమ�; జ��ంపక - జ��ంపక = ప�ట్ టక�ండ; తతవ్�్ఞండ� - తతత ్ = తతత ్�మ �కక;
అ�్ఞండవ = జ�్ఞనమ కల�ాడవ�; ఐ = అ�్; వ్య� - వ్య� = దుఃఖమ� �కక; ��గంబ���య�మ� -
��గంబ� = ఎడబ�ట�ను; �ేయ�మ� = �ేయ�మ�; అ� = అ� ప���; మఱ�య��టల్�� - మఱ�య�న = ఇం�ా;
ఇట�
ల = ఈ �ధమ�గ; అ���న = �ె�్� పన.

1-99-చ. | ఎఱ�ఁ��డ��ాఁడ� - ఎఱ�ఁ��డ� = ఎర�క; �ాఁడ� = కల�ాఁడ�; కర్మచయ��లల్ - కర్ = కర్మమ�;
చయమ� = సమ�హమ�; ఎలల్న = సమసత ్మ�న; మ�� - మ�� = మ����ి; హ��సవ్ర�పమ� - హ�� =
హ���కక; సవ్ర�పమ� = సవ్ర�పమ�న; ��ఱయ��ఱ�ం�� - ��ఱయన = �ండ�గ; ఎఱ�ం�� = �ె��ి���;
యవవ్ల - ఆ = ���; వలన = మ�లమ�న; ��ర�ప��ప� - ��ర�ప� = ��ర�్; చూప� = చూప�ను; గ�ణ�నురక�త్ఁ�ె
48 �� తన �ెల�గ� ��గవతమ� – పర్థమ సక్ంధమ– ట�క – ట�ప్పణ�ల

- గ�ణ = గ�ణమ�లందు; అనురక�త్ఁడ = ఆస��త క���న�ాడ�; ఐ = అ�్; �ెఱక�వ - �ెఱక�వ = ���కమ�; ల�క -
ల�క = ల�క�ం��; క��మ్మర�చ - క��మ్మర�చు = �ర�గ�చు; �ేహధ��ద్య�మ�నయ�క�త్ఁ� - �ేహ = �ేహమ�ను;
ధన = ధనమ�ను; ఆ�� = �దలగ�; అ�మ�న = అ�మ�నమ�; య�క�త్ఁడ = క���న�ాడ�; ఐ = అ�నట�్;
��ఱుఁగ��ా���ం�ె�య�శవ్ర�లల�ఱుం - ఎఱుఁగ� = �ె�య�; �ా� = �ా�; ��న = ��; �ె�యన =
ల ; ఈశవ్ = ఈశవ్ర�; �లల� = �లల�; ఎఱుంగ = �ె�య; �ెప్ప� - �ెప్ప� = �ెప�్పమ.
�ె�య�నట�

1-100-చ. | తనక�లధర్మమ� - తన = తన�కక; క�ల = క�లప�; ధర్మమ� = ధర్మమ�న; ���� - ���� =
������ట్ �; ��నవ��ౖ�� - ��నవ��ౖ�� = హ�� {��నవ�ల శత�ర్వ�- హ�� }; ప��ర�ందమ�ల - పద = �ాదమ�ల��;
అర�ందమ�ల = పద్మమ�లన; ప�ప�� - ప�ప�� = ప�గట�్టక; ��వ���ి - ��వ = భ��త; �ే�ి = �ే�ి;
ప���ాకమ���ందక - ప���ాకమ�న = �ి�్ �ద; �� ందకన = �� ందక�ండగ; ��వవ్ఁ�ే�ఁజ�్ - ఎవవ్ఁ�ే� =
ౖ �; చ�్చ = చ��� �న; మఱు��న��ౖనన�� - మఱు = తర��ా�; ��నన = జన్మల; ఐనన = అ�నను;
ఎవ�ె�
అ�� = అ��; �ి�్వ�
�ధ �ంచుఁద�� - �ి�ధ � = �ి�ధ �; వ��ంచున = �� ందును; త��య = అత�;
��వఁబ��ినఁగ�లధర్మ��రవమ - ��వన = భ��త్; �ా�ినన = ����న; క�ల = క�లమ�; ధర్ = ధర్మమ; ��రవమ� =
��రవమ�(ల��); �ి�్వ�
�ధ �ంచు� - �ి�ధ � = �ి�ధ �; వ��ంచు�� = �� ందు��; ���న - ఎ�న = ఎ�న; ��నులన -
��నులన = జన్మల��
� �.

1-101-వ. | అ���ావ�న��ఱుకగల�ాఁడ� - అ�� = అందు; �ావ�నన = వలన; ఎఱుక = �ె����; కల�ాఁడ� =
ఉనన్�ాడ; హ����వక�ంబర్యతన్ంబ���యందగ��ాలక�మంబ - హ�� = హ��; ��వ = భ��త; క�న = ��; పర్యతన్ం
= పర్యతన్; �ేయన = �ేయ�ట; తగ�న = తగ�ను; �ాలక�మంబ�న = �ాలక�మమ�ల�; సుఖదుఃఖంబ�ల� - సుఖ
= సుఖమ�ను; దుఃఖమ�ల� = దుఃఖమ�ను; �ార్పత్ంబ�ల�న - �ార్పత్ంబ� = �ార్పత్మ�; అ�నను =
అ�నప్పట���; హ����వ - హ�� = హ���కక; ��వ = భ��త; �డ�వందగదు - �డ�వన = �డ�చుట; తగదు =
త��న���ాదు; ��నంజ��ి - ��నన = ���; �ే�ి = వలన; య�రథ ్�ంబ� - ఊరథ ్�ంబ�న = ��ల
ౖ �కమ�లందు;
బర్హ్మపర్యంతంబ��� - బర్హ = బర్హ్మ; పర్యంతంబ� = వరక�ను; ���ంద = ���ంద;
�ాథ్వరపర్యంతంబ�ఁ��ర�గ�చు - �ాథ్వ = �ెత
ౖ న్యమ ల�� �ాథ్వరమ�; పర్యంతంబ� = వరక�ను; �ర�గ�చునన
ౖ ే; �� ందన =
= చ��ంచుచునన; �వ�లక���య్య����ంద�ాదట� - �వ�ల� = �ార్ణ�ల; క�న = క�ను; ఎయ్య� = ఏ�ె�
�� ందుటక�; �ాదు = �ా�ో / కష్ ట�ాధ్; అట�్ = అట�వంట�; ��ల� - ��ల� = �భమ�ల�; �ి��ధ్ంచు��ఱక -
�ి�ధ �్ంచ = కల�గ�ట; ��ఱక�న = ��సమ�; హ����వ��యవలయ� - హ�� = హ���కక; ��వన = భ��త; ��యవలయ�
= �ేయవలయ�ను; హ����వక�ండగ��ాఁడ� - హ�� = హ���కక; ��వక�ండ� = భక�త్డ; అగ� = అ�నట�్; �ాఁడ� =
�ాడ�; జననంబ���ం��య�నను్య - జననంబ�న = జన్మన; ఒం��య�న = �� ం��నప్పట���; అను్య = ఇతర�ల;
���య - ���యన = వల�; సం�ారంబ�నం�కక్ండ - సం�ారంబ�నన = సం�ారమ�ల�; �కక్ండ = �క�క్��నడ;
క�మ్మ - క�మ్మఱ = �����; హ��చరణస్మరణంబ�ఁజ�య�చ - హ�� = హ���కక; చరణ = �ాదమ�ల;
స్మరణంబ� = సంస్మరణమ; �ేయ�చున = �ేయ�చు; భ��త్రసవ�కృత�ండ - భ��త = భ��త; రస = రసమ�నక�;
49 �� తన �ెల�గ� ��గవతమ� – పర్థమ సక్ంధమ– ట�క – ట�ప్పణ�ల

వ�కృత�ండ� = పరవ�డ� / ల�ం��� �ాడ� ; అ� = అ�్; �డ�వ�చ్చ��ంపఁడ - �డ�వన = �డ�చుటక�;
ఇచ్చ��ంపఁడ = ఇష్ టపడడ; మఱ�య�ను - మఱ�య�ను = ఇంకనూ.

1-102-�ీ. | �ష� ణ ్ండ = ��హ��; �శవ్ంబ - �శవ్ంబ = �శవ్మ; �ష�
ణ ్ండ - �ష� ణ ్ = హ��; కంట�ను
ణ ్�కంట�న - �ష�
= కంట�; ��ఱ��య�ను - ��ఱు = ���న
� ��; ఏ�య�ను = ఏ�క���; ల�దు - ల�దు = ల�దు; �శవ్మ�నక -
�శవ్మ = �శవ్మ; క�న = క�; భవవృ��ధ ్లయమ�ల - భవ = సృ�ి్; వృ��ధ = �ిథ్; లయమ�ల� = లయమ�ల�; ఆ =
ఆ; పర����ేనగ� - పర��� = పరమ��న
� ఈ�� / భగవంత�� ; �ేన = �ేత��; అగ�న = అగ�ను;
���ఱుంగ�దు�ా�ె - �వ� = �వ�; ఎఱుంగ�దు = �ె�య�దువ�; �ా�ె = క��; �మ�ఖమ�న��ఱ�ఁ��ంపబడ్ డ� - � =
� �వ్�ా�; ఎఱ�ఁ��ంపబడ్ డ� = �ెప్పబ��న�; ��క�ేశమ�న� - ��క�ేశమ�నన = అంశమ�గ;
�; మ�ఖమ�నన = ��ట�
ఈ = ఈ; భ�వనభదర్మ�న� - భ�వన = ల�కమ�ల; భదర్మ� = ��మమ�; ��� = ��రక�; ప�ట�్టనట� = అవత��ం�నట�్;
హ��క��జ�త�ండవ� - హ�� = హ���కక; కళ = అంశ��; జ�త�ండవ� = జ�్మం�న�ాడవ; అ� = అ�;
�����ంప�మ� = �ె��ి��నుమ�; రమణ�� - రమణ = �ీర్; ��న = ��; హ��ప�ాక�మమ�ల�లల - హ�� = హ���కక;
ప�ాక�మమ�ల� = �ామరథ ్�మ�ల; ఎలల్ = సమసత ్మ;

1-102.1-ఆ. | �ను���య��వ� - �ను���య�మ� = ���త ్ంప�మ
� ; ఈవ� = �వ�; ����య�ఁజదువ�ను -
����య�న = ��తమ�ను; చదువ�ను = ��త ్ �తమ�న; ��నమత�లనయమ�ఁదపమ� - ��నమ� = ��నమ�ను;
అత�ల = ���క్; నయమ�న = ��య�; దపమ�న = తపసు్; ధృ�య�ఁగ����లల - ధృ�య�న = �ైర్యమ�న;
క�� = సంపద; ��న = క�; ఎలల్ = సమసత ్మ�నక; ఫలమ��ా�ె - ఫలమ� = ఫ�తమ�; �ా�ె = �ా��;
ప�ణ్య��ల్క�ఁగమల��భ�ఁబ�గడఁగ���� - ప�ణ్య��ల్క = భగవంత�� {ప�ణ్య��ల్క� - ప�ణ�్యత�్మల ���త ్ంపబడ
� ��ాడ,

ణ ్వ}; కమల��భ�న = భగవంత�� {కమల ��భ�డ� - కమలమ� ���యందు కల�ాడ� }; �� గడన = ���త ్ంచు
�ష� � ;
క������ = (�ేయ) క����ే / జ���న
� ��;

1-103-వ. | మ���్ - మ� = ��ప్; ఆ��్ = ఆత్ కల�ా��; ��ను - ��ను = ��ను; ప�రవ్కల్పంబ�నం�ొ �ల్ -
ప�రవ = ఇంతక� మ�ందట�; కల్పంబ�న = కల్పమ�ల; ���ల్ఁట = ప�రవ; జన్మంబ� - జన్మంబ�న = జన్మల;
��ద�ాదుల�ంట����ి��ంబ�ట�్ - ��ద = ��దమ�; �ాదుల = చదువ� �ా��; ఇంట� = ఇంట�ల�; ���ి = ���ి; ��న = ��;
ప�ట�్ = జ�్మం; �ినన్��ఁడ - �ినన్��ఁడ = �నన్తనమ�; �ారల�ేఁబంపంబ�� - �ారల = �ా��; �ేన = �ేత;
పంపంబ�� = పంపబ��; �కక - ఒకక = ఒక; �ాన�ాలంబ�నఁజ�త��ా్మస్యంబ�న��కసథ్ల��ాసంబ� -
�ాన�ాలంబ�నన = �ా���ాలమందు; ��త��ా్మస్యంబ� = ��త��ా్మస్య��క {��త��ా్మస్య - �గ�ల�
వ�ా్ష�ాలమ 4 ��లల� ఒ�� పర్�ేశమ�న ఉండ� �� }; ఏక = ఒ��; సథ ్ = సథ ్లమ�ల; ��ాసంబ�న = ��ాసమ�; ��య =

�ేయ�టక�; �శ్చ�ంచ - �శ్చ�ంచ = �శ్చ�ంచు��న; ���జనులక�ంబ��చర్య��య�చ - ��� =
�గ�ల; జనుల� = సమ�హమ�; క�న = క�; ప��చర్ = ��వ; ��య�చున = �ేయ�చు.
50 �� తన �ెల�గ� ��గవతమ� – పర్థమ సక్ంధమ– ట�క – ట�ప్పణ�ల

1-104-క. | ఓట�����లల్ప�్పడ బ�టవమ�నఁబనుల����ి - ఓట� = భయభక�త్; ��న = ��; ఎలల్ప�్పడ =
ఎప్పడ; �ాటవమ�నన = �ామరథ ్�మ��; పనుల� = పనుల�; �ే�ి = �ే�ి; బ�ల�ర���� - బ�ల�ర = �ిలల్; ��న =
��; ఏ = ఏ; య�టలక�ఁబ� క - ఆటల� = ఆటల�; క�న = క�; �� క = ��ళ్ళ; �క - ఒక = ఒక; జంజ�టంబ�ను -
జంజ�టంబ�ను = బంధమ�ను / తగ�లమ�ను; ల�క - ల�క = ల�క�ం��; భ��త - భ��త = భ��త; సల�ప�దుననఘ� -
సల�ప�దునన = �ేయ�చుంట��; అనఘ� = �ాపమ�ల� ల���ా��.

1-105-క. | మంగళమనుచును - మంగళమ� = �భమ�; అనుచును = అంట�; �ారల = �ా��; ��ం��� - ఎం��� =
ఎం���; భ��ంత� - భ��ంత� = ���దను; �ాన��ండక���డన - �ాన = �ాన; క�న = క�; ఎండ = ఎండ; క�న = క�;
ఓడన = జంకను; మ�ంగల - మ�ంగల = ఎదుట; �లత�ను - �లత�ను = ���ెదను; �య�� = �యమమ���;
��ంగ����యఁజనుదునుర����కమ���డన - ��ంగ� = �ె��ల���ా�; ���యన = వల�; చనుదున = చ��ం�ెదను; ఉర�
= ���క్; ���కమ� = ���కమ�; ��డన = ��.

1-106-వ. | ఇట�ల్న - ఇట�ల = ఈ�ధమ�గ; ఏను = ��ను; వ�ా్ష�ా - వ�ా్ష�ా = �ా���ాలమ�; శర��క్లంబ�ల -
శర��క్లంబ�ల = శర��క్లమ�ల; ���ం�� - ���ం��న = ���ం���; �ార�ను - �ార�ను = �ార�క�డ;
ి � = చూ�ి��; అంత = అంతట;
��యందుఁగృప���ిరంత - ��యందున = ��యందు; కృప = దయ; ����

1-107-�ా. | �ారల - �ారల = �ార�; కృష�ణ్చ��తర్మ - కృష�ణ = కృష�ణ్; చ��త్మ�
ర = చ��తమ�ల�; చదువఁ�ా -
చదువఁ�ా = చదువ�చుండగ; వ��ణ్ంపఁ�ాఁబ�డఁ�ా���ావంబ - వ��ణ్ంపఁ�ా = వ��ణ్సుత్ం; �ాడఁ�ాన =
�ాడ�త�ండగ; ఆ = ఆ; �ావంబ� = శబ్ దమ / �ాగమ�; సు��రసపర్�మ�� - సు�� = అమృతప�; రస = ర����;
పర్�మమ = �ాట���; ఐ = అ�్; య�ా�ంతమ�న - అ�ా�ంతమ�న = ఎడ�ెగక; �నులం�ో రంబ�ౖ - �నులన =
�ెవ�లల�; �ో రంబ� = పండబ�ర�చునన్�; ఐ = ఐ; ప��ప�రణ ్�� - ప��ప�రణ ్�� = �ం���� వ; మ�� - మ�� =
మనసున; సం���ిం� - సం���ిం� = సం���ిం�; ��నంతటంబ�ర్రం�ం� - ��ను = ��ను; అంతటన =
అప�్పట�నుం�; �ార్రం�ం�� = సంక�్పం��; �ష�
ణ ్��వ��తర�ార్రంభదూర�ండ� - �ష�
ణ = హ���కక; ��వ =
భ��త; ��న = ��; ఇతర = ఇతర��న
� ; �ార్రం = సంకల�్పల�; దూర�ండను = దూర��న
� �ా��; ఐ = అ�్.

1-108-వ. | ఇట�ల - ఇట�ల = ఈ�ధమ�గ; హ�����ార�ంజ��ి - హ�� = హ���కక; ���ా = భ��త్యంద; ర�న =
ఆస��త; �ే�ి = వలన; పర్పం���త�ండ�� - పర్పం = పర్కృ��; అ�త�ండన = అ�త��న
� �ా���; ఐ = అ�్;
బర్హ్మర�పక�ండన - బర్హ = పరబర్హ్మ�; ర�పక�ండన = ర�పమ����్చన�ాడన; అ�న =
అ�నట�్; ��యందు - �� = ��; అందున = అంద�; సూ
థ ్లసూకష్్మ - సూ
థ ్ = సూ
థ ్లమ; సూకష్్మ =
సూకష్్; అ�న = అ�నట�్; �� - ఈ = ఈ; శ��రంబ� - శ��రంబ�న = శ��రమ�; �జ = తన;
మ�య�క�్పతంబ - మ�య� = మ�య�ే; క�్పతంబ = క�్పంపబ��న�; అ� = అ�; ��ఱ�ం��� - ఎఱ�ం���న =
�ె��ి��ంట��; యమ్మ�త�్మల - ఆ = ఆ; మ� = ��ప్; ఆత�్మల = ఆత్మగల�ార; అగ� = అ�నట�్;
���జనుల - ��� = �గ�ల; జనుల = సమ�హమ�; మ�లంబ�న - మ�లంబ�నన = వలన; రజసత ్�గ� -
51 �� తన �ెల�గ� ��గవతమ� – పర్థమ సక్ంధమ– ట�క – ట�ప్పణ�ల

రజస = రజ�గ�ణమ�; త�గ�ణ = త�గ�ణమ�ల; ప�����ణ� - ప�����ణ� = ప��హ�ం� చున��; య�న - అ�న =
అ�నట�్; భ��త - భ��త = భ��త; సంభ�ం�ెనంతఁజ�త��ా్మస్యం - సంభ�ం�ెన = క���న��; అంతన = అంతల�;
��త��ా్మస్యంబ = (�ా��) ��త��ా్మస ��క; �ం��నన�్య��జనుల - �ం��నన = ప���త్�ా�; ఆ = ఆ; ��� =
�గ�ల; జనుల� = సమ�హమ�; య�తర్��య��ారల�ౖ���వ్ధంబ - య�తర = య�తర {య�తర - �గ�ల
�యమమ�ను అనుస��ం� ఏకసథ ్లమ�న ఉండ�ాదు కనుక �ార� �ేయ� పర్య�ణమ�. }; �ేయ��ారల� = �ేయ��ార�;

ఐ�� = అ���ర�; ఈ = ఈ; �ధంబ�నన = �ధమ�గ;

1-109-మ. | అప��రంబ�ల� - అప��రంబ�ల� = తప�్పల / �� ర�ాట�ల; ల�క - ల�క = ల�క�ండ;
�త్యప��చ�ా్యభ��త్య� క�త్ం - �త్ = �త్యమ; ప��చ�ా్ = ఉప��రమ�ల�; భ��త = భ��త; ఉక�త్ండన =
క���న�ాడను; ఐ = అ�్; చపలతవ్ంబ�న - చపలతవ్ంబ�న = చపలతను; మ�� - మ�� = మ�����ి;
��ఁ��ల�వఁ�ా - ��న = ��ను; ��ల�వఁ�ా = ఆ�ా��ంచ�ా; సం�ీర్త�ల� - సం�ీ్
ర త�ల = సం���ిం�న�ార�; ఐ = అ�్;
�ార� - �ార� = �ార�; �షక్పటతవ్ంబ - �షక్పటతవ్ంబ� = కపటతవ్మ ల�క�ండగను;
��నవత్సలత��ఁ�ార�ణ్యసంయ�క�త్ - ��న = ��నుల ��డ చూ���� ; వత్సల = �ాత్సల్య; ��న = ��; �ార�ణ్ =
దయ; సంయ�క�త్ల = �� క���న�ార�; ఐ = అ�్; య�ప�ే�ం��� - ఉప�ే�ం��� = ఉప�ే�ం���;
��క��శవ్రరహ� �్య��ర�జ�్ఞన - ��క�న = ��క�; ఈశవ్ = హ���కక; రహస్ = రహస్య���; ఉ��ర =
చకక్ట; �జ�్ఞనమ� = �జ�్ఞనమ�న.

1-110-వ. | ఏనును - ఏనును = ��నును; �ా��య�ప�ేశంబ�న - �ా�� = �ా��; ఉప�ేశంబ�నన = ఉప�ేశమ�వలన;
�ాసు�ేవ�� - �ాసు�ేవ�� = భగవంత�� {�ాసు�ేవ�డ� - ఆత్మల�వ�ిం�ే �ేవ�డ };

మ�య�ను��వంబ�ఁ�ె��ి��శవ్ర��యంద - మ�య = మ�య; అను = అ��; ��వమ�న = ��వమ�ను;
�ె��ి�న = �ె��ి��ంట��; ఈశవ్ర� = భగవంత��; అందున = ఎడ; సమ��్పతంబ� - సమ��్పతంబ =
సమ��్పంపబ��న�; అ�న = అ�నట�్; కర్మంబ���పతర్యం - కర్మంబ = కర్మమ; ��ప = ��పమ�ల�
{��పతర్యమ�ల - ఆ��్య�్మక, ఆ�����కమ�, ఆ���ై�కమ�.}; తర్యంబ = మ�డ�; మ�నుప��షధంబగ��� -
మ�నుపన = మ�ను్పటక; ఔషధంబ� = ఔధమ� / మందు; అగ�న = అగ�ను; ఏ = ఏ; దర్వ్యంబ�వలన - దర్వ్యం
= ప��రథ ్మ; వలనన = వలన; ఏ = ఏ; ��గంబ� - ��గంబ� = ��గమ�; జ��ం�ె�� - జ��ం�ెన = ప�ట�్టన� ; ఆ =
ఆ; దర్వ్యం - దర్వ్యం = ప��రథ ్మ�నక; ఆ = ఆ; ��గంబ� - ��గంబ�న = ��గమ�ను; మ�నుప��రదు - మ�నుపన
= మ�ను్; ��రదు = ��ర�్పల�ద; దర్�ా్యంతరంబ�ల�ేత�� - దర్వ = ప��రథ ్మ�కంట; అంతరంబ�ల = ఇతర��న

�ాట�; �ేతన = �ేత; ఐన = అ�నట�్; ���త్ - ���త్ = ��ౖద్యమ; మ�నుప��ప� - మ�నుపన = మ�ప�నట�
ల ; ఓప� =
�ేయగలదు; ఇ�వ్ధంబ�నఁగర్మంబ� - ఈ = ఈ; �ధంబ�నన = �ధమ�గ��; కర్మంబ�ల = కర్మమ�ల;
సం�ార��త�కంబ�లయ�్య�శవ్�ా��్పతంబ� - సం�ార = సం�ారమ�నక�; ��త�కంబ�ల� = �ారణమ�ల�;
అయ�్య = అ�నప్పట���; ఈశవ్ = భగవంత����; అ��్పతంబ�ల = సమ��్పంపబ��న; ఐ = అ�్; ��మ� -
��మ� = తమను; తమ�్మఁజ�ఱుప���న���ియ�ండ��శవ్ర��యందుఁజ�యంబ - తమ�్మ = తమ��;
52 �� తన �ెల�గ� ��గవతమ� – పర్థమ సక్ంధమ– ట�క – ట�ప్పణ�ల

ి �న; ఓ�ి = శ��త క���; ఉండ�న = ఉండ�ను; ఈశవ్ర� = భగవంత��; అందున = ఎడ;
�ెఱుప���నన = న�ంప�ే��
�ేయంబడ� = �ేయబడ�; కర్మంబ - కర్మంబ = కర్మమమ; �జ�్ఞన��త�కంబ� - �జ�్ఞ = �జ�్ఞనమ�నక;
��త�కంబ� = �ారణమ�; ఐ = అ�్; ��శవ్రసం��షణంబ�న - ఈశవ్ = భగవంత����; సం��షణంబ�ను =
సం��షమ�ను; భ��త్�గంబ�నుంబ�ట�్టంచు�శవ్ర�కష్ - భ��త = భ��త; �గంబ�నున = �గమ�ను; ప�ట�్టంచు
= ప�ట�్టంచున; ఈశవ్ = భగవదభ్�� వలన; �కష = �� ం��న ��ర�్; �ే�ి = వలన; కర్మంబ�ల���య��ారల -
కర్మంబ�ల = కర్మమ�ల; �ేయ� = �ేయ�; �ారల� = �ార�; కృషణ ్గ�ణ��మవరణ - కృషణ = కృష�
ణ ్ / భగవంత��;
గ�ణ = గ�ణమ�ల�; ��మ = ��మమ�లను; వరణ ్ = ���త ్ంచుటల
� ; స్మరణంబ�ల���య�దుర - స్మరణంబ�ల =
జ�ించుటల�; �ేయ�దుర� = �ేయ�దుర�; పర్ణవప�రవ్కంబ�ల� - పర్ణ = ఓం�ారమ�; ప�రవ్కంబ�ల��ా =
మ�ందునన్ట�్ట�; �ాసు�ేవపర్దు్యమన్సంకర్షణ��ర�దధ్మ���త్�� - �ాసు�ేవ = �ాసు�ేవ; పర్దు్య =
పర్దు్య; సంకర్ష = సంకర్ష; అ�ర�దధ = అ�ర�దధ ; మ���త = సవ్ర�పమ�; ��మంబ�ల� = ��మమ�ల�;
��ల�గ� - ��ల�గ�న = ��ల�గ�ను; భ��త్ంబ�� - భ��త్ = భ��త్�; ప��� = ప���; నమ�ాక్రంబ���� -
నమ�ాక్రంబ� = నమ�ాక్రమ; �ే�ి = �ే�ి; మంతర్మ��త్
� - మంతర = మంతర; మ���త్య = సవ్ర�ప�డ�న;
మ���త్�ను్యండ�న - మ���త = ఆ�ారమ�; �ను్యండ�న = ల���ాడ�ను; అ�న = అ�నట�్;
యజ్ ఞప�ర�ష�ంబ��ంచ - యజ్ ఞప�ర�ష� = యఙ్ ఞప�ర�ష�; ప��ంచు = ప��ంచుచుం�ె��; ప�ర�ష�ండ� -
ప�ర�ష�ండ� = మ�నవ�డ�; సమ్యగ్దర్శనుం - సమ్య = చకక్�; దర్శనుండ = ద��్శం�న�ాడ,
�ె��ి��నన్�ాడ; అగ� = అగ�ను.

1-111-క. | ఏన�వ్ధమ�నఁజ�యఁగ- ఏను = ��ను; ఆ = ఆ; �ధమ�నన = పర్�ారమ��; �ేయఁగన = �ేయ�ా;
��నవక�ల��ౖ�� - ��నవక�ల��ౖ�� = భగవంత�డ� {��నవక�ల����� - ��నవ�లంద���� శత�ర్వ, �ష�ణ్వ};
��క�ఁదనయంద� - ��క�న = ��క�; తన = తన; అంద� = ఎడ�; �జ�్ఞనమ���ె్చ - �జ�్ఞనమ� =
�జ�్ఞనమ�న; ఇ�ె్చన = ఇ�ె్చన; మదను�ాఠ్నమ�నతఁ�ెఱుఁగ - మత = ���కక; అను�ాఠ్నమ� =
అను�ాఠ్నమ�న; అతఁడ� = అతడ�; ఎఱుఁగ� = �ె�య�ను; �వ� - �వ�న = �వ� క���; సల�ప�మ� -
సల�ప�మ� = ఆచ��ంప�మ�; ���న - ���న = ����.

1-112-క. | మ��క�లమ�ల�న - మ�� = మ�నుల; క�లమ� = వంశమ�; ల�నన = ల�; ���క్ = ఎక�క్వ;
�నుక�ల�గల�ాఁడ�వ� - �నుక�ల� = (అ��క �షయమ�లను) �నుటల�; కల�ాఁడవ� = క���న; �ాఁడవ� =
�ాడవ�; ఈవ� = �వ�; �భ���ర�త్ల - �భ� = పర్భ��క / భగవంత��; ��ర�త్ల = ��రత్నల; �వను��నమ�ఁబ� గడ
- �వ� = �వ�; అను��నమ�న = పర్���నమ�న; �� గడ = ���త ్ంచుచుండ
� ; ������ = ���డ�; జనమ�లక�న -
జనమ�ల = మ�నవ�ల�; క�న = క�; దుఃఖ��లల - దుఃఖమ� = దుఃఖమ�; ఎలల్ = సమసత ్మ; �ాం�ంబ� ందున -
�ాం�న = �ాం��; �� ందున = �� ందును.
53 �� తన �ెల�గ� ��గవతమ� – పర్థమ సక్ంధమ– ట�క – ట�ప్పణ�ల

1-113-వ. | ఇట�ల - ఇట�ల = ఈ �ధమ�గ; ��రదుజన్మకర్మంబ� - ��రదు = ��రదు�; జన్ = ప�రవ్జన;
కర్మంబ�ల = కర్మమ�ల; �� - �� = ఆల��ం�; క�మ్మ - క�మ్మఱ = మరల; �ా్యసుం��టల్� - �ా్యసుండ =
�ా్యసుడ; ఇట�
ల = ఈ �ధమ�గ; అ��� = ప���ను.

1-114-మ. | �నుమ� - �నుమ� = �నుమ�; ఆ = ఆ; ��ల� - ��ల� = �గ�ల�; �క��ట�ల - �క�న = �క�;
ఇట�
ల = ఈ �ధమ�గ; కర�ణన - కర�ణన = దయ��; �జ�్ఞనమ�ంజ��ి - �జ�్ఞనమ� = �జ�్ఞనమ�న; �ె�్ి =
�ె��ి; �� �న - �� �న = ���్ళ� ��; బ�ల్యంబ� - బ�ల్యంబ� = బ�ల్యమ�ల; వృదధ ్��వమ� - వృదధ =
��దధ్�ాడ / జ�్ఞ; ��వమ�న = అ�నప�్పడ; ������ - �క� = �క�; ఏ = ఏ; ��� = �ధ���న; సం��రమ�ల స�� -
సం��రమ�ల = సంచ��ంచుటల�; చ��న = జ���న
� ు; ���ప�్పడ - �క� = �క�; ఇప�్పడ = ఇప�్పడ;
ప�రవ్కల్ప - ప�రవ = ప�రవ; కల్ = జన్; మ� = జ�్ఞపకమ�ల; �� - ఏ = ఏ;
జ�డంబర్���ిం�ెఁదత త్నువ�ంబ�� - జ�డన = మ�రగ్మ�; పర్�
� �ిం�ె = పర్�ా�ం�ెన; తత = ఆ; తనువ�న =
ల = ఏ��; �ెప�మ� - �ెప�మ� = �ెప�్పమ;
శ��రమ�ను; �ా�ిన = ����న; చంద��టల � - చందమ� = �ధమ�; ఎట�
���ీసుతతవ్ంబ��� - ���ీ = ���ీ; సుతతవ్ంబ = ప�తర్తతవ్; ��న = ��.

1-115-వ. | అ� - అ� = అ�; �ట�ల - ఇట�ల = ఈ �ధమ�గ; �ా్యసుండ���� - �ా్యసుండ = �ా్యసుడ; అ����న =
అ����న; ��రదుం��టల్�� - ��రదుండ� = ��రదుడ�; ఇట�
ల = ఈ �ధమ�గ; అ���న = ప���ను;
త ్ �ండన� - ���ీ = ���ీ; ప�త�
���ీప�త� త ్ �ండ = ప�త�ర్డన; అ�న = అ�నట�్; ��ను - ఏను = ��ను;
��లవలన - ��ల = ��వ�ల�; వలనన = వలన; హ��జ్ �ఞనంబ�గ�� - హ�� = హ���కక; జ�్ఞనంబ =
జ�్ఞనమ; క��� = క���; య�నన్ం - ఉనన్ం = ఉండగ.

1-116-�ీ. | మమ�్మ���న�ా� - మమ�్ = మ�; ఏ�న�ా�� = యజమ�నుల; మం��రంబ�నఁగల - మం��రంబ�నన
= ఇంట�ల�; కల = ఉనన; పనుల�లల్ఁగ�మమ� - పనుల� = పనుల�; ఎలల్ = అ�న్య; క�మమ�న = పదధ ్�;
భ��త్ఁజ�� - భ��త్ = భ��త్�; �ే�ి = �ే�ి; తన - తన = తన �కక; ప�ా��నతఁదలఁపదు - ప�ా��నతన = ��స్యమ�న;
తలఁపదు = తల�చు��నదు; �� ల�ి�నల�ి���ఁ��ంట�ననుచు - �� ల�ి�న = �� ��� ��; అల�ి�న = అల�ి�� ��;
ఆఁ��ంట�న = ఆక��� ఉంట�న�; అనుచున = అను��నుచు; వ�్ = వ�్; మ�ప�ను - మ�ప�ను = �ా�ర్; ��ప�ను -
��ప�ను = పగల�ను; మ� - మ� = మ��కక; త�ల - త�ల = త�ల; �హంబ� = �హమ�; �� ం�ార - �� ం�ార =
అ�శ�ంచగ; మ���్దఁడ - మ���్దఁడ� = మ���్దడ�న; చుంచు - చుంచు = �ట�్; దువ�వ - దువ�వ్ =
దువ�వ్న; �ేహంబ� - �ేహంబ�న = �ేహమ�; �వ�ర� - �వ�ర�న = �మ�ర�ను; ���ంచుఁ��ఁ��టఁజ�ర�్ -
���ంచున = తట�్టన; ����టన = ����టల �; �ేర�్చ = �ేర�్చ��నున; న��్మ�న�న్ట�్టల - న��్మ� = ఆ��కష్;
నన = ననున; ఇట�్ట = ఈ �ధమ�గ; అర�ి = �ా��; మనుప - మనుపన = �� �ింపగ;

1-116.1-ఆ. | ��ను - ��ను = ��ను; ������ క - ���� = ������ట్ �; �� కన = ���్ళ� �; �ంటనుం���నయ్ -
ఇంటన = ఇంట�ల�; ఉం���� = ఉ��న్న; అయ్ = అయ్; ���ఁ�ాక - ���న = ���; �ాక = �ాక�ండగ;
54 �� తన �ెల�గ� ��గవతమ� – పర్థమ సక్ంధమ– ట�క – ట�ప్పణ�ల

��ఱుక - ఎఱుకన = జ�్ఞనమ�యంద; �స�� క - �స�� కన = వం�ంపబడక; మ�ఱు�ంతల�క - మ�ఱు =
మ��క; �ంత = ఆల�చన; ల�కన = ల�క�ండగ; మ����ౖ - మ��� = మ�నమ�వ��ం�న�ాడను; ఐ = అ�్;
����ండల్�ాఁడనగ�చుఁ���న్�ాసరమ� - ఏను = ఐదు; ఏండల్�ాఁడ = ఐదుసంవత్సరమ�ల�ా�� ; అగ�చున =
అగ�చూ; ���న = ���న; �ాసరమ�ల� = ��నమ�ల�;

1-117-వ. | అంత = అంతట.

1-118-క. | సదనమ� - సదనమ�న = ఇంట�నుం��; ��ల�వ�� - ��ల�వ�� = బయల్ప�; �ెర�వ�నఁజ�దరక -
�ెర�వ�నన = ����ల�; �ెదరక = బ�దరక; మ�త�ల - మ� = మ�; త�ల = త�ల; �ా�ర్ఁ�ఁకట���ళ - �ా�ర్ = �ా�ర;
�ఁకట��ళ
� న = �కట�ల�; �దవ�ం�దుఁకగ��కఫణ� - �దవ�న = ఆవ�క�; �ిదుఁకగన = �ాల��ిండ�టక�
�� వ�చుండ; ఒక = ఒక; ఫణ� = �ామ�; పద��గమ�ఁగఱ�ెఁ�ొర ్కక్ఁబ - పద��గమ�న = �ాదమ�ను; కఱ�ెన =
కర�న��; ��ర్కక్ఁబ = ��ర్కక్బ; మ������ = మ�నులల���ష�
� ఠ ్�.

ౖ ; ��గ = శ��రమ�; ఫణ� =
1-119-క. | �ల�యత��గఫణ��ా్య��న - �ల = నలల్; ఆయత = �� డ��న
పడగయ�గల; �ా్య = �ామ�; ఆనల = జఠ�ా��న్ ప�ట�్ట; �షమహ� గ�వ��న్జ�వ్ల�మ�ల����ా�త� - �ష =
�షమ��కక; మ� = ���క్; ఉగ� = భయంకర���న; వ��న = అ��న; జ�వ్ల = జ�వ్ల; మ�ల� = మ�లల వలన;
���ా�త = పడ��యబ��న��; ఐ = అ�్; �ార్ల� - �ార్ల� = ప���� ��ను; ననుఁగనన్త� - ననున = ననున;
కనన = కనన్ట�వంట; త�ల = త�ల; వసుమ��ఁదన - వసుమ� = భ��; �ఁదన = �ద.

1-120-ఉ. | త�ల - త�ల = త�ల; ధ���ర్�ౖ��ఱ� - ధ���ర = భ��; ��ౖన = �ద; ఒఱ�� = ప���� �; తలల్డ�ాట�ను
జ�ం�� - తలల్డ�ాట�ను = వణ����� వ�టను; �ెం�� = �ెం��; �తత ్మ�ంబలల్ట�లంగఁబ�ర్ణమ�ల��ా�ిన -
�తత ్మ� = మనసు; పలల్ట�లంగ = అసత ్వ్యసత్మ�; �ార్ణమ�ల = �ార్ణమ�లన; �ా�ినన = వదల�ా; చూ� =
చూ�య�; కలంగ��ను - కలంగక = కలతపడక; ఏను = ��ను; �� = ��; య�లల్మ�ల� - ఉలల్మ = మనసు;
ల�నన = ల�పల; �హర����ందక - �హ = �హప�; ర��న = ��వమ�ను / ల�శమ�ను; ఒందక = �� ందక;
సంగమ� - సంగమ� = బంధమ�; �ా�� - �ా�� = ��ల��న��; ��ల� - ��ల� = మం�; �ా�ల�ల్నటంచ - �ా�ల�ల్ =
�ి�ధ �్ం�ెన; అట = అట; అంచున = అను��నుచు; �ష� ణ = హ��; పద = �ాద; �ంత = భ��త;
ణ ్పద�ం - �ష�
�నర్పఁ - ఒనర్పఁగ = చకక్�ేయ�వల�న; బ���ధ ్ఁజ�ర�్చచ - బ���ధ్ = బ���ధ్ల; �ేర�్చచు =
�రణ ్�ంచు��నుచ.

� �ా���; ఐ = అ�్; ��ను -
1-121-వ. | ఉతత ్�ా�మ�ంఖుండ�� - ఉతత ్ = ఉతత ్��క�క్; అ�మ�ఖుండన = ����న
ఏను = ��ను; ��డ� - ��డ� = బయల��ే��; జనపదంబ�ల�ఁబ�రంబ�ల�ఁబట్ టణంబ�ల� �ా�మంబ�ల�ఁబల�ల్ల�ఁ
మందల�ఁ���ాతప��ంద��ాసంబ�ల�నుపవనంబ�ల�ఁ�తర్��త ���ర్తంబ�ల�న- జనపదంబ�ల�న =
నగరమ�ల�; ప�రంబ�ల�న = ప�రమ�ల�; పట్ టణంబ�ల� = పట్ టణమ�ల; �ా�మంబ�ల�న = �ా�మమ�ల�; పల�ల్ల�
55 �� తన �ెల�గ� ��గవతమ� – పర్థమ సక్ంధమ– ట�క – ట�ప్పణ�ల

= పల�ల్ట�ళ�; మందల�న = మందల� (సం��ర జ�త�ల �ా��); ���ాత = ���ాత�ల�కక; ప��ంద =
ప��ందుల�కక; ��ాసంబ�ల�న = ��ాసమ�ల�; ఉపవనంబ�ల�న = ఉ��్యనవనమ�ల; �తర = �తర్��;
��త� = ఖ�జ�ల��; ���ర్తంబ�ల = ��తర్మ�ల; అ�న = అ�నట�్; పరవ్తంబ�ల - పరవ్తంబ�ల =
పరవ్తమ�ల; సమదక��కర�ద�త�ాఖల�గల - సమద = మద����క్; క�� = ఏనుగ�; కర = ��ండమ�ల�ే;
�ద�త = �రవబడ్ ; �ాఖల� = ��మ్మల; కల = క���న; �ాఖల�ను - �ాఖల�ను = (��మ్మల��నుం�ే) �ెటల �;
��ా��త - ��ా��త = �ా��ంపబ��న; ప��కజనశ�మ����కంబ�ల�ౖన - ప��కజన = బ�ట�ార�ల; శ�మ =
అలసట�కక; అ���కంబ�ల� = �జృంభణల� / �ెల��గ�టల�; ఐన = క���న; తట�కంబ�ల� - తట�కంబ�ల� =
�ెర�వ�ల�; బహ��ధ - బహ��ధ = ��ధరకమ�ల; �హంగ - �హంగ = ప�ల; �నద - �నద =
కలకల��ావమ��� / అరప�ల��; మ��హరంబ�ల�ౖ - మ��హరంబ�ల�ౖ = మ��హరమ�ల�ౖ;
�క��ర�ందమధు�ానపరవశప��భ్మ
ర ద��మరసుందరంబ�ల�ౖ - �కచ = �క�ిం�న; అర�ంద = పద్మమ�; మధు
= �ే��; �ాన = ��గ�టవలన; పరవశ = పరవ�ం�; ప��భ్మ
ర = �ర�గ�చునన; భర్మ = త���్మదల�;
సుందరంబ�ల� = అంద���న; ఐన = అ�నట�్; స��వరంబ�ల� - స��వరంబ�ల� = సరసు్సల; ��ఁట� - ��ఁట� =
��ట���నుచు; చనుచు - చనుచున = ��ళ�్ళచుండ; ��్ప�ా�ాస��త�ండ�� - �త = ఆక�; �ి�ా�ా =
��హమ�ల���; స��త�ండను = క�డ���నన్�ాడన; ఐ = అ�్; �కక - ఒకక = ఒక; న��హ�దంబ�నఁగ��ంక����
- న�� = న���కక; హ� దంబ�నన = మడ�గ�ల�; క��ంక���� = �ాన్నమ��ే�; ����ౖ - ��� = �భర్ప��న�ాడన ;
ఐ = అ�్; �ర���ర్ - �ర� = �ర�; ��ర్ = ����; గతశ�మ�ండ��ౖ - గత = �� ��ట్ టబ��; శ�మ�ండన =
అలసటకల�ాడను; ఐ = అ�్.

1-122-క. | �ాల�వృక - �ాల�వృక = ��ద్ద���ేళ�; క�ి - క�ి = ��త�ల�; భల�ల్ = ఎల�గ�బంట�ల; ��ల�భ - ��ల =
అడ�పందుల�; ఇభ = ఏనుగ�ల�; ల�ల�య - ల�ల�య = అడ�దునన్ల; శల్ - శల్ = మ�ళ్ళపందుల; ఘ�క -
ఘ�క = గ�డల్గ�బల; శరభ - శరభ = శరభమృగమ�ల�; �ార� ్ ద = ��ద్దప�ల�ల; శశ - శశ = క�ం�ేళ�్;
్ ద - �ార�
గవయ - గవయ = ఎనుబ� త�ల�; ఖడగ = ఖడగ్మృగమ�ల; �ా్య��జగ�ా� - �ా్య = �ామ�ల�; అజగర =
��ండ�ల�వల�; ఆ�� = �దలగ��ా���; భయదవనమధ్యమ�న - భయద = భయంకర���న; వన = అడ�;
మధ్యమ�న = నడ�మ.

1-123-వ. | దుసత ్రంబ�ల�ౖ - దుసత ్రంబ�ల = ��ట�టక� ���క్ కష్ ట��న; ఐన = అ�నట�్; �ల��ణ� - �ల =
��; ��ణ� = ��దుర�; ��చకగ�ల్ - ��చక = బ� ంగ���దుర�; గ�ల్ = �� దల�; ల��గహవ్రంబ� - లత = �గల�;
� �� ంత��కక - �� ంతన = పర్కక; ఒకక = ఒక; �ా�మ���డగగ్ఱఁగ�ర�్చం - �ా� = �ా�;
గహవ్రంబ� = �� ద��లల్;
మ��� = మ��నుక�; డగగ్ఱ = దగగ్; క�ర�్చం� = క���్చ; �� - ఏన = ��ను; �నన్చందంబ� - �నన = ��న;
చందంబ�న = �ధమ�గ; �� = ��; హృదయగత�ంబరమ�త్మసవ్ర� - హృదయ = హృదయమ�న; గత�న =
ఉనన్�ా�ై; పరమ�త్ = పరమ�త్మ�క; సవ్ర�ప = సవ్ర�పమ�గల�ా�ై; హ��ం�ం�ం�� - హ��న =
హ���; �ం�ం��న = ��్య�ం��.
56 �� తన �ెల�గ� ��గవతమ� – పర్థమ సక్ంధమ– ట�క – ట�ప్పణ�ల

1-124-�ా. | ఆనం����ల�గనున్ల - ఆనం����ల� = ఆనంద��ష్పమ�ల; కనున్ల = కళల్��ం; ��డల - ��డల
= �ారగ; ��మ�ంచంబ���ఁదత్పద��్య��ర�ఢ�ఁడ�� - ��మ�ంచంబ� = ��ంట�ర్క గగ��ా్పట; ��న = ��; తత =
�ా�; పద = �ాదమ�ల; ��్య = ��్యనమ�ల; ఆర�ఢ�ఁడన = మ����న�ాడను; ఐన = అ�న; �� - �� = ��;
తలఁప�ల�న�ే్ దవ�ఁడ�ం�ోఁ� - తలఁప� = ��వమ�; ల�న = ల�; ఆ = ఆ; �ేవ�ఁడ�న = �ేవ�డ�; ��ఁ�ెన = ���ెను;
����నం���ధ ్గత�ండ�� - ��న = ��ను; ఆనంద = సం��ష; అ�ధ = �ాగరమ�ల�; గత�ండన = మ����న�ాడను; ఐ =
అ�్; ��ఱుఁగల���ౖ�న - ఎఱుఁగ = �ే��ి��న; ల��ౖ�
� న = ల�క�� ��; నను�న్శవ్ర - ననున = ననూన;
ఈశవ్ర� = ఈశవ్ర�; ������కహ���న - ���� = సమసత ; ��క = ��కమ�లను; అహమ� = �� ��ట�్టన�; ఐన =
అ�నట�్; యతత ్నువ��ాన - ఆ = ఆ; తనువ�న = ర�పమ�ను; �ానన = చూడ / కను��న; ల�క - ల�క = ల�క;
యటల్ంతట - అట�
ల = ఆ�ధమ�గ; అంతటన = అప�్పడ.

1-125-వ. | ల�� - ల�� = ల��; �ల�చుం�� - �ల�చుం�� = �లబ��; క�మ్మఱన�ే్దవ - క�మ్మఱ = మరల; ఆ =
� ; ఆ�ారంబ�న = ఆ�ారమ�ను;
ఆ; �ేవ�� = �ేవ�� �కక; ���ా్య�ారంబ�ఁ�డ��ఛ్ంచు - ��వ్ = ��వ్య��
చూడన = చూచుటను; ఇ�ఛ్ంచుచు = ��ర�త�; హృదయంబ�న - హృదయంబ�న = హృదయమ�ల�;
�ల�ప���� - �ల�ప���� = �ల�ప����; య�త�ర�ండ�నుంబ� ల���య�ం�ానల�క - ఆత�ర�ండ�నున =
ఆత�రత��య�నన్�ాడ; �� ల�న = వల�; చూ�య�న = ����� చూ� క�డ ; �ాన = కను��న; ల�క = ల�క;
�ర్మనుష్యంబ� - �ర్మనుష్యం = మనుష్ సం��రమ� ల���� ; ఐన = అ�నట�్; వనంబ�నంజ���ంచుచునన -
వనంబ�నన = అరణ్యమ�ల; చ���ంచుచునన = �ర�గ�త�నన; ననున్ను�ే్ద� - ననున్ = ననున; ఉ�ే్ద�ం =
ఉ�ే్ద�ం; �ాగ��చర�ం�ైన - �ాక = �ాక�క్వల {�ా��గ్చర�ండ - �ాక�క్ వల �ె�య��ాడ�}; ��చర�ండ� =
�ె�య��ాడ�; ఐన = అ�నట�్; హ�� - హ�� = హ��; గం�ర - గం�ర = గం�ర��న
� �య�ను; మధురంబ�ల�ౖన -
� �య�ను; ఐన = అ�నట�్; వచనంబ�ల - వచనంబ�లన = మ�టల��;
మధురంబ�ల� = మధుర��న
ల ; �ేయ� = �ేయ�;
��కంబ�పశ�ంపంజ�య� - ��కంబ�న = ���రమ�ను; ఉపశ�ంపన = ఉపశ�ంచునట�
చందంబ�న�టల్�� - చందంబ�నన = �ధమ�గ; ఇట�
ల = ఈ�ధమ�గ; అ���న = ప���ను.

1-126-ఉ. | ఏల = ఎందుక�; క�మ�ర - క�మ�ర = క�మ��ా; ���ిలఁగ� - ���ిలఁగన = అయ�సపడ�ట; ఈ =
పర్సు త; జననంబ�న - జననంబ�నన = జన్మల; ననున్ఁ�ానఁ�ా - ననున్ = ననున; �ానఁ�ాఁన = ద��్శం;
జ�లవ� - ��లవ� = ల�వ� / స��పడవ�; �వ� - �వ� = �వ�; �ామమ�ఖషటక్మ��ర్ద�తంబ��� - �ామ =
�ామమ� {�ామమ�ఖషటక్మ�- అ��షడవ్రగ్మ�ల-శత�ర్వ�ల 6 - �ామ, ���ధ, ల�భ, మద, మ�త్సర, �హమ�ల�)};
మ�ఖ = �దలగ�; షటక్మ� = ఆర�గ�ర�; �ర్ ద�తంబ� = ఖం��తమ�గ; �ే�ి = �ే�ి; �ర�్మ�తకర�్మల� -
�ర�్మ� = �ర�్మ�ంపబ��; కర�్మల = కర్మమ�ల�గల�ార; ఐన = అ�నట�్; మ��మ�ఖు్యల��ా - మ�� =
మ�నులల�; మ�ఖు్యల = మ�ఖ్య��న�ా
� ర; �ా� = �ా�; క����ఁ�ానఁ�ాఁజ�లఁడ� - క���� = �ెడ్డ�ా�ైన
���; �ానఁ�ాన = ద��్శంచన; ��లఁడ� = స���� డ�, �ేయల�డ�; �దు����క - �దు = � �కక; ����క = తపన /
57 �� తన �ెల�గ� ��గవతమ� – పర్థమ సక్ంధమ– ట�క – ట�ప్పణ�ల

ఇచ్; ��న�ాఁగ�ట��� - ��న�ాఁగ�ట = ��న�ాగ�ట; ��� = ���; �జమ���త్ఁ��ి� - �జ = ���కక; మ���త్ =
ఆ�ారమ�ను; చూ�ి�న = చూ�ిం���.

1-127-క. | ��వల� - ��వల� = ���ద; ����క - ����క = భ��త; య�రక - ఊరకన = ఊ����; �� వదు - �� వదు =
�� దు; ����ించు - ����ంి చున = ����ంి చును; �ో షప�ంజమ�లను - �ో ష = �ాపప�; ప�ంజమ�లను =
సమ�హమ�లను; మ�ే్సవంబ�ట�్ట - మత = ���కక; ��వన = ��వవలన; ప�ట�్టన = కల�గ�ను; ��ళ
ౖ మ=
��ఘ�మ�గ; ���ంపఁగ - ���ంపఁగ = ఎం�చూ��త ; ��దుభ��త - ��దు = ���కక; భ��త = భ��త; బ�లక - బ�లక =
క�మ��ా; �ంట� - �ంట� = �ంట�.

1-128-క. | ��యందుఁగల�గ� - �� = ��; అందున = �ద; కల�గ� = కల�గ�ను; �మ�� - � = �; మ�� = మనసు;
�ాయదు - �ాయదు = �డ�వదు; జ��్మంతరమ� - జన్ = జన్మమ�; అంతరమ�ల� = ఇతరమ�ల�క�ను;
బ�లక �� - బ�లక = క�మ�ర; �వ� = �వ�; ఈ = ఈ; �ాయంబ� - �ాయంబ�న = శ��రమ�ను; ���� - ���� =
����న; �ఁదట - �ఁదటన = తర��ాత; మ�యనుమ�ఁబ�ట్ టఁగలవ - మ� = మ� �కక; అనుమ�న =
అనుమ���; ప�ట్ ట = (మరల) ప�ట్ ; కలవ� = కలవ�; మదభ్క�త్ఁడ� - మత = ���కక; భక�త్ఁడవ = భక�త్డవ;
ఐ = అ�్.

1-129-మ. | �ను� - �నుమ� = �నుమ�; ఈ = పర్సు త; సృ�ి్ - సృ�ి్ = సృ�ి్ (�తత ్మ); లయంబ���ం�� -
లయంబ�న = అంతమ� (పర్ళయమ); ఒం�� = �� ం��; య�గమ�ల - య�గమ�ల = య�గమ�ల�; ����న - ��� =
���్; ఐన = అ�న; �ాలంబ� - �ాలంబ� = �ాలమ�; య�������� ����ఁబ� వఁ�ాఁగల�గ�ఁ��ఁదంబ�నఃసృ�ి్
� = అ��� వ�ట; �� వఁ�ాన = (అ��) గ����� �ా ; కల�గ�ఁన = జర�గ�ను;
- య��� = �ా�ర (బర్హ); ఐ�� ���న
సు� = సుమ�; �ఁదన = ఆ��ౖన; ప�నః = మరల; సృ�ి్ = సృ�ి్; యందు - అందున = అందు;
�ర�ఢస్మృ���డఁబ�ట�్టద - �ర�ఢ = గట�్; స్మృ = జ�్ఞపకశ��; ��డన = క���; ప�ట�్టదవ = జ�్మం�ెదవ;
���్దష�ండ�� - ���్దష�ండవ = �ో షమ�ల� ల���ాడవ�; ఐ = అ�్; ��కృపన - �� = ���కక; కృపన = కృప
వలన; ఘనతంజ�ం�ెదు - ఘనతన = ��ప్పతనమ�న; �ెం�ెదు = �� ం�ెదవ�; �దధ ్�ా�త్�క�ల - �దధ =
ప���దధ ్��; �ా�త ్�క� = సతత ్�గ�ణసంపనున్; ల�న = ల�; గణ�్యండ�� - గణ�్యండవ = ��ప్ప�ాడవ; ఐ =
అ�్; యరభ్� - అరభ్� = బ�లక���.

1-130-వ. | అ� - అ� = అ�; �ట�ల్�ాశంబ - ఇట�ల = ఈ�ధమ�గ; ఆ�ాశంబ� = ఆ�ాశమ�; మ���త్య -
మ���త్య = ర�పమ�గను; ఋ��వ్����కంబ - ఋ�వ� ్ = ఋ��వ్దమ; ఆ��కంబ� = �దలగ�న�;
� �ను; �ాన = �ా�ా; ఒ�ి్ = అమ��; సరవ్�య�మకంబ�ౖ -
��ావ్సంబ�ను�ా���ి - ��ావ్సంబ�ను = ఊ�ి�య
సరవ = సరవ్మ�న; �య�మకంబ� = �య�ంచున��; ఐన = అ�నట�్; మ�భ�తంబ�వ��� - మ� = బృహత;
భ�తంబ� = పర్కృ; ప��� = ప���; య�రక�నన - ఊరక = ఊరక; ఉనన్ = ఉం��న; ��ను - ��ను = ��ను;
మసత ్కంబ - మసత ్కంబ� = �రసు్; వం� - వం� = వం�; ����క - ����క = నమసక్��ం; తతక్ర�ణక - తత =
58 �� తన �ెల�గ� ��గవతమ� – పర్థమ సక్ంధమ– ట�క – ట�ప్పణ�ల

ఆ�కక; కర�ణ = దయ; క�న = క�; సంత�ించుచు - సంత�ించుచున = సం���ించుచు; మదంబ� - మదంబ�న =
గరవ్మ�న; ��గ���� - ��గ���� = వ������ి; మచ్చరంబ - మచ్చరంబ� = మ�త్సర్యమ�; ���� - ���� =
�డ����; �ామంబ� - �ామంబ�న = �ామమ�ను; ���జ్ం - ���జ్ం = అణ�; ���ధంబ� - ���ధంబ�న = ��పమ�ను;
వ��జ్ం - వ��జ్ం = వ�����ట్ �; ల�భ�హంబ�ల - ల�భ = ల�భమ�ను; �హంబ�లన = �హమ�లను;
��డలన��� - ��డలన��� = ��ంట� ���ి; �ిగ గ � - �ిగ గ్ � ; ���� - ���� = ����; యనంత - అనంత =
� = �ిగగ్న
� ; ��మంబ�ల� - ��మంబ�ల�న = ��మమ�లను; ప��ంచుచుఁబరమ -
అనంత�� / భగవంత�� అనంత��న
ప��ంచుచున = చదువ�చూ; పరమ = అ�న్ట�కంట�న ఉతత ్మ���; భదర్ంబ�ల� - భదర్ంబ�ల = ��మకరమ�ల�;
అ�న = అ�నట�్; తచ్చ��తర్ంబ�లం�ం�ంచు - తత = అత�; చ��త్ర ంబ�ల = చ��త్లన
ర ; �ం�ంచుచు =
తలచుచు; �రంతరసంత�ష�
్ టండ�� - �రంతర = ఎడ�ెగ�; సంత�ష�
్ టండన = సం��షమ� కల�ాడను; ఐ = అ�్;
కృష� ణ ్ = హ���; బ���ధ ్��� - బ���ధ్ = బ���ధ్ల; ���ి = �ిథ్రపర�చు��; �ర్మల�ంతఃకరణంబ�ల�� -
ణ ్ - కృష�
�ర్మ = మ�నమ�ల��; అంతఃకరణంబ�ల = ల�ప� ఇం��్యమ�
ర {అంతఃకరణమ�ల� - శబ్ దమ , స్పర, ర�పమ�,
ర��, �ాసనల� �ా� �ాథ్నమ�ల}; ��డన = ��; �షయ�రక�త్ండ�� - �షయ = �షయమ�ల�ద {�షయమ�ల� -

ఇం��్య�లక
ర సంబం��ం�న�}; �రక�త్ండన = ఆస��త్ల���ాడన; ఐ = అ�్; �ాలంబ�న��దుర�సూచుచు - �ాలంబ�

= (మరణ)�ాలమ�; క�న = క�; ఎదుర� = ఎదుర�; సూచుచు = చూచుచు;
భ��ం��ర�గ�చునుండనంతం��ంత�ాలంబ�నక� - భ��న = భ���ద; �ర�గ�చున = సంచ��ంచుచు; ఉండన =
ఉండగ; అంతన = అంతట; ��ంత = ��ంత; �ాలంబ� = �ాలమ�; క�న = తర��ాత; ��ఱుంగ���ఱ�ిన - ��ఱుంగ� =
��ర�ప�; ��ఱ�ిన = �����ిన; �ెఱంగ�న - �ెఱంగ�నన = �ధమ�గ; మృత�్యవ = మరణమ�;
మృత�్యవ��ోఁ�నంబంచభ�తమయంబ - ��ఁ�నన = పర్త్యక �ాగ; పంచభ�త = పంచభ�తమ�ల���;
మయంబ� = క���న��; అ� = అ�నట�్; కర్మసవ్ర�పంబ� - కర్ = కర్మమ �కక; సవ్ర�పంబ =
సవ్ర�పమ; ఐన = క���న; ప�రవ్�ేహంబ - ప�రవ = ప�రవ్జన్మల; �ేహంబ� = �ేహమ�ను; ���� - ���� =
������ట్ �; హ�� = హ���కక; కృ�ావశంబ�న - కృ�ా = దయక�; వశంబ�నన = వశమగ�టవలన;
�దధ ్సత త్�మయంబ� - �దధ = ప���దధ ్��; సతత ్ = సతత ్�గ�ణమ�; మయంబ� = క���న��; ఐన = అ�నట�్;
��గవత�ేహంబ��� �్చ�నంతం�ై�ల�క్యం - ��గవత = భగవంత���కక; �ేహంబ� = �ేహమ� / ర�పమ�;
���్చ� = పర్��ం�
� � / �న���
� �; అంతన = అంతట; �ై�ల�క్యంబ� = మ�డ� ల�కమ�లను; సంహ��ం� -
సంహ��ం� = ప���త్ హ��ం�; పర్ళయ�ాలప��ా�మధ్యంబ - పర్ళ = కల�్పం; �ాల = �ాలమ�ల�;
ప��ా� = సమ�దర; మధ్యంబ� = మధ్య��గమ�; శయ�ంచు = పండ���ను; ���ాయణమ���త - ���ాయణ =
���ాయణ�� / హ��; మ���త = ర�పమ�; యందు - అందున = ల�పల; �దుర��వ�చ్చ��ంచ - �దుర = �దర; �� వ
= �� వ�టక�; ఇచ్చ��ంచ = �శ్చ�ంచ; బర్హ్మ��ావ్స - బర్హ = బర్హ్మ�; ��ావ్సంబ = ఊ�ి��;
��ంటనత�ల�పలంబర్���ం��నం - ��ంటన = ��నకన; అత� = అత�; ల�పలన = ల�ప���; పర్��ం��
� =
���్చ�; అంత = అంతట; సహసర = ���్; య�గప���తంబ�ౖన - య�గ = య�గమ�ల; ప���తంబ� =
పర్యంతమ; ఐన = అ�నట�్; �ాలంబ�స�న - �ాలంబ� = �ాలమ�; చ�న = గడ�న; ల�� - ల�� = ల��;
ల�కంబ�ల� - ల�కంబ�ల�న = ల�కమ�లను; సృ��ంపను�ో ్య��ంచ - సృ��ంపన = సృ�ి్టంచవల�న;
59 �� తన �ెల�గ� ��గవతమ� – పర్థమ సక్ంధమ– ట�క – ట�ప్పణ�ల

ఉ�ో ్య��ంచ = పర్యతన్ �ేయ�; బర్హ్మ��ావ్సంబ� - బర్హ = బర్హ్మ�; ��ావ్సంబ = ఊ�ి��; వలనన
= ��వ్�; మ���మ�ఖు్యలగ - మ��� = మ���; మ�ఖు్యలగ = �దలగ�; మ�నుల�ను - మ�నుల�ను =
మ�నుల�ను; ��నును - ��నును = ��నును; జ��ం��� - జ��ం��� = ప�ట�్ట�; అందునఖం��త -
అందున = �ా��ల�; అఖం��త = ఎడ�ెగ�; బర్హ్మచర�్యండ - బర్హ్మచర�్య = బర్హ్మచ వర్త��ర�డన; ఐ =
అ�్; ��ను - ఏను = ��ను; మ�ఁడ�ల�కంబ�లబ��రంతరంబ�లందు - మ�ఁడ� = మ�డ�; ల�కంబ�లన =
ల�కమ�ల �కక; బ��ర = బయట� ��గమ�ల�; అంతరంబ�ల� = ల�పట� ��గమ�ల�; అందున = అందును;
మ��ష�
ణ ్ - మ� = ��ప్ప�ా�ై; �ష�
ణ ్ = భగవంత�� �కక; యనుగ�హంబ�ననడ్ డంబ�ల� -
అనుగ�హంబ�నన = అనుగ�హమ� వలన; అడ్ డంబ = అడ్ డమ; ల�క = ల�క�ండగ; ��శవ్రదత త్� - ఈశవ్ =
ఈశవ్ర���; దతత = ఇవవ్బ��న�; ఐ = అ�నట�్; బర్�్మ�వ్యంజకంబ�ల - బర్హ = పరబర్హ్మమ�;
అ�వ్యంజకంబ�ల = అ�వ్యకత్ �ేయ�న�; ఐన = అ�నట�్; సపత ్సవ్రంబ�ల�దమయం - సపత ్సవ్రంబ� =
సపత ్సవ్రమ�; తమయంతన = తమంత����; ��య�చునన - ��య�చునన = ��గ�; �� - ఈ = ఈ;
�ణ�ల�పనర�ంజ��ి - �ణ = �ణ; ఆల�పన = �ాగమ��� / ��దమ���; ర�న = క���న��� / ఆస��త; �ే�ి = వలన;
���ాయణక���ానంబ���య�చుఁజ���ంచుచుందు - ���ాయణ = ���ాయణ��; కథ = కథల; �ానంబ� =
�ానమ�; �ేయ�చున = �ేయ�చు; చ���ంచుచున = �ర�గ�త�; ఉందున = ఉందును;

1-131-ఆ. | �రథ ్�ాదుఁడ� - �రథ = త��ంపజ�య�; �ాదుఁడ� = �ాదమ�ల� గల�ాడ�; అ�న = అ�నట�్;
�ేవ�ండ� - �ేవ�ండ� = �ేవ�డ�; �ష�
ణ ్ండ = �ష� ర ; ��నుద��
ణ ్వ; తనచ��తర - తన = తన�కక; చ��తర = చ��త్న
- ��ను = శ��రమ�; ద�� = ప�లక��ం�; �ాడఁ�రఁబడ్ డ�ా��ెల�వ�న���ెం - �ాడన = �ాడ�ా; �రఁబడ్ డ�ా =
�ిల�వబ��న�ా�; �ెల�వ�నన = �ధమ�గ; ఏ�ెం� = వ�్; ఘనుఁడ� - ఘనుఁడ� = ��ప్ప�ాడ - భగవంత�డ�;
��మనమ�నఁ�ానవచు్ - �� = ���కక; మనమ�నన = మనసుల�; �ానవచు్చ = క��ించును.

1-132-క. | �ను� - �నుమ� = �నుమ�; ఈ = ఈ; సం�ారంబను - సం�ారంబ� = సం�ారమ�; అను = అ��;
వన���ల� - వన��� = సమ�దర్మ; ల�న = ల�పల; మ��ఁ�� - మ��ఁ�� = మ������ �; కర్మ�ాంఛల� - కర్ =
కర్మమ�లంద; �ాంఛల = ����కల; �ేన = �ేత; ��దనఁబ� ం�ెడ��ా��� - ��దనన = బ�ధను; �� ం�ెడ��ా� =
పడ�చుండ��ా�; ��న = ��; �ష�
ణ ్�గ�ణవరణ్న - �ష�
ణ ్ = హ���కక; గ�ణ = గ�ణమ�ల; వరణ ్నమ = ���త ్ంచు
� ;
�ెప్పసుమ� - �ెప్ = పడవ; సుమ�్ = సుమ�; మ��ం��ర - మ�� = మ�నులల�; ఇం��ర = ��ష�
� ్ ట�.

