0% found this document useful (0 votes)
191 views50 pages

SEO Strategies for Document Optimization

This document discusses the early history of Marathi literature and the role of Mahatma Jotirao Phule in establishing a new value system. It notes that Phule challenged the prevailing orthodox Hindu social order and established a new egalitarian order that rejected casteism and untouchability. Through his writings in journals like the Deenbandhu, Phule sought to establish an alternative value system for society. He opened access to education for women and the lower castes. Thus, Phule played a pioneering role in establishing a new social and cultural order through his progressive ideas and literature in 19th century Maharashtra.

Uploaded by

rahulmane1
Copyright
© © All Rights Reserved
We take content rights seriously. If you suspect this is your content, claim it here.
Available Formats
Download as PDF, TXT or read online on Scribd
0% found this document useful (0 votes)
191 views50 pages

SEO Strategies for Document Optimization

This document discusses the early history of Marathi literature and the role of Mahatma Jotirao Phule in establishing a new value system. It notes that Phule challenged the prevailing orthodox Hindu social order and established a new egalitarian order that rejected casteism and untouchability. Through his writings in journals like the Deenbandhu, Phule sought to establish an alternative value system for society. He opened access to education for women and the lower castes. Thus, Phule played a pioneering role in establishing a new social and cultural order through his progressive ideas and literature in 19th century Maharashtra.

Uploaded by

rahulmane1
Copyright
© © All Rights Reserved
We take content rights seriously. If you suspect this is your content, claim it here.
Available Formats
Download as PDF, TXT or read online on Scribd

2.

1 àmñVm{dH$ :
~gdoídaà{UV {dMmam§Zm A{^ì`ŠV H$aÊ`mgmR>r dMZgm{hË`mMr {Z{_©Vr
Pmë`mMo {XgyZ `oVo. {edmZw^d _§Q>n (AZw^d _§Q>n) _Ü`o Pmcocr H$mì`{df`H$ MMm© d
{Z{_©Vr hr cmoH$^mfoVyZ Pmcocr {XgVo. H$ÞS> ^mfoVrc ~hþVm§er dMZo hr _amR>r_Ü`o
AZwdm{XV Pmcocr AmhoV. Vr _hmamîQ´>mVrc {dX^© d npíM_ _hmamîQ´> Am{U
_amR>dmS>çmVrc H$mhr {OëømV qcJm`V g_mOmÀ`m cmoH$m§_Ü`o àM{cV Agë`mMo
AmT>iVo. 12 ì`m eVH$mVrc drae¡dm§À`m ~§S>ImoarMo H|$Ð _§JidoT>m Am{U n[aga Agm
hmoVm. d¡{XH$ Y_©ì`dñWm hr MmVwdÊ© `m©da AmYm[aV hmoVr. Ë`m_wio pñÌ`m§Zm Am{U eyÐm§Zm
_mojm§Mm Am{U _wŠVrMm _mJ© ~§X hmoVm. Aemdoir drae¡d Y_m©§Zr Ad¡{XH$mMr àoaUm KoD$Z
`kg§ñH¥$Vrcm Am{U MmVwd©Ê`©ì`dñWocm {damoY H$ê$Z, gd© àH$maÀ`m g_VoMm nwañH$ma
Ho$cm. A{VàmMrZ e¡d g§àXm`mMr {M{H$Ëgm H$ê$Z, _yi e¡d VÎdkmZ "cmoH$^mfoVy'Z
_m§S>Ê`mMm n{hcm à`ËZ _hmË_m ~gdoídam§Zr Ho$cm. åhUyZM Ë`m§Zm drae¡d Y_©gwYmaH$mMo
Am{U g§ñWmnH$mMo lo` {Xco OmVo. ~gdoídam§Zm, g_mOOrdZm_Ü`o Zdr _yë`ì`dñWm
{Z_m©U H$am`Mo hmoVo, åhUyZ Ë`m§Zr Z¡{VH$VoMm nwañH$ma Ho$cocm {XgyZ `oVmo. `m H$m`m©gmR>r
Ë`m§Zm cmoH$m§Mo ghH$m`© hdo hmoVo Am{U Vo {_imco.
_Ü``wJrZ gd©M Y_©g§àXm`m§Zr kmZàmárgmR>r Jwê$Mo _hÎd {dfX Ho$ë`mMo
AmT>iVo. Ë`m~amo~a àË`oH$ Y_©n§Wm§Zrhr Vo _mÝ` Ho$coco {XgVo. na§Vw lwVrñ_¥VrH$mam§Zr _mÌ
~hþOZm§Zm gd©kmZmnmmgyZ d§{MV R>odco hmoVo. Aem `m gm§ñH¥${VH$, Ym{_©H$ Am{U gm_m{OH$
nmíd©^y_r_Ü`o _hmË_m ~gdoídam§Zr dU©ì`dñWocm {damoY H$ê$Z Ë`m§Zr gd© àH$maÀ`m
g_VoMm {har[aZo nwañH$ma Ho$cm Am{U Ë`mgmR>r eodQ>n`ªV àmUnUmZo cT>co. Ë`m_wio ~mamì`m
eVH$mV H$Zm©Q>H$m_Ü`o EH$ àH$maMr Zdr _yë`ì`dñWm {Z_m©U Pmcr. `m§Mo lo` ~gdoída
g_H$mcrZ gd©M dMZH$mam§Zm Úmdo cmJoc. H$maU Ë`m§Zrhr `m ZdrZ _yë`ì`dñWoÀ`m
{Z{_©Vr_Ü`o WmoS>m\$ma hmV^ma cmdcocm hmoVm. _hÎdmMo åhUOo Ë`m§Zr Amnco VÎdkmZ,
Y_©{dMma gd©gm_mÝ`m§Zm H$imdo åhUyZ cmoH$^mfoVyZ Om{Udnyd©H$ _m§S>cm. g_H$mcrZ
ê$T>rdmÚm§Mm N>i _mÌ gd©M dMZH$mam§Zm gmogmdo cmJco. ~gdoídam§Zr g_mOmcm EH$-
XodVoMo _hÎd gm§{JVco. OÝ_^a Ë`m§Zr {c§JmonmgZm Ho$cr Am{U g§nyU© _mZdg_yhmcm XoIrc
Ë`m§Mo _hÎd {dfX Ho$co. Ë`m§À`m _Vo {ed^º$ åhUyZ gd© cmoH$ g_mZ AmhoV, ho KmofdmŠ`
Ë`m§Zr àñVwV Ho$co. Ë`m§Zr ñdV: ZmJrXod ZmdmÀ`m eyÐm§À`m Kar OmD$Z AÞJ«hU Ho$co Am{U

69
EH$ Am§VaOmVr` {ddmh KS>dyZ Am{Ucm. Ë`m§Mr hr H¥$Vr gZmVZ qhXy g_mOmcm _mÝ`
Pmcr Zmhr. n[aUm_r `mVyZM \$ma _moR>r "H$ë`mU H«$m§Vr' Pmcr.
~mamì`m eVH$mV ~gdà{UV {dMmam§Zm A{^ì`º$ H$aÊ`mgmR>r
dMZgm{hË`mMr {Z{_©Vr Pmcr. "AZw^d _§Q>nm'_Ü`o Pmcoë`m Y_©{df`H$ MM}VyZ "OmZnX
JrVmMr' {Z{_©Vr cmoH$^mfoVyZ Pmë`mMo AmT>iVo. _hÎdmMo åhUOo drae¡d ~§S>ImoarMo H|$Ð
_§JidoT>m Am{U n[aga Agm hmoVm. `m_wio _Ü``wJrZ H$Zm©Q>H$ Am{U _hmamîQ´> `m§À`mVrc
AZw~§Y VnmgUo, VgoM gm§ñH¥${VH$ n`m©daU Am{U gm{hË`mMo AZw~§Y Aä`mg H$aUo. `m
gm{hË`mÀ`m àoaUm§Mm, ñdê$nmMm Am{U ^y{_Ho$Mm emoY KoUo Am{U drae¡d g§àXm` Am{U
ZmWg§àXm` `m§Mr gm§ñH¥${VH$ nmíd©^y_r Aä`mgUo VgoM g_H$mcrZ amOH$s`/gm_m{OH$/
Ym{_©H$/Eo{Vhm{gH$ pñWË`§VamMm emoY KoUo ho `m àH$aUmMo C{ÔîQ> Amho.
2.2 `mXdH$mc
`mXdH$mcrZ Y_©g§àXm`mMr àoaUm d ñdê$n :
_Ü``wJrZ gm{hË`{Z{_©Vr_mJo Y_© hr à_wI àoaUm hmoVr. ~mamì`m eVH$mVrc
dMZgm{hË`mÀ`m {Z{_©Vr_mJohr hrM àoaUm hmoVr. `mM H$mcI§S>mV ~gdoídam§Zr drae¡d
n§WmMr ñWmnZm H$ê$Z Ë`m§Zr dU©ì`dñWo{déÕ ~§S> nwH$maco. Ë`m§Zr VËH$mcrZ Y_©OrdZmVrc
Om{VdU©^oX, CƒZrMVm, ñn¥í`-Añn¥í`, ñÌr-nwéf B. gd© àH$maMo ^oX ZmH$maco Am{U
Ë`m§Zr gd© àH$maÀ`m g_VoMm nwañH$ma Ho$cm. _Ü``wJrZ Y_©OrdZmV ~gdoídamZo
gm_m{OH$/Ym{_©H$/AÜ`mpË_H$ H«$m§Vr KS>{dcr hmoVr. `m H$m`m©gmR>r Ë`m§Zm {_imcocr àoaUm
hr V{_i d¡îUd "Aidma' g§V Am{U Ho$ai_Yrc "Zm`Zma' {ed^ŠVm§H$Sy>Z {_imcocr
hmoVr. `mM gw_mamg H$Zm©Q>H$ Am{U _hmamîQ´>mV drae¡d Midir_wio Ym{_©H$ OrdZmV
ewÕrH$aUmcm àma§^ Pmë`mMo AmT>iVo. VgoM Zì`mZo CX`mcm Amcoë`m gd©M
Y_©g§àXm§`mZr cmoH$^mfoMm Aml` H$ê$Z g_mOmMo AÜ`mpË_H$ OrdZ Zì`m ñdê$nmV
KS>{dÊ`mMm d _m§S>Ê`mMm à`ËZ Mmc{dcm hmoVm.
Xhmì`m eVH$mV X{jUoV am_mZwOmMm`mªZr Aidma g§Vm§À`m ^mdnyU©
AmË_m{dîH$mamcm VÎdkmZmMo A{YîR>mZ XoD$Z ~hþOZ g_mOmcm AmË_moÕmamMm _mJ© CncãY
H$ê$Z {Xcm hmoVm. Á`m H$mimV ~«m÷U Jwê$Mo _hÎd hmoVo. Ë`m H$mimV ñdV: am_mZwO ~«m÷U
AgyZhr Ë`m§Zr H$m§MrnyU© `m "eyÐ' gËnwéfmcm Amnco Jwê$ ~Z{dco. g_H$mcrZ
Y_©OrdZmVrc hr \$ma _moR>r H«$m§{VH$maH$ KQ>Zm åhÊmmdr cmJoc. n{VV nXX{cV g_mOmcm
{d{eîQ> H$_©H$m§S>m§Mo, {dYrMo Am{U d«Vm§Mo AmMaU eŠ` hmoUma Zmhr. Ë`m_wioM Ë`m§Zr