1-133-చ. | యమ�యమ����గమ�ల��త్ - యమ = యమమ�; �యమ = �యమమ�; ఆ�� = �దలగ�;
�గమ�లన = ��ా��్య మ�రగ్మ�; ఆత్ = ఆత్; �యం�ర్తమయ�్యఁ�ామ��షమ�లఁబర్���� -
�యం�ర్తమ = �య�ంపప��న��; అయ�్య = అ�నప్పట���; �ామ = �ామమ�; ��షమ�లన = ��షమ�ల�ే;
పర్ ���త
� ంబ = ��్ � �ింపబ��న�; యగ� - అగ� = అగ�ను; �ాం�వ��ంపదు - �ాం� = �ాం��; వ��ంపదు =
ర �
�� ందదు; �ష� ణ = హ���కక; ��వ = భ��త; �ేన = �ేత; క�మమ�న = క�మమ��ా;
ణ ్��వ�ేఁగ�మమ� - �ష�
�ాం�ఁ������న - �ాం�న = �ాం��; ������న = �� ం��న; ���వ�� - ���వ��న = �ధమ��ా; ��దు - ��దు = ���కక;
60 �� తన �ెల�గ� ��గవతమ� – పర్థమ సక్ంధమ– ట�క – ట�ప్పణ�ల

శ��ర - శ��ర = శ��రమ�; జన్ - జన్ = జన్; కర్మమ� - కర్మమ� = కర్మమ� (ప�ట�్టప���వ్తత్ర);
రహస్య��ల - రహస్యమ = రహస్యమ / మర్మమ; ఎలల్ = అం��; మ��మండన - మ�� = మ�నులక�;
మండన = భ�షణమ�; �ె�ి్ప - �ె�్ి ప� = �ె�్ి ప�; �వ�����నన - �వ� = �వ�; ����నన = ��ర�ా.

1-134-వ. | అ� - అ� = అ��ె�్ి ; �ట�ల - ఇట�ల = ఈ�ధమ�గ; భగవంత�ండగ� - భగవంత�ండ� = భగవంత�డ�;
అగ� = అ�నట�్; ��రదుండ� - ��రదుండ� = ��రదుడ�; �ా్యసమ��ందుర - �ా్య = �ా్యసుడ అ��; మ��ందుర్
� ఠ ్; ��ొ క్ - ��ొ క్ = ��లవ� �సు���; �ణ - �ణ = �ణను; �ా�ంచుచు - �ా�ంచుచున =
= మ�నులల� ��ష�
�ా�ంచుచు; యదృ��ఛ్మ�రగ్ంబ�నంజ��� - అదృ��ఛ = అదృశ్; మ�రగ్ంబ�న = మ�రగ్మ�; చ���న =
����్ళన; అ� = అ��ె�్ి ; సూత�ం��టల్�� - సూత�ండ� = సూత�డ�; ఇట�
ల = ఈ�ధమ�గ; అ���న = ప���ను.

1-135-క. | �ా�ంచు - �ా�ంచున = �ా�ంచును; �ణ��ప�్పడ - �ణన = �ణను; ఎప�్పడ� = ఎలల్ప�్ప;
���ంచు - ���ంచున = ����ంచును; మ�క�ంద��తమ�ల� - మ�క�ంద = హ���కక; ��తమ�ల� = �ాటల�;
జగమ�లక�ంజ��ంచుఁజ�వ�లపండ�వ� - జగమ�ల� = ల��ాల; క�న = క�; �ే�ంచుఁన = కల�గజ�య�ను; �ెవ�ల
= �ెవ�లక�; పండ�వ� = పండ�గ; మ��ంచునఘ���ట�్ - మ��ంచున = మ�యమ� �ేయ�ను; అఘ��న =
�ాపమ�లను; ఇట�్ = ఇట�వంట�; మ� - మ� = బ���్దమంత�డ; మఱ�గలఁ�ే - మఱ� = మ���కడ�; కలఁ�ే =
ఉ��న్�.

1-136-వ. | అ� - అ� = అ�; ��రదుం���య���న - ��రదున = ��రదు�; ���య���న = సుత్�ం�;
సూత��ం�� - సూత��న = సూత��; చూ� = చూ�ి; ��రదుమ�టల� - ��రదు = ��రదు�; మ�టల� =
ఉప�ేశమ�ల�; �నన - �నన = ఆల��ం�న; ��నుక - ��నుక = తర��ాత; భగవంత�ం�ైన - భగవంత�ండ� =
భగవంత�డ�; బ�ద�ాయణ�ం�ే�����న� - ఐన = అ�నట�్; బ�ద�ాయణ�ండ� = �ా్యసుడ {బ�ద�ాయణ�డ� -
బద��వనమ�ల� నుండ� �ాడ�}; ఏ� = ఏ�; ���న
� = �ే�న
� ు; అ� = అ�; ��నక�ండ����న - ��నక�ండ� = ��నక�డ�;
అ����న = పర్�న్ంచ; సూత�ం��టల్�� - సూత�ండ� = సూత�డ�; ఇట�
ల = ఈ �ధమ�గ; అ��� = ప���ను;
ౖె మ��ాగల��; ఐన = అ�నట�్; సరసవ్�పడమట��రంబ�
బర్హ్మ�ైవత్య� - బర్హ్మ�ైవ = బర్హ తనక� అ���వ
- సరసవ్ = సరసవ్�న�; పడమట� = ప�్చ; �రంబ�నన = �రమ�న; ఋష�లక� - ఋష�ల� = ఋష�ల�; క�న
= క�; సతర్కర్మవరధ్నం - సతర = య�గమ�ల�కక; కర్ = కర్మలన; వరధ ్నంబ = వృ��ధ్�ేయ�న�; ఐ = అ�్;
బద��తర�షండమం��తంబ� - బద�� = ��గ�పళ్; తర� = �ెటల ; షండ = గ�ంప���; మం��తంబ� = అలంక��ంప��న��;
అ� = అ�్; శమ�్య�ార్సంబనంబర్�ిదధ్ంబగ���శ�మంబ� - శమ�్య�ార్సం = శమ�్య�ార్స {శమ�్య�ార్స -
శమమ� యను ఆ�రమ� గల��}; అనన = అ���ర� � �న; అగ� = అ�నట�్; ఆశ�మంబ� =
� ��; పర్�ిదధ్ం = పర్�ిదధ్�
ఆశ�మమ�; కలదు = ఉనన్�; అందు - అందున = అకక్; జలంబ�ల - జలంబ�లన = న��ల�; �ా��్ - �ా��్ =
సంధ్య�ా��; క�ర�్చం� - క�ర�్చం� = క���్చ; �ా్యసుండ - �ా్యసుండ = �ా్యసుడ; తనమ����రంబ����ి��� -
తన = తన�కక; మ��న = మనసును; �రంబ� = �ిథ్రమ�; �ే�ి��� = �ే�ి���; భ��త్య�కత్ంబ - భ��త = భ��త్�;
య�కత ్ంబ = క���న��; అ�న = అ�నట�్; �తత ్ంబ�నంబ��ప�ర�ణ్ండ - �తత ్ంబ�న = �తత ్మ�ల;
61 �� తన �ెల�గ� ��గవతమ� – పర్థమ సక్ంధమ– ట�క – ట�ప్పణ�ల

ప��ప�ర�ణ్ండ = ప��ప�ర�ణ్డ; అ�న = అ�నట�్; ��శవ్ర�ం�ాం - ఈశవ్ర� = ఈశవ్ర�; �ాం� = ద��్శం;
��శవ్�ా��నమ�య�వృతంబ�ౖ - ఈశవ్ = ఈశవ్ర���క; ఆ��న = ఆ��నమ�ల�నుం�ే; మ�య = మ�య��;
ఆవృతంబ� = కప్పబ��న�; ఐన = అ�నట�్; �వ��సం�ారంబ�ఁగ� - �వ�� = �వ���కక; సం�ారంబ�న =
సం�ారమ�ను; క� = చూ�ి; �వ�ండ� - �వ�ండ� = �వ�డ�; మ�య�ేత - మ�య = మ�య; �ేతన = �ేత;
���త�ండ� - ���త�ండ� = ���ంపబ��న�ాడ�; అ� = అ�్; గ�ణవ్య���క�త్ండయ - గ�ణ =
గ�ణమ�లకంట�ను; వ్య���క�త్ం = ���న
� �ాడ�; అయ�్ = అ�నప్పట���;
మ�య�సంగ�ం��ను��్గ�ణ�త్మ
ర క�ం - మ�య = మ�య��; సంగ�న = సహ�ాసమ� వలన; ��ను = ��ను; �ర
= మ�డ�; గ�ణ = గ�ణమ�ల�; ఆత్మక�ండ = తన��ా కల�ాడ�; అ� = అను���;
య�మ��ంచుచుఁ��్గ�ణ
ర ��వ్�మ�నంబ�నంగరత - అ�మ��ంచుచున = (ఆగ�ణమ�లను) అ�మ��ంచుచు; �ర
= మ�డ�; గ�ణత = గ�ణమ�లయందు; అ�మ�నంబ�నన = అ�మ�నమ�వలన; కరత ్య� = కరత ్న;
��కత ్య�ననుననరథ్ంబ���ందున�య�నయ్యనరథ్ంబ - ��కత ్య� = ��కత ్న; అను = అను; అనరథ ్ంబ =
అనరథ ్మ�న; ఒందును = �� ందును; అ�య�న = అ�య�; ఆ = ఆ; అనరథ ్ంబ = అనరథ ్మ; క�న = నక�;
���ాయణభ��త్�గంబ��ా - ���ాయణ = భగవంత��; భ��త = భ��త; �గంబ� = �గమ�; �ా� = తప్;
య�పశమనంబ� - ఉపశమనంబ� = అణ��ంపగల��; ��ఱ� కట� - ��ఱ� కట� = మ���కట�; ల�ద�య� - ల�దు = ల�దు;
అ�య� = అ�య�; �శ్చ�ం - �శ్చ�ం = �శ్చ�ం.

1-137-మ. | అవ�చక�మ�ల�న�� - అవ� = భ�; చక�మ� = మండలమ�; ల�నన = ల�పల; ఏ = ఏ; ప�ర�ష�ఁ�ే -
ౖ �; ఏ = ఏ; య�మ�న్యమ� - ఆమ�న్యమ� = ��దమ�ను; �నన - �నన = �నన్�;
ప�ర�ష�ఁడ� = ప�ర�ష��ె�
మ�ధవ���ౖ - మ�ధవ� = �ష�
ణ ్వ; ��ౖన = �ద; ల�కశరణ�్య�� - ల�క = ల�కమ�లక�; శరణ�్ = శరణ��న
� �ా�; ��ౖన =
�ద; భవమ�లంద�ి్పంపఁ�ాఁజ�ల - భవమ�లన = ప�నరజ్న్మల; త�ి్పంపఁ�ా = త�ి్పంచుటక; ��ల� =
�ామరథ ్�మ�ల కల; భ��త్���షంబ - భ��త = భ��త య��; ���షంబ� = ��ష్ ట�న
� �; జ�ంచునట�్ - జ�ంచున =
ప�ట�్టన; అట�్ = అట�వంట�; భ�వన��మకరంబ�ౖన - భ�వన = ల�కమ�లక�; ��మంకరంబ� = ��య
� సు్సన
క���ంచున��; ఐన = అ�నట�్; ��గవ��మ�న్యమ - ��గవత = ��గవతమ� అ��; ఆమ�న్యమ� =
��దమ�ను; బ�ద�ాయణ�ఁడ���ఁగ�్పం�ె����్పప్ - బ�ద�ాయణ�ఁడ� = �ా్యసుడ; ��న = ��ను; క�్పం�ె =
సృ�ి్టం�ెన; ��ర�్ = ��ర�్; ఒప్పగ = అమరగ.

1-138-వ. | ఇట�ల - ఇట�ల = ఈ �ధమ�గ; ��గవతంబ� - ��గవతంబ� = ��గవతమ�ను; ���్మం - ���్మం =
ర�ం�; �����థ్�� - �క = �కష్మ�; అ��థ = అ��థ్ంచు�ాడ; ఐన = అ�నట�్; �క���ేఁజ���ం�ెన� -
�క�� = �క��; �ేన = �ేత; చ���ం�ెన = చ���ం�ెను; అ� = అ�; �ె�ి్ప - �ె�్ి పన = �ెప్ప�; �� - �� =
��; ��నక�ండ� - ��నక�ండ� = ��నక�డ�; ��ావ్ణతత్పర�ండ� - ��ావ్ = �కష్మ�నం; తత్పర�ండ�న =
�ష్ టగల�ాడ�న; స��వ్��కష్క�ండ�ను� - సరవ = సరవ్మ�న; ఉ��కష్క�ండ� = ఉ���ం� చు�ాడ�ను; ఐన =
అ�నట�్; �క��� - �క = �క�డ� అను; ��� = ���; ���ట��� - ఏ�ట� = ఎందు; ��న = ��రక�;
62 �� తన �ెల�గ� ��గవతమ� – పర్థమ సక్ంధమ– ట�క – ట�ప్పణ�ల

��గవతంబభ్య�ిం�ెననవ�డ - ��గవతంబ� = ��గవతమ�ను; అభ్య�ిం�ె = అధ్యయనమ �ే�న
� ు; అనవ�డ� =
అన�ా; సూత�ం��టల్�� - సూత�ండ� = సూత�డ�; ఇట�
ల = ఈ �ధమ�గ; అ���న = ప���ను.

1-139-క. | ��ర�ల� - ��ర�ల� = ���వ్ంసుల; �ర���ల�����్మ�ామ�ల���ౖ - �ర���ల�న = �ే�యందు
ఆ��కష్ల �ార�; ఆ��్మ�ామ�ల� = ఆత్మయంద ఆనం��ంచు�ార�ను; ఐన = అ�నట�్; మ�నుల� - మ�నుల� =
మ�నుల�; హ��భజనమ� - హ�� = హ���కక; భజనమ�న = సం��రత్నమ�న; ��ాక్రణ - ��ాక్రణ =
�ారణ���య� ల�క��; �ేయ�చుందుర� - �ేయ�చున = �ేసత ూ; ఉందుర� = ఉంట�ర�;
���ాయణ�ఁడట�్ట�ాఁడనవ్యచ��� - ���ాయణ�ఁడ� = ���ాయణ�డ�; అట�్ = అట�వంట�; �ాఁడ� = �ాడ�; అనవ్ =
� , ప��ాతన��న
అనవ్య�� � ; చ����ర = చ��తర కల�ా��.

1-140-క. | హ��గ�ణవరణ ్నరత�ఁ�ై- హ�� = హ���కక; గ�ణ = గ�ణమ�ల; వరణ ్ = వరణ ్ యందు; రత�ఁడ� =
అస��త్గల�ాడ; ఐ = అ�్; హ��తత్పర�ఁ�ై - హ�� = హ�� యందు; తత్పర�ఁడ = �ష్ టగల�ాడ {హ�� తత్పర�డ�-
తను �ా��� హ�� మ�తర్�� అ� నడచు�ాడ }; ఐన = అ�నట�్; బ�ద�ాయణ� - బ�ద�ాయణ� = �క�డ�

బ�ద�ాయణ�� ప�త�ర్డ; �భతత్పరతంబ��ం�ెఁ��ర్జగదవ్రమంగళ� - �భ = �భమ�నందు; తత్పరత =
�ష్ ట�; ప��ం�ెన = చ���న � ఠ ్���; మంగళమ� = �భమ�; ఐన =
� ు; �ర = మ�డ�; జగత = ల�కమ�లక�; వర = ��ష
అ�నట�్; ��గవత�గమంబ�న - ��గవత = ��గవతమ� అ��; �గమంబ�న = ��దమ�ను.

1-141-క. | �గమమ�ల� - �గమమ�ల� = ��దమ�ల�; ��య�ఁజ���న - ��య�న = ��ల��ల��; చ���నన =
ప��ం�న; సుగమంబ�ల��ావ� - సుగమంబ�ల� = సులభమ�గ అరథ ్మ అగ�న�; �ావ� = �ావ�;
మ���త్సుభగతవ్ంబ - మ���త = మ���త్�చు; సుభగతవ్ంబ� = ����గ్యమ కల�; సుగమంబ� - సుగమంబ� =
సులభమ�గ అరథ ్మగ�న�ై; ��గవతమను - ��గవతమ� = ��గవతమ�; అను = అనబ�ే; �గమంబ�ఁబ��ంప -
�గమంబ�న = ��దమ�ను; ప��ంప = చ���న; మ���త్�వసనమ - మ���త = మ���త; �వసనమ� = ��ాసమగ�ను;
బ��� - బ��� = బ���ధ్మంత��.

1-142-వ. | అ� - అ� = అ�; ప��� - ప��� = ప���; �ాజ��్ష�� - �ాజ��్ = �ాజ��్ {�ాజ��్ - ��ౖ��క సంపర్��య
అనువ��త ���న �ా� }; ఐన = అ�న; ప����న్మ��ా - ప����త = ప���త
� త � అను; మ� = ��ప్; �ా� = �ా�;
జన్మకర్మమ�క�త్ల�నుబ�ండ - జన్ = ప�ట�్ట; కర్ = నడత; మ�క�త్ల�న = మ���త్� �ం�� �ధమ�లను;
�ాండవ�ల = �ాండవ�ల�కక; మ�పర్�ాథ్నంబ�నుగృషణ్క�ోదయంబ�నుజ���్పదం��రవ
దు్యమ�న్దులయ�దధ్ం - మ� = ��ప్ప(������ా�) ; పర్�ాథ్నంబ� = పర్య�ణమ�న; కృషణ = కృష�
ణ ్; కథ =
కథక�; ఉదయంబ�ను = �ార్రంభమ�న; �ె�్� పద = �ె�్� పదన; ��రవ = ��రవ�ల�; దృష్ టదు్య =
దృష్ టదు్యమ�న; ఆదుల = �దలగ��ారల; య�దధ ్ంబ�న = య�దధ ్మ�ల; �ర�ల�ౖన - �ర�ల�ౖన = �రమరణమ�
�� ం��న; �ారల� - �ారల� = �ార�; సవ్రగ్ంబ�నక�ంజ - సవ్రగ్ం = సవ్రగ్; క�న = క�; చ�న = �� �న;
��నుక - ��నుక = తర��ాత; �మ�గ��ఘ�తంబ�న - �మ� = �మ��; గద = గద�కక; ఆఘ�తంబ�న =
63 �� తన �ెల�గ� ��గవతమ� – పర్థమ సక్ంధమ– ట�క – ట�ప్పణ�ల

�ెబబ్లవల; దు��్యధనుండ - దు��్యధనుండ = దు��్యధనుడ; ��డల� - ��డల� = ��డల� / ఊర�వ�ల�; �ఱ��� -
�ఱ��� = �����; క��ననశవ్��థ - క��న = ప���� �న; అశవ్��థ = అశవ్��థ;
దు��్యధనునక�ం�ర్యంబ���య��ాఁ� - దు��్యధన = దు��్యధన; క�న = క�; �ి్య
ర ంబ = సం��షమ�;
�ేయ��ాఁడ� = కల�గ �ేయ��ాడ�; ఐ = అ�్; �దుర��వ� - �దుర��వ� = ���్ంచుచు
ర న;
�ౌర్ప��ప��త్�ల�రంబ�
త - �ౌర్ప� = �ౌర్ప���క; ప�త�
త ్ � = ��డ�క�ల; �రంబ�ల�న = �రసు్సల; ఖం��ం��ె�్
- ఖం��ం� = న����; �ె�్ = �సుక�వ�్; సమ��్పం� - సమ��్పం�ె = సమ��్పం�ెన; అ�� - అ�� = ఆప�;
క�
� రకర్మంబ - క� � ర���న; కర్మంబ = ప�; అ� = అ�; ల�క�ల� - ల�క�ల� = పర్జల; �ం��ంత�ర� -
� ర = క�
�ం��ంత�ర� = �ం��ంచుదుర�.

1-143-ఉ. | బ�ల�ర��వ� - బ�ల�ర = ��డ�క�ల; ��వ� = మృ�; కరణ ్మ�లఁబడ్డఁగలం - కరణ ్మ�ల = �ెవ�లల�;
పడ్ డ = పడగ; కలం�� = కలత�ెం��; యలం�� - అలం�� = ����ం�; �ర�వంజ�లక - ఓర�వన = ఓరవ్న; ��లకన =
ల�క; బ�ష్ప��యకణజ�లమ - బ�ష్ = క�న్ట; ��య = �ట�; కణ = �ందువ�ల; జ�లమ� = జ�ల�ల�; �ెక�క్ -
�ెక�క్ = �ెంపల ��ంట; �ాల����్ - �ాలన = �ాల�నట�
ల్; ఏ��్ = ����ం�; �ాం��లతనూజ - �ాం��ల = �ాం��ల
�ా� �కక; తనూజ = క�త�ర�; ��లఁబ�� - ��లన = ��ల��ౖ; ప�� = ప��న�ై; జ��ఁబడంగ� - జ��న = బ�ధ; పడన
= పడ�త�ండగ; క� = చూ�; ���త - ఎ�త = ��� � ��ి; మం��ా��లతఁ�ప�చుం�క�రజ�లమ�దువ�వ్చుఁ���� -
ౖ ల
ౖ ; �ా��లతన = మ�టల ��త�ర్యమ; చూప�చున = పర్ద�్శస
మం� = మృదు��న � ; �క�రజ�లమ�న = మ�ంగ�ర�ల
సమ�హమ�; దువ�వ్చు = దువ�వ్త; ����� = అర�జ్నుడ; �టల్ను - ఇట�
ల = ఈ �ధమ�గ; అనున = అ��ను.

1-144-మ. | ధరణ��ాత్మజ�వ - ధరణ�శ = �ాజ; ఆత్మజవ = క�మ����; ఈవ� = �వ�; �క� - �క� = �క�;
వగవన - వగవన = దుః�ంచుట; ధర్మంబ - ధర్మంబ = మం�ప��; య� - ఆ = ఆ; �ౌర్ణ - �ౌర్ణ = �ోర ్ణ� ��డ�క�
(అశవ్��థ); �షక్ర�ణ�ం�ె - �షక్ర�ణ�ండ = కర�ణల���ాడ�; ఐ = అ�్; �ద�ం�ె - �ద�ం�ె = ఖం��ం�ెను;
బ�లక�ల - బ�లక�లన = బ�లక�లను; మ��గ్ం��వ�ర�్మకత్�కరబ�ణం - మత = ���కక; �ాం��వ =
�ాం��వమ�నుం��; �ర�్మక = వదలబడ�; �కర = �కర���న; బ�ణంబ�లన = బ�ణమ�ల��; ��ఁడ� - ��ఁడ� = ఇ��ళ;
�ా��రమ�న - �ా� = అత�; �రమ�న = �రసు్సన; ఖం��ం� - ఖం��ం� = న����; ��ఁ�ెతత �్ఁద�ఛ్రమ�ం�ొర్ -
��న = ��ను; �ెతత �్ = �సుక� వ�ె్చదన; తత = ఆ�కక; �రమ�న = తలను; ��ర్�� = ��ర్�� ;
జలంబ�ల�డ��చటన - జలంబ�ల�డ� = �ాన్నమ �ేయ�మ�; ఇచటన = ఇకక్; ���ం��ంబ�న�� - ���ం�
= చందుర్ {���ం�డ� - చలల్� ��రణ�ల� కల�ాడ, చందుర్డ}; �ంబ = �ంబమ� వంట�; ఆన�� = మ�ఖమ� గల����.

1-145-వ. | అ� - అ� = ప���; �ట�ల్డంబఱ - ఇట�ల = ఈ �ధమ�గ; ఒడన = ఒప�్పనట�; పఱ� = �ే�ి; తనక�
- తన = తన; క�న = క�; �త�
త ్ �ండ�న - �త�
త ్ �ండ�న = పరమ �త�ర్డ�న; �ార��య���ౖన - �ార��య�ను =
�ార��య�; ఐన = అ�నట�్; హ�� = కృష�
ణ ్డ; ��లనుచుండంగవచంబ��ొ ���� - ��ల� = మం���; అనుచున = అ�
పల�క�చూ; ఉండన = ఉండగ; కవచంబ� = కవచమ�ను; ������ = ధ��ం�; �ాం��వంబ� - �ాం��వంబ� =
�ాం��వమ�ను; ధ���ం� - ధ���ం� = ధ��ం�; క�ిధవ్�ం�ె - క�ి = ఆంజ��య�� గ�ర�త; ధవ్�ండ = జం����ౖ
64 �� తన �ెల�గ� ��గవతమ� – పర్థమ సక్ంధమ– ట�క – ట�ప్పణ�ల

ధ��ం�న�ాడ� (అర�జ్నుడ); ఐ = అ�్; గ�ర�సుత�� - గ�ర�సుత�� = అశవ్��థ {గ�ర�సుత�డ� - �ోర ్ణ��
ప�త�ర్డ, అశవ్��థ}; ��ంట - ��ంట = ��నుక త���; రథంబ��ో �ం�న - రథంబ� = రథమ�ను; ���ం�నన =

న���ంి చగ.

1-146-�ా. | తనున్ంజం��దనంచ - తనున్ = తనను; చం��దన = సంహ��ం�ెదను; అంచు = అనుచు; వచు్ -
వచు్ = వచు్చచున; �జయ�న - �జయ�న = అర�జ్ను; ద��్శం - ద��్శం = చూ�ి; త�ౌ్ద�ణ - తత = ఆ�కక;
�ౌర్ణ = �ోర ్ణ� ప�త�ర్డ అశవ్��థ; య�పనున్ం�ె - ఆపనున్ండ = ఆపద�ెం��న�ాడ�; ఐ = అ�్;
��హంత�ావ�న - �� = �ిలల్లన; హంత = సంహ��ం�న�ాడ�; �ావ�న = కనుక; �జ�ార్ణ�చఛ్ఁబ�ఱ - �జ =
తన; �ార్ = �ార్ణమ�ల��; ఇచ్చ = మమ�ారమ���; �ాఱ�న = �ా���� ��ను; వ��న = ��గం�ా; మ���న్బర్ -
మ�నన = ప�రవ్మ; ఆ = ఆ; బర్హ = బర్హ్మ�ేవ�; మృ�ాకృ�ందనయక�న - మృగ = ల���; ఆకృ�న =
ర�పమ���; తనయ = ప��ర్; క�న = ను; ���ం� - ���ం� = ���ం�; �����ంప��సనున్ం� - ����ం� పన =
� త ూ; ఆసనున్ండ = స��ించుత�నన �ాడ�; ఔ = అగ�; హర�ఁ�� - హర�న = �వ��; చూ� = చూ�;
����స
� = �ధమ�గ; స��వ్ం��ర్య��ర్ం� - సరవ = సమసత ; ఇం��్
�ాఱుప����న - �ాఱు = �ా���� వ�; ప���న ర =
ఇం��్యమ�ల
ర ; ��ర్ం = భయమ�; ��న = ��.

� ; అంత = అంతట;
1-147-వ. | ఇట�ల్�ినంతదూరంబ�బర��� - ఇట�ల = ఈ�ధమ��ా; ఓ�ిన = �ాధ్య��
దూరంబ�న = దూరమ�; పర���� = పర����త; ��నుకఁ�� - ��నుకన = ��నుకక�; చూ� = చూ�ి;
రథత�రంగంబ�లలయ�టఁ�ె��ి - రథ = రథమ�ను; త�రంగంబ�ల� = గ�ఱ్ ఱమ�ల�న; అలయ�టన = అలసట
�� ందుట; �ె��ి = �ెల�సు���; ��� - ��� = ఆ��; �ార్ణరకష్ంబ�నక���ండ��ాయ - �ార్ = �ార్ణమ�లన;
రకష్ం = ర��ంచు��నుట; క�న = క�; ఒండ� = మ��క; ఉ�ాయంబ� = ఉ�ాయమ�; ల�� - ల��న = ల�క�� వ�టను;
�శ్చ�ం - �శ్చ�ం = �రణ ్�ంచు��; జలంబ�ల�ా��్ - జలంబ�ల�ా��్ = సంక�్పంచు��;
�ోర ్ణనందనుండ - �ోర ్ణనందనుండ = అశవ్��థ {�ోర ్ణనందనుడ - అశవ్��త}; సమ���త�త�
త ్ం�ె - సమ���త =
త ్ండ = మనసుకల�ాడ�; ఐ = అ�్; పర్�గం - పర్�గం = పర్���ంచు; �ా� - �ా�
క�డ�సు��నన; �త�
= తప్; య�పసం�రంబ� - ఉపసం�రంబ� = మర�ంచుట; ��రకయ�ఁబ�ర్ణసంరకష్ణ�రథ - ��రకయ�న =
�ె�యక�� �నను; �ార్ = �ార్ణమ�లన; సంరకష్ణ�రథ్ = ర��ంచు��నుటక�; �ార�థ్��ద - �ార�థ్ = అర�జ్ను
{�ార�థ్డ - పృథ ప�త�ర్డ , అర�జ్నుడ}; �దన = ��ౖన; బర్హ్మ�����మ�ాసత్�ంబ�ంబర్���ం� - బర్హ్మ� =
బర్హ్మ�రస అ��; ��మక = ��ర�గల; అసత �్ ంబ� = అసత �మ�న
్ ; పర్���ం�న = ���న
ి ; అ�� = ఆ బర్�్మసత్;
పర్చండ�ేజంబ� - పర్చం = భయంకర���న; �ేజంబ�నన = ��ల�గ���; ��గంత�ాళంబ��ం�� - ��క =
��కక్ల�క; అంత�ాళంబ�న = మధ్య��గమం�; �ం�� = �ం���� �; �ార్ణ�భయంకరంబ� - �ార్ణ = �వ�లక�;
భయంకరంబ� = భయమ� క���ంచున��; ఐ = అ�్; ��ఁ�న - ��ఁ�నన = అ��ించ�ా; హ����నర�జ్నుం��టల్� -
ణ ్ / హ��; ��న = ��; అర�జ్నుండ = అర�జ్నుం; ఇట�
హ�� = కృష� ల = ఈ �ధమ�గ; అ��� = ప���ను;
65 �� తన �ెల�గ� ��గవతమ� – పర్థమ సక్ంధమ– ట�క – ట�ప్పణ�ల

1-148-�ీ. | పద్మల�చ - పద్మల�చ = హ�� {పద్మల�చనుడ�- పద్మమ�ల వంట కనున్ల కల�ాడ�, కృష�ణ్డ}; కృషణ -
కృషణ = కృ�ాణ్/ హ��; భ�ాత్భయపర - భకత = భక�త్లక; అభయ = అభయమ�ను; పర్ = ఇచు్చ�ా� / హ��; �నుమ�
- �నుమ� = �నుమ�; సం�ా�ా��న్��ఁగ�చున - సం�ార = సం�ారమ��; అ��న్ = అ��న్ల; ��ఁగ�చునన =
��గ�చునన్ట� ; జనులసం�ారంబ� - జనుల = మ�నవ�ల; సం�ారంబ�న = సం�ారమంద� మ�యను; సంహ��ంపఁగ
- సంహ��ంపఁగ = హ��ం� ��య�టక�; �వ�దకక్నను్య - �వ�న = �వ�; తకక్ = తప్; అను్యల = ఇతర�ల�;
ల�ర�దలఁ� - ల�ర� = ల�ర�; తలఁ� = త��క్ంచు��; చూడ - చూడన = చూడ�ా; �ా��తక్��ం� - �ా��తక్��ం� =
త ; స��వ్శవ్ర�ండ - సరవ = సమసత ్మ�నక; ఈశవ్ర�ండవ = ఈశవ్ర�డవ; పర్కృ���నవవ - పర్కృ =
�ా��త�
పర్కృ; ��న = ��; అవవ్ = పర���న; పర్భ�ఁడ�ాద్యప�ర�ష�ండవ - పర్భ�ఁడవ = పర్భ�వ అ�న�ాడవ�; ఆద్ =
మ�ల �ారణ���న; ప�ర�ష�ండవ� = పరమప�ర�ష�డ�; అగ� = అ�నట�్; �వ� - �వ� = �వ�; బ� ధమ��ే -
బ� ధమ� = జ�్ఞనమ; �ేన = �ేత; మ�యనడఁత�వ� - మ�యన = మ�యను; అడఁత�వ� = అణ� ��య�దువ�;
�����య�ాత్ యందు - �����యస = మ���త్ �ెం�
� {���య � సు్సల ల����, మ���త}; ఆత్
� సు్ - (ఇక �� ందవల�ిన) ��య

= ఆత్; అందున = ల�;

1-148.1-ఆ. | మ�య�ేత - మ�య = మ�య�; �ేతన = ��; మ��ఁ�� - మ��ఁ�� = �క�క్��;
మను�ారలక�ఁగృప���ి - మను = ��ంచు; �ారల� = �ార�; క�న = ��; కృప = దయ; �ే�ి = �ే�ి;
� ; �హన్మ = గ�ర�త; అ�న = అ�నట�్;
ధర్మమ�ఖ్య�హన్ - ధర్ = ధర్మమ�నక; మ�ఖ్ = మ�ఖ్య��
�భమ���య���వ� - �భమ� = �భమ�లను; �ేయ�దు = �ేక���్చదవ; ఈవ� = �వ�;
సుజనులనవ�ల�ఁ�ావఁబ�ట�్టదువ - సుజనులన = మం��ా���; అవ� = భ�ల�కమ�; ల�న = ల�; �ావన =
�ా�ాడ�టక�; ప�ట�్టదువ = అవత��ం�ెందవ�; జగ�న్�ా - జగ�న్�ా = హ�� జగ�న్�ాసుడ�- ల��ాల��
��ాస���న�ాడ�, �ష�
ణ ్వ;

� ��;
1-149-క. | ఇ�� - ఇ�� = ఇ����; �క - ఒక = ఒక; �ేజమ� - �ేజమ� = �ేజ�మయ��న
భ��య�ఁజదల�ను��క�క్ల�న - భ��య�న = భ���; చదల�ను = ఆ�ాశమ�ను; ��క�క్ల�న = ��క�క్లన;
�ం�� - �ం�� = �ం���� �; సరవ్ంకష�� = అ�న్ట� ఒర�సుక� �� త� ; ��దు��� - ఎదు��� = ఎదుర��ా;
త ; ఉనన్� = ఉం��; ���తమ��ా��ఱుగఁజ�ప్ప� - ���తమ��ాన =
వచు్చచునునన్ - వచు్చచు = వసూ
ల ; �ెప్ప� = �ెప�్పమ; �ే��
�వరమ��ా; ఎఱుగన = �ె�య�నట� � ా = �ేతలల� ��ష�
� ఠ ్�.

1-150-వ. | అ�న - అ�నన = అన�ా; హ�� - హ�� = హ��; �టల్�� - ఇట�ల = ఈ �ధమ�గ; అ��� = ప���ను.

1-151-�ా. | �హ్మతవ్ంబ�నఁబ� - �హ్మతవ్ంబ� = వక�బ���ధ్�; �ాఱ� = �ా���� వ�; �ోర ్ణ�ఁడ - �ోర ్ణ�ఁడ =
అశవ్��థ {�ోర ్ణ�డ�- �ోర ్ణ����డ�క, అశవ్��థ}; దు�్శల�ండ - దు�్శల�ండ = �ెడ్ �లమ�గల�ాడ�; �ార్ణ�చఛ్�
- �ార్ = �ార్ణమ�ల��; ఇచఛ్మ = ����క; ఐ = ��రక�; బర్�్మసత్�ం - బర్�్మసత్� = బర్�్మసత్; అ�ె = అ����;
���� - ఏ��న = ���న
� ు; వ�ె్చ�� - వ�ె్చ = వసుత్నన్; ఇ�ె = ఇ����; త��బ్ణ���న్�భ - తత = ���; బ�ణ =
66 �� తన �ెల�గ� ��గవతమ� – పర్థమ సక్ంధమ– ట�క – ట�ప్పణ�ల

బ�ణమ� �కక; అ��న = అ��న �కక; �భత్ = �భత్సమ (అ� క�
� రతత ్�మ); � = �; బర్�్మసత్�ంబ�నఁ -
బర్�్మసత్�ం = బర్�్మసత్�మ�; �ా� = త�ి్పం; ��� - ���న = ����; మర�ంపన - మర�ంపన =
మర�ంచుటక�; �ాదు - �ాదు = �ల��ాదు; సం�ర� - సం�రమ� = మర�ంచుట; ఈ = ఈ;
బర్�్మపత్య��ఱుంగఁ�ేయ - బర్�్మపత్ = బ�ర్హ్మణబర
్ ష� {బర్�్మపత్ - బర్ష్ట బ�ర్హ్మ అనుటక�
జ��యమ�}; ఎఱుంగఁడ� = ఎర�గడ�; ఏయ�మ� = ��య�మ�; వ��న - వ��న = ��ందర�ా; బర్�్మసత్� -

బర్�్మసత్� = బర్�్మసత్�మ; �����ౖ - ��� = ���; ��ౖన = �ద.

1-152-వ. | అ�ననర�జ్నుండ - అ�నన = అ� ఆ�ే�ం�న; అర�జ్నుండ = అర�జ్నుడ; జలంబ�ల�ా��్ -
జలంబ�ల�ా��్ = సంక�్పంచు��; హ����ంబ్ద ణ ్; ��న = ��; పర్ద�ణ
ర ��ణంబ - హ�� = కృష� � ; వ�్ =
� ంబ = పర్ద�
�ే�ి; �ోర ్ణనందనుం�ే�ి - �ోర ్ణనందనుండ = �ోర ్ణ� క�మ�ర�డ� అశవ్��థ; ఏ�ిన = ���న
ి ట�్; బర్�్మసత్� -
బర్�్మసత్� = బర్�్మసత్; �దఁదన - �దన = ��ౖన; తన = తన �కక; బర్�్మసత్�ంబ�ఁబర్�� -
బర్�్మసత్�ం = బర్�్మసత్�మ; పర్���ం� = పర్���ంచ�;

1-153-మ. | అవ���్యమమ�లంద - అవ� = భ��; ��్యమమ�ల = ఆ�ాశమ�ల; అందున = ల�; �ం�� - �ం�� =
�ం���� �; తమల��� ��ండ� - తమల�న = తమల���మ�; ఆ = ఆ; ��ండ� = ��ండ�; బర్�్మసత్� =
బర్�్మసత్�మ; ర�వ��న్దు్య�ఁబ�ర�చుం��ర్భ�వన��ర్సంబ�ఁ�ా� - ర� = సూర�్య; వ��న = అ��న; దు్య� =
�ాం� క���; �� ర�చున = �� �ాడ�త�; �ర = మ�డ�; భ�వన = ల�కమ�లక�; ��ర్సంబ� = భయమ� కల�గ�నట�
ల ;
�ా�ంప�ా = �ేయ�ా; �వశ��ర్ం - �వశ = ఒడల� �ె�య�; ��ర్ం� = భర్మ�; య��ాంత� - య�గ =
య�గమ�నక�; అంత� = అంత���; య� - అ� = అను��నుచూ; పర్జ - పర్జ = పర్జల; ���ంప����ళ -
���ంపన = చూసుత్ండ�; ఆ = ఆ; ��ళ = సమయమ�ల�; మ�ధవ���జ్ ఞ - మ�ధవ�న = కృష�
ణ ్ {మ�ధవ�డ� -
ణ ్వ}; ఆజ్ ఞ = ఆ�ేశమ� పర్�ారమ; �జయ�ండ����� - �జయ�ండ� = అర�జ్నుడ; �ే�న
మ�ధ� భరత , �ష� � = �ే�న
� ు;
��ఖదవ్ం�ోవ్పసం�రమ - ��ఖ = బ�ణమ�ల; దవ్ంద = దవ్యమ�న; ఉపసం�రమ�న = మర�ంచుట.

1-154-వ. | ఇటల్సత్�దవ్యంబ�నుపసంహ� - ఇట�ల = ఈ �ధమ��ా; అసత ్ = అసత �మ�
్ ; దవ్యంబ� =
దవ్యమ�న; ఉపసంహ��ం� = మర�్; ధనంజయ�ండ� - ధనంజయ�ండ� = అర�జ్నుడ; �ోర ్ణనందనుంగ�డన���
- �ోర ్ణనందను = �ోర ్ణ� ప�త�ర్�/ అశవ్��థ్మ; క�డ = ��నుకను; అ���� = ���ల ; తఱ��పట�్ట�� - తఱ�� =
త���; పట�్ట�� = పట�్ట��; ���ార�ణ�తల�చనుం�ై - ��ష = ��షమ��ే; అర�ణ�త = ఎర�బ���న; ల�చనుండ� = కళ�్
య�నన్ �ాడ ; ఐ = అ�్; య��్ ఞక�ండ - య��్ ఞక�ండ = యఙ్ ఞమ� �ేయ� �ాడ ; ర�జ్వ�నంబ�వ�గట�్ట -
ర�జ్వ�న = ��డ���; ప�వ�న = ప�వ�ను; కట�్ట = కట�్ట; చందంబ�న - చందంబ�నన = �ధమ��ా; బం��ం� -
బం��ం� = కట�్; ��రంబ�కడక�ం���చ� - ��రంబ� = గ���రమ�; కడ = దగగ్; క�న = క�; ��� = �సు���; చ� =
���్; ��ం�ింత�న� - ��ం�ింత�ను = సంహ��ం�ెదను; అ� = అ�; ����నం�� - ����నన = ల���క్సుత్ండ;
చూ� = చూ�ి; హ�� - హ�� = కృష�
ణ ్డ; �టల్�� - ఇట�
ల = ఈ �ధమ�గ; అ���న = ప���ను.
67 �� తన �ెల�గ� ��గవతమ� – పర్థమ సక్ంధమ– ట�క – ట�ప్పణ�ల

1-155-ఉ. | మ�ఱుపడంగల�� - మ�ఱు = �ర�గ; పడంగ = పడ�టక� శ��త; ల�� = ల�నట�్; యసమర�థ్ -
అసమర�థ్ = సమరథ ్ ల���ా���; సుప�త్లనసత్��ద్యలం� - సుప�త్ = �దర్ం�న�ా�
� ; అసత ్ = అసత ్ పర్�;
�ద్యల = �ద్యలంద; �ేఱ� = ఆ���ేర�; �ినన్�ాఁప - �ినన = �నన; �ాఁపలన = �ిలల్లన; వ��ం�ె - వ��ం�ెన
� ర�ఁ�ై - ��థమ� = �కట� �ా�ర; అందున = ల�; క�
= సంహ��ం�ెను; ��థమ�నందుఁగ� � ర�ఁడ� = క�
� ర���న పనుల�
�ేయ��ాడ�; ఐ = అ�్; �ాఱుఁ�ె�ఁడ� - �ాఱుఁ�ె = బ�ర్హ్మణ�; �ఁడ� = ఇతడ�; �ాతక�ఁడ� - �ాతక�ఁడ� =
ి �ాడ�; �ార్ణభయంబ� - �ార్ = �ార్ణమ�ల�; భయంబ�నన = భయమ���;
మ��ాపమ� �ే�న
��చ్చనూర�్చచ - ��చ్చ = ���� ���న; ఊర�్చచు = �ట�
్ టర�్ప ���డ�్చచ; బ�ఱ�����ఁ�ావ�మ� - �ాఱ��న
� =
�ా���� వ�చు��న్డ; ��న = ఇత��; �ావ�మ� = �ా�ాడ�మ�; కృ�ామ�నర�జ్ - కృ�ామ�న = దయ�బ���ధ్�;
అర�జ్ = అర�జ్ను�; �ాపవరజ్� - �ాప = �ాపమ�లను; వరజ్� = ����న�ా��.

1-156-చ. | ��ఱ�న�ా� - ��ఱ�న = భయప��న; �ా�న = �ా���; �ైన్యమ�న��ఁదుఱు��ం��న�ా - �ెన
ౖ ్యమ�
= ��నతవ్మ��; ��ఁదుఱున = �ాబ�ా; ఒం��న = �� ం��నట�్; �ా�న = �ా���; �దర్��మఱ�న�ా - �దర్ = �దర్ల;
��� = ��ను / ఒళ�్; మఱ�న = �ె�యకనుండ�; �ా�న = �ా���; ��ఖ్యమ� - ��ఖ్యమ� = సుఖమ�గ;
త �ా�యమ�; ��ర్� = ����నట�్; �ా�న = �ా���; భగ�న్�ె - భగ�న్డ =
మద్యమ���ర్�న� - మద్యమ = మత�
భంగప��న�ాడ�; ఐ = అ�్; పఱ�న�ా� - పఱ�న = �ా���� వ�; �ా�న = �ా���;
�ాధుజడ��వమ��ా���ావ�మంచు - �ాధు = మం��ా��; జడ = జడతవ / మందబ���ధ; ��వమ� =
��వమ�గల; �ా�న = �ా���; �ావ�మ� = �ా�ాడ�మ�; అంచున = అనుచు; �ాచఱ�న�ా�ఁ�ా�నులఁజంప�ట -
�ాచఱ�న = �ర��ట్ �ట��న; �ా�న = �ా���; �ా�నులన = �ీత �లన
్ ; చంప�ట = సంహ��ంచుట; ధర్మమ��ాద -
ధర్మమ = ధర్మమ; �ాదు = �ాదు; ఫల�
గ్� - ఫల�
గ్� = అర�జ్ను�.

1-157-�ా. | సవ్�ార్ణంబ�ల��వవ్ఁ�ే�ఁగర�ణ�సంగంబ��ా - సవ = తన�కక; �ార్ణంబ�ల =
ౖ �; కర�ణ = దయ�కక; సంగంబ� = స్పర; ���ం� = ������ట్ �;
�ార్ణమ�ల��రక; ఎవవ్ఁ�ే� = ఎవ�ె�
యన్య�ార్ణంబ�ల� - అన్ = ఇతర�లను; �ార్ణంబ� = �ార్ణమ�; �ేతన = వలన; రకష్ణమ��� - రకష్ణ
= �ా�ాడ�ట; ��యన = �ేయ�; �ాఁడ�ో ల�క దుఃఖ�ార్ప�త్ండ - �ాఁడ� = �ాడ�; అధః = ���ం�� / నరక; ల�క =
ల�కమ�లల��; దుఃఖ = దుఃఖమ�లను; �ార్ప�త్ం = �� ందు�ాడ�; అగ�న = అగ�ను; �ాజదండమ�న - �ాజ =
�ా��కక; దండమ�న = �కష్వ; సతక్ల�్యణ�ఁ�ౌ��ౖ - సత = మం�; కల�్యణ�ఁడ = �భ���న మ�రగ్మ
పట�్టన�ాడ; ఔను = అగ�ను; ఐనన = ఐన; ఈ = ఈ; �ప��న - �ప��న = బ�ర్హ్మణ; దం��త�ఁజ�య��ట��� -
దం��త�న = దం��ంపబ��న�ా��; �ేయన = �ేయ�ట; ఏట� = ఎందుల; ��న = క�; మ����ర్ం��ేనుండఁగ -
మ� = �కక్; ���ర్ం = ���ర్ం; �ేన = ల�; ఉండఁగన = ఉండ�ా.

1-158-వ. | అ� - అ� = అ�; ��వ్ధంబ�నఁగృష�ణ్ఁ��న�� - ఈ = ఈ; �ధంబ�నన = �ధమ��ా; కృష�ణ్ఁడ =
ణ ్డ; ఆన� = ఆజ్ ; ఇ�్చన = ఇవవ్�; బ�ర్హ్మణ�ం = బ�ర్హ్మణ�; కృ��ప�ాధుండయ�్ - కృత = �ే�న
కృష� ి ;
ి �ాడ�; అయ�్ = అ�నప్పట���; వధు్యండ��ాఁడన - వధు్యండ = చంప
అప�ాధుండ� = అప�ాధమ� �ే�న
68 �� తన �ెల�గ� ��గవతమ� – పర్థమ సక్ంధమ– ట�క – ట�ప్పణ�ల

ద��న�ాడ�; �ాఁడ� = �ాడ�; అను = అను; ధర్మంబ�ఁదలఁ - ధర్మంబ� = ధర్మమ�న; తలఁ� = స్మ��ం; చంపక =
చంపక�ం��; దుర్పద�ాజప��త్���ందన�ే� - దుర్పద�ాజప��త్ = �ౌర్ప�; ��న = ��; తన = తను; �ే�న ి ట�్;
ి = �ే�న
పర్�జ్ఞందల - పర్�జ్ = �ా�ా్దనమ�న; తలం� = జ�్ఞపకమ �ేసు���; బదుధ్ం�ై - బదుధ్ం�ై = బం��ంప��న;
గ�ర�నందనుం�ో �ొ క్ - గ�ర�నందనున = అశవ్��థ్ గ�ర�నందనుడ� - గ�ర�వ� (�ోర ్ణ�) ��డ�క�, అశవ్��థ;
��డ�న = తన��క���; ��� = �సు��� ���్; కృష�
ణ ్ండ - కృష�
ణ ్ండ = కృష�
ణ ్డ; �ారథ్యంబ��� - �ారథ్యంబ =
రథమ� నడప�ట; ��యన = �ేయ�ా; ��రంబ�కడక� - ��రంబ� = గ���రమ�; కడ = దగగ్; క�న = క�; వ�్ =
వ�్.

1-159-క. | సుర�ాజసుత�ఁడ� - సుర�ాజసుత�ఁడ� = అర�జ్నుడ {సుర�ాజసుత�డ� - ఇందుర్� ��డ�క, అర�జ్నుడ};
చూ��ను = చూ�ిం�ెను; దురవ��సుత��కయ�తక� - దురవ�� = అంత�ల��; సుత = ప�తర; ��క = ��కమ���; య�త
= క�������; క�న = క�; దుర్పదు�సుతక�ంబ��చ���ంగ���ణ�ంబర� - దుర్పదు�సు = �ౌర్ప� {దుర్పదు�సు -
�ౌర్ప�}; క�న = ��; ప��చ�త = వణ�క�త�నన; అంగ = అవయవమ�ల�; ��ణ � = సమ�హమ�గల; పర�ష = �ట�ౖన;
� న
ె ; �ాశ = ��ర్ట��; బదధ = కట్ టబ�
మ��ాశబదధ ్�ాణ� - మ� = ���్ �ద � ; �ాణ�న = �ేత�ల�కల�ాడ�; �ౌర్ణ� - �ౌర్ణ�
= �ోర ్ణ� ప�త�ర్�/ అశవ్��థ్.

1-160-వ. | ఇటల్ర�జ్నుండ��ె - ఇట�ల = ఈ �ధమ��ా; అర�జ్నుండ = అర�జ్నుడ; �ె�్ = �సు���్; చూ�ిన -
చూ�ిన = చూ�ించ�ా; బ�లవధజ�తలజ�జ్ప�ా�్మఖుం�ె - బ�ల = �ిలల్లన; వధ = సంహ��ంచుట�ే; జ�త =
ప�ట�్ట; లజ�జ = �ిగగ్�
� ; ప�ాన = ��డ; మ�ఖుండ� = మ�ఖమ� �ాడ�; ఐన = అ�నట�్; కృ�ి��డ�క�ం�� - కృ�ి =
కృ�ి {కృ�ి - కృ�ా��ర�్య� �ెల�ల్ల/ �ోర ్ణ�� ��ర }; ��డ�క�న = ��డ�క��; చూ� = చూ�ి; ����క - ����క =
నమసక్��ం; సుసవ్��వయగ - సు = మం�; సవ్�� = సవ్��వమ�గల�; అగ� = అ�నట�్; �ౌర్ప� - �ౌర్ప� =
�ౌర్ప�; �టల్�� - ఇట�
ల = ఈ�ధమ�గ; అ���న = ప���ను.

1-161-మ. | పరఁగన - పరఁగన = పర్�ిదధ్మ�; మ�మగ�ారలందఱును - మ� = మ��కక; మగ�ారల� =
భరత ్ల; అందఱును = అందర�ను; మ�న - మ�న = ప�రవ్మ;
బ�ణపర్���పసంహరణ���్యయ�ధ�ద్యల�న్ - బ�ణ = బ�ణమ�లను; పర్� = పర్���ంచు;
ఉపసంహరణ = మరల�్చ; ఆ�� = �దలగ�; ఆయ�ధ = అసత ;్ �ద్యల = �ద్యల; అ�న్య�న = అ�న;
�ోర ్ణ���ర�్య�ేనభ్య�ిం - �ోర ్ = �ోర ్ణ�డ� అన ; ఆ��ర�్ = గ�ర�వ�; �ేన = వలన; అభ్య�ిం�� = ��ర�్చ��ంట��;
ప���త్�కృ�నున - ప�తత ్ = ప�తర్ �కక; ఆకృ�న = ర�పమ���; ఉనన = ఉనన్ట�వంట; �ోర ్ణ�డవ - �ోర ్ణ�డవ =
�ోర ్ణ�డవ; ��తత ్ంబ�ల - � = �; �తత ్ంబ = మనసు; ల�న = ల�; ల�శమ�ం - ల�శమ�న = ��ంచమ�క��� /
ౖ ; గర�ణ�సంగమ�ల�క - కర�ణ = దయ �కక ; సంగమ� = స్పర; ల�క = ల�క�ండ�ా; �ష్యసుత�ల -
�ిసరం�ెన
�ష్ = �ష�్యల�క; సుత�లన = ప�త�ర్లన; ఖం��ంపఁ�ాఁబ����� - ఖం��ంపఁ�ాన = సంహ��ంప�ా; �ా���� =
��్యయమ.
69 �� తన �ెల�గ� ��గవతమ� – పర్థమ సక్ంధమ– ట�క – ట�ప్పణ�ల

1-162-క. | భ�సుర�ఁడవ� - భ�సుర�ఁడవ� = బ�ర్హ్మణ�డ; బ���ధ ్దయ���సుర�ఁడవ - బ���ధ = బ���్దయంద;
దయ� = దయ��; ��సుర�ఁడవ� = పర్�ా�ంచు�ాడవ; �దధ ్�రభటసం�ో����సర�ఁడవ - �దధ = చకక్ట; �ర =
�ర�ల; భట = భట�ల; సం�ో హ = సమ�హమ�ల�; అ���సర�ఁడవ� = ��ద్ద��యక�డవ;
��మ�రణమ�సురకృత్యంబ - �� = �ిలల్లన; మ�రణమ� = సంహ��ంచుట; అసుర = �ాకష్స; కృత్యంబ = ప�;
ధర్మమగ�� - ధర్ = ��్యయమ; అగ��� = అవ�త�ం��; తం��ర - తం��ర = అయ�్.

1-163-�ా. | ఉ�ే్ర కంబ� - ఉ�ే్ర కంబ� = ఉ�ే్కమ
ర ��; �ార� - �ార� = �ార�; శసత �ధ
్ ర�ల� - శసత ్ = శసత �మ�ల
్ ; ధర�ల�
= ధ��ం�న�ార�; ఐ = అ�్; య���ధ్వ� - య�దధ = రణ; అవ�న = భ��ల�; ల�ర� - ల�ర� = ల�ర�;
��ం��ో్ ద�హంబ�న - ��ం�త = ��ం�ెమ�క���; �ోర ్హంబ�న = �ోర ్హమ�న; �క�ఁజ�యర� - �క�న = �క�; �ేయర� =
�ేయర�; బల��ే్సకంబ���ఁ�ఁకట� - బల = బలమ�వల�; ఉ�ే్సకంబ = ఉ�ే్కమ
ర ; ��న = ��; �కట�న = �కట�ల;
భ��ర్�ార�లఁ�నన్�ాఁ - భదర = బం�ారమ�ల�ంట�; ఆ�ార�లన = ర�పమ�నన �ా���; �ినన = �నన; �ాఁపల =
�ిలల్లన; రణ��ర్ఢ���య���నుల - రణ = య�దధ ్మ; ��ర్ = ��ర�్ప�; ���య� = �ేయట; ��నులన = �ా��ా���;
���ర్సక�త - �దర = �దర్� �వ; ఆసక�త్ల = ఆస��త నునన్�ా��; సంహ��ంపనకట� - సంహ��ంపన =
సంహ��ంచుటక�; అకట� = అకట�; ��ేత�ల�టల్�ె�
� - � = � �కక; �ేత�ల� = �ేత�ల�; ఎట�
ల = ఎల�; ఆ�ె�� =
వ�ె్చ�.

1-164-ఉ. | అకక్ - అకక్ = అ�్; ప�తత �్ ��కజ���క�ల��ర�షణ ణ్�తత్ - ప�తత ్ = ప�త�ర్; ��క = దుఃఖమ�
వలన; జ�త = ప�ట�్ట; ఆక�ల = బ�ధ �కక; ��ర = ��రమ���; �షణణ = దుఃఖ ప��న; �తత ్ =
మనసుకల��నను; ఐ = అ�్; �� క�క్చునునన్భం - �� క�క్చు = క����� త�; ఉనన = ఉనన్ట� ; భం��న =
�ధమ��ా; �నుఁబ� రఁ����ట� - �నున = �నున; �� రన = య�దధ ్మ�ల; ����ట� = అర�జ్నుడ; �బదుధ్ఁజ�� - �బదుధ్ =
బ��ా బం��ంపబ��న�ా��ా; �ే�ి = �ే�ి; ��ఁ��కక్డ����్చ�ెచు - ��ఁడ� = ఇ�ాళ; ఇకక్ = ఇకక్; క�న = క�;
ఈ��్ = ల���క్ంట; �ెచు్చట = �సు��చు్చటన; స��ంప��ై - స��ంప��� = ఓర�్చ��ల���; ఐ = అ�్;
భవ��యమ�త - భవ��య = ��కక; మ�త = త�ల; ��ఁ�ెకక్డ�ట� - ��ఁడ� = ఇ�ాళ; ఎకక్డ = ఎకక్; ఇట�్ =
ఇల�ంట�; ��కమ�న����య��డ�్చచుఁబ�క�క్చునన - ��కమ�న = దుఃఖమ���; ఏ = ఏ; ���యన = �ధమ��ా;
త ; �� క�క్చ = క����� త�; ఉనన్� = ఉనన్� .
ఏడ�్చచు = ఏడ�సూ

1-165-వ. | అ� - అ� = అ� ప���; కృ�ాణ్ర�జ్నులం - కృషణ = కృషణ ; అర�జ్నుల = అర�జ్నులన; చూ� = చూ�ి;
�టల్�� - ఇట�
ల = ఈ �ధమ�గ; అ���న = ప���ను.

1-166-ఉ. | �ోర ్ణ��� - �ోర ్ణ� = �ోర ్ణ�; ��న = ��; ��ంబడక �ోర ్ణక�ట�ం� - ��న = అ��న్ల; పడక =
పడక�ం��; �ోర ్ = �ోర ్ణ���క; క�ట�ం�� = ��ర్; య�నన్��ంటన��ణతనూ - ఉనన్� = ఉనన్�; ఇంటన =
ఇంట�ల�; అ��ణ = తర�గ�; తనూజ = ప�తర; ��క�వ�కృత��ౖ - ��క = ��కమ�న; �వ�కృతను = కలత�ెం��నబ���ధ
గల��నను; ఐ = అ�్; �ల�ించుభం��� - �ల�ించు = ఏడ�్చచున; భం��న = �ధమ��ా; ఈ = ఈ; �ౌర్ణ�ఁ�ెర� -
70 �� తన �ెల�గ� ��గవతమ� – పర్థమ సక్ంధమ– ట�క – ట�ప్పణ�ల

�ౌర్ణ� = �ోర ్ణ�� ప�త�ర్; �ెర�్ = మర�్; �ెచు్చటక - �ెచు్చ = �సు���్చ; క�న = అందుక�;
�ైన్యమ���ందుచు��ంత� �క�క్ - �ెన
ౖ ్యమ� = ��నతవ్మ�న; ఒందుచున = �� ందుత�; ఎంత = ఎంత�ా; �� క�క్�
= క��� �� వ���; �ార్ణ�య�క�త్ఁ�ైనన��ాప - �ార్ = �ార్ణమ�ల; �య�క�త్ఁడ = ����న�ాడ�; ఐన =
అ�న��; అ� = ���క్; �ాపమ� = �ాపమ�; బ�ర్హ్మణ�� - బ�ర్హ్ = బ�ర్హ్మణ�ల; ��ంసన =
��ం�ించుటను; మ�న�� - మ�న�� = మ�నం��.

1-167-క. | భ��ాలక�లక� - భ��ాలక�ల� = �ా�ల; క�న = ��; �ప��ల���ింపంజ�యఁదగదు - �ప��లన =
బ�ర్హ్మణ�ల; ���ింపన = ���ించుట; �ేయన = �ేయ�టక�; తగదు = త��న���ాదు; ���ిం�నఁద��క్�ానలంబ -
���ిం�నన = ��పమ��ే�న
ి ��; తత = ఆ�కక; ��ప = ��పమ� అ��; అనలంబ� = అ��న;
�ద���భ��ాల�టవ�లఁ�ాల�్ - �ద� = �దల��; ��న = అంట�; భ��ాల = �ా�ల� అను; అటవ�లన =
అడవ�లను; �ాల�్ = �ా�్చ��య�న; భ�కంపమ�గన - భ� = భ��; కంపమ�గన = కం�ించునట�
ల్�.

1-168-వ. | అ� - అ� = అ�; �ట�ల - ఇట�ల = ఈ �ధమ��ా; ధర్మ�ంబ�న - ధర్మ�ంబ�న = ధర్మమ�నక
అనుక�లమ�గనూ; సకర�ణంబ�ను - సకర�ణంబ�ను = దయ�� క���న�గనూ; �రవ్��కంబ�న -
�రవ్��కంబ�న = కపటమ�ల����గనూ; సమంజసమ�ను - సమంజసమ�ను = ��్యయబద్దమ�గ;
ల ; పల�క� = ప���;
�ాల్ఘ్యంబ�నుం�ాఁబల� - �ాల్ఘ్యంబ�న = �� గడత��న���ానూ; �ాఁన = అగ�నట�
�ౌర్ప��పల�క�లక - �ౌర్ప� = �ౌర్ప� {�ౌర్ప� - దృపదు� క�త�ర� }; పల�క�ల� = మ�టల�; క�న = ��;
ధర్మనందనుండ - ధర్మనందనుండ = ధర్మ�ా {ధర్మనందనుడ�- ధర్మ�ేవత��డ�క , ధర్మ�ా}; సంత�ిలల � -
సంత�ిల�ల్ = సం���ిం�ెను; నక�ల - నక�ల = నకల�డ�; సహ�ేవ - సహ�ేవ = సహ�ేవ�డ�; �ాత్య� - �ాత్య� =
�ాత్యక�డ; ధనంజయ - ధనంజయ = అర�జ్; కృష�
ణ ్ల - కృష�
ణ ్ల = కృష�
ణ ్ల; సమ్మ�ం�� - సమ్మ�ం�� =
ఒప�్ప����; సమ్మ�ంప - సమ్మ�ంప = ఒప�్ప��న; �మ�ం��టల్�� - �మ�ండ� = �మ�డ�; ఇట�
ల = ఈ
�ధమ�గ; అ���న = ప���ను.

1-169-చ. | ��డ�క�లఁబట�్ - ��డ�క�లన = ��డ�క�లను; పట�్ = పట�్ట��; చం��న� - చం��న = చం�ి��
� న
� ు; అ� =
అ�; ��పమ���ందదు - ��పమ�న = ��పమ�; ఒందదు = �� ందదు; బ�లఘ�త�క�న - బ�ల = �ిలల్లన; ఘ�త�క�న
= సంహ��ం�న�ా��; �డ�వ�మటంచుఁజ���్ప�� - �డ�వ�మ� = వ�����ట్ �టమ; అటంచున = అంట�; �ె��్ప�� =
�ెప�్పత�నన్; ��ఱ�్ఱ� - ��ఱ�్ఱ� = ����బ�గ�ల��; �ౌర్ప� - �ౌర్ప� = �ౌర్ప�; �ఁడ� - �ఁడ� = ఇతడ�; �ప��ఁ�ే -
�ప��ఁ�ే = బ�ర్హ్మణ�; �డ�వఁగ��ల - �డ�వఁగన = వద���ట్ �ట; ఏల = ఎందుక�; చంప�ఁ��ట� - చంప�ఁడ� =
సంహ��ంచం��; ఇట� = ఇల�; ��� - ��� = ఇత��; �రల�సంప��� - �రల� = �ర�; సంప��� =
చంపక�� �న��; �� = ���కక; �ి����ట��� ట�నన - �ి�� � � = �ి�����; �� ట�నన = �� ట���; �రమ� - �రమ� =
� ట
తల; �నన్మ�����దఁ�డ�ఁ��ందఱు - �నన్మ = బద్ దల; ���ద
� న = ��ట�్టదన; చూడ�ఁడ� = చూడం��; ఇందఱున
= ఇంతమం��.
71 �� తన �ెల�గ� ��గవతమ� – పర్థమ సక్ంధమ– ట�క – ట�ప్పణ�ల

1-170-వ. | అ� - అ� = అ�; ప���ననశవ్��థ్మ - ప���నన = పల�క�ా; అశవ్��థ = అశవ్��థ; క�న = ��;
�ౌర్ప� - �ౌర్ప� = �ౌర్ప�; యడ్ డంబ - అడ్ డంబ = అడ్ డమ; వ�ె్ - వ�ె్ = వ�ె్చన; �మ�� - �మ�� =
�మ���కక; సంరంభంబ�సూ� - సంరంభంబ� = ���� � ాట�; సూ� = చూ�ి; హ�� - హ�� = కృష�
� � ణ ్డ;
చత�ర�భ్�ండ - చత�ర = ��ల�గ�; భ��ండ� = భ�జమ�ల�గల�ాడ�; అ� = అ�్; ��ండ� - ��ండ� = ��ండ�;
�ేత�ల - �ేత�ల = �ేత�ల��; �మ�� - �మ�� = �మ����; �ా��ం� - �ా��ం� = ఆ�ి; కడమ - కడమ = ����న;
��ంటను - ��ంటను = ��ం�ం� ట���ను; దుర్పదప��త్�కనుదలం�� - దుర్పదప��త్�కన = �ౌర్ప��; తలం��ం� =
త�ి్పం; నగ�చు - నగ�చు = నవ�వ్త; �మ����టల్�� - �మ�� = �మ��; ��న = ��; ఇట�
ల = ఈ �ధమ��ా;
అ��� = ప���ను.

1-171-ఉ. | అవ�్యఁడ��ాఁడ - అవ�్యఁడ = ర��ంప తగగ్�ాడ; �ాఁడ� = �ాడ�; �ఁడ� - �ఁడ� = ఇతడ�; ��హంత -
�� = �ిలల్లన; హంత = హతమ���్చన�ాడ; దు�ాత్మక�ఁ��త�� - దు�ాత్మక�డ = �ెడ్డబ���్దకల�ా ;
ఆత��� = హత్యల��ేయ��ాడ; హంతవ�్యఁడ - హంతవ�్యఁడ = చంపద��న�ాడ�; బర్హ్మబంధుఁడగ�ఁదప్ -
బర్హ్మబంధుఁ = బ�ర్హ్మణ బంధువ� {బ�ర్హ్మబంధువ- భర్ష�్ట�ె బ�ర్హ్మణ�నక� జ��య}; అగ�న = అగ�ను;
తప్పద = తప్పద; �కక్మ - �కక్మ = �జమ�; బ�ర్హ్మణ�నహనత = బ�ర్హ్మణ�లనుచంప�ా; యటంచు -
అటంచు = అనుచు; ��ద���తంబగ�ఁ�ావ�న - ��ద = ��దమ�లల�; ���తంబ� = �ెల�పబ��న��; అగ�న =
అయ�్యనన్; �ావ�న = అందు�ేత; ధర్ - ధర్ = ధర్మమ�నక�త��; దృ�ి్టఁగరత్వ్ - దృ�ి్ట = దృ�ి్ట�;
కరత ్వ్య = �ేయవల�ిన��; ��ఁ�ాచుట - ��న = ఇత���; �ాచుట = �ా�ాడ�ట; య���ిథ ్�ఁ�డ�మ -
య���ిథ్� = ఉనన్ప���ిథ్; చూడ�మ� = చూడ�మ�; �ాండ��తత ్మ - �ాండవ = �ాండవ�లల�; ఉతత ్మ =
ఉతత ్మ�� (�మ).