70
Aem H$_©H$m§S>m§_Ü`o Am{U _§Ì-{dYt_Ü`o H$moUVmhr Y_m©MaU ~§{XñV Pmco; H$s ~hþOZ
g_mOmcm Vo Xwîàmß` hmoVo, ho Vo nwaVo OmUyZ hmoVo.
drae¡dm§Zr H$Zm©Q>H$mV Am{U _hmamîQ´>mÀ`m X{jU gr_oda Y_©gwYmaUoÀ`m
H$m`m©V _moR>o `e {_imco. Ë`m§Zr H$mZS>r ^mfoÀ`mÛmao gm_m{OH$/Ym{_©H$/AÜ`mpË_H$
n[adV©Zmcm EH$àH$mao MmcZm {Xcr. ~gdm§Zr Amnë`m Y_©gwYma H$m`m©V AË`§V XyaJm_r
n[aUm_ KS>dyZ AmUUmè`m H$mhr gm_m{OH$ gwYmaUm§Mm g_mdoe Ho$cm. gd©àW_ Ë`m§Zr
ñÌr-eyÐm§Zm Amnë`m Y_©n§WmV àdoe {Xcm, Am{U Om{VdU©^oXmVyZ CX²>^dUmar CƒZrMVm
PwJmê$Z {Xcr. gd© {ed^ŠV g_mZ AmhoV. ho KmofdmŠ` Ë`m§Zr àñVwV Ho$co. ñdV: ~gdmZo
ZmJrXod ZmdmÀ`m eyÐm§À`m Kar AÞJ«hU Ho$co Am{U EH$ Am§VaOmVr` {ddmh KS>dyZ
Am{Ucm. na§Vw gZmVZ qhXy g_mOmcm `m gwYmaUm _mÝ` hmoUo eŠ` ZìhVo. åhUyZM H$s H$m`
Ë`m§Zr `m Midircm {damoY Ho$cm. ""_mÌ _hmamîQ´>mVrc ZmW, _hmZw^md {Z drae¡d `m
VrZhr g§àXm`m§À`m CX`m§Mr nmíd©^y_rMm {dMma Ho$cm; Va `m VrZhr g§àXm`m§Mr nmíd©^y_r
1
nmewnV g§àXm`mZo {gÕ Ho$cocr Amho.''
""CSw> nr `oWrc _mÜd _R>m§À`m Jmä`mVM M§Ð_m¡crída Am{U AZ§Vídoa hr
XmoZ nwamVZ {ed_§{Xao AmhoV. {deof åhUOo Vr _ÜdmMm`m©À`m CX`mnyduMr AmhoV, Am{U
_ÜdmMm`© ho Ho$di d¡îUd AgyZhr Ë`m§Zr `m XmoÝhr {edñWmZm§Mo àmMrZËd Am{U nm{dÍ`
2
PmH$moiy {Xco Zmhr.'' VgoM Am§Y« H$Zm©Q>H$mVrc _Üd KamUr d|H$Q>oídam§Mr CnmgH$ AmhoV.
_hmamîQ´>-Am§Y« Am{U H$Zm©Q>H$ `m àXoemVrc gm§ñH¥${VH$ g_Ýd`mMo à{V{ZYr R>acoco
{dÇ>c-doH$Q>oe d _{„H$mOw©Z ho VrZ XodVm hmoV. amîQ´>Hy$Q>mZ§Va H$ë`mUrMo "MmcwŠ`'
{ecmhma Am{U H$X§~ `m KamÊ`mMr gÎmm _hmamîQ´>mda hmoVr. H$ë`mUrÀ`m MmcwŠ`
KamÊ`mVrc {Vgam "^ycmoH$_„-gmo_oída' `mZo "_mZgmo„mg AWdm A{^c{fVmW© qMVm_{U'
hm g§ñH¥$V J«§W (B.g. 1129) _Ü`o {c{hcm. `m J«§WmV VËH$mcrZ g_mO, amÁ`, ^yJmoc,
Á`mo{Vf, {H$„o, g¡Ý`, dñÌo, dmÚo, emñÌ, Ioi, g§JrV, gm{hË` BË`mXr {df`m§Mr _m{hVr
{Xcocr Amho. H$moH$UmVrc {ecmhma amOm§n¡H$s AnamH$m©Zo `mkdëŠ` ñ_¥Vrda ~mamì`m
eVH$mÀ`m Ama§^rM Q>rH$m {c{hcocr hmoVr. ho_m{ÐH$mcrZ ~monXod Am{U nwT>rc H$mimVrc
_YdmMm`©, gm`UmMm`© BË`mXtZr hr J«§Wna§nam g_W©nUo gwê$ R>odcocr hmoVr. ""ho_mÐrMm
~hþà{gÕ J«§W "MVwd©J©qMVm_{U' hm EH$ àH$mao drae¡d, O¡Z, ~m¡Õ J«§WaMZoÀ`m à{H«$`oVyZ
{Z_m©U Pmcocm hmoVm. `m J§«WmMm d«VI§S>, XmZI§S>, VrW©I§S>, _mojI§S> Am{U n[aeof I§S>
3
Ago EHy$U nmM I§S>mV {d^mJcocm Amho.''
71
""pñÌ`mo@d¡í`ñVW, ewÐmo Vo@{n `m§{V nam§ J{V_²>''
Ago AmídmgZ ^pŠV_mJm©Zo nXX{cVm§Zm {Xco. na§Vw ñdV: `mXd amOo d¡{XH$
Y_m©Mo A{^_mZr hmoVo. Ë`m§Zr Amnë`m amÁ`mV d¡{XH$ ~«m÷Um§Zm CXma Aml` {Xcm hmoVm.
n[aUm_r d¡{XH$ Y_m©Vrc dU©ì`dñWm Ë`mVyZ {Z_m©U Pmcoco; Om{V^oX `m§Mm nwañH$ma
`mXdamOo Am{U ho_m{ÐgmaIo amOàemgH$ H$aV hmoVo, åhUyZ VoWrc ~hþOZm§Zm amOm{df`r
AmpË_`Vm dmQ>cr Zgmdr. VgoM `mXd amOm§_Yrc AmnmngmVrc hodoXmdo/g§Kf©/IyU
BË`mXr JmoîQ>r gm_mÝ` cmoH$m§À`m ÑîQ>rZo Ë`mcm ì`pŠVJV ñdmW© EdT>oM _hÎd hmoVo.
MmVwd©Ê`©ì`dñWm hr _ycV: AW©ì`dñWm Amho. na§Vw dU© Am{U dJ© `m§Mm Ame` _mÌ {^Þ
Amho, ho Aä`mgH$m§Zr {dgê$Z MmcUma Zmhr. _Ü``wJrZH$mcrZ Y_©OrdZmV
MmVwd©Ê`©ì`dñWoMo _yiMo ñdê$n dJu` hmoVo. hr ì`dñWm OÝ_mda A{YîR>rV hmoVr. Ë`mcm
nmacm¡{H$H$ H$ënZm§À`m nm{dÍ`m_wio Ym{_©H$ nm{dÍ` àmá Pmco hmoVo. Ë`m_wio dJu` ñdê$n
cwá hmoD$Z Ho$di gm§ñH¥${VH$ ñdê$nM {e„H$ am{hco hmoVo. åhUyZ _Ü``wJrZ Y_©gwYmaUoMo
ñdê$nhr Ho$di gm§ñH¥${VH$ am{hcoco {XgyZ `oV Agco; Varhr ~mamì`m eVH$m§Vrc ~gdm§Mo
H$m`© `mcm AndmX Amho; ho {dgê$Z MmcUma Zmhr, Ago àñVwV Aä`mgH$mcm dmQ>Vo.
~mamì`m eVH$mV ~gdoídamZo H$Zm©Q>H$mV Or Ym{_©H$ H«$m§Vr Ho$cr homVr.
Ë`m§Mo H$m`© Voamì`m eVH$mVrc kmZXodm§Zm _mhrV hmoVo. na§Vw kmZXodm§Zr ~gdm§À`m ^y{_Ho$Mm
nwZéƒma H$aVmZm Hw$R>o AmT>iV ZmhrV. `m_mJrc H$maUm§Mm emoY KoVm. Vo gm{hpË`H$ H$maU
AgÊ`mEodOr Ym{_©H$/gm_m{OH$/AÜ`mpË_H$ Agë`mMo {XgyZ `oVmo. _Ü``wJrZ
Y_©g§àXm`mV ZmW-_hmZw^md dmaH$ar `m {VÝhr g§àXm`mMr Jwê$na§nam e¡d AgyZhr,
CnmgZoV _mÌ ho VrZhr n§W d¡îUd Agë`mMo {XgyZ `oVmV. Ë`m_wio `m§À`m VÎd{dMmam§Mm
H$mhr EH$ à^md EH$_oH$m§da H$mhr à_mUmV nS>ë`mMo {XgVmV. `m g§X^m©V dmL²>_`{Z{_©Vr
Am{U Y_©g§àXm` `m§À`mVrc ÑT> AZw~§Y Xe©{dVmZm S>m°. am. qM. T>oao åhUVmV, ""...
gm§àXm{`H$ {ZîR>m§er {ZJS>rV Agcoco dmL²>_` Ë`mÀ`m gd© H$mim§{Zer AmH$imd`mMo
Agoc, Va Ë`mcm àoaH$ R>acoë`m g§n«Xm`mMo nañnag§~§Y, Ë`m§À`m {H«$`mà{V{H«$`m§À`m
dmL²>_` àH$mam§À`m Am§V[aH$ KS>Urda Pmcocm n[aUm_, BË`mXr ~m~tMm Aä`mg An[ahm`©
R>aVmo. Aem Aä`mgmÀ`m A{YîR>mZm{dZm àmMrZ _amR>r dmL²>_`mMo A§Va§J gdmªemZo
4
AmH$iUo AJXr AeŠ` Amho.''
Y_m©cm ½cmZr `oVo Voìhm ^JdmZ Xod AdVma KoVmV. Aer ñH§$XnwamUmMr
½dmhr Amho. ""...n§MqcJmnmgyZ AdVrU© Pmcoco n§MmMm`© hmo`. àË`oH$ `wJmV {d{^Þ
72
Zmdm§Zr AdVrU© hmoD$Z drae¡d g§àXm`mMo doimodoir g§McZ H$arV Amco AmhoV. hr
5
drae¡dm§Mr na_lÕm Amho.'' Ago S>m°. M§ÐeoIa {edmMm`© `m§Zr åhQ>co Amho. H$moUVmhr
Y_©g§àXm` C^m amhVmo Vmo Ë`mÀ`m {dMmamÀ`m ~imda, Ë`m {dMmam§À`m doJionUmdaM.
drae¡dm§À`m g§X^m©V "{gÕmÝV{eIm_{U' `m J«§WmMo _hÎd AZÝ`gmYmaU AgyZ hm J«§W XmoZ
hOma dfm©nyduMm Amho Ago _mZUmao Ogo Aä`mgH$ AmhoV, Vgo Ë`mcm ~gdoídamZ§VaÀ`m
H$mimVco _mZUmaohr Aä`mgH$ AmhoV. S>m°. M§ÐeoIa {edmMm`© `m§Zr AZoH$ à_mUm§Zr
Ë`mMm H$mi AmR>ì`m eVH$mMm R>a{dcocm Amho. `m J«§WmMo ñdê$n ho _hm_wZr aoUwH$mMm`© d
AJñË`_wZr `m§À`mVrc AmË_emoYm{df`rÀ`m {H«$`m `moJmV Pmcoë`m g§dmX Amho. drae¡d
Y_©g§àXm`mMr gd© VÎdo `m J«§WmV EH$Ì ñdê$nmV _m§S>coco Amho. hm J«§W g§ñH¥$V_Ü`o AgyZ,
`mcm Y_©J«§WmMr à{VîR>m àmá Pmcocr Amho. VgoM "lrH$a^mî`hr' drae¡d VÎdkmZmÀ`m
ÑîQ>rZo _hÎdmMo _mZco Jococo Amho.
_Ü``wJrZ Y_©OrdZmV B©ída^ŠVr Am{U B©ídanyOm hr Ho$di CƒdUu`m§Mr
{_amgXmar hmoVr. ~mamì`m eVH$mV ~gdoídamZo hr àWm _moSy>Z H$mT>cr. Ë`m§Zr Om{V-dU©^oX,
CƒZrVMm, ñn¥í`-Añn¥í`, ñÌr-nwéf, Á`oîR-H${ZîR> Agm Hw$R>cmhr ^oX Z _mZVm ^ŠVrMo
_hmÛma ~gdoídamZo Ad¿`m§gmR>r Iwco Ho$co. Ë`m§Zr Ho$di OJmMo ApñVËdM ZmH$maco Zmhr,
Va BhdmXhr ZmH$maco hmoVo. ho Ogo Iao Amho, Vgo Ho$di OJmcmM à_mUhr _mZco Zmhr.
OJV² ho na{edmMo A§e Amho åhUyZM _mZdr Xoh ho XodmMo _§{Xa Amho, hr OmUrd Ë`m§Zm
hmoVr. Vo nm{dÍ` ahmdo åhUyZ Va ~gdoída Z¡{VH$VoMm AmJ«h Amnë`m {edeaUm§H$Sy>Z
Am{U EHy$UM g_mOmH$Sy>Z YaVmZm {XgVmV. nU Ë`m§À`m Ë`m AmJ«hm_mJo> na_{edmdarc
{ZVm§V ewÕ Am{U CËH$Q gmpÎdH$ ^ŠVr {XgyZ `oVo, Ago àñVwV Aä`mgH$mMo _V Amho.
Ago ho àmMrZ e¡d dmL²>_` AmnUmg {d{dY àm§{VH$ ^mfoVyZ CncãY Amho. Adm©MrZ
H$mim_Ü`o Om°Z _me©c, amB©g, âcrQ>, S>m°. ^m§S>maH$a, Jwê$Xod amZS>o, S>m°. amYmH¥$îUZ², S>m°.
Z§{X_R>, S>m°. {hao_R> `m§gma»`m g§emoYH$m§Zr d VÎddoË`m§Zr drae¡dmMo AÜ``Z B§J«OrVyZ
_m§S>coco {XgyZ `oVmo.
Ia§ åhUOo _Ü``wJrZ _hmamîQ´> Am{U H$Zm©Q>H$m_Ü`o XodXmgr hr àWm
XmoÝhrH$S>o nmhm`cm {_iVo. H$Zm©Q>H$m_Ü`o {Vcm "~gdr' Ago åhQ>co Amho. XodXmgr hr
XodmMr godm H$ê$Z J{UH$m d¥ÎmrZo amhUmar ór. Xodmc` ñdÀN> H$aUo, Xod_yVucm dmam
KmcUo, XodmnwT>o Z¥Ë`Jm`Z H$aUo, hr {VMr {ZË`mMr H$m_o hmoV. _§{XamVrc Xod_yVu àV`j
Xod Ago _mZyZ Ë`mcm ñZmZ, J§Ynwîn, AÞdó B. _mZdr ^moJ An©U H$aÊ`mMr àWm XodnyOm

73
`m ZmdmZo ê$T> Pmë`mda, Xodmcm Ë`m~amo~aM e`Z^moJhr {_imdm åhUyZ _§{XamV Xmgr
R>odÊ`mMr àWm _Ü``wJmV gwê$ Pmcr. Ë`mMà_mUo _Ü``wJrZ H$Zm©Q>H$mV H$mhr OmVrV
àË`oH$ KamVrc EImXr _wcJr Xodmcm An©U H$arV, Ago åhUVmV. {Vcm ~gdr Ago Zmd
Ago. Aem _wcrMo Xodmer qH$dm IS>Jmer c¾ cmdrV. Ë`mZ§Va Vr Cƒ OmVrVë`m
Hw$R>ë`mhr nwéfmer g§~§Y R>odm`cm _moH$ir Ago. Vr AI§S> gm¡^m½`dVr Agë`m_wio {Vcm
X{jUoV "Vmir' (_§JigyÌ) ~Z{dÊ`mMo H$m_ XoV. Aem àH$maMm C„oI "^maVr`
g§ñH¥${VH$moe' I§S>-Mm¡Wm (n¥. 446-447) da nmhm`cm {_iVmo.
~gdoídam§Zr "{ed' hmM AmÚ ^maVr` X¡dV Agë`mMo åhQ>co Amho.
`mgmR>r Ë`mcm {dídoída, {dídZmW, {díd§^a, OJÞmW, Am{XZmW, gd}ída, _hmXod
åhQ>coco Amho. Ë`m§Zr Amnë`m EH$m dMZmV `m g§X^m©V AmJ«hnyd©H$ Xmdm H$aVmZm åhUVmV:
""ho emídV gd©epŠV_mZ {díd§^am
g¥îQ>rXmVm _hmXodm,
ZM loîR> `mnar XwOm
Z eãX, Z Xod
aIdmcm VyM `m {dídmMm,
ñdJ©, ZaH$ {Z gmè`m {dídmV
AdKm VyM gd©ì`má
ho Hy$S>cg§J_ ZmWm''> 6
Aem `m AmÚ ^maVr` X¡dVmcm drae¡dm§Zr Amncm epŠV{d{eîQ> Xod
_mZcocm Amho. ^maVr` {edmonmgZm _y{V©g§~Õ ZgyZ, Vo qcJg§~Õ Agë`mMo AmT>iVo.
Aem `m "{edm'Mm drae¡dm§Zr Amnë`m CnmgZm na§naoMo d¡{eîQ>ço åhUyZ; Xohmda
7
{edqcJmMr YmaUm hm Xrjm{dYr åhUyZ drae¡dm§Zr An[ahm`© _mZcm. _. gw. nmQ>rc `m§Zr
~«÷XmgmÀ`m _amR>r ""crcm{díd§^a'' H$mì`mcm {c{hcoë`m àñVmdZoV e¡d-drae¡d `m
n[adV©Z à{H«$`oMo {ddoMZ H$aVmZm {c{hVmV, ""H$mcm_wI nmewnV n§W d drae¡d n§W
XmoÝhrhr e¡d n§WM Agë`m_wio H$mcm_wI nmewnV n§WmMo AZw`m`r `m ZdrZ Y_m©Mm
A§{JH$ma H$aVmZm, Ë`m§À`m Y_m©oÎmamMm àíZ CX²>^dcm Zmhr; qH$dm Ë`m§Mm Xodhr ~Xcocm
Zmhr. g_mOmVrc A{ZîQ> ê$T>r ZîQ> H$ê$Z g_VoÀ`m VÎdmda g_mOmMr EH$OyQ> H$aUo d
OZVoÀ`m Zr{V_ÎmoMm ñdrH$ma H$aUo EdT>mM àíZ Ë`mÀ`mnwT>o hmoVm... `mà_mUo H$mcm_wI
nmewnV n§WmMo drae¡d Y_m©_Ü`o n[adV©Z hmoD$Z Ë`m n§WmÀ`m gd© _R>m§Mo drae¡d _R>m§_Ü`o

74
ê$nm§Va Pmco. Ë`mMo Y_©Jwê$hr drae¡d Y_m©Mm àMma H$ê$ cmJco. `mà_mUo H$mcm_wI
8
nmewnV n§W drae¡d Y_m©_Ü`o g§nyU© {dcrZ hmoD$Z Ë`mMo {Zamio ApñVËdM ZîQ> Pmco.''
{deofV: _Ü``wJrZ H$ÞS> amOKamÊ`mda H$mcm_wI e¡dm§Mm à^md hmoVm. Ë`m§Mo _R> Am{U
Jwê$na§nam drae¡dm§Zr lÕoZo ñdrH$maë`mMo {XgyZ `oVo.
`mXdH$mcrZ Y_©OrdZmV d«V Am{U CÚmnZo Am{U Ym{_©H$ BVa H$_©H$m§S>m§Mo
ñVmo_ {H$Vr dmT>coco hmoVo. hr JmoîQ> AmnUmg g_H$mcrZ dmL²>_`mVyZ/Y_©J§«WmVyZŸ/
d«VI§S>mVyZ/XmZI§S>mVyZ Am{U _hmZw^md n§WmVyZhr nmhm`cm {_iVo. AemarVrZo
ho_mS>n§Vmgma»`m kmZr amÁ`emgH$mH$Sy>Zhr `m gd© Ym{_©H$ AmMmam_Ü`oM ~amM doi IMu
nS>ë`mMo {XgyZ `oVmo. åhUyZ Ë`m§À`m R>m`r amÁ` àemgZmMo JwU H$_r hmoVo Am{U Ë`m§Mr
~arMer H¥$Vr hr ~«m÷Unwamo{hVm§À`m d«Vd¡H$ë`mMo g§H$cZ H$aÊ`mV IMu nS>cr. Am{W©H$
{dH$mg Am{U EHy$U amÁ`ì`dñWm `m§À`mH$S>o Ë`m§Mo Xwc©jM Pmco, Ago B{VhmgmMm`©
9
{d. H$m. amOdmS>o `m§Mo åhUUo ho n«ñVwV Aä`mgH$mcm `mo½` dmQ>Vo. ho_mS>n§VmMr hr H¥$Vr
Ajå` AerM Amho. Agohr `m Aä`mgH$mcm _Zmo_Z dmQ>Vo.
`m gw_mamg ""_hmZw^md, dmaH$ar, XÎm Am{U g_W© ho Mmahr g§àXm` ewÕ
^{º$VÎdmda àmYmÝ`mZo A{YpîR>V Agë`mMo AmT>iVo. Ë`m§Zm ^{º$g§àXm` åhUÊ`mV
Hw$R>cmM àË`dmh Zmhr. VWm{n, "ZmWg§àXm`mg' ^{º$g§àXm` åhUUo C{MV Amho H$m`?
H$maU `moJ_mJm©daM àmYmÝ`mZo A{YpîR>V Pmcocm hm Jwê$g§àXm` Amho. àñVwV e§H$m ~amo~a
R>aVo. na§Vw _hmamîQ´>mV ZmWg§àXm`mMm àm_w»`mZo àMma Pmcm, Vmo J{hZrZmWm§À`m ê$nmZo.
J{hZrZmWm§Zr ewÕ `moJ_mJm©~amo~a H¥$îU^º$sMr Acm¡{H$H$ OmoS> XoD$ZM _hmamîQ´>mV ZmW
g§àXm` àñVwV Ho$cm Am{U Ë`m_wioM _hmamîQ´>mVrc ZmWg§àXm` ^º$s Am{U `moJ `m XmoÝhr
VÎdm§da A{YpîR>V Pmcocm Am{U nwT>rc H$mcI§S>mV Va {d{dY ^{º$g§àXm`m§V {dcrZ
10
Pmcocm Agë`m_wio _hmamîQ´>mVrc ^{º$g§àXm`m§V Ë`mMm g_mode hmoD$ eH$Vmo.'' Ago _V
S>m°. a. am. Jmogmdr `m§Zr Zm|X{dcoco Amho.
`mXdH$mcrZ {d{dY Y_©g§àXm`mMr àoaUm Am{U ñdê$n `m§Mm gmH$ë`mZo
{dMma H$aVmZm AmnUmg {ed Ogm epŠV {d{eîQ> VgoM OJhr epŠV{d{eîQ>M AgVo. Ago
ho OJV {_Ï`m ZgyZ gË` d {ZË` Amho. `mgmR>r drae¡d gmYH$ CËnÎmr d {dZme ho eãX Z
dmnaVm epŠV{dH$mg Am{U epŠVg§H$moM ho eãX dmnaVmZm {XgVmV.