ౖ ; ఆల�పంబ�ల� = మ�టల�; ఆ�� =
1-172-వ. | అ� - అ� = అ�; సర�ాల�పంబ�ల��� - సరస = సరసమ�ల�న
�ె�్ి ; పవననందను��డంబఱ� - పవననందనున = �మ�� {పవననందనుడ� - �ాయ��ేవ�� ప�త�ర్డ, �మ�డ�};
ఒడంబఱ� = ఒ�ి్పం; యర�జ్నుం� - అర�జ్ను = అర�జ్��; చూ� = చూ�ి; �ౌర్ప��� - �ౌర్ప� = �ౌర్ప�; ��న =
���; ��క� - ��క� = ��క�ను; �మ��నునక� - �మ��నుడ� = �మ�డ�; క�న = ��; సమ్మతంబ� - సమ్మతంబ� =
అం���ారమ� అగ�ట�
ల్గన; మ�నున - మ�నున = ఇంతక�మ�ందు; � - � = �వ�; �ే�ిన - �ే�న ి ట�్;
ి = �ే�న
�ధ � - �ి�ధ �్ంచు = ��ర����; అట�
పర్�జ్ఞ - పర్�జ్ఞ = పర్�జ్ఞక; �ి�్ంచునట ల = �ధమ�గ; �� - �� = ��;
పంప���య�మ� - పంప� = ఆజ్ పర్�ారమ; ��య�మ� = �ేయ�మ�; అ� = అ�;
���ాయణ�ం��న��్చననర�జ్నుం - ���ాయణ�ండ� = హ��; ఆన� = ఆ�ేశమ�; ఇ�్చ = ఇవవ్�; అర�జ్నుండ =
అర�జ్నుడ; ���ాయణ�నుమతంబ�న - ���ాయణ = హ���కక; అనుమతంబ�న = సమ్మ��.

1-173-�ా. | �శవ్సు త్త�్య - �శవ = ల�కమ��ే; సుత్త�్యఁ = సుత్�ం ద��న�ాడ�; శక�సూనుఁడ� - శక�సూనుఁడ�
= అర�జ్నుడ {శక�సూనుడ� - ఇందుర్� ప�త�ర్ , అర�జ్నుడ}; మ��ర�ండ� - మ� = ��ప్; �ర�ండ� = �ర�డ�;
��ా�ి�ేనశవ్��థ - �ర = భయంకర���న; అ�ి = పదునుకల క�త ; �ేన = ��; అశవ్��థ = అశవ్��థ;
72 �� తన �ెల�గ� ��గవతమ� – పర్థమ సక్ంధమ– ట�క – ట�ప్పణ�ల

� ; చూ��ంతర్మ�రతన్మ - చూడ = �ట�్; అంతర =
���జమ�ల్ దఱ�ఁ� - ���జమ�ల = ��శమ�ల�; తఱ�ఁ�� = �ె�గ్�
ల��; మ� = ��ప్; రతన్మ� = రతన్మ�న; శశవ్�క్� - శశవ్ = �ాశవ్త���; ���త � = ���త �; ��ల�ంగఁబ�చు్చ�� -
��ల�ంగన = పర్�ా�ంప�; ప�చు్చ�� = ��ి���; �ాశ�ార్తబంధంబ�ల - �ాశ = ��ళల ; �ార్ = సమ�హమ�
�కక; బంధంబ�లన = కటల్న; ��ావ్సంబ�ననూ�� - ��ావ్సంబ�న = నమ్మకమ�; ఊ��్ = ��ి్; ��ర్� -
� ; ������వ్��గమ�ంబ��ి� � - ��ర = గ���రమ��కక; ఉ��వ = భ��; ��గమ�న = ��గమ�ను
��ర్�ె = ��ట్ టన
(పర్�ేశమ); �ా�ి = ��ల��; �� న = �� వ�నట�
ల్�.

1-174-క. | �బబ్రప�బ�లహంతయ�- �బబ్రప = �స్సం��చప; బ�ల = �ిలల్; హంతయ�న = హంతక�డ�ను;
��బ�బ్నఁ�ేజంబ - ��బ�బ్న = ��ంట��; �ేజంబ� = పర్�ాశమ�న; మణ�య�ఁ��ల్ప� - మణ�య�న = మణ�య�;
��ల్ప� = �� ��ట�్ట��; నత�ఁ�ై - నత�ఁడ� = వం���� �న�ాడ�; ఐ = అ�్; పర్�బ - పర్�బ = అ�శ�ం�న;
వగ�ే - వగ = దుఃఖమ�; �ేన = ��; �ప��ఁడ� = బ�ర్హ్మణ�; �ి�బ్�����డ - �ి�బ్ = �ిగ గ �; ��న = ��; ఒడ� =
ఒళ�్; గబ�బ్��� - గబ�బ = �� గర�; ���� = �ె��
� � �; వ��ఁజ���న - వ��న = ��గమ��ా; చ���న =
���ల్� ���న.

1-175-ఆ. | ధనమ�ఁ��నుట - ధనమ�న = ధనమ�ను; ��నుట = ��ి��నుట; �ం�ె - ఒం�ెన = ఒకట�;
దలఁ��ఱుగ�ట - తల = �ట�్ / గ�ండ�; ��ఱుగ�ట = ��ి�య
� �ట / �ేయ�ట; �ం�ె��లయంబ� - ఒం�ెన =
ఒకట�; ఆలయంబ� = ఇల�ల; ��డలనడచుట�ం�ె�ా� - ��డలనడచుట = ��ళ్ళ��ట�్; ఒం�ెన = ఒకట�; �ా� = అం�ే
�ా�; చంపఁద��నకర్మంబ����ినఁజంపఁదగద - చంపఁన = చంప�టక�; త��న = తగగ; కర్మంబ = కర్మమ; �ే�న
ి న=
ి ప్పట���; చంపన = చంప�ట; తగదు = త��నప� �ాదు; �పర్జ��ఁబ�� - �పర = బ�ర్హ్; జ��న =
�ే�న
జ���ా��; బ��� = బ���.

1-176-వ. | ఇటల్శవ్��థ్మంబ�ర్ణ�వ�ష�్ట - ఇట�ల = ఈ �ధమ�గ; అశవ్��థ్ = అశవ్��థ్మ; �ార్ =
్ ట = ��బయటప��న�ా�గ; �ే�ి = �ే�ి; ��డలనడ� - ��డల = బయట���; నడ� = పం�ి;
�ార్ణమ�ల; అవ�ష�
�ాండవ�ల� - �ాండవ�ల� = �ాండవ�ల� {�ాండ� �ా� సం��నమ� - �ాండవ�ల� }; �ాం��� = �ౌర్ప� {�ాం��� -
�ాం��ల �ేశ �ాక�మ��� / ఐదుగ�రక� ��ర్య/ �ౌర్ప�}; స��త�ల�ౖ - స��త�ల� = క���న�ార�; ఐ = అ�్; ప�త�
త ్ �లక
- ప�త�
త ్ � = ��డ�క�ల; క�న = క�; ����ం� - ����ం� = దుః�ం�; మృత�ల�ౖన - మృత�ల�న
ౖ = మరణ�ం�న;
బంధువ�ల��లల - బంధువ�ల� = చుట�్టల; క�న = క�; ఎలల్ = అందరక�; దహ���� - దహన = శవ దహనమ�; ఆ�� =
�దలగ�; కృత్యంబ�ల���� - కృత్యంబ�ల = �ార్యమ�ల; �ే�ి = ప���త్�ే�; య�దకపర్��నంబ���య���ఱక -
ఉదకపర్��నంబ� = తర్పణమ�ల {ఉదకపర్��నమ - �ళ�్ళ ��న�చు్చ/ తర్పణమ�ల (బంధు మరణ�ంతర కర్) };
�ేయ� = �ేయ�ట; ��ఱక�న = ��సం; �ీత �
్ - �ీత �
్ = �ీత �లన
్ ; మ�ందట�డ���� - మ�ందట = మ�ందర; ఇడ���� =
ఉంచు���; ���ందుండ�నుం��ర�ను - ���ందుండ�నున = కృష�
ణ ్డ�న {���ందుడ�-��వ�లక� ఒడయ�డ� (�ావ్) /
ణ ్డ}; ��ర�ను = ��మ�ను; గంగక�ంజ� - గంగ = గం�ాన��; క�న = ��; చ� = ���్; �ల�దకంబ�ల����ి -
కృష�

�ల�దకంబ�ల� = �ల�దకమ�ల� {�ల�దకమ�ల� ఇచు్చట-నువ�వ్ల� �ళ� వదల�ట, బంధు మరణ�ంతర కర్}; �ే�ి =
73 �� తన �ెల�గ� ��గవతమ� – పర్థమ సక్ంధమ– ట�క – ట�ప్పణ�ల

వద�; క�మ్మ - క�మ్మఱ = మరల; �ల�ిం� - �ల�ిం� = ఏ��్; హ���ాదపద్మజ�తప�తర్ంబ�ల - హ�� =
ణ ్మ���; �ాద = �ాదమ�ల��; పద్ = పద్మమ�; జ�త = ప�ట�్; ప�తర్ంబ�ల = ప�తర్మ�ల; అ�న =
�ష�
అ�నట�్; ����ర��జలంబ�ల - ����ర�� = గం�ాన�� {����ర�� - గం�ాన�� / భ��రథు� పర్యతన్మ� వలన వ�్చన };
జలంబ�లన = �ట�ల�; �ాన్త�ల - �ాన్త�ల = �ాన్నమ �ే�న
ి �ార�; అ� = అ�్; య�నన - ఉనన =
ఉనన్ట�వంట; ��డంబ�తత ్ ���ాత�ర�ల�న - ఎడన = సమయమ�న; ప�తత ్ = ��డ�క�ల ��సం; ��క =
దుఃఖమ���; ఆత�ర�ల� = బ�ధపడ��ార�; అ�న = అ�నట�్; �ాం���� - �ాం���� = �ాం����య�;
ధృత�ాష�
్ ట�లనుగ�ం - ధృత�ాష�
్ ట�లన = ధృత�ాష�
్ ట�లన; క�ం� = క�ం�య�; �ౌర్పదులను� - �ౌర్పదులన =
�ౌర్పదులన; చూ� = చూ�ి; మ�ధవ�ండ� - మ�ధవ�ండ� = కృష�
ణ ్డ; మ��ందుర్ల�ం��నున - మ�� =
� ఠ ్ల�న; ��నును = తనూ; బంధుమరణ���ాత�ర�ల�న - బంధు = చుట్ టమ�;
మ�నులల�; ఇందుర్ల� = ��ష�
మరణ = మరణ����; ���ాత�ర�ల� = దుః�త�ల�; అ�న = అ�నట�్; �ారలవగప� - �ారల = �ా���కక;
వగప�న = దుఃఖమ�ను; మ��� - మ��� = �� ��ట�్; మ�న్ం�ె��వ్ధంబ - మ�న్ం�ె = ఆద��ం�ెను; ఈ = ఈ;
�ధంబ�నన = �ధమ�గ.

1-177-�ా. | �ాం���కబ���కర్షణమ��ాపకష్��య�ష�క్లంజంచదగ - �ాం��� = �ౌర్ప���క; కబ�� =
�ట�్టన; �కర్ష = పట�్ట�� ���ి�� ి ; మ� = �ర���న; �ాప = �ాపమ� వలన; కష = ��ణ�ం�న;
� న
ఆయ�ష�క్ల = ఆయ�సు్ గల�ా���; చంచత = �ెల����న; గర�వ్ల = గరవ్మ���నునన్�ా�;
��రత ్�ాష� ్ ట�లన�ంజం�ి - ��రత ్�ాష� ్ ట� = ధృత�ాష్ ట ప�త�ర్ల; అ�న = య�దధ ్మ�; చం�ిం� = చం�ిం�;
���ందుఁ���ి్పం�ె - ���ందుఁడ� = కృష�
ణ ్డ; ఇ�ి్పం�ె = ఇ�ి్పం�ెన; �ాజ్యమ - �ాజ్యమ� = �ాజ్యమ�న;
�త్�నక�ఁగ�్పం - ధర్ = యమధర్మ�ా; ప�త�ర్డ = ��డ�క� / ధర్మ�ా; క�న = ��; క�్పం�ె =
ధర్మప�త
� ; �ే�ం�ెన = �ే�ం�ెను; మ�ఁడ� -
క���ం�ెను; మ�ఖ�్య�ఁజ��ం�ె - మ� = ��ప్; ఖ�్య� = ���త ్
మ�ఁడ� = మ�డ�; త�రంగ��ధమ�ల� - త�రంగ = అశవ; ��ధమ�ల� = ��ధయజ్ ఞమ�ల; �ే��ంద్పర్��వంబ�

- �ే�ంద
� ర = �ే�ంద
� ుర్; పర్��వంబ�న = ��భ
ౖ వమ���.

1-178-వ. | అంత - అంత = అంతట; �ాసు�ేవ�ండ� - �ాసు�ేవ�ండ� = కృష�ణ్డ {�ాసు�ేవ�డ� - వసు�ేవ��
క�మ�ర�డ� / ణ ్డ}; �ా్యసపర్మ�ఖభ�సురప��త�ం - �ా్య = �ా్యసుడ; పర్మ� = �దలగ�
కృష�

పర్మ�ఖ��; భ�సుర = బ�ర్హ్మణ�ల; ప��త�ండ� = ప��ంపబ��న�ాడ�; అ� = అ�్; య�దధ ్ - య�దధ ్ =
య�దధ ్వ�డ�న; �ాత్యక�ల���ల� - �ాత్యక�ల = �ాత్య��య; ��ల�వ = ప��ంచగ; ��వ్ర�ాగమ - ��వ్ర =
��వ్రకక; ఆగమన = �ేర�; పర్యతన్ంబ�నంబ�ండవ - పర్యతన్ంబ� = పర్యతన్మ�; �ాండవ�ల =
�ాండవ�ల; ��ొ క్ - ��ొ క్ = ��లవ��సు���; ర����హణంబ���య� - రథ = రథమ�ను; ఆ��హణంబ� =
ఎక�క్; �ేయ� = �ేయ�; సమయంబ�నందతత ్ - సమయంబ�నన = సమయమ�న; తతత ్ = ఖం�ార�;
పడ�చునుతత ్రసను�ెం - పడ�చున = పడ�త�; ఉతత ్ = ఉతత ్; చను�ెం� = వ�్; కల�్యణగ�ణ�త త్ర�ం�ె -
74 �� తన �ెల�గ� ��గవతమ� – పర్థమ సక్ంధమ– ట�క – ట�ప్పణ�ల

కల�్య = �భ; గ�ణ = గ�ణమ�ల��క���న; ఉతత ్ర�ండ = ఉతత ్మ�డ; ఐన = అ�నట�్; హ����టల్�� - హ�� =
ణ ్; ��న = ��; ఇట�
కృష� ల = ఈ �ధమ�గ; అ���న = ప���ను.

1-179-మ. | ఇ�ె - ఇ�ె = ఇ����; �ాల�నలత�ల్య��� - �ాల = మృత�్యవ వంట�; అనల = అ��న; త�ల్యమ =
��సమ�నమ�; ఐన = అ�నట�్; ��ఖంబ��ెం�ె - ��ఖంబ� = బ�ణమ�; ఏ�ెం�ెన = వచు్చచునన్; �ే��శ - �ే�శ
� =
� ఠ ్��/ కృ�ాణ; ��ఁడ�ద�ాంతరగ్తగరభ్��హమ�న� - ��ఁడ� = ఇ�ాళ; ఉదర = గరభ్మ; అంతరగ్ =
�ేవతలల� ��ష�
ల�ప�; గరభ = �ిండమ�ను; ��హమ�న = ద��ంచుట; ��� = ���; య�గ�ప్భ
ర - ఉగ� = భయంకర���న; పర్భ =
త ; ఉనన్� = ఉనన్�; దు��ల్క్య - దు��ల్క్య =
పర్��వమ��; వచు్చచునన్ - వచు్చచు = వసూ
చూడశక్యమ��ా��; మ�నుపన - మ�నుపన = ��ా��ం�ే; శరణమన్యంబ��య� - శరణ్యమ = ��క�క;
అన్యమ� = ఇం��ట�; ఏ�య�న = ఏ��; ల�దు - ల�దు = ల�దు; � = ��కక; పదపద్మంబ�ల - పద =
�ాదమ�ల��; పద్మంబ�ల = పద్మమ�ల; �ా� - �ా� = తప్; �ం�ెఱుఁగ� - ఒండ� = ఇం��ట�; ఎఱుఁగన =
ఎర�గను; ఈ = ఈ; బ�ణ���న - బ�ణ = బ�ణమ�ల��; అ��న్ = అ��న్; �ా��ంప�� = ఆప�మ�.

1-180-క. | దురభ్రబ�ణ�నలమ�న- దురభ్ = భ��ంప శక్యమ��ా ; బ�ణ = బ�ణమ�ల��; అనలమ�న =
అ��న్వల; గరభ్మ�ల�నున - గరభ్మ = గరభ్మ; ల�న = ల�పల; ఉనన = ఉనన్ట� ; ��వ� - ��వ� = ��వ�;
� ; సం��ప = బ�ధ; ఆ��ాభ్వంబ�ను = ప�ట�్టటన;
ఘనసం���ా��ాభ్వంబ�నుఁబ�ం�ె� - ఘన = అత్య��క�
� = �� ందుచునన్�; �రభ్రకృపఁ�ావ�మయ - �రభ్ = �ండ�; కృపన = దయ��; �ావ�మ� = �ా�ాడ�మ�;
�� ం�ె�న
అయ్ = తం��;ర ��లసుత్�� - ��లసుత్�� = కృ�ాణ {��లసుత్త�్య - సర�వ్ల� సుత్�ంపబడ��ాడ, కృష�ణ్డ};

1-181-క. | �ెలల్���డ
� - �ెల�ల్ = �ెల�ల్��; ��డల = ��డల�; ���నల�ల్ఁడ - � = ��కక; ��నల�ల్ఁడ =
��నల�ల్డ; శత�ర్వ�ల�ే - శత�ర్వ� = ��ౖర�ల; �ేతన = వలన; హత�ఁడ��్యన - హత�ఁడ� = చంప��న�ాడ�;
అ��్యన = అ��్యన; సంఫ�ల�ల్ర�ందల�చ - సంఫ�లల = ప���త్గ �క�ిం� ; అర�ంద = పద్మమ�లవంట; ల�చన
= కనున్ల�నన్�ా; భల�ల్��న్నడ - భలల = బ�ణమ�ల�కక; అ��న్ = అ��న్; అడం� = అణ�;
��వ�బర్���ంపఁగ� - ��వ�న = ��వ�ను; బర్���ంపఁగ� = బర్���ంప�మ.

1-182-ఆ. | గరభ్మందుఁగమలగ�ాభ్ండశతమ�ల��మ�డ�� - గరభ్మందు = గరభ్మ�ల�ప;
కమలగరభ్అం = బర్�్మండమ�; శతమ�ల� = వందల�; �మ�డ���నన = ఇమ�డ�్చ��; వ��ంచు�శవ్�� -
వ��ంచు = ధ��ంచు; ఈశవ్ = �ేవతలల�; ఈశ = ��ష�
� ఠ ్�; �క���కక - �క� = �క�; ఒకక = ఒకక;
మ���గరభ్రకష్ణ��ంతబర - మ��� = �ీత ��క
్ ; గరభ = గరభ్మ�న; రకష్ణ = ర��ంచుట; ఎంత = ఏ�ాట�;
బర�వ� = ��రమ�; �రవ్��ంత��ా = తప్ప �ేయ�మ� (��గరభ్రక).

1-183-వ. | అ�న����తవత్సల�ండగ�నప్పర��శవ్ర� - అ�నన = అ� ��ర�ా; ఆ��త = ఆశ��ం�న �ా���;
వత్సల�ండ = ర��ంచు�ాడ�; అగ� = అ�నట�్; ఆ = ఆ; పర��శవ్ర�ండ = పరమ���న ఈశవ్ర�డ�/ కృష�
ణ ్డ;
75 �� తన �ెల�గ� ��గవతమ� – పర్థమ సక్ంధమ– ట�క – ట�ప్పణ�ల

సుభదర్��డ - సుభదర = సుభదర్�క; ��డ� = ��డ�; ����ల�పంబ�ల��ం� - ��న = ��న���న; ఆల�పంబ�ల� =
పల�క�ల�; ఆ�ం� = ��; ��� - ఇ�� = ఇ��; �ోర ్ణనందనుండ - �ోర ్ణనందనుండ = �ోర ్ణ����డ�క / అశవ్��థ;
ల�కమంతయ�న�ాండవంబ��్యడ�మ - ల�కమ� = పర్పంచమ; అంతయ�న = సమసత ్మ�న; అ�ాండవంబ� =
�ాండవమ� ల����; అ��్యడ�మ = అవ��ాక; అ� = అ�; ���ిన - ఏ�ిన = ���న
ి ట�్; ���ా్యసత్�ం - ��వ్ =
� ; అసత �్ ంబ = అసత �మ
��వ్య�� ్ ; అ� = అ�; ��ఱ�ం��నంతఁబ�ండవ�లక�మ�ఖంబ� - ఎఱ�ం��న = �ెల�సు����ను;
అంతన = అంతల�; �ాండవ�ల� = �ాండవ�ల�; క�న = క�; అ�మ�ఖంబ� = ఎదుర�; అ� = అ�్; �ోర ్ణనందన -
�ోర ్ణనందన = �ోర ్ణ� ��డ�క� / అశవ్��థ; ���ా్యసత్��ర - ��వ్ = ��వ్య��
� ; అసత ్ = అసత �మ�నుం
్ �; �రగ్ =
ౖ ; మ�రగ్ణంబ�ల - మ�రగ్ణంబ�ల = బ�ణమ�ల�; డగగ్ఱ� - డగగ్ఱ�న = దగగ్ర��
వదలబ��న; ��త = �ా�ెన � నన;
బ�గగ్��ల - బ�గగ్��ల = �ెదరక; �ార�నుబర్త్యసత్�ంబ�లం�� - �ార�ను = �ార�క���; పర్త్యసత్�ంబ = ఎదుర�
అసత �మ�ల
్ ; అం����� = �సు���; ��నంగ� - ��నంగ� = య�దధ ్మ �ేయ�; సమయంబ�న - సమయంబ�న =
సమయమ�ల�.

1-184-మ. | తన���ార��ంత�ా� - తన = తన�కక; ��వ = భ��త్�; ఆర� = త�ించు; �ంత = ఆల�చన; �ా� =
తప్; పర�ం��ల�శమ�న - పర = ఇతర; �ం�� = ఆల�చన; ల�శమ�న = ��ం�ెమ�క�డ; ల�� - ల�� = ల��;
సజజ్నులంబ�ండ�తనూ�ల - సజజ్నుల = మం��ా���; �ాండ�తనూ�లన = �ాండవ�లను;
మనుచు�ాత్సల్యంబ� - మనుచు = �ా�ాడవలన��; �ాత్సల్యం = ఆ��క; ��న = ��;
�ోర ్ణనందనుబర్�్మసత్�మ�నడ�్డ��ట్ట - �ోర ్ణనందన = అశవ్��థ �కక {�ోర ్ణ�� ��డ�క�- అశవ్��థ };
బర్�్మసత్� = బర్�్మసత్�మ; అడ�్డ��ట్ = అడ�్డ��నుటక; ప��ెన = ����ం�ెను / పర్���ం�ెన; �ై��్య� -
�ె� ణ ్డ {�ై��్య� - �ైత�్యల శత�ర్ , కృష�ణ్డ}; స�ావ్� - సరవ = సమసత ్���; అ�� = శత�ర్వ�లన;
ౖ �్య� = కృష�
�ాధన�రవ్క�మ - �ాధన = �ా��ంచుటల� / న�ంప�ేయ�టల�; �రవ్క�మ = �ర�గ�ల����;
ర�����లసు��ంధశ్చక�మ�ంజక�మ� - ర��త = ర��ంపబ��న; అ�ల = సమసత ; సు�� = �ేవతల; అంధస =
సమ�హమ�గల����న; చక�మ�న = చక�మ�ను.

1-185-మ. | సకల�ార్ణ�హృదంత�ాళమ� - సకల = సమసత ్���; �ార్ణ = �ార్ణ�ల�క; హృద = హృదయమ�ల;
అంత�ాళమ�లన = ల�ల�పల; ��సవ్జ�జ్�����య�ం - ��సవ్ = పర్�ా�ం�; జ�్య = ��పమ�; ఐ = అ�్; ఉండ�
= ఉం�ే; సూకష్్మకళ�ండచు్యత�ఁడ� - సూకష = సూకష్్మ�; కళ�ండ� = ��ర�్పన �ాడ�; అచు్యత�ఁడ =
��శనమ�ల���ాడ� / హ��; ఆ = ఆ; ఎడన = సమయమ�ల�; �రటజ�గరభ్ంబ�ఁ��ఁజక�హసత్క�ఁ� - �రటజ� = ఉతత ్
�కక {�రటజ - �రట�� సం��నమ� �కక్/ ఉతత ్}; గరభ్ంబ� = గరభ్మ�న; ��న = ��ను; చక� = చక�మ�ను;
హసత ్క�ఁడ = �ే�యందు ధ��ం�న�ాడ�; ఐ = అ�్; ��ౖషణ్వమ�యఁగ�ి - ��ౖషణ్ = �ష�
ణ ్వ��క; మ�యన =
మ�యను; క�ి్ = క�ి్; క�ర�సం������థ్� - క�ర� = క�ర�వంశ; సం��న = సం��నమ�ను; అ��థ = ����న�ాడ�; ఐ =
అ�్; యడ్ డ�� - అడ్ డమ = అడ్ డమ��ా �లబ��న�ాడ ; ఐ = అ�్; పర్కటసూ్ఫ��త్నడ - పర్క = అ�వ్యకత్��;
76 �� తన �ెల�గ� ��గవతమ� – పర్థమ సక్ంధమ– ట�క – ట�ప్పణ�ల

సూ్ఫ��త = సూ్ప��త్; అడం�ెన = అణ�ెను; �ోర ్ణతనయ�బర్�్మసత్ - �ోర ్ణతనయ = అశవ్��థ �కక;
బర్�్మసత్� = బర్�్మసత్�మ; �ల��న - �ల = అవ�ల / �ల��ల�సమ�; ��న = �ా.

1-186-వ. | ఇట�ల - ఇట�ల = ఈ �ధమ�గ; �ోర ్ణతనయ�ం�ే�ి - �ోర ్ణతనయ�ండ = �ోర ్ణ� ��డ�క� / అశవ్��థ;
ి ; పర్����య�ర��తంబ� - పర్����య = ఎదుర� �ేయటక�; ర��తంబ� = �ల� ల�నట�్ట�; అ�న =
ఏ�ిన = ���న
అ�నట�వంట�; బర్హ్మ�రంబ��� - బర్హ్మ�రం = బర్హ్మ�ర; అ����� = అ����; ���ా్యసత్�ం - ��వ్ =
��వ్య�� ్ ; ��ౖషణ్వ�ేజంబ� - ��ౖషణ్ = �ష�
� ; అసత �్ ంబ = అసత �మ ణ ్వ �కక; �ేజంబ�న = పర్��వమ�వల;
�రరథ ్కంబ�� - �రరథ ్కంబ = �ష���జనమ�; అ��్య = అ�న��; �జమ�య��లసనమ�న - �జ = తన;
మ�య� = మ�య�కక; �లసనమ�న = �ల�సమ�వలన; సకలల�కసరగ్�ిథ్�సం�రంబ�ల�చ��ంచునట - సకల =
సమసత ; ల�క = ల�కమ�ల�కక; సరగ = సృ�ి్; �ిథ్ = �ాలన; సం�రంబ�ల� = సం�రమ�ల�; ఆచ��ంచున =
ఆచ��ంచుచుండ� �ాడ�; అట�్ = అ�నట�్; హ���� - హ�� = హ��; ��న = ��; ధరణ�సురబ�ణ - ధరణ�సుర = బ�ర్హ్మణ
{ధరణ�సుర - భ���� �ేవత / బ�ర్హ్మణ}; బ�ణ = బ�ణమ�ను; ��ారణంబ� - ��ారణంబ� = ఆప�ట;

��తర్ంబ��ాద - ��తర్ంబ� = ��తర్��; �ాదు = �ాదు; తత్సమయంబ� - తత = ఆ; సమయంబ�న =
సమయమ�ల�; సంత�ిం� - సంత�ిం� = సం���ిం�; �ాండవ - �ాండవ = �ాండవ�ల��ను {�ాండ��ా�
సం��నమ� - �ాండవ�ల� }; �ాం���స��త��� - �ాం��� = �ాం��ల �ాక�మ�����ను; స��త = క���న��; ఐ =

అ�్; ��ం� - ��ం� = క�ం�; గమ��ను్మఖుం�ై - గమన = ��ళ�్ళటక; ఉను్మఖుండ = �ిదధ్ప��న�ాడ; ఐన =
అ�నట�్; హ��ంజ�ర - హ��న = హ��� {హ�� - సరవ్ దుఃఖమ�లను హ��ంచు �ాడ}; �ేరన = �ేర�వక�; వ�్ - వ�్ =
వ�్; �టల్�� - ఇట�
ల = ఈ �ధమ�గ; అ���న = ప���ను.

1-187-క. | ప�ర�ష�ం��ఢ�్యఁడ - ప�ర�ష�ండ� = పరమ ప�ర�ష�డ�ను {ప�ర�ష�ండ� - శ��రమ�ల� అను ప�రమ�ల�
(ల�కమ�ల�) సృ�ి్టం� �ా�ల� నుండ �ాడ�}; ఆఢ�్యఁడ = హ�� {ఆఢ�్యడ -ల��్మ�ే� య�� సంప గల�ాడ� /

� ఠ ్���న�ాడ}; పర్కృ���ఁబర�ఁడవ్యయ�ఁడ�లభ - పర్కృ = పర్కృ; ��న = కంట�ను; పర�ఁడ� = ��ౖ నునన్
��ష

�ాడ�ను; అవ్యయ�ఁడ = ��శనమ�ల���ాడ�ను; అ�ల = సమసత ; భ�త = �ార్ణ�లయంద;
బ��రంత�ాభ్సుర�ఁడ�న - బ��ర = బయట; అంతర = ల�పల; ��సుర�ఁడ�ను = పర్�ా�ంచు�ాడ�న;
ల�క�యంతయ�ఁ - ల�క = ల�కమ�లను; �యంతయ�న = �ా�ంచు�ాడ�ను; పర��శవ్ర�ఁ�ై - పర��శవ్ర�ఁడ
= పరమ���న ఈశవ్ర�డ�న; ఐన = అ�నట�్; �క�ఁబర్ణత�లగ - �క�న = �క�; పర్ణత�ల = నమ�ాక్రమ�ల;
అగ� = �ేయ�చు��న్మ; హ�� - హ�� = కృ�ాణ.

1-188-వ. | మఱ�య� - మఱ�య�న = ఇంకను; జవ�క - జవ�క = �ెర; మఱుప�న - మఱుప�న = ��ట�న;
��ట్యంబ�సల�ప - ��ట్యంబ = ��ట్యమ; సల�ప� = �ేయ�; నట�� = నట��; చందంబ�న - చందంబ�నన = వల�;
మ�య�యవ��ాంత�ాళంబ�న - మ�య� = మ�యయ��; యవ�క = �ెర; అంత�ాళంబ�న = ��ట�న;
�ల�వంబ�� - �ల�వంబ�� = ��� య�ం��; � = ��కక; మ��మ�ేఁబరమహంసల� - మ��మ = మ��మ; �ేన
= �ేత; పరమహంసల� = �కష్�ిథ �� ం��న�ార�; �వృతత ్�ాగ�ేవ్ష� - �వృతత = ��ా��ంపబ��న; �ాగ =
77 �� తన �ెల�గ� ��గవతమ� – పర్థమ సక్ంధమ– ట�క – ట�ప్పణ�ల

�ాగమ�ల�; �ేవ్ష�ల� = �ేవ్షమ�ల కల�ార�ను; �ర్మల�త�్మల�న - �ర్మ = �ర్మ���; ఆత�్మల� =
ఆత్మగల�ార�న; అ�న = అ�నట�్; మ�నులక�నదృశ్యమ�నుండవ - మ�నుల� = మ�నుల; క�న = క�;
అదృశ్ = కను�ించక; మ�నుండ� = ఉం�ే�ాడవ�ను; అ� = అ�్; ప���ఛ్నున్ండవ�� - ప���ఛ్నున్ండ =
కప్పబ��న�ాడవ; �ా� = �ా�; �వ� - �వ� = �వ�; మ�ఢదృక�క్ల�ఁగ�ట�ంబవంత�ల�నగ - మ�ఢ = �సమ�
�ెం��న; దృక�క్ల� = దృ�ి్టకల�ార�న; క�ట�ంబవంత�ల�న = క�ట�ంబమ� గల�ార�ను; అగ� = అ�నట�్;
మ�క���టల � - మ�క� = మ�క�; ఎట�
ల = ఏ�ధమ�గ; దర్శ�య�ండవ��్య - దర్శ�య�ండవ = కనబడ��ాడవ�;
అ��్యద = అ��్యదవ; ��కృషణ - ��కృషణ = ��్కృషణ
ర / కృ�ాణ; �ాసు�ేవ - �ాసు�ేవ = కృ�ాణ {�ాసు�ేవ�డ� - ఆత్
యందు వ�ిం�ే �ేవ�డ�}; �ేవ��నందన - �ేవ��నందన = కృ�ాణ {�ేవ��నందన - �ేవ���ే� ప�త�ర్డ�/ ణ ్డ};
కృష�

నంద��పక�మ�ర - నంద ��ప క�మ�ర = కృ�ాణ {నంద��ప క�మ�ర - నందుడను ���ాల�� క�మ�ర�డ / కృష�ణ్డ};
���ంద - ���ంద = కృ�ాణ {���ంద - ��వ�లను �ా�ంచు �ాడ� / ణ ్డ}; పంకజ��భ - పంకజ��భ = కృ�ాణ
కృష�

{పంకజ��భ - పద్మమ� ���� గల �ాడ�/ ణ ్డ}; పద్మమ���ాలంకృ - పద్మమ���ాలంకృ = కృ�ాణ
కృష�

{పద్మమ���ాలంకృ - పద్మ మ��కల� అలంక��ంపబ��న �ాడ� / కృష�ణ్డ}; పద్మల�చ = కృ�ాణ {పద్మల�చ -
ణ ్డ}; పద్మసం�ాశచర - పద్మసం�ాశ చర = కృ�ాణ {పద్మసం�ాశ చరణ-
పద్మమ�లవంట� కనున్ గల�ాడ� / కృష�

ణ ్డ}; హృ�ీ��శ - హృ�ీ ��శ = కృ�ాణ {హృ�ీ��శ - ఇం��్యమ�లక�
పద్మమ�ల వల పర్�ా�ంచ �ాదమ�ల� గల�ాడ� / కృష� ర

ణ ్డ}; భ��త్�గంబ�నంజ�� - భ��త �గంబ�నన = భ��త్ �గమ� వల
పర్భ�వ, కృష� ; �ే�ి = �ే�ి;
నమసక్��ం�ెదనవధ��ంప�మ - నమసక్��ం�ెద = నమసక్��ం�ెదన; అవధ��ంప�మ� = �ీవ్క��ంప�మ.

1-189-�ీ. | తనయ�ల��డ - తనయ�ల� = ప�త�ర్ల; ��డన = ��; �� - �� = ��ను; దహ్యమ�నంబగ -
దహ్యమ�నంబ = మం���� వ�చునన్�; అగ� = అ�నట�్; జత�గృహంబందునుజ�వక�ండఁగ�ర��ా���ట్ �టంచ -
జత� = లకక; గృహంబ� = గృహమ�; అందును = ల�; ��వక�ండన = చ��� క�ండగ; క�ర��ా� = క�ర�వంశ �ా� /
దు��్యధనుడ; ��ట్ �టంచ = ��ట్ �టం�; �ర�షంబ�ల - �ర = �ర���న; �షంబ�లన = �షమ�లవలన;
మ�ర�తప�త�
త ్ �ండ - మ�ర�తప�త�
త ్ �ండ = �ాయ��ేవ�� ప�త�ర్డ�/ �మ�డ�; మ��యక�ండ - మ��యక�ండన =
మరణ�ంచక�ండగ; ��రత ్�ాష� ్ ట�ఁ - ��రత ్�ాష� ్ ట�ఁ = దు�ా్శసనుడ {��రత ్�ాష� ్ ట� - ధృత�ాష�్ట� ��డ�క� /
దు�ా్శసనుడ}; సమ�దధ ్�ఁ�రల�ల�వం - సమ�దధ ్� = ���క్� ఆట�పమ�� {సమ�దధ ్� - గ�ర�వ� దగగ్
���ంపబడ� �ా�వల� / ���క్� ఆట�పమ�� }; �రల� = �రల�; ఒల�వంగన = ఒల�చుచుండగ;
�ౌర్ప��మ�నంబ�దలఁగక�ం - �ౌర్ప� = �ౌర్ప���క; మ�నంబ� = మ�నమ�; తలఁగక�ండన = ��ల���� గ�ండగ;
�ాం��య - �ాం��య = గంగ ప�త�ర్డ�/ �ష�్మడ; క�ంభజ - క�ంభజ = క�ంభమ�ల� ప�ట�్టన�ాడ�/ �ోర ్ణ�డ; క�ాణ్�
- కరణ = కర�ణ్డ; ఆ�� = �దలగ�; ఘనుల�ే - ఘనుల� = ��ప్ప�ా�; �ేన = �ేత; �� - �� = ��; �డ్ డల�ల� -
�డ్ డల = �ిలల్ల; అ� = య�దధ ్మ; ల�నన = ల�; నలఁగక�ండ - నలఁగక�ండన = నలగక�ండగ;

1-189.1-�ే. | �రట�ప��త �్ కకడ�ప�ల - �రట�ప��త �్ = �రట�ా� ప��ర్క/ ఉతత ్; కడ�ప� = కడ�ప�; ల�న =
ల�పల; ��లయ� - ��లయ� = ��ల�ిన; చూల� = గరభ్మ; �ోర ్ణనందనుశరవ��న్ఁదుర్ంగక - �ోర ్ణనందన =
78 �� తన �ెల�గ� ��గవతమ� – పర్థమ సక్ంధమ– ట�క – ట�ప్పణ�ల

�ోర ్ణ�� ��డ�క�/ అశవ్��థ {�ోర ్ణనందనుడ�- అశవ్��థ}; శర = బ�ణమ�ల; వ��న్ = అ��న్వల; త�ర్ంగక�ండ =
త��కల� �ాక�ండగ; మఱ�య� - మఱ�య�న = ఇంకను; ర��ం��� - ర��ం��� = �ా�ా����;
��క�క్మ�రగ్మ�ల - ��క�క = అ��క���న; మ�రగ్మ�లన = �ధమ�ల�గ; �నున్��మ - �నున్ = �నున; ఏమ�
= ఏ�ధమ�గ; వ��ణ్ంత - వ��ణ్ంత� = ���త ్ం
� త�న; �రజ�క - �రజ�క = కృ�ాణ {�రజ�క -�రజమ� (పద్మమ) లవంట�
ణ ్డ}.
కనున్ల గల�ాడ� / కృష�

1-190-మతత . | బ�ల్దుండగ - బ�ల్దుండ = ���క్ బలమ� గల�ాడ�; అగ� = అ�న; కంసు�ేతను - కంసు =
కంసు�; �ేతను = �ేత; బ�ధ��ందుచుచునన - బ�ధ = బ�ధల�; ఒందుచుచునన = �� ందుచునన్ట�; � = �;
త�ల్ఁ�ా�నభం��ఁ�ా� - త�ల్ = త�ల్; �ా�న = �ా�ా��న; భం��న = �ధమ�గ; �ా�� = �ా�ా����;
్ ట � సం��నమ�; �ేతన = �ేత; ఏన =
��రత ్�ాష� ్ ట�ల�ేత��ఁదలల్డంబ�నఁ�కక్క�ండఁగ�� - ��రత ్�ాష� ్ ట = ధృత�ాష�
��ను; తలల్డంబ�న = ఇబబ్ందులల; �కక్క�ండఁగ = �క�క్క�� �క�ండ; ��వ��న = ��కక; గ�ణవర్జంబ�ల -
� ; �ే�ి =
గ�ణ = గ�ణమ�ల; వర్జంబ = సమ�హమ�; ఎలల్ = సమసత ్మ�న; సంసుత్���� - సంసుత్ = చకక్ ���త ్
�ే�ి; �ెప్పఁగ��ంత�� - �ెప్పఁగ = �ెప�్పటక; ఎంత = ఎంతట�; ��నన = ��నను; జగత్ప - జగత్ప =
ల�కమ�లక� పర్భ��ా/ కృ�ాణ.

1-191-క. | జననమ���ౖశవ్ర్యంబ�న- జననమ�న = ప�ట�్టటయ; ఐశవ్ర్యంబ� = సంపదయ�; ధనమ�ను -
ధనమ�ను = �తత ్మ�న; �ద్యయ�నుగ - �ద్యయ�న = �ద్యయ�న; కల = కల�గ�టవలన;
మదచఛ్నున్ల��ంచన��చర�ఁడ - మదచఛ్నున్ = గరవ్మ�� కప్పబ��న�ార; అ��ంచన��చర�ఁడ� = కృ�ాణ
{అ��ంచన��చర�డ� - అల�్పల� �ా �ా���� కనబడ��ాడ�, �ష�ణ్వ}; అగ� = అ�నట�్; �నున్ - �నున్ = �నున;
�ను�ంపఁగ - �ను�ంపఁగన = ���త ్ంచ
� ; ల�ర� - ల�ర� = ల�ర�; ��ల�బ�ధసుత్�� - ��ల = సమసత ; �బ�ధ =
జ�్ఞనుల�ే; సుత్�� = ���త ్ంపబ�ే�ా
� �.

1-192-వ. | మఱ�య� - మఱ�య�న = ఇంకను; భకత ్ధనుండ�న - భకత = భక�త్లక; ధనుండ�ను = ధనమ� ���న
�ాడ�ను; �వృతత ్ధ�ా్మరథ్�ామ�షయ�ండ - �వృతత = ��ా��ంపబ��న; ధర్ = ధర్మమ; అరథ = అరథ ్మ; �ామ =
�ామ; �షయ�ండ�ను = �షయమ�ల� కల�ాడ�; �ా�ా��ర��త�ండ�ను - �ాగ = అను�ాగమ� ��ాగమ�; ఆ�� =
�దలగ�న�; ర��త�ండ�ను = ల���ాడ�ను; ���వల్య��నసమర�థ్ండ�ను�ాలర�పక�ండ� - ��వ
� ల్ =
�కష్మ� {���వల్యమ - ��వలమ� తన వల� నగ� �ిథ ్ / �కష్}; ��న = �చు్చటక; సమర�థ్ండ�న = సమరథ ్
గల�ాడ�ను; �ాల = �ాల��; ర�పక�ండ�ను = సవ్ర�పమ� నునన్�ాడ;
�య�మక�ండ�ను��ద్యంత�ను్యండ� - �య�మక�ండ�ను = (సరవ) �యంతయ�ను ; ఆ�� = ఆ��; అంత =
అంతమ�ల�; �ను్యండ�న = ల���ాడ�ను; �భ�ండ�ను - �భ�ండ�ను = పర్భ�వ / సరవ్�ా్యపక�డ�;
సరవ్సమ�ండ�న - సరవ = సమసత ్మ�నంద; సమ�ండ�ను = సమదృ�ి్ కల�ాడ�;
సకలభ�త�గ��నుగ�హకర�ండ���ౖన - సకల = సమసత ; భ�త = భ�తమ�లయందు / �వ�లక�ను; �గ�హ =
�గ�హమ�; అనుగ�హ = అనుగ�హమ�; కర�ండ�న = �ేయ��ాడ�ను; ఐన = అ�నట�్; �నున్ఁదలం - �నున్ =
79 �� తన �ెల�గ� ��గవతమ� – పర్థమ సక్ంధమ– ట�క – ట�ప్పణ�ల

�నున; తలం� = స్మ��ం; నమసక్��ం�ెదనవధ��ంప�మ - నమసక్��ం�ెద = నమసక్��ం�ెదన; అవధ��ంప�మ�
= �ీవ్క��ంప�మ; మనుష�్య - మనుష�్యల = మ�నవ�లను; �డం�ంచు = భర్�ంప�య
జ ;
భవ��య�లసనంబ� - భవ��య = ��కక; �లసనంబ�న = �ల�సమ�లను; �రణ ్�ంప��వవ్ఁ - �రణ ్�ంప
= వ��ణ్ంపన; ఎవవ్ఁడ = ఎవడ�; సమర�థ్ండ - సమర�థ్ండ = సమరథ ్ గల�ాడ�; �క�ం�ర్య��ిర్య� - �క�న =
�క�; �ి్
ర = �ి్య
ర �న�ా
� ర�న; అ�ి్య�ల
ర = �ి్యమ
ర ��ా��ార�న; ల�ర� - ల�ర� = ల�ర�;
జన్మకర్మ�ను్యండ - జన్ = జన్మమ�న; కర్ = కర్మమ�న; �ను్యండవ = ల���ాడవ�; అ�న =
అ�నట�్; �వ� = �వ�; �ర్య�ా���వ�లయంద - �ర్య = ప�ప��్యదుల {�ర్య - చలనమ�గల� /
ప�ప��్యదుల}; ఆ�� = �దలగ�; �వ�ల = �వ�ల; అందున = ల�; వ�ా���ర�పంబ�లను - వ�ాహ =

వ�ాహమ�; ఆ�� = �దలగ�; ర�పంబ�లను = ర�పమ�ల��ను; మనుష�్యలంద - మనుష�్య = మ�నవ�ల;
అందున = ల�; �ామ��� - �ామ = �ామ�డ�; ఆ�� = �దలగ�; ర�పంబ�లను - ర�పంబ�లను = ర�పమ�ల��ను;
ఋష�లయందు - ఋష�ల = ఋష�ల; అందున = ల�; �ామ����ర�పంబ�లను - �ామన = �ామనుడ�; ఆ�� =
�దలగ�; ర�పంబ�లను = ర�పమ�ల��ను; జలచరంబ�లయందు - జలచరంబ�ల = జలచరమ�ల; అందున =
ల�; మ��్స���ర�పంబ�లనునవత��ంచు - మత్ = �ేప; ఆ�� = �దలగ�; ర�పంబ�లను = ర�పమ�ల��ను;
అవత��ంచుట = అవత��ంచుట; ల�క�డంబ��రథ ్ంబ��ా - ల�క = ల�కమ�లను; �డంబన = �సప�చు్చ;
అరథ ్ంబ� = ��రక�; �ా� = తప్; జన్మకర్మస��త�ండవగ�టం�ా - జన్ = జన్మమ�లన; కర్ = కర్మమ�లన;
స��త�ండవ� = క���వ�ండ� �ాడవ�; అగ�టన = అగ�టవలన; �ాదు = �ాదు.

1-193-ఉ. | ��పమ���డ - ��పమ� = ��నుక; ��డన = ��; �వ� - �వ� = �వ�; ద��క�ంభమ� - ద�� = �ాల;
క�ంభమ� = క�ండ; �నన్మ���య�చునన్ - �నన్మ = మ�కక్ల; �ేయ�చు = �ేసత ూ; ఉనన్�� = ఉనన్ప�డ;
���ికఁ��ర్టఁగట�్ - ���ిక = ��ప�ీత్ / �ేవ��; ��ర్ట = ��డ���; కట�్ట = కట్ ట�; �క�ం�త - �క�ం�త =
వ���క��ంపబ��న / � ;
�ెద�న �ాంజన - �ాంజన = �ాట�క�� క���న;
బ�ష్ప��య���ాప��ప�రణ్వకత్�మ�ఁగరంబ�లఁబ�ర్ - బ�ష్ప�� = క�న్ట; ���ా = ��రల��; ప��ప�రణ =
�ం��న; వకత ్�మ� = మ�ఖమ�ను; కరంబ�లన = �ేత�ల��; �ార్మ�చ = అలమ� ��నుచు;
��చ్చనూర�్చచుంబ�పఁడ� - ��చ్ = ����
� ా; నూర�్చచు = �ట�
్ టర�్ప �గ��ంచుచు; �ాపఁడవ� = ��వ�; ఐ =
అ�్; నట�ంచుట - నట�ంచుట = నట�ంచుట; కృ�ాపర - కృప = దయను; పర = పర్స�ంచు�ా
� �;
��మ��ఁజ�ద్యమ��్య� - �� = �� �కక; మ��న = మనసుల�; ��ద్యమ = ఆశ్చర్యమ�; అ��్య�� =
క���ంచుచునన్�.

1-194-క. | మలయమ�నఁజందనమ� - మలయమ�నన = మలయపరవ్తమ���; చందనమ� = గంధప��ెట్ �
సు�ాసన; ���య - ���యన = వల�; ��లయఁగ - ��లయఁగన = �సత ్��ంచునట
� ; ధర్మ����� - ధర్మ� = ధర్మ�ా
�కక {ధర్మ�డ�- యమధర్మ�ా� ��డ�క�/ � ; ��ల�ంచుట��� - ��ల�ంచుట =
ధర్మ�ా}; ���త � = ���త ్

పర్�ా�ంజ�య�; ��� = ��ర��;� �ల��ౖనభవ�ఁడ� - ఇల = భ��; ��ౖ = ��ౖన; అభవ�ఁడ� = ప�ట్ టకల���ాడ / కృష�
ణ ్డ;
80 �� తన �ెల�గ� ��గవతమ� – పర్థమ సక్ంధమ– ట�క – ట�ప్పణ�ల

హ�� - హ�� = కృష�
ణ ్డ; యదు = యదు; క�లమ�ననుద�ం�ెనండ�ర్��ందఱనం� - క�లమ�నన = వంశమ�ల�;
ఉద�ం�ెన = అవత��ం�ెను; అండ�ర = అందుర�; ��ందఱు = ��ందర�; అనం�� = అంతమ� ల���ా�� / కృ�ాణ.

1-195-క. | వసు�ేవ�ేవక�ల� - వసు�ేవ = వసు�ేవ�డ�; �ేవక�ల� = �ేవ���వ
ే �ల�; ��పసగ� - ��పస =
తపసు్ �కక; గ�న = వృ�త ్�; గతభవమ�నందుఁబ�ర్��థ్ం - గత = ప�రవ; భవమ�నందున = జన్మల;
�ార్��థ్ం� = �ార్��థ్ంచుటవ; సంతసమ�నఁబ�తత �త
్ ��ం���వసుర�లమృ�కంచుఁ��ందఱండ� - సంతసమ�నన =
సం��షమ���; ప�తత �త
్ = ప�త�ర్డ� నుండ�ట; ఒం���� = వ��ం���; అసుర�ల = �ాకష్స; మృ� = మృ�;
��న = ��రక�; అంచున = అనుచు; ��ందఱు = ��ందర�; అండ�ర = అందుర�; మ���్ - మ���్ = ��ప్
ఆత్మకల�ా��/ కృ�ాణ.

1-196-క. | జల�ా� - జల�ా� = సమ�దర్మ; నడ�మ - నడ�మ = మధ్య; మ����ఁడ� = మ������ త�నన;
కలమ����యన - కలమ� = ఓడ; ���యన = వల�; భ�����రక��్శతయగ� - భ��� = అత్యం; ��ర = ��రమ���;
క��్శ = కృ�ంచున��; అగ� = అ�నట�్; ఈ = ఈ; �లఁ�ావన�ఁడ�����నఁగ����వ� - ఇలన = భ���; �ావన =
�ా�ాడ�టక�; అ�ఁడ� = ���క జన్మమ� ల���ాడ�/ బర్హ; ����నన = ��ర�ా; క����� = అవత��ం���; అ� =
అ�; ��ందఱండ�ర - ��ందఱు = ��ందర�; అండ�ర = అందుర�; గణ����� = కృ�ాణ {గణ���త - ఎంచుటక� అ�త���న
ణ ్డ}.
�ాడ� / కృష�

1-197-�ే. | మఱ� - మఱ� = ఏమర��ాట�న; యజ�్ఞ - అజ�్ఞ = అజ్ ఞనమ��; �ామ - �ామ = ఫ�తమ�ను ����
�ేయ�; కర్మమ�లఁ��ర�గ - కర్మమ�ల = కర్మమ�లంద; �ర�గ� = �ర�గ�త�ం�ే;
��ద��త�ర�లక�ఁద�న్వృ�త్ఁజ - ��దన = బ�ధల�; ఆత�ర�ల� = ఆతృతల� గల�ార�; క�న = ��; తత =
�ా�నుం��; �వృ�త ్ = ��ా��ంచుటను; �ేయన = �ేయ� ��తత ్మ;
శ�వణ�ంతనవంద��ర్చనమ��చు్చ��ఱక�నుద�ం�తండ - శ�వణ = (తన గ���ం�) �నుట ; �ంతన =
��్య�ంచు; వందన = నమ�ాక్రమ �ేయ�ట; అర్చనమ�ల = ప��ంచుటల�; ఇచు్ = ఇచు్చ; ��ఱక�న =
��సమ�; ఉద�ం�� = అవత��ం���; అండ�ర = అందుర�; �న ��ందఱభవ - �న = �నున; ��ందఱు = ��ందర�;
అభవ = ప�ట�్ట ల���ాడ / కృ�ాణ.

1-198-మ. | �నుఁ�ం�ంచుచుఁబ�డ�చుంబ� గడ�చున - �నున = �నున; �ం�ంచుచున = ��్యనమ��ేసూ ;
� ; ���వ్య����తర్మ - � = �; ��వ్ = ��వ్య��
�ాడ�చున = భజనల� �ాడ�త�; �� గడ�చున = ���త ్సూ � ;
����త్మ�
ర = కథల�; �నుచుం�త�ర��ాక - �నుచున = �ంట�; చూత�ర�న = చూ�ెదర�; �ాక = అం�ే తప్;
ల�క��త�ా��వ్షంబ�లం�త�� - ల�క�ల� = మ�నవ�ల�; ఇతర = � ;
ఇతర��న అ��వ్షంబ�ల =
��త�క�ల�టలవలన; చూత��� = చూడగల�ా; ఘనదురజ్న్మపరంప�ాహరణదకష్ - ఘన = కరడ�గట�్ట; దురజ్న =
�ెడ్డజన్; పరంప�ా = వర�సలను; హరణ = కృ�ంపజ�య�టక�; దకష్ం = �ామరథ ్�మ గల�; ఐ = అ�నట�్ట;
మ�����ా��వ్నుతంబ�ౖ - మ� = ��ప్; ��� = �గ�ల; �ాక = �ాక�క్ల�; �నుతంబ� = ��త ్తర్
81 �� తన �ెల�గ� ��గవతమ� – పర్థమ సక్ంధమ– ట�క – ట�ప్పణ�ల

�ేయబడ�న�; ఐన = అ�నట�్; భవత్ప��బజ్య�గమ - భవత = ��కక; పద = �ాదమ�ల��; అబజ =
పద్మమ�; య�గమ�న = జంటను; ���వ్ - ���వ్ = �శవ్మ�నక ఈశవ్�ా/ కృ�ాణ; �శవ్ంభ� - �శవ్ంభ� =
�శవ్మ�న భ��ంచు�ా��.

1-199-వ. | �ే�ా - �ే�ా = �ే�ా / కృ�ాణ ; ��ాశ�య�ల��� - ��ాశ�య�లమ� = ఆశ�మమ� ల�� �ారమ� (ఇతర); ఐ
= అ�్; భవ��యచరణ�ర�ందంబ�ల�శ��ం� - భవ��య = ��కక; చరణ = �ాదమ�ల����; అర�ందంబ�ల�న
= పద్మమ�లన; ఆశ��ం� = ఆశ��ం�; � - � = �; �ారల���న - �ారలమ� = �ారమ�; ఐన = అ�నట�్;
మమ�్ - మమ�్ = మమ�్మలన; ���� - ���� = ������ట్ �; ��ే్చయ�� - ��ే్చయ = ��ళ�్ళ; ఏల =
ఎందులక�; � = �; కర�ణ�వల�కనంబ�ల - కర�ణ = దయ��క���న; అవల�కనంబ�లన = దృక�క్ల�;
�త్యంబ�ను�డ�� - �త్యంబ�న = �త్యమ�న; చూడ��� = చూడక�� �నట�ల్�;
� య�దవస��త�ల�ౖన - య�దవ
= య�దవ�ల��; స��త�ల� = క���న �ార�; ఐన = అ�న; �ాండవ�ల� - �ాండవ�ల� = �ాండవ�ల� {�ాండ��ా�
సం��నమ� - �ాండవ�ల� }; �వ��ంబ��ిన - �వ��న = �ార్ణ� ; �ా�ిన = ����న; �ం��్య
ర ంబ� -
ఇం��్య
ర ంబ� = ఇం��్యమ�
ర ; చందంబ�నఁ���త ్సం
� పదల - చందంబ�నన = వల�; ���త � = ���త ్
� ; సంపదల� =
సంపదల�ను; ల�క - ల�క = ల�క�ం���� �; త�చఛ్తవ్ంబ���ందుదు - త�చఛ్తవ్ంబ = �చతవ్మ�న;
ఒందుదుర� = �� ందుదుర�; కల�్యణలకష్ణల��తంబ� - కల�్య = �భ���న; లకష = లకష్ణమ�ల;
ల��తంబ�ల� = గ�ర�త�ల�; అ�న = అ�నట�్; � = �; యడ�గ�ల�ేతనం��తంబ�ౖన - అడ�గ�ల = �ాదమ�ల�;
�ేతన = �ేత; అం��తంబ� = గ�ర�త్ల ��యబ��న��; ఐన = అ�నట�్; �� - ఈ = ఈ; ధరణ�మండలంబ� - ధరణ� =
భ�; మండలంబ�న = మండలమ�; �వ� - �వ� = �వ�; �ా�ిన - �ా�ిన = ����నట�ల్;
� ���తంబ��ాదు -
���తంబ� = ����యమ�నమ�; �ాదు = �ాదు; �కృ�ా�కష్ణ�మృతంబ�న�కక - � = �; కృ�ా = దయ��క���న;
�కష = చూప�ల��; అమృతంబ�న = అమృతమ�వలన; ఇకక్� = ఇకక్�; జనపదంబ�ల� = ఊర�ల ;
గ�సుమఫలభ��తంబ�ల�ౖ - క�సుమ = ప�వ�వ్ల��న; ఫల = పండల్��న; భ��తంబ�ల� = �ం��న�; ఐ = అ�్;
�ష��తర�ల��గ�ల్మనదన� - ఓష�� = �కక్ల {ఓష�� - ఫ�ంచ�ా�� మరణ�ంచు న� (����్యదుల) / �కక్ల};
తర� = �ెటల �; ల�� = లతల� / �గల�; గ�ల్ = �� దల�; నద = పడమరక� పర్వ�ంచున
� {నదమ� - పడమరక�
పర్వ��ంచున న� }; న�� = త�ర�్పనక పర్వ�ంచు�ాట
� �� {న�� - త�ర�్పనక� పర్వ��ంచునద }; స��తంబ�ల�ౖ -
స��తంబ�ల� = క���న�; ఐ = అ�్; య�ండ� - ఉండ�న = ఉండ�ను.

1-200-ఉ. | య�దవ�లందుఁబ�ండ�సుత�లందున��శవ్ - య�దవ�లందున = యదు వంశమ��ా�� �దను;
�ాండ�సుత�లందున = �ాండ��ా� ప�త�ర్ �దను; అ��శవ్ = పర్భ; ��క� - ��క� = ��క�నన;
�హ��ేఛ్దమ���య�మయ - �హ = �హమ�ను; ��ేఛ్దమ� = ��చనమ�; ��య�మ� = �ేయ�మ�;
అయ్ = అయ�్; ఘన�ింధువ�ఁజ�����గంగభం�� - ఘన�ింధువ�న = సమ�దర్మ {ఘన�ింధువ� - అత్య��క��న
�ర�గల�� / � � = �ే��టట�వంట�; గంగ = గంగ; భం��న = వల�ను; � = ��కక;
సమ�దర్మ}; �ే��

�ాదస��జ�ంతనమ���ౖన�శంబ� - �ాద = �ాదమ�లను; స��జ = పద్మమ�; �ంతనమ� = భ��త; ��ౖన = �ద;
82 �� తన �ెల�గ� ��గవతమ� – పర్థమ సక్ంధమ– ట�క – ట�ప్పణ�ల

అ�శంబ� = అనవరతమ�; మ��యబ���ధ ్న��్యదరవృ �త్��ఁగ��య�
నట�ల్గఁజ�యఁ - మ��య = ���కక;
బ���ధ్ = మనసుల�; అ� = ���క్; ఆదర = ఆదర���న; వృ�త = పర్వరత; ��న = ��; క��య�నట�
ల్గ =
ల్�; �ేయన = �ేయవచు్; కద = క��; అయ్ = అయ�్; ��శవ్� - ఈశవ్� = ఈశవ్ర�� /
క���య�ండ�నట�
కృ�ాణ.

1-201-�ా. | ��కృ�ాణ్ యదుభ�షణ� నరసఖ� శృం�ారర��న్క�- ��కృ�ాణ = కృ�ాణ {కృషణ ్- నలల్��ాడ}; యదుభ�షణ� =
కృ�ాణ {యదు భ�షణ� - యదు వంశమ�నక� భ�షణమ� ణ ్డ }; నరసఖ� = కృ�ాణ {నరసఖ -
వంట� �ాడ� / కృష�

అర�జ్నునక� సఖుడ�/ కృష�
ణ ్డ }; శృం�ారర��న్క� = కృ�ాణ {శృం�ార ర��న్కర-శృ�ార రసమ�నక� సమ�దర్మ

వంట��ాడ� / కృష�
ణ ్డ }; ల�క�ోర ్��న��ందర్వంశదహ - ల�క�ోర ్�న��ందర్వంశదహ
� = కృ�ాణ
{ల�క�ోర ్��న��ందర్వంశదహ - దుష్ ట�ాజవంశమ�ల ��శనమ �ేయ��ాడ�, కృష�ణ్డ}; ల���శవ్� - ల���శవ్� = కృ�ాణ
{ల���శవ్ - ల�కమ�లక� ఈశవ్ర�డ�/ కృష�ణ్డ}; �ేవ���కబ�ర్హ్మణ��గణ���త్హ - �ేవత = �ేవతల; అ�క =
సమ�హమ�నక�ను; బ�ర్హ్ = బ�ర్హ్మణ�లక�; ��గణ = ��వ�లమందక�ను; ఆ��త = బ�ధలను; హరణ� =
హ��ంచు�ా�� / కృ�ాణ; ��ావ్ణసం��య� - ��ావ్ణ సం��య� = కృ�ాణ {��ావ్ణ సం���క- �కష్మ�
ణ ్డ}; �క�న - �క�న = �క�; ����క్దఁదుర్ంప - ����క్ద = నమసక్��ం�ెదన; త�ర్ంప� =
క�ం��ంచు�ాడ� / కృష�

�ెంప�మ�; భవలతల - భవ = సం�ార; లతల = బంధనమ�ల�; ���్యనుకం�ా�� - ���్యనుకం�ా�� = కృ�ాణ
{���్యనుకం�ా�� -�త్య���న దయక �లయ���న�ాడ� / కృష�ణ్డ}.

1-202-వ. | అ� - అ� = అ�; �ట� ల = ఈ �ధమ�గ; సకలసం��షణంబ�ల - సకల = సమసత ;
ల - ఇట�
సం��షణంబ�లన = పదమ�ల; ను��ంచు - ను��ంచు = ���త ్ంచ
� ; ��ం�మ�టక��య్య�� - ��ం� = క�ం�;
మ�ట = మ�టల�; క�న = ��; ఇయ్య�� = అం��క��ం�; ���ందుండ� - ���ందుండ� = కృ�ాణ {���ందుడ� - ��వ�లక�
ణ ్డ}; మ�య��ర�ఢమంద�స���షంబ�న - మ�య� = మ�యను; �ర�ఢ = ��ల��ల�్;
ఒడయ�డ� (�ావ్) / కృష�

మంద�స = �ర�నవ�వ; ���షంబ�న = ��ష్ టతవల; �హంబ���ం��ం� - �హంబ�న = �హమ�ను;
ఒం��ం� = క���ం�; ర��ర�ఢ�ం�ై - ర�� = రథమ�ను; ఆర�ఢ�ండ� = అ���్ టం�న�ాడ
ి ; ఐ = అ�్;
క��నగరంబ�నక� - క��నగరంబ� = హ�ిత ్��ప�రమ; క�న = క�; వ�్ - వ�్ = వ�్; క�ం�సుభ��ర్దు - క�ం� =
క�ం��కక; సుభదర = సుభదర; ఆదుల = �దలగ��ా�� �కక; ��ొ క్ - ��ొ క్ = ��ో క్ల �సు���;
తనప�రంబ�నక� - తన = తన�కక; ప�రంబ� = నగరమ�; క�న = క�; ��ే్చ - ��ే్చ = ��ళ్ళవల�న;
గమ��ం� - గమ��ం� = సంక�్పం; ధర్మ�ా��ేఁ��ం���క్లం - ధర్మ�ా = ధర్మ�ా; �ేన = �ేత; ��ం�త =
��ం�ెమ�; �ాలంబ� = �ాలమ�; �ల�వ�మ� - �ల�వ�మ� = ఆగమ�; అ� = అ�; �ార్��థ్త�ం� - �ార్��థ్త�ం =
���ొ క్నబ�న�ాడ
� ; ఐ = అ�; ���ెనంత - ���ెన = ఆ��ను; అంతన = అంతట; బంధువధ���ాత�ర�ండ�న -
బంధు = బంధువ�లను; వధ = వ��ం�న; ��క = బ�ధ��; ఆత�ర�ండ� = ��దనపడ�త�నన్�ాడ; అ�న =
అ�నట�్; ధర్మ�ండ - ధర్మ�ండ = ధర్మ�ా; ���ాయణ�ా్యస�ౌమ�్యదుల�ేతఁ�ెల�పంబ��య�ఁ�ె� -
���ాయణ = కృ�ాణ {���ాయణ - ��రమ�ల యందు �వ�ంచు�ాడ� ణ ్డ}; �ా్య = �ా్యసుడ; �ౌమ్ =
/ కృష�

�ౌమ�్యడ; ఆదుల� = �దలగ��ా��; �ేతన = �ేత; �ెల�పంబ��య�న = �ె�యజ�యబ��య�; �ె�యక =
83 �� తన �ెల�గ� ��గవతమ� – పర్థమ సక్ంధమ– ట�క – ట�ప్పణ�ల

సమ���నపడల�క; ���త�ం�ై - ���త�ండ� = �హమ� �ెం��న�ాడ�; ఐ = అ�్; ���వ్��కంబగ -
���వ్��కంబ = ���క�న్యంమ; అగ� = అ�నట�్; �తత ్ంబ�న�టల్� - �తత ్ంబ�న = మనసు��; ఇట�
ల = ఈ
�ధమ�గ; అ���న = ప���ను.

1-203-మ. | తన�ేహంబ�న��� - తన = తన�కక; �ేహంబ� = �ేహ �� షణ�దుల�; ��� = ��ర��;�
య��కమృగసం��నంబ�ఁజం�ించు - అ��క = అ��క���న; మృగ = మృగమ�ల; సం��నంబ�న = సమ�హమ�ను;
చం�ించు = సంహ��ంచు; దురజ్నుభం�� - దురజ్న = �ెడ్డ�ా; భం��న = వల�;
గ�ర�బ�లక��వ్జతనూజ��ర్తృసంఘంబ��టల్�ఁజం�ిం�న�ాపకర�్ - గ�ర� = గ�ర�వ�ల; బ�లక = �ిలల్; ��వ్
= బ�ర్హ్మణ; తనూజ = ప�త�ర్; ��ర్త = �� దర�ల; సంఘంబ�న = సమ�హమ�లను; ఇట�
ల = ఈ �ధమ�గ;
అ�న = య�దధ ్మ�ల; చం�ిం�న = సంహ��ం�న; �ాప = �ాపమ�; కర�్మడ = �ే�న
ి �ాడ�; క�న = ��;
�ాజ�్య�ాం���� - �ాజ్ = �ాజ్యమ��; ఆ�ాం�� = బ�య���న ����క�� ��గ��ాడ�; ��న = ��; ��క� - ��క� = ��క�;
�యనల��వ����ౖన - �యన = సంవత్సరమ�ల; లక = లకష్ల��ల; అవ�� = ��ర; ఐనన = జర�గ�నట�్;
�రనరక�ా్యసంగమ� - �ర = �ర���న; నరక = నరకమ�వలన; �ా్యసంగమ� = సంబంధమ�ల� /
వ�ంచుటల�; మ�ను�� - మ�ను�� = తప�్ప�.

1-204-వ. | మఱ�య�ఁబర్జ�ప���ాలనపర�ండ� - మఱ�య�న = ఇంకనూ; పర్జ = పర్జలన; ప���ాలన =
ప���ా�ంచుట; పర�ండ� = �ేయవల�ిన�ాడ�; అ�న = అ�నట�్; �ా� - �ా� = �ా�; ధర్ = ధర్మబదధ్��;
ధర్మయ�దధ్ంబ - య�దధ ్ంబ� = య�దధ ్మ��; శత�ర్వ�ల - శత�ర్వ�ల = శత�ర్వ�లన; వ���ం�నంబ�పంబ�
- వ���ం�నన = సంహ��ం�నప్పట���; �ాపంబ� = �ాపమ�; ల�ద� - ల�దు = ల�దు/ అంటదు; అ� = అ�;
�ాసత �వచన
్ ంబ�గలద�నన� - �ాసత ్ = �ాసత �మ�ల
్ ; వచనంబ�న = వ�ంచుటయ�; కలదు = ఉనన్�; అ�నన =
అ�ననూ; అ�� = అ��; �జ�్ఞనంబ���ఱక - �జ�్ఞనంబ = �జ�్ఞనమ; ��ఱక�న = వలన; సమరథ ్ంబ��ాద -
సమరథ ్ంబ = స��య�న��; �ాదు = �ాదు; చత�రంగంబ�లన���ా����ణ�సంఖ�్యతంబ�లంజం�ిం� -
చత�రంగంబ�లన = చత�రంగమ�ల�� {చత�రంగమ�ల� - రథమ�ల� ఏనుగ�ల� గ�ఱ్ ఱమ�ల �ాలబ్లమ� ����

��గమ�ల�}; అ��క = ల�కక్ల�న�; అ����ణ� = అ����ణ� {అ����ణ� - ఇర��ౖఒకక్�� ఎ����వందల �ెబ�ౖబ్ రథమ�ల,
అ�న ఏనుగ�ల�, అర��ౖ��దు��ల ��ల�గ�వందల ప�� గ��ా�ల�, ల�� ���్మ����ల మ�డ� వందల య��� �ాలబ్లమ�ను కల

�������షమ�}; సంఖ�్యతంబ�ల = సంఖ్యలల�నున �ాట��; చం�ిం��న = సంహ��ంపజ��ి; హతబంధుల�న -

హత = చంపబ��న; బంధుల� = బంధువ�ల�; అ�న = ఐనట�్; సత�ల��నుజ��ిన - సత�ల� = �ీత �ల
్ ; క�న = క�; ఏను
= ��ను; �ే�న
ి ి ట�్; �ోర ్హంబ�ద�ి్పంచు� - �ోర ్హంబ� = �ోర ్హమ�న; త�ి్పంచు��న =
= �ే�న
త�ి్పంచు��నుటక; ��ర�్ - ��ర�్ = మ�రగ్మ; ల�దు - ల�దు = ల�దు; గృహ�ాథ్శ�మధర్మంబ�ల� - గృహ�ాథ్శ� =
గృహ�ాథ్శ�మప; ధర్మంబ�ల = ధర్మమ�ల; ఐన = అ�నట�్; త�రంగ������ - త�రంగ��ధ = అశవ్��; ఆ�� =
�దలగ�; య�గంబ�ల�ేతఁబ�ర�ష�ండ� - య�గంబ�ల� = య�గమ�ల�; �ేతన = �ేత; ప�ర�ష�ండ� =
మ�నవ�డ�; బర్హ్మహ��్య���ాపంబ�ల - బర్హ్మహ = బ�ర్హ్మణ�ల హతమ�ర�్చ; ఆ�� = �దలగ�;
84 �� తన �ెల�గ� ��గవతమ� – పర్థమ సక్ంధమ– ట�క – ట�ప్పణ�ల

�ాపంబ�ల = �ాపమ�ల; వలనన = నుం��; ���వ�� - ���వ�� = బయటప��; �ర్మల�ండగ�న - �ర్మల�ండ =
మలమ� ల���ాడ�; అగ�న = అగ�ను; అ� = అ�; �గమంబ�ల� - �గమంబ�ల� = �గ�ంచున� / ��దమ�ల�;
�గ�ంచు - �గ�ంచున = �రణ ్�ంచుచునన; పంకంబ�నఁబం��లసథ ్లంబ�నక - పంకంబ�నన = బ�రద��;
పం��లసథ ్లంబ = బ�రద��ల; క�న = క�ను; మద్యంబ� - మద్యంబ� = మద్యమ వలన; మద్య��ండంబ�నక�న
- మద్య��ండంబ = మద్యప�క�ం; క�న = క�ను; ���ధ సంభ�ంప� - ���ధ = ప���భర్; సంభ�ంప� = కల�గ�;
చందంబ�న - చందంబ�నన = �ధమ�గ; బ���ధ ్ప�రవ్క�వ��ంసనంబ�ల - బ���ధ = ఇష్ ; ప�రవ్ =
ప�రవ్కమ� �ేయ�; �వ = �వ�ల; ��ంసనంబ�ల� = సం�రకమ�ల�; అ�న = అ�నట�్;
య�గంబ�ల�ేతంబ�ర�ష�లక�ఁబ�పబ�హ�ళ్యం - య�గంబ�ల� = యజ్ ఞమ�ల; �ేతన = వలన; ప�ర�ష�ల� =
మ�నవ�ల; క�న = క�; �ాప = �ాపమ�ల; బ�హ�ళ్యం = వృ��ధ్�; �ా� - �ా� = �ా�; �ాప�ర�్మ��త్�ా - �ాప =
�ాపమ�లనుం��; �ర�్మ�� = �మ���త; �ాదు = �ాదు; అ� = అ�; శం��ం�ెద - శం��ం�ెదన = అనుమ��ం�ెదను.

1-205-క. | అ� - అ� = అ�; �ట�ల - ఇట�ల = ఈ �ధమ�గ; ధర్మసూనుఁడ - ధర్మసూనుఁడ = ధర్మ�ా
{ధర్మసూనుడ - యమధర్మ�ా� ప�త�ర్డ/ ధర్మ�ా}; �న�ి - �న�ి = ప�ను���; ��ా�ర��వమ�న -
��ా�ర = ఆ�రమ� �ీవ్క��ంప; ��వమ�నన = �రణ ్యమ��;
�ేవన��తనయ�ఁడ�గ��న��ట���ఁజ���ఁబ్జ
ర ��ోర్హ�ాపచ���త�్మం - �ేవన�� = గంగ �కక; తనయ�ఁడ� =
ప�త�ర్డ / �ష�్మడ; క��న = ప��య�నన; ��ట� = పర్�ేశమ; ��న = క�; చ���న = ����్ళన; పర్జ = పర్జలక;
ి �ోర ్హమ� అ�; �ాప = �ాపమ��ే; చ�త = చ�ం�న; ఆత�్మండ = మనసు కల�ాడ�; ఐ = అ�్;
�ోర ్ = �ే�న

1-206-వ. | అయ్యవసరంబ�నంద��క - ఆ = ఆ; అవసరంబ�నన = సమయమ�న; త��క్ = �గ��;
�ాండవ�ల�ను - �ాండవ�ల�ను = �ాండవ�ల�ను; ఫల�
గ్నస��త�ం�ై - ఫల�
గ్ = అర�జ్ను��; స��త�ండ� =
క���న �ాడ�; ఐన = అ�నట�్; పద్మల�చనుండ�ను�ాంచనసమం�తంబ�ల� - పద్మల�చనుండ�న =
ణ ్డ�న; �ాంచన = బం�ారమ�; సమం�తంబ�ల� = �� ద��న�; అ�న = అ�నట�్; రథంబ�ల���క - రథంబ�ల�
కృష�
= రథమ�లను; ఎ��క = అ������ం�; ధర్మ�ంగ�� - ధర్మ� = ధర్మ�ా {ధర్మ�డ - యమధర్మ�ా� ప�త�ర్డ/
ధర్మ�ా}; క��� = �� క��ి; చ�ననతండ� - చ�నన = ��ళ్ళ; అతండ� = అతడ�; గ�హ్యకస��త�ండ� -

గ�హ్య = య�ల��; స��త�ండ� = క���న�ాడ�; అ�న = అ�నట�్; క�బ�ర��భం������్ప�ట
� - క�బ�ర�� =
క�బ�ర��; భం��న = వల�; ఒ��్ప = పర్�ా�ం�ెన; ఇట�
ల = ఈ �ధమ�గ; �ాండవ�ల� - �ాండవ�ల� = �ాండవ�ల�;
ప��జనుల���ల�వఁబద్మ��భస��త�ల� - ప��జనుల� = ప���ారమ�; ��ల�వన = ���ంచుచుండగ; పద్మ�� =
కృష�
ణ ్ {పద్మ�� - పద్మమ� ��� యందు గల�ాడ ణ ్డ}; స��త�ల� = ��క���న�ార�; ఐ = అ�్;
/ కృష�

ర ; క�న = క�; ఏఁ�� = ���్; ��వంబ�ననుం�� - ��వంబ�న =
క�ర���త్ర ంబ�న��ఁ� - క�ర���త్ర ంబ = క�ర���త్మ
సవ్రగ్; నుం�� = నుం��; ��లంగ��న - ��లన = ��ల�దక�; క��న = ప���� �న; �ేవత�ెఱంగ�న - �ేవత =
�ేవత; �ెఱంగ�నన = వల�; సం�ా�మరంగప�త�ం�ైన - సం�ా�మ = రణ; రంగ = �త
� ్మ�
ర ; ప�త�ండ� =
ప��య�నన్�ాడ; ఐన = అ�నట�్; గం�ానందనునక� - గం�ానందనున = �ష�్మ {గం�ానందనుడ� - గం�ా�ే�
85 �� తన �ెల�గ� ��గవతమ� – పర్థమ సక్ంధమ– ట�క – ట�ప్పణ�ల

ప�త�ర్డ, �ష�్మడ}; క� = క�; నమసక్��ం�రం - నమసక్��ం�� = నమసక్��ం��; అంత = అంతట; బృహదశవ -

బృహదశవ = బృహద�వ్డ; భర��వ్ - భర��వ్ = భర��వ్�డ; పర��ామ - పర��ామ = పర��ామ�డ�;
పరవ్ - పరవ్ = పరవ్త�డ; ��రద - ��రద = ��రదుడ�; బ�ద�ాయణ - బ�ద�ాయణ = బ�ద�ాయణ�డ�;
కశ్య�ాం��ర - కశ్య = కశ్యప�డ; ఆం��రస = ఆం��రసుడ�; ���క - ���క = ���క�డ�; �ౌమ్ - �ౌమ్ =
�ౌమ�్యడ; సుదర్శ - సుదర్శ = సుదర్శనుడ; �క - �క = �క�డ�; వ�ి�ఠ ా్ద్య� - వ�ిషఠ = వ�ిష�
ఠ ్డ; ఆ�� =
�దలగ�; అ��క = అ��క�ల�న; �ాజ��్ - �ాజ��్ = �ాజర�్షల; బర్హ్మర�్ - బర్హ్మర�్ = బర్హ్మర�్;
�ష్యస��త�ల� - �ష్ = �ష�్యల�; స��త�ల� = క���న�ార�; ఐ = అ�్; చను�ెం�నం�� - చను�ెం�నన =
వ�్చ; చూ� = చూ�ి; సంత�ిం� - సంత�ిం� = సం���ిం�; �ేశ�ాల���గ���� - �ేశ = �ేశమ��కక; �ాల =
�ాలమ��కక; ���గ = ���గమ�ల �వరమ�ల�; ���� = �ె��ిన�ాడ�; ���న - ఐన = అ�నట�్; �ష�్మండ -
�ష�్మండ = �ష�్మడ; �ారలక�ంబ�జనంబ�ల����ం� - �ారలక�న = �ా����; ప�జనంబ�ల�న = ప�జల�;
�ే�ం� = �ే�ం�.

1-207-క. | మ�య�ం��కృత�ేహ�ం�ై - మ�య�ం��కృత�ేహ�ండ� = కృష�ణ్డ {మ�య�ం��కృత�ేహ�డ� - మ��మ�ేత
ణ ్డ}; ఐ = అ�నట�్; య�ల�శవ్ర�ఁడ - అ�ల�శవ్ర�ఁడ = కృష�
�ీవ్క��ం� �ేహమ� కల�ాడ� , కృష� ణ ్డ
{అ�ల�శవ్ర�డ - సర�వ్లక� ఈశవ్ర� , కృష�ణ్డ}; మను�ఁ�ై��ఁడ� - మను�ఁడ� = మ�నవ�డ�; ఐ��ఁడ� =
అవత��ం�ెను; అ� = అ�; పర్జ�్ఞయతత్�తత్ - పర్జ� = పర్జ్ఞ; ఆయతత = జ���ంపబ��న; �తత ్ంబ�న =
మనసు��; �ాం��య�ఁడ� - �ాం�య
� �ఁడ� = �ష�్మడ {�ాం��య�డ� - గంగ �కక్ ప�త�ర్ , �ష�్మడ};

ప�జనమ�����ఁగృష�
ణ ్ - ప�జనమ� = ప�జ; �ే�న
� = �ే�న
� ు; కృష�
ణ ్ = కృష�
ణ ్ {కృష�ణ్డ - నలల్� �ాడ, కృష�ణ్డ};
�ష�
ణ ్ - �ష�
ణ ్ = కృష�
ణ ్ {�ష�ణ్డ - జయ�లమ� గల�ాడ�, కృష�ణ్డ}.

1-208-వ. | మఱ�య� = ఇంకనూ; గం�ానందనుండ� - గం�ానందనుండ� = �ష�్మడ {�ాం�ానందనుడ� -
గంగ�కక్ ప�త�ర్, �ష�్మడ}; �నయ��ర్మసుందర�ల� - �నయ = �నయమ���ను; ��్
ర = ��్మ
ర ��క���;
సుందర�ల� = అంద���న �ార�; అ�న = అ�నట�్; �ాండ�నందనులంగ�ర�్చం - �ాండ�నందనులన =
�ాండవ�లను; క�ర�్చండ = క���్చనమ; ����ం� - ����ం� = �య�ం�; మ�ను�ాగజ�త - మహ =
���క్; అను�ాగ = అను�ాగమ��ే; జ�త = జ�ంపబ��న; బ�ష్పస� - బ�ష్పస� = క�న్ట;
సం�ో హస�్మ�తల�చనుం�ె - సం�ో హ = సమ�హమ�; స�్మ� = క���న; ల�చనుండ� = కనున్ల�గల�ాడ; ఐ
= అ�్; �టల్�� - ఇట�
ల = ఈ �ధమ�గ; అ���న = ప���ను.

1-209-ఆ. | ధరణ�సుర�ల� - ధరణ�సుర�ల� = బ�ర్హ్మణ�ల� {ధరణ�సుర�ల� - భ���� �ేవతల� , బ�ర్హ్మణ�};
హ��య� - హ��య�న = కృష�
ణ ్డ�న; ధర్మంబ - ధర్మంబ� = ధర్మమ�న; ��క�క్�ాబర్దుకఁదల - ��క�క్�ా =
శరణమ�గ; బర్దుక = బర్త�కవల�న; తలఁ� = అను���; �ర� - �ర� = �ర�; బహ��ధమ�లననన్ల� -
బహ� = అ��క���న; �ధమ�లన = రకమ�ల�గ; అనన్ల� = ��యనల��ా; ప����ాపత్పరంపర�ట� - ప����� =
86 �� తన �ెల�గ� ��గవతమ� – పర్థమ సక్ంధమ– ట�క – ట�ప్పణ�ల

ప�����; ఆపత = ఆపదల�; పరంపరల� = ఒక������ం��కట�; ఇట�్ = ఇట�వంట�; �తర్కర్మ��ందుఁగల - �తర =
�తర్��; కర్మమ = కర్మమ; ఎందున = ఎకక్; కలదు = ఉం��.

1-210-ఉ. | సంతస�ంతల�దు - సంతసమ� = సం��షమ�; ఇంతన = ��ం�ెమ� క�డ; ల�దు = ల�దు;
మృగ�ాపవశంబ�నఁబ�ండ�భ��భ�ండంతమ���ం��య�ండ - మృగ = మృగమ� �కక; �ాప = �ాపమ�;
వశంబ�నన = వలన; �ాండ� = �ాండ�; భ��భ�ండ� = �ా�; అంతమ�న = మరణమ�ను; ఒం�� = �� ం��; ఉండన =
ఉండగ; �మ�నరభ్క�లం���వ� - �మ�న = �మ�్మలన; అరభ్క�ల = ప�ి�డ్ ఢలన; ���వ�్ =
�సు���వ�్; �ాంకష్���ంతల�ా��ఁ�ాఁబ���ె��నన్ - �ాంక = బ�య���న ����క; ��న = ��; ఇంతల�ా��ఁ�ాన =
ఇంత�ా��గ; ����ెన = ��ం�న��; ఎనన్ఁడ� = ఎప�్పడ�క�; ��ఖ్యమ�పట�్ట�ాన - ��ఖ్యమ = సుఖమ�;
� ; �ానదు = ఎర�గదు; ఈ = ఈ; ��ం� - ��ం� = క�ం� {��ం� - క�ం� -
పట�్ట = ఒకక్పట� క�డ / రవవ్ంత��
క�ంతల �ేశ ఇం� }; య��కదుఃఖమ�లఁగ�ందుచునుండ�ను - అ��క = అ��క���న; దుఃఖమ�లన = బ�ధల��;

క�ందుచున = కృం���� త�; ఉండ�ను = ఉంట�ం��; ��గ్య��ట�్ట - ��గ్యమ = అదృష్ టమ; ఎట�్ట� = ఎల�ంట��ో .

1-211-ఉ. | �ాయ�వశంబ�ల�ౖ - �ాయ� = �ా���; ��గ�ి - వశంబ�ల� = వశమ�; �ా��ధరంబ�ల� - ఐ = అ�్;
�ంటఁగ�డ�చుంబ�య�చునుండ����వ��ఁబ్పంచమ
ర - ఎగ�ి = ఎ����; �ా��ధరంబ�ల� = ��ఘమ�ల� {�ా��ధరమ�ల�
త ; �ాయ�చున = ����� త�;
-�ట�� క���య�ండ�న�, ��ఘమ�ల�}; �ంటన = ఆ�ాశమ�ల�; క�డ�చున = కల�సూ

ఉండ�న = ఉండ�; ���వ��న = �ధమ�గ; పర్పంచమ = ల�కమ�; సరవ్మ�ఁ�ాలతంతర్� - సరవ్మ� = �తత ్మ;
�ాల = �ాలమ� �ేత; తంతర్మ = అలల్బ�� / మ�యక�; ఐ = ల�బ��న� అ�్;
�ాయ�చుఁగ�డ�చుండ���కభం��ఁజ��ంపదు - �ాయ�చున = దూరమగ�చూ; క�డ�చుండ�న = క�య�చుండ�చూ;
ఒక = ఒక; భం��న = �ధమ�గ; చ��ంపదు = జర�గదు; �ాలమ�న్య�ంజ�య�చుఁనుండ�ఁ�ాలమ - �ాలమ� =
�ాలమ�; అ�న్య� = అ�న్ట�; �ేయ�చున = �ేసత ూ; ఉండ�న = ఉండ�ను; �ాలమ� = �ాలమ�; ��తర్మ -
� �; దుసత ్ర��ట�్ట�ా��� - దుసత ్రమ = ��ట�టక� �ల��ా���; ఎట�్ట�ా� = ఎట�వంట� �ా��;
��తర్మ = ��తర్�న
��న = ��న
� ను.

1-212-ఉ. | �ాజఁట - �ా� = �ా�; అఁట = అట; ధర్మ�ండ - ధర్మ�ండ = ధర్మ�ా {ధర్మ�డ - యమధర్మ�ా�
ప�త�ర్డ, ధర్మ�ా}; సుర�ాజసుత�ండట - సుర�ాజసుత�ండ� = అర�జ్నుడ {సుర�ాజసుత�డ� - �ేవతల�ా� �కక

ప�త�ర్డ, అర�జ్నుడ}; అఁట = అట; ధ�వ - ధ�వ = ధనసు్ ధ��ంచు�ాడ�; �ాతర్���ేవ్జక�� - �ాతర్ = శత�ర్వ�లక;

ఉ�ేవ్జకమ = ఉ�ేవ్గమ; ఐన = అ�నట�్; �ాం��వమ� - �ాం��వమ� = �ాం��వమ�; �లల్ఁ - �ల�ల = ధనసు్;
అఁట = అట; �ార�� - �ార�� = న���ంి చు�ాడ�; సరవ్భదర్సం�జక�ఁ�ె - సరవ = సమసత ; భదర = �భమ�లను;
సం�జక�ఁడ� = క���ంచు�ాడ�; ఐన = అ�న; చ���యఁట - చ��� = చక����� / కృష�
ణ ్డ {చ��� - చక�మ� ధ��ంచు�ాడ�,
ణ ్డ}; అఁట = అట; య�గ�గ��ధర�ఁ�ైన - ఉగ� = భయంకర���న; గ�� = గదను; ధర�ఁడ� = ధ��ంచు�ాడ�; ఐన =
కృష�

అ�నట�్; �మ�ఁడయ�్య���ఁ�ోడ - �మ�ఁడ� = �మ�డ�; ఆ = ఆ; య�� = యజ్ ఞమ��ే�ిన�ా / ధర్మ�ా; ��ఁన
87 �� తన �ెల�గ� ��గవతమ� – పర్థమ సక్ంధమ– ట�క – ట�ప్పణ�ల

= ��; ��డ� = ��డ��ా; వచు్చనఁ - వచు్చ = వచు్చన; అఁట = అట; య�పదగల� త ; కల�
గ్ట��ే - ఆపద = �పత� గ్
= కల�గ�ట; ఇ�� = ఇ��; ఏ� = ఏ�; ��ద్య = �తర్.

1-213-ఆ. | ఈశవ్ర�ండ - ఈశవ్ర�ండ = ఈశవ్ర�డ / కృష�ణ్డ {ఈశవ్ర�డ�- ఈశతవ్మ�(పర్భ�తవ్) కల�ాడ�};
�ష�
ణ ్ఁ�ె��వ్ళ��వవ్������య�ఁబ�ర�ష�ఁ - �ష�
ణ ్ఁడ = �ష�
ణ ్వ / కృష�
ణ ్డ; ఎ��వ్ = ఏసమయమ�నక�;
ఎవవ్ = ఎవ�; ��న = ��; ఏ� = ఏ�; ��య�న = �ేయ���; ప�ర�ష�ఁడ� = మ�నవ�డ�; ఏ� = ఏ�;
��ఱుఁగ�నత�మ�యలక� - ��ఱుఁగ�న = �ె�యగలడ�; అత� = అత��కక; మ�యల� = మ��మల�; క� =
��; మ�త�్మల - మ�త�్మల = ��ప్పఆత్మగల�ా; ���వ్ంసులడఁ� - ���వ్ంసుల = పం��త�ల�; అడఁ�� =
ల�ం��; ��లగ�చుందురంధులగ�చు - ��లగ�చూ = చ��సత ూ; ఉందుర� = ఉందుర�; అంధుల� = గ����్ డ�ార; అగ�చున
= అవ�త�.

1-214-వ. | �ావ�న - �ావ�నన = అందువలన; �ైవతంతర్ంబ�ౖ - �ైవ = �ేవ���ేత; తంతర్ంబ = పనన్బ��న�; ఐన
= అ�నట�్; ప��� - ప� = ఘటన; ��న = ��; వగవంబ�ల�దు - వగవన = వగచుటక�; ప� = అవసరమ�; ల�దు =
ల�దు; రకష్క�ల�ల��పర్జలను���� - రకష్క� = ర��ంచు�ార�; ల�� = ల�నట�్; పర్జల = పర్జలన; ఉ���ం� పకన =
అశ�దధ �ేయక; ర��ంపఁబ�ండ���ా�ండ� - ర��ంపన = ర��ంచుటక�; ప�ండ���ా�ండ� = కృష�
ణ ్డ {ప�ండ���ా�డ� -
ణ ్డ}; �ా��తక్��ం� - �ా��తక్��ం� = పర్త్యకష్; ���ాయణ�ండ�
ప�ండ��కమ�ల వంట� కనున్ల కల�ాడ�, కృష�

- ���ాయణ�ండ� = �ష�
ణ ్మ��� {���ాయణ�డ� - �టనుండ��ాడ�, �ష�ణ్వ}; �ేజ��ర�ఢ�ండ��ాక - �ేజః =
పర్��వమ; �ర�ఢ�ండ� = పర్కట�ంపబ�న�ాడ
� ; �ాక = �ాక�ండగ; య�దవ�లందు - య�దవ�ల� = య�దవ�ల�;
అందున = ల�; గ�ఢ�ం�ై - గ�ఢ�ండ� = రహస్యమ� చ��ంచు�ాడ�; ఐ = అ�్; తనమ�య�ేత - తన = తన;
మ�య = మ�య; �ేతన = �ేత; ల�కంబ�ల - ల�కంబ�ల = ల�కమ�లను; �����కంబ���ం��ంచునత� - �హ
= �హమ� �కక; అ���కంబ�న = అ�శ�ంచుటను; ఒం��ంచు = కల�గజ�య�ను; అత� = అత� �కక;
రహస్యపర్�ారంబ� - రహస్ = రహస్య���; పర్�ారంబ�ల = పదధ ్త�ల; భగవంత�ం�ైన - భగవంత�ండ� =
భగవంత�డ�; ఐన = అ�నట�్; పర��శవ్ర�ం�ెఱుంగ - పర��శవ్ర�ండ = �వ�డ�; ఎఱుంగ�న = �ె�యగల�గ�ను;
మఱ�య� - మఱ�య� = ఇంకనూ; �ేవ��్షయగ - �ేవ��్ = �ేవ��్; అగ� = అ�నట�్; ��రదుండ�ను - ��రదుండ�ను =
��రదుడ�ను; భగవంత�ండగ� - భగవంత�ండ� = భగవంత�డ� / మ��మ��వ్త�డ; అగ� = అ�నట�్; క�ిల =
క�ిల�డ� అను; మ��య���ఱుంగ�దుర� - మ��య� = మ��య�; ఎఱుంగ�దుర� = �ె�యగలర�; �ర� - �ర�
= �ర�; కృష�
ణ ్ండ - కృష�
ణ ్ండ = కృష�
ణ ్డ; �ేవ��ప�త�
త ్ �ండగ - �ేవ�� = �ేవ�� �కక; ప�త�
త ్ �ండ = ��డ�క�; అగ� =
అ�న; మ�త�ల�య�ండ� - మ�త�ల�య�ండ� = ��నమ�మ ��డ�క� / ��నబ�వ; అ� = అ�; తలం� - తలం� =
���ం�; దూత - దూత = �ాయబ���; స�వ - స�వ = మం�ర; �ార�� - �ార�� = రథ�ార��; బంధు - బంధు =
చుట్ టమ; �తర - �తర = ��న్��త�డ అను; పర్�జనంబ� - పర్�జనంబ� = ��ధ�ధమ�ల�గ;
�య�ంత����న్టం��ఱంతల�ద - �య�ంత�ర� = �య�ంచుచుంట���; ఇ�న్ట = ఇ�న్ట�వల; ��ఱంత =
��రత; ల�దు = ల�దు; �ా�ా���ను్యండ - �ాగ = �ాగమ� (అను�ాగ ��ేవ్షమ�ల); ఆ�� = �దలగ�న�;
88 �� తన �ెల�గ� ��గవతమ� – పర్థమ సక్ంధమ– ట�క – ట�ప్పణ�ల

�ను్యండ� = ల���ాడ�ను; �రహం�ార�ండ�నదవ్య�ండ - �రహం�ార�ండ�న = అహం�ారమ� ల���ాడ�ను;
అదవ్య�ండ� = దవ్ందవ్మ�ల���ాడ�; సమదర్శనుండ - సమదర్శనుండ� = సమసత ్మ�న ��చు్ తగ�గ్ల�
ల�క చూచు�ాడ�ను; స�ావ్త్మక�ండ�న - స�ావ్త్మక�ండ = సరవ్మ�నంద ఆత్మర�పమ�
య�ండ��ాడ�ను; అ�న = అ�నట�్; ��శవ్ర�నక - ఈశవ్ర� = పర్భ�వ / కృష�
ణ ్; క�న = క�;
న��నన్త��వమ���ౖషమ్యంబ�ల�కక్ - నత = తక�క్; ఉనన్ = ఎక�క్ యను; ��వ = ��వమ�; మ� = బ���ధ;
��ౖషమ్యంబ�ల = �షమ��న
� � / బ�ధమ�ల�; ఎకక్�� = ఎకక్డ; ల�వ� - ల�వ� = ల�వ�; అ�న - అ�న =
అ�నప్పట���; భకత ్వత్సల�ండ��ావ�న���ాంతభక�త్ - భకత = భక�త్లయంద; వత్సల�ండ = �ాత్సల్య
గల�ాడ�; �ావ�నన = అందు�ేతను; ఏ�ాంత = ఏ�ాంతమను �ిథ్�� �ే�� ; భక�త్ల = భక�త్ల; క�న = క�;
సులభ�ం�ై - సులభ�ండ� = సుఖమ��ా ల�ంచు�ాడ�; ఐ = అ�్; య�ండ� - ఉండ�న = ఉండ�ను.

1-215-�ీ. | అ�భ��త్��వవ్�యందుఁ�తత్మ�ఁజ� - అ� = ఎక�క్; భ��త్ = భ��త్�; ఎవవ్ = ఎవ�; అందున =
అందు; �తత ్మ� = మనసు; �ే��్ = ���ి; ��వవ్���మమ���ం - ��వవ్ = ఎవ�; ��మమ� =
��మమ�ను; ఊ��ం� = స్మ��ం; �� గ�� = సుత్�ం; �ాయంబ� - �ాయంబ�న = శ��రమ�ను;
�డచుచుఁ�ామక�ా్మ���ర�్మలనుం� - �డచుచున = ������ట్ �టచ; �ామ = �ామమ�; కర్ = కర్మమ; ఆ�� =
�దలగ�న�; �ర�్మలనుండ = ��ళ్ళ� స� �����ంచ బ��న�ాడ�; ఐ = అ�్; ��� - ��� = ���;
మ���త్��ందునట� - మ���త్ = మ���త్; ఒందున = �� ందు��; అట�్ = అట�వంట�;
స��వ్శవ్ర�ండ�ల�ే��తత్ంసుఁ�ె��వ్ళఁబ�ర్ణంబ - స��వ్శవ్ర�ం = కృష�
ణ ్డ {స��వ్శవ - సరవ్మ�నక� ఈశవ్ర�డ/
ణ ్డ}; అ�ల �ే��తత ్ంసుఁడ = కృష�
కృష� ణ ్డ {అ�ల�ే��తత ్సుండ�- సమసత ్ �ేవతలల�న ఉనన్త�డ�/ కృష�ణ్డ}; ఏ = ఏ;
��ళన = సమయమ�న; �ార్ణంబ�ల = �ార్ణమ�లన; ఏను = ��ను; �డ�త�నం��ఁక��ె - �డ�త�న =
వదుల�����; అం��ఁక = ఆసమయమ�నక�; ఇ�ె = ఇ����; మ�హర�్షఁ�ె - మ� = ���క్; హర�్షఁడ =
ఆనందమ��� ఉనన్�ాడ; ఐ = అ�్; �క�ితవద��ర�ందుఁ�ై - �క�ిత = �క�ిం�న; వదన = మ�ఖమ� అ��;
అర�ందుఁడ� = పద్మమ�గల�ాడ; ఐ = అ�్; వ�ె్ - వ�ె్చ = వ�ె్చన; ��ఁడ� = ఇ�ాళ;

1-215.1-�ే. | ��ల�గ్భ�జమ�ల�ఁగమల�భనయనయ�గమ���ప్పఁగనున్లమ�ంగటనునన్� - ��ల�గ =
��ల�గ�; భ�జమ�ల�న = భ�జమ�ల�ను; కమల = కమలమ�ల�; అభ = వంట�; నయన = కళ�ల ; య�గమ� = జంట;
ఒప్ప = ఒప�్పచుం; కనున్ = కళ్; మ�ంగటన = మ�ందర; ఉనన్�ాడ = ఉ��న్డ; మ�న��శవ్ - మ�న��శవ్
= �ాజ�; ����గ్యమ��మఁ�డ�������ి�� - �� = ���కక; ��గ్ = ��గ్యమ �కక; మ��మన =
��ప్పతనమ; చూడ�మ� = చూడ�మ�; ఏ� = ఏ�; ���� ి ��; ప�ణ్య�త�ఁగ��� - ప�ణ్యమ =
ి �� = �ే��
ప�ణ్యమ; ఇత�న = ఇత�; గ���్ = ��సమ�.

1-216-వ. | అ� - అ� = అ�; �ట�ల - ఇట�ల = ఈ �ధమ�గ; ధనంజయసం�ార్�ితశరపంజర�ండ� -
ధనంజయ = అర�జ్��ే; సం�ార్�ి = �� ందజ�యబ��న; శర = అమ�్మ; పంజర�ండ� = పంజరమ� కల�ాడ�;
అ�న = అ�నట�్; క�ర�క�ంజర�� - క�ర�క�ంజర�� = �ష�్మ {క�ర�క�ంజర�డ� - క�ర�వంశమ�న ఏనుగ� (��ద్ )
89 �� తన �ెల�గ� ��గవతమ� – పర్థమ సక్ంధమ– ట�క – ట�ప్పణ�ల

�ాడ�, �ష�్మడ}; వచనంబ�ల�క��ణ్ం - వచనంబ�ల� = ఉప�ేశమ�ల�; ఆక��ణ్ం = ఆల��ం�; మ�నులందఱు -

మ�నుల� = మ�నుల�; అందఱున = అందర�ను; �నుచుండ - �నుచుండన = �ంట� వ�ండ�ా; ధర్మనందనుడ -
ధర్మనందనుడ = ధర్మ�ా {ధర్మనందనుడ - యమధర్మ�ా� ప�త�ర్ / ధర్మ�ా}; మం�����నందనువలన -
మం�����నందను = �ష�్మ {మం�����నందనుడ� - గం�ా�ే�ప�త�ర్డ, �ష�్మడ}; వలనన = నుం��;
నరజ���ా��రణంబ�లగ� - నర = మ�నవ; జ�� = జ���కక; �ా��రణంబ�ల� = �ా��రణమ��ా వ��త్ంచున;
అగ� = అ�న; ధర్మంబ�ల�న - ధర్మంబ�ల�న = ధర్మమ�ల�న; వ�ాణ్శ�మధర్మంబ�ల� - వ�ాణ =
వరణ ్మ�ల�క {��త�రవ్రణ్మ� - బ�ర్హ్, కష్�, ��ౖశ్, �దర్ వరణ్మ� }; ఆశ�మ = ఆశ�మమ�ల�� �ా����
వ��త్ంచ {చత��ాశ�మమ�ల� - బర్హ్మచ, గృహసత , �ానపర్స , స��్యస ఆశ�మమ�ల}; ధర్మంబ�ల�న = ధర్మమ�ల�న;
�ాగ��ౖ�ా��్య�ాధుల��ఁగ��� - �ాగ = �ాగమ� (ఆస��త్తమ) {�ాగ��ౖ�ా��్య�ాధుల - ����ంత�ాసత ్ �ాం���క ప��ల�};
��ౖ�ాగ్ = ��ౖ�ాగ్యమ (అ��స��త్తమ); ఉ�ాధుల� = ఉ�ా�� (ఆ��రమ�) ల� ; ��న = ��; క���న = క���న;
పర్వృ�త్ధర్మంబ�ల - పర్వృ� = పర్వరత్; ధర్మంబ�ల�న = ధర్మమ�ల�న; ��నధర్మంబ�ల�న - ��న =
��నమ� వలన; ధర్మంబ�ల�న = ధర్మమ�ల�న; �ాజధర్మంబ�ల�న - �ాజ = �ాజ��కమ� వలన; ధర్మంబ�ల�న =
ధర్మమ�ల�న; �ీత �ధర్మంబ
్ �ల� - �ీత ్ = �ీత �
్ వలన; ధర్మంబ�ల�న = ధర్మమ�ల�న; శమదమ���కంబ�ల�ను -
శమ = �ాం�; దమ = ఇం��్
ర �గ�హమ�; ఆ��కంబ�ల�ను = �దలగ�న�య�ను; హ����షణంబ�లగ� - హ�� =
హ����; ��షణంబ�ల� = సం��షమ� క���ంచున�; అగ� = అ�న; ధర్మంబ�ల�న - ధర్మంబ�ల�న =
ధర్మమ�ల�న; ధ�ా్మరథ్�ామ�కష్ంబ� - ధర్ = ధర్మమ�న; అరథ = అరథ ్మ�న; �ామ = �ామమ�ను;
�కష్ంబ�ల� = �కష్మ�ల�; ������ో �ాఖ�్య����సంబ�ల�న - ���� = అ��క; �ధ = రకమ�ల; ఉ�ాఖ�్య
= ఉ�ాఖ�్యనమ�ల�న; ఇ��సంబ�ల�ను = ఇ��సమ�ల�ను; సం��ప��ాత్రర�పంబ�ల��ఱ�ం��నం - సం��ప =
సంగ�హమ�గను; ��ాత్ = �వరమ�గను అగ�; ర�పంబ�లన = ర�పమ�ల వలన; ఎఱ�ం��న = �ెల�సు����ను;
అంత = అంతట; ర��కసహసర్ంబ�లక�గ��ాఁ�ై - ర��క = ర��క�ల� {ర��క�ల� - రథమ���ౖ నుం�� య�దధ ్మ �ేయ�
�ర�ల�}; సహసర్ంబ�ల = ��లమం��; క�న = ��; గ��ాఁడ� = అ��పత్యమ �ేయగల�ాడ� / �న�ాడ�; ఐన =

అ�నట�్; �ష�్మండ - �ష�్మండ = �ష�్మడ; సవ్చఛ్ందమరణ�ల� - సవ్చఛ్ = సవ్తంతర్�� / తమక�
ఇష్ టమ వ�్చనప�్ప; మరణ�ల� = మరణ�ంచు శ��త్గల�ార; ఐన = అ�నట�్; ���శవ్ర�ల�ే - ��� =
� ్ టల; �ేతన = �ేత; �ాం�తంబగ�నుతత ్�ాయణంబ�సను�ెం�నన��దనక -
�గ�లల�; ఈశవ్ర�ల = ��ష�
�ాం�తంబ� = ��రద��న��; అగ� = అ�న; ఉతత ్�ాయణంబ = ఉతత ్�ాయణమ; సను�ెం�నన = వ�్చ; అ�� =
అ��; తనక�న = తనక�; మరణ��త�ాలంబ� - మరణ = మరణ�ంచుటక�; ఉ�త = త��న; �ాలంబ� = �ాలమ�; అ� =
అ�; �శ్చ�ం - �శ్చ�ం = �శ్చ�ంచు��.

1-217-�ా. | ఆల�పంబ�ల� - ఆల�పంబ�ల� = సం��షణమ�ల�; మ�� - మ�� = మ����ౖ�; �తత ్మ - �తత ్మ =
మనసును; మ��ాయతత ్మ�ంజ�� - మ��ా = పర్జ్ఞ; ఆయతత ్మ� = ల�ం��న���ా; �ే�ి = �ే�ి; దృ�ాజ్లంబ� -
దృక = చూప�ల; జ�లంబ�న = సమ�హమ�ను / వలను; హ���మ���ౖఁబఱ�ి - హ�� = కృష�
ణ ్; �మ� =
మ�ఖమ�; ��ౖన = �ద; పఱ�ి = ���ి ఉం�; త��క్ర�ణ్యదృ�ి - తత = అత�; �ార�ణ్ = దయ��క���న; దృ�ి్ట
90 �� తన �ెల�గ� ��గవతమ� – పర్థమ సక్ంధమ– ట�క – ట�ప్పణ�ల

= దృ�ి్ట�; ��ర�్మ�భ�తశరవ్య���చయ�ఁ� - ��ర�్మ = ప���త్�ా�ర�్మలన; భ�త = �ేయబ��న; శర =
అమ�్మలవల క���న; వ్య� = బ�ధల �కక; �చయ�ఁడ� = సమ�హమ�గల�ాడ�; ఐ = అ�్; ���ం� -
���ం� = ���క్ సం��షమ� �� ం��; �ష�్మండ - �ష�్మండ = �ష�్మడ; సం�లంబ� ప్ - సం�లంబ� = మం�
నడత; ఒప్ప = ఒప�్పచుండ; ను�ం�ెఁగల్మషగజ���ణ�హ�� - ను�ం�ెన = సుత్�ం�ెన; కల్మ = �ాపమ�ల��;
గజ = ఏనుగ�ల; ��ణ
� � = సమ�హమ�ను; హ��న = హ��ంచు�ా�� / కృష�
ణ ్; ��హ�న
� - ��హ��న = ��కృష�
ణ ్.

1-218-వ. | ఇట�ల - ఇట�ల = ఈ �ధమ�గ; �ీ��ంబర����య�ఁజత�ర�భ్�ండ ����ప�ర�ష�ండ� బర��శవ్ర�ండ
నగ� - ��
ీ �ంబర����య�న = కృష�
ణ ్డ {�ీ��ంబర���� - పచ్చ� వసత్�మ� ధ��ంచు�ాడ�, హ��}; చత�ర�భ్�ండ� =
ణ ్డ {చత�ర�భ్�డ - ��ల�గ� �ేత�ల�ాడ� , �ష�ణ్వ}; ఆ��ప�ర�ష�ండ�న = కృష�
కృష� ణ ్డ {ఆ��ప�ర�ష�డ� - సృ�ి్ట��
ణ ్వ}; పర��శవ్ర�ండ� = కృష�
మ�ందునుం�� ఉనన్ట� ప�ర�ష�డ�, �ష� ణ ్డ {పర��శవ్ర�డ - సరవ్మ�నక� ��ౖనుండ
పర్భ�వ, హ��}; అగ� = అ�న; హ��యందు - హ�� = కృష�
ణ ్ {హ�� - �ాపమ�లను హ��ంచు�ాడ�, �ష�ణ్వ}; అందున =
అందు; ��ాక్మ�ం�ె - ��ాక్మ�ండ = ����కల�ల���ాడ�; ఐ = అ�; ��దధ ్ంబగ - ��దధ ్ంబ = ���క్
�దధ ్��న�; అగ� = అ�న; ��్యన���షంబ�� - ��్య = ��్యనమ �కక; ���షంబ� = ���ిఠ ్; �ేన = �ేత;
�రసత ్�ోష�ఁడగ�చ - �రసత = ��ల��ంపబ��న; �ో ష�ండ� = �ో షమ�ల� గల�ాడ�; అగ�చు = అవ�త�;
��రణ�వ����న - ��రణ�వ� = ��రణక���న��; ఐన = అ�న; బ���ధ ్ - బ���ధ్ = బ���ధ్; సమ��్పం -
సమ��్పం = లగన్మ��ే�; పరమ�నందంబ���ం�� - పరమ = పరమ���న; ఆనందంబ�నన = ఆనంద�ిథ్�; ఒం�� =
�� ం��; పర్కృ�వలన�ౖ - పర్కృ = పర్కృ; వలనన = �ిదధ ్మ; ఐన = అ�న; సృ�ి్టపరంపరలఁబ��హ��ంచ -
సృ�ి్టపరంపరల = ప�నరజ్న్మమ�ల; ప��హ��ంచు = ��ా��ంచు; తలప�న - తలప�న = ఉ�ే్దశమ��;
మం�����నందనుం��టల్�� - మం�����నందనుండ� = �ష�్మడ {మం�����నందనుడ� - గం�ా�ే�ప�త�ర్డ,
�ష�్మడ}; ఇట�
ల = ఈ �ధమ�గ; అ���న = ప���ను.

1-219-మ. | �ర్జగ��్మ - �ర = మ�డ�; జగత = ల�కమ�లను; �హన = ���ంప �ేయగల;
�ల�ాం�ఁదనువ���్ ద�ింపఁబ�ర్� - �ల = �ల���న; �ాం�న = �ాం���; తనువ� = శ��రమ�; ఉ��్ద�ింప =
బ��ాపర్�ా�సుత్ం; �ార్�� = ఉదయ �ాలప�; �రజబంధుపర్భ�� - �రజ = పద్మమ�లక; బంధు = బంధువ� /
సూర�్య; పర్భమ = �ాం� కల��; ఐన = అ�న; �ేలమ� = వసత �మ
్ ; ప�న - ప�న = ��ౖన; రం�లల - రం�లల్ =
ఎర��ా పర్�ా�సుత్ం; �ల�లక - �ల = నలల్; అలక = మ�ంగ�ర�ల �కక;
వర్జసంయ�కత్మ�ఖ�ర�ందమ���వ్యం - వర్ = సమ�హమ���; సంయ�కత = క���న; మ�ఖ = మఖమ� అ��;
అర�ందమ� = పద్మమ; అ� = ���క్; ��వ్యంబ = ���ంపద��న��; ఐ = అ�్; �జృం�ంప - �జృం�ంపన =
�ెల��గ�త�; మ� = మ� �కక; �జయ�ంజ���డ� - �జయ�న = అర�జ్ను; �ే�డ
� � = �ే�య
� �ండ�; వ��న్ల�ఁడ -
వ��న్ల�ఁడ = �ల�సవంత�డ�; మ�������ంచు��లల్ప�్పడ - మ��న = మనసు్సన; ఆ���ంచున = పర్��ంచున

�ాక; ఎలల్ప�్పడ = ఎలల్ప�్ప.
91 �� తన �ెల�గ� ��గవతమ� – పర్థమ సక్ంధమ– ట�క – ట�ప్పణ�ల

1-220-మ. | హయ��ంఖ�మ�ఖధూ�ధూసరప��న్య�ాత్ల����త� - హయ = గ�ర�మ�ల; ��ంఖ� = ��ట్ ట; మ�ఖ =
�వళ్ నుం�� ల�చు ; ధూ� = దుమ�్ వలన; ధూసర = బ���దవరణ ్మ; ప��న్యస = ��ప
ౖ �త �ా ఉనన ; అలక =
మ�ంగ�ర�ల���; ఉ��తమ� = క���న��; ఐ = అ�; రయజ�తశ�మ��య�ందుయ�త��� - రయ = ��గమ�వలన;
జ�త = ప�ట�్టనట� ; శ�మ = శ�మ�ేత పట�్ట; ��య = �ట� / �ెమట; �ందు = �ందువ�ల��; య�తమ� = క���న��; ఐ
= అ�్; �ా�ల�ల - �ా�ల�ల = ఎర���ౖన; ���్మమ�� - ��ఱ = �ండ�; �మ� = మ�ఖమ�; ��న = ��;
జయమ�ంబ�ర�థ్న��చు్చ��డక - జయమ�న = జయమ�ను; �ార�థ్ = అర�జ్ను; క�న = క�; ఇచు్ =
ఇవవ్వల�న�; ��డక్ = ����క��; అ�న = య�దధ ్మ�ల; ��శ�ాత్�హ�ంజ�ల���్చయ�ఁబ���ం - �� = ���కక;
శసత ్ = శసత �మ�
్ ; ఆహ�న = �ెబబ్లవల; ��లన = అ��కమ�గ; ���్చయ� = ���్ి ప�ెం��య; �� ��ంచు =
య�దధ ్మ�న �ే�ంచు; మ�ను��వ� - మ�ను��వ�న = మ�ను��వ��; మ��ల�ఁ�ం�ంత�న�ా�ంతమ�న -
మ�� = మనసు; ల�న = ల�; �ం�ంత�న = స్మ��ంత�న; అ�ా�ంతమ�న = ఎలల్ప�్ప.

1-221-మ. | నర�మ�టల - నర� = అర�జ్ను; మ�టల = మ�టలను; �� - �� = �నన్�ా�ె;
నవ�వ్��నుభయ����మధ్యమ��ణ�ల�బర���� - నవ�వ = నవ�వ; ��న = త�; ఉభయ = ��ండ�; ���� = ��నల;
మధ్య = మధ్య ఉనన; ��ణ� = పర్�ేశమ; ల�న = ల�; పర�ల� = శత�ర్వ�ల; ఈ��ంపన = చూచుచుండగ;
రథంబ���్ - రథంబ�న = రథమ�ను; ��్ = �లబ�ట్ �; పరభ��ాల�వ�ం�ప�చుంబరభ��ాయ�వ�ల�లల్
�ప�లన�ంభ�ేక్ - పర = శత�ర్వ�ల�ౖ; భ��ాల = �ా�ల�కక; ఆవ�న = సమ�హమ�ను; చూప�చున =
చూ��డ�త�; పర = శత�ర్వ�ల�ౖ; భ�ప = �ా�ల �కక; ఆయ�వ�ల� = �ార్ణమ�ల; ఎలల్ = అ�న్ట�;
చూప�లన = చూప�ల����; �ంభత = ��రయ�చునన; ��� = �ల�సమ���; వం�ంచు� - వం�ంచున = ల�����ను;
ఈ = ఈ; పర���ండ� - పర���ండ� = పరమ���న ఈ�ండ� / హ��; ��ల�ంగ�చుం�ెడ�ను - ��ల�ంగ�చు =
పర్�ా�సూ ; ఉం�ెడ�ను = ఉండ��ాక; హృత్ప��్మస���ీనుఁ� - హృత = హృదయమ��; పద్ = పద్మమ�న; ఆస�� =
ీ ుఁడ� = �వీ ్క��ం�న�ాడ; ఐ = అ�్.
ఆసనమ�గ; ఆ�న

1-222-క. | తన�ా��ఁజంపఁజ�లక - తన = తన �కక ; �ా��న = �ా���; చంపన = చంప�ట; ��లక = �ేయల�క;
��నుకక�ఁబ� �చ్చ��ంచ - ��నుకక�న = ��న��క; �� న = ��ళ�ల్టన; ఇచ్చ��ంచ = ��ర�త�నన; �జయ�� -
�జయ�� = అర�జ్ను; శంకన = సం�ేహమ�ను; ఘన�గ�ద్యఁబ��ి - ఘన = ��ప్; �గ = �గమ�ను
గ���్చ; �ద్య = �ద్యవల; �ా�ిన = �� ��ట�్ట; మ��వందు్య��ాదభ�� - మ�� = మ�నుల�ే; వందు్య =
ణ ్; �ాద = �ాదమ�ల ���; భ��త = భ��త; �నయ�న - �నయ�న = ఉదభ్�ంచున
సుత్�ంపబడ��ా / కృష�
�ాక; ��క�న - ��క�న = ��క�.

1-223-�ీ. | క��ి్పం - క��ి్పం = దు���; ��గ�ినఁగ�ండలంబ�ల�ాం� - ��గ�ినన = పర���డ�త�ండగ;
క�ండలంబ�ల = (�ె�) క�ండలమ�ల �కక; �ాం�న = �ాం�; గగన��గంబ�లల్ఁగ�ి్ప��నఁగనుఱ���న��ర - గగన =
ఆ�ాశ; ��గంబ� = ��గమ�; ఎలల్ = సమసత ్మ; క�ి్ప��నఁగ = �ం���� �ా; ఉఱ���న = దుమ���న; ఓరవ్ =
ఓర�్చ��నల�; య�దరంబ�ల�నునన - ఉదరంబ� = �� ట్ ; ల�న = ల�పల; ఉనన = ఉనన్ట�; జగమ�ల - జగమ�ల =
92 �� తన �ెల�గ� ��గవతమ� – పర్థమ సక్ంధమ– ట�క – ట�ప్పణ�ల

జగత�
త ్; ��్ఁగ�
ర - ��్ఁగ�
ర = వ�� వలన; జగ�గదలఁజక�ంబ�ఁజ�పట�్ - జగ� = భ��; కదలన = కదల�ా;
చక�ంబ�న = చక�మ�ను; �ేన = �ేత; పట�్ = పట�్; చను�ెంచు - చను�ెంచు = వచు్చచున; రయమ�నఁబ�ౖనునన -
రయమ�నన = ��గమ�వలన; ��ౖన = ��ౖన; ఉనన = ఉనన్ట� ; పచ్చ�పటమ - పచ్చ = పచ్చ; పటమ� = బట్ ;
జ�ఱ - జ�ఱన = జ�రగ; న�్మ - న�్మ� = నమ�్మ��ంట�; ��ల�వ� - �� = ���కక; ల�వ�న = పర�వ�ను;
నగ�ఁబ�ట���యక - నగ�ఁబ�ట� = నవ�వ్ల�ాల; ��యకన = �ేయక�మ�; మ�న్ంప�మ - మ�న్ంప�మ =
మ�న్ంచుమ; అ� = అ�; ����� - ����� = అర�జ్నుడ; మరలఁ��గ�వఁగ���� - మరలన = ��నుకక�; ��గ�వన =
ల�గ�చుండ�ా; క�� = ఏనుగ�; �� = ��రక�;

1-223.1-�ే. | లం��ంచు - లం��ంచు = దూక�; �ింహంబ�కరణ� - �ింహంబ� = �ింహమ�; కరణ� = వల�; ��ఱ�ి -
��ఱ�ి = పర్�ా�ంచుచ; ��ఁడ� - ��ఁడ� = ఈ��ళ; �ష�్మ�ఁజంప�ద - �ష�్మ� = �ష�్మ; చంప�దున =
సంహ��ం�ెదను; �నున్ఁ�ాత - �నున్ = �నున; �ాత� = �ా�ాడ�దును; �డ�వ�మర�జ్ - �డ�వ�మ� =
వదుల�; అర�జ్ = అర�జ్�; యనుచు - అనుచున = అనుచూ; మ��వ్�ఖవృ�ి్టఁ�ె - మత = ���కక; ��ఖ =
బ�ణమ�ల; వృ�ి్ట = �ానను; �ెర� = త�ి్పంచు��; చను�ెంచు - చను�ెంచు = వచు్; �ేవ�ండ� - �ేవ�ండ� =
�ేవ�డ�; ��క�క - ��క�క = శరణమగ��ాక; ��క� - ��క� = ��క�.

1-224-మ. | తనక�న - తన = తన; క�న = క�; భృత�్యఁడ - భృత�్యఁడ = ��వక�డ�; ��ఁ�ాఁచుట - ��న =
� ; ధర్మంబ =
ఇత��; �ాఁచుట = �ా�ాడ�ట; మ�ధర్మంబ���మ్మంచునర�జ్న�ారథ - మ� = మ�ఖ్య��
ధర్మమ; ఒమ�్ = �� మ�్; అంచున = అనుచు; అర�జ్ = అర�జ్ను; �ారథ్యమ = రథ�ారథ్యమ; ప�� - ప�� =
�ేపట�్; పగగ్మ�ల - పగగ్మ�ల = పగగ్మ�లన; �ేఁజ�ద్యంబ��ాఁబట�్టచ - �ేన = �ే���; ��ద్యంబ��ా =
ఆశ్చర్యకరమ; బట�్టచు = పట�్ట��; మ����లన - మ����లన = మ�ల�గర�ను; వ��ఁబ�� - వ��న = �ర్ప�
��గమ�ను; ప�� = క��� ఉం��; �టకమ�లన - �టకమ�లన = గ�ర�మ�లను; ���ం� - ���ం� =
అల��కగ ��డ���; ����ంచుచున = ����ంచుచున; జనులన - జనులన = పర్జలన; �హమ���ందఁజ�య� -
�హమ� = �హమ�; ఒందన = �� ంద; �ేయ� = �ేయ�చునన; పర����్సహ�ంబర్శం�ిం�ె - పరమ =
���క్; ఉ��్సహ� = ఉ��్సహమ�గల�ా�; పర్శం�ిం�ెద = ��త ్తర్ �ే�ద
� ను.

1-225-క. | పల�క�ల - పల�క�లన = పల�కల��ను; నగవ�ల - నగవ�లన = �ర�నవ�వ్ల��న;
నడప�లనల�కలనవల�కనమ�ల���రవధూక�లమ�ల - నడప�లన = పర్వరత్నలల�; అల�కలన =
అల�కల���ను; అవల�కనమ�లన = చూప�ల��ను; ఆ�ర = ���ి�ా; వధూ = �ీత ;్ క�లమ�ల = సమ�హమ�ల;
మనమ�ల - మనమ�ల = మనసులల��; ���� = ఓర�్ప; ��ల�క�ల� - ��ల�క�ల� = �గ�వ�ల�; వద�ంచు -
వద�ంచు = సడ�ంచు; ఘను�ఁ����ెద - ఘను�న = ��ప్ప�ా�; ����ెదన = ప��ం�ెదను; మ��ల�న - మ�� =
మనసు్; ల�న = ల�పల.
93 �� తన �ెల�గ� ��గవతమ� – పర్థమ సక్ంధమ– ట�క – ట�ప్పణ�ల

1-226-ఆ. | మ�నుల� - మ�నుల� = మ�నుల�; నృప�ల�ఁ�డ - నృప�ల� = �ా�ల�; చూడ = చూసుత్ండ; మ�ను
- మ�ను = ప�రవ్మ; ధర్మ� - ధర్మ� = ధర్మ�ా �కక {ధర్మ�డ�- యమధర్మ�ా� ప�త�ర్ , ధర్మ�ా};
స��మం��రమ�న - స�� = సభ��ర�్; మం��రమ�న = భవనమ�ల�;
య�గమండపమ�నఁ�తర్మ��మ��డఁజ�ల���ంద - య�గ = యజ్ ఞమ��ేయ; మండపమ�నన = మండపమ�ల�;
�తర = �తర్��; మ��మ = �ార్భవమ; ��డన = ��; �ెల���ందు = అం��ల����ంచు; జగ�����ేవ�ఁడమర� - జగత
= �శవ్మ�నక; ఆ�� = మ�లప�; �ేవ�ఁడ� = �ేవ�డ�; అమర�న = క�దుర���ను�ాక; ��దు - ��దు = �� �కక;
దృ�ి్టయంద - దృ�ి్ = చూప�ల; అందున = ల�పల.

1-227-మ. | ఒక - ఒక = ఒ��; సూర�్యండ - సూర�్యండ = సూర�్యడ; సమసత ్�వ�లక�ఁ������క్కక్ఁ
��ఁచు�� �క�� - సమసత = సమసత ్���; �వ�ల� = �వ�ల�; క�న = క�ను; ��న = తను; ఒ��క్కక్ఁ = ఒ��క్కక్డ�;
ఐ = అ�్; ��ఁచు = క��ించు; �� �కన = �ధమ�గ; ఏ = ఏ; �ేవ�ండ� - �ేవ�ండ� = �ేవ�డ�; సరవ్�ాలమ - సరవ
= సమసత ్���; �ాలమ� = �ాలమ�నందు; మ��లన - మ� = ��ప్; �లన = �ల��; �జ�త్పనన్జ - �జ =
తననుం��; ఉత్పన = జ�ం�న; జన్ = �వ�ల; కదంబంబ�ల - కదంబంబ�ల = సమ�హమ�ల;
హృత్స��ర�హమ�ల - హృత = హృదయ; స��ర�హమ�లన = పద్మమ�లల�న {స��ర�హమ� - సరసున ప�ట�్టన� ,
పద్మమ}; �������నూన - �����ధ = అ��క రకమ�ల�ౖన; ఆనూన = ��ప్ప����; ర�పక�ఁ�ై - ర�పక�ఁడ� =

ర�పమ�కల�ాడ�; ఐ = అ�్; �ప�్పచునుండ�నట� - ఒప�్పచ = ఒప�్పత; ఉండ�న = ఉండ�ను; అట�్ =
అట�వంట�; హ����ఁబ�ర్��ఠ్ం - హ��న = హ��� {హ�� - సంగ�ార్తమ�లను హ��ంచు�ాడ , �ష�ణ్వ}; ��న = ��ను;
�దుధ్ండ�� - �ార్��ఠ్ం = ప��ంత�; �దుధ్ండన = ప���దుధ్డన; ఐ = అ�్.

1-228-వ. | అ� - అ� = అ�; �ట�ల - ఇట�ల = ఈ �ధమ�గ; మ���ాగ్ దర్శనంబ�లంబరమ�త�్మం - మనస =
మనసుల�ను; �ాక = మ�టలల�ను; దర్శనంబ�ల = దర్శనమ�లల�న; పరమ = పరమ���న; ఆత�్మండ =
ఆత్మగల�ాడ; అగ� = అ�న; కృష�
ణ ్ - కృష�
ణ ్ = కృష�
ణ ్ {కృష�ణ్డ - నలల్� �ాడ }; హృదయంబ�న -
హృదయంబ�న = మనసుల�; ���ి��� - ���ి��� = �ిథ్రపరచు��; ��ావ్సంబ�ల - ��ావ్సంబ�ల =
� సు��నుట; మ�� - మ�� = మ�����ి; �ర��ా��కంబ�న - �ర��ా��కంబ� = ��త�వ�క� అ�తమగ�న��;
ఊ�ి��
అ�న = అ�నట�్; �ాసు�ేవబర్హ్మంబ�నందుంగల� - �ాసు�ేవ = ఆత్మలల వ�ిం�ే �ైవ���న; బర్హ్మం =
బర్హ / �ాసు�ేవ బర్హ; అందున = ల�; కల�ిన = కల�ి�� �న; �ష�్మ�ం� - �ష�్మ� = �ష�్మ; చూ� =
చూ�ి; సరవ్జనుల - సరవ = సమసత ; జనుల� = పర్జ��కమ; ��వ�ావ�ానంబ�న - ��వస = ��నమ�నక�;
అవ�ానంబ�న = అంతమ�న / �ాయం సంధ్యల; �హంగంబ�ల�రకయ�ండ� - �హంగంబ�ల� = ప�ల�; ఊరక =
�శ్శబ్దమ; ఉండ� = ఉం�ే; �ెఱంగ�ననుం���� - �ెఱంగ�నన = �ధమ�న; ఉం���� = ఉ��న్ర;
�ేవమ�నవ�ా��తంబ�ల�ౖ - �ేవ = �ేవతల�ే; మ�నవ = మ�నవ�ల�ే; �ా��తంబ�ల� = ����ంపబడ�చునన్; ఐ =
అ�న; దుందు� = దుందుభ�ల; ���దంబ�ల� - ���దంబ�ల� = శబ్ దమ�ల; �ర�� - �ర��న = ����న �;
మృత�ండ�న - మృత�ండ� = చ��� �న�ాడ�; అ�న = అ�నట�్; �ష�్మ�� - �ష�్మ = �ష�్మ; ��న = ��;
94 �� తన �ెల�గ� ��గవతమ� – పర్థమ సక్ంధమ– ట�క – ట�ప్పణ�ల

ధర్మ�ండ - ధర్మ�ండ = ధర్మ�ా {ధర్మ�డ�- యమధర్మ�ా� ప�త�ర్ , ధర్మ�ా}; పరల�క���యల����ం� -
పరల�క���యల� = �ా�దధ ్కర్మ {పరల�క���యల� - పరల�కగత�ల��� �ేయ� దహ���� కర్మల }; �ే�ం� = �ే�ం�;
మ�హ�రత ్మ�తర్ం - మ�హ�రత = మ�హ�రత ; మ�తర్ంబ = �ాలమ�; దుః�త�ండ��్యనంతనచ్చ - దుః�త�ండ�
= దుః�ం�న�ాడ�; అ��్య = అ��్యన; అంతన = అంతట; అచ్చట = అకక్ ఉనన; మ�నుల� - మ�నుల� =
మ�నుల�; కృష� ణ ్� = హ���; తమ - తమ = తమ�కక; హృదయంబ�ల - హృదయంబ�లన =
ణ ్� - కృష�
హృదయమ�లల�; ���ి��� - ���ి��� = �ిథ్రపరచు��; సంత��ా్టంతరంగ�లగ�చుంద�� - సంత�ష్ =
సంతృ�ిత ్�ెం��; అంతరంగ�ల� = అంతరంగమ�గల�ార�; అగ�చున = అవ�త�; త��య = అత��కక;
� ; అవ��ర = అవ��రమ�లను; ��మంబ�ల� = ��మమ�ల�; �ేన =
���ా్యవ��ర��మంబ�ల� - ��వ్ = ��వ్య��
�ేత; సుత్��ం - సుత్��ం = �ార్��థ్; �ావ్శ�మంబ�లక�ంజ�� - సవ = తమ�కక; ఆశ�మంబ�ల� =
ఆశ�మమ�ల�; క�న = క�; చ��� = ���్ళ�; �ిదపన = ఆతర��ాత; �ిదపనయ�్య���ిఠ్ర�ం - ఆ = ఆ; య����ిఠ్ర�ండ
= ధర్మ�ా; కృషణ ్స��త�ం�ె - కృషణ = కృష�
ణ ్��; స��త�ండ� = క�డ���నన్�ాడ; ఐ = అ�్;
గజప�రంబ�నక�ంజ� - గజప�రంబ�న = హ�ిత ్��ప�రమ; క�న = నక�; చ� = ���్; �ాం����స��త�ండ�న -
�ాం���� = �ాం������; స��త�ండ� = క���న�ాడ�; అ�న = అ�నట�్; ధృత�ాష�
్ ట ���డంబఱ - ధృత�ాష�
్ ట� =
్ ట �; ఒడంబఱ� = ఒ�ి్పం; తత్సమ్మతంబ - తత = అత�; సమ్మతంబ�న = ఒప�్ప��ల��;
ధృత�ాష�
�ాసు�ే�ాను���త�ం�ై - �ాసు�ేవ = వసు�ేవసుత�� / కృష�
ణ ్; అను���త�ండ� = అనుమ��� ం��న�ాడ�;
ఐ = అ�్; �ితృ��ౖ��మహంబ�ౖన - �ితృ = తం��ర నుం�� వ�్చన��య ; ���
ౖ �మహంబ� = వంశ�ారంపర్యమ
{��ౖ��మహమ�-��తలక� సంబం��ం�న�� - అనువంశకమ�}; ఐన = అ�నట�్; �ాజ్యంబ�ఁ����� - �ాజ్యంబ� =
�ాజ్యమ�న; ������ = �ీవ్క��ం; ధర్మమ�రగ్ంబ�నఁబర్జ��ాలనంబ���య�చుం� - ధర్ = ధర్మబదధ్��;
మ�రగ్ంబ�న = �ధమ�గ; పర్జ = పర్జలన; �ాలనంబ� = ప���ాలనమ�; ��య�చుం�ెన = �ేయ�చుం�ెను; అ� =
అ�; �ె�ి్ప - �ె�ి్ప = �ెప్ప�; �� - �� = ఆల��ం�; సూత�నక� - సూత�న = సూత�న; క�న = క�;
��నక�ం��టల్�� - ��నక�ండ� = ��నక�డ�; ఇట�
ల = ఈ �ధమ�గ; అ���న = ప���ను.