75
2.3 _Ü``wJrZ
JrZ H$Zm©Q>H$ Am{U _hmamîQ´>mMm AZw~§Y :
_Ü``wJrZ Y_©OrdZmMm Am{U {d{dY Y_©g§àXm`mMm emoY KoVm, Ago {XgyZ
`oVo H$s, Á`mdoir "{ed Am{U {dîUy' `m§À`mn¡H$s EH$ d[aîR> dJm©Mm Xod AgVmo. Ë`mdoir
Xwgam hm BVa ~hþOZm§Mm Xod åhUZ nyOcm OmVmo. ~mamì`m eVH$mV H$Zm©Q>H$mV "{ed' `m
Xodmcm {deof _hÎd àmá Pmco hmoVo. Ë`mM gw_mamg _hmamîQ´>mV "d¡îUd' g§àXm` Zmdmê$nmcm
`oV hmoVm Am{U Ë`m§Mm Xod "{dîUy dm H¥$îU dm {dÇ>c' åhUyZ nyOcm OmV hmoVm. AemàH$mao
Ë`m§Mr cmoH${à`Vm _Ü``wJrZ OZ_mZgmV ÑT> Agcocr {XgyZ `oVo. ~gdoídam§À`m CX`mnydu
H$Zm©Q>H$mVrc d[aîR>dJm©V `k`mJ, H$_©H$m§S>, d«Vd¡H$ë`, BË`mXr CnmgZoda e¡dm§Mm Ogm
nJS>m hmoVm. Vgm e¡d Vm§{ÌH$m§Mmhr nJS>m nmhm`cm {_iVo. Aem doir `m V§ÌmMm Am{U
H$_©H$m§S>m§Mm d `k`mJ BË`mXrMm {damoY H$aÊ`mgmR>r d g§nyU© g_mOmÀ`m ewÕrH$aUmgmR>r
Am{U Z¡{VH$ nwZ©ì`dñWogmR>r (nwZ©ì`dñWmnZogmR>r) g§Vm§Zm e¡d ^y{_Ho$Mm Ë`mJ H$aUo
Amdí`H$ hmoVo. åhUyZ _amR>r g§Vm§Zr d¡îUd CnmgZoMm ñdrH$ma H$ê$Z h[aha¡Š`m§Mo {dÇ>cmV
{dgO©Z Ho$co. Aem `m ~hþOZm§À`m d¡îUd ^ŠVrMr cmoH${à`Vm _Ü``wJrZ _hmamîQ´>mV
gd©Xya ngacocr hmoVr.
drae¡d g§àXm`mMo nwZê$ÁOrdZ dmaH$è`m§À`m n§T>anyaOdi Agcoë`m
_§JidoT>çmV Pmco. ""{~ÁOS> {dS>o empÊS>cJmoÌmo {ÛO:'' `m C„oImdê$Z ~rS> ho H$cMwar
{~ÁOcmMr amOYmZr hmoVr. Ago _V a. _. ^wgmar `m§Zr "_hmamîQ´> gmañdV (nwadUr)
n¥. 565 da Zm|X{dVmV.' JmoajZmW Am{U A„_à^y `m§Mr ^oQ> Pmcocr hmoVr. `m gdmªMm
n[aUm_ åhUyZ _Ü``wJrZ Y_©OrdZmV drae¡dm§À`m à^mdmÀ`m IwUm àmMrZ _amR>r
dmL²>_`mV AmT>iVo. n§T>arÀ`m {dÇ>cmMo dU©Z AZoH$ g§Vm§Zr "H$mZS>m' åhUyZ Ho$coco gd©lwV
Amho. ñdV: kmZXodm§Zr Va {dÇ>cmMo dU©Z H$aVmZm åhUVmV :
"H$mZS>m hmo {dR>cw H$Zm©Q>Hw$Ÿ& `oUo _O cm{dco doYrŸ&&'
Aem gmW© eãXm§V kmZXodm§Zr "H$mZS>m' AZ² "H$Zm©Q>H$' `m àXoe{d{eîQ>
{deofUmZo C„o{IVmV. g§V Zm_Xodm§Zrhr EH$ A^§JmV {dÇ>cm{df`r ~mocVmZm åhUVmV,
"H$mZS>m {dÇ>c dmo C^m ^rdaoVrarŸ&
rarŸ&
mJc
^ŠVm§Mo AmV© dmo Ordm cmJ co ^marŸ&&' (1031)
Agm hm n§T>arMm "nmQ>rc' ^ŠVm§gmR>r dmQ> nmhUmam n{hcm dm{hcm Xod
Amho, Vo nwT>o åhUVmV:
"{dÇ>c H$mZS>| ~mocy§ OmUoŸ& Ë`mMr ^mfm nw§S>{cH$ ZoUoŸ&&' (1087)
76
Aem `WmW© eãXm§V Ë`m§Zr {dÇ>cmÀ`m àXoe{d{eîQ>Voà_mUoM Ë`mÀ`m
^mfm{d{eîQ>VoMmhr C„oI Ho$cm Amho. Agm hm {dÇ>c {dîUwê$nËd AWdm H¥$îUê$nËd
nmdÊ`mnydu H$Zm©Q>H$mVcm EH$ ñWm{ZH$ (ñWmZr`) à»`mV "cmoH$Xod' hmoVm Ag§ gy{MV
hmoV§. n§T>anya ho Ë`mM§ à_wI R>mU§ hmoV§, AZ² Vo _hmamîQ´> gr_ocJV H$Zm©Q>H$mV hmoVo.11
""~raßnm/>~ramo~m' `m ZmdmVrc "~ra' ho nX Üd{Zgmå`m_wio e¡d Y_m©Vrc
dra^ÐmMo ghO ñ_aU KS>{dUao Amho. _hmamîQ´>-H$Zm©Q>H$-Am§Y« `oWrc drae¡dm§À`m
à^mdjoÌmV dra^ÐmonmgZocm Oo {deof _hÎd àmá Pmco, Ë`mMr gm_m{OH$ nmíd©^_y r nmhVm
Ago {XgyZ `oVo H$s, Hw$ê$~ (YZJa) `m§Mm »`mVZm_ Xod "~raßnm/~ramo~m' Ë`mMo AZoH$
{R>H$mUr dra^ÐmV ê$nm§Va KS>co Agë`mMr Zm|X JmonOZ g§ñH¥$VrMo JmT>o Aä`mgH$ S>m°. Jw§Wa
12
S>r gm|Wm_a `m§Zr nwamì`m{Zer Ho$co Amho. lr{dÇ>c ho X¡dV g§Vm§À`m CX`H$mcmnyduM
"ñWcnwamUm§Zr' AZoH$ {Xì` H$Wm§À`mÛmam JmonmcH¥$îUê$nmV à{VpîR>V Ho$co hmoVo. ho X¡dV
JmonOZm§À`mŸ/Jdir-YZJam§À`m na§naoV AmOhr Amnco "Am{X_' ê$n AZoH$ R>mÊ`mV
gm§^miyZ Amho. H$Zm©Q>H$-_hmamîQ´>mVrc JmonOZ Ë`mcm "{dÇ>c-~raßnm' `m OmoS> ZmdmZo
g§~moYVmV, Ë`m§À`m _§{XamV XmoZ qnS>r R>oD$Z `m OmoS>XodmMr Vo nyOm-AMm© H$aVmV; {dÇ>c
Am{U ~raßnm `m§À`m ghOrdZmÀ`m JmWm Vo ~ohmoe hmoD$Z JmVmV. AmOhr _hmamîQ´>-
H$Zm©Q>H$-Am§Y« `m {VÝhr amÁ`m§À`m {g_ocJV Agcoë`m ^mJmV (hþcOÎmr) `oWo _moR>r `mÌm
^aVo. Ë`m {R>H$mUr `m {VÝhr amÁ`m§Vrc ^ŠVJU _moR>çm g§»`oZo `m "{dÇ>c-~raßnm'À`m
Xe©Zmcm `oVmV. Aem `m {dÇ>cmMo _hmamîQ´>mVrc Jdir-YZJa CÞV {dÇ>cmer EH$ê$nËd
gm§JVmZm åhUVmV H$r, ""Am_À`m na§naoVrc {dÇ>cmZo amJmZo gmoSy>Z {Xcocr, Am{U ~ZmV
Cno{jV AdñWoV _ococr nXy~mB© n§T>anya `oWo VrW©OimVrc nÚZmVyZ nwZ: AdVacr. VrM
13
n§T>anyaÀ`m {dÇ>cmMr épŠ_Ur hmo`.'' AemàH$mao "{dÇ>c-~raßnm' `m YZJar OmoS>Xdo m§Mo
{dÇ>c-àmYmÝ`mZo g§ñH¥${VH$aU/d¡îUdrH$aU KSy>Z _amR>r g§Vm§Mo _mhoa ~Zcoco n§T>anyaMo
{dÇ>c ho X¡dV _hmamîQ´>mÀ`m ^md{dídmMo A{YamÁ` ~Zco. Aem `m {dÇ>cmMr H$Zm©Q>H$mVrc
"{dÇ>c^pŠVYmam' hr _hmamîQ´>mVë`m gmaIrM EH$ cjÊmr` H$mì`Ymam Amho. _mÌ
_Ü``wJrZ _hmamîQ´>mV {dÇ>c "H$Zm©Q>Hw$' Amho. hr g_mOYmaUm hmoVr. `m g§X^m©V
""g§V{eamo_Ur kmZoída _hmamOm§Zr XoIrc "{dÇ>cmcm' "H$mZS>m {dÇ>cw H$Um©Q>Hw$' Ago
14
dmñVd{df`H$ à_mUnÌM (Domicile Certificate) XoD$Z Q>mH$co Amho.''
_hmamîQ´>mVrc {edmonmgZm hr {H$Vr Wmoa hmoVr ho `oWrc ~mamÁ`mo{V{b©Jmn¡H$s
à_wI nmM qcJ _hmamîQ´>mV AmhoV. VgoM Ami§Xr-n§T>anya `m _yi e¡djoÌr drae¡dm§Mm dmda