1-229-ఆ. | ధనమ�లపహ��ం� - ధనమ�ల� = ధనమ�లను; అపహ��ం� = �ొ ం���ం�;
తన��డఁజ�న��డ���త���జనులన� - తన = తన; ��డన = �ద; �ెన��డ� = ��డవ�ేయ��ార�; ఆత��� =
హత్యల � ;
�ేయ��ా��న జనులన = మ�నవ�లను; అ�న = య�దధ ్మ�ల; వ��ం� = సంహ��ం�;
బంధుమరణదుఃఖభరమ�న - బంధు = బంధువ�ల; మరణ = మరణమ�వలన క���డ�; దుఃఖ = బ�ధ �కక;
భరమ�న = ��రమ���; ధర్మ�ఁ�ెట
� - ధర్మ�ఁడ = ధర్మ�ా; ఎట�
ల = ఏ�ధమ�గ; �ాజ్యల��్మ�చ్చ�� -
�ాజ్యల��్ = �ాజ్యమ�న; ఇచ్చ��ం� = అం��క��ం�ెను.

1-230-వ. | అ�న - అ�న = అన�ా; సూత�ం��టల్�� - సూత�ండ� = సూత�డ�; ఇట�ల = ఈ �ధమ�గ; అ���న
= ప���ను.
95 �� తన �ెల�గ� ��గవతమ� – పర్థమ సక్ంధమ– ట�క – ట�ప్పణ�ల

1-231-క. | క�ర�సంత���ఁబ����నన్రవర�నంక�రమ���� - క�ర� = క�ర�వంశప�; సంత� = �ారసతవ్మ; ��న =
నక�; ప����త = ప����త; నరవర� = మ��ా�ను; అంక�రమ� = వం�ాక�రమ�గ; �ే�ి = �ే�ి; ���ాయణ�ఁ�� -
���ాయణ�ఁడ� = కృష�
ణ ్డ; ఈ = ఈ; ధరణ��ాజ్యమ�నక - ధరణ� = భ�; �ాజ్యమ� = మండలమ�; క�న = నక�;
�శవ్ర�ఁ� - ఈశవ్ర�ఁ�ా = అ��ప��ా; ధర్మ� - ధర్మ� = ధర్మ�ా�; ���ి - ���ి = �య�ం�;
సం���ిం�ెన - సం���ిం�ెన = సం���ిం�ెను.

1-232-వ. | ఇట�ల - ఇట�ల = ఈ �ధమ�గ; జగంబ� - జగంబ� = పర్పంచమ; పర��శవ్�ా��నంబ��ా - పర��శవ్ =
పరమ���న ఈశవ్ర����/ హ����; ఆ��నంబ� = ల�బ�� ఉండ�న��; �ా� = �ా�; సవ్తంతర్ంబ��ాదనున -
సవ్తంతర్ం = సవ్ంతమ�� �య�ర్ంచు��నగల�; �ాదు = �ాదు; అనున�� = అనన్�; �దలగ� - �దలగ� =
�దలగ�; �ష�్మ�వచనంబ�లంగృష�ణ్�సం��షణంబ� - �ష�్మ = �ష�్మ; వచనంబ�లన =
ఉప�ేశమ�లవలనను; కృష�
ణ ్ = కృష�
ణ ్; సం��షణంబ�లన = ఉప�ేశమ�లవలనను; ధర్మనందనుండ -
ధర్మనందనుండ = ధర్మ�ా {ధర్మనందనుండ- యమధర్మ�ా� ��డ�క , ధర్మ�ా}; పర్వరధ్మ�న�జ�్ఞనుండ -
పర్వరధ్మ = ��ర�గ�చునన; �జ�్ఞనుండ�న = �జ�్ఞనమ కల�ాడ�ను; �వ��త్తశం�ాకళంక�ండ�ను� - �వ��త్ =
�వృ�త �ేయబ��న; శంక = అనుమ�నమ� అను; కళంక�ండ�ను = మచ్చకల�ాడ�న; ఐ = అ�్;
���ాయణ�శ�య�ం�ైన - ���ాయణ = హ�� {���ాయమ�డ� - ��రమ�లందు వ�ించు �ా��, హ��}; ఆశ�య�ండ� =
ఆశ��ం�న�ాడ�; ఐన = అ�న; �ందుర్ండ�నుంబ�ల�ఁజత��ా్సగర��ల�లంకృతంబ - ఇందుర్ండ�ను =
ఇందుర్డ�న; �� ల�న = వల�; చత�స = ��ల�గ�; �ాగర = సమ�దర్మ�ల; ��ల = స��హద్ ుదల��; అలంకృతంబ� =
అలంక��ంపబ��న��; అగ� = అ�నట�్; వసుంధ�ామండలంబ� - వసుంధర = భ�; మండలంబ� = మండలమ�ను;
సహ� దర = �� దర�ల �కక; స�య�ం�ై ��ల�చుం�ె - స�య�ండ� = స�యమ� కల�ాడ�; ఐ = అ�్;
ఏల�చుం�ెన = ప���ా�ంచుచుం�ెను.

1-233-�ీ. | సంప�రణ ్వృ�ి్టఁబరజ్ను్యండ�గ����ం - సంప�రణ = సంప�రణ ్�
� ; వృ�ి్ట = వర్షమ�న;
పరజ్ను్యం = ��ఘ�డ� {పర్ డను్యడ- ఉ����డ��ాడ� , ��ఘ�డ�}; క����ంచు = క����ంి చును; ఇల = భ��;
��లల్ఁ��ర�క్ల�నుచుం - ఎలల్ = సమసత ్���; ��ర�క్ల = ����కలను; ఈనుచుండ�న = ప�ట�్టంచున; ��వ�ల� -
��వ�ల� = ఆవ�ల�; వ��్షంచ - వ��్షంచు = ఎక�క్వ� ఇచు్చన; �షభ�మ�లఁబ�ల� - �షభ�మ�లన =
��లల్పల� ల్ల; �ాల� = �ాల�; ఫలవంతమ�ల� - ఫల = ఫలమ�ల��; వంతమ�ల�న = �ం�� ఉండ�ను;
ల���ాదపమ�ల� - ల�� = �గల�; �ాదపమ�ల� = �ెటల �; పండ� - పండ� = పండ�ను; సస్యమ�ల�దప్ -
సస్యమ�ల� = ��న్యమ�ల; తప్ప = తప్పక�ండ; ఋత�వ�ల��లల - ఋత�వ�లన = ఋత�వ�లల�; ఎలల్ =
సమసత ్మ�న; ధర్మ��ల�ల్డలనుదన - ధర్మమ = ధర్మవరత్న; ఎలల = సమసత ; ఎడలను = సథ ్లమ�లందున;
తన�� = �సత ్��ం; య�ండ� - ఉండ�న = ఉండ�ను; �ైవభ���త్మతంతర్మ�ల - �ైవ = �ేవతల�; భ�త =
భ�తమ�ల�; ఆత్ = ఆత్మల; తంతర్మ�ల = ��త� భ�తమ�ల�; అగ� = అ�నట�్; ���ా�� - ��గ = ��గమ�ల�;
ఆ�� = �దలగ�; భయమ�ల���ందవ� - భయమ�ల� = భయమ�ల�; �ెందవ� = కల�గవ�;
96 �� తన �ెల�గ� ��గవతమ� – పర్థమ సక్ంధమ– ట�క – ట�ప్పణ�ల

పర్జల��ందుగ�ర�క�ల�త త్మ�ండ�గ�ం�తనూ�ం - పర్జల = ల�క�ల�; క�న = క�; ఎందున = ఎకక్��క�; క�ర� =
క�ర�; క�ల = వంశమ�ల�; ఉతత ్మ�ండ = ఉతత ్మ�డ; క�ం� = క�ం��కక; తనూ�ండ� = ప�త�ర్డ;

1-233.1-ఆ. | ��నమ�నఘనుఁడ� - ��న = ��నమ�నందును; మ�న = మ�నమ�నందును; ఘనుఁడ� =
� ; �ాక్ = �ాక�క; ధనుఁడ� =
��ప్ప�ాడ; ధర్మ�ండ = ధర్మ�ా; సత్య�ాక్యధనుఁ - సత్ = సత్య��
ధనమ��ాగల�ాడ�; సకలమ���ాజ్య�భవ���య�న��ళయంద - సకల = సమసత ; మ�� = భ��యంద�;
�ాజ్ = �ాజ్యమ�లల�న; �భవ = (తన) ��భ
ౖ వమ� ; ��� = భ�ంపబడ��ాడ�; అ�న = అ�నట�్; ��ళ =
సమయమ�; అందున = ల�;

1-234-వ. | అంతఁగృష�ణ్ండ - అంతన = అంతట; కృష�ణ్ండ = కృష�ణ్డ; చుట�్టలక - చుట�్టల = బంధువ�ల�; క�న
= క�; ��కంబ�ల�క�ండంజ�య���ఱక�ను - ��కంబ� = బ�ధ; ల�క�ండన = ల�క�ండగ; �ేయ� = �ేయ�ట; ��ఱక�ను =
��సమ�ను; సుభదర్క�ఁ�ర్యంబ���య�టక� - సుభదర = సుభదర; క�న = క�; �ి్య
ర ంబ = సం��షమ�; �ేయ�ట =
కల�గ �ేయ�ట; క�ను = క�ను; గజప�రంబ�నం���న - గజప�రంబ�నన = హ�ిత ్��ప�రమ�ల; ���న = ���న;
��లల�ం�� - ��లల� = ��లల�; ఉం�� = ఆ�� ఉం��; ��వ్ర�ానగరంబ�నక�ంబర్య�ణంబ���యందల - ��వ్ర� =
��వ్ర అను; నగరంబ�న = నగరమ�; క�న = నక�; పర్య�ణంబ = పర్య�ణమ; �ేయన = �ేయ వల�న�; తలం� =
అను���; ధర్మనందనునక�ంగృ���వందనుండగ�చునత��ే���ం��త�ం�ె - ధర్ = యమధర్మ�ా; నందను =
ి ; అ�వందనుండ� = నమ�ాక్రమ కల�ాడ�; అగ�చున = అవ�త�;
ప�త�ర్డ / ధర్మ�ా; క�న = క�; కృత = �ే�న
అత� = అత�; �ేన = �ేత; ఆ�ం��త�ండ� = ��గ�ంపబ��న�ాడ�; ఐ = అ�్; య�మంతర్ణంబ�వడ� -
ఆమంతర్ణంబ = అనుమ�; వడ�ి = �� ం��; ��ందఱుదనక� - ��ందఱు = ��ందర�; తన = తన; క�న = క�;
నమసక్��ం�నం��ఁగ�ంచు�� - నమసక్��ం�న = నమ�ాక్రమ��ే�ి; ��ఁగ�ంచు��� = ఆ�ంగనమ� �ే�ి���;
��ందఱుదనుం��ఁ���ంప��నం��ంచుచు - ��ందఱు = ��ందర�; తనున = తనను; ��ఁ���ంపన = ఆ�ంగనమ��ేయగ;
ఆనం��ంచుచున = సం���ించుచు; ర����హణంబ���య�నవసరంబ�న - రథ = రథమ�ను; ఆ��హణంబ�న =
ఎక�క్; �ేయ� = �ేయ�చునన; అవసరంబ�నన = సమయమ�న; సుభదర్య��ౌర్ప��య�ఁగ�ం�య�నుతత్ -
సుభదర్య� = సుభదర; �ౌర్ప��య� = �ౌర్ప�; క�ం�య�న = క�ం�; ఉతత ్రయ� = ఉతత ్; �ాం����య� -
�ాం����య�న = �ాం����; ధృత�ాష�
్ ట�ండ�న - ధృత�ాష�
్ ట�ండ�న = ధృత�ాష�
్ ట�డ�న; �దుర�ండ�ను -
�దుర�ండ�ను = �దుర�డ�ను; య����ిఠ్ర�ండ�న - య����ిఠ్ర�ండ�న = య���ష్టర�డ�న;
య�య�త�్సండ�నుగృ�ా��ర�్యండ� - య�య�త�్సండ�న = య�య�త�్సడ�న; కృ�ా��ర�్యండ�న =
కృ�ా��ర�్యడ�న; నక�లసహ�ేవ�ల�ను - నక�ల = నక�ల�డ�ను; సహ�ేవ�ల�ను = సహ�ేవ�డ�ను;
వృ��దర�ండ�ను - వృ��దర�ండ�ను = �మ�డ�ను {వృ��దర�డ� - వృకమ� వంట� �� ట్ నన్�ాడ, �మ�డ�};

�ౌమ�్యండ�న - �ౌమ�్యండ�న = �ౌమ�్యడ�న; సత్సంగంబ�వల - సత = మం��ా����; సంగంబ� = క��ి
ఉండ�ట; వలనన = వలన; మ�కత ్దుస్సంగ�ండ - మ�కత = వద�న; దుర = �ెడ్డ�ా��; సంగ�ండ� = క��ి ఉండ�
�ాడ�; అగ� = ఐన; బ�ధుండ� - బ�ధుండ� = జ�్ఞ; సకృ��క్లసం��రత్�మ�నంబ - సకృ��క్ = ఎప�్ప�ై� ఒక�ా��;
97 �� తన �ెల�గ� ��గవతమ� – పర్థమ సక్ంధమ– ట�క – ట�ప్పణ�ల

సం��రత్�మ�నంబ = సుత్�ంపబ��న�; ఐ = అ�నను; ర��కరంబగ���వవ్ - ర��కరంబ� = ర��ంచున��; అగ�న =
అగ�న�ై; ఎవవ్ = ఎవ� �కక; యశంబ���క��ణ్ం - యశంబ� = ���త ్
� ; ఆక��ణ్ం = ��; �డ�వ��పండట�్ -
�డ�వ��పండ� = వ�����ట్టల�� ; అట�్ = అట�వంట�; హ������ - హ�� = కృష�
ణ ్; ���� = ���; ��గంబ� -
��గంబ�న = దూరమగ�టను / �రహమ�; స��ంపక - స��ంపక = ఓర�్చ��నల�;
దర్శనస్పర్శ��ల�పశయ��సన��జనంబ�ల - దర్శ = క��ించుట; స్పర్ = ��క�ట; ఆల�ప = క��ి
మ�ట�ల్డ�; శయన = క��ి పండ���నుట; ఆసన = క��ి క�ర�్చండ�; ��జనంబ�ల = క��ి �నుటల�; వలనన =
వలన; ��షమ�తర్ంబ�న - ��ష = ��షమ�; మ�తర్ంబ�న = మ�తర్ప సమయ���న; హ������డల���ారల�ౖన
- హ�� = హ��; ��న = ��; ఎడ = దూరమ��ా; ల�� = ఉండల��; �ారల� = �ార�; ఐన = అ�న; �ాండవ�లంగ������
- �ాండవ�లన = �ాండ��ా� ప�త�ర్లన; క������ = క��ి ఉంట�; హ�� - హ�� = హ��; మరలవలయ�న� -
మరల = ��నుకక� వచు్చ; వలయ�న� = �ేయవల�న�; ��ర�చు - ��ర�చున = ��ర�త�; హ�� - హ�� = హ��;
చ�న - చ�న = ���్ళ; మ�రగ్ంబ�సూచుచ - మ�రగ్ంబ� = �����; సూచుచున = చూసూ
త ; హ���న్యసత్�
త �త
- హ�� = హ�� యందు; �న్యస = ఉంచబ��న; �త�
త ్ల = �తత ్మ కల�ార�; అ� = అ�్; ల�చనంబ�ల -
ల�చనంబ�లన = కనున్లనుం�; బ�ష్పంబ�ల�ల�కనం - బ�ష్పంబ�ల = క�న్ర; ఒల�కన = �ార�చుండ�ా;
అంతన = అకక్�; �ల�వంబ��రయ్యవసరంబ� - �ల�వంబ���� = �ల�చుం����; ఆ = ఆ; అవసరంబ�నన =
సమయమ�న.

1-235-�ీ. | కనక��ధమ�ల��ౖఁ��రవ�ాంతల�గ�సుమవర్షంబ�ల���� - కనక = బం�ార�; ��ధమ�లన = ��డల;
్ ; క�సుమ = ప�ల; వర్షంబ�ల = �ానల�; ���� =
��ౖన = �దనునన; ��రవ = ��రవ వంశప�; �ాంతల� = �ీత �ల
ఇష్ టమ��; క���య - క���యన = క����ంి చగ; మ���త్క��మసమం�తధవ��తపత త్�ం - మ���త్ = మ���్య; ��మ
= దండల�; సమం�త = అలంక��ంపబ��న; ధవళ = �ెలల్; అతపతత �్ ంబ = ��డ�గ�; �జయ�ండ� - �జయ�ండ� =
అర�జ్నుడ; పట�్టచుండనుదధ్వ�ాత్యక�ల���్సహవంత - పట�్టచుండ = పట�్టత�ండ; ఉదధ ్ = ఉదధ ్వ�డ;
�ాత్యక�ల = �ాత్య��య; ఉ��్సహవంత�ల = ఉ��్సహమ�కల�ార; ఐ = అ�్; రతన్భ��ిత��మరమ�ల -
రతన = రతన్మ�ల�; భ��ిత = అలంక��ంపబ��న; ��మరమ�ల� = ��మరమ�ల�; �వ = �సుత్ండ�;
గగ��ంత�ాళంబ�గ�ి్ - గగన = ఆ�ాశమ��కక; అంత�ాళంబ�న = ల�పలం��; క�ి్ = �ం��న;
�ాహళ����పటహశంఖ���శబ్ దమ�ల - �ాహళ = బ��ాల�; ���� = ����
� ా��్యల; పటహ = ��ద్ద�ోల / �ాం�ో ల�; శంఖ =
శంఖమ�ల�; ఆ�� = �దలగ��ా�; శబ్ దమ�ల = శబ్ దమ�ల; �రయ = �ెల��గ� చుండగ;

1-235.1-ఆ. | సకల�పర్జనుల - సకల = సమసత ; �పర = బ�ర్హ్; జనుల� = పర్జల; సగ�ణ�ర�గ్ణర� - సగ�ణ
= సగ�ణ; �ర�గ్ = �ర�గ్; ర�ప = ర�పమ�లల�; భదర్��షణమ�ల - భదర = �భ���న; ��షణమ�ల� =
సం��షణల�; పల�క�చుండ - పల�క�చు = పల�క�త�; ఉండ = ఉండ�ా; భ�వన�హనుండ� ప�ండ���ా�ండ� -
భ�వన = ల�కమ�ను; �హనుండ� = ���ంపజ�య��ాడ�; ప�ండ���ా�ండ� = కృష�
ణ ్డ {ప�ండ���ా�డ� -
98 �� తన �ెల�గ� ��గవతమ� – పర్థమ సక్ంధమ– ట�క – ట�ప్పణ�ల

ణ ్డ}; ప�ణ్య�ా - ప�ణ్య�ా = ప�ణ్యమ� క�ప్ప/ కృష�
పద్మమ�ల వంట కనున్ల�ాడ / కృష� ణ ్డ; హ�ిత ్ప�రమ -
హ�ిత ్ప�రమ = హ�ిత ్��ప�రమ నుం��; ��డల� - ��డల� = బయల��ే�న
� ు.

1-236-వ. | తత్సమయంబ�నంబ�రసుందర�ల - తత = ఆ; సమయంబ�నన = సమయమ�ల�; ��ర =
్ ; �ార్�ాద�ఖర��గంబ� - �ార్�ా = ��డల; �ఖర = �వ�� / ��బ�ల��ౖ;
నగరమంద�; సుందర�ల� = �ీత�ల
��గంబ�లన = ��గమ�లందు; ��� = �ల�వబ��; ���ాలసుందర�� - ���ాలసుందర�� = ���ాల�రల� సుందర��
ణ ్; సంద��్శం - సంద��్శం = చూ�ి; వరగ్ంబ�ల� - వరగ్ంబ�ల = వర�సల� ���న�ార�; ఐ = అ�్;
/ కృష�
మ�రగ్ంబ� - మ�రగ్ంబ� = �ధులక�; ��ండ��ెసలఁగ�ార�ందంబ�ల��ా� - ��ండ� �ెసలన = ��ండ�పకక్; కర =
�ేత�ల� అ��; అర�ందంబ�ల� = పద్మమ�ల; �ా� = ���; �ం�ొ ర�లక�ం�ప�చుందమల�నం�ొ �ల - ఒం�ొ ర�ల
= ఒక��ం��కర�; క�న = ��; చూప�చున = చూప���నుచూ; తమల�నన = తమల���మ�; ���ల = ప�రవ్మ;
గ�ణంబ�లంగ�డక - గ�ణంబ�లన = గ�ణమ�ల� {�ర్గ�ణమ�ల - సతత ్, రజస, తమస}; క�డక = క��� ఉండక;
�వ�ల� - �వ�ల� = సరవ జనుల�; �నర�పంబ�ల�ౖ - �న = పరబర్హ్మ �న���న; ర�పంబ�ల� =
ర�పమ�లగల�; ఐ = అ�్; య�ండంబర్పంచంబ�బర్వ��త్ - ఉండన = ఉండ�ా; పర్పంచంబ = పర్పంచమ;
పర్వ�త్ం
� = నడచుట ఉండ�; సమయంబ�న��ంట� - సమయంబ�న = సమయమ�ల�; ఒంట�న = ఒంట���ా;
� ; ప�ర�ష�ండ� =
���ించు - ���ంి చు = పర్�ా�ంచ; ప��ాణప�ర�ష�ం��తండను�ార�ను - ప��ాణ = ప��ాతన��న
ప�ర�ష�డ�; ఇతండ� = ఇతడ�; అను = అ����; �ార�ను = �ార�ను; �వ�లక� - �వ�ల� = మ�నవ�ల�; క�న = క�;
బర్హ్మతవ్ంబ�గ - బర్హ్మతవ్ = బర్హ్మతత్; కల�గ = కల�గగ; లయంబ� - లయంబ� = లయమ� {లయమ�
- ��ాత్మ బర్�్మత ల�ంచుట}; �ి�ధ �్ంచు = �ి�ధ ్ంచు
� ; ��టల్ను�ార�న - ఎట�
ల = ఏ�ధమ�గ �ాధ్యమ; అను =
అ����; �ార�ను = �ార�ను; �వ���ా��భ�తంబ�ల�న - �వన = �వనమ�నక�; ఉ�ా�� = ఆ��ర; భ�తంబ�ల� =
భ�తమ�ల�; అ�న = అ�నట�్; స��త్���శక�త - సతత ్ = సతత ్�మ; ఆ�� = �దలగ�; శక�త్ = శక�త్; లయంబ�
- లయంబ� = లయమ�; �వ�ల - �వ�ల = �వ�ల; లయంబను�ార�నుగ�మ్మ - లయంబ� = లయమ�; అను =
అ����; �ార�ను = �ార�ను; క�మ్మ = మరల; సృ�ి్టకరత్�� - సృ�ి్ = సృ�ి్ట; కరత = �ేయ��ాడ�; ఐన = అ�నట�్;
యప్పర��శవ్ర�ం - ఆ = ఆ; పర��శవ్ర�ండ = పరమ���న ఈశవ్ర�డ; �జ�ర్య��ర్��త� - �జ = తన�కక;
�ర్ = �రతవ్మ�వల; ��ర్�� = ��్
ర �ంపబ
� � �; ఐ = అ�్; �జ�ంశభ�తంబ�ల�ౖన - �జ = తన; అంశ = అంశ��;
�న
భ�తంబ�ల� = క���న�; ఐన = అ�నట�్; �వ�లక� - �వ�ల� = �వ�ల�; క�న = క�; ���� - ���� =
���ంపజ�య�న��; యగ�చు - అగ�చున = అవ�త�; సృ�ి్ట�� - సృ�ి్ = సృ�ి్; �ేయన = �ేయ�టక�;
�శ్చ�ం - �శ్చ�ం = �శ్చ�ంచు��; ��మ = ��ర�ల్�ా; ర�పంబ�ల� - ర�పంబ�ల� = ర�పమ�ల��ా�;
ల�� - ల�� = ల�నట�్; �వ�లందు - �వ�ల� = �వ�ల�; అందున = ల�; ��మర�పంబ�ల�గ�్పంచు��ఱక - ��మ =
��మమ�ల�; ర�పంబ�ల� = ర�పమ�ల�; క�్పంచ = ఏర్పర�చు; ��ఱక�న = ��సమ�; వ��త్ల� - వ��త్ల� =
� ; సవ్మ�యనం��క��ంచునను�ార�న - సవ = తన�కక; మ�యన = మ�యను; అం��క��ంచున =
పర్వ�త్ల
అం��క��ంచును; అను = అ����; �ార�ను = �ార�ను; �ర్మలభ�� - �ర్మ = �ర్మల��
� ; భ��త = భ��త్వల;
సమ�తక్ం�ా���షంబ�లనక�ం��త�ల� - సమ�త = ���క్; ఉతక్ం� = ఉతక్ంఠ �కక; ���షంబ�ల = ��ష్ టల�;
99 �� తన �ెల�గ� ��గవతమ� – పర్థమ సక్ంధమ– ట�క – ట�ప్పణ�ల

అక�ం��త�ల� = క�ంట�పడ��ార�; ఐ = అ�్; ��ేం��్య�లగ
ర - �త = జ�ం�న; ఇం��్య�ల
ర =
ఇం��్యమ�ల
ర కల�ార�; అగ� = అ�నట�్; ���వ్ంసు�మ్మ�ను��వ��జర�పం - ���వ్ంసుల =
పం��త�ల�; ఈ = ఈ; మ�ను��వ� = మ�ను��వ�� �కక; �జ = సవ్ం; ర�పంబ� = ర�పమ�ను;
ద��్శంత�రను�ార�న - ద��్శంత�ర = ద��్శం కలర�; అను = అ����; �ార�ను = �ార�ను; �గమ�రగ్ంబ�నం�ా
- �గ = �గపదధ ్; మ�రగ్ంబ�న = �ాట�ంచుట ��వ్�; �ా� = �ా�; ద��్శంప�ాదను�ార�ను�� - ద��్శం =
ద��్శంచుటక; �ాదు = �ల��ాదు; అను = అ����; �ార�ను = �ార�ను; ఐ = అ�్; మఱ�య�ను - మఱ�య�ను =
ఇంకనూ.

1-237-మ. | రమణ� - రమణ� = రమణ�� క���న ���� / �ీత ;్ దూరమ�����ఁగృష�ణ్రథమ� - దూరమ� =
దూరమ�గ; ����న = �� ��ను; కృష�
ణ = కృష�
ణ ్; రథమ�న = రథమ�; �ా��ంక - �ాదు = �ల��ాదు; ఇంక =
ౖ ; ���ంప� - ���ంపన = చూచుటక�; ఈ = ఈ; కమల��ంబ� డఁ�ానల�� - కమల��న = కృష�
ఇక��న ణ ్
{కమల��డ� - కమలమ�లవంట� కనున్ల కల�ాడ� / కృష�ణ్డ}; �� డఁ�ాన = చూడగలగ�ట; ల�� = ల��; ��నమ�ల
గల్పంబ�ల� - ��నమ�ల = ���ల�; కల్పంబ�ల = కల్పమ�ల {బర్హ్మక� ఒక పగల� ఒక �ా�ర్ �ాలమ� -

కల్పమ}; ఐ = అ�్; ��ఁచు - ��ఁచున = ��చుచుండగ; ��హమ�లందుండఁగ��ల - ��హమ�ల� = గృహమ�ల�;

అందున = ల�; ఉండఁగన = ఉండ�ట; ఏల = ఎందులక�; �� � - �� � = ���్; ప��చర్య ��య�చున - ప��చర్య =
ప��చర్యల; �ేయ�చున = �ేసత ూ; ���్మనుందమ - ���్మ = చకక్�; ఉందమ� = ఉం�ెదమ�; రమ�్ - రమ�్ =
�ావమ�్; య����కక - అ��న = అ��ను; ఒకక = ఒక; చందర్మ� - చందర్మ� = సుంద�� {చందర్మ� -
చందుర్�వంట� �మ కల���, �}ీత ్ ; కంద�ా్ప�గ��ర్ంత� - కందర్ = మన్మథు; ఆ�గ = బ�ణమ�లవలన; ��ర్ం =

��ర్ం�� క���న��; ఐ = అ�్.

1-238-మ. | తర�ణ� - తర�ణ� = తర�ణ వయసు ల�నునన్ ��� / �ీత ;్ య�దవ�ా��ాఁ��తఁడ� - య�దవ =
య�దవ�ల; �ా� = �ా�; �ాడ� = �ాడ�; ఇతఁడ� = ఇతడ�; ��దవ్యక�త్ఁ� - ��ద = ��దమ�లవలన; వ్యక�త్ఁ =
�ె�యబడ��ాడ�; ఐ = అ�్; �కక్ఁ�ె - ఒకక్ఁడ = ఒకక్�; ఐ = అ�్; వర�సన - వర�సన = వర�స�ా;
ల�కభవ�ిథ ్�పర్ళయమ - ల�క = ల�కమ�ల; భవ = సృ�ి్; �ిథ్ = �ిథ్; పర్ళయమ� = లయమ�లను;
వ��త్ంపఁ�ాఁజ�య - వ��త్ంపఁ�ా = పర్వ�త్ంచునట
� ; �ేయ� = �ేయ�ను; దుసత ్ర�ల�రత�ఁ�ై - దుసత ్ =
��ట�టక��ల��ా�; �ల� = �ల��; రత�ఁడ� = క���న�ాడ�; ఐన = అ�నట�్; ���ఁ��త�న - ఈ�ఁడ� =
ణ ్డ; ఇత�న = ఇత��; ద��్శం��ంబ�ణ్య��స - ద��్శం�� = చూడగ�����; ప�ణ్ =
ఈ�డ� / కృష�
ప�ణ్యమ��; ��సుర = పర్�ా�ంచు��నన; ��నంచునట�ం�ె��కక్� - ��న = ��ను; అంచున = అనుచు; నట�ం�ెన =
నట�ం�ెను; ఒకక్� = ఒక�ె; మ����ధ్ంతరంగంబ�న - మ� = ��ప్; ���ధ్ంతరంగమ�న = ప���దధ ్�� +
అంతరంగమ��� / అంతఃప�రమ�ల�.

1-239-క. | ��మసగ�ణ�లగ� - ��మస = ��మస���న; గ�ణ�ల� = గ�ణమ�గల�ార�; అగ� = అ�న; �ా�ల� =
�ా�ల�; భ��ంబర్భ�ం - భ��న = భ���ద; పర్భ�ం = ప�ట�్; పర్జలఁబ ���ంపఁ - పర్జల = పర్జలన;
100 �� తన �ెల�గ� ��గవతమ� – పర్థమ సక్ంధమ– ట�క – ట�ప్పణ�ల

�� ��ంపఁగ = చంపగ; స��త్�మలతనుఁ�ె - సతత ్ = సతత ్�గ�ణమ��; అమల = సవ్చ్చ��; తనుఁడ� = తనవ�
కల�ాడ�; ఐ = అ�్; ��తఁడ� - ఈతఁడ� = ఇతడ�; ���� - ���� = �ాం��; �ారల - �ారలన = �ా���;
వ��ంచుఁబర్�కల్పమ� - వ��ంచున = సంహ��ంచును; పర్ = పర్��క; కల్పమ�న = కల్పమ�ల�న.

1-240-వ. | ఇ��య�నుం�ాక - ఇ��య�నున = ఇ�ే; �ాక = �ాక.

1-241-�ీ. | ఈ - ఈ = ఈ; య�తత ్మ��ల్క�ఁ�ె - ఉతత ్మ��ల్క�ఁ = కృష�ణ్డ {ఉతత ్మ��ల్క� - ఉతత ్మ�ల�
సుత్�ంపబడ��ాడ, ణ ్డ};
కృష� ఎల�న = సం��షమ��ా; జ�్మంపం = అవత��ంచ�ా;
య�దవక�ల��లల్ననఘమ��్ - య�దవ = య�దవ�ల�కక; క�లమ� = వంశమ�; ఎలల్ = సమసత ్మ;
అనఘమ� = �ాపమ� ల����; అ��్య = అ��్యన; ఈ = ఈ; ప�ణ్యవరత్నుం�ే��ర్దు్దను - ప�ణ్ = ప�ణ్య��
� ;
వరత ్నుండ = పర్వరత కల�ాడ�; ఏ�� ర ్దు్ = ఎలల్ప�్పడ�; ఉండంగ = ఉంట�ండగ; మథు�ాప�రమ� - మథు�ా =
మథుర అను; ప�రమ� = పట్ టణమ; �ొ డ్డమ��మఁగ��� - �ొ డ్ = ���క్; మ��మన = ��ప్పతనమ�న;
క���న = �� ం�ెను; ఈ = ఈ; ప�ర�ష���ష�
ఠ ్���ం - ప�ర�ష = ప�ర�ష�లల�; ��ష�
� ఠ ్ = ఉతత ్మ�; ఈ��ంపన =
చూచుచుండగ; భ��త్� - భ��త = భ��త; ��న = ��; ��వ్ర�ా�ాసుల - ��వ్ర� = ��వ్రకల; �ాసుల� = �వ�ించు�ార�;
ధను్యల�ౖ� - ధను్యల = ధన్య��న�ా
� ర; ఐ�� = అ�్య�; �� - ఈ = ఈ; మ�బల�ా� - మ� = ���క్; బల�ా� =
బలమ�గల�ాడ�; ��ఱ�ఁ�� - ఎఱ�ఁ�� = �ె��ి; ���ంపంగ - ���ంపంగన = ���ంచ�ా; �షక్ంటకంబ�� -
�షక్ంటకంబ = కష్ టమ�ల ల����; అ��్య = ఆ��ను; ��లభ�వన� - ��ల = సమసత ; భ�వనమ� =
పర్పంచమ; ఈ = ఈ;

1-241.1-�ే. | జగ��్మహ��కృ��చ్చ��ం- జగత = ల�కమ�లను; �హన = ���ంప�ేయ�; ఆకృ�న =
ఆ�ారమ�ను; ఇచ్చ��ం = ఇష్ టప�; పంచశరభలల్జ�ల�భజ్యమ - పంచశర = మన్మథు {పంచశర -
ఐదుబ�ణమ�ల�ాడ�, మన్మథుడ}; భలల = బ�ణమ�ల; జ�లన = సమ�హమ��ేత; �భజ్యమ� =
బద్ దల���ట్టబడ�చు; �వశమ�నస��� - �వశ = వశమ�త�ి్ప; మ�నసమ� = మనసుకల��; ఐ = అ�్;
్ ; సమ�హమ� = గ�ంప�; ఇత� = ఇత�; యధ�ామృతమ� - అధర =
వలల్�సమ�హ�త - వలల్ = ���ి�ా�ీత�
��ద� వలన; అమృతమ�న = అమృతమ�ను; ���ల���లల్� �ర్ద - ���ల�న = ���ల�ను; ఎలల్� �ర్ద = ఎలల్ప�్ప.

1-242-ఉ. | ఈ - ఈ = ఈ; కమల��� - కమల��న = కృష�ణ్; ఈ = ఈ; సుభగ�� - సుభగ� = కృష�ణ్ {సుభగ� -
ణ ్డ}; ఈ = ఈ; కర�ణ�ంబ���ఁ - కర�ణ�ంబ���న = కృష�
����గ్యసవ్ర�ప�డ/ కృష� ణ ్ {కర�ణ�ంబ��� - కర�ణక�
ణ ్డ}; �ార్ణ��థుఁ�ాఁజ��� - �ార్ణ��థుఁ�ా = భరత ్� / �ార్ణమ� లక అ��ప��ా; �ే��� =
సమ�దర్��న �ాడ / కృష�

�వీ ్క��ం; ��డక్ఁ�ాప�రమ���య�చునుం�ెడ - ��డక్ = ����క��; �ాప�రమ� = �ాప�రమ�; ��య�చున = �ేసత ూ;
ఉం�ెడ� = ఉండ�నట�్; ర���్మణ�మ�ఖ���కప�వర్ - ర���్మణ = ర���్మణ; మ�ఖ = �దలగ�; అ��క = అ��క���న;
ప�వర్త = ప�వర్తల; �య� - �య� = �యమమ���; �ర్మలమ�నసల� - �ర్మ = �ర్మల��
� ; మ�నసల� =
మనసు కల�ార�; ఐ = అ�్; జగనున్����త్క���ష�రథ్మ�లఁ� ొ� - జగత = ల�కమ��ేత; నుత = సుత్�ంపద��;
101 �� తన �ెల�గ� ��గవతమ� – పర్థమ సక్ంధమ– ట�క – ట�ప్పణ�ల

అ��త ్ = ���క్; ���ష = ���షమ�గల; �రథ ్మ�ల = ప�తర్సథ్లమ�ల; ���ల్ట = ప�రవ్ప; బ�మ�ల��� -
బ�మ�లన = జన్మమ�లల; ఏ� = ఏ�; ��ఁ��� - ��ఁ��� = (��మ�ల�) �������.

1-243-వ. | అ� - అ� = అ�; �ట�ల - ఇట�ల = ఈ�ధమ�గ; �����ధంబ�ల��ాబల�క - ���� = అ��క;
�ధంబ�ల��ా = రకమ�ల��ా; పల�క = సుత్�ంచ�; ప�రసుందర�లవచనంబ�ల�క��ణ్ం - ప�ర = ప�రమ�న కల;
సుందర�ల = అంద���న �ా��; వచనంబ�ల� = మ�టల�; ఆక��ణ్ం = ��; కట���ం� - కట���ం� = కడగంట�
చూప�ల�� చూ�ి; నగ�చు - నగ�చున = నవవ్త; నగరంబ� - నగరంబ�న = ప�రమ�నుం��; ��డల� - ��డల�న =
��ల�వ�ెను; ధర్మ�ండ�న - ధర్మ�ండ�న = ధర్మ�ా�క�; హ���� - హ�� = హ��; ��న = ��; రకష్ణంబ�ల -
రకష్ణంబ� = రకష్ణ�ేయ�; ఐ = అ�్; ���� - ���� = ���ం�;
నడ�వంజత�రంగబలంబ�లంబం�నఁద�ే్స��స��త�ల�ౖదన��� - నడ�వన = నడ�చుచుండగ; చత�రంగ = ��ల�గ�
���గమ�ల� కల {చత�రంగబలమ�ల� - రథమ�ల� , ఏనుగ�ల�, గ�ర�మ�ల�, �ాలబ్లమ�ల. - 4��ౖ�క ���గమ�ల� };
బలంబ�లన = ��నలను; పం�నన = పం�ించ�ా; తత = ఆ; ���� = ��న��; స��త�ల� = క���న�ార�; ఐ = అ�్;
తన = తన; ���� = ��ట�; ��గంబ�న��రవ్ - ��గంబ�న = ఎడబ�ట�; క�న = నక�; ఓరవ్ = ఓర�్చ��నల�;
దూరంబ� - దూరంబ� = దూరమ�; ��నుత���న - ��ను = ��ంట; త���న = వ�్చ; ��రవ�ల - ��రవ�లన =
��రవ�లను; మర�ం� - మర�ం� = ��నుకక� పం�ి; క�ర�జ�ంగల - క�ర� = క�ర�భ�మ�లందు; జ�ంగల =
��రకపర్�ేశమ�ల; �ాం��ల - �ాం��ల = �ాం��ల; �ేశంబ�ల� - �ేశంబ�ల� = �ేశమ�ల�; ��ట� - ��ట� = ��ట�;
�ర��న - �ర��న = �ర��న; య�మ�న - య�మ�న = యమ�న ఒడ�్డన ఉనన/ య�మ�న; భ�మ�లంగడ�
- భ�మ�లన = పర్�ేశమ�లన; గడ� = ��ట�; బర్�్మవ - బర్�్మవ = బర్�్మవరత; క�ర���తర - క�ర���తర =
ర ; మత్స - మత్స = మత్స; �ారసవ్ - �ారసవ్ = �ారసవ్; మర�ధనవ - మర�ధనవ = మర�ధనవ;
క�ర���త్మ
����ా�ర - ���ర = ���ర; ఆ�ర = ఆ�ర; ��ౖంధవ - ��ౖంధవ = ��ౖంధవ; �షయంబ�ల�క��ం� - �షయంబ�ల� =
పర్�ేశమ�ల; అ�క��ం� = ��ట�; తతత ్�ే్దశ�ాసు�� - తతత ్ = ఆయ�; �ేశ�ాసుల� = �ేశమ�లల� �వ�ించు
�ార�; ఇ�్చ = ఇ�్చనట�; �ానుకల������నుచు��నరత ్మండలంబ�� �� - �ానుకల� = �ానుకలను; �����నుచున =
�వీ ్క��ంచుచ; ఆనరత ్ మండలంబ = ఆనరత ్మండలమ {కృష�ణ్ ��వ్రక ఆనరత్ మండలమ� ఉనన్�}; ���్ =
పర్��ం
� ; పద్మబంధుండ - పద్మబంధుండ = సూర�్యడ {పద్మబంధుడ - పద్మమ�లక� బంధువ , సూర�్యడ};
ప�్చ �ింధు�మగ�న్ండ� - ప�్చ = పడమట�; �ింధున = సమ�దర్మ�; �మగ�న్ండ = క��ం��న�ాడ�;
అ�న = అ�న; సమయంబ�నఁబ���ా�ంత�ాహ�ం�ై - సమయంబ�నన = ��ళక�; ప���ా�ంత = అల�ిన;
�ాహ�ండ� = గ�ర�మ�ల� కల�ాడ�; ఐ = అ�్; చ�చ� - చ�చ� = ���్ళ���.

1-244-మ. | జలజ����ఁడ� - జలజ����ఁడ� = కృష�ణ్డ {జలజ����డ� - పద్మమ�ల వంట కనున్ల ఉనన్�ాడ�/
ణ ్డ; డగగ్ఱ� = స��ిం�ెను; మ� = ��దధ ; ��ధ =
ణ ్డ}; ���� డగగ్ఱ� మ�����గ�శృం�ారకన- ���� = కృష�
కృష�

��డల; అగ� = అగ� ��గమ�ల�ే; శృం�ారకన = అలంక��ంపబ��న�ెన
ౖ ; గలహం�ావృత��మపద్మప��ఖ��ా�ారక -
కల = మ��హర���న కంఠదవ్� క ; హంస = హంసల�ే; ఆవృత = చుట్ టబ�
� ; ��మ = బం�ార� రంగ� ప��� ్ప�
102 �� తన �ెల�గ� ��గవతమ� – పర్థమ సక్ంధమ– ట�క – ట�ప్పణ�ల

క���న; పద్ = పద్మమ�ల� క���న; ప��ఖ� = కందకమ�ల�; �ా�ారకన = ����ళ�్ ౖ ;
కల�ెన
�ో రణ�వ�సం����త��రకన - ��రణ� = ��రణమ�ల; ఆవ� = సమ�హమ��ే; సం����త = బ��ాకప్పబ��;
ౖ ; దర�ల��వ�ాగ్ను��ల�దయత్ఫలప��ా్పంక�ర�� - తర� = �ెటల ; ల�� = లత; వరగ
��రకన = నకష్తర్మ కల�ెన
= వర�సల�; అను��ల = �రమ�ననుస��ం�; ఉదయత = ఉద�ంచుచునన; ఫల = పండ�ల; ప�ష్ = ప�ష్పమ�ల;
ౖ ; మణ�మయ�ార్�ారక - మణ� = రతన్మ�ల; మయ = ���ిన;
అంక�ర = �లకల�; ��రకన = �గగ్ల�న కల�ెన
ౖ ; ��వ్రక - ��వ్రక = ��వ్ర� నగరమ�ను.
�ార్�ారక = పర్����� కల�ెన

1-245-వ. | ఇట�ల్ద - ఇట�ల = ఈ �ధమ�గ; తన = తన�కక; �ిర్యప�రంబ - �ి్
ర = �ి్య
ర ��; ప�రంబ� =
నగరమ�; డగగ్ఱ = స��ిం�.

1-246-మతత . | అన్యసనున్త�ాహసుం - అన్ = శత�ర్వ�ల�ే; సనున్ = సుత్�ంపబ��; �ాహసుండ� =
ణ ్డ; మ��ా�� - మ��ా�� = కృష�
�ాహసమ� కల�ాడ� / కృష� ణ ్డ {మ��ా�� - మ��ాసుర�� శత�ర్వ, కృష�ణ్డ}; ��ెత -
ఒ�ెత ్ = ప���ం�ెను; యదూతత ్మ� - యదు = య�దవ�లల�; ఉతత ్మ� = ��ష�
� ఠ ్ల; ధను్యల� - ధను్యల =
ల ; �ాంచజన్యమ� =
ధను్యల; ఐ = అ�్; �నఁబ�ంచజన్యమ��������లజంత��ైతన్యమ - �నన = �నునట�
�ాంచజన్యమ�న; ����త = �ల్చబ��; అ�ల = సమసత ; జంత� = జంత�వ�ల; �ెత ౖ న్యమ కల��;
ౖ న్యమ� = �ెత
భ�వ��ౖకమ�న్యమ - భ�వ��క
ౖ = ల�కమ� �తత ్మ� �ే ; మ�న్యమ = ��ర�ంపబడ�న��;
��ర�ణధవ్��త�ాజన్యమ బ��మ���్చ���లశత�ర్��నవ��ౖన్యమ- ��ర�ణ = భయంకర���న; ధవ్ =
శబ్ దమ��ే; �త = ���ెం��న; �ాజన్యమ� = �ా�ల� కల��; ప��మ���్చ = మ���్చ� ల; అ�ల = సమసత ; శత�ర =
శత�ర్వ�; ��నవ = ��నవ�ల; ��న ౖ ్యమ కల��;
ౖ ్యమ� = ��న

1-247-�ా. | శంఖ��ావమ� - శంఖ� = శంఖమ��కక; �ావమ� = దవ్; �నులన - �నులన = �ెవ�ల��; �� -
�� = ��న�ా���; జనుల - జనుల = పర్జల; సవ్�ాణ్ంబరదర్వ్ - సవ్ర = బం�ారమ�; అంబర = వసత �మ�ల
్ ;
దర్వ్యమ = దర్వ్యమ�ల�; సంఖ�్య�తమ - సంఖ్ = ల�కక్క; అ�తమ� = ���క్; ��ంచు - ��ంచు =
��ి��నుచు; వ�్చ� - వ�్చ� = వ�్చ�; ��దృ��ద��్ప��తక్ం - ��దృ�� = ద��్శంచు ����క� ; ద��్ప =
త�ళ�్ళత�న; ఉతక్ంఠ = ఉతక్ంఠ�; ��ర్ంఖదభ్క�త - ��్ంఖ
ర = వచు్చచున; భక�త్ల = భక�త్ల;
వంశ�ాహళమ�����గజ��ావ్వ - వంశ = ��ణవ�ల�; �ాహళ = బ��ాల�; మ����� = ��ద్ద�ాం�ోళ�; గజ =
ఏనుగ�ల�; అశవ = గ�ర�మ�ల�; ఆవ� = వర�సల�; ��ంఖ��ావమ�ల�లల్�ిల - ��ంఖ� = ��ట్ ట; �ావమ�ల� = దవ్నుల;
ఉలల్�ిల = �ెల��గ�ా; దనుజ���ం�డ��సక�త్ల� - దనుజ���న = కృష�
ణ ్ {దనుజ��� - �ాకష్సుల శత�ర , కృష�ణ్డ};
చూడన = చూడవల�నను; ఆసక�త్ల = ఆస��త కల�ార�; ఐ = అ�్.

1-248-క. | బంధుల�ఁబ�ర�ల�ఁ�ె�్చన- బంధుల�న = బంధవ�ల�; ��ర�ల�న = ��ర�ల�ను; �ె�్చ =
�సు���్చ; గం�ేభహయ�దుల�ౖన - గం�ేభ = ఏనుగ�ల�; హయ = గ�ర�మ�ల�; ఆదుల� = �దలగ�న�; ఐన =
అ�నట�్; �ానుకల� - �ానుకల� = �ానుకల�; దయ��ింధుఁడ��������నంబ�జబంధుఁడ���ను - దయ��ింధుఁడ� =
103 �� తన �ెల�గ� ��గవతమ� – పర్థమ సక్ంధమ– ట�క – ట�ప్పణ�ల

ణ ్డ {దయ��ింధుడ� - దయ�సమ�దుర్డ, కృష�ణ్డ}; ������� = �ీవ్క��ం�ెన; అంబ�జబంధుఁడ� = సూర�్యడ
కృష�
{అంబ�జబంధువ� - పద్మమ�ల బంధువ, సూర�్యడ}; ��ను = �ీవ్క��ంచ; దతత ్��పపంక�త్లభం�� - దతత = ఒసగబ��న;
��ప = ��పమ�ల; పంక�త్ = వర�సల�; భం��ంన = వల�.

1-249-వ. | ఇట�ల్��్మ�ామ�ండ�నుబ�రణ్�ామ�ండ�ను� - ఇట�ల = ఈ �ధమ�గ; ఆ��్మ�ామ�ండ�న = ఆత్
యం�ే ర�ంచు �ాడ�ను; ప�రణ ్�ామ�ండ�న = ప�రణ ్�� ����కల� కల�ాడ� ; ఐన = అ�న;
ణ ్; ��న = ��;
యప్పర��శవ్ర����ను�ాయనంబ��చు్ - ఆ = ఆ; పర��శవ్ర� = పరమ���న ఈశవ్ర��/ కృష�
ఉ�ాయనంబ�ల� = �ానుకల�; ఇచు్చచు = ఇచు్చచ; ��గర�ల� - ��గర�ల� = నగరమ�న �వ�ంచు�ార�;
�క�ితమ�ఖుల� - �క�ిత = �క�ిం�న; మ�ఖుల� = మ�ఖమ� కల�ార�; అ� = అ�్; గదగ్ =
వణ�క�చునన ��ంత��� పల�క�; ��షణంబ�ల��డ - ��షణంబ�ల� = మ�టల; ��డన = ��; డయ్యక�ం -
డయ్యక�ండ = అల�ి�� క�ండగ; నడప�నయ్యక - నడప�న = న���ంి �ే; అయ్ = �ా�; క�న = ��;
��య్యంప�ఁ�ప�లనడ్డంబ�ల���డ్డలచందం - ��య్యంప = ��న్హప���; చూప�లన = చూప�ల��; అడ్ డంబ =
అడ్ డమ; ల�� = ల��; �డ్ డ = సం��నమ�; చందంబ�నన = వల�; ����క - ����క = నమసక్��ం; �టల్�� - ఇట�

= ఈ �ధమ�గ; అ��� = ప�����.

1-250-�ా. | � = ��కక; �ా��బజ్మ - �ాద = �ాదమ� అ��; అబజ్మ = పద్మమ; బర్హ్మప�జ్యమ� - బర్హ
= బర్హ్మ�; ప�జ్యమ = ప��ంపద��న��; క�� = క��; � = ����; ��వ - ��వ = భ��త;
సం�ారసం��పధవ్ం�ి�య�ఁగ� - సం�ార = సం�ారమంద�; సం��ప = బ�ధలను; ధవ్ం�ి =
��శనమ��ేయగల��; ఔన = అవ�ను; క�� = క��; సకలభదర్��ణ�లం�ర్������ా��ంత�గ - సకల = సమసత ; భదర =
� �లన = పంక�త్లన; �ీర్ = ��ర్; ��న = ��; ఆ�ా��ంత� = సంక��ంప �ేయ�దువ�; క�� = క��;
�భమ�ల; ��ణ
పర్సనున్లక�ఁ�ాల�� - పర్సనున్ = �ర్మల�ల; క�న = క�; �ాల = �ాలమ�నక�; అ��శ = అ��ప�; �ాలంబ� -
�ాలంబ� = �ాలమ�; ��ావ్��ారంబ�గదయ - ��ావ్��ారంబ = పర్వరత్న ల����; క�� = క��; అయ్ = అయ�్;
��లర� - ��లర� = స���� ర�; �నున - �నున = �నున; వ��ణ్ం - వ��ణ్ంప = వ��ణ్ంచుటక; బర్�్మదుల - బర్హ =
బర్హ్మ�ేవ�; ఆదుల�న = �దలగ��ార�ను.

1-251-క. | ఉ��న్రమ - ఉ��న్రమ = ఉంట��; ��ఖ్యంబ� - ��ఖ్యంబ�న = సుఖమ�గ; ���న్రమ -
���న్రమ = �ంట��; � = �; పర్�� - పర్�� = ��ర్యమ; �క�మకథలన - �క�మ = ప�ాక�మమ�ల �కక ;
కథలన = కథల�; మ��న్రమ - మ��న్రమ = మంట�� / బర్����; ధ�క�ల��� - ధ�క�లమ� =
ధనవంత�లమ�; ఐ = అ�్; క��న్రమ - క��న్రమ = కంట�� / చూ���; ��వ�ాం���కమలమ�ల� - ��వక
= ��కక; అం��� = �ాద; కమలమ�ల� = పద్మమ�ల; హ�� = కృ�ాణ.

1-252-క. | ఆ�ాటమ� - ఆ�ాటమ� = ఆం�ో ళనల�; మ����ఱుఁగమ� - మ��న = మనసుల�; ఎఱుఁగమ� = �ె�యమ�
� �వ�; �� �ాటమ��ండల్కడలఁబ�ట్ట - �� �ాటమ�ల� = కలహమ�ల�; ఇండల = గృహమ�ల; కడలన = వద్ ;
/ ల��ల
104 �� తన �ెల�గ� ��గవతమ� – పర్థమ సక్ంధమ– ట�క – ట�ప్పణ�ల

ప�ట్ టవ = కల�గవ� / ల�వ�; ప���ల�ఁజ��ాటన��గయదు - ప��� = నగరమ�; ల�న = ల�; జ��ాటనమ� =
�ొ ంగతనమ�; ఎగయదు = ల�వదు / ల�దు; � = �నుం��; దూ�ాటన�రవ్ల�మ - దూ�ాటనమ� = దూరమ�గ
నుండ�ట; ఓరవ్ల�మ = భ��ంచల�మ�; ��యజ����ర = కృషణ {��యజ��తర - (�ట�నుం�� ప�ట�్టన�) పద్మమ� వంట�
��త్మ�ల� కల �ాడ�
ర - కృషణ}.

1-253-ఉ. | తండ�ర్ల��లల్ఁదం��ర్ - తండ�ర్ = తండ�ర్; క�న = క�; ఎలల్ = అంద����; తం��ర = తం��ర; అగ� =
ర - ��త = బర్హ {��త - ధ��ంచు �ాడ�, బర్హ}; క�న = ��; తం��్
అ�న; ��తక�ఁదం��్ ర ; �ేవ - �ేవ =
ర = తం��్
కృ�ాణ; �వ� - �వ� = �వ�; మ� = మ��కక; తం��్
ర �ఁద� ల్�ంబ���ైవమవ - తం��్�
ర ర ; త�ల్� =
= తం��్
త�ల్; ప�� = భరత ్; �ెవ
ౖ మవ�న = �ేవ�డవ�; స��న - స��న = ��న్��త�డవ; గ�ర�ండ�� - గ�ర�ండవ� =
గ�ర�వ��; ఏ = ఏ; తండ�ర్ల - తండ�ర్ల = తండ�ర్ల; ����యంబర్జ - � = �; ���యన = వల�; పర్జ = ల�క�లను;
ధను్యలఁజ��ి� - ధను్యల = ధను్యలను�; �ే�� ి �; ��ల�్పల�ౖన� - ��ల�్పల = �ేవతల�; ఐనన =
ి � = �ే��
అ�నప్పట���; ఓ = ఓ; తం��ర - తం��ర = తం��;ర భవను్మఖ�ంబ�జమ - భవన = ��కక; మ�ఖ = మ�ఖమ�
అ��; అంబ�జమ� = పద్మమ; ధన్యతఁ�ానర - ధన్యత = ధన్యత�; �ానర� = చూడల�ర�; మ��ధంబ�నన - మ� =
మ�; �ధంబ�నన = వల�.

1-254-క. | �ె�ె్చరఁగ��నగ��� - �ె�ె్చర = ��ందర�ా; క��నగ�� = హ�ిత ్��ప�రమ; ��న = నక�; ���ే్చ�ి - �వ� =
�వ�; ��ే్చ�ి = ���్ళ; ��ష���న - ��షమ� = ��ష మ�తర్ప� సమయమ; ఐన = అ�నను; ����ండల్గ
- ��� = ప�� వందల; ఏడ�ల = సంవత్సరమ�ల; అగ� = వల� ఉండ�ను; ���� �్చట�� - �వ� = �వ�; ఎ��్చట =
ఎకక్; ��న = క�ను; ��ే్చయ = ��ళ్ళక�ండ; మ�్చక��నుండ�మయ - మ�్చ = చనువ�; ��న = ��;
ఉండ�మ� = ఉండ�మ�; అయ్ = తం��;ర మ�నగరమ�నన - మ� = మ��కక; నగరమ�నన = నగరమ�ల�.

1-255-ఆ. | అంధ�ార��ౖ�� - అంధ�ార��ౖ�� = సూర�్యడ {అంధ�ార��ౖ�� - �కట��� శత�ర్వ , సూర�్యడ};
ర వవ్లఁజ�ననంధమ - అపర = పడమట�; అ��ర = ��ండ; ��న = క�; అవవ్ల = ఆవతల పకక్�;
యప�ా��్క
చ�నన = ��ళ్ళ�; అంధమ� = �కట��ా; అ�న = అ�నట�్; జగమ�భం�� - జగమ� = ల�కమ�; భం��న = వల�;
�నున్ఁ�ానక�న �రజల�చన - �నున్ = �నున; �ానక = చూడ�ా ల�క�ండగ; ఉనన = ఉనన ��డల;
�రజల�చన = కృషణ {�రజల�చన - (�ట�ల� ప�ట�్టన�) పద్మమ వంట� కనున్ల ఉనన్�ా };

యంధతమసమత�లమగ�దుమయ్ - అంధతమస = �కట� వంట� అజ�్ఞనమ�� క���న; మత�లమ� = బ���్
కల�ారమ�; అగ�దుమ� = అవ���మ�; అయ్ = తం��.ర

1-256-వ. | అ� - అ� = అ�; �ట�ల - ఇట�ల = ఈ �ధమ�గ; పర్జల��ె� - పర్జల = జనుల�; భ��త్య�క - ఆ�ె�� =
ప�����; మధుర - భ��త = భ��త్�; మం�ల�ల�పంబ�ల�గరణ ్కల�పంబ�ల��ానవధ��ం - య�కత = క�డ���నన; మధుర
ౖ ; ఆల�పంబ�ల� = పల�క�ల�; కరణ = �ెవ�లక�; కల�పంబ�ల��ాన = ఆభరణమ�ల��ా;
= �య�; మం�ల = ఇం��న
అవధ��ం� = ధ��ం�; కర�ణ�వల�కనంబ�ల� - కర�ణ = దయ�� క���న; అవల�కనంబ�ల� = చూప�ల�; వ��్షంచుచ
105 �� తన �ెల�గ� ��గవతమ� – పర్థమ సక్ంధమ– ట�క – ట�ప్పణ�ల

- వ��్షంచుచు = ��దజల�ల్చ; హ��్షంచుచుఁద - హ��్షంచుచు = సం���ించుచు; తన = తన; �ాక - �ాక = �ాకను;
�� - �� = ��; మ�ను�ాగంబ�న - మ� = ��ప్; అను�ాగంబ�న = అను�ాగమ���; సంరంభ��గంబ�ల -
సంరంభ = ఆత�ర్త��న; ��గంబ�ల = ��ందర��ను; మజజ్న��జనశయ����కృత్యంబ�ల� ల - మజజ్ = �ాన్నమ
�ేయ�ట; ��జన = ��జనమ� �నుట; శయన = ���్ంచు
ర ; ఆ�� = �దలగ�; కృత్యంబ�ల = పనుల�; ఒలల్ =
ఒప�్ప��న; య�గ�����క�
� ర - ఉగ���
� � = ఉగ��న
� ుడ�; - అక�
� ర = అక�
� ర�డ�; వసు�ేవ - వసు�ేవ = వసు�ేవ�డ�;
బలభదర - బలభదర = బలభదుర్డ; పర్ధు్య - పర్ధు్య = పర్ధు్యమ�న; �ాంబ - �ాంబ = �ాంబ�డ�; ��ర��ేషణ -
��ర��ేషణ = ��ర��ేష�
ణ ్డ; గద - గద = గదుడ�; పర్మ�ఖయదుక�ంజర�ల - పర్మ� = �దలగ� మ�ఖు్యల;
యదు = యదు వంశమ�న; క�ంజర�ల� = ఏనుగ�ల వంట��ార�; క�ంజర - క�ంజర = ఏనుగ�; త�రగ - త�రగ =
గ�ర�మ�; ర��ర�ఢ�ల�ౖ - రథ = రథమ�; ఆర�ఢ�ల� = ఎ��క్న�ార; ఐ = అ�్; ��క�క్ంజరస�న్భంబ -
� ; అ�న = అ�నట�్; �కక - ఒకక = ఒక; క�ంజరంబ� -
��క�క్ంజ = ��గగ్జమ�నక; స�న్భంబ = సమ�న��న
క�ంజరంబ� = ఏనుగ�; మ�ందట�డ���� - మ�ందటన = మ�ందర; ఇడ���� = ఉంచు���; సూత - సూత = రథమ�
��ల��ార�; మ�గధ - మ�గధ = ��త ్తర్ �ేయ��ార�; నట - నట = అ�నయమ� �ేయ��ార�; నరత ్ - నరత ్ =
��ట్యమ �ేయ��ార�; వం�� - వం�� = వంశవరణ ్ �ేయ��ార�; సం�ో హంబ�ల - సం�ో హంబ�ల = గ�ంప�ల�
గ�ంప�ల��ా; మంగళ��షణంబ�ల�ను - మంగళ = �భకర���న; ��షణంబ�ల�ను = పల�క�ల�ను;
భ�సు�ా��ావ్ద��ద�షంబ�ల�న - భ�సుర = బ�ర్హ్మణ� �ేయ�; ఆ��ావ్ = ఆ�సు్స; ��ద =
��దమంతర్మ�లన; �షంబ�ల�ను = గట�్ట� చదువ�టల�; �ణ���ణ�����పటహశంఖ�ాహళ��వ్నంబ�ల�న - �ణ
= �ణల�; ��ణ� = �ిలల్న���వ�ల; ���� = �ో ళ�్; పటహ = �ాం�ో ళ�్; శంఖ = శంఖమ�ల�; �ాహళ = బ��ాల� �కక;
��వ్నంబ�ల�న = ధవ్నుల�న; ర��ర�ఢ�భ�షణభ��ిత�ారయ�వ��ానంబ�ల�నునసమ�నంబ�ల�ౖ - రథ =
రథమ�ల�; ఆర�ఢ = ఎ��క్; �భ�షణ = ��ష్ ఆభరణమ�లను; భ��ిత = అలంక��ంచు��నన; �ార =
��గమ��ా��ల� {�ార జనుల� - ��గమ��ార� / క�ట�ంబవ్యవసత్ నుం�� దూరమ�గ నుండ��ా}; య�వ� = య�వత�ల
{య�వ� - య�వనమ�న ఉ��న్� , �}ీత ్ ; �ానంబ�ల�ను = �ాటల���; అసమ�నంబ�ల� = ���క్ల�చునన; ఐ =
అ�్; �ెలంగ��దుర���� - �ెలంగన = �ెల��గ�ా; ఎదుర���� = అ�మ�ఖమ�గ వ�్; య�ో �త - య�ో �త =
త��న �ధమ�గ; పర్ణ�మ���ాద - పర్ణ� = నమ�ాక్రమ �ేయ�ట / �ేత�ల� జ���ంచుట; అ��ాదన =
��క�క్ / నమ�ాక్ ప�రవ్ పలక��ంప�; ప��రంభ - ప��రంభ = ��గ�ంచు ��నుట; కరస్పర్ - కరస్పర్ =
�ేత�ల� స్పృ�ంచు; సం��షణ - సం��షణ = పలక��ంచుట; మంద�స - మంద�స = �ర�నవ�వ �ం��ంచుట;
సందర్శ��� - సందర్శ = ��రవప�రవ్కమ� ���్ చూచుట; ఆ�� = �దలగ�; ���నంబ�ల - ���నంబ�ల =
�ధమ�ల��ా; బహ�మ�నంబ�ల����ి - బహ�మ�నంబ�ల� = ��రవమ�ల�; �ే�ి = �ే�ి; �ారల�ం��నును -
�ారల�న = �ార�ను; ��నును = ���� సవ్యమ�గన; భ�జ��ందర్�ా�తంబ�ౖ - భ�జ��ందర = ����ందుర్��;
�ా�తంబ� = ప���ా�ంప బడ�న��; ఐన = అ�నట�్; ��గవ�నగరంబ�చందంబ�న - ��గవ�నగరంబ� =
��గవ�నగరమ� {��గవ�నగరమ� - ��గల�క మ�ఖ్ పటన్మ}; చందంబ�న = వల�; సవ్సమ�నబ - సవ = తన��;
� ; బల = బలమ�గల; యదు - యదు = య�దవ�ల�; ��జ - ��జ = ���ల�;
సమ�న = సమ�న��న
ద�ార్హక�క��ాంధ - ద�ార్ = ద�ార�్హల; క�క�ర = క�క�రల�; అంధక = అంధక�ల�; వృ�ిణ - వృ�ిణ = వృ�ిణ్క�ల;
106 �� తన �ెల�గ� ��గవతమ� – పర్థమ సక్ంధమ– ట�క – ట�ప్పణ�ల

�ర�ా�తంబ�ను - �ర = (ఐన) �ర�ల�ే; �ా�తంబ�ను = �ా�ంప బడ�న��య�ను; సకల�ాల - సకల = సరవ; �ాల
= �ాలమ�లందును; సంపద్యమ���ంక� - సంపద్యమ� = �� ందబడ�చునన; అంక�ర = �లకల�; పలల్ - పలల్
= �గ�ళ�్; ��రక - ��రక = �గగ్ల; క�ట్మ = అర�చు్చ�గగ్; క�సుమ - క�సుమ = ప�వ�ల�; ఫల - ఫల =
పండ�ల; మంజ�� - మంజ�� = గ�త�
త ్ల; ప�ంజ - ప�ంజ = ��లల� �కక; ��ర�న�తల�� - ��ర = బర�వ��ేత;
�న�త = వం��న; ల�� = �గల�; �ాదప�ాజ - �ాదప�ాజ = ��ద్ �ెటల్ ��న
� ; ��ా�����్య - ��ా�త =
పర్�ా�సుత్; ఉ��్య = ��టల�; మ�వ��పవ���ామ - మ�వన = ��ద్ద��టల; ఉపవన = ��రట���టల�; ఆ�ామ =
ఊ�� ��ల�ప� ��టల� ��ను; ���ితంబ�ను - ���ితంబ�ను = పర్�ా�ంచ చుండగ; వ��ంత�ాళ - వన = ��టల;
అంత�ాళ = ల�ప� ��గమ� నందు ; ర�ాల - ర�ాల = �య మ���� �ెటల � ; �ాల - �ాల = మ��్ద�ెట
� ;
�ాఖ�ంక�రఖ�దన�ణణ ్క�ాయకం - �ాఖ = ��మ్మ; అంక�ర = �వ�ళ్ళన; ఖ�దన = �నుటవలన; �ణణ =
� ; కంఠ = కంఠమ�ల�గల; కలకంఠ�థున��ల�హల - కలకంఠ = ����ల; �థున
ఉత్పనన్��; క�ాయ = పదు���క్
= జంటల; ��ల�హల = కలకలమ�ల��ను; ఫలర�ా�ావ్ - ఫల = పండల �కక; రస = రసమ�లను; ఆ�ావ్ = ����;
ప��ప�రణ ్�ా���ా��రక�లకలక - ప��ప�రణ = సంత��ి్ �ెం��న; �ా���ా = ��ర�వంకల�; ��రక�ల = �ల�కల�; కలకల =
కలకలమ�ల���ను; కల�్హరప�ష్పమకర - కల�్హ = కల�వ; ప�ష్ = ప�వ�వ్; మకరంద = �ే�ల
� �; �ానపరవశ -
�ాన = ��ర్వ�ట�; పరవశ = ఒడల� మర�న; భృంగభృం��కదంబఝం�ార - భృంగ = గండ� త���్మదల; భృం�� =
ఆడ త���్మదల; కదంబ = గ�ంప�ల �కక; ఝం�ార = �మ్మ� శబ్ దమ�ల ��క��� ; స��వర - స��వర =
��లనుల ల��; కనకకమల - కనక = బం�ార� ప��� ్ప�� క ; కమల = పద్మమ�; మృదుల�ాండఖండ�ీవ్�ా -
మృదుల = ��తత ్; �ాండ = త�డ�ల; ఖండ = మ�కక్లన; �ీవ్�ా = �సు��నుట�ే; మతత ్వ�ాట�యత - మతత =
మ�ెత ్��క; వ�ాట = ఆడ ప����; ఆయతత = సం�ిదధ్��; కలహంస�వహ - కలహంస = మం� కంఠ��దమ� కల
హంసల; �వహ = గ�ంప�ల �కక; ���ం�ారస��తంబ�ను - ���ం�ార = క�తల��; స��తంబ�ను = క���న��య�;
మహ� నన్త��ధజ�లరంధర్�రగ్తకర - మహ = ���క్; ఉనన్ = ఎ�ె�త ్; ��ధ = ��డల; జ�ల = ��ట���ల; రంధర =
కనన్మ� నుం��; �రగ్ = ��ల�వడ�చునన; కర�్ప = కర�్పరమ �దలగ�న�ాట�� ;
ధూపధూమపటలసందర్శ - ధూప = దూపమ� ��య�ట వల� ; ధూమ = �� గల; పటల = చుట్ టల / అ�ల్కల;
సందర్శ = చూచుట వలన; సంజ�తజలధర��ర్ం����ర్ - సంజ�త = క���న; జలధర = ��ఘమ�ల��; ��ర్ం =
భర్మ�; ���ర్ం = చకక్ట భర్మణమ�ల�; సమ�దూ
ధ ్త�ింఛనరత్నపర్వరత - సమ�దూ
ధ ్ = �చు్చ��న; �ింఛ =
�ించమ�ల��; నరత ్ = ��ట్యమ�� క���న; పర్వరత్మ = నడకల�� పర్�ా�సుత్; మతత ్మయ�ర���ార - మతత =
మ��ం�న; మయ�ర = ��మళ్; ��క = ��కల; ఆరవ = శబ్ దమ�ల��న; మ��తంబ�ను - మ��తంబ�ను = ��చ్చ��ల�
త�నన్��య�న; ����ర�ప��రణధవ్జ��ౖజయం��ా��ాయ�ర�దధ్��ర�ాగ�హపర్�ాశంబ - ���� = అ��క; ర�ప
= ర�పమ�ల; ��రణ = ��రణమ�ల�; ధవ్ = జ�ం��ల�; ��ౖజయం��ా = ��వ్రమ�లక అలంక��ం�న �జయ
మ��కల; ��ాయ = సమ�హమ�ల�ేత; �ర�దధ = అడ్ డ��ం బ��న; ��ర�ా = నకష్తర్మ�ల; గ�హ =
గ�హమ�ల�కక; పర్�ాశంబ�న = పర్�ాశమ కల��య�ను;
మ��ాత్ఫల�ర�తరంగవ� ల్�ాలంకృతమం��ర��వ్ర�ేహ������ాపర్�ేశం - మ��ాత్ఫ = మ�త్యమ�ల; �ర�త =
క�ర్పబ��; రంగవ�ల్� = మ�గ�గ్ల�; అలంకృత = అలంక��ంప బ��న; మం��ర = మం��రమ�ల �కక; ��వ్ =
107 �� తన �ెల�గ� ��గవతమ� – పర్థమ సక్ంధమ– ట�క – ట�ప్పణ�ల

��వ్రమ�ల; �ేహ� = గ�మ్మమ�ల; ����
� ా = అర�గ�ల�; పర్�ేశంబ�న = �ా��� పర్�ేశమ�ల కల��య�ను;
ఘన�ారగంధ�ారకసూ
త ్���ాసం�ా�ితవణ���గ్హ��హ�� - ఘన�ార = కర�్పరమ; గంధ�ార = మం� గంధమ�;
కసూ త ్���ే; సం�ా�ిత = సు�ాస��భ��తమ��ా కల; వణ�క = ��ౖ�్య; ��హ = ఇండల; ��హ� =
త ్��� = కసూ
��వ్రబంధమ�; �కర = సమ�హమ�; కనకగళం��ా���ర్యమ� - కనక = బం�ార�; గళం��ా = ��ం�� �ెంబ�ల�
నుం�� / క��్ళ� యంతర్మ� నుం� ; ���ర్యమ� = ��దజలల్బడ�చున;
స�ల���ాసం�ికత్�పణ�మ�రగ్ంబ�నుబర్���ాసబ��ర - స�ల = జల; ���ా = ��రల�ే; సం�ికత = బ�గ��ా
తడ�పబ��న; �పణ� = �ాణ�జ్; మ�రగ్ంబ�న = �థుల�ను; పర్ = ఒ��క్; ��ాస = ఇంట��కక; బ��రంగణ =
�ా��� యందు; సమ��్పతర�ాలదండఫలక�సుమగం��కష్తధూప��పర��న్ంబ - సమ��్ప = సమ��్పంపబ��;
ర�ాల = �ెర�క�; దండ = గడల�; ఫల = పండ�ల; క�సుమ = ప�ష్పమ�ల; గం�� = గంధమ�ల�; అకష = అకష్త;
ధూప = ధూపమ�ల�; ��ప = ��పమ�ల�; రతన = రతన్మ�ల; అంబర = వసత �మ�ల
్ ; ఆ�� = �దలగ�;
ౖ ; ఉప�ర = ���
���ో ప�రవరగ్ంబ�నుబర్�ాళ�లమరకతవజర్��ౖఢూర్య� - ��ధ = అ��క �ధమ�ల�న ౖ ద
� ్యమ�;
వరగ్ంబ�న = సమ�హమ�ల�� క���న��య�; పర్�ా = పగడమ�ల�; �ల = �లమ�ల�; మరకత = పచ్చల; వజర =
వజర్మ�ల; ��ఢ ౖ ూర్యమ�ల��న; ���్మ = ���్మం బ��న; ��ప��ాట�్టలకంబ�న - ��ప�ర =
ౖ ూర్ = ��ఢ
��ప�రమ�ల�; అట�్టలకంబ�న = ��ట బ�ర��ల��ను; �భవ���జ్తమ��ందర్నగ�ాలకంబ�ను�� - �భవ =
ౖ వమ��ే; ���జ్ = ఓ��ంపబ��న; మ��ందర = మ��ందుర్; నగర = నగరమ�లల�; అలకంబ�ను = మణ�ప�స; ఐన
��భ
= అ�న; ప�రవరంబ�ంబర్���ం - ప�ర = ప�రమ�లల�; వరంబ�న = ��ష
� ఠ ్���న���; పర్��ం
� = పర్��ం
� ;
�ాజమ�రగ్ంబ� - �ాజమ�రగ్ంబ� = �ాజమ�రగ్మ�; వచు్ - వచు్ = వచు్చచున; సమయంబ�న =
సమయమ�ల�.