77
gy{MV H$aUmam Amho. _hÎdmMo åhUOo kmZXod-Zm_Xodm§{X g§Vm§Zm cm^cocm Jwê$nXoeM
_wimV ím¡dVÎdkmZmMm AgyZ VgoM ZmW, _hmZw^md, ZmJoe, XÎm BË`mXter drae¡dm§Mm
Agcoë`m g§~§YmÀ`m AmYmao _hmamîQ´> H$Zm©Q>H$mMm AZw~§Y VnmgVm `oVmo. {deofV: `m XmoÝhr
g§nÐm`m§À`m {dMmaYmam nañna à^m{dV Agë`mMr gmj Ë`m§À`m dmL²>_`mVyZ {_iVmo.
Ë`mMà_mUo drae¡dm§Mm Am{U _hmamîQ´>mÀ`m AZw~§YmMr MMm© _Ü``wJrZ amOH$s` A§JmZohr
H$aVm `oB©c. na§Vw Ë`mhrnojm hm AZw~§Y Ama§^ H$mimnmgyZM ÑT> ñdê$nmMm Amho åhUyZ Va
H$mZS>rcm _amR>rMr _mder åhQ>co Amho. `m{edm` drae¡d _hmamîQ´>mÀ`m AZw~§YmMo AmUIr
EH$ Xwdm åhUOo drae¡d _amR>r dmL²>_` ho hmo`, Ago àñVwV Aä`mgH$mcm dmQ>Vo.
_Ü``wJrZ H$mimV MmcwŠ` d H$cMwatMm Zm`ZmQ> H$ê$Z `mXd X{jUoV gÎmm
{_idcr. Voìhm `mXdm§Zr Amnë`m amÁ`mMm {dñVmahr Ho$cm. B.g. 1187 _Ü`o {^„_
`mXdmZo Xod{Jar `oWo Amnë`m gm_«mÁ`mMr amOYmZr Zocr Am{U ñdV:cm "g_«mQ>' åhUyZ
amÁ`m{^foH$ H$adyZ KoVcm. qgKU `mXdm§À`m H$mimV amÁ`m§Mm ~amM {dñVma Pmcm. Va
H¥$îUXodmÀ`m H$mimV dmL²>_`mÀ`m ÑîQ>rZo CËH¥$îQ> R>acm. _hmZw^md dmL²>_`mV H¥$îUXodm§Mm
C„oI AmhoV. Z§Va Ë`m§Mm ^mD$ gÎmoda Amcm. "_hmXo"_hmXoAmo amÁ`Y_© OmUo' Ago OUy H$mhr
MH«$Yam§Zr àeñVrnÌM {Xco. `mXdH$mimV ~mamì`m eVH$mVM H$Zm©Q>H$mV drae¡dm§Zr Amnco
à^wËd {Z_m©U Ho$co hmoVo, Am{U `mÑîQ>rZo `mXdm§Mm drae¡dm§er g§~§Y `oUo ñdm^m{dH$M hmoVo.
{deof åhUOo AZoH$ gaXma, goZmnVr, XÊS>Zm`H$ ho drae¡d n§Wmcm AZwgaUmao hmoVo. `m
AWm©Zo _Ü``wJrZ H$Zm©Q>H$ Am{U _hmamîQ´>mMm AZw~§Y VnmgVm `oÊ`mOmoJm Amho, Ago àñVwV
Aä`mgH$mMo _V Amho. ~gdm§Zr H$Zm©Q>H$mV Om{V^oXmÀ`m Am{U {df_VoÀ`m{déÕ \$ma _moR>r
Midi C^r Ho$cr hmoVr. Ë`mgmR>r ~gdm§Zr ewÕ e¡d CnmgZoMm AmJ«h Yacocm hmoVm. Ë`m§Zr
H$_©H$m§S> Am{U V§Ì BË`mXtMm nmS>md H$ê$Z gdmªZm g_VoMr Xrjm {Xcr. Agm hm drae¡d
Y_© H$Zm©Q>H$mV dmT>cocm Am{U _hmamîQ´>mV {dñVmacocm Amho. Ë`mMà_mUo H$moard
coImÀ`mÛmaohr _hmamîQ´> H$Zm©Q>H$ g§~§YmÀ`m g§emoYZmMo EH$ gmYZ åhUyZ Aä`mg H$aVm
`oVo. _mÌ Ë`mcm EH$_od gmYZ Ago åhUVm `oUma Zmhr. H$maU H$moard coIm§Mo AÜ``Z
AZoH$ gmYZm§À`m n[aàoú`mV H$aVm `oÊ`mgmaIo AmhoV.
_hmamîQ´>mV AmT>icoë`m EHy$U H$ÞS> H$moard coIm§n¡H$s {Zå_o H$ë`mU-
MmcwŠ`m§À`m H$mimV H$moacoco AgyZ, Ë`mn¡H$s {Zå_o {dH«$_m{XË` ghmdm `mÀ`m H$ma{H$XuV
H$moacoco AmhoV. Ë`mn¡H$s ghm H$moard coI Cñ_mZm~mX {OëømVrc VwiOmnya VmcwŠ`mVrc
ZrcoJmd, Ho$goJmd, BQ>H$c, gmocmnya {OëømVrc _mohmoi VmcwŠ`mVrc O§~Jmd (Om_Jmd),

78
A¸$cH$moQ> VmcwŠ`mVrc A¸$cH$moQ>r, X{jU gmocmnya VmcwŠ`mVrc Jw§OoJmd `m
_hmamîQ´>mVë`m Jmdm§_Ü`o gmnS>VmV. ""`mn¡H$s {^„_ hmM drae¡d "{^„_amO M[aVo'Mm
H$WmZm`H$ Amho... `m d§emVcm eodQ>Mm amOm am_M§ÐmMr H$sVu Aer hmoVr H$s, (ñdV: Oo
15
Oodco, VoM O§J_m§Zmhr ImD$ KmcKmcoc; hm Ë`m§Mm nU hmoVm.)''
m.)
H$ë`mUMo MmcwŠ` amOo ho e¡d hmoVo. MmcwŠ`mcm Xya H$ê$Z H$cMy`© nmo_S>u
`mZo amÁ` ~iH$mdco. nwT>o H$cMwarÀ`m Z§Va _mÌ CÎma H$Zm©Q>H$mV `mXd Am{U X{jU
H$Zm©Q>H$mV hmo`gi ho nañnam§er d¡a^md ~miJyZ amÁ` H$arV hmoVo. Ë`m_wio AmOÀ`m
_hmamîQ´>mV hmo`gim§Mm àdoe hmoD$ eH$cm Zmhr. Varhr n§T>anya Am{U H$moëhmnyamV Ë`m§Mo
H$moard coI AmT>iVmV. gmo_oída `m hmo`gi amOmZo {dÇ>cmÀ`m nyOogmR>r XmoZeo damh XmZ
{Xco AmhoV. {dÇ>c Xodmc`mÀ`m VwiB©da hm {ecmcoI H$moacocm Amho. ~gdH$mcrZ
H$Zm©Q>H$ _hmamîQ´>mÀ`m amOH$s` ^yJmocmMm {dMma H$aVm.
`m H$mcI§S>mV H$Zm©Q>H$ Am{U _hmamîQ´> ho ñdV§Ì àm§V ZìhVo. XmoÝhr
àmVm§Vrc {Zåå`m-{Zåå`m ^mJmV ~gdoídam§À`m drae¡d Y_m©Mm à^md Agë`mMo {XgyZ
`oVmo. AemàH$mao _Ü``wJrZ amOH$s` pñWVrJVrMm AmT>mdm KoVm `oB©c, Ago àñVwV
Aä`mgH$mcm dmQ>Vo. ~gdoídam§Mm drae¡d g§àXm` Ð{dS> d§emMo Amho H$m`, drae¡d hm Y_©
Amho H$m`; n§W Amho, Ë`mMo ñdê$n d¡{XH$ H$s Ad¡{XH$ Amho. `m g§àXm`m§Mm g§ñWmnH$
H$moU, g§ñWmnZoMm H$mi H$moUVm, AmJ_ gm{hË` Am{U ~gdoídam§Mo g_H$mcrZ gm{hË`
`m§Mm g§~§Y H$moUVm Ago {H$VrVar àíZm§Mr _V_Vm§Vao nmhm`cm {_iVmV. ""_mÌ drae¡d
qhXy AmhoV H$m`? `m àíZm§da ^mcmH$ma ^monQ>H$am§~amo~a Zm. am. ~m_UJmdH$am§Zr dmX-
16
{ddmX Ho$cm.'' `mM H$mimV "drae¡d Ho$gar' ho 1930 _Ü`o nwÊ`mVyZ à{gÕ hmoV hmoVo.
`m§À`m g§nmXZ _§S>im_Ü`o amMqcJ na§S>H$a, am_qcJ H$a_mioH$a Am{U ñdV:
~m_UJmdH$ahr hmoVo. hm dmX Ë`m H$mimV IynM M{M©cm Joë`mMo {XgyZ `oVmo.
_Ü``wJrZ Y_©OrdZmV drae¡dm§Mm ZmJoe g§àXm`mdarc à^md CH$cÊ`mMm
à`ËZ g§Vgm{hË`mMo Á`oîR> Aä`mgH$ S>m°. `y. _. nR>mU `m§Zr Amnë`m coImÛmao Ho$cm Amho.
Ë`m§Zr _Ü``wJrZ VÎdkmZ, AmMma, Cnmñ`X¡dV, gm_m{OH$ ^y{_H$m Aem AZoH$ A§Jm§Zr
{dMma H$ê$Z, Ë`m§Zr ~m¡Õ, O¡Z, Bñcm_, ZmW, dmaH$ar, M¡VÝ`, drae¡d, ZmJoe, BË`mXr
Y_©n§Wm§Mr Jw§VmJw§V hiydmanUo CcJS>Ê`mMm à`ËZ Ho$cocm Amho. `m g§X^m©V {d{dY
g§àXm`mVrc AZw~§YmMm _mJmodm KoUmar emoYgyÌo Ë`m§Zr darc coImVyZ _m§S>co.

79
""{ed-eŠVr ho Cnmñ`X¡dV Am{U Ord{ed¡Š`{dMma `m~m~VrV ZmJoe
Am{U drae¡d `mV OodT>r OdirH$ Amho. VodT>r ZmJoe Am{U ZmW `m§À`mV Zmhr.
qcJmonmgZm, {edamÌr _hmËå`mgm»`m H$Wm `m~m~VrV XmoÝhr n§Wm§V g_mZVm nmhm`cm
{_iVo. ZmJoe g§àXm`, ~m¡Õ, O¡Z, gy\$s, M¡VÝ`, ZmW, dmaH$ar `mVrc {d{dY A§emVyZ
Amnco ~i emofyZ KoÊ`mg ñdV§Ì g§àXm` Amho. nU Ë`mda drae¡dm§Mm R>gm _moR>m, OmoaXma
17
d ñnîQ> Amho Agm S>m°. `y. _. nR>mU `m§Mm {ZîH$f© gm§JVm `oB©c.''
dmaH$è`m§À`m n§T>anyaOdi drae¡dm§Mo nwZê$ÁOrdZ _§JidoT>çmV Pmco.
kmZXodmMo namËnaJwê$ JmoajZmW drae¡d g§àXm`mMo YwarU A„_à^y `m§À`m g§nH$m©V Amco
homVo. `m gdmªMm n[aUm_ åhUyZ drae¡dm§À`m à^mdmÀ`m IwUm _Ü``wJrZ _hmamîQ´>mVrc
Y_©OrdZmda nS>cocm {XgyZ `oVmo. drae¡dm§À`m dmaH$è`m§darc à^mdmMr AZoH$ CXmhaUo
S>m°. am. qM. T>oao `m§Zr "MH«$nm{U' `m Amnë`m J§«WmV Z_yX Ho$cr AmhoV. `mXdm§Mo KamUohr
Ama§^r e¡d hmoVo. Ë`m§À`m amÁ`ì`dñWoV drae¡dm§Zm Cƒm{YH$ma {_imë`mMr AZoH$ CXmhaUo
AmhoV. _Ü``wJrZH$mcrZ _hmamîQ´> Am{U H$Zm©Q>H$ `m§Mr H|$ÐñWmZo hr Ho$di ^m¡Jmo{cH$ Zìho,
Va gm§ñH¥${VH$ ÑîQ>rZo EH$mM n[aKmVrc AmhoV. ~mamì`m eVH$mVrc drae¡dm§À`m ~§S>ImoarMo
H|$Ð _§JidoT>m Am{U n[aga Agm hmoVm. Aem àH$mao ""H$Zm©Q>H$-_hmamîQ´>mÀ`m ^m¡Jmo{cH$
gm{ÞÜ`mV, C^` àXoemVrc amOdQ>rMm nañnaì`mnr gÎmm{dñVmamV, Y_©g§àXm`m§À`m
18
d¡Mm[aH$ AmXmZ àXmZmV.'' S>m°. am. qM. T>oao `m§Zr emoYco Amho. Ë`mMà_mUo S>m°. eo. Xo.
19
ngmaH$am§Zr Xwgar ~mOy åhUyZ dmaH$è`m§Mm drae¡dm§darc à^md Zm|XdyZ ho {MÌ nyU© Ho$co
Amho. Ë`mgmR>r Ë`m§Zr dmaH$ar g§Vm§À`m A^§JdmUrMm dmagm drae¡d _amR>r H$dtZr
Vmocm_mocmZo gm§^micm. dmaH$è`m§À`m ""h[anmR>''à_mUo drae¡dm§Zr ""{ednmR>m''Mr aMZm
Ho$cr. VgoM ^mê$S>o Am{U AmÜ`mpË_H$ Hy$Q>aMZmhr Ho$cr.
_Ü``wJrZ H$Zm©Q>H$ Am{U _hmamîQ´>mMm AZw~§Y emoYVmZm {d{dY g§àXm`,
dmL²>_` Am{U {ecmcoI/H$moard coI `m§À`m ghmæ`mZo H$mhr EH$ emoY KoVm `oVmo.
Ë`mMà_mUo cmoH$na§nam, cmoH$JrV, cmoH$ê$T>r, cmoH$H$Wm Am{U cmoH$OrdZ `m A§JmZo
XoIrc gm§K{f©H$ ghdmgmVyZ ñZohmMo g§~§Y {Z_m©U hmoV AgV. VgoM cmoH$H$cmd§V, _{hf,
am{OH$ `m OmZnXm§À`m EH$mË_ Xm§nË`^mdmVyZ ho XmoZ _hmàXoe CX`mcm Amë`mMo AZoH$
Aä`mgH$m§Zr _mÝ` Ho$co AmhoV. _hÎdmMo åhUOo _amR>r _mUyg hm Ogm eŠVrMm ^º$
Am{U {edmMm CnmgH$ Amho. Ë`mcm Á`mo{V~m Am{U I§S>mo~m ho _hmamîQ´>mVrc X¡dV Ogo
gmjr AmhoV. VX²>dV X{jUoMm cmoH$Xod _„m[a _mVªS> hm XoIrc gmjrcm Amho. Ago Oar

80
Agco Varhr AmnU Cnmñ`X¡dVmcm OUy {dgê$Z EH$_oH$m§nmgyZ Xya hmoUo ~amo~a Zmhr.
Ë`mnojm EH$_oH$m§Mm ^oX H$~yc H$ê$Z _¡Ìr dmT>{dÊ`mV Iar ~iH$Q>r AgVo, Ago àñVwV
Aä`mgH$mcm dmQ>Vo.
2.4
2.4 gm§ñH¥${VH$ n`m©daU Am{U gm{hË`mMo AZw~§Y :
A{VàmMrZ H$mimnmgyZ ^maVm_Ü`o e¡d na§nam nmhm`cm {_iVo. Bgdr
gZmÀ`m àma§^mnmgyZ e¡d g§àXm`mMm àgma Am{U àMma gd©Ì Pmcocm hmoVm. nwT>o `m
g§àXm`mMm à^md _Ü``wJrZ Y_©OrdZmV d Y_©g§àXm`mV {XgyZ `oVmo. ~mamì`m eVH$mV
CX`mg Amcoë`m "drae¡d' n§WmÀ`m ê$nmZo Zdm H«$m§{VH$maH$ {dMma _m§S>cm Jocm. _mÌ hm
g§n«Xm` nyduÀ`m H$mcm_wI nmewnV e¡d g§n«Xm`mMoM {dH${gV ñdê$n Agë`m_wio
AmË_{dcmon nmdcm. ""_hmamîQ´>mVrc ZmWn§Wr ^amS>r Am{U amD$i ho _yiMo nmewnV hmoVo.
MH«$Yañdm_rMo Jwê$ J§wÈ>_ amD$i AZ² na_Jwê$ Mm§JXod amD$i ho XmoKohr ZmWg§àXm`mV
{dcrZ Pmcoë`m cmHw$c nmewnV emIoMo AZw`m`r hmoVo. drae¡dm§Mo AmÚ ZoVo A„_à^y AZ²>
~gdoída ho ñdV: nmewnV g§àXm`mMo Xr{jV hmoVo. `m nmewn§Vmn¡H$s nmewnV/_hmnmewnV ho
20
n§MXodmonmgH$ ñ_mV©à_mUo CXma gmYZmÑîQ>r ~miJUmao hmoVo.'' Omo doXmÝV h[aZmWmZo
am_M§Ðmcm gm§{JVcm, Vmo Amnë`mcm {ddoH$qgYyÀ`m ê$nmZo CncãY Amho. hm doXmÝV gai
gai em§H$a AÛ¡V VÎdkmZ Amho. em§H$a AÛ¡V hm doXmÝVmMmM EH$ ^mJ Amho. _mÜd,
am_mZwO, d„^, qZ~mH©$ ho Xo{Ic doXmÝVrM AmhoV. _hmZw^md g§àXm` H¥$îUmonmgH$ Agcm,
Var Ë`m§Mr na§nam e¡d _mJm©er {ZJS>rV Amho åhUyZ "n§MH¥$îU' `m H$ënZocm AmYma
n§M{edmV emoYUo Amdí`H$ Amho, Ago am. qM. T>oao `m§Mo _V Amho. àñVwV _V gXa
Aä`mgH$mcm _mÝ` Amho.
Am`} d Am`}Îma g§ñH¥$Vr `m§À`m g§J_mVyZ EH$ Zì`m ^maVr` g§ñH¥$VrMr
_whÿV©_oT> amodcr. `m Zì`m g_pÝdV Am{U g_Ýd`erc Aem ^maVr` g§ñH¥$VrÀ`m KS>UrV
X{jUmnWmMm dmQ>m \$ma _moR>m Amho. X{jUmnWmMo Am`uH$aU Z hmoVm Am`mªMo ^maVr`H$aU
KS>co, Aer B{VhmgmMr gmj Amho. Aem àH$maMm C„oI AmnUmg "^maVr`
g§ñH¥${VH$moem'V AmT>iVo. Ë`mMà_mUo nm¡am{UH$ `wJmV ~«÷-{dîUy-_hoe `m VrZ XodVm§Zm
AgmYmaU _hÎd àmá Pmcoco hmoVo. na§Vw nwamUm§Zr _mÌ "{ed d {dîUy' `mÀ`m CnmgZoMo
_mhmËå` IynM dmT>dco. Ë`m_wio nwT>o "{ed Am{U d¡îUd' ho XmoZ ^maVmVco à_wI CnmgZm
g§n«Xm` R>aco. nwT>o Voamì`m eVH$mV n§T>arVrc lr{dÇ>cmV `m h[aham§Mm EoŠ` Pmë`mMo {XgyZ
`oVmo. Ia§ åhUOo h[aham§À`m EoŠ`mMr H$Wm (dm`wnwamUm_Ü`ohr Amcocr Amho.) gm§{JVco
81
Amho. _hmamîQ´>mV _mÌ e¡d-d¡îUdmV H$YrM VoT> {Z_m©U Pmcoco Zmhr. H$Xm{MV Ë`mMo
lr{dÇ>cmV Pmcoco EoŠ` hoM Ë`m§Mo H$maU Agmdo AWdm {dîUyZo {edmcm {ear dm{hco, hr
YmaUm OZ_mZgmV n¸$s ê$Ocr Agmdr Ago n«ñVwV Aä`mgH$mcm dmQ>Vo.
qZ~mH©$ ho "amYm' g§àXm`mMo AmÚ àdV©H$ _mZco OmVmV. ~mamì`m eVH$mV
AÚmn gIr^md àñWm{nV Pmcm ZìhVm, Aem H$mimV amYmH¥$îU g§àXm`mcm _hÎd XoD$Z
qZ~mH$m©Zr "amYm' VÎdmcm à{VîR>m {_idyZ {Xcr. qZ~mH©$ amYocm Vr ñdV§Ì AgyZhr "ñdr`m'
_mZVmV. `mgmR>r Vo "H$m§Vm^md' hmM eãX `moOVmV. `m g§X^m©V qhXr_Yrc à{gÕ
Aä`mgH$ S>m°. ^mJraW Pm `m§Zr Amnë`m "`w½_VÎd g_rjm' `m J«§WmV JmonrMm H$m§Vm^md
{deX Ho$cocm Amho. Ë`mMà_mUo S>m°. eaU{dhmar Jmoñdm_rZr ^Q>OrÀ`m H$mì`mMm Ame`
nwT>rcà_mUo {Xcocm Amho. ""^Q>OrÀ`m "`wJceVH$' _Ü`o N>Amo àH$aU CÝh_o {gÕmÝVgwI,
~«Ocrcm, godmgwI, ghOgwI, gwaVgwI Am¡a CËgmhgwI BË`mXr _o lramYm H¥$îU H$s _Ywa
crcmAmo H$mo Jmonr^md (gIr^md) go hr JmZ {H$`m h¡Ÿ& CZ _Ywa ag H$s crcmAmo _| gIr
21
Ho$ A{V[aŠV Am¡a {H$grH$m àdoe ^r Zhr h¡Ÿ&'' {deofV: {Z§~mH©$, d„^, h[aXmg BË`mXr
gd©M g§àXm`m§Zr "amYmH¥$îUcrcm Am{U gIr^md' `m§Zm Amnë`m gmYZo_Ü`o _Ü`dVu
ñWmZ {Xë`m_wio `m gdmªMo n`©dgmZ Ym{_©H$ Am{U gm§ñH¥${VH$ AY:nVmV Pmco. Ia§ Va
na_h§g AdñWocm nmohMcoë`m {gÕm§Mo OrdZ gm_m{OH$ Am{U Z¡{VH$ ~§YZmÀ`m H$joV
amhÿM eH$V Zmhr, Vo Ho$ìhmM {Z:g§J ~Zcoco AgVmV. cm¡{H$H$ Zr{VAZrVrÀ`m H$ënZm§Zr
Ë`m§Mm _wŠV {dhma OISy>Z Q>mH$Vm `oUma Zmhr. VgoM Ë`m§Zm g§àXm` ~Õhr H$aVm `oV Zmhr.
Aem àH$maMm `wŠVrdmX H$mhr gw~wÕ Aä`mgH$m§H$Sy>Z Ho$cm OmVmo. `mÑîQ>rZo {dMma Ho$cm
Va, EHy$UM _Ü``wJrZ ^maVmÀ`m gm_m{OH$/gm§ñH¥${VH$/ amOH$s`/Eo{Vhm{gH$ Am{U
dmL>²_`rZ ÑîQ>rH$moUmVyZ Y_©gmYZoda àH$me Q>mH$Vm `oVmo, Ago àñVwV Aä`mgH$mcm dmQ>Vo.
~hþOZ g_mOmMo à{V{Z{YËd H$aUmè`m e¡d MidirÀ`m {damoYmV
drae¡dm§À`m Ym{_©H$ g§KQ>Zm V`ma Pmcr. "drad¡îUd Am{U drae¡d' `m§À`mVrc g§Kfm©Zo
CƒdUu` ~«m÷Ug_mOmV Am{U qcJm`Vm§À`m ZoV¥ÎdmImcr g§K{Q>V hmoD$ cmJcoë`m ~«m÷U
g_mO `m§À`m_Ü`o g§Kfm©Mo ê$n YmaU Ho$co. Ago Agco Varhr d¡îUdm§Mm H$Zm©Q>H$mVrc e¡d
^pŠVYmaoMm ÑT> g§~§Y _amR>rer d _hmamîQ´>mer, àmMrZ H$mimnmgyZ Vo AmOVmJm`Vmn`ªV
XmI{dVm `oÊ`mgmaIo Amho. drae¡d _amR>r dmL²>_`, drae¡d g§V-gËnwéf, H$ÞS> drae¡d
J§«Wm§Mo _amR>rV KS>coco AdVaU "fQ²>ñWc' J«§WmÀ`mÛmao Xe©{dVm `oVmo. VgoM ~«÷XmgmMm
"crcm{díd§^a' hm J«§W Ogm A„_à^y§À`m AgmYmaU à^mdemcr M[aÌ>-M[aÍ`mMm AZw^d