1-257-మతత . | కనున్ల�రం - కనున్ = కళ్; ఆరంగ = �ండ�గ; �త్యమ� - �త్యమ� = ఎలల్ప�్ప;
హ��ఁ�ాంచుచున - హ��న = హ���; �ాంచుచున = ద��్శంచుచ; మను�ారలయ�్ నన్�నక�త�హల�త్సవయ�� -
మను�ారల� = ��ంచు�ార�; అయ�్య = అ�నప్పట���; న�న = ��తత ్దనమ�� క���న; క�త�హల =
క�త�హలమ� అ��; ఉత్స = ఉత్సవమ�ల�; య���త = క���న; ��గర�ాంతలత�్యనన్��నన్తహర్మ� - ��గర
్ ; అ� = అత్యం; ఉనన్��నన = బ��ా ఎ�ె�త ్; హర్మ = ��డల; ��ఖల =
= నగరమ�న వ�ించు; �ాంతల� = �ీత�ల
పంక�త్; నుం�� - నుం�� = నుం��; చూ��� - చూ��� = చూ���ర�; ���క - ���క = ఉత�్సక� బ� టన��ళ్ళ��
�లబ��; �ేసనన్లందమల�నఁద��వ్భ���క�మ�ర్యమ�సూప� - �ేన = �ేత�లవల�; సనన్ల = సంజ్ ఞల�;
తమల�నన = తమల���మ�; తత = ఆ�కక; �భ� = పర్భ�వ; ��క�మ�ర్యమ = సుక�మ�ర లకష్ణమ�;
సూప�చున = చూప�చూ;

1-258-�ీ. | కల�మ�ల���డ� - కల�మ�లను = సంపదలను; ఈ��డ� = ఇచు్చనట�; కలకం�� - కలకం�� = మ��హర
కంఠదవ్� క��� ; ��ల��ఁగ - ఎల��ఁగ = య�వనమ� కల �ీత �్ / ల��్; వ��త్ంచు���ావ్�వకష్ - వ��త్ంచ =
వ�ించును; ఎ�ావ్ = ఎవ�; వకష్ = వకష్సథ్; అందున = అందు; జనదృక్చ��రకసంఘంబ�నక - జన =
108 �� తన �ెల�గ� ��గవతమ� – పర్థమ సక్ంధమ– ట�క – ట�ప్పణ�ల

పర్జ; దృక = చూప�ల� అ��; చ��రక = చ��ర ప�ల; సంఘంబ�న = సమ�హమ�; క�న = నక�; సు�� = ���న
� ్;
�ా�య�ాతర్��భవ�్యమ�ఖ - �ా�య = ��గ�; �ాతర్మ = �ాతర; ఏ = ఏ; భవ�్ = ����ార��; మ�ఖమ� =
మ�ఖమ�; సకల���ా్పలకస�������ావ - సకల = సమసత ; ��క = ��కక్లన; �ాలక = �ా�ంచు�ా��; స�� =
సమ�హమ�; ��న = నక�; ఎ�ావ్ = ఎవ�; బ�హ�దండంబ�ల� - బ�హ� = భ�జమ�ల; దండంబ�ల� =
దండమ�ల�; పట�్టఁ��మ్మల���త���ణ� - పట�్టఁ��మ్మ = ఆ��రభ�తమ�ల�; ఆ��త = ఆశ��ం�న; ��ణ
� � =
సమ�హమ�; ��న = నక�; ఏ = ఏ; య��ప���ాద�ా�వయ�గ్మంబ�ల - అ��ప�� = అ��క��; �ాద = �ాదమ�
ల��; �ా�వ = పద్మమ�; య�గ్మంబ�ల = జంటల�; �ేర�గడల� - �ేర� = గమ్; గడల� = �ాథ్నమ�ల;

1-258.1-ఆ. | భ�వన�హనుండ� - భ�వన = ల�కమ�ల�� (ను); �హనుండ� = అంద�ాడ� / ���ంప
�ేయ��ాడ�; ప�ర�షభ�షణ�ఁ�ెవవ్ఁడట� - ప�ర�ష = ప�ర�ష�లల�; భ�షణ�ఁడ� = అలం�ారమ�; ఎవవ్ఁడ =
ఎవడ�; అట�్ = అట�వంట�; కృష� ణ ్ఁడ = హ��; అ����న = ����్ళన; హర్మ��ఖర�ాజమ�నలగ�చ - హర్మ
ణ ్ఁడ��� - కృష�
ౖ �గమ�లందు - ��బ�ల��ౖ; �ాజమ�నల� = పర్�ా�ించు�ార; అగ�చు = అవ�త�;
= ��డల; �ఖర = ���
� ; మ�రగ్ంబ� = మ�రగ్మ�ల; �ాజమ�ఖుల�గ�సుమ�ా�ఁగ���య -
�ాజమ�రగ్ంబ� - �ాజ = మ�ఖ్య��
�ాజమ�ఖుల� = చందర్మ�ఖుల, �ీత�ల
్ ; క�సుమ = ప�ష్పమ�; �ా�న = ��ఖల�; క���యన = క����స
ి త ు్ండ�.

1-259-ఉ. | జలజ����ఁడ�సూడ����్ - జలజ����డ� = కృష�ణ్డ {జలజ����డ� - జలజ�త (పద్మమ�లవంట)
అ�డ�, ణ ్డ};
కృష� చూడన = చూచుటక�; ఒ��్ = చకక్� ఉ��న్డ;
ధవళఛఛ్తర్ంబ���ఁజ�మరంబ�ల��ఁబ�ష్ప�ిశంగ�ేలమ� - ధవళత = �ెలల్; ఛతర్ంబ = ��డ�గ�ల; ��న = ��;
��మరంబ�ల = ��మరమ�ల; ��న = ��; ప�ష్ = ప�ష్పమ�ల�; �ిశంగ = వంగపండ�రంగ�; �ేలమ�ల =
వసత �మ�
్ ; ��న = ��; భ��ామణ��ీ్పత�ఁ�ె - భ��ా = భ�షణమ�లల��; మణ� = మణ�ల�; �ీ్పత�ఁడ =
అ��కమ��ా కల�ాడ�; ఐ = అ�్; న����ంధవ��� - న����ంధవ� = పద్మమ� బంధువ� / సూర�్య; ��న =
��; శ�ధవ్జమ�� - శ�ధవ్జమ = చందుర్ గ�ర�త; ��న = ��; నకష్తర్సంఘంబ - నకష్ = ��రకల; సంఘంబ� =
సమ�హమ� ��న = ��; బల���ఛ్పమ���ఁదట�లల్�క - బల���ఛ్పమ = ఇందర్ధనుసు; ��న = ��; తట�లల్� =
��ర�ప�ల; ��న = ��; ���ిలల � - ���ిలల � = పర్�ా�ించ; ��ఘ�కృ�న - ��ఘ = ��ఘమ� �కక ; ఆకృ�న =
ఆకృ���.

1-260-వ. | ఇటల ్��� - ఇట�ల = ఈ �ధమ�గ; అ���� = ���్; త�ల్దండ�ర - త�ల్దండ�ర = త�ల్దండ�ర;
��ాసంబ��� �ఛ - ��ాసంబ� = గృహమ�; ���ఛ = పర్��ం
� ; �ేవ�� - �ేవ�� = �ేవ����
ే ; పర్మ�ఖుల� -
పర్మ�ఖుల = �దలగ� పర్మ�ఖుల; అ�న = అ�నట�్; తల�ల్ల��డ�వ్ర - తల�ల్ = తల�ల్లక; ఏడ�వ్ర =
ఏడ�గ�ర� {వసు�ేవ�� ��ర్యల�- ఏడ�గ�ర�}; క�న = క�; ����క్ = నమసక్��ం�.

1-261-క. | �డ్ డఁడ - �డ్ డఁడ = క�మ�ర�డ�; ����క్నఁదల�ల్ - ����క్న = నమసక్��ంప; తల�ల్ల = తల�ల్ల;
జడ్ డననంకమ�లను� - జడ్ డన = తట�ల�న; అంకమ�లన = ��డల��ౖ; ఉ�� = ఉంచు���; చనున్ - చనున్ =
109 �� తన �ెల�గ� ��గవతమ� – పర్థమ సక్ంధమ– ట�క – ట�ప్పణ�ల

చనున్; త���ఁబ�ల�డ్ డ��లఁబ�ర్మభరమ - త���న = �నలల�; �ాల� = ��రమ�; ఒడ్ డ��ల = �� ం���ా�ా; ��్
ర =
��ర్ �కక; భరమ�నన = ��రమ�వలన; జడ�్డవడంద���ిర��జలమ�లననఘ - జడ�్డవడ = ఆశ్చర్యకరమ;
త���� ి �; అ��జలమ�లన = క�న్ట��; అనఘ� = �ాపమ�ల���ా��.
ి � = �ెమ్మ�� �ే��

1-262-వ. | తదనంతరంబ - తదనంతరంబ = ఆ తర��ాత; య��్ టత త శత �� డశసహసర - అ��్ టత త్రశత��డశసహ
= పద�ర� ��లనూట ఎ���� / అష్ +శత+�� డశ*సహసర; ��వరణ ్��ధ�ాంతంబ� - ��వరణ = బం�ార�; ��ధ =
��డలల�; �ాంతంబ� = �ాంతల�నన్ / ��ర్యల ఉనన్; అ�న = అ�నట�్; ���ధ్ంతభవనంబ�� �� -
���ధ్ం = అంతఃప�ర; భవనంబ� = భవనమ�ల�; ���్ = పర్��ం
� ; హ�� - హ�� = కృష�
ణ ్డ; తనమనంబ�న - తన
= తన�కక; మనంబ�న = మనసుల�.

1-263-మ. | ఒక - ఒక = ఒక; ��మ�భవనంబ� - ��మ� = ��ర్య �క; భవనంబ� = భవనమ�; మ�నున్� � -
� ే; ��ఱ� కర�త - ��ఱ� కర�త = ఇం���ా��; ల�ఁగ�ందు�� - ల�న = మనసుల�;
మ�నున = మ�ందుగ; ��రన = �ే��
క�ందు�� = క��ంగ����; సుక�ాల�పమ�ల�డ�ో - సుకర = సుఖకరమ�ల�న
ౖ ; ఆల�పమ�ల� = మ�టల�; ఆడ�ో =
పల�క�ే�; �� లయ��� - �� లయ��� = ��మ
ౖ �ఖ్యమ�న �� ందు���; సు�ీర్ - సు�ీ్
ర � = బ��ా ��్మ
ర �;
���ంప�ో = చూడ�ే�; �కలతవ్ంబ�ననుండ�� - �కలతవ్ంబ�న = �ె�� � మనసు��; ఉండ��� = ఉండ����;
� న
యనుచున��వ్ళ - అనుచున = అను��నుచు; ఆ = ఆ; ��ళన = సమయమ�ల�; వధూ��హమ�ల - వధూ =
� ; ఆశ్చర = ఆశత ్ర్యకర��;
��ర్య; ��హమ�ల = గృహమ�ల�; పర్కట�శ్చర్య�భ��ఁజ� - పర్క = పర్కట�ంపబ�
�భ��న = ��భ
ౖ వమ���; ���ె్ = పర్��ం�ెన
� ; బహ�ర�పవ్యక�త్ఁ� - బహ� = అ��కమ�ల�న
ౖ ; ర�ప = ర�పమ�ల��;
వ్యక�త్ఁ = వ్యకత్���న�ా / క��ిం�న�ాడ�; ఐ = అ�్; ��రగ్� - ��రగ్� = ��న�ా {��రగ్వ- భృగ� వంశమ�న
జ�్మం�న�ాడ, ��నక�డ�}.

1-264-వ. | ఆ - ఆ = ఆ; సమయంబ�న = సమయమ�న.

1-265-క. | ��వ�లఁజంకల��� - ��వ�లన = �ిలల్లన; చంకలన = చంకల�; ఇ�� = ఉం� / ఎత�త్��;
తనుకృశతల� - తను = శ��రమ�; కృశతల� = ���క్� �వ�టల; �ర���న్ఁ�ెల� - �రహ = ఎడబ�ట� అ��; అ��న్ =
అ��న్; �ెల�ప = �ెల�ప�త�ండగ; గృహ��హళ�లన - గృహ = ఇంట�; ��హళ�లన = గ�మ్మమ�లల; రశనల� జ�ఱఁగ
� - రశనల� = �లనూళ�ల ; జ�ఱఁగ = జ����� త�ండగ; �ిగ గ్
�ిగగ్న � = లజజ్వల; శ�మ�ఖుల�దు��ఁ��రప�డ� -
శ�మ�ఖుల� = �ీత�ల
్ {శ�మ�ఖుల� - (క�ం�ేల�కల�ాడ�) చందుర్�వంట� మ�ఖమ� కల�ార�/ ��ల
ీత ్ }; ఎదుర = ఎదుర�గ;

ఏఁ���� = ���్ళ�; అప�డ� = ఆ సమయమ�న; జలజ��నక�న - జలజ��న = కృష�
ణ ్ {జలజ��డ� - (�ట ప�ట�్ట)
ణ ్డ}; క�న = ��.
పద్మమ�లవంట కనున్ల� ఉనన్�ా, కృష�

1-266-మ. | ప� - ప� = భరత ; �� = ���కక; �ంట��� - ఇంట� = ఇంట�; ��న = ��; మ�నున్వ�ె్చ� - మ�నున =
మ�ందు; వ�ె్చ = వ�ె్చన; ఇ�ె = ఇ����; ���ార్ణ��ఁడస్మదగ్ృ�గత�ఁడ� - �� = ���కక; �ార్ణ��ఁడ = భరత
110 �� తన �ెల�గ� ��గవతమ� – పర్థమ సక్ంధమ– ట�క – ట�ప్పణ�ల

{�ార్ణ��డ - �ార్ణమ�లక� ఈశవ్ర� , భరత }; అస్మ = మ��కక; గృ� = ఇంట���; ఆగత�ఁడ� = వ�్చన�ాడ;
అ��్య = ఆ��ను; మ�ను����ఁబ� - మ�ను = మ�ందుగ; ����న = �ే�న
� ు; �� = క��; ��ల�త - ��ల�త = మ�ందు;
మ��క్ంత�ండ - మత = ���కక; �ాంత�ండ� = �ి్య�డ
ర ; ���ాల���త�ాలభ్యసుఖంబ�గంట�న - �� =
���కక; �ాల = ఇంట�; ��న = ��; ఏన = ��ను; ఇతర = ఇం��క �ధమ�న; అలభ్ = లభ్యమ �ానట�్; సుఖంబ�న =
సుఖమ�ను; కంట�� = చూ�ి��; అ� = అ�; ����ంట�ంటన��్చం�రయ్య� - ��ర� = ��మ�; ఇంట�ంటన = అ�న
ఇళ్ళల�న; అ��్చం�� = ప��ం���; ఆ = ఆ; అ�వల = �ీత �ల
్ ; నూఱుఁబ��ర���ల���నమండర్��వ్ళ���ే్మశవ -
నూఱుఁ బ��ర���ల� ��నమండ�ర = నూటపద�ర���ల ఎన���మం�� / నూఱు + ప��ర� * ��ల� + ఎనమండ�ర ; ఆ =
ఆ; ��ళన = సమయమ�ల�; ఆత్ = తమ; ఈశవ్ర� = భరత ్న.

1-267-వ. | �ారలం�� - �ారలన = �ా���; చూ� = చూ�ి; హ�� - హ�� = హ��; �టల్�� - ఇట�ల = ఈ
�ధమ�గ; అ��� = ప���ను.

1-268-మ. | ��డ�క�ల - ��డ�క�ల = ��డ�క�ల�; భ��త్��ేయ�ల�దుర�గ� - భ��త = భ��త్�; ��ేయ�ల� =
ల�ం��న�ార�; ఔదుర� = అవ���ర�; క�� = క��; ��డండ�ర - ��డండ�ర = ��డళ�్; ��ాక్యమ� - � = � �కక;
�ాక్యమ� = మ�టల�; గడ�వంజ�లక - గడ�వన = ��ట�టక�; ��లక = స���� క�ండగ; య�ందు�ా - ఉందు�ా =
ఉంట��ా; �బ�ధస��క్రంబ��ా�ంత�� - �బ�ధ = పం��త�లక�; స��క్రంబ� = మ�ా్యదల; �ా�ంత��ా =
�ేయ�దు�ా; ��డవ�ల - ��డవ�ల = ఆభరణమ�ల�; వసత �మ�ల�
్ ంబ��రథ్రససం�ోహంబ�ల�ంజ�ల� -
వసత �మ�ల�
్ = బట్ టల; ప��రథ = ప��రథ ్మ�ల; రస = రసమ�ల; సం�ో హంబ�ల�న = సమ�హమ�ల�; ��ల��� =
స���� వ�చునన్�; కడమల �ావ�గ�� - కడమల = ��రతల�; �ావ�న = కల�గ�ట ల�దు; క�� = క��;
భవ�న్లయమ� గల�్యణయ�కత్ంబ�ల- భవత = ��కక; �లయమ�ల = ఇండల్ల; కల�్య = �భమ�ల�;
య�కత ్ంబ�ల = క���న����.

1-269-�ీ. | �లక��ట��� - �లకమ� = ను��ట� బ� ట�్; ఏట� = ఎందుల; ��న = క�; ల�దు - ల�దు = ల�దు;
�లక��లకమ� - �లక� = �లకమ� ధ��ంచు�ా��ల� / �ీత �
్ లల; �లకమ� = ��ర�ంపద��న����;
ప�వ�వ్ల�దుఱుమ� - ప�వ�వ్ల� = ప�వ�వ్లన; త�ఱుమ�ా = ధ��ంప�ా; ప�వ�వ్ఁబ �ఁ� - ప�వ�వ్ =
ప�వ�వ్లవంట; బ� ఁ�� = శ��రమ� కల����; కసూ
త ్��యలఁద� - కసూ త ్�; అలఁద�ా = �ాయ�ా;
త ్� = కసూ
కసూ
త ్���ాగం� - కసూ త ్��వంట; గం�� = �ాసన కల����; ��డవ�ల��ొ డవ�ా - ��డవ�ల� =
త ్��� = కసూ
ఆభరణమ�ల�; ��డవ�ా = ధ��ంప�ా; ��డవ���డవ - ��డవ� = ఆభరణమ�ల��; ��డవ = ఆభరణమ�;
కలహంసఁబ�ంప��ే - కలహంసన = (మధుర కంఠధవ్) కలహంసలను; ��ంప��ే = ��ంచుత���న్�;
కలహంస�ా�� - కలహంస = చకక్ట�హం; �ా�� = నడక కల����; ��రమ�ఁజ���ం�ె - ��రమ�న = �ల�కలక�;
చ���ం�ె = మ�టల� �ెప�్ప���; ��ర�ాణ� - ��ర = �ల�కపల�క�ల వంట�; �ాణ� = కంఠమ� కల����;
లతలఁబ� �ింత��ా - లతలన = లతలను; �� �ింత��ా = ��ంచు���ా; ల��ాల�త�ేహ - ల��ా = ప�ల�గవల�;
111 �� తన �ెల�గ� ��గవతమ� – పర్థమ సక్ంధమ– ట�క – ట�ప్పణ�ల

ల�త = సుక�మ�ర; �ేహ = �ేహమ� కల����; సర�ి��ల�డ��ే - సర�ిన = ��లనుల�; ఓల�డ��ే = జల�ాల�డ��ే;
సర�ిజ��� - సర�ిజ = పద్మమ� వంట�; అ�� = కనున్ల ఉనన్���;

1-269.1-ఆ. | మృ���� - మృ�� = ల���; ��ఁత�డ��ె - ��న = ��; ��ఁతల = గ��్ / ��తల�; ఇడ��ె = ఇ�ె్చద�;
మృగ�ాబల�చన - మృగ = ల���; �ాబ = �ిలల్� వంట�; ల�చన = కనున్ల ఉనన్���; గ�ర�ల��ద��ం�ె - గ�ర�లన =
గ�ర�వ�లను / ��ద్దలన; ఆద��ం�ె = ఆద��ం�ెద�ా; గ�ర����క - గ�ర� = ��ప్; ���క = ���కమ� కల����;
బంధుజనులఁబ�ర ్� - బంధుజనులన = బంధువ�లను; �� ర ్� = ర��ంత��ా; బంధు�ం��మణ� - బంధు =
బంధువ�లక�; �ంత = తల�న�; ఆమణ� = ఇచు్చ���; యనుచు - అనుచున = అంట�;
సత�లన����నచు్యత�ండ - సత�లన = ��ర్యలన; అ����న = అ���న
� ు; అచు్యత�ండ = కృష�
ణ ్డ {అచు్యత�డ -
ణ ్వ}.
��శమ� ల�� �ాడ�, �ష�

1-270-వ. | అ� - అ� = ఆ �ధమ��ా; య����న - అ���న
� న = అడ�గ�ా; �ారల� - �ారల� = �ార�;
ణ ్; శ��రసం�ాక్ - �ా�ిన = ఎడబ�ట� �ెం��న; ��నంబ�ల� = ���ల�;
హ��ంబ��ిన��నంబ�లందు - హ��న = కృష�
అందున = ల�; శ��ర = శ��రమ�లను; సం�ాక్ = చకక్��దు ��నుటల�; �����ర - ��� = సర��ల��; ��ర =
�హ��ంచుటల�; �స - �స = నవ�వ్టల; వనమం��రగమన - వన = వనమ�లక�; మం��ర = మం��రమ�లక�;
గమన = ��ళ�్ళటల; మహ� త్సవదర్శనంబ�ల� ల - మహ� త్స = మహ� త్సవమ�లన; దర్శనంబ�ల =
చూడబ� వ�టల�; ఒలల్ = అం��క��ంప�; �ల�ల్ండ� - ఇల�ల్ండ� = ��ర్యల; �ావ�న - �ావ�న = అగ�ట
మ�లమ�న.

1-271-మ. | �ి�� - �ి�� = ల��్; ��ంచల్యమ�����దయ�్యఁదనక - ��ంచల్యమ = చంచలతవ్మ; ������ =
క���న��; అయ�్య = అ�నప్పట��; తన = తన; క�న = క�; ���శవ్ర�ండంచు� - ���శవ్ర�ండ = భరత ్/
�వమ�నక� ఈశవ్ర�డ; అంచున = అనుచు; ఏ = ఏ; ప�ర�ష���ష�
ఠ - ప�ర�ష��ష�
� ఠ ్ = కృష�
ణ ్ {ప�ర�ష��ష�
� ఠ ్డ -

ప�ర�ష�లల� ��ష� ణ ్వ}; వ��ం�ెనట�్ - వ��ం�ెన = వ��ం�ెను; అట�్ = అట�వంట�; పరమ�న - పరమ�న =
� ఠ ్డ, �ష�

అంద��కనన ��ౖన ఉనన్�ా�; బ���ధ ్ - బ���ధ్ = బ���ధ్�ా�; �ల�కంబ�లన గరయ�గ్మంబ�లఁ��ఁ���ం�� -
ి �;
�ల�కంబ�లన = చూప�ల��; కర = �ేత�ల; య�గ్మంబ�ల = జంటల��; ��ఁ���ం��� = ఆ�ంనగనమ� �ే��
్ ; కల�్య = ఆనందప�;
సత�ల గల�్యణబ�ష్పంబ�ల�భరణ���ణల��ాఁబర్ - సత�ల = సత��వరత ్న క �ీత �ల
బ�ష్పంబ�ల = క�న్ళ�; ఆభరణ = ఆభరణమ�ల; ��ణ
� ల��ాన = వర�సల��ా; పర్�క = కష్ణకష;
నవ�ార్�ాత్ను�ాగంబ� - నవ = ��తత ్�; �ార్ప = �� ందబ��న; అను�ాగంబ�లన = అను�ాగమ�ల��.

1-272-మతత . | పంచబ�ణ�� - పంచబ�ణ�� = మన్మథు {పంచబ�ణ�డ� - ఐదు బ�ణమ�ల �ాడ� , మన్మథుడ};
�ఱు���ిన - �ఱు = భస్మమ; ���న ి ; భర�గ్�ందన�ల� - భర�గ్� = �వ��; తన = తన�కక; �ల�ల =
ి = �ే�న
ధనసు్; వ��జ్ం - వ��జ్ం = వ������ి; మ���ఛ్లల్ఁజ�యఁజ� - మ���ఛ్లల = మ�ర్ �� వ�నట�
ల ; �ేయన =
�ేయ�టక�; ��ల� = స��పడ; ���ష�స�ల�క��దం���కృత�లయ�్యఁ�ాంతల - ���ష = ��ష్ ట��; �స =
112 �� తన �ెల�గ� ��గవతమ� – పర్థమ సక్ంధమ– ట�క – ట�ప్పణ�ల

నవ�వ్ల; �ల�కన = చూప�ల�; ఉదం�త = ���క్ ��భ క���న ; ఆకృత�ల� = ఆ�ారమ�ల� కల�ార�; అయ�్య =
అ�నప్పట���; �ాంతల� = �ీత�ల
్ ; దంభ�ేష్ట - దంభ = కపట; �ేష్టల = �ేష్టల�; మ�ధవ�ం - మ�ధవ�న =
ణ ్ {మ�ధవ�డ� - మ�ధ� భరత , కృష�ణ్డ}; సంచ�ంపఁగజ�య���య�ఁజ�ల����� - సంచ�ంపఁగన = మనసు�
కృష�
చ�ంప�ా; �ేయన = �ేయ�టక�; ఏ�య�న = ఏమ�తర్మ; ��లర� = ��ల��ార�; ఐ�� = అ�్య�; బ��ో తత్మ -
బ��ో తత్మ = ఙ�్ఞనులల ��ష�
� ఠ ్��/ ��నక���.

1-273-వ. | ఇ�వ్ధంబ� - ఈ = ఈ; �ధంబ�న = �ధమ�గ; సంగ�ర��త�ం�ైన - సంగ = సంబంధమ� /
బంధనమ�ల�; �ర��త�ండ� = ల���ాడ�; ఐన = అ�నట�్; కం�ా�� - కం�ా�� = కృష�
ణ ్డ {కం�ా�� - కంసునక�
ణ ్డ}; సం�ా����వ�� - సం�ా�� = సం�ార బంధమ�ల� ఉనన్�ా ; ��వ
శత�ర్వ, కృష� � �� = వల�; �హ��ంపనజ�్ఞ -
�హ��ంపన = చ��ంచుచుండగ; అజ�్ఞ = అజ�్ఞనమ���క���; �ల�క�ల�న - �ల�క�ల� = దృ�ి్టకల�ార; అ�న
= అ�నట�్; ల�క�ల� - ల�క�ల� = పర్జల; ల�క�ామ�న్యమనుష�్యం - ల�క = ల�కమ�ల�; �ామ�న్ =
�ామ�న్యమ�� ఉండ�; మనుష�్యండ = మ�నవ�డ�; అ� = అ�; తలంత��ా��్మశ�య��� - తలంత�ర� =
అను��ందుర�; ఆ��్ = ఆత్మన; ఆశ�య = ఆశ��ం�న��; ఐన = అ�నట�్; బ���ధ - బ���ధ = బ���ధ;
య�త్మయందున - ఆత్ = ఆత్; అందున = ల�; ఉనన = ఉనన్ట�; య�నం��దుల��డంగ�డ� - ఆనంద =
ఆనందమ�; అదుల� = �దలగ��ాట�; ��డన = ��; క�డ� = క�డక�ండ�ా ఉండ�; �ెఱంగ�న�శవ్ర�ండ -
�ెఱంగ�నన = �ధమ�గ; ఈశవ్ర�ండ = హ��; పర్కృ���డంగ���య�� - పర్కృ = పర్కృ; ��డన = ��; క���య�న
= క��� ఉనన్ప్పట��; ఆ = ఆ; పర్కృ�గ�ణంబ�ల�ౖ - పర్కృ = పర్కృ �కక; గ�ణంబ�ల� = గ�ణమ�ల�; ఐన =
అ�నట�్; సుఖదుఃఖంబ�లఁజ�ందక - సుఖ = సుఖమ�లను; దుఃఖంబ�లన = దుఃఖమ�లను; �ెందక =
సంబంధమ�ల�క; య�ండ�ఁబరస్ప - ఉండ�న = ఉండ�ను; పరస్ప = ఒక�����కట�; సంఘర్షణంబ�ల� -
సంఘర్షణంబ� = �ాసు��నుట / ఒర�ి��నుట; �ేన = �ేత; ��ణ�వ�లవలన - ��ణ�వ�ల = ��దుళ�్; వలనన =
వలన; వ��న్ఁబ�ట�్ట - వ��న్ = అ��న్; ప�ట�్టం = ప�ట�్టం; వనంబ�ల - వనంబ�లన = అడవ�లను; ద��ంచు
- ద��ంచు = �ా�్చ��య; మ��ాయ�వ�చందంబ�న - మ� = ��ప్; �ాయ�వ� = �ా�; చందంబ�న = వల�;
భ���� - భ�� = భ�మండలమ�; ��న = నక�; ��ర��త�వ�ల�ౖ - ��ర = బర�వ� ��ర�గ�టక� ; ��త�వ�ల� =
�ారణమ�ల�; ఐ = అ�్; య���ా����ణ�ల��డంబర్వృదధ్�ే�ల - అ��క = ల�కక్క��ం�; అ����ణ�ల� =
అ����ణ�ల�; ��డన = ��; పర్వృద = బ�గ��ా ������న; �ే�ల� = �ేజసు్సకల�ార; అగ� = అ�న;
�ా�లక��్యన్య��ౖరంబ�ల�గ�్ - �ా�ల� = �ా�ల�; క�న = ��; అ��్యన = �ా��ల��ా����; ��ౖరంబ�ల� =
శత�ర్తవ్మ�; క�్పం = కల�గజ��ి; ��ాయ�ధుం�ై - ��ాయ�ధుండ� = ఆయ�ధమ�ల� ల���ాడ�; ఐ = అ�్;
సం�రంబ����ి - సం�రంబ�న = సం�రమ�ను; �ే�ి = �ే�ి; �ాంత�ం�ై - �ాంత�ండ� = �ాం��� ం��న�ాడ�; ఐ =
్ ;
అ�్; �ిదపం�ాం��మధ్యంబ�నఁబ�ర్కృతమనుష�్యండ�నుంబ - �ిదపన = తర��ాత; �ాం�� = �ీత �
మధ్యంబ�న = మధ్యల; �ార్కృ = �ామ�న్; మనుష�్యండ�ను = మ�నవ��; �� ల�న = వల�; సంచ��ంచుచుం�ె��
- సంచ��ంచుచు = �ర�గ�త�; ఉం�ెన = ఉం�ెను; ఆ = ఆ; సమయంబ�న - సమయంబ�నన = సమయమ�ల�.
113 �� తన �ెల�గ� ��గవతమ� – పర్థమ సక్ంధమ– ట�క – ట�ప్పణ�ల

1-274-క. | యత��శవ్ర� - యత�ల� = ఇం��్యమ�లన
ర �య�ం�న�ార�; ఈశవ్ర� = కృష�
ణ ్;
మహతత ్�మ = ��ప్పదనమ �కక; �త��ఱుఁగ�భం��ఁనపర్��య�ఁడగ - �తమ�న = ప��మ�ణమ�ను /
హదు్దలన; ఎఱుఁగ� = �ె��ి��నల��; భం��న = �ధమ�గ; అపర్��య�ఁడ = �తమ� ల���ాడ�; అగ� = అ�నట�్;
ణ ్; �ిథ్� = �ిథ్�; ఎఱుఁగకన = �ె��ి��నల�క; �ామ�క�ఁడ� - �ామ�క�ఁడ� =
హ���ిథ్���ఱుఁగ - హ�� = కృష�
�ామ పర్��పమ�� నుండ��ాడ�; అ� = అ�; రతమ�ల� - రతమ�ల� = సురతమ�ల�; సల�ప�దుర� -
సల�ప�దుర� = �ేయ�దుర�; ���� - ���� = ఆక��్షం; రమణ�ల� - రమణ�ల� = �ీత �ల
్ ; సుమ� - సుమ� = మం�
బ���ధ్ కల�ా�.

1-275-క. | ఎలల్ప�్ప - ఎలల్ప�్ప = ఎప�్పడ; మ� = మ��కక; �ండల్న - ఇండల్న = ఇండల్ యం� ;
వలల్భ�ఁడ - వలల్భ�ఁడ = భరత ; వ�ించు - వ�ించు = ఉండ�ను; ��మ - ��మ = ���;� వలల్భలమ - వలల్భలమ =
�ిర్య�� �ారమ�; ��వలల్భ�నకనుచ - ��వలల్భ = కృష�
ణ ్ {��వలల్భ�డ - ల��్మప, �ష�ణ్వ}; క�న = క�; అనుచున
= అంట�; ���ీనవలల్భ�� - ���వ ణ ్డ {���ీవలల్భ�డ - ���ికలక� �ిర్య�డ, కృష�ణ్డ}; �ేన = �ేత; సత�ల�
ీ లల్భ = కృష�
- సత�ల� = ��ర్యల; మమతవలఁబ��రనఘ� - మమతవలన = మమ�ార మ����; వలన = వలల�; ప���� =
తగల������; అనఘ� = �ాపమ� ల���ా��.

1-276-వ. | అ� - అ� = అ�; �ె�ి్ప - �ె�ి్ప = �ెప్ప; �� - �� = ��న; ��నక�ండ� - ��నక�ండ� =
��నక�డ�; సూత�న��టల్�� - సూత�న = సూత�న; క�న = క�; ఇట�
ల = ఈ �ధమ�గ; అ���న = ప���ను.

1-277-�ీ. | గ�ర�నందనుండ� - గ�ర� = �ోర ్ణ�; నందనుండ� = ��డ�క� / అశవ్��థ; స���ధుఁ�ై - స���ధుఁడ� =
���ధమ��� ఉనన్�ాడ; ఐ = అ�్; ���ిన = పర్���ం�; బర్హ్మ�����మబ�ణవ��న్ఁగం�ించును -
బర్హ్మ� = బర్హ్మ�రసు్స ; ��మ = ��ర� కల; బ�ణ = బ�ణమ��కక; వ��న్ = అ��న్�; కం�ించు =
వణ���
� � త�నన; ఉతత ్ = ఉతత ్ర�క; గరభ్ంబ�గ�మ్మఱఁబద్మల�చను�ేతఁబర్���న - గరభ్ంబ� = గరభ్మ�న;
ణ ్; �ేతన = వలన; బర్���న = బర్���న; అండ�ర = అందుర�; గరభ్సుత్ఁడ -
క�మ్మఱ = మరల; పద్మల�చన = కృష�
గరభ్సుత్ఁ = గరభ్మ�ల ఉనన్�ాడ; అగ� = అ�నట�్; బ�ల�ఁగం�ా�� - బ�ల�న = �ిలల్�ా�; కం�ా�� = కృష�
ణ ్డ;
�� - ఏ = ఏ; ��� = �ధమ�గ; బర్���ం� - బర్���ం�ె = బర్���ం�ెన; మృత�్యవ - మృత�్యవ = మరణమ� వలన;
భయమ� - భయమ�న = భయమ�ను; �ా�ి = �� ��ట�్; జ��ం� - జ��ం� = ప�ట�్; యతఁ�ె�న - అతఁడ� =
అతడ�; ఎ�న = ఎ�న; సంవత్సరమ�ల�ం�ె��బభ్ం - సంవత్సరమ�ల = ఏండ�ల; ఉం�ెన = ఉం�ెను; ఏ = ఏ; భం��న
= �ధమ�గ; వ��త్ం�ె������ - వ��త్ం�ె = చ��ం�ెను; ఏ� = ఏ�; �ే�న
� = �ే�న
� ు;

1-277.1-ఆ. | �నుమ� �క�ఁడ� వ�్ �జ�్ఞనపదధ్�నత��ట�ల్సూ��నత
� - �నుమ� = �నుమ�; �క�ఁడ� =
�క�డ�; వ�్ = వ�్; �జ�్ఞ = �జ�్ఞనమ �కక; పదధ ్� = మ�రగ్మ�న; అత� = అత�; ��న = ��; ఎట�
ల =
ల ; సూ�� = చూ��ను; అతఁడ� = అతడ�; �ిదపఁదన - �ిదపన = తర��ాత; తన = తన�కక; శ��ర���ధంబ�న
ఎట�
114 �� తన �ెల�గ� ��గవతమ� – పర్థమ సక్ంధమ– ట�క – ట�ప్పణ�ల

- శ��రమ� = శ��రమ�; ఏ = ఏ; �ధంబ�నన = �ధమ�గ; వ��జ్ం� - వ��జ్ం�ె = ������ట్ �టన; �పర్మ�ఖ - �పర =
బ�ర్హ్మణ�ల; మ�ఖ్ = మ�ఖు్య�; ��క� - ��క� = ��క�; �సత ్��ంప - �సత ్��ంప = �వ��ంప�మ�.

1-278-వ. | అ�న - అ�నన = అన�ా; సూత�ం��టల్�� - సూత�ండ� = సూత�డ�; ఇట�ల = ఈ �ధమ�గ;
అ���న = ప���ను; ధర్మనందనుండ - ధర్మనందనుండ = ధర్మ�ా {ధర్మనందనుండ - యమధర్మ�ా ప�త�ర్డ,
� ర్� - చత�స = ��ల�గ�; సమ�దర = సమ�దర్మ�ల�; మ���్
ధర్మ�ా}; చత�స్సమ�దర్మ�� ర = ఆవ��ంపడ��న;
అ�ల = సమసత ్���; జంబ���వ్ప�ాజ్యంబ�����జ్ం - జంబ� = జంబ�; ��వ్ = ��వ్పప; �ాజ్యంబ� =
�ాజ్యమ�న; ఆ��జ్ం�య = సం�ా��ం�నప్పట��; �నున్మ�ట�్టన����త్నుా�� �జ్ం�య�న - �నున =
ఆ�ాశమ�ను; మ�ట�్ట = అంట�న; ���త ్ � ; ఉ�ా��జ్ం�య = సమ��ా��జ్ం�నప్పట�
� = ���త ్ � ; అంగ�� = �ీత �ల
్ ; త�రంగ
- త�రంగ = గ�ర�మ�ల�; మ�తంగ - మ�తంగ = ఏనుగ�ల�; సుభట - సుభట = మం� �ధుల�; �ాంచ���� -
� ; సంపదల� = సంపదల�;
�ాంచన = బం�ారమ�; ఆ�� = �దలగ�; ��వ్యసంపదల - ��వ్ = ��వ్య��
సం�ా��ం�య� - సం�ా��ం�య�న = సం�ా��ం�నప్పట���; �ర�� దర - �ర = �ర�ల�ౖన; �� దర = �� దర�ల�; �పర
- �పర = బ�ర్హ్మణ�; �దవ్జజ - �దవ్ = ���వ్ఁసుల�ౖ; జన = జనుల వలన; ���దంబ�లఁబర్���ం�య -
���దంబ�లన = ���దమ�ల��; పర్���ం�య� = ���క్ సం���ిం�నప్పట��� ;
��ౖభవంబ�లలవ��ం�య�గ�త�వ�ల�చ��ం�య� - ��భ
ౖ వంబ�ల� = ��భ
ౖ వమ�లను; అలవ��ం�య�న = �� ం��య�న;
క�త�వ�ల� = యజ్ ఞమ�ల; ఆచ��ం�య�న = �ే�న
ి ప్పట���; దుష్ ట�కష్ణ �ష్టరకష్ణంబ�ల�న - దుష్ =
్ టలన; �కష = ���ంచుట; �ష్ = �ష�
దుష� ్ టలన; రకష్ణంబ� = ర��ంచుటల�; ఒన��ం�య�న =
ఏర్ప���నప్పట��; మ�క�ందచరణ�ర�ంద���ారత�ం�ై - మ�క�ంద = హ���కక; చరణ = �ాదమ�ల��; అర�ంద
= పద్మమ�; ���ా = భ��త్�; రత�ండ� = ���క్ ��్మ కల�ాడ
ర ; ఐ = అ�్;
సమసత ్సంఘంబ�లందున�ల�షంవ��జ్ - సమసత = సమసత ్���; సంఘంబ�ల� = సంబంధమ�ల�; అందున =
ఎడల; అ�ల�షన = ����కను; వ��జ్ం = వ������ి; య��షడవ్రగ్ం - అ��షడవ్రగ్ంబ = అ��షడవ్రగ్మ�
{అ��షడవ్రగ్మ� - �ామ ���ధ ల�భ �హమ� మద మ�త్సర్యమ�ల� అను ఆర�గ�ర� శత�ర్వ}; జ�ం� - జ�ం� =
జ�ం�; �ాజ్యంబ���య�చ - �ాజ్యంబ� = �ాజ్యమ�న; �ేయ�చున = �ేయ�చు.

1-279-�ే. | చంద��దుల��ఁకట - చందన = చందనమ�; ఆదులన = �దలగ��ా�వలన; ఆఁకటన = ఆక���;
సర్గ�గ్�ాఁ = క�ం�ంచు��� �� వ� �ాడ�; ద����ంద����వ�� - త��న = సంత�ర్�ిత; ఒంద� = �� ంద�; ���వ��న =
�ధమ�గ; ధర్మసుత�ఁడ = ధర్మ�ా {ధర్మసుత�ఁడ - ధర్మ�ా�ప�త�ర్, ధర్మ�ా}; సంపదల� - సంపదల� =
సంపదల�; ��క�క్గ���య�ఁజ����ాద��వనంబ�ల - ��క�క్ = ��ల�; క���య�న = క��� ఉనన్ప్పట��; చ��� =
చ�ా�య�ధు� / హ��; �ాద = �ాదమ�ల ���; ��వనంబ�లన = భ��త్వల; ప��ప���త్��ందక�ం� - ప��ప���త =
సంతృ�ిత ; �ెందకన = �ెందక�ండగ; ఉం�ెన = ఉం�ెను.

1-280-వ. | అంతం���న్��నంబ�లక�న�మను్య�ాం��గరభ్ంబ�నంద - అంతన = అంతట; ���న = ���న;
��నంబ�ల = ���ల; క�న = ��; అ�మను్ = అ�మను్య {అ�మను్య�ాం - ఉతత ్}; �ాం�� = ��ర్య�క;
115 �� తన �ెల�గ� ��గవతమ� – పర్థమ సక్ంధమ– ట�క – ట�ప్పణ�ల

గరభ్ంబ� = గరభ్మ; అందున = ల�పల; ఉనన = ఉనన్ట�వంట; ��ంభక�ండ� - ��ంభక�ండ� = �ిలల్�ాడ;
దశమమ�సప���ేఛ్దు్యం� - దశమ = పదవ; మ�స = ��ల; ప���ఛ్దు్యం
ే = ��ట�న�ాడ�; ఐ = అ�్;
గ�ాభ్ంత�ాళంబ� - గరభ = గరభ్మ��క; అంత�ాళంబ�న = ల�పల; దురంతంబ�ౖన - దురంతంబ� =
అంతమ�ల����; ఐన = అ�నట�్; యశవ్��థ్మబ�ణ�నలంబ - అశవ్��థ = అశవ్��థ; బ�ణ = బ�ణమ��కక;
అనలంబ�నన = అ��న్వల; దందహ్యమ�నుం�ె - దందహ్యమ�నుండ = ద��ంపబడ�చునన �ాడ�; ఐ = అ�్;
తలల్��ల�ల్ - తలల్��ల�ల్చ = తలల్��ల�ల్.

1-281-ఉ. | క�య్య - క�య్యడ = క�య అ� ఏడ�్చటక ; శ��త - శ��త = ��ర�్;
ల�దుదర��ళమ�ల�పలనునన్�ాఁ - ల�దు = ల�దు; ఉదర = కడ�ప�ల��; ��ళమ� = �ిండమ�; ల�పలన = ల�పల;
ఉనన్�ాఁడ = ఉనన్�ా��; ����క్య్య��న��థ - ��క�క = శరణ�; ఎయ్య� = ఏ��; అ��థను = ��క�క్ల�
�ాడను; అ� = అ�; ��ప�్పడ�ఁద� - ఎప�్పడ� = ఎప�్పడ; త�ల = త�ల; గణ�ంప - గణ�ంప = ఎంచుత�ండగ; �ందు
- �ందున = �నుచుందును; �����్యష�వ�� - ��డ� = ఇ��ళ; ఈ = ఈ; ఇష� = బ�ణమ��కక; వ��న్ =
అ��న్; �ాయ�టక���య్య��మ�రగ్ - �ాయ�ట = దూరమ� �ేయ�ట; క�న = క�; ఏయ్య� = ఏ��; మ�రగ్మ =
����; ననున్ఁ�ావ� - ననున్ = ననున; �ావన = �ా�ాడ�టక�; ఏ = ఏ; యయ్యగలండ - అయ్ = మ�త�్మడ;
కలండ� = ఉ��న్డ; గరభ్జ���పద��వవ్ఁ�ెఱుం - గరభ = గరభ్మ�ల; జ�త = కల�గ�త�నన; ఆపదన =
పర్మ�దమ�న; ఎవవ్ఁడ = ఎవడ�; ఎఱుంగ�న = �ె��ి��నగల�ాడ�; �ైవమ� - �ెవ
ౖ మ� = �ేవ���.

1-282-క. | �చ్చఱ��లవశంబ�నఁజ� - �చ్చ = అ��న్మయ��� / �చు్+ఉఱ; ��ల = బ�ణమ�; వశంబ�నన =
వలన; చ�్ = చ��� �; బ��రగ్త�ఁడఁ�ా - బ��రగ్త�ఁడ = బయటపడ��ాడ�; �ా� = �ానట�్;
సమయమ�నను��ఁనుచ్చ�తగరభ్��దనఁజచు్ - సమయమ�నను = సమయమ�ల�; ��న = తను; ఉచ్చ� =
� � �న; గరభ = గరభ్మ�వల; ��దనన = బ�ధ��; చచు్చన = చ��� వ�ను; మ�త�ల �రసం��పమ�నన్-
�ెద��
మ� = మ��కక; త�ల = త�ల; �ర = �ర���న; సం��పమ�నన = ��కమ���.

1-283-క. | �ె�ె్చ - �ె�ె్చ = గబగబ�; బ�ణజ�వ్లల - బ�ణ = బ�ణమ��కక; జ�వ్లల = మంటల�; వ�్చ -
వ�్చన = వ�్చన�; �ష� ణ ్ండ = హ��; �ావన =
ణ ్ండ��ావవచు్చననుచుఁ��ఁమ�చ్చటల��� - �ష�
�ా�ాడ�టక�; వచు్చ = వచు్చన; అనుచున = అంట�; ��న = తను; మ�చ్చటల = కబ�ర�ల ; �ెప�్ = �ెప�్పన;
సత�లక� - సత�ల� = �ె�క�ెత ్ల; క�న = ��; �చ్చల - �చ్చల = �త్యమ�న; మ�యవవ - మ� = మ��కక;
అవవ = త�ల; ��ఁడ� - ��ఁడ� = ఇ��ళ; �జమ��్య��� - �జమ� = �జమ�; అ��్య��� = అవ�త�ం�ో ల��ో .

1-284-�ా. | �ాఁ�� - �ాఁ�� = �ాక�� ����; చూడ - చూడన = చూచుటక� / �ా�ాడ�టక�; సమసత ్భ�తమ�లల -
సమసత = అ�న; భ�తమ�ల = �వ�ల; ల�న = ల�ను; �ా�ల�ల - �ా�ల�ల = పర్�ా�ం�; �ాఁ��చ్చట - �ాఁడ� = �ాడ�;
ఇచ్చట = ఇకక్; ల��� - ల��� = ల�క�� ����; �ాఱు� - �ాఱు� = బ�ర్హ్మణ; �చ్చఱమ�్మఁ�ొలఁ - �చ్చ =
అ��న్మయ���; అమ�్మ = బ�ణమ�ను; ��లఁగన = ��ల��ంచుటక�; �ల�గ�ం�ోర ్ - �ల� = �ల��క���న; గ�న =
116 �� తన �ెల�గ� ��గవతమ� – పర్థమ సక్ంధమ– ట�క – ట�ప్పణ�ల

�ధమ�గ; ��ర్ = �����ి; ����ఁ�� - ��క� = ��క�; ఈఁ�� = ఇవవ్�; ��ఁడభయపర్��నమతఁడూ��ంప - ��ఁడ� =
ఇ�ాళ; అభయ = అభయమ�ను; పర్��నమ = పర్�ా�ంచు
� ; అతఁడ� = అతడ�; ఊ��ంపన = ఆల��ం�న; నత��ర్
� ; ��ర్ = త��ంప �ేయ��ాడ�; మ�న �ాఁ�� - మ�న = ఇంతక� మ�ందు; �ాఁ�� = అ�్
- నతన = ����క్న�ా�
ఉండ��; ��ందఱ�ఁ�ావఁ����డల - ఎందఱ�న = ఎంద���; �ావఁడ� = �ా�ాడల�దు; ఈ = ఈ; ఎడల = �షయమ�ల�;
� ్ - మత = ���కక; కర్మంబ = కర్; ��న = ��ను; ఎట�్ట� = ఎల�ంట��ో .
మతక్ర్మంబ����ట �

1-285-వ. | అ� - అ� = అ�; గ��గత�ార్ణ�ం�ె - గత = ఉం��న��; అగత = ఉండ��� ���న; �ార్ణ�ండ = �ార్ణమ
కల�ాడ�; ఐ = అ�్; భ� ర ్ = �ిండమ�; గత�ండ� = ల�పల ఉనన్�ాడ; ఐన = అ�నట�్;
ర ్ణగత�ం�ై - భ�
��వ� - ��వ� = �ిలల్�ాడ; �ం�ంచు - �ం�ంచు = బ�ధపడ�త�నన; సమయంబ�న - సమయంబ�నన =
సమయమ�న.

1-286-�ీ. | ��ఘంబ��ఁ�� - ��ఘంబ� = ��ఘమ�; �ఁ�� = �ద ఉనన; �����్మఱుఁగ����వ� - �����్మఱుఁగ =
���తత ��ర�ప��గ; ���వ��న = వల�; �����ౖనునన - ��� = శ��రమ�; ��ౖన = �ద; ఉనన = ఉనన్ట� ;
పచ్చ�పటమ��ాఁడ - పచ్చ = పచ్చ�రంగ� క ; పటమ��ాఁడ� = వసత �మ
్ కల�ాడ�;
గండ��గంబ�లఁ�ాంచనమణ�మయమకరక�ండల�ాం�మలయ��ాఁడ� - గండ��గంబ�లన = �ె�క్ళ్ళయం
� ;
�ాంచన = బం�ారప�; మణ� = రతన్మ�ల; మయ = ���ింపబ��న; మకరక�ండల = మకరక�ండలమ�ల�కక;
�ాం� = ��ల�గ�; మలయ��ాఁడ� = పరచబ��న�ాడ�; శరవ��న్నడఁ��ంచ - శర = బ�ణమ�ల �కక; వ��న్ =
అ��న్; అడఁ��ంచు = అణ���య�; సంరంభమ�నఁజ��ి - సంరంభమ�నన = ఆత�ర్త/ ���� � ాట� ; �ే�ి = వలన;
� �
కనున్ - కనున్ల = కళ్ళల; నునుఁ��ంప� - నును = �కక్ట; ��ంప� = ఎర�ప�రంగ�; కల�గ��ాఁడ� = కల�ాడ�;
బ�ల�రక్మండలపర్�మ�నరతన్�టక��ా�త����టంబ��ా - బ�ల = ఉద�సుత్న; అరక = సూర�్య; మండల =
చక�మ�ను; పర్�మ� = �� �న; రతన = రతన్మ�ల��న; �టక = బం�ారమ���ను; ��ా�త = ��ల���ందుచునన;
���ట
� ంబ� = ����టమ�; �ాఁడ� = కల�ాడ�;

1-286.1-�ే. | కంకణ�ంగద - కంకణ = కంకణమ�ల� / మ�ర�గ�ల�; అంగద = భ�జ��ర�త్ల; వనమ���ా -
వనమ���ా = ఆక�ల� ప�వ�వ్ల��� కట�్ మ�లల��; ��ాజమ�నుఁడసమ�నుఁడంగ�ష్ టమ�తర్�ేహ�ఁ�ొ -
��ాజమ�నుడ� = పర్�ా�ంచు�ాడ; అసమ�నుడ� = �ాట�ల���ాడ�; అంగ�ష్ = ��ల�డ�; మ�తర = అంతమ�తర్�;
�ేహ�డ� = �ేహమ� కల�ాడ�; ఒకక = ఒక; గదఁజ�తఁ���్ - గదన = గదను; �ేతన = �ే�ల�; ���్ = ధ��ం�;
����ర్త్సవమ - ��తర = ��త్మ�లక
ర ; ఉత్సవమ�గ = పండ�గ అగ�నట�
ల ; �ష�
ణ ్ఁ���రభ్�ం�ెన��వ్ళయ -
ణ ్డ = హ��; ఆ�రభ్�ం�ె = పర్భ�ం�ెన / ప�ట�్టన; ఆ = ఆ; ��ళ = సమయ; అందున = ల�.
�ష�

1-287-వ. | ఇట�ల - ఇట�ల = ఈ �ధమ�గ; భకత ్ప�ా��నుండ� - భకత = భక�త్; పర = పరమ�గ; ఆ��నుండ� =
ల�ం�� ఉండ��ాడ�; అ�న = అ�నట�్; పర��శవ్ర�ం���రభ్� - పర��శవ్ర�ండ = హ��; ఆ�రభ్�ం =
పర్భ�ం; మంచు = మంచును; ����ంచు - ����ంచు = �����
ే �; మ��ాత్ండ - మ��ాత్ండ = సూర�్య;
117 �� తన �ెల�గ� ��గవతమ� – పర్థమ సక్ంధమ– ట�క – ట�ప్పణ�ల

చందంబ�న - చందంబ�నన = వల�; ��వ�నక� - ��వ� = ��వ�; క�న = క�; దశ��శలందన�ే� - దశ��శలన =
ప�� ��క�క్లన {దశ��శల� - 4��క�క్ల 4మ�లల� ��ంద ��ౖన �తత ్ 10, త�ర�్ప��క�, ఆ��న్యమ�, ద��ణ��క�క,
��ౖర��మ�ల, పడమర��క�క, �ాయవ్యమ�, ఉతత ్ర��క�, ఈ�ాన్యమ�, అ�ో , ఊరథ ్�మ�ల}; తన = తన�కక; �ే� =

�ే�; యఖం��త - అఖం��త = అఖండ��న
� ; మహ� ల�క్స�న్భంబ� - మ� = ���క్ ��ద్ద�ై; ఉల�క = ఉలక్�;
� ట�్ట�; ఐన = అ�నట�్; గ��దండంబ� - గ��దండంబ�న = గ��దండమ�;
స�న్భంబ = సమ�న��న
మండల��ారంబ�గ - మండల = గ�ండర్; ఆ�ారంబ�గన = ఆ�ారమ��ా; �ఱ�ఱం��్�ి
ర - �ఱ�ఱన = ���క్
��గమ�గ; �ర్�ి = ��ి్; �ప��� - �ప��� = బ�ర్హ్మణ; �చ్చఱమ� - �చ్చ = అ��న్మయ���; అమ�్ =
బ�ణమ��కక; ��ఁ��� - ��ఁ��
� న = ��పమ��కక; �� ఁ���ఁజ�ఱ� - �� ఁ���న = ఉ��్కర త్త; �ెఱ� =
�ెదర��ట�్; ��ంభక�� - ��ంభక�� = �ిలల్�ా; ప����ప�జృంభణంబ� - ప����ప = ప����పమ��కక;
�జృంభణంబ� = �ెల��గ�టను; ��ా��ం� - ��ా��ం� = అ��కట�్;
గరభ్ంబ�గందక�ండనరభ్క������నందంబ�గ�్ప - గరభ్ంబ� = గరభ్మ�న; కందక�ండన = కం���� క�ండగ;
అరభ్క� = ప�ి�డ్ ; ��న = క�; ఆనందంబ�న = ఆనందమ�ను; క�్పం�న = కల�గజ�య�ా.

1-288-మ. | గదఁజ�ఁబట�్ - గదన = గదను; �ేన = �ే���; పట�్ = పట�్ట��; ప��భ్�ంచుచ
ర - ప��భ్�ంచుచు
ర =
��గమ�గ �ర�గ�త�; గ��ఘ�తంబ�లం - గ�� = గద�కక; ఘ�తంబ�లన = �ెబబ్ల�ే; దురభ్యపర్ద� -
దురభ్ = మహ�ెడ్డభయమ�న; పర్దమ = ప�ట�్టంచున�; ఐ = అ�్; వచు్ - వచు్ = వచు్చచున;
శ�ా��న్ఁదుత
�త్మ�ర��ాభం� - శర = బ�ణమ�వల�; అ��న్ = అ��న్; త�త�
త ్మ�ర��ా = త�ర�మ�+త�ర�మ�
ే ి; ర��ంచు� - ర��ంచు = ర��ంచుచునన; ఈ = ఈ; సదయ�ం�ెవవ్ఁ�ొ�
గ / మ�కక్ల�మ�కక్ల�; భం�ం� = �����
- సదయ�ండ� = మం� దయ కల�ాడ� ; ఎవవ్ఁ�ొ� = ఎవ��; యటంచు - అటంచు = అను��నుచు;
మ��ల�ఁజ��్చంచు - మ�� = మనసు; ల�న = ల�పల; చ��్చంచు = త��క్ంచు��నుచ;
�ాబక�ం�ెదు���చూడనదృ�్యఁడ�� - �ాబక�ండ� = ��వ�; ఎదుర� = ఎదుర�గ; ఐ = అ�్; చూడన =
� �ాడ�; అ��్య = ఆ��ను; హ�� - హ�� = హ��; స��వ్�ండ - స��వ్�ండ =
చూడబ� �ా; అదృ�్యఁడ = మ�య��న
సమసత ్మ�నక ఈశవ్ర�డ�/ కృష�
ణ ్డ; ��� ర ్త త్ - �పర = బ�ర్హ్మణ�ల; ఉతత ్మ = ఉతత ్మ��.

� ; �భ =
1-289-వ. | అంతననుక�ల�భగ�హ� దయంబ�ను - అంతన = అంతట; అనుక�ల = అనుక�ల��న
�భపర్ద��; గ�హ = గ�హమ�ల�; ఉదయంబ�ను = కల�గ�టయ�ను; సరవ్గ�ణ�త త్రఫలసూచకంబ�ను�� - సరవ =
సమసత ; గ�ణ = మం�గ�ణమ�లక�; ఉతత ్ = భ�ష్యత
�త్ల; ఫల = ఫలమ�లను; సూచకంబ�నున =
సూ�ంచున�య�ను; ఐన = అ�నట�్; �భలగన్ంబ�నంబ�ండవవం����ధ్రక�ండ - �భ = �భకర���న;
లగన్ంబ�న = లగన్మ�ల; �ాండవ = �ాండ��ా� ప�త�ర్లక; వంశ = వంశమ�ను; ఉ��ధ్రక�ండ =
ఉదధ ్�ంచు�ాడ
� ; అ�న = అ�నట�్; క�మ�ర�ండ� - క�మ�ర�ండ� = ప�త�ర్డ; జ�్మం� - జ�్మం�న =
ప�ట్ ట�; ధర్మనందనుండ - ధర్మనందనుండ = ధర్మ�ా {ధర్మనందనుండ�- యమధర్మ�ా ప�త�ర్డ, ధర్మ�ా};
�ౌమ�్య� - �ౌమ్ = �ౌమ�్యడ; ఆ�� = �దలగ�; భ�సురవరగ్ంబ - భ�సుర = బ�ర్హ్మణ {భ�సుర�ల� - భ����
118 �� తన �ెల�గ� ��గవతమ� – పర్థమ సక్ంధమ– ట�క – ట�ప్పణ�ల

�ేవతల�, బ�ర్హ్మణ�}; వరగ్ంబ� = సమ�హమ�ను; ర�ి్పం - ర�ి్పం = �ి��ిం�; ప�ణ�్యహంబ�స���ం -

ప�ణ�్యహంబ = ప�ణ�్యహమ అను ���ధ మంతర్మ�ల; స���ం� = చ���ం�; జ�తకర్మంబ����ం -
జ�తకర్మంబ = �ిలల్ల ప�ట�్టనప�్ప �ేయ� �ార్యక�మమ; �ే�ం� = �ే�ం�;
క�మ�ర�జన్మమహ�త్సవ�ాలంబ - క�మ�ర� = ప�త�ర్; జన్ = ప�ట�్ట సందరభ్ప; మ� = ��ప్; ఉత్స =
పండ�గ; �ాలంబ�నన = సమయమ�న; భ�సుర�లక� - భ�సుర�ల� = భ���� �ేవతల� / బ�ర్హ్మణ�; క�న = ��;
ౖ వమ���; అ��ామంబ�ల� = క���న�; అ�న = అ�నట�్; �� - �� =
�భ�ా��ామంబ�ల�న - �భవ = ��భ
��వ�లను; భ� - భ� = భ�మ�లను; ��రణ్ - ��రణ్ = బం�ారమ�; హయ���క - హయ = గ�ర�మ�లను; అ��క =
అ��క���న; �ా�మంబ�ల�ను - �ా�మంబ�ల�ను = �ా�మమ�లను; �ావ్దుర��సంపనన్ంబ�ల - �ావ్ద =
చకక్; ర�� = ర���; సంపనన్ంబ�ల = సమృదధ ్మ�ల; అ�న = అ�నట�్; యనన్ంబ���� - అనన్ంబ�ల =
ఆ�రమ�ల�ను; ఇ��న = ఇ�్చ; �ారల� - �ారల� = �ార�; తృప�త్ల� - తృప�త్ల = తృ�ిత �ెం��న �ార�; ఐ = అ�్;
ధర్మప�త�ర్న��టల్ - ధర్మప�త�ర = ధర్మ�ా {ధర్మప�త�ర్ - యమధర్మ�ా ప�త�ర్డ, ధర్మ�ా}; క�న = క�; ఇట�

= ఈ �ధమ�గ; అ��� = ప�����.

1-290-చ. | పర్కట�త�ైవ�గమ�నఁబ�రవసంత - పర్కట� = వ్యకత్��; �ైవ = �ెవ � ;
ౖ మ��ే ���్ ద�ంచబ�
�గమ�నన = �గమ� వలన; ��రవ = ప�ర�వ�; సంత� = వంశమ�; యంత��ంపఁ�ా - అంత��ంపఁ�ా =
అంత��ంచుచుండ�ా; �కలత��ంద�క - �కలత = �ె��
� �
� � వ�ట; ఒంద�క = సంభ�ంచక�ండగ; పర్భ�ష�ణ్ఁ -
పర్భ�ష�ణ్ఁ = కృష�
ణ ్డ {పర్భ�ష�ణ్ - అవత��ంచు �లమ� కల�ాడ�, �ష�ణ్వ}; �ష�
ణ ్ఁడనుగ���ం - �ష�
ణ ్ఁడ =
కృష�
ణ ్డ {�ష�ణ్డ - �ా్య�ించు �లమ� కల�ాడ , �ష�ణ్వ}; అనుగ���ం� = అనుగ���ం�; �ాబక�ఁబర్���ం�ెఁ�ావ� -
�ాబక�న = �ిలల్�ా��; బర్���ం�ె = బర్త�క�నట
� �ా�ా�ెను; �ావ�నన = అందువలన; నృ�ాలక - నృ�ాలక = �ాజ�
{నృ�ాలక�డ� - నర�లను ఏల� �ాడ�, �ా�}; �ాబక�ఁ��ంక - �ాబక�డ� = �ిలల్�ాడ; ఇంక = ఇక; �ాతర్�ాంతక�ఁడగ -
�ాతర్ = శత�ర్వ�లన; అంతక�ఁడ� = అంతమ��ేయ��ాడ�; అగ�న = అగ�ను; �ష�
ణ ్�ాత�ఁడ - �ష�
ణ ్�ాత�డ =
ణ ్�ాత�డ; అనన = అ�; ���ర్ఁబర్�ి��ధ్����క�క్ఁబ��్ - ���ర్ = భ���ద; పర్�ి� = మం���ర�; ��న = ను;
�ష�
ఎక�క్ = �� ందును; ప��్యఁడ = ప��ంప తగ��ాడ�; ఐ = అ�్.

1-291-వ. | అ�న - అ�నన = అ� పల�క�ా; �� - �� = �నన్�ా�ె; భ��ే��తత ్మ�లక - భ��ేవ =
బ�ర్హ్మణ�ల {భ��ేవ�ల� - భ���� �ేవతల� , బ�ర్హ్మణ�}; ఉతత ్మ�ల = ఉతత ్మ�ల; క�న = క�;
నర�ే��తత ్మ���టల్� - నర�ేవ = �ా�లల� {నర�ేవ�ల� - నర�లల� �ేవతల�, �ా�ల�}; ఉతత ్మ�డ = ఉతత ్మ�డ;
ఇట�
ల = ఈ �ధమ��ా; అ��� = ప���ను.

� ; ఆత్మక�ల� = ఆత్మకల�ారల; ��పల�క� -
1-292-�ా. | ఓ - ఓ = ఓ; ప�ణ�్యత్మక�ల - ప�ణ్ = ప�ణ్యవంత��
�� = ���కక; పల�క�ల� = మ�టల�; �ర���ంప�ఁ�� - �ర� = �ర�; ఊ��ంప�ఁ�� = ఆల��ంచం��;
����క్ద = ���ద
ె ను; మ���దధ ్ - మ� = మ��కక; ��దధ ్ = ��ద్దల / ప���వ్క�ల; ��త��ర�త్ల� - ��త =
�నపడ�త�నన; ��ర�త్ల = ���త � కల�ార�; ఐ = అ�్; సదయ�ల�ౖ - సదయ�ల� = మం� దయ కల �ార� ; ఐ =
119 �� తన �ెల�గ� ��గవతమ� – పర్థమ సక్ంధమ– ట�క – ట�ప్పణ�ల

అ�్; మ��న్ర - మ��న్ర = బర్�����; �ాజర�్షల� - �ాజర�్షల = �ా�లల� ఋష�ల�; ఐ = అ�్; �� - ఈ =
ఈ; �ి��న్తఁడ - �ినన = �నన; అతఁడ� = �ాడ�; �ా��ఁబ� ల���ఁగ�� - �ా��న = �ా���; �� ల��న
� = �� ల�్చటక త��
ఉంట�డ�; క�� = క��; ��లల్ప�్పడ - ఎలల్ప�్పడ = ఎప�్పడ�న; మ�ధవ = కృష�� {మ�ధవ - మధు అ��
�ాకష్స సంహ��ం�న�ాడ� / కృష�డ�}; ���ా��ంబ�జభ��త్య�క�త్ఁడగ�చ - �� = �భకర���న; �ాద =

�ాదమ�ల����; అంబ�జ = పద్మమ�లయంద; భ��త = భ��త; య�క�త్ఁడ = క���న�ాడ�; అగ�చున = అవ�త�;
��ంచు�� - ��ంచు�� = బర్త�క��; చూడ�� - చూడ�� = చూడం��.

1-293-వ. | అ�న - అ�నన = అ� ప���న; �� - �� = �నన్�ా��; న��ం��ర - న��ం��ర = నర�లల� ఉతత ్మ��;
భవ��య��త�ర్ండ - భవ��య = ��కక; ��త�ర్ండ = మనుమడ�; మనుప�త�ర్ండ� - మను = మనువ�
�కక; ప�త�ర్ండ = ప�త�ర్డ; అ�న = అ�న; ���వ్క��చందంబ�నబర్ - ఇ��వ్క� = ఇ��వ్క�;
చందంబ�నన = వల�; పర్జల = పర్జలన; ర��ంచు - ర��ంచు = �ా�ాడ�ను; ���ామచందుర్�భం� - ���ామచందుర్ =
���ామచందుర్; భం��న = వల�; బర్హ్మణ�్య - బర్హ్మణ�్య = బ�ర్హ్మణ��త�; సత్యపర్��్ఞండ� - సత్ =
�లబ�ట్ �ట��న; పర్��్ఞండ = పర్�జ్ఞల�కల�ాడ�; అగ�న = అగ�ను; �ేగ��ంటనంట�న - �ేగ = �ేగ; ��ంటనంట�న =
��ంట తర�మ�ా; �ట�్ట�తంబ� - �ట�్ = ���క్; �తంబ� = భయమ� �ెం��న��; ఐ = అ�్; ��నుకక�వ�్చ -
��నుకక� = ��నుకక�; వ�్చ = మర� వ�్చ; క�� తంబ�ఁ�ా�న - క�� తంబ�న = �ావ�రమ�ను; �ా�న =
�ా�ా��న; ��చక�వ��త్�� - �� = �� అను; చక�వ��త = �ా�ా�; ��� = వల�; శరణ�్యండ�న - శరణ�్యండ�న = శరణ
�చు్చ�ాడ�న; �తరణఖ�య�నగ� - �తరణ = ��న �చు్చటల; ఖ�య�న = గ� వంట��ాడ�ను; అగ�న =
అగ�ను; దుష్యంతసూనుం�ై - దుష్యం = దుష్యంత�; సూనుండ� = ప�త�ర్డ; ఐన = అ�నట�్; భరత�ప���� -
� = వల�; �� మ�నవ్యజ� ్ఞ�వరగ్ంబ� - �� మ = చందర; అనవ్ = వంశప�; జ�్ఞ =
భరత� = భరత��; ప���న
బంధువ�ల; వరగ్ంబ�ల = సమ�హమ�ల�; క�న = క�; యజవ్లక�ననరగ్ళ����త్�సత్� - యజవ్ల =
యజ్ ఞమ��ేయ��ా�; క�న = క�; అనరగ్ = అడ�్డల�; ���త ్ � ; �సత ్��ంచు = �సత ్��ంప�య�న
� = ���త ్ జ ;
ధనంజయ�ారత ్�ర�్యలకర - ధనంజయ = అర�జ్నుడ; �ారత ్�ర�్ = �ారత ్��ా్యరజ్ను; కరణ�న = వల�;
ధనురధ ్�ా���సర�డగ�ఁ���� �� - ధనుస = ధనుసు్సన; ధర = ధ��ంచు�ా��ల�; అ���సర�డ� = ���క్ ��ప్ప�ాడ;
అగ�న = అగ�ను; ��� = అ��న {��� - ��లల� కల�ాడ� , అ��న}; �� �కన = వల�; దురధ ్�్షండ
ర - దురధ ్�్షం
ర =
భయ��ట్ �టటక �ాధ్యమ �ా��ాడ�; అగ�న = అగ�ను; సమ�దుర్��ెఱంగ� - సమ�దుర్ = �ాగర��; �ెఱంగ�నన
= వల�; దుసత ్ర�ండగ - దుసత ్ర�ండ = ��ట�టక� �ల��ా��ాడ�; అగ�న = అగ�ను; మృ��ందర్ంబ = �ింహమ�
{మృ��ందర్మ - మృగమ�లల� ��ప్ప� , �ింహమ�}; ���వ�� - ���వ��న = వల�; �క�మ�ా�యగ� - �క�మ�ా� =
ప�ాక�మవంత�డ�; అగ�న = అగ�ను; వసుమ���ల�నకష్య��ం�య�క�త్ం - వసుమ� = భ��ే�; ��ల�న =
వల�; అకష = తర�గ�; ��ం� = ఓర�్; య�క�త్ండ = కల�ాడ�; అగ�న = అగ�ను; ��ను�ల�గ�న - ��ను� =
��ను�; ల�గ�నన = వల�; పర్��పవంత�ండగ - పర్��పవంత�ండ = పర్��పమ�కల�ాడ; అగ�న = అగ�ను;
ణ ్ {�ాసు�ేవ�డ� - వసు�ేవ�� ��డ�క� , కృష�ణ్డ}; వడ�వ�నన = వల�;
�ాసు�ేవ�వడ�వ�న - �ాసు�ేవ� = కృష�
సరవ్భ�త��త�ండగ�ద� ల్దండ�ర్లమ� - సరవ = సమసత ; భ�త = �వ�లక�; ��త�ండ� = ��తవ��ేయ��ాడ�;
120 �� తన �ెల�గ� ��గవతమ� – పర్థమ సక్ంధమ– ట�క – ట�ప్పణ�ల

అగ�న = అగ�ను; త�ల్దండ�ర = త�ల్దండ�ర; మ���క్ = వల�; స��ష�
ణ ్ండగ - స��ష�
ణ ్ండ = సహనమ� కల�ాడ�
/ ఓర�్ప క �ాడ�; అగ�న = అగ�ను; మఱ�య�ను = ఇం�ా.

1-294-�ీ. | సమదర్శనంబ� - సమదర్శనంబ�న = సమసత ్మ�న సమ�నమ��ా చూచుటయందు;
జలజ�తభవ�ఁడనఁబరమపర్సనన - జలజ�తభవ�ఁడ� = బర్హ {జలజ����డ� - (�ట�ల� ప�ట�్టన�) పద్మమ నందు
ప�ట�్టన �ాడ�/ బర్హ }; అనన = అన�ా; పరమ = ���క్; పర్సనన్ = పర్సనన్మ ఉండ�టల�;

భర�గ్ఁడనగ��లల్గ�ణమ�ల�ం���ా�భ�ఁడనన��కధర్మ - భర�గ్ఁడ = �వ�డ�; అనగన = అన�ా; ఎలల = సమసత ;
ణ ్వ; అనన = అన�ా; అ��క = అ��క���న;
గ�ణమ�లన = మం� గ�ణమ�లల�ను; ఇం���ా�భ�ఁడ� = ల��్మప / �ష�
ధర్మమ� = ధర్మ�ాలనల; యయ��యనఁగ - యయ�� = యయ��; అనఁగన = అన�ా; �ైర్యసంప - �ైర్ =
�ైర్యమ అ��; సంపద = సంపద క��� ఉండ�టల� ; బ��ైత్యవలల్భ�ఁడననచు్యతభ��త్బర్�ల్ద - బ� = బ�
ౖ ్ = �ాకష్సుల; వలల్భ�ఁడ = పర్భ�వ; అనన = అన�ా; అచు్య = హ�� ���; భ��త్ = భ��త్ల; పర్�ల్దుఁ
అను; �ెత
= పర్�ల్దు; అనఁగన = అన�ా; �ా�����రత - �ా�త = పర్�ా�ంచ; ఉ��రతన = ��నగ�ణమ�ల�;
రం��ేవ�ండన����తమ��మ - రం��ేవ�ండ� = రం��ేవ�డ�; అనన = అన�ా; ఆ��త = ఆశ��ంపద��న; మ��మన
= ��ప్పదనమ�ల; ��మ���్యనఁ
ర - ��మ���ర = ��మ�లయమ�; అనఁగ = అన�ా;

1-294.1-�ే. | యశమ�����జ్ంచుఁబ�దధ్ల��ద��ంచునశవ్��ంధబ�ల�న��ంచు��త్మస - యశమ�న = ���త ్
� ;
� ; ఆద��ంచున = ఆద��ంచును; అశవ్��ంధబ�ల =
ఆ��జ్ంచు = సం�ా��ంచును; ��దధ్ల = ��ద్ద�ా�
అశవ్��ధయజ్ఞమ�; ఒన��ంచు = �ేయ�ను; ఆత్ = తన; సుత�లన = ప�త�ర్లన; ఘనులఁబ�ట�్టంచ - ఘనులన
= ��ప్ప�ా��; ప�ట�్టంచ = కనును; దం��ంచు - దం��ంచున = ���ంచును; ఖల�లఁబట�్ - ఖల�లన = దుష�
్ టలన;
పట�్ = పట�్ట��; మ�నధనుడ� - మ�న = మ�నమ� అను; ధనుడ� = ధనమ� కల�ాడ�; �మనుమఁడ� - � = �;
మనుమఁడ� = మనుమడ�; మ�న��ందర = �ాజ� {మ�న��ందుర్డ - మ�నవ�లక� పర్భ�వ, �ా�}.

1-295-భ�. హ��ంచుంగ���ర్����ఘంబ�ల�లల - హ��ంచున = �� ��ట�్టన; క� = క��ేత; ��ర్�
� = ��్
ర �ంపబ
� � ;

అఘంబ�ల� = �ాపమ�ల�; ఎలల్ = అ�న్ట�; భ��ంచున - భ��ంచున = �� �ించును; ధరన - ధరన = భ���;
�ామభధుర్ండ�ఁబ�ల� - �ామభధుర్ండ� = �ామచందుర్డ; జ��ంచున - �� ల�న = వల�; చ��ంచున = ��లగ�ను;
స�� - స�� = ఎలల్ప�్ప; ��ద�ా�ార్నువృ�త - ��ద = ��దమ�ను; �ాసత ్ = �ాసత �మ�న
్ ; అనువృ�త ్ = అనుస��ం�;
వ��ంచున - వ��ంచున = ���� �వీ ్క��ంచున; ����ిం� - ����ిం� = పర్�ే్య��; ��ౖక�ంఠ�భ��త్ - ��ౖక�ంఠ� =
�ష�
ణ ్మ���త్ � {��ౖక�ంఠ�డ� - ��ౖక�ంఠమ�ల� ఉండ��ా� / �ష�ణ్మ���}; భ��త్ = భ��త్�.

1-296-వ. | ఇట�ల - ఇట�ల = ఈ �ధమ�గ; ����క్ండ� - ��క �� = ��ల�; ఏండ�ల = సంవత్సరమ�ల; ��ం� - ��ం� =
బర్��; భ�సురక�మ�ర��ర్��తంబ� - భ�సుర = బ�ర్హ్ {భ�సుర�డ� - భ���� �ేవత , �ప��డ�}; క�మ�ర =
ప�త�ర్��ే; ��్
ర �త
� ంబ = ��్ � �ించబ��న�;
ర � అ�న = అ�నట�్; తకష = తకష్క� అను;
సర్ప��ానలంబ�నందనక�మరణంబ - సర్ = �ామ��కక; �ష = �షమ� అను; అనలంబ�నన = అ��న్వల;
121 �� తన �ెల�గ� ��గవతమ� – పర్థమ సక్ంధమ– ట�క – ట�ప్పణ�ల

తన = తన; క�న = క�; మరణంబ� = ��వ� కల�గ�ను; అ� = అ�; ��ఱ�ం�� - ఎఱ�ం�� = �ె��ి��నన్�ా�ె;
సంగవ��జ్త�ండ - సంగ = బంధమ�లను; వ��జ్త�ండ = ������ట్ �ట �ాడ�; అ� = అ�్;
మ�క�ందప��ర�ందభజనంబ���య�చు - మ�క�ంద = హ���కక; పద = �ాదమ�ల� అను; అర�ంద =
పద్మమ�ల�; భజనంబ� = భ��త; �ేయ�చు = �ేయ�చు; �క���ందుర్�వలన��త్మ�జ�్ఞనసంపనున్ - �క =
� ్ ట; వలనన = వలన; ఆత్ = ఆత్ పరమ�త్మల గ���ం� ;
�క�డ� అను; ��� = �గ�లల�; ఇందుర్ = ��ష�
�జ�్ఞ = ��ష్ జ�్ఞనమ� అన ; సంపనున్ండ = సంపద కల�ాడ�; ఐ = అ�్; గం�ాతటంబ�న - గం�ా = గంగ
�కక; తటంబ�నన = ఒడ�్డ; శ��రంబ� - శ��రంబ� = శ��రమ�ను; ���� - ���� = ������ట్ �;
�రగ్తభయ��కంబ� - �రగ్ = ��ల��ంపబ��న; భయ = భయమ�; ��కంబ� = ��కమ� కల��; అ�న =
అ�నట�్; ల�కంబ�ఁబర్���ంచున - ల�కంబ�న = ల�కమ�ను; పర్��ంచున
� = �ేర�ను; అ� = అ�;
జ�తకఫలంబ����ి్ - జ�తక = జ�తకమ� గణన �ేయ�ా వ�్చ ; ఫలంబ� = ఫ�తమ�ను; �ె�్ి = �ె�్ి ;
లబ్ ద�ామ�ల - లబ్ = �� ంద బ��న; �ామ�ల� = �ామమ�ల� కల�ార�; అ� = అ�న; భ�సుర�ల�స�రంత -
భ�సుర�ల� = బ�ర్హ్మణ�; స��� = ���్ళ� ���; అంతన = అంతట.

1-297-క. | తనత�ల్కడ�ప�ల�పల- తన = తన�కక; త�ల = త�ల; కడ�ప� = కడ�ప�; ల�పలన = ల�పల;
మ�నుసూ�న - మ�ను = ఇంతక� మ�ందు; సూ�న = చూ�న; �భ�ఁడ� - �భ�ఁడ� = పర్భ�వ;
�శవ్మ�న��లల్ఁగలండనుచుఁబ����ంప - �శవ్మ� = ల�కమ�నక�; ఎలల్ = ఎల�ల్డ; కలండ� = ఉ��న్డ;
అనుచున = అ�; ప����ంపఁగన = ప��కష్ంచుండ�ట�; జనులనఘ�ఁబ��కష్నన్��ందుర్ఁడ - జనుల� = పర్జల;
అనఘ�న = �ాపమ�ల�� �ా��; ప����త = ప���త
� త � అను; న��ందుర్డ = �ా�; అండ�ర = అందుర�; మ��ం��ర -
మ�� = మ�నులల�; ఇం��ర = ��ష�
� ్ ట�.

1-298-ఆ. | కళల�ేత - కళల = చందర కళల; �ేతన = వలన; �ా�గ�మమ�నఁ బ��ప�ర�ణ్డ�నభం�� ��త
లను��నంబ�ఁ బ� షణంబ���యఁ బ�ర�ణ్ండ��్య - �ా� = చందుర్డ; క�మమ�నన = క�మమ�గ; ప��ప�ర�ణ్డ =
ప�రణ చందుర్డ; అ�న = అ�న; భం��న = �ధమ�గ; ��తల� = �ి��మహ�ల�; అను��నంబ�న = పర్���;
�� షణంబ� = �� షణ; �ేయన = �ేయ�చుండగ; ప�ర�ణ్ండ = ప��ప�ర�ణ్ండ; అ��్యన = ఆ��ను;
ధర్మపటల�ాలక�ండ - ధర్ = ధర్మమ�; పటల = సమ�హమ�నక�; �ాలక�ండ� = ప���ాలక�డ�; బ�లక�ండ� =
బ�ల�డ�.

1-299-వ. | మఱ�య� - మఱ�య� = ఇం�ా; ధర్మనందనుండ - ధర్మనందనుండ = ధర్మ�ా;
బంధుసం�ర�ో షంబ� - బంధు = బంధువ�లను; సం�ర = సంహ��ం�న; �ో షంబ� = �ో షమ�;
�ాయ���ఱక�నశవ్��ధయ�గంబ���యందలఁ - �ాయ� = �� ��ట�్ట��ను; ��ఱక�న = ��సమ�; అశవ్�� =
అశవ్��; య�గంబ� = యజ్ ఞమ; �ేయన = �ేయ వలన�; తలఁ� = �శ్చ�ంచు��;
పర్జలవలనంగరదండంబ�లను�ా��జ్తంబ - పర్జ = పర్జ; వలనన = వలన; కరదండంబ�ల� = �ానుకల�
� �; అ�న = అ�నట�్; �తత ్ంబ��ాల - �తత ్ంబ = ధనమ�;
కప్పమ�ల ర�పమ�ల�; ఉ�ా��జ్తంబ = ఆ��జ్ంపబ�న
122 �� తన �ెల�గ� ��గవతమ� – పర్థమ సక్ంధమ– ట�క – ట�ప్పణ�ల

��లక = ��లక; �తత ్ంబ�నఁ�ం�ంచు��డనచు్యత��ర్��త� - �తత ్ంబ�న = మనసుల�; �ం�ంచు = �����ంచు;
ణ ్��; ��్
ఎడన = సమయమ�న; అచు్య = కృష� ర �
� త�ల = ��్
ర �ంపబ
� �
� �ార�; ఐ = అ�్; �మ�ర�జ్��దుల��ొ� -
�మ = �మ�డ�; అర�జ్ = అర�జ్నుడ; ఆదుల� = �దలగ� �ార�; ���ల = ప�రవ్మ; మర�త�
త ్ండన -
మర�త� త ్డ; అను = అ� ��ర� కల; �ా� - �ా� = �ా�; మఖంబ����ి - మఖంబ� = యజ్ ఞమ; �ే�ి
త ్ండ = మర�త�
= �ే�ి; ప��త్య�ం - ప��త్య�ం = వ������ి; ����ిం�న - ���
� ంి �న = భ��ల� ���న / ���;
సువరణ ్�ా��ర్��కంబ� - సువరణ = బం�ార�; �ాతర = �ాతర్ల; ఆ��కంబ� = �దల�న
ౖ �; ఐన = అ�న;
�తత ్ంబ�త త్ర���ాభ్గంబ� - �తత ్ంబ� = ధనమ�; ఉతత ్ = ఉతత ్రప; ��క = ��క�క; ��గంబ� = ��ప
ౖ � భ���గమ�;
వలనన = నుం��; బలవంత�ల�ౖ - బలవంత�ల� = బలమ� కల�ార�; ఐ = అ�్; �ె�్చన� - �ె�్చన = �సు���
వ�్చ; ఆ = ఆ; �ాజసతత ్మ�ండ - �ాజ = �ా�లల�; సతత ్మ�ండ = ��ష�
� ్ టడ; సమ�యతత ్యజ�్ఞపకరణ�ం� -
సమ�యతత = క�ర�్చ��నబ��; యజ్ = యజ్ ఞమ�నక �ావల�ిన; ఉపకరణ�ండ� = ప��కరమ�ల� కల�ాడ�; ఐ =
ణ ్����వ్నంబ��� - సకల = సమసత ; బంధు = బంధువ�ల��; స��తంబ�గన
అ�్; సకలబంధుస��తంబ�గఁగృష�
= కల�ప����; కృష� ణ ్; ఆ�వ్నంబ = ఆ�వ్నమ; �ే�ి = �ే�ి; ప�ర��� తత ్మ�ను�ేధ్� -
ణ ్ = కృష�
ప�ర��� తత ్మ� = ప�ర��� తత ్మ�; ఉ�ేధ్�ం = ��ఱక�; మ�డ� - మ�డ� = మ�డ�;
జనన్ంబ�ల��ా�ం�ెఁదదనంతరం - జనన్ంబ�ల = యజ్ ఞమ�ల; �ా�ం�ెన = �రవ్��ం�ెన; తత = ఆ;
అనంతరంబ = తర��ాత; కృష�
ణ ్ండ - కృష�
ణ ్ండ = కృష�
ణ ్డ; బంధు�ిర్యంబ���ఱక�ఁగ��నగరంబ�నఁ��� - బంధు =
బంధువ�లక�; �ి్య
ర ంబ = �ీర్ క���ంచుట; ��ఱక�న = ��సమ�; క��నగరంబ�నన = హ�ిత ్��ప�రమ�ల; ���న =
���న; ��లల�ం�� - ��లల� = ��లల�; ఉం�� = ఉం��; దర్మప���ర్దుల�ే��మంతర్ణంబ�వ - ధర్మప�త = ధర్మ�ా
{ధర్మప�త�ర్ - యమ�� ప�త�ర్డ, ధర్మ�ా}; ఆదుల = �దలగ��ార�; �ేన = �ేత; ఆమంతర్ణంబ = అనుమ�;
పడ�ి = �� ం��; య�దవస��త�ండ� - య�దవ = య�దవ�ల��; స��త�ండ� = క���న �ాడ�; అ� = అ�్;
ధనుంజయ�డ��ో డ�ా - ధనుంజయ�డ� = అర�జ్నుడ; ��డ = ��డ�; �ాన = �ా�ా;
�జనగరంబ�నక�ంజ���నంతక�మ�నున - �జ = తన�కక; నగరంబ� = నగరమ�; క�న = క�; చ���న =
� ; అంతక� = అంతకనన; మ�నున = మ�ందు; �దుర�ండ� - �దుర�ండ� = �దుర�డ�; �రథ ్య�తర్ -
���ల్న
�రథ ్య�త = ప�ణ్యసథ్లమ�ల ���ంచుటక�; చ� = ���్; ����్య�మ�ందటఁగర్మ�గవర్
ేర � - ����్య
ేర =
� ్య
��� ేర �; మ�ందటన = ఎదుర�గ; కర్మ� = కర్మ�గమ�న; వర్ = వర్తమ�ల�న; ఆ�� = �దలగ�;
�షయంబ�ల�న - �షయంబ�ల� = �షయమ�లను గ���ం�న�; అ�న = అ�నట�్; పర్శన్ంబ�
���న్ంట�ంజ�� - పర్శన్ంబ� = పర్శన్ల; ���న్ంట� = ���న్ట�; �ే�ి = ���ి;
యత�వలన��త్మ�జ�్ఞనంబ��ె� - అత� = అత�; వలనన = వలన; ఆత్ = ఆత్ పరమ�త్మ ల గ���ం� ;
�జ�్ఞనంబ� = �జ�్ఞనమ�న; �ె��ి = �ె��ి���; కృ��ర�థ్ం�ె - కృ��ర�థ్ండ = ధను్యడ; ఐ = అ�్;
హ�ిత ్��ప�రంబ�నక - హ�ిత ్��ప�రంబ = హ�ిత ్��ప�రమ; క�న = క�; వ�్చ = �ా�ా.

1-300-క. | బంధుండ� - బంధుండ� = బంధువ�; వ�ె్చనటంచున - వ�ె్చ = వ�ె్చన; అటంచును = అనుచు;
�ాం�����భ�ఁడ� - �ాం���� = �ాం�����కక; �భ�ఁడ� = భరత ; �దల��ానందఱు - �దల��ాన =
123 �� తన �ెల�గ� ��గవతమ� – పర్థమ సక్ంధమ– ట�క – ట�ప్పణ�ల

�దలగ��ార�; అందఱున = అందర�; సంబంధమ�ల� - సంబంధమ�ల� = సంబంధమ�ల�; ��ఱ�ి - ��ఱ�ి =
��ర��ర�్చచ; �ీర్� - �్
రీ � = �్
రీ ��; బంధురగ�ఁజ��ిరప�డ� - బంధుర = తగ�; గ�న = �ధమ�గ; �ే�� ి �;
ి � = �ే��
అప�డ� = అప�్పడ; మనన్నలనఘ - మనన్నల = ��రవమ�ల�; అనఘ� = �ాపమ�ల���ా��.

1-301-వ. | అంత - అంత = అంతట; ధర్మనందనుండ - ధర్మనందనుండ = ధర్మ�ా {ధర్మనందనుండ�- యమ��
ప�త�ర్డ, ధర్మ�ా}; �దుర� = �దుర�; �దుర���� - ��న = ��; మజజ్న��జ����స��క్రంబ�ల���� - మజజ్ =

�ాన్నమ; ��జన = ��జనమ�; ఆ�� = �దలగ�; స��క్రంబ�ల = ��రవమ�ల�; �ే�ం� = �ే�ం�;
సుఖ��ీనుం�ై - సుఖ = సుఖమ�గ; ఆ�న
ీ ుండ� = క�ర�్చన �ాడ�; ఐ = అ�్; తన�ారలందఱు - తన�ారల� =
తన�ార�; అందఱున = అందర�ను; �న�టల్�� - �నన = �నుచుండగ; ఇట�
ల = ఈ �ధమ�గ; అ���న =
ప���ను.

1-302-�ీ. | ఏ - ఏ = ఏ; వరత ్నంబ�న�ంత�ాలమ - వరత ్నంబ�న = �ధమ�న; ఇంత�ాలమ� = ఇంత�ాలమ�; �ర�
= �ర�; సంచ��ం��రయ్ - సంచ��ం���� = ��������; అయ్ = ఓయయ్; జగ�ల�న�� - జగ� = ల�కమ�;
ల�నన = అందు; ఏ = ఏ; �రథ ్మ�ల�గంట���కక్డనుంట� - �రథ ్మ�ల = ప�ణ్యసథ్లమ�; కంట��� = చూ����; ఎకక్
= ఎకక్; ఉంట��� = ఉంట���; ���ంప - ���ంపన = ఆల��ం� చూ�ిన; �వంట� - � = �; వంట� = ల�ంట�;
��గవత�ల� = ��గవత�ల� / భగవదభ్క�త్; �రథ ్సంఘంబ� - �రథ = ప�ణ్యసథ్లమ; సంఘంబ�లన =
సమ�హమ�లను; ��కక్��ంత�ర�గ� - ��కక్��ంత�ర = అ��గ�ంత�ర�; క�� = క��; �యందు - � = �;
అందున = ల�న; �ష�
ణ ్ండ - �ష�
ణ ్ండ = �ష�
ణ ్మ��� / భగవంత�డ�; ��ఱయ�కతన - ��ఱయ� = పర్�ా�ంచు;
కతనన = వలన; �ర� - �ర� = �ర�; �రథ ్ంబ�ల - �రథ ్ంబ�ల = ప�ణ్యసథ్లమ�; �కంట� - �క� = �క�;
కంట�న = �ం�; ���క్ = ��ద్ ; �రథ ్ంబ�ల�నన్ - �రథ ్ంబ�ల = ప�ణ్యసథ్లమ�; ఉనన్� = ఉనన్� / ల�వ�;
�ె��ి - �ె��ి = �ెల�సు���; చూడ = చూడ�ా; 1-302.1-�ే. | ��ఱు - ��ఱు = ����; �రథ ్ంబ�లవ��� - �రథ ్ంబ�ల� =
ప�ణ్యసథ్లమ�; అవ� = భ�మ�; ��ౖన = �ద; ��దక��ల - ��దకన = ��త�క�ట; ఏలన = ఎందులక�;
�మ�్మఁబ�డగ - �మ�్మ = �మ�్మలన; �� డగ� = ద��్శంచు��; ���ించు - ���ించు = మ�ట�ల్డ� అ��;
��ల - ��ల = ��ల�; ��ల� - ��ల�న = ��ల�ను; �ారత ్ల�మండ� - �ారత ్ల = �ా�ాత్���షమ�ల; ఏ� = ఏ�;
అండ�ర = �ెప�్పదుర; ల�క�ల� - ల�క�ల� = జనుల�; వసుధల�న - వసుధ = ల�కమ�; ల�నన = ల�; �క� - �క� =
�క�; సరవ్ంబ���ఱ�ఁ��� - సరవ్ంబ� = సమసత ్మ�న; ఎఱ�ఁ���� = �ె��ి��ను; ��థగలదు - ��ధ = �ె��; కలదు =
ఉనన్�.

1-303-మతత . | తం��్స�్చన�
ర - తం��ర = తం��;ర స�్చ = మరణ�ం�న; �ఁదన = �ిదప;
మ���దతం��్�డ్డల�
ర ర � అనన్�ా�; �డ్ డల� = ��డ�క�ల�; ���ల =
�ొ - మ� = మ��కక; ��దతం��ర = తం��్
ప�రవ్మ; ��కక్ండ� - ��కక్ండ� = అ��కమం��; సర్ప��ా��న్బ�ధల�ా�ిఁబ�ట్ - సర్ = �ామ�ల వలన; �ష =
�షమ�వలన; అ��న = అ��న్వల; బ�ధలన = బ�ధల��; �ా�ిఁబట
� ్ టఁ = �ా�ా��ంచ�ా / బ���ంచగ;
మమ�్మ�ల�ల్ండర్నంతమ� ఁబ�ందక�ం - మమ�్మ = మమ�్మలన; ఇల�ల్ండర = ��ర్యలన; అంతమ�న =
124 �� తన �ెల�గ� ��గవతమ� – పర్థమ సక్ంధమ– ట�క – ట�ప్పణ�ల

మరణమ�; �� ందక�ండఁగన = �ెందక�ండగ; ల�లనంబ�న - ల�లనంబ�నన = సమ����ంచుత�; �ర� - �ర� =
�ర�; మ�తం��్భం
ర � - మ� = మ��కక; తం��ర = తం��;ర భం��న = వల�; సమ�దధ ్��ంత�ర - సమ�దధ ్�ం
� త�ర = ��ౖ��
�సు���వ�్చ�; త��వ్ధంబ�దలంత�� - తత = ఆ; �ధంబ�న = �ధమ�ను; తలంత��� = జ్ ఞ�ి �ేసు��ందు�ా.

1-304-క. | ప�ల� - ప�ల� = ప�ల�; తమఱ�కక్లల� - తమ = తమ�కక; ఱ�కక్ = ��కక్ల; ల�న = అందు;
బకష్ంబ�ల�� - పకష్ంబ� = ��కక్ల; �ా� = �ా�; �ిలల్పదువ� - �ిలల = �ిలల్; పదువ�ల = గ�ంప�ను;
మమతన = మమత�� {మమత - ���� అను ��వమ� }; ర��ం�న���య - ర��ం�న = �ా�ాడ�; ���యన = �ధమ�గ;
�రల� = �ర�; ప��కరణంబ���య - ప��కరణంబ� = పకష్ వ��ంచుట; �ేయన = �ేయ�ట వలన;
బర్�����గ� - బర్���� = బర్��� బ�ౖ ప����; క�ే = క��.

1-305-క. | మ��న్� - మ��న్� = ��ం�; ��వ్రకల�ను��న్ - ��వ్ర = ��వ్ర�ాపటన్; ల�న = ల�;
ఉ��న్� = ఉ��న్�; యదువ�లంబ�జ�దర�కర�ణన గ��న్� - యదువ�ల� = య�దవ�ల� {యదువ�ల� - యదు
వంశసుత్ల}; అంబ�జ�దర� = కృష�
ణ ్ {అంబ�జ�దర� - (�ట�ల�ప�ట�్టన)� పద్మమ ఉదరమ�న ఉనన్�ాడ }; కర�ణన =
దయను; క��న్� = �� ందుచు��న్�; ల�క�ల�ే - ల�క�ల = పర్జ; �ేన = వలన; ���న్� - ���న్� = ���న్�;
�ర� - �ర� = �ర�; �ా�� - �ా�� = �ార� ఉనన; �ధ��ట్ ట
� �� - �ధమ� = �ధమ�; ఎట�్ట�
� = ఎల�ంట��ో .

1-306-చ. | అన - అనన = అన�ా; �� - �� = ��; ధర్మ�ా�నక�� - ధర్మ�ా = ధర్మ�ా; క�న = క�; ఆ = ఆ;
�దుర�ండ� - �దుర�ండ� = �దుర�డ�; సమసత ్ల�కవరత్నమ�ఁగ�మంబ�� - సమసత = సమసత ్���; ల�క =
ల�కమ��కక; వరత ్నమ� = నడకను; క�మంబ� = క�మమ�; ��డన = పర్�ారమ�గన; �శదంబ�గఁజ��ి్ -
�శదంబ�గన = �వరమ�గను; �ె�్ి = �ె�్ి ; యదుకష్యంబ����ి్పననతఁడ�గ���క - యదు = య�దవ�ల;
కష్యం = ��శనమ�; �ె�్ి పన = �ె�్ి పన�; అతఁడ� = అతడ�; ఉగ� = భయంకర���న; ��కమ�నన =
దుఃఖమ�వలన; బ��గ్ల�చుం�ె
� ��నంచు���య� - బ��గ్ల�చ
� = బ�ంగపడ�త� / బ�ధపడ�త� ; ఉం�ె�న
� =
ఉండ�ను; అంచున = అను��నుచు; ఏ�య�న = ఏ�క���; �నుమ� - �నుమ� = �నుమ�; అ� = అ�;
�ెప్పఁడ�� - �ెప్పఁడ�� = �ెప�్ప ల�దు; యదు�ర�ల��శమ� - యదు = య�దవ; �ర�ల = �ర�ల�కక;
��శమ�న = ��శనమ�ను; ��రగ్��త త్ - ��రగ్��త త్ = ��నక��� {��రగ్��త త్మ� - ��రగ్వ� సం��నమ�ల�
ఉతత ్మ�డ, ��నక�డ�}.

1-307-ఆ. | ��ల�����్ప�� - ��ల� = మం� �షయమ�; ����్ప�� = �ె�్ి పనట�� ల్; ��లండ�ర - ��ల� = మం���;
అండ�ర = అందుర�; ల�క�ల� = పర్జల; �ేట� - �ేట� = �ెడ్ �షయమ�; �ె��్ప�� - �ె��్ప�� = �ె�్ి పనట�� ల్;
�ెట్టయండ�ర్నంత� - �ెట్ = �ెడ్డ�ాడ; అండ�ర = అందుర�; అంత = ఆ; �ఁదన = ��ౖన; �దుర్ఁ�ైనకతంబ� -
�దుర్ఁడ = �దుర్డ; ఐన = అ�న; కతంబ�నన = �ారణమ��ేత; �ష్ టమరణమతడ���ప్పఁడ� - �ష్ =
్ టల�క; మరణమ� = మరణమ�ను; అతడ� = అతడ�; ��ప్పఁడ�� = �ెప�్పటల�ద.
�ష�
125 �� తన �ెల�గ� ��గవతమ� – పర్థమ సక్ంధమ– ట�క – ట�ప్పణ�ల

1-308-వ. | అ�� - అ�� = అ��; ��టల్� - ఎట�
ల = ఏ�ధమ�గ; అ�న = అ��;
మ�ండవ్యమ�మ���ాపంబ�నం�ొ� - మ�ండవ్ = మ�ండవ�్యడ అను; మ� = ��ప్; మ�� = మ�� �కక;
�ాపంబ�నన = �ాపమ�వలన; ���ల = ప�రవ్మ; యమ�ండ� - యమ�ండ� = యమ�డ�; �దర్��యంద -
�దర = �దుర్ �కక; ��యందు = గరభ్మ నందు; �దుర�ం�ై - �దుర�ండ� = �దుర�డ�; ఐ = అ�్;
జ�్మం�య�న - జ�్మం = ప�ట�్; ఉనన = ఉండగ; నూఱు = వంద; వత్సరంబ�లర్యమ�ం - వత్సరంబ�ల =
సంవత్సరమ�ల; అర్యమ�ండ = సూర�్యడ; య��క�మంబ�నంబ�పకర�్మ - య��క�మంబ�నన = య�����గ;
�ాప = �ాపప�; కర�్మల = కర్మల �ేయ� �ా��� ; దం��ం�ె - దం��ం�ె = దం��ం�ెను; ఇట - ఇట = ఇకక్;
య����ిఠ్ర�ండ - య����ిఠ్ర�ండ = ధర్మ�ా {య����ిఠ్ర�ండ�- ధర్మ�ా� అసల ��ర�}; �ాజ్యంబ�ఁ����� -

�ాజ్యంబ� = �ాజ్యమ�న; ������ = �ేపట�్; ల�క�ాలసం�ా�ల�న - ల�క�ాల = ల�క�ాల�రక�; సం�ా�ల� =
� �ార�; అ�న = అ�నట�్; తమ�్మల�ం��నునుగ�ల��పక�ం�ై - తమ�్మల� = తమ�్మల�న;
సమ�న��న
��నును = ��నును; క�ల = క�లమ�ను; ��పక�ండ� = �లబ�ట్ �ట�ాడ / ��పమ� వంట��ాడ�; ఐన = అ�నట�్;
మనుమ� - మనుమ� = మనుమణ�ణ; మ�దు్ద��య�చుఁబ�ద్ద�ాలం - మ�దు్ = �ా�ాబమ�గ �� షణ; ��య�చున =
�ేయ�చు; ��ద్ = ��ల�; �ాలంబ� = �ాలమ�; మ���ౖభవంబ�న - మ� = ��ప్; ��భ
ౖ వంబ�నన = ��భ
ౖ వమ���;
సు���� - సు� = సుఖమ� కల�ార�; ఐ = అ�్; య�ం�ెనంత - ఉం�ెన = ఉం�ెను; అంత = అప�్పడ.

్ ; �ాల� - �ాల� = భవనమ�ల�; ధన = ధనమ�ల�;
1-309-క. | బ�ల�జన - బ�ల = �ిలల్ల; జన = అంతఃప�ర �ీత �ల
�ల�వన - �ల�వన = ఉ��్యనవనమ�ల; మ�ఖ్ - మ�ఖ్ = �దలగ�; �భవ�నమ��ాల�లసులగ� - �భవ =
ౖ వమ�లందు; �న = మ���� / �న���; మ��ా = పర్జ ; ల�లసుల� = ర�� మ����న �ార� ; అగ� = అ�నట�్;
��భ
మ�నవ�లను�ాలమ� - మ�నవ�లను = మనుష�్యలన; �ాలమ� = �ాలమ�; వం�ంచు - వం�ంచు = �సమ�
�ేయ�ను; దురవ�ాహమ� - దురవ�ాహమ� = త��ంచుటక� కష్ ట��న��/ అంత� �కక్��; సుమ� = మం� బ���్ద
కల �ా��.

1-310-వ. | అ�� - అ�� = ఆ; ��తత ్ంబ��ాఁ�ాలగ - ��తత ్ంబ��ా = �ారణమ�వలన; �ాల = �ాలమ��కక;
గ� = లకష్ణ / నడక; ��ఱ�ం�� - ఎఱ�ం�� = �ె��ి; �దుర�ండ� - �దుర�ండ� = �దుర�డ�; ధృత�ాష�
్ ట�న��టల్�
- ధృత�ాష�
్ ట� = ధృత�ాష�
్ ట�; క� = క�; ఇట�
ల = ఈ �ధమ�గ; అ���న = ప���ను;

1-311-మ. | కన�ా�ారకళతర్�తర్సుతసంఘ�తంబ� - కనక = బం�ారమ�; అ�ార = గృహమ�ల�; కళతర =
��ర్యల; �తర = �త�ర్ల; సుత = సం��నమ�ల; సంఘ�తంబ� లన = సమ�హమ�లను; మ�ందటంగ� -
మ�ందటన = ఎదుర� గ�ం��; క� = చూ�ి; �ార్ణ�చఛ్లనుం - �ార్ = �ార్ణమ�ల�; ఇచఛ్ల = మక�క్వ�;
ఉండ� = ఉండ�; జంత�వ�ల���ాలంబ� - జంత�వ�లను = �వ�లను; ఈ = ఈ; �ాలంబ� = �ాలమ�; దురల్ంఘ్య� -
దురల్ంఘ్య = ��ట�ా���; ఐ = అ�్; య��ార్య�ిథ్�ఁజంప�నట - అ��ార్ = ��ా��ంపరల��; �ిథ్� =
�ధమ�గ; చంప�న = చంప�ను; అట�్ = అట�వంట�; �ర��ాయంబ�ౖన - �ర��ాయంబ� = ఉ�ాయమ�ల����; ఐన =
అ�నట�్; �ాలంబ� - �ాలంబ� = �ాలమ�; వ�ె్చను�ాంతంబ� - వ�ె్చ = వ�ె్చన; ఉ�ాంతంబ�న =
126 �� తన �ెల�గ� ��గవతమ� – పర్థమ సక్ంధమ– ట�క – ట�ప్పణ�ల

స�పమ�నక�; మ�ఱు - మ�ఱు = �ర�గ�; ����� - ��� = ���; ��న = ��; మ��ం�ం�ంప� - మ��న = మనసుల�;
�ం�ంప� = ఆల��ంచుమ�; ���ర్శవ్ - ���ర్శవ్ = �ాజ�;

1-312-�ా. | ప�ట్ టంధుండవ - ప�ట�్ = ప�ట�్టక���; అంధుండవ� = గ����్ డ�ాడవ; ��ద్ద�ాఁడవ - ��ద్ద�ాఁడవ =
వయసుల� ��ద్ద�ాడవ; మ���గంబ�ల� - మ� = ��ప్; ��గంబ�ల� = ��గమ�ల� అంట� అ� ; ల�వ� - ల�వ� =
ల�వ�; �పట�్టలల్ంజ��� �� - � = ��కక; పట�్ = బలమ�; ఎలల్ = అం��; �ె�� = �ాడ�; �� ��న =
� �; జ�ా = మ�స�తనమ�; ��రంబ�న =
అ��� �న��; దుస్సహజ�ా��రంబ - దుస్స = స��ంప కష్ ట�న
బర�వ��ా; ��ౖఁగ��్ - ��ౖన = �ద; క��్ప = ప�ెను; �చుట�్టల�లల్నుబ���ాల�మగఁడ - � = ��కక; చుట�్టల
= బంధువ�ల�; ఎలల్న = అందర�ను; �� ��� = చ��� ���; ఆల� = ��ర్; మగఁడ�న = భ�ాత; ��కంబ�నన -
��కంబ�నన = ��కమ�ల�; మగ�న్ల� - మగ�న్ల = మ����న �ార� ; ఐ = అ�్; కట�్ - కట�్ = అ�్;
��యలపంచనుండఁదగ����రవ్యవం�ాగ�ణ - ��యల = శత�ర్వ�ల�క / ��య�దుల�కక; పంచన = �డల�;
ఉండన = ఉండ�ా; తగ�� = ఉ�తమ�; ��రవ్ = ��రవ�ల�కక; వంశ = వంశమ�నక�; అగ�ణ� = ��ప్ప�ా�.

1-313-క. | ��ట్ ట�
� � - ��ట్ �ట�� = ��ట్ �ట��ర; �చు్ - �చు్ = �ప�్; గృహమ�నఁబట�్ట�� ద��య��ర్య
బ�డడవ�లక�ం ��ట�్ట�� - గృహమ�నన = ఇంట���; పట�్ట�� = పట�్ట����న్; త��య = �ా��; ��ర్య = ��ర్య; �ాడ�
= �ెడ్ ; అడవ�ల = అడవ�ల; క�న = ��; ��ట�్ట�� = ��ంట���
� �
ి �ర�; �ార� మనుపఁగ��ట్ట - �ార� = �ార�; మనుపఁగ
= �� �ిసత ు్ండ; ఎట్ ట = ఏ�ధమ�గ; భ���ంపవల�ను - భ���ంపన = బలవంతమ�గ �ల�ప���న; వల�ను =
వల�ను; �� - ఈ = ఈ; �ార్ణమ�ల = �ార్ణమ�లన.

1-314-క. | �డ్ డలక - �డ్ డ = �ిలల్; క�న = ��; బ���ధ ్��ప్ - బ���ధ్ �ప్
� = మం� ����ల� ��ట్ �టటక ���ంచ�;
గ����్ డ��ఁ�ండంబ - గ����్ = గ����్ డ�ా; ��న = ��; �ిండంబ� = �ిండమ� {�ిండమ� - (�ం�� ప�రవ్కమ�) ��జనమ� /
త��్ దనమ� ��� గ�ండర్మ�గ �ేయ� మ�ద్ }; వం������� ం���ె - వం����� = వం�����; �� ండ� = �సు��� ��ళ్ళం�;

ఇ�ె = ఇ����; ��ౖఁబ�్ �డఁడ - ��ౖన = �ద; ప��్డఁడ = ప��్డడ; అ� = అ�;
�మ�ం�ొ ఱ���ె్ డమ�ల�డంగఁగ�డ�గ����ెదవ��� - �మ�ండ� = �మ�డ�; ఒఱ = మర్మప; ���ె్ డమ�ల� = ఎ�త
�� డ�ప� మ�టల�; ఆడంగన = పల�క� చుండగ; క�డ� = �ం��; క����ద
ె వ� = �ంట���న్వ; అ���ా = �ాజ�;

1-315-క. | క���ద�� - క���ద�� = ప�ట�్టం�ెద� ఏంట�; �డ్ డల�ఁ - �డ్ డల = �ిలల్లన; ఇఁకన = ఇం�ా;
మ���ద�� - మ���ద�� = ��ప్ప� ��ం�ెద�ా ఏంట� ; ��ంట�కంట� - ��ంట� = ప�రవ్మ; కంట�న = కంట�;
మనుమల - మనుమల = మనవల�కక; మ�టల = (మ�దు్) మ�టల� ; ����ద�� - ����ద�� = �ంట��ా
ఏంట�; ��ె్చ - ఇ�ె్చద = ఇ�ె్చదన; రమ్మ���ద� - రమ�్ = రండ�; అ���ద�� = అంట��ా ఏంట�;
��నమ�లక�నవ�సుర�లన - ��నమ�ల = ��నమ�ల� �సు��నుట; క�న = క�; అవ�సుర�ల�న = బ�ర్హ్మణ�ల
{అవ�సుర�ల� - భ���� �ేవతల�, �ప��ల�};
127 �� తన �ెల�గ� ��గవతమ� – పర్థమ సక్ంధమ– ట�క – ట�ప్పణ�ల

� �; �ాదు = �ాదు; అ� = అ�;
1-316-క. | �ేహమ� - �ేహమ� = శ��రమ�; �త్యమ��ాద - �త్యమ = �త్య��న
ల ; ���ి = ��శనమ� �ే�ి; �ిదధ్మ��వరత్నుఁ� - �ిదధ
�హమ�ఁ�ెగఁ���ి - �హమ�న = ��ర్ం�; �ెగన = �ెగ�నట�
= �ిద్ ుదల; మ�� = మ�నుల� వల�; వరత ్నుఁడ = పర్వ�త్ం
� �ాడ�; ఐ = అ�్; ��హమ� - ��హమ� = గృహమ�;
��ల�వడ� - ��ల�వడ� = �డ�చు; నర�ఁడ���్సహమ���ఁజ�ంద - నర�ఁడ� = మ�నవ��; ఉ��్సహమ =
ఉ��్సహమ; ��న = ��; �ెందు = �ెందును; మ���త్సంపదననఘ - మ���త = మ���త్ అన ; సంపద = ��గ్యమ;
అనఘ� = �ాపమ� ల���ా��.

1-317-వ. | అ� - అ� = అ�; �దుర�ండ� - �దుర�ండ� = �దుర�డ�; ధృత�ాష�్ట�నక - ధృత�ాష�్ట� =
్ ట�; క� = క�; �ర��త్మ�రగ్ంబ�ప�ే�ం�ననతం - �ర��త = �ర��త {�ర��త్- �ే� అందు తగ�లమ� ల�క�� వ�ట};
ధృత�ాష�
మ�రగ్ంబ = పద్ ద�; ఉప�ే�ం�న = �ె�యజ��ిన; అతండ� = అతడ�; పర్జ�్ఞచ�ం� - పర్జ� = జ�్ఞనమ��
క�డ���నన; చ�ండ� = దృ�ి్ కల�ాడ�; ఐ = అ�్; సం�ారంబ� - సం�ారంబ� = సం�ార బంధమ�లను; ��గ����
- ��గ���� = ������ట్ �; �హ�ాశంబ�వలననూ�� - �హ = ��ర్ం��� క��� ; �ాశంబ� = �ాశమ�ల; వలనన =
నుం��; ఊ�� = ���వ��; �జ�్ఞనమ�రగ్ంబ�నంగ� - �జ�్ఞ = జ�్ఞన�; మ�రగ్ంబ�న = పద్ ద��; క��� = కల�ి;
� � ; అగ� = అ�న; ��మవనన్గంబ�నక -
దురగ్మంబగ - దురగ్మంబ = ��ట�టక� ��ల కష్ ట�న
� .
��మవనన్గంబ = ��మ�లయమ�; క�న = క�; �రగ్�ం� = బయల��ే�న

1-318-�ా. | అంధుం�ైన - అంధుండ� = గ����్ డ�ాడ; ఐన = అ�నట�్; ప�న - ప�న = భరత ్న; వ��ం� - వ��ం� =
��ర్�ం; ప����ాస��త - ప� = ప��కక; ���ా = �ిథ్� అనుస��ంచు; ఆస��త = ఇష్ టప�రవ �రణ ్యమ��;
��త్దవ్��బం
ర ����ఛ్దన - ��తర = కనున్ల; దవ్� = ��ంట����; బంధ = కట�్టటవల; ఆ��ఛ్దనమ� =
క�ి్పయ�ంచున�; ధ��ం� - ధ��ం� = కట�్ట���; �యమపర్ఖ�్యత� - �యమ = �యమమ� క��� ఉండ�ట ల�;
పర్ఖ�్ = ���త � �� ం��న��; ఐ = అ�్; య�నన - ఉనన = ఉనన్ట�వంట; త��గ్ం��ర�����థుక�ఁత�ర�న - తత =
ఆ; �ాం��ర = �ాం��ర; ��� = �ేశ; ��థు = �ా�; క�ఁత�ర�ను = ప��ర్ క�డ / �ాం���� క�డ; �గ�ీర్ -
�గ�ీర్ = �గమ�ను అనుస��ంచు ఇష్ టమ; �తత ్ంబ�ల - �తత ్ంబ = మనసు; ల�న = ల�;
సం��లల్ంబ���ంట��ఁ��నుదయ��్స��వ్గ�ణ�ర�ఢ - సం��లల్ = క����ా�ా; ప� = భరత ; ��ంటన = ��నుక��; ఏఁ��న
= ����్ళన; ఉదయత = ఉదభ్�ం�; �ా��వ = �ాధు �ీత ;్ గ�ణ = గ�ణమ�ల�; ఆర�ఢ = �ిథ్ పరచు��నన్�; ఐ =
అ�్.

1-319-చ. | ��నుకక� - ��నుకక� = ��నుకక� మర�; �ాక - �ాక = �ాక�ండగ; ��చు్ - ��చు్ = దూసు��� ��ళ�ల ;
రణ�ర�����వ�� - రణ = య�దధ ్మ �ే��; �ర�� = �ధు�; ���వ��న = వల�; �ాజదండనంబ�నక� - �ాజ = �ా�
�ేత; దండనంబ� = ���ంపబడ�ట; క�న = క�; భయంబ� - భయంబ� = భయమ�; ల�క - ల�క = ల�క�ండగ;
వ��ఁబ� ���� - వ��న = ��గమ�గ; �� ���� = ��ళ�్; ��ర��భం��నప�్ప� - ��ర�� = ��ర��; భం��న = వల�;
అప�్పడ = అప�్పడ; ఆ = ఆ; వ�త - వ�త = �ీత ;్ దురంత���న - దురంతమ� = అంత�పట�్టటక కష్ టమ; ఐన =
అ�నట�్; ��మవంతమ� - ��మవంతమ� = ��మ�లయమ�; �� ంత - �� ంతన = దగగ ్�;
128 �� తన �ెల�గ� ��గవతమ� – పర్థమ సక్ంధమ– ట�క – ట�ప్పణ�ల

వ��ంతభ����ంబ���ట���డ�ంచుకయ� - వన = అడ�; అంత = ల�ప�; భ�� = పర్�ేశమ; ��న = నక�;
����ట� = భరత ; ��డన = ��; ఇంచుకయ� = ��ంచమ�క�డ; �� - ��న = భయమ�ను; వ��ంపక - వ��ంపకన =
�ెందక�ండ; ����ఁ�ర్��� - ఏ��న = ����్ళన; �ీర్ = ఇష్ ; ��న = ప�రవ్కమ�.

1-320-వ. | ఇట�ల - ఇట�ల = ఈ �ధమ�గ; �దురస��త�ల�ౖ - �దుర = �దుర����; స��త�ల� = క���న�ార�; ఐ =
్ ట�ల - �ాం���� = �ాం����; ధృత�ాష�
అ�్; �ాం����ధృత�ాష� ్ ట�ల = ధృత�ాష�
్ ట�ల; వనంబ�నక�ంజ�న - వనంబ�న
= అడ�; క�న = ��; చ�న = ��ళల్; మఱు��ఁడ� - మఱు��ఁడ� = తర��ా� ���; ధర్మనందనుండ -
ధర్మనందనుండ = ధర్మ�ా {ధర్మనందనుండ�- యమధర్మ�ా ప�త�ర్డ, ధర్మ�ా}; పర్��తంబ� - పర్��తంబ� =
ఉదయమ� నందు; సం��్యవందనంబ���� - సం��్యవందనంబ = సం��్యవందనమ; �ే�ి = �ే�ి���;
�త్యహ�మంబ��ా�ం - �త్ = పర్ �త్యమ� �ేయ ; హ� మంబ� = హ� మమ�; �ా�ం� = ప���త్�ేసు��;
బ�ర్హ్మణ�తత్మ� - బ�ర్హ్ = బ�ర్హ్మణ�ల�; ఉతత ్మ�ల = ఉతత ్మ�ల; క�న = క�; �� - �� = ఆవ�ల�; ��రణ్ -
��రణ్ = బం�ారమ�; �ల - �ల = నువ�వ్ల; వ�ాత్�� - వసత ్ = వసత �మ�ల
్ ; ఆ�� = �దలగ�; ��నంబ�ల����ి -
��నంబ�ల�న = ��నమ�లను; �ే�ి = �ే�ి; నమసక్��ం - నమసక్��ం = నమసక్��ం; గ�ర�వందనమ���ఱక�ఁ -
గ�ర� = ��ద్దలక �ేయ�; వందనమ� = నమ�ాక్రమ; ��ఱక�న = ��సమ�;
ప�రవ్పర్�ారంబ�నందం��ర్మం��రమ�నక� - ప�రవ = ఇంతక� మ�ందు; పర్�ారంబ�న = వల�; తం��ర = తం��ర
�కక; మం��రమ� = భవనమ�; క�న = క�; చ� = ���్; యందు - అందున = అందుల�; �దుర - �దుర =
�దుర����; స��త�ల�న - స��త�ల� = క���న �ార�; అ�న = అ�నట�్; త�ల్దండ�ర్లం�ా -
త�ల్దండ�ర్ = త�ల్దండ�ర్ల; �ానక = కను��నల�క; మం��ీఠంబ�నఁగ�ర�్చన - మం� = చకక్ట; �ీఠంబ�నన
= ఆసనమ�న; క�ర�్చన = క�ర�్చం� య�నన; సంజయ�న��టల్�� - సంజయ�న = సంజయ�న; క�న = క�;
ఇట�
ల = ఈ �ధమ�గ; అ���న = ప���ను.

1-321-�ీ. | మ�త�ల్దండ�ర్�మం��రమ - మ� = మ��కక; త�ల్దండ�ర్ = త�ల్దండ�ర్; ఈ = ఈ;
మం��రమ�నన = భవనమ�ల�; ల�ర� - ల�ర� = ల�ర�; సంజయ - సంజయ = సంజయ; �ా��ందుఁజ��� - �ార� =
�ార�; ఎందున = ఎకక్���; చ��� = ���్ళ��; ��ఁడ� = ఇ��ళ; మ�ందఱ�ానఁడ� - మ�ందఱన = ఎదుర�గ ఉనన్�;
�ానఁడ� = చూడల�డ�; మ�దుస� - మ�దుస� = మ�స� �ాడ�; మ�తం��ర - మ� = మ��కక; తం��ర = తం��ర;
ప�తర్��కంబ�నఁబ�గ�ల�ఁద� - ప�తర = ప�త�ర్ల వల ; ��కంబ�నన = ��దన��; �� గ�ల�న = దుః�ంచును; త�ల =
త�ల; ��జన్య�� - ��జన్ = మం�తనమ�నక�; ��� = ��ాసమ�; �ార్ణసఖుఁడ - �ార్ = �ార్ణమ��
� ; సఖుఁడ� = ��న్��త�డ; మ��ినతం��ర - మ� = మ��కక; �ినతం��ర = ���న్న;
సమ�న��న
మందబ�దుధ్ల��� - మంద = మంద��ం�న; బ�దుధ్లమ = బ���ధ క���న �ారలమ� ; ఐన = అ�నట�్; మమ�్ -
ౖ ; ��టఁబ� ��� - ఎటన = ఎకక్డక; �� ��� = ���్ళ���;
మమ�్మ = మమ�్మలన; ���� = వద����
మ�వ�వ్��ఱ�ఁ��ంప - మ�వ�వ్ర = మ�గ�గ్ర; ఎఱ�ఁ��ంప� = �ె�యజ�య�మ�; గంగల�ఁదన - గంగ = గం�ాన��; ల�న =
129 �� తన �ెల�గ� ��గవతమ� – పర్థమ సక్ంధమ– ట�క – ట�ప్పణ�ల

ల�; తన = తన�కక; యప�ాధంబ�ఁదడ���నుచు - అప�ాధంబ�న = తప�్పలన; తడ���నుచు =
తలచు��నుచు;

1-321.1-ఆ. | ��ర్య��డఁదం�� - ��ర్ = ��ర్; ��డన = ���ాట�; తం��ర = తం��;ర ప����పమ�నఁబడ�ఁ గపట�ంత
ల�దు - ప����పమ�నన = ��దనల�; పడ�న = పడ�ను; కపటమ� = అబదధ ్మ; ఇంత = ఇంతక�డ; ల�దు = ల�దు;
కర�ణగలదు - కర�ణ = దయ; కలదు = కలదు; �ాండ�భ��భ�ండ� - �ాండ� = �ాండ�; భ��భ�ండ� = �ా�;
పరల�కగత�ఁ�ైన - పరల�కగత�ఁడ� = చ��� �న �ాడ� ; ఐన = అ�నట�్; మమ�్మఁ�నన్�ాండర్మ��ెనత -
మమ�్మ = మమ�్మలన; �ినన్�ాండర = �ిలల్�ాళ్ళ; మ��ె = ��ం� �� �ిం�ెను; అతఁడ� = అతడ�.

1-322-వ. | అ�న - అ�న = అన�ా; సంజయ�ండ� - సంజయ�ండ� = సంజయ�ండ�; దయ���న్హంబ�
న�క��్శత� డగ�చుదనపర్భ�వ���� - దయ� = దయ; ��న్హంబ�ల = ��న్హమ�లక; అ� = ���క్;
క��్శత�ండ = ��గ�ల��ెం��న�ాడ�; అగ�చున = అవ�త�; తన = తన�కక; పర్భ�వ = యజమ��; �� �న =
���్ళ; �ెఱం��ఱుంగక - �ెఱంగ� = �ధమ�; ఎఱుంగక = �ె�యక; ��ంతదడవ�రక�ం�� - ��ంత = ��ంచమ�; తడవ�
= సమయమ�; ఊరకన = ఊరక��; ఉం�� = ఉం��; త��వ్�గదుఃఖంబ�నఁగ�న్ర�దు�����ను - తత = ఆ;
��గ = ఎడబ�ట� వల�; దుఃఖంబ�నన = బ�ధ��; క�న్ర = క�న్ళ్; త������నుచున = త�డ����నుచు;
బ���ధ ్బలంబ�నం�త త్ం - బ���ధ = మ��; బలంబ�నన = బలమ�వలన; �తత ్ంబ = మనసు�; �ై�ా్యయత త్ంబ��� -
�ైర్ = �ైర్యమ��; ఆయతత ్ంబ� = క���న��గ; �ే�ి = �ే�ి; తనభరత ్ృ�ాదంబ� - తన = తన �కక; భరత ్ =
యజమ�� �కక; �ాదంబ�లన = �ాదమ�లను; మనంబ�ల��నున్చ - మనంబ�లన = మనసుల�; ఎనున్చు =
ఎంచు��నుచు; ధర్మ�న��టల్� - ధర్మ� = ధర్మ�ా {ధర్మ - యమ�� ��డ�క�, ధర్మ�ా}; క�న = ��; ఇట�
ల =
ఈ �ధమ�గ; అ���న = ప���ను.