82
_amR>r g§Vào{_H$m§Zm KS>{dUmam Amho, VgmM amKdm§H$mÀ`m H$ÞS> "{gÕam_M[aÌm§'Mm
{edXmg H$drZo Ho$cocm _amR>r Amodr~Õ AZwdmX "{eÕoídanwamU' hm J«§W {gÕam_oídamMo
M[aÌ _amR>r ^mdH$drÀ`m AZw^dmg AmUUmam J«§W Amho. Ë`m~amo~aM g_Ýd`mÀ`m ÑîQ>rZo
A{V_hÎdmMm R>aUmam AmUIr EH$ {gÕnwéf åhUOo "{ZOJwU {ed`moJr' `m§Zr
"{ddoH$qMVm_{U' `m Û¡VmÛ¡VmÀ`m gr_m ghO Amocm§S>Umam J§«W {c{hcm. `mMo _amR>r
Amodr~Õ AZwdmX em§VqcJñdm_tZr Ho$cm. {eIa qeJUmnya `m e¡d joÌmMo a{hdmgr hmoVo.
""CËnÞm Ð{dS>o gmh§, d¥{Õ H$Um©Q>Ho$ JVm
¹${MV²> ¹${MV²> _hmamîQ´>o JwO©ao OrU©Vm§ JVm''
(nÙnwamU:)
Aem `m ^maVr` ^pŠVgmYZoMm CJ_ Ð{dS> XoemV Pmcm, Ago darc
ícmoH$mV åhQ>co Amho. ^mJdV nwamUmV Á`m amJmpË_H$m ^ŠVrMm CËH$f© Pmcm Amho, Vr
^ŠVrgmYZm àW_ Ð{dS> XoemV CËnÞ Pmcr. `m ÑîQ>rZo X{jUoVrc Aidma d¡îUd g§Vm§Mr
^ŠVrMr Midi hr Iè`m AWm©Zo CƒdUu` g_mOmZo {PS>H$macoë`m nXX{cV cmoH$m§Mr
AmË_moÕmamMr Midi hmoVr. Ë`m§À`m _Vo gd©ñdmn©U ^mdZoZo na_oídam§Mr ^{ŠV H$aUmam
^ŠV H$moUË`mhr OmVrMm Agmo; na_oída Ë`mcm Odi H$aVmo. hoM `m ^ŠVr_mJm©Mo VÎdkmZ
Amho. nwT>o hmM YmJm _Ü``wJrZ ^ŠVrna§naoMo AmÚ YwarU Agcoco, AZoH$ gËnwéfm§Zr Am{U
{d{dY Y_©g§àXm`m§Zr OmoS>VmZm {XgVmV. _hÎdmMo åhUOo ^mJdV J«§WmVM Ð{dS> XoemVrc
d¡îUd ^ŠVm§Mm ñnîQ> C„oI AmT>iVmo. `m g§X^m©V S>m°. ^m§S>maH$am§Zr22 hm Aidma g§Vm§Mm
C„oI Agcm nm{hOo Ago åhQ>co Amho. ^mJdV nwamU `mM H$mimV {c{hco Joco Agmdo
Agm "\$aHy$AaMm' VH©$hr Amho. e§H$amMm`mªZm ho Aidma g§V n[a{MV AgmdoV, Agohr
åhQ>co Amho.
_Ü``wJrZ Y_©OrdZmV d Y_©g§àXm`mV Agm hm ^ŠVrMm àdmg Mm¡Ï`m
eVH$mnmgyZ Vo gmoimì`m eVH$mn`©§V AI§S>nUo dmhV Agë`mMo AmT>iVo, Ago àñVwV
Aä`mgH$mcm dmQ>Vo. _amR>rÀ`m Ama§^H$mimVrc gm{hË` ho AÜ`mpË_H$ _wŠVrgmR>r {c{hco
Joco Amho. `m gm{hË`mcm {d{dY Y_©g§àXm`m§Zr d CnmgZm n§Wm§Zr àoaUm {Xcr. _hÎdmMo
åhUOo `m gdmªZr "~mocr^mfoMm' AmJ«h YaVmZm {XgVmV. (_J Ë`m_Ü`o drae¡d AgmoV,
ZmWn§Wr AgmoV, _hmZw^md AgmoV dm dmaH$ar AgmoV), `m gdmªZr "cmoH$^mfo'VyZ
gm{hË`{Z{_©Vr Ho$cr Amho. "eSyÀN>i' ho CKS>-CKS> "fQ²>ñWc' `m g§ñH¥$V ZmdmZo _amR>r
ê$n Amho. `m J«§WmV drae¡d {dMmaYmaoMo gmagd©ñd Amcoë`m fQ²>ñWc {gÕmÝVmMo {ddaU
83
Amho. `m J«§WmÀ`m eodQ>r (AIoarg) "_amR>r Q>rH$m dmo{dà~§YwŸ& g§nyU© OmcmŸ&&' (Amodr.
676) Ago åhQ>co Amho. "_èhmQ>r Q>rH$m' `m {dYmZmVyZ n«ñVwV J«§W ñdV§Ì Zgmdm, Vmo AÝ`
^mfoVrc _amR>r Q>rH$m J«§W Agmdm Ago åhUÊ`mg à_mU gmnS>Vo. n{hë`m àg§JmV Va Vo ho
eSy>ÀN>i dmo{dà~§YoŸ& AZwdmX H$arZŸ&& (Amodr. 158) Ago åhQ>coco AgyZ, hm J«§W AZoH$
J«§WmVrc {ddoMZmMm AmYma KoD$Z _amR>rV Amodr N>§XmV aMcm Agmdm. "fQ²>ñWc' hm J«§W
drae¡dm§Zr g§ñH¥$V Am{U H$mZS>r `m XmoÝhr ^mfoV aMZm Ho$cr Amho. drae¡dm§Zm VÎd~moY
Am{U AmMmaY_© `m§Mr AmoiI ìhmdr; åhUyZ AZwdmX, Q>rH$m `m§À`m~amo~aM ñdV§Ì
VÎdJ«§WmMr {Z{_©Vr Pmcocr {XgVo. VÎd~moY KS>{dUo Am{U ^ŠVrMo AmXe© C^o H$aUo VgoM
dŠVm-lmoË`m§À`m ^pŠV_wŠVrÀ`m àoaUm `mhr dmL²>_`m_mJo C^o hmoVo. AemàH$mao drae¡dm§À`m
Ym{_©H$, gm_m{OH$ d gm§ñH¥${VH$ ^md{dídmMo à{Vq~~ Ë`mV nS>coco Amho.' na§Vw
"fQ²>ñWcm'Vrc na§namH«$_mZwgma Mm§Jm dQ>oída ho Jmoaj{eî`m _wŠVmXodr (_wŠVm~mB©)Mo {eî`
hmoVo. Ë`mMà_mUo {dgmo~m IoMa `m§À`m g_mYrñWim§{df`r Aä`mgH$mV _V^oX Agë`mMo
{XgyZ `oVo. _amR>r B{VhmgmMo Wmoa Aä`mgH$ {d. c. ^mdo `m§À`m _Vo,
""gm¡å` g§dËga ~mameo EH$VrgŸ&
ewÕ lmdU _mg EH$mXer&&4Ÿ&&
{ZJw©U {ZamH$ma ñdê$nr {_imcmŸ&
IoMa ~¡gcm g_mYrgrŸ&&5Ÿ&&''
`mdê$Z {dgmo~m IoMa `m§Zr gm¡å` g§dËga 1231 `m dfu lmdU ewÕ
23
EH$mXerÀ`m {Xder B§Ðm`UrÀ`m Vramda Ami§XrV g_mYr ñdrH$mcr. na§Vw ^mdo `m§Zr hm
eHo$ 1231 _Ü`o lmdU ewÕ EH$mXerg g_m{YñW Pmcm. `mMr g_mYr ~mgug (~meu)
Amho.24 Ago åhUVmZm {XgVmV.
_Ü``wJrZ gm§ñH¥${VH$ n`m©daUmMm _mJmodm KoVm `m H$mimV EH$m ~mOycm
gm_«mÁ` {dñVma hmoV hmoVo. Va Xwgè`m ~mOycm _§{Xao ~m§Ycr OmV hmoVr, XmZo {Xcr OmV
hmoVr, d«Vd¡H$ë`m§Zm IynM _hÎd àmá Pmcoco hmoVo. _mÌ `m H$mimVrc g_mOì`dñWoMm
VmUm~mUm nm{hcm AgVm, gm_mÝ` cmoH$ Am{W©H$/gm_m{OH$ Am{U Ym{_©H$ ñVamda
A^mdm§Zr J«mgcoco AmT>iVmV. `m H$mimV g§ñH¥$V gm{hË`mMm gm_mÝ` OZVoer H$mhrhr
g§~§Y am{hcocm ZìhVm. Ho$di n§{S>Vm§gmR>r Am{U amOXa~mamVrc cmoH$m§gmR>rM g§ñH¥$V_YyZ
gm{hË`{Z{_©Vr hmoV hmoVr. `m H$mimV ZmWg§àXm`mMm à^md gd©Ì nS>cocm hmoVm.
"JmoajZmWm§_wio' hm H$mcI§S> AH$amì`m-~mamì`m eVH$m§À`m _Ü`§VarMm Agë`mMo AZoH$
84
Aä`mgH$m§Mo _V Amho. na§Vw Ë`mnydu e§^a EH$ df© ZmWn§WmMo ApñVËd Agmdo, Ago H$mhr
Aä`mgH$m§Zm dmQ>Vo. àñVwV Aä`mgH$mMohr hoM _V Amho. H$maU e¡d na§naoVZy ZmWg§àXm`
CX` nmdcm Agë`m_wio e¡dmBVHo$ nyd©-na§nam Zgcr; Var H$mhr H$mimZ§VaMr Z¸$sM
Agmdr. X{jU ^maVm_Ü`o {ed Am{U eŠVrÀ`m CnmgZoMo doJdoJio n§W AmR>ì`m
eVH$mnmgyZM ^maVmV nmhm`cm {_iVmV. ñdV: am_mZwOmMm`mªZr e¡dm§da dmXmV {dO`
{_i{dë`mdahr d|H$Q>oída _yVuMo Am{U CnmgZoMo e¡d dmQ>Umao {deof ZmH$maco ZmhrV. na§Vw
Ë`m {deofm§Mo ñnîQ>rH$aU _mÌ Ë`m§Zr d¡îUd ÑîQ>rH$moUmVyZ Ho$cocm {XgyZ `oVmo. `m g§X^m©Vrc
A{YH$ {ddoMZ lr {nS>Vcm grVmnVr `m§Zr {c{hcoë`m "lrdo§H$Q>oída' Zm_H$ B§J«Or
nwñVH$mV `m {dMmam§Mo I§S>Z-_§S>ZmMo ñdê$n {dñV¥VnUo _m§S>co Amho.
_Ü``wJrZ H$mimV gd©OrdZì`már H«$m§Vr hmoD$ eH$cr Zmhr. g§Vm§Zr
Amnmnë`m narZo Y_©gwYmaUoMm nmR>nwamdm H$ê$Z VËH$mcrZ Ym{_©H$ Am{U gm§ñH¥${VH$
OrdZmcm OS>coë`m {dH¥$VrMo H$mhr à_mUmV {ZamH$aU Ho$co, Am{U _`m©{XV ñdê$nmV
g_mOmMo AmË_~c dmT>{dco. n[aUm_r VËH$mcrZ g_mOmV AmË_{dídmg Am{U M¡VÝ`
{Z_m©U Ho$co. na§Vw ~mamì`m eVH$mVrc ~gdm§Mr H«$m§Vr (Y_©gwYmaUoMr H«$m§Vr) `mcm AndmX
Agë`mMo AmT>iVo. {d{dY Y_©gwYmaUoMr Midi hr Ë`m-Ë`m g§àXm`mÀ`mÛmam _Ü``wJrZ
gm_m{OH$/gm§ñH¥${VH$ nwZ©aMZocm EH$àH$mao AmYma^yVM R>acr hmoVr. Ho$di d¡`pŠVH$
_mojàmár ho VËH$mcrZ g§àXm`mMo Ü`o` ZìhVo; Va g§nyU© g_mO gwIr H$aÊ`mMo AË`§V
{demc Ü`o` Ë`m§Zr Car ~miJco hmoVo. `mMo àË`` AmnUmg (~m¡Õ-O¡Z-ZmWg§àXm`- Xm`-
_hmZw^md n§W-drae¡d g§àXm`- Xm`-dmaH$ar g§àXm` B.) g§àXm`mÀ`m AmMma-{dMma Am{U
VÎdkmZmVyZ nmhm`cm {_iVmo. VgoM _Ü``wJmV KS>dyZ Am{Ucoco Ym{_©H$ Am{U gm_m{OH$
n[adV©Z ^maVmÀ`m gm§ñH¥${VH$ B{VhmgmV Anyd© AerM hmoVr. `m g§X^m©V Ý`m. amZS>o `m§Mo
nwT>rc CX²>Jma _hÎdmMo Amho Vo åhUVmV, ""g§V gm{hË`mZo g_mOmMo amOH$s`-gm_m{OH$
ÑîQ>çm CÞ`Z Ho$co.'' `m Ë`m§À`m CX²>Jmam§Zm, "g§Vmù`m§Zr Xoe ~wS>{dcm' `m B{VhmgmMm`©
{d. H$m. amOdmS>o25 `m§À`m CX²>Jmam§Zr Imo {Xcm.
dmñV{dH$ nmhVm Ý`m. amZS>o `m§Zr g§Vgm{hË`mMm gm_m{OH$ A§JmZo {dMma
_m§S>cm Amho. na§Vw amOdmS>o gm_m{OH$Vonojm amOH$s` A§Jmg A{YH$ _hÎm XoVmZm {XgVmV.
Ë`m_wioM H$s H$m` Ë`m§Zr Ý`m. amZS>|À`m darc {dYmZmg Imo XoVmV. Ago Agco Varhr
amOdmS>o, ^mdo, n|S>go, \$mQ>H$ à^wVtZr g§Vgm{hË`mMm _mJmodm KoVcm. Ë`m§Zr amîQ´>r`