1-323-�ే. | అ�ల - అ�ల = సమసత ్���; �ారత ్ల - �ారత ్ల = �ారత ్ల; మ�నున్ననన్డ�గ�చుండ�నడ�గఁ��� -
మ�నున = ఇంతక� మ�ందు; ననున = ననున; అడ�గ�చుండ�న = అడ�గ�త�ం�ే�ాడ�; అడ�గఁడ� = అడగల�దు; ఈ =
ఈ; ��� = �ా�ర; �తం��ర - � = ��కక; తం��ర = తం��ర; యవ���థ - అవ���థ = �ాజ {అవ���థుడ� -
భ���� పర్భ�వ , �ా�}; మం��రమ�ల�న - మం��రమ� = అంతఃప�రమ�; ల�నన = ల�పల; �దుర��� - �దుర� =

�దుర��; ��న = ��; మంతనంబ� = ఇ�ా్టప�రవ సం��షణమ�ల�; �నన్య�డ�చునుం�ెన - �నన = ���ందట�
���; ఆడ�చున = మ�ట�ల్డ�చున; ఉం�ెను = ఉం�ెను; ��ఁడ� - ��ఁడ� = ఈ ���; ల�ఁడ� = ల�డ�.

1-324-వ. | �దుర�ాం����ధృత�ాష�్ట�ల - �దుర = �దుర�డ�; �ాం��ర = �ాం����; ధృత�ాష�్ట�ల = ధృత�ాష�్ట�ల;
ననున - ననున = ననున; వం�ం� - వం�ం� = �స��ం�; ��ందుఁబ� ��� - ఎందున = ఎకక్డక; �� ��� =
���్ళ���; �ారల�శ్చయంబ�ల�ట�్ట - �ారల = �ా���కక; �శ్చయంబ�ల = �రణ ్యమ�ల; ఎట�్ట� = ఎల�ంట���;
��ఱుంగన� - ఎఱుంగను = ��క� �ె�యదు; అ� = అ�; సంజయ�ండ� - సంజయ�ండ� = సంజయ�డ�;
దుః�ంచు - దుః�ంచు = బ�ధపడ�; సమయంబ�నఁదుంబ�ర� - సమయంబ�నన = సమయమ�ల�; త�ంబ�ర� =
130 �� తన �ెల�గ� ��గవతమ� – పర్థమ సక్ంధమ– ట�క – ట�ప్పణ�ల

త�ంబ�ర��; స��త�ం�ై - స��త�ండ� = క���న�ాడ�; ఐ = అ�్; ��రదుండ� - ��రదుండ� = ��రదుడ�;
వ�్చ - వ�్చన = �ా�ా; ల�� - ల�� = ల��; నమసక్��ం - నమసక్��ం = ����క ; తమ�్మల�ం��నున -
తమ�్మల� = తమ�్మళ�్ళ; ��నును = ��నును; ��రదుంబ��ం� - ��రదున = ��రదు�; ప��ం� =
ప��ం�; ��ం�ేయ�గ��ం��టల్�� - ��ం�ేయ�గ��ండ� = ధర్మ�ా {��ం�ేయ�గ��డ� - క�ం� ��ద్ ��డ�క�, ధర్మ�ా};
ఇట�
ల = ఈ �ధమ�గ; అ���న = ప���ను.

1-325-ఉ. | అకక్ - అకక్ = అ�్; త�ల్దండ�ర్ - త�ల్దండ�ర్ = త�ల్దండ�ర్; గృహంబ�న - గృహంబ�నన =
ఇంట�ల�; ల�ర� - ల�ర� = ల�ర�; మ�త్ - మ�త్ = ��ప్ ఆత్మ కల�ా� ; �ార� - �ార� = �ాళ�్;
��ఁ�ెకక్డ���� - ��ఁడ� = ఈ ���; ఎకక్డ = ఎకక్డక; ఓ��� = ���్ళ���; ��ఱుఁగ��ప�్పడ - ��ఱుఁగన =
��క� �ె�యదు; ఎప�్పడ = ఎలల్ప�్ప; �డ్ డ - �డ్ డ = ప�త�ర్ �కక; ��ర� - ��ర� = ��ప్పదనమ; గ���్ -
గ���్ = గ���ం� / ����క; ��ఁబ� క�క్చునుండ�ఁద� - ��న = ��ను; �� క�క్చు = దుఃఖ పడ�చు; ఉండ�న =
ఉండ�ను; త�ల = త�ల; ��ట� - ఎట� = ఎకక్డక; �������� - ఓ������ = �� ���� �ాపం; �పదంబ��ా���న -
�పత = పర్మ�దమ�ల� అన ; అంబ� = సమ�దర్మ; �ా� = ��ట�ట; ��న = క�; �కక్మ - �కక్మ = �జమ�గ;
కరణ ్��ర�ఁడవ - కరణ ్��ర�ఁడవ = త��ంపజ�య��ాడవ� {కరణ ్��ర�డ - పడవ చు�ాక్� పట� సరంగ�, త��ంప�ేయ��ాడ�};
�వ� - �వ� = �వ�; జగజజ్న�ారదర్శ - జగత = ల�కమ�ల��; జన = పర్జలక; �ార = గమ్యమ(ఒడ�్); దర్శ� =
చూప��ా��.

1-326-వ. | అ�న - అ�నన = అన�ా; �� - �� = ��; సరవ్�్ఞం�ె - సరవ్�్ఞం = సరవ్మ �ె��ిన�ాడ�; ఐన
= అ�నట�్; ��రదుండ� - ��రదుండ� = ��రదుడ�; ధర్మ�న��టల్����శవ్రవశ - ధర్మ� = ధర్మ�ా; క�న
= ��; ఇట�
ల = ఈ �ధమ�గ; అ���న = �ె�్� పన; ఈశవ్ = భగవంత����; వశంబ� = ఆ��నమ� అ�్య ఉండ�న� ;
�శవ్ంబ - �శవ్ంబ = �శవ్మ; ఈశవ్ర�ం - ఈశవ్ర�ం = భగవంత��ే;
భ�తమ�ల��కట�����కట�ఁజ�ర�్చ��డఁబ�ప - భ�తమ�లన = �వ�లను; ఒకట� = ఒక; ��న = �����; ఒకట�న = ఒక
����; �ేర�్చ = �ేర�వ �ేయ�ను; ఎడఁ బ�ప�న = దూరమ� జర�ప�ను; సూ��నన్���ికలంద - సూ� =
సూ����; �నన = �� ���న; ���ికల� = మ�క�క్ల; అందున = అందు; ర�జ్� �ర్తంబ�లగ�చుఁగంఠర�జ్వ�లఁగట్టబ
- ర�జ = ��ర్డ; �� ర ్తంబ�ల = గ�చ్చబ��న; అగ�చున = అవ�త�; కంఠ = ��డలను; ర�జ్వ�ల = ��ళ్ళ�ే;
� ; బ�వరధ ్ంబ�లంబ�ల�ఁగరత్�ా్యకరత్వ్య ��దలకష - బ�వరధ ్ంబ�ల = ఎడల్న; �� ల�న
కట్ టబ�� ఁ = కట్ టబ�నట�
= వల�; కరత ్వ = �ేయత��న��; అకరత ్వ = �ేయతగ��� లల�; ���యక = ���వత���ార��న
� ����; ��ద =
�ె�యజ�య�; లకష = లకష్ణమ� కల��; యగ� - అగ� = అ�నట�్; �ాకత ్ం�ర్యం - �ాకత ్ం� = మ�ట అను
తం�ర; అందున = ల��; వ�ాణ్శ�మలకష్ణంబ�ల - వరణ = వరణ ్మ�ల�క; ఆశ�మ = ఆశ�మమ�ల�కక;
లకష్ణంబ� = లకష్ణమ�; కల = ఉనన్ట�; ��మంబ�ల�ేబదధ ు్ల�ౖ - ��మంబ�ల� = ��మమ�ల�; �ేన = �ేత;
బదుధ్ల = కట్ టబ�న�ా
� ర; ఐన = అ�నట�్; ల�క�ాలస��తంబ�ల�ౖ - ల�క = ల�క�లను; �ాల = �ా�ంచు�ా����;
స��తంబ�ల� = క���న�; ఐ = అ�్; ల�కం�శవ్�ా�ేశంబ - ల�కంబ� = ల�కమ�ల�; ఈశవ్ = భగవంత��;
131 �� తన �ెల�గ� ��గవతమ� – పర్థమ సక్ంధమ– ట�క – ట�ప్పణ�ల

ఆ�ేశంబ� = ఆజ్ ఞన; వ��ంచు������ాధనంబ�లగ�నకష్కందు�ాదుల��
ట - వ��ంచున = �ర�ావ��ంచును; ����� =
ఆటక�; �ాధనంబ�ల� = ప���వచు్ వసుత్వ�ల; అగ�న = అ�న; అక = �ా�కల�; కందుక = బం�; ఆదుల� =
�దలగ� �ా�; క�న = ��; ఎట� ౖ ే; సం�గ - సం�గ = కల�కల�; ��గంబ�లట�
ల = ఏ �ధమ�గ��� ల -
��గంబ�ల = ఎడబ�ట� లగ���; అట�
ల = ఆ �ధమ�గ; �����ంచు�శవ్ర� - ����ం� చు = ����ం� �ే; ఈశవ్ర� =
భగవంత��; ������ాధనంబ�ల�ౖన - ����� = ఆటక�; �ాధనంబ�ల� = ప���వచు్ వసుత్వ�ల; ఐన = అ�న;
జంత�వ�లక� - జంత�వ�ల� = �వ�ల� {జంత�వ�ల� - ప�ట�్టక కల}; క�న = క�; సం�గ��గంబ�లగ�చుండ� -
సం�గ = కల�క; ��గంబ�ల� = ఎడబ�ట�ల�; అగ�చుండ� = అవ����; సమసత ్జనంబ�న - సమసత =
సమసత ్���; జనంబ�ను = జనమ�ను; �వర�పంబ�న - �వ = �వ��; ర�పంబ�నన = ర�పమ�ల�; ధుర్వంబ�న
- ధుర్వంబ�న = �ిథ్ర�న
� �గన
� ; �ేహర�పంబ�ననధుర్వంబ��� - �ేహ = �ేహమ�; ర�పంబ�నన = ర�పమ�ల�;
అధుర్వంబ�న = అ�ిథ్ర�న
� �గన
� ; ఐ = అ�్; య�ండ� - ఉండ�న = ఉండ�ను; మఱ�య���కక - మఱ�య�న =
ఇంకనూ; ఒకక = ఒక; పకష్ంబ - పకష్ంబ� = �ధమ�గ; ధుర్వంబ�నధుర్వంబ�నుం� - ధుర్వంబ� =
�ిథ్రమ�న; అధుర్వంబ�ను = అ�ిథ్రమ�న; �ాక = �ాక�ండగను; య�ండ� - ఉండ�న = ఉండ�ను;
�దధ ్బర్హ్మసవ్ర�పంబ�నన�రవ్చ� - �దధ ్బర్ = �దధ ్బర్; సవ్ర�పంబ�న = సవ్ర�పమ�ల;
అ�రవ్చ�యంబ�గ = �వ��ంప�ల��ా���గ; ��ండ���ౖ - ��ండ�ను = ��ండూక�డను; ఐ = అ�్; య�ండ� -
ఉండ�న = ఉండ�ను; అజగరంబ��ేత��ంగంబ��న - అజగరంబ� = ��ండ�ల�వ; �ేతన = �ేత; ��ంగంబ��న =
�ంగబ��న; ప�ర�ష�ండను్య - ప�ర�ష�ండ� = మ�నవ�డ�; అను్యల = ఇం��క���;
ర��ంపల���ెఱంగ�నఁబంచభ�తమయంబ�ౖ - ర��ంపల�� = �ా�ాడల��; �ెఱంగ�నన = �ధమ�గ; పంచ = ఐదు;
భ�త = భ�తమ�ల��; మయంబ� = క���న��; ఐ = అ�్; �ాలకర్మగ�ణ���నంబ�ౖ - �ాల = �ాలమ�నక�ను; కర్
= కర్మలక�న; గ�ణ = గ�ణమ�లక�ను; ఆ��నంబ� = వశమ�ల� ఉండ�న��; ఐన = అ�న; �ేహంబ� - �ేహంబ� =
శ��రమ�; పర�ల - పర�లన = ఇతర�ల; ర��ంప - ర��ంపన = ర��ంచుటక�; సమరథ ్ంబ��ాద - సమరథ ్ంబ = శ��త
కల��; �ాదు = �ాదు; కరంబ�ల�గల - కరంబ�ల� = �ేత�ల�; కల = క���న; జంత�వ�లక�ఁగరంబ�ల�ల�� -
జంత�వ�ల� = �వ�ల�; క�న = క�; కరంబ�ల� = �ేత�ల�; ల�� = ల�నట�్;
చత�ష్పదంబ�ల��రంబ�లగ�ఁజరణంబ�ల�గ - చత�ష్పదంబ�ల = ��ల�గ� �ాళ�్ ఉనన్; ఆ�రంబ�ల� =
ఆ�రమ�ల�; అగ�న = అగ�ను; చరణంబ�ల� = �ాళ�్; కల = క���న; �ార్ణ�లక�ంజరణంబ�ల�ల� - �ార్ణ�ల =
�వ�ల�; క�న = క�; చరణంబ�ల� = �ాళ�్; ల�� = ల�నట�్; తృణ�దుల� - తృణ = గ��్ ; ఆదుల� = �దలగ�న�;
భకష్ణ�యంబ�లగ�న� - భకష్ణ�యంబ� = �నద��న�; అగ�న = అగ�ను; అ��క = ��ద్ ; జన్మంబ�గ - జన్మంబ
= ప�ట�్ట; కల = క���న; �ా్యఘ��దులక�నల్పజన్మంబ�ల - �ా్యఘ = ప�ల�ల�; ఆదుల = �దలగ�; క�న =
�ా���; అల్ = �నన; జన్మంబ�ల = ప�ట�్టకల; కల = క���న; మృ�ాదుల� - మృగ = ల���; ఆదుల� =
�దలగ�న�; ��జ్యంబ�లగ - ��జ్యంబ�ల = �నద��న�; అగ�న = అగ�ను; సకల�ే���ేహంబ�లందు - సకల =
సమసత ; �ే�� = �వ�ల �కక {�ే�� - శ��రమ� క���న�� / �� }; �ేహంబ�ల� = శ��రమ�ల�; అందున = ల�;

�వ�ండ�గల�గ�టంజ��ి - �వ�ండ� = �వ�డ�; కల�గ�టన = కల�గ�ట; �ే�ి = వలన; �వ���� - �వ�� = ��; ��న =
��; �వ�ండ - �వ�ండ = ���; ��క - ��క = ��ంచుటక� ఆ��రమ�; యగ� - అగ�న = అగ�ను;
132 �� తన �ెల�గ� ��గవతమ� – పర్థమ సక్ంధమ– ట�క – ట�ప్పణ�ల

అహసత ్సహ�ాత్��ర�పంబ� - అహసత = హసత ్మ�ల ల���; సహసత = హసత ్మ�ల ఉనన్; ఆ�� = �దలగ�;
ర�పంబ� = ర�పమ�ల� కల�; ఐన = అ�నట�్; �శవ్మంతయ��శవ్ర�ండ��ాఁ�ె�య� - �శవ్మ = �శవ్మ;
అంతయ� = సమసత ్మ�న; ఈశవ్ర�ండ��ా = ఈశవ్ర�డ అ�; �ె�య�మ� = �ె��ి��నుమ�; అత��� - అత� =
అత�; ��న = ��; ��ఱు - ��ఱు = అన్య��న
� � ఏ�య�ను; ల�దు - ల�దు = ల�దు; �జమ�య����షంబ�న - �జ =
తన; మ�య� = మ�య �కక; ���షంబ�న = ��ష్ ట వలన; మ�య����� - మ�య�� = మ�యకల�ాడ�; ఐ =
అ�్; జ����దర��త�ం�ైన - జ�� = జ�� / ప�ట�్టక� వ�్చ; ��ద = ��దమ�ల�; ర��త�ండ� = ల���ాడ�; ఐన =
అ�న; ��శవ్ర�ండ - ఈశవ్ర�ండ = భగవంత�డ�; బహ�పర్�ారంబ� - బహ� = అ��క; పర్�ారంబ�ల =
�ధమ�ల��ా; ������గ్యర�పంబ�లనంతరంగబ��రంగంబ� - ���� = అనుభ�ంచున��; ��గ్ =
అనుభ�ంపబడ�న� అనబ�ే; ర�పంబ�లన = ర�పమ�ల��; అంతరంగ = ల�పటలను; బ��రంగంబ�లన =
బయటల యందును; ���ించు�ాన - ���ంి చున = పర్�ా�ంచున; �ాన = �ావ�న; య��థుల���నుల�నగ� -
అ��థుల� = ��క�క్ల���ార; ��నుల�న = ��నుల�ను; అగ� = అ�న; ��దుత�ల్దండ�ర్ - ��దు = ���కక;
త�ల్దండ�ర్ = త�ల్దండ�ర్; ననుంబ��ి - ననున = ననున; �ా�ి = వద�; ��మ��్యద� - ఏ� = ఏ�;
అ��్యద� = అవ�����; ��
ట ల � - ఎట�
ల = ఏ �ధమ�గ; వ��త్ంత�� - వ��త్ంత�� = ఉం�ెద��; య� - అ� = అ�;
వగవంబ�ల�దు - వగవన = దుఃఖ పడ�టక�; ప�ల�దు = అవసరమ�ల�దు; అజ�్ఞనమ�లంబగ - అజ�్ఞ =
� ట�్ట�; అగ� = అ�న; ��న్హంబ�న��ౖ - ��న్హంబ�న =
అజ�్ఞనమ�నక; మ�లంబ� = మ�ల��న
��న్హ��వమ�వల; ఐన = అ�నను; మ���ా్యక�లతవ్ం - మనస = మనసు �కక; �ా్యక�లతవ్ం =
��ాక�పడ�టను; ప��హ��ంప�మ� - ప��హ��ంప�మ� = ��ల��ంచుమ�; అ� = అ�; మఱ�య��టల్�� -
మఱ�య�న = మ��్; ఇట�
ల = ఈ�ధమ�గ; అ���న = �ె�్� పన.

1-327-ఆ. | అట�్ - అట�్ = అట�వంట�; �ాలర�ప�ఁడ�ల�త�్మఁడగ - �ాల = �ాలమ�; ర�ప�ఁడ� = ర�పమ�గ
కల�ాడ�; అ�ల = � �;
సమసత ్��న ఆత�్మఁడ = ���� ఐన �ాడ� ; అగ� = అ�న;
�ష�
ణ ్ఁడసుర��శమ�నక�నవత��ం - �ష�
ణ ్ఁడ = భగవంత�డ�; అసుర = �ాకష; ��శమ�న = ��శనమ�; క�న =
��రక�; అవత��ం� = అవత��ం�; �ేవకృత్య��లల్ఁ��� - �ేవ = �ేవతల; కృత్యమ = ప�; ఎలల్ = సమసత ్మ; ���్ =
ప���త్�ే�; ���క్ - ���క్ = ����న; ప���దుర�సూచుచుండ��ప�్పడ�� - ప� = ప�; ��న = ��సమ�;
ఎదుర�సూచుచు = ఎదుర�చూచుచు; ఉండ�న = ఉండ�ను; ఇప�్పడ = ఇప�్పడ; అ��ప = ��ప్ప�ా�;

1-328-మతత . | ఎంత - ఎంత = ఎంత; �ాలమ�గృష�ణ్ఁ��శవ్ర�ఁ��దధ్���ర్ఁజ� - �ాలమ�న = �ాలమ�; కృష�ణ్ఁడ =
ర = భ�� �ద; చ��ంచు = �హ��ంచు��; �రంత -
భగవంత�డ�; ఈశవ్ర�ఁడ = భగవంత�డ�; ఈ = ఈ; ధ���్
�ర� = �ర�ను; అంత = అంత; �ాలమ�నుండ�ఁడందఱుఁనవవ్లంబ�ల�ద - �ాలమ�న = �ాలమ� వరక�;
ఉండ�ఁడ� = ఉండం��; అందఱున = అందర�ను; అవవ్ల = ఆ��ౖన; ప�ల�దు = అవసరమ� ల�దు; ���ర్ం -
���ర్ం = �కక్ట��� భర్మన; మ�నుమ� - మ�నుమ� = వదుల�మ�; �ాలమ�ంగడవంగ��వవ్ర���ప� -
�ాలమ�న = �ాలమ�ను; కడవంగన = ��ట�టక�; ఎవవ్ర� = ఎవర�క���; ఓపర� = సమర�థ్ల �ాల�ర�; ఈ = ఈ;
133 �� తన �ెల�గ� ��గవతమ� – పర్థమ సక్ంధమ– ట�క – ట�ప్పణ�ల

�ంత - �ంత = వగప�; ��ల - ఏల = ఎందులక�; న��ందర్సతత - న��ందర = �ా�లల�; సతత ్ = ఉతత ్మ�� -
ధర్మ�ా; �ె��్పద - �ె�్� పద = �ెబ���ను; �నుమంతయ�న - �నుమ� = �నుమ�; అంతయ�న =
సమసత ్మ�న.

1-329-వ. | ధృత�ాష�్ట�ండ - ధృత�ాష�్ట�ండ = ధృత�ాష�్ట�ండ; �ాం�����దురస��త�ం�ై - �ాం���� =
�ాం������ను; �దుర = �దుర����ను; స��త�ండ� = క���న�ాడ�; ఐ = అ�్;
��మవత్పరవ్తద��ణ��గంబ�న�� - ��మవత్పరవ = ��మ�లయమ�లక�; ద��ణ = ద��ణ; ��గంబ�న =
���ాభ్గమ�; ఒకక = ఒక; మ��వనంబ�నక�ంజ� - మ�� = మ�� �కక; వనంబ� = ఆశ�మమ�; క�న = క�;
చ� = ���్; ���ల - ���ల = ప�రవ్మ; సపత ్ర�్షల - సపత ్ర�్ష = సపత ్ర�్ష; క�న = క�;
సం��షంబ���య���ఱక����ాశగంగ - సం��షంబ�న = ఆనందమ�ను; �ేయ� = కల�గ జ�య�ట; ��ఱక�న =
��సమ�; ఆ�ాశగంగ = ఆ�ాశగంగ; ��డ� - ఏడ� = ఏడ� (7); పర్�ాహంబ�ల - పర్�ాహంబ�ల = �ాయల�; అ�
= అ�్; �ాఱ�న - �ాఱ�న = పర్వ��ం�; ప�ణ్య�రథ్ంబ�నంగృత�ాన్నుం - ప�ణ్ = ప�ణ్యమ�న ఒసగ�;
ి ; �ాన్నుండ = �ాన్నమ కల�ాడ�; ఐ = అ�్; య����� - య����� =
�రథ ్ంబ�న = ��వ�ల�; కృత = �ే�న
పద్ ద పర్�ారమ; హ� మంబ� న��ం� - హ� మంబ� = హ� మమ�; ఒన��ం� = ప���త్�ే�; జలభకష్ణంబ��ా� -
జలభకష్ణం = �ట�� ఆ�రమ�గ �సు��నుట; �ా�ం� = �ే�ి; సకలధర్మంబ� - సకల = సమసత ; ధర్మంబ�ల =
కర్మల; �స��జ్ం - �స��జ్ం = ������ట్ �; �ఘన్ంబ�లంజ�ంద - �ఘన్ంబ�ల = (�యమలక�) భంగమ�ల� ;
�ెందక = కల�గక�ండ; ��ా�ర�ండ� - ��ా�ర�ండ� = ఆ�రమ� �సు��న� �ాడ� ; అ� = అ�్;
య�ప�ాం��త�్మండ - ఉప�ాం� = పర్�ాం �� ం��న; ఆత�్మండ = ఆత్మకల�ాడ; అ� = అ�్;
ప���ర్రథ్�����షణంబ� - ప�తర = ప�త�ర్ల; అరథ = ధనమ�; ��ర = ��ర్యల వలన; ఈషణంబ�ల�న = ఈషణమ�లను
(��వ��షమ�ల�); వ��జ్ం - వ��జ్ం = ������ట్ �; �న్య�ాత్సనుం� - �న్యస = చకక్�ా���ి; ఆసనుండ� =
ఆసనమ�ల� ఉనన్�ాడ; ఐ = అ�్; �ార్ణంబ� �య�ం� - �ార్ణంబ�ల = �ార్ణమ�లన; �య�ం� =
సంయమనమ��ే�ి / �ార్ణ�య�మమ�ల� �ే� ; మనస్స��తంబ�ల�ౖ - మనస్స��తంబ = మనసు్స� �ాట��;
ఐన = అ�నట�్; చ��ా��ం��్య
ర ంబ�ల��ఱ�ంట� - చ�ః = కనున్ల; ఆ�� = �దలగ�; ఇం��్య
ర ంబ�ల =
ఇం��్యమ�లన
ర ; ఆఱ�ంట�� = ఆ��ంట�� {ఇం��్యమ�ల
ర 6 - మనసు్, పం�ేం��్యమ�ల
ర };

�షయంబ�లంబర్వ�త్ంప
� �క�వ��త - �షయంబ�లన = �షయమ�ల ��నుక {�షయమ�ల� - ఇం��్య
ర �రథ్మ� };

పర్వ�త్ంప
� = నడవ�యక (�తత ్వృ�త �����ం�); �వ��త్ం = మర�్; హ����వ��ర�పంబగ� - హ����వన =
భగవంత�� ��్య�ంచుట అ� ; ర�పంబ� = సవ్��వమ; అగ� = క���న; ��రణ��గంబ��ే - ��రణ� =
�తత ్మ�నంద ధ��ంచు; �గంబ� = ��ా��్యసమ; �ేన = �ేత; రజస్సత త్�త�ర�పంబ�ల - రజస =
రజ�గ�ణ; స్సత త = సతత ్�గ�; త� = త�గ�ణ; ర�పంబ�ల� = సవ్��వమ�ల; అగ� = క���న; మలంబ�ల -
మలంబ�లన = మలమ�లను; మ�ఁట�� - మ�ఁట�� = మ���ంట��; హ��ం� - హ��ం� = ��శనమ��ే�ి;
మనంబ�నహం�ా�ాస్పదంబ�ౖ - మనంబ�న = మనసును; అహం�ార = అహం�ారమ�నందు; ఆస్పదంబ =
��ాసమ� ఏర్పర�చు��నన్; ఐన = అ�నట�్; సూ
థ ్ల�ేహంబ�వలనంబ�� - సూ
థ ్ = సూ
థ ్; �ేహంబ� = �ేహమ�;
134 �� తన �ెల�గ� ��గవతమ� – పర్థమ సక్ంధమ– ట�క – ట�ప్పణ�ల

వలనన = వలన; �ా�ి = దూరమ��ే�ి; బ���ధ ్యందు����కరణంబ���� యట�్ - బ���ధ = బ���ధ; అందున = ల�;
ఏ��కరణంబ� = ఐక్యమ; �ే�ి = �ే�ి; అట�్ = అట�వంట�; �జ�్ఞ��త్మ - �జ�్ఞ = �జ�్ఞనర�; ఆత్మన = ఆత్మన;
దృ�ా్యంశంబ�వల - దృశ్ = కంట���; అంశంబ� = క��ించున�� (జగత�
త ); వలనన = నుం��; ����ం� -
����ం� = �డ���ి; ��త్�్ఞ�యందుఁబ
ర �ం�� - ��త ్�్
ర = ఆత్; అందున = ల�; �� ం��ం� = చకక్�ా క�� ;
దృష్ టంబ�ౖ - దృష్ టంబ = చూడబ��న��; ఐన = అ�నట�్; ��శవ్ర��వల - ఈశవ్ర� = భగవంత��; వలనన =
వలన; ��త్�్ఞ�ంబ�
ర - �త� ్�్ఞ
ర = ఆత్మన; �ా�ి = దూరమ��ే�ి; మ��ాశంబ���డ - మ��ాశంబ� = ��ౖన
అంతట ఉనన్ ఆ�ాశమ ; ��డన = ��; ఘట��ాశమ�ంగల�ప����వ������రభ�తంబ�ౖన - ఘట��ాశమ�న =
క�ండల�� ఆ�ాశమ�ను; కల�ప� = కల�ప�; ���వ��న = �ధమ�గ; ఆ��రభ�తంబ� = ఆ��రభ�తమ� /
�ారణ�ంశమ�; ఐన = అ�నట�్; బర్హ్మమందుఁగ� - బర్హ్మ = బర్హ్మ; అందున = ల�; క��ి = క��ి; ల�ప�
- ల�ప� = ల�పలఉం�ే; గ�ణ��భంబ�ను - గ�ణ = గ�ణమ�ల�కక; ��భంబ�ను = ఘర్షణమ�న; ��ల�ప� -
��ల�ప� = ��ల�పల ఉం�ే; �ం��్
ర - ఇం��్
ర = ఇం��్యమ�
ర ; ���పంబ�ను - ���పంబ�ను =
��ంచల్యమ�న; ల�క - ల�క = ల�క�ండగ; �ర�్మ� - �ర�్మ� = �ర�్మ�ంపబ��; మ�య�గ�ణ�ాసనుండగ�చు
- మ�య� = మ�యయ�; గ�ణ = గ�ణమ�ల �కక్య; �ాసనుండ� = సం�ాక్రమ కల�ాడ�; అగ�చున =
అవ�త�; �ర�దధ ్ంబ�లగ - �ర�దధ ్ంబ�ల = �����ంపబ��న�; అగ� = అ�న; మనశ్చ��ా��ం��ర్యంబ�ల�గ� -
మనస = మనసు; చ�ః = కనున్ల; ఆ�� = �దలగ�; ఇం��్య
ర ంబ�ల = ఇం��్యమ�ల
ర ; క��� = క���;
య�ల��రంబ�లను - అ�ల = సమసత ్���; ఆ�రంబ�లను = ఆ�రమ�లను; వ��జ్ం - వ��జ్ం = ������ట్ �;
��ఱడ�చందంబ�న - ��ఱడ� = ��య్; చందంబ�న = వల�.

1-330-మ. | ఉటజ�ంతసథ ్�ల������ - ఉటజ = పరణ ్�ా; అంతః = ల�ప�; సథ ్ = సథ ్లమ�; ������న = గట�్ట�;
�యత�ఁ�ై - �యత�ఁడ� = �యమమ�కల�ాడ�; ఐ = అ�్; య���న్ఁడ - ఉ��న్ఁడ = ఉ��న్డ;
�������ా�ట��ౖ��నవ��ఁడ� - ��డ� = ఈ ���; ఆ���ాన = �దల����; ఇట��న
ౖ = ఇంకనుం�; ఏనవ��ఁడ� = ఐదవ
��నమ�న; ��న - ��న = శ��రమ�; �డ�వఁ�ా - �డ�వఁ�ా = ������ట్ట; �జ�్య�� - �త్ = �త్యమ �ేయ�
హ� మమ�నంద�; అ��న = అ��న; ��ా��న - �గ = �గమ� వల�; అ��న = అ��న; తట��ేహంబ� - తత = ఆ;
పట� = బ�ష్ ట��; �ేహంబ�న = �ేహమ�ను; ద��ంపఁ�� - ద��ంపన = �ా�్చ��య; చూ� = చూ�ిన�ై;
�యమపర్ఖ�్ - �యమ = �యమ �ాలనల�; పర్ఖ�్ = ��ర��� ం��న; �ాం���� - �ాం���� = �ాం����;
�ట్ టట�్ట����ల - ఇట్ టట� = ఎట�; ఓన = �� వ�టక�; ఓలల్ = ఒప�్ప��న; �ార్ణవలల్భ����న��న్ంబ -
�ార్ణవలల్ = �ార్ణమ�లక పర్భ�వ�/ భరత ; ��న = ��; అ��న్ = అ��న్ల; పడ�న = పడ�ను; భ�వ�ా = భ����
భ�ాత.

1-331-క. | అంతట - అంతట = అప�్పడ; �ారలమరణమ� - �ారల = �ా���కక; మరణమ�న = మరణమ�ల�;
�ంత - �ంత = ��తర్మ; యగ�చుఁ�డఁబ��న - అగ�చున = అవ�త�; చూడఁబ��న = చూ�ిన; �దుర�ఁడ� -
�దుర�ఁడ� = �దుర�డ�; �ం��సం��ప�దవఁ�ర్త�ావ్ంత�ం� - �ం�� = దుఃఖమ� వలన; సం��పమ� = బ�ధ;
135 �� తన �ెల�గ� ��గవతమ� – పర్థమ సక్ంధమ– ట�క – ట�ప్పణ�ల

ఒదవన = కల�గ�ా; �ీర్ = ౖ ;
వదుల�న �ావ్ంత�ండ = �ావ్ంతమ కల�ాడ�; ఐ = అ�్;
�రథ ్మ�లక�ఁజ���డ�న��� - �రథ ్మ�ల = ప�ణ్య��తర్మ�; క�న = క�; చ���డ�న = ��ళ�్ళన; అ���ా =
��ప్ప�ా�.

1-332-వ. | అ� - అ� = అ�; �దు�ాదుల - �దుర = �దర�డ�; ఆదుల = �దలగ��ా��; వృ��త్ంతంబంతయ -
వృ��త్ంతంబ� = సమ���రమ�; అంతయ�న = సమసత ్మ�న; ధర్మనందను���ఱ���ం - ధర్మనందను =
ధర్మ�ా�; ��న = క�; ఎఱ��ం� � = �ె�యజ��ి; త�ంబ�ర - త�ంబ�ర = త�ంబ�ర����; స��త�ండ�న -
స��త�ండ� = క���న�ాడ�; అ�న = అ�న; ��రదుండ� - ��రదుండ� = ��రదుడ�; సవ్రగ్ంబ�న - సవ్రగ్ంబ
= సవ్రగ్మ; క�న = క�; �రగ్�ం�న��ను - �రగ్�ం� = ��డ�న; ��నుక = తర��ాత; ధర్మ�ండ - ధర్మ�ండ
= ధర్మ�ా {ధర్మ�డ�- యమధర్మ�ా� ప�త�ర్ , ధర్మ�ా}; �మ��ం�� - �మ��న = �మ��; చూ� = చూ�ి;
�టల్�� - ఇట�
ల = ఈ �ధమ�గ; అ���న = ప���ను.

1-333-�ీ. | ఒక - ఒక = ఒక; �ాలమ�నఁబండ���ష��చయమ� - �ాలమ�నన = �ాలమ�ల�; పండ� = పండ�నట�్;
ఓష�� = ��న్యమ�; చయమ� = సమ�హమ�; ��ఱ� క = మ���క; �ాలమ�నఁబండక�ండ�నండ�ర - �ాలమ�నన =
�ాలమ�ల�; పండక�ండ�న = పండవ�; అండ�ర = అందుర�; ���ధంబ� - ���ధంబ� = ���ధమ�; ల�భంబ� - ల�భంబ� =
ల�భమ�; క�
� రత - క�
� రత = క�
� రతవ్మ; బ� ంక�ను = అసత్యమ; ���ింప - ���ంి పన = �ెల��గగ / ఎక�క్వ�ా�;
నర�ల� - నర�ల� = మ�నవ�ల�; వ��త్ంత�రండ� - వ��త్ంత�ర = ఉండ�దుర�; అండ�ర = అందుర�; వ్యవ�రమ�ల -
వ్యవ�రమ�ల = తగవ�ల� / ప���ాక్రమ�ల; మ��ా్యజయ�కత్మ�లండ - మ� = ���క్; �ా్య = �షల��;
య�కత ్మ�ల = క�డ���నన్; అండ�ర = అందుర�; సఖ్యంబ - సఖ్యంబ = ��న్హమ�ల; వంచ��స��తమండ�ర -
వంచ�� = వంచన��; స��తమ� = క���న�; అండ�ర = అందుర�; మగల���ల�ల్ండ� - మగల� = భరత ్ల; ��న = ��;
ఇల�ల్ండ� = ��ర్యల; మచ్చం���ెదరండ� - మచ్చం���ెదర = �ేవ్షమ� క�� ఉండ�దుర�; అండ�ర = అందుర�;
సుత�ల�దండ�ర్లఁ�ెగఁ�త�రండ� - సుత�ల� = సం��నమ�; తండ�ర్ల = తండ�ర్లన; �ెగన = ��కక్��ం వలన�;
చూత�ర� = చూ�ెదర�; అండ�ర = అందుర�;

1-333.1-�ే. | గ�ర�ల - గ�ర�ల = గ�ర�వ�లను; �ష�్యల - �ష�్యల = �ష�్యల; దూ�ిం� - దూ�ిం� = �ం��ం�;
క�డరండ�ర - క�డర� = క��ి�ార�; అండ�ర = అందుర�; �ాసత �మ ్ ;
్ �రగ్మ�ల��వ్య�ఁజర�గవం - �ాసత ్ = �ా�ీత �
మ�రగ్మ�ల = ���నమ�ల�; ఎ�వ్య� = ఏ�క���; జర�గవ� = నడవవ� / �ాగవ�; అండ�ర = అందుర�;
� ; పదధ ్ = పదధ ్�ల; బ�ధుల�ౖన - బ�ధుల� = బ���ధ్మంత�ల; ఐన = అ�నను
��్యయపదధ - ��్య = ��్యయ��
/ క���; నడవరండ�ర - నడవర� = నడ�వర�; అండ�ర = అందుర�; �ాలగ��ంత��� - �ాల = �ాల�నుగ�ణ; గ� =
���నమ�ల�; ఇంత = ఈ �ధమ�గ; ఐ = అ�్; వ�ె్చఁగంట - వ�ె్చ = వ�ె్చన; కంట� = చూ���ా; ��ఁడ� =
ఈ��ళ.
136 �� తన �ెల�గ� ��గవతమ� – పర్థమ సక్ంధమ– ట�క – ట�ప్పణ�ల

1-334-మ. | హ��ఁ�డన - హ��న = కృష�ణ్; చూడన = చూచుటక�; నర�ఁ�ే����డ� - నర�ఁడ� = అర�జ్నుడ;
ఏ����డ� = ���్ళ��డ; ��లల�డ��్యంగ� - ��లల� = ��లల�; ఏడ� = ఏడ� (7); అ��్య = ఆ��ను; క�� = క��;
�ార� - �ార� = వచు్చటల�ద; �ాలర�ల��ావ్ర�న - �ాలర�ల� = �ా�ాత్హర�ల; ఎ�ావ్ర�న = ఎవర�ను; య�దవ�ల
- య�దవ�ల = య�దవ�ల�; సమదల�ల�ావ్ంత���� - సమతన = సమతవ్మ �ెం��న; ల�ల = ��ంచల్యమ��
క���న; �ావ్ంత�ల = మనసు కల�ార�; ఈ = ఈ; ��ళ = సమయమ�ల�; సు�ిథ ్ర�ల� - సు�ిథ్ర�ల =
�లకడకల�ార�; ఐ = అ�్; య�ండ�దు�ా - ఉండ�దు�ా = ఉం�ే ఉంట��ా; మ��ా�� - మ��ా�� = కృష�
ణ ్డ
{మ��ా�� - మ��ాసుర�� శత�ర్వ , కృష�ణ్డ}; సు������మంబ���నుండ��� - సు� = సుఖమ� కల �ాడ� ; ఐ =
అ�్; ��మంబ� = ��మమ�; ��న = �ా; ఉండ��� = ఉం�ే ఉండ���; ��ర��ౖ - ఎరవ� = �కలమ�; ఐ = అ�్;
య�నన్� - ఉనన్� = ఉనన్�; �తత ్�శవ్రకృతంబ�ట�ల్ - �తత ్మ = మనసు; ఈశవ్ = భగవంత���ే; కృతంబ� =
�ేయబడ�న�� (�ైవ �రణ ్యమ); ఎట�ల = ఎల� ఉంట��ో ; క�ే = ఏ�; మ�ర�� = �మ���� {మ�ర�� - �ాయ��ేవ��
ప�త�ర్డ, �మ�డ�}.

1-335-క. | మ�నసమ�గలఁగ�చునన్��- మ�నసమ�న = మనసు్; కలఁగ�చున = కలతపడ�త�; ఉనన్� =
ఉనన్�; మ�నవ� - మ�నవ� = మ�నుటల�దు; బహ�దు��న్�త మ�ా్యదల - బహ� = అ��క���న; దుర = �ెడ�;
��తత = సూ�ంచు; మ�ా్యదల = శక�నమ�ల�; స��్మనవ�ేహ���డల - సత = మం�; మ�నవ = మనుష్; �ేహ =
�ేహమ���; ���డల� = ����ం� చుటల�; మ�న - మ�నన = మ�నవల�న�; �����ంప��ప� - �����ంపన =
ఆల��ంచుచు; ఓప�న = ఉండవచు్చన; మ�ధవ�ఁడనుజ� - మ�ధవ�ఁడ� = కృష�
ణ ్డ; అనుజ� = �� దర���.

1-336-క. | మనవ�ల���ప్ప - మనవ�ల� = మనమ�; ��ప్ప = �ెప్ప; మ�ందఱ = మ�ందర��; మన - మన =
మన�కక; ��ర - ��ర = ��ర్యల; �ార్ - �ార్ = �ార్ణమ�ల; �ాజ్ - �ాజ్ = �ాజ్యమ�ల; మ�న - మ�న =
మ�నమ�ల� అ��; ��లన = సంపదలను; మనుప�దున� - మనుప�దును = ర��ంత�ను; అ� = అ�; మ�ధవ�ఁ��ట
- మ�ధవ�ఁడ� = హ�� {మ�ధవ�డ� - మ�ధ� (ల��్) భరత , భగవంత�డ�}; ఇట = ఇకక్; మనమ�నఁదల�� �ి -

మనమ�నన = మనసుల�; తల�� �ి = అను���; మ��ె - మ��ెన = మనఁజ���ను / బర్���ం�ెన; మనలంగర�ణన
- మనలన = మనలను; కర�ణన = కర�ణ��.

� రప�ఁ�ాలంబ� - ��రదుఁడ� = ��రదుడ�; ఆ��న = పల���న; ���వ��న =
1-337-క. | ��రదుఁ����న���వ��ఁగ�
�ధమ�గ; క� � ర���న; �ాలంబ� = �ాలమ�; వచు్చఁగ�ం���ఁద - వచు్చ = వచు్చన; క�ం�� =
� రప�న = క�
భ��; �ఁదన = �ద; �రమ�లగ�ను��్పతమ�ల�రభట�ం�డఁబ����న�ల - �రమ�ల� =
భయంకరమ�ల�; అగ� = అ�నట�్ట; ఉ��్పతమ = ఆపదల�; ఆరభట�న = ��త��గ�త�; చూడఁబ���న
� =
కనబడ�త�నన్; అ�లజ = �ాయ� ప�త�ర్�; కంట� = చూ���ా.

1-338-�ీ. | ఓడక - ఓడక = జంకక; మ�ందట��క - మ�ందటన = మ�ందర; ఒక = ఒక; �ార��యంబ� = క�కక;
�ఱగ�చునునన్� - �ఱగ�చున = �ఱగ�చును (క�కక్అర�ప); ఉనన్� = ఉనన్�; �ర���త - �ర =
137 �� తన �ెల�గ� ��గవతమ� – పర్థమ సక్ంధమ– ట�క – ట�ప్పణ�ల

��డ; ఎ�త = ��ౖ���త; య���త�్యఁడ�ద�ంపన�మ�ఖంబ� - ఆ��త�్యఁడ = సూర�్యడ; ఉద�ంప = ఉద�సుత్ంట;
అ�మ�ఖంబ� = ఎదుర�; ఐ = అ�్; నకక = నకక; �ా�� �� - �ా�� �� = ఏడ�సుత్నన్ట అర�చుచునన్�;
మంటల��ాతఁగల�గ - మంటల� = మంటల�; �ాతన = �ాం�; కల�గ = �ేసు క�ంట�ండగ; ���క్ల�చునన -
���క్ల�చునన = గ�ంప�ల� కడ�త�నన్; ��ఱ�ి - ��ఱ�ి = బయల్పడ�చ; గృ��ర్దుల - గృధ = గదధ ్ల;
ఆదుల� = �దలగ�న�; గర్ ద��దుల����� - గర్ ద = �ా��దల�; ఆదుల� = �దలగ�న�; ���్ = బ�ర�ల� ���;
క�ందు�����నుతత ్మ�శవ్ంబ�లక�ద�ం�ెఁగ�న - క�ందు����� = మ�గ�త�నన్; ఉతత ్ = ఉతత ్ జ��;
అశవ్ంబ� = గ�ర�మ�ల; క�న = క�; ఉద�ం�ెన = క��ిసత ు్నన్; క�న్ర = క�న్ర;
మతత ్గజంబ�లమదమ�ల������ాల�దూతభం��ఁగ����ఁగ� �తమ - మతత = మదప�; గజంబ�ల = ఏనుగ�ల �కక;
మదమ� = మదమ�ల�; ఉ���� = ఎం���� వ� త�నన్�; �ాల� = యమ��; దూత = భట��; భం��న = వల�; క���న
� =
�ద�� వ�్చం�; క�� తమ� = �ావ�రమ�;

1-338.1-ఆ. | మండద��న - మండదు = మంటల� �ావడంల�దు (�ాజ�సుత్��); అ��న = �ప�్పనుం
(హ� మగ�ం��లల�); హ� మమం��రమ�లఁ�ట�్టఁబ�గల - హ� మ = హ� మ�ల� �ేయ�; మం��రమ�లన = �ాలల�;
్ ; �� గల� = �� గల�; ��శల�� ��������ఛ్��ం�ెఁదరణ - ��శల = ��శల���ంట; �� ���� = క�మమ��ా;
చుట�్ట = చుట�
ఆ��ఛ్��ం�ె = క��్మన; తరణ� = సూర�్యడ; మ���ఁ�డ� - మ���న = మసకబ���ను; చూడ� = చూడ�మ�;
ధరణ�గదల� - ధరణ� = భ��; కదల� = కం�ిం�ెను.

1-339-క. | �ాతమ�ల� - �ాతమ�ల� = ��ను�ాల�ల�; �స�� - �స�� = �సుత్నన; ��ణ� = ధూ� / దుమ�్;
�ార్తమ�ల�కసమ�ఁగ�� - �ార్తమ�ల = �ెరల�; ఆకసమ�న = ఆ�ాశమ�ను; క��్ = క�ి్ప���ిన; వ��సు����� -
వ��న = ���క్� ��గమ�� ; సు����� = సుడ�ల� �ర�గ�త�; ��ా్ఘతమ�ల�వ��� - ��ా్ఘతమ�ల = �ిడ�గ�ల�;
వ���న
� = ప��న�; ఘన = మబ�బ్ �కక; ఘనసంఘ�తంబ�ల� - సంఘ�తంబ�ల� = గ�ంప�ల�;
రకత ్వర్షక�తమ�ల�� - రకత = రకత ్ప; వర్ = �ాన; క�తమ�ల� = క���ంచున�; అ��్య = అ��్యన.

1-340-క. | గ�హమ�ల� - గ�హమ�ల� = గ�హమ�ల�; �� �ా�ె����గ�హమ�ల - �� �ా�ె�న
� = �� �ాడ�త�నన్;
ఆగ�హమ�ల = ��పమ�ల��; �నఁబ���� - �నఁబ���న
� = �నబడ�త�నన్; భ�తకలకలమ�ల� - భ�త =
�వ�ల� �కక; కలకలమ�ల� = కలకల��ావమ�ల�; దుస్సహమ�లగ�చ - దుస్సహమ�ల = స��ంచుటక�
���క్ కష్ టమగ�న; అగ�చున = అవ�త�; ����ల�వహమ�ల���యఁ�ో �ె - �� = అ��న; ��ల� = ��లల�;
ఆవహమ�ల = ఆవ��ం�న; ���యన = వల�; �ో �న
ె = అ��ిసత ు్నన; గగనవసు��ంతరమ�ల - గగన = ఆ�ాశమ�;
వసుధ = భ��; అంతరమ�ల = క��ిన ��టల్/
� ��ఙ్మండ ��ఖల�.

1-341-క. | దూడల�గ�డ�వవ� - దూడల�న = దూడల� {దూడల� - ఆవ�ల �ిలల్ల }; క�డ�వవ� = �ాల� ��గ�ట
ల�దు; చనున్ల - చనున్ల� = చనున్ల నుం�; దూడలక�న - దూడల = దూడల; క�న = ��; ��వ��వ� - ��వ�ల� =
ఆవ�ల�; ఈవ� = ఇయ్యవ; దుగధ ్మ�ల�డలం�డల - దుగధ ్మ�ల = �ాల�; ఒడలన = �ేహమ�లక�; �ీడల� =
138 �� తన �ెల�గ� ��గవతమ� – పర్థమ సక్ంధమ– ట�క – ట�ప్పణ�ల

బ�ధల� / �ా్యధుల; మ�నవ� - మ�నవ� = మ�నుటల�దు; ప�వ�లఁగ�డవ� - ప�వ�లన = ప�వ�లను;
క�డవ� = క�యవ�; వృషభమ�ల� - వృషభమ�ల� = ఎదు్దల; తఱ�ిక�ఱ్ ఱల��క�క - తఱ�ి = ల�గ; క�ఱ్ ఱల =
దూడలను; ఎక�క్ = ఎక�క్న.

1-342-క. | కదల�డ� - కదల�డ�న = కదల�చునన్; ��ల�్పలర�ప�ల - ��ల�్ప = �ేవతల; ర�ప�ల� =
�గ�హమ�ల�; వదల�డ�ఁగ�న్ర - వదల�డ�న = �ార�్చత�నన; క�న్ర = క�న్ర; �ా�వలనంజ�మటల - �ా� =
�ాట�; వలనన = నుం��; �ెమటల = ��వ్దమ�ల; ��దల���ఁబ్
ర �మల - ఒదల��న
� = చమ��ంచుచునన్; పర్�మల =
�గ�హమ�ల�; ���ఁజ� - ���న = బయటక�; చ� = ���్; ��దల�����కక్కక్గ�� - ��దల��న
� =
సంచ��ంచుచునన్; ఒకక్క = ఒ��క్క; గ���� = గ���యందు; �����యందున - ����� = భ��; అందున =
�ద.

1-343-క. | �ాకంబ�ల� �ా�� ���� - �ాకంబ�ల� = �ాక�ల�; �ా�� ���న
� = గ�ంప�ల� కట�్ అర�సుత్నన;
ఘ�కంబ�ల� - ఘ�కంబ�ల� = గ�డల్గ�బల; నగరఁబగల� - నగరన = నగరమ�ల�; పగల� = పగట� ప�ట;
గ�ండర్ల������ - గ�ండర్ల� = గ�ండర్ల�ను(గ�డల్గ� క�త); �����న = �ే�న
� ు / క���ను; ల�కంబ�ల� -
ల�కంబ�ల� = ల�కమ�ల�; �భర్ష్ట��కంబ�ల� - �భర్ష = భర్ష్ట�� / నష్ ట� ��; ��కంబ�ల� = కళల� క���న�ా�;
గ�న = వల�; న�ం� - న�ం� = ��శనమగ�చు; �థలమ�ల��్య - �థలమ�ల� = �ాడ�బ��న�; అ��్య =
అ��� �న�.

1-344-మ. | యవ - యవ = యవల�వంట� (అలసందల� వంట�); ప��్మంక� - పద్ = పద్మమ�లవంట; అంక�శ =
అంక�శమ�వంట� {అంక�శమ� - ఏనుగ� క�ంభ సథ ్లమ�న �� డచుటక� �ాడ� ఆయ�ధమ� }; ��ప - ��ప =

ధనుసు్సవంట; చక� - చక� = చక�మ�వంట�; ఝష - ఝష = �ేపవంట�; ��ఖ�లంకృతంబ�ౖన - ��ఖ� = ��ఖల��;
అలంకృతంబ� = అలంక��ంపబ��న��; ఐన = అ�నట�్; మ�ధవ��ాదదవ్య�ం - మ�ధవ� = మ�ధ�భరత /
కృష�
ణ ్; �ాద = �ాదమ�ల; దవ్యమ = జంట; ఇంకన = ఇంక; ��ట్ టడ
� - ��ట్ టడ
� = ��ర్క�క వల�; ప�తర్తవ్ం
- ప�తర్తవ్ంబ = ప�తర్ కల�గ�టల�; ��ఁ�����ానవ��ాంతక� - ��ఁడ� = ఈ ��నమ�; ఆ���ాన = �దల�ట్ �;
అవ��ాంత = భ��ే�; క�న = ��; ల�దు�� మఱ� - ల�దు �� మఱ� = ల���
ే మ�� ; మ��య�ంగంబ� - మ��య =
���కక; అంగంబ�న = అవయవమ�ల�ను; �ామ���బ�హ�వ�ల�కంపమ���ందుచుండ��ల�� - �ామ =
ఎడమపర్క; అ�� = కనున్న; బ�హ�వ�ల� = బ�హ�వ�ను; ఆకంపమ� = అదుర�ట; ఒందుచుండ�న =
కల�గ�చునన్�; ఇల = భ��; క�న = ��; ఏ = ఏ; య�గ��ిథ్త� - ఉగ� = భయంకర���న; �ిథ్త� = ప���థ ి్త�ల;
వచు్చ� = వచు్చ�.

1-345-వ. | మఱ�య� - మఱ�య�న = ఇంకనూ; మహ� ��్పదంబ�ల - మహ = భయంకర���న; ఉ��్పదంబ�ల =
ౖ ��త్యమ�ల; ��క�క్ల - ��క�క్ల = ఎ��న; ప�ట�్టచునన్ - ప�ట�్టచ = కల�గ�త�; ఉనన్య =
పర్కృ ��ప
ఉనన్; మ��ాంతక��వృ��త్ంతంబ - మ��ాంతక�� = కృష�
ణ ్ {మ��ాంతక�డ� - మ�ర అను �ాకష్స సంహ��ం�న
139 �� తన �ెల�గ� ��గవతమ� – పర్థమ సక్ంధమ– ట�క – ట�ప్పణ�ల

ణ ్డ }; వృ��త్ంతంబ� = సమ���రమ�ల� / �ారత ్ల; �న�ాద� - �న�ాదు = �నబడ�ట ల�దు; అ� =
�ాడ� / కృష�

అ�; క�ం�సు��గ��ండ� - క�ం� = క�ం� �కక; సుత = ప�త�ర్లల; అగ��ండ� = ��ద్ద�ాడ / ధర్మ�ా;
�మ���� - �మ�� = �మ��ను���; ��న = క��ి; �����ంచు - �����ంచు = బ�ధ పడ�త�నన; సమయంబ�న -
సమయంబ�న = సమయమ�ల�.

1-346-క. | ఖ�దమ�న�ందర్సూనుఁడ�- ఖ�దమ�నన = దుఃఖమ���; ఇందర్సూనుడ = అర�జ్నుడ {ఇందర్సూనుడ�-
ఇందుర్� ప�త�ర్ , అర�జ్నుడ}; య�దవప���నుం�� - య�దవ = య�దవ�ల �కక; ప��� = నగరమ�; నుం�� =

నుం��; వ�్ - వ�్ = వ�్; యగ��ఁగ� - అగ��ఁ�న = అనన్న; క� = చూ�ి; త��్పదమ� - తత = అత�;
�ాదమ�లన = �ాదమ�ల�ద; నయనస�ల���్పదక�ఁ�ె - నయన స�ల = క�న్ర; ఉ��్పదక�ఁడ = క���న�ాడ�;
� = ప�ెను; ��నుభం�� - ��నున = ��ను�; భం��న = వల�; న��ం��ర - న��ందర = �ాజ�
ఐ = అ�్; ప���� - ప���న
{న��ందుర్డ�- నర�లక� ఇందుర్డ, �ా�}.

1-347-క. | పలల్ట�� - పలల్ట�� = అలల్కల�ల్ల��; య�లల్మ���ఁదలల్డపడ�చు - ఉలల్మ = మనసు్; ��న =
��; తలల్డపడ�చున = తలల్��ల�ల్చు; �ినన్తమ�్మ�ఁ - �ినన = �నన; తమ�్మ� = తమ�్మ��; క� = చూ�ి;
��ల�వ్లల్న - ��ల�వ్లల = ��ల��లబ� త�నన్� ; అగ� = అ�న; �గమ��� - �గమ� = మ�ఖమ�; ��న = ��;
జనుల�లల్న - జనుల� = పర్జల; ఎలల్న = అందర�ను; �న - �నన = �నుచుండగ; ధర్మప�త�ర్ఁ��ట ప���న్-
ధర్మప�త�ర్ = ధర్మ�ా {ధర్మప�త�ర్ - యమ����డ�క�, ధర్మ�ా}; ఇటల్ = ఈ�ధమ�గ; ప���న = అ���న
� ు.

1-348-�ీ. | మ���మహ�ం�ైన - మ���మహ�ండ� = త�ల �కక్ తం��ర/ ��త; ఐన = అ�నట�్;
మన�ర�ఁడ���న్� - మన = మన �కక ; �ర�ఁడ� = �ర��నుడ�; ఉ��న్� = ఉ��న్�; మంగళ�� -
మంగళ�� = �భ����; మనమ�త�ల�నక� - మన = మన �కక; మ�త�ల�న = ��నమ�మ; క�న = ��; �ద��
- �ద�� = సం��ష����; నల�గ�ర�మ�గ�ర� - నల�గ�ర�మ�గ�ర� = నల�గ�ర�+మ�గ�ర� / ఏడ�గ�ర�
{వసు�ేవ�� ��ర్యల�- ఏడ�గ�ర�}; ��నతత ్ల�ానంద� - ��న తత ్ = ��న తత ్; క�న = క�; ఆనంద�� = ఆనంద����;
� �రకృతవర్మల�య�స్స��త - ఆత్మ� = �ిలల్; క�న = ��; అక�
�ా�� - �ా�� = �ా���కక; య�త్మ�లక�నక � ర
్ ; స��త�ల� = క��� ఉ��న్�; ��త�ఁ�ే -
� ర�డ�ను; కృతవర్మల = కృతవర్మయ�న; ఆయ�ః = ఆయ�ష�
= అక�
��త�ఁ�ే = ��ం� ఉ��న్�; య�గ���న�భ�ఁడ� - ఉగ��న � ; �భ�ఁడ� = పర్భ�వ; కల�్యణయ�క�త్ -
� = ఉగ��న
కల�్య = �భమ�ల��; ఉక�త్ల = క��� ఉ��న్�; గద - గద = గదుడ�; �ారణ�దుల� - �ారణ = �ారణ�డ�; ఆదుల�
= �దలగ��ార�; మ�ధవ�తమ�్మల - మ�ధవ� = కృష�
ణ ్ {మ�ధవ�డ� - మ�ధ� (ల��్)భరత , కృష�ణ్డ}; తమ�్మల =
తమ�్మళ�; మ�నధనుల� - మ�న = అ�మ�నమ�; ధనుల� = ధనమ��ా కల�ార�;

1-348.1-�ే. | నంద�� - నంద�� = ఆనంద��; మనసత్యకనందనునక - మన = మన�కక; సత్య = సత్యక�
{సత్యకనందనుడ - �ాత్య�}; నందనున = ��డ�క� / �ాత్య�; క�న = నక�; భదర్� - భదర్� = ��మ��;
శంబ�ాసురభంజనునక�ఁ - శంబర = శంబర�డ� అను {శంబ�ాసురభంజనుడ� - పర్దు్యమ�న }; అసుర = �ాకష్స;
140 �� తన �ెల�గ� ��గవతమ� – పర్థమ సక్ంధమ– ట�క – ట�ప్పణ�ల

భంజనున = చం�ిన�ా� / పర్దు్యమ�; క�న = ��; గ�శల�� - క�శల�� = బ�గ���న్�;
బ�ణదనుజ�ందర్క�ఁత�ప�� - బ�ణ = బ�ణ�డ� అను {బ�ణదనుజ�ందర్క�ఁత�ప�- బ�ణ�సుర ప��ర్క ప , అ�ర�దుధ్డ};
దనుజ = �ాకష్స; ఇందర = పర్భ�వ; క�ఁత� = క�త�ర� �కక; ప� = భరత / అ�ర�దుధ్; ��న = ��; హర్ష� -
హర్ష� = సం��ష����; �ారథ - �ారథ = అర�జ్�; మ�స��� - మ�స� = బల�ామ�� {మ�స� - మ�సల�య�ధమ�
ధ��ం�న�ాడ� / బల�ామ�డ�}; ��న = ��; హ��� - హ� = బల�ామ�� {హ� - హల�య�ధమ� ధ��ం�న�ాడ� /

బల�ామ�డ�}; ��న = ��; బ��� - బ� = బల�ామ��; ��న = ���.

1-349-వ. | మఱ�య�నంధక - మఱ�య�న = ఇంకనూ; అంధక = అంధక�ల�; యదు - యదు = య�దవ�ల�; ��జ
- ��జ = ���ల�; ద�ార్ - ద�ార్ = ద�ార�్హల; వృ�ిణ - వృ�ిణ = వృ�ిణ్క�ల; �ాతవ్త�ల - �ాతవ్త�ల = �ాతవ్త�ల;
�దల�న - �దల�న = �దలగ�; యదువంశ�ర�ల�ను - యదు = య�దవ; వంశ = వంశప�; �ర�ల�ను
ణ ్ / భగవంత��; క�మ�ర�ల� = ప�త�ర్ల; ఐన = అ�నట�్; �ాంబ -
= �ర�ల�ను; హ��క�మ�ర�ల�ౖన - హ�� = కృష�
�ాంబ = �ాంబ�డ�; సు��ణ - సు��ణ = సు��ణ�డ� �దలగ�; పర్మ�ఖుల�న - పర్మ�ఖుల�న =

మ�ఖ్య��న�ా ర�న; ���ాయణ�నుచర�ల�ౖన - ���ాయణ = ���ాయణ�నక� / కృష�
ణ ్నక; అనుచర�ల� =
��ట��ార�; ఐన = అ�నట�్; య�దధ ్�ాదుల�నుగృషణ్సహచర�ల� - య�దధ ్ = య�దధ ్వ�డ; ఆదుల�నున =
ణ ్; సహచర�ల� = ��న్��త�ల; ఐన = అ�నట�్; సునంద - సునంద =
�దలగ��ార�ను; కృషణ = కృష�
సునందుడ�; నం��దుల�ను - నంద = నందుడ�; ఆదుల�ను = �దలగ��ార�ను; సుఖ�నందుల� - సుఖ� =
సుఖమ�ను; నందుల� = ఆనందమ�ను కల�ా����; య� - అ� = అ�; యందఱన���� - అందఱన = అంద���;
అ���� = అ����; ధర్మ�ండ�గ�మ్మఱ� టల్ - ధర్మ�ండ = ధర్మ�ా {ధర్మ�ండ�- యమధర్మ�ా� ప�త�ర్డ/
ధర్మ�ా}; క�మ్మ = మరల; ఇట�
ల = ఈ �ధమ�గ; అ��� = ప���ను.

1-350-�ీ. | ��ౖక�ంఠ�ాసుల - ��ౖక�ంఠ = ��ౖక�ంఠ ల�కమ�న; �ాసుల = వ�ించు�ా��; వడ�వ�న��వవ్ -
వడ�వ�నన = వల�; ఎవవ్ = ఎవ�; బలమ�న��నందభ��త�లగ�చు - బలమ�నన = బలమ� వల���
ౖ ే ; ఆనంద =
ఆనందమ���; భ��త�ల� = �ం��న�ార�; అగ�చు = అవ�త�; ��ఱవక - ��ఱవక = బ�దరక; య�దవ - య�దవ =
య�దవ�లల�; �ర�ల� - �ర�ల� = �ర�ల�; వ��త్ంత�రమర�ల���ల�వ�ండ�నట� - వ��త్ంత�ర = చ��ం�ెద��;
అమర�ల� = �ేవతల� �కక {ఇందర్ స��మండపమ�- సుధ�ా్మమండపమ }; ��ల�వ� = ఆ�ాథ్నమ�; ఉండ�న =
ఉండ���; అట�్ = అట�వంట�; ��ల�వ� = ��ల�వ� ��� / స�� / ఆ�ాథ్నమ; చ�����క��్షం - చ���న = మండపమ�ను
/ సుధ�ా్మమండపమ; ఆక��్షం = ����; చరణ��వక�ల�ౖన - చరణ = �ాదమ�లను; ��వక�ల� = ���ంచు�ార�; ఐన
= అ�న; బంధు���ర్దుల�ాదయ�గమ���వవ్డ��ొర్��క్ం�ె�ందర్�ీఠ - బంధు = బంధువ�ల�; �తర =
�త�ర్ల; ఆదుల = �దలగ��ా��; �ాద = �ాదమ�ల�కక; య�గమ�న = జంటల�ే; ఎవవ్డ� = ఎవ�ె�
ౖ ే;
�ొర ్�� క్ం� = ��ర్��క్ం�ె; ఇందర = ఇందుర్; �ీఠమ� = �ిం�సనమ�; �ఁద = �ద;
వజర్ంబ�జ��ిం��ార్ల��ా��ార్ణవ - వజర్ంబ� = వజ�ర్య�ధమ�న {వజ�ర్య�ధమ�జ��ించు�ాడ�- ఇందుర్డ};
141 �� తన �ెల�గ� ��గవతమ� – పర్థమ సక్ంధమ– ట�క – ట�ప్పణ�ల

జ��ిం� = జ��ిం� {ఇందుర్���ర్- శ��ే� }; �ార్ల��ా = ఆ�ీనుడగ��ా� / ఇందుర్; �ార్ణవలల = ��ర్ /
శ��ే�;

1-350.1-�ే. | ��ం��లఁబ�దు���ి - ��ం��లన = �ేత�ల��; �ాదు = �ాదు; �ే�ి = �ే�ి;
యమృతజలమ�లఁబ� �ింపనలర� - అమృత = అమృతమ� అను; జలమ�లన = �ట���; �� �ింపన =
��ంచుత�ండగ; అలర� = అల�ా��; �ా��జ�త��వవ్ఁడ����వ� - �ా��జ�తమ� = �ా��జ�తమ�ను; ఎవవ్ఁడ =
ౖ ే; ���వ�్ = �సు���వ�్; సత్య��మ���ె్చనట - సత్య�� = సత్య��; క�న = క�; ఇ�ె్చ = ఇ�ె్చ�;
ఎవ�ె�
అట�్ = అట�వంట�; మ�త�్మన��ప�డ - మ� = ��ప్; ఆత�్మ = ఆత్ కల�ా� / కృష�
ణ ్ ; క�న = ��; ఇప�డ� =
ఇప�్పడ; �భ�� - �భ�� = �భ����.

1-351-�ా. | అ��న - అ��న = ��య��; ఫల�
గ్ - ఫల�
గ్ = అర�జ్�; భకత ్వత్సల�ఁ - భకత = భక�త్లయంద;
వత్సల�ండ = ఆ��క కల�ాడ�; బర్హ్మణ�్య - బర్హ్మణ�్య = ��దధర్మమ�న �ల�ప��ాడ�;
ణ ్డ; ఆపనన = ఆపద �ెం��న;
���ందుఁ��ప��న్�కశరణ�్యఁ���ఁ - ���ందుఁడ� = ��వ�లక� ఒడయ�డ� / కృష�
అ�క = జనసమ