85
Apñ_Vm Am{U gm_m{OH$ gwYmaUm `m gyÌm§VyZ g§Vgm{hË`mMm Aä`mg Ho$ë`mMo nmhm`cm
{_iVmo.
_Ü``wJrZH$mcrZ H$moard coIm§Mm CÔoe Y_©àgma hmM Agë`m_wio
gmd©O{ZH$ àgma_mÜ`_m§à_mUo Ë`m§Zr {ecoMm AmYma KoVcm. `m H$mimV _moR>çm à_mUmV
KamV OnyZ R>odÊ`mgR>r gmo`rMo Agcoco Vm_«nQ> _hmamîQ´>mV Am{U H$Zm©Q>H$mV _moR>çm g§»`oZo
{Z_m©U Pmco hmoVo. Á`m§Zm ho XmZ {_imco. Vo ~«m÷U Agë`m_wio, Vm_«nQ>m§_Ü`o ñdm^m{dH$M
g§ñH¥$V ^mfoMm {eaH$md Pmcm. ~Zdmgr H$X§~mMm EH$§Xa EH$mdÞ H$moard coIm§n¡H$s gmoim
{ecmcoI Am{U nñVrg Vm_«nQ> AmhoV. Ë`mMà_mUo H$X§~ Am{U MmcwŠ` `m XmoZ
amOKamÊ`m§À`m CX` d {dñVmam_wio "dra' `m _yë`mcm _hÎd àmßV Pmco hmoVo. Ë`m H$mimV
AmJ{_H$ e¡dm§Mm àgma Am{U àMma Pmë`m_wio "gmd©O{ZH$ XmZ' `m _yë`mcmhr Zdr
à{VîR>m àmá Pmcr. ""H$ÞS> _hmH$dr n§n åhUVmo Ë`mà_mUo AZoH$m§Zr "XmZmMo ñ_maH$ åhUyZ
{ecmcoI C^mê$Z Am{U {dO`mMo ñ_maH$ åhUyZhr {ecmcoI ñWmnZ H$ê$Z ("MmJX H§$~_§
26
{Z[a{g, ~raX emgZZ§ ZoJ{iM§)' {H$Vu {_i{dÊ`mMm à`ËZ Ho$cm.'' VgoM Xwgè`m
{Ì{dH«$_ amOmZo drae¡d Y_© ñdrH$macm hmoVm. dram§Mr ñ_maHo$ "draJi'/"dra{eim' `m
ZmdmZo ImoXÊ`mMr nÕV H$Zm©Q>H$mà_mUoM _hmamîQ´>mVhr AmT>iVmV.
2.5 dMZgm{hË`{Z{_©Vr_mJrc
r_mJrc àoaUm d ñdê$n :
^maVr` _Ü``wJrZ ^pŠVg§àXm`m§À`m Ama§^rÀ`m H$mimVrc gm{hË` ho
AmÜ`mpË_H$ _wŠVrgmR>rM {c{hco Joco. `m gm{hË`mMr {Z{_©Vr (H$ÞS>) `m "cmoH$^mfoVyZ'
Pmcr hmoVr. _hÎdmMo åhUOo g_H$mcrZ {d{dY Y_©n§Wm§Zm `mM àoaUm gm{hË`mnmgyZ
{_imcocr hmoVr. Mm¡Ï`m-nmMì`m eVH$mVrc Aidma g§Vm§À`m gm{hË`{Z{_©Vr_mJrc hrM
à_wI àoaUm Agë`mMo AmT>iVo. VX²>ËdV Ho$ai_Yrc "Zm`Zma' {ed^ŠVm§À`mhr
gm{hË`{Z{_©Vr_mJrc àoaUm XoIrc AÜ`mpË_H$ _wŠVr hrM hmoVr. _hÎdmMo åhUOo Mm¡Ï`m-
nmMì`m eVH$mnmgyZ gwê$ Pmcocr AÜ`mpË_H$ _wŠVrMr Midi hr ~mamì`m Am{U Voamì`m
eVH$mn`ªV AI§S>nUo AmT>iVo. `m H$mimVrc gm{hË`{Z{_©Vr_mJrc à_wI àoaUm hr Y_©
Agcr, Varhr AÜ`mpË_H$ _wŠVr hr XoIrc EH$ àoaUmM hmoVr Ago åhUmdo cmJoc.
_Ü``wJrZ Y_©g§àXm` ho ^mfm d àXoe `m§À`m gr_m Amocm§Sy>Z OmVmZm {XgVmV. g§nyU©
^maV^a `m H$mimVrc Y_©g§àXm`mMm {dMma H$aVm `mMm gImoc n[aUm_ VËH$mcrZ
gm{hË`mda nS>cocm {XgyZ `oVmo. Oar Y_© OÝ_mZo àmá hmoV Agcm, Var hr g§àXm` _mÌ
ñdÀN>oZo {ZdS>Vm `oV hmoVm. Aem `m H$mimV g§àXm`mdarc {ZîR>m hr ~mø XS>nUmnojm
86
Am§V[aH$ Jw§VmJw§VrMr ~m~ Agë`mMo AmT>iVo. dMZgm{hË`mMr {Z{_©Vr ~gdoídanyd©
H$mimV Pmë`mMo {XgVo.
"dMZ' `m eãXmMo XmoZ AW© AmhoV. ~mocUo Am{U "eãX XoUo' Ago hmoV.
à_mU~Õ ~mocUo åhUOo "dMZ' hmo`. VgoM {edeaUm§Zr Amnë`m AmamÜ`XodVocm à_mU
(gmj) R>odyZ Amnë`m AZw^dm§Mo Ho$coco àH$Q>rH$aU åhUOo "dMZ' hmo`. {edeaUm§À`m
dMZmV kmZ Am{U {H«$`m `m§Mm g_Ýd` nmhm`cm {_iVmo. dMZ åhUOo Ho$di JÚ/nÚ
Zmhr. Va nÚmMm J«§W Agcoco JÚ åhUOo dMZ (Poetic Proce) Ago ñWycnUo åhUVm
`oB©c. dMZm§Zm "AÜ`mpË_H$ ^mdJrV (Spritual Lyric) Ago g§~moYco OmVo. {edeaUm§À`m
A§Va§JmVrc kmZmMr ImU åhUOo dMZ hmo`. Aer dMZ gm{hË`mMr T>mo~i _mZmZo ì`m»`m
Ho$cr OmVo. Aem `m dMZm~Ôc {edeaUm§Zr nwT>rc _V ì`ŠV H$aVmZm åhUVmV,
""...dMZ _moË`m§À`m _mioà_mUo Agmdo.
... dMZ ñ\
ñ\${Q>H${eioà_mUo Agmdo.''
Va AmUIr EH$m Wmoa dMZH$ma Xoda/OoS>a Xm{g_æ`m `m§Zr EHo${R>H$mUr
åhUVmV, ~¡cJmS>rÀ`m Amgmcm MmH$ nSy> Z`o åhUyZ Hw$Ur (Iw§Q>r) cmdcocr AgVo. Hw$Ur
H$mT>cr H$s MmH$ {ZgQy>Z JmS>r nS>Vo. Ë`mà_mUo Ah§H$mamZo ^acoë`m Xohê$nr JmS>rMr Hw$Ur
åhUOo {edeaUm§Mo dMZ hmo`.
dMZgm{hË`mMo d¡{eîQ>ço åhUyZ àmgm{XH$nUm Am{U gainUm ho gm§JVm
`oVrc. _Ü``wJrZ H$mimV g§ñH¥$V ^mfm hr "Xod^mfm' åhUyZ AmoiIcr OmV hmoVr, na§Vw Vr
gd©gm_mÝ` cmoH$m§nmgyZ Xya Jococr Agë`mZo VÎH$mcrZ dMZH$mam§Zr "cmoH$^mfoÀ`m'Ûmao
Amnë`m AmË_mZw^yVrcm àH$Q> H$aÊ`mgmR>r "OmZnX JrV' ho _mÜ`_ åhUyZ {ZdS>co. Ë`m§Zr
`mÛmao N>moQ>r N>moQ>r c`~Õ dmŠ`o, gmÜ`m-Cn_m-ê$nHo$ `m§Zr ZQ>coco dMZo Jm`co Ago ho
dMZgm{hË` gd©gm_mÝ`m§À`m öX`mcm ñne© H$aVmZm AmT>iVmV.
dMZgm{hË`mV _mZdr ^mdZoMm AmdoJ Agë`mZo Ë`m_Ü`o EH$ àH$maMr
ghOVm AgyZ Ë`m_Ü`o EH$ àH$mao AZw^yVrMr AmdoJVmhr AmT>iVo. AemàH$mao
{edeaUm§À`m g_¥Õ Am{U gImoc AZw^dm§Mo Xe©Z AmnUg dMZgm{hË`mVyZ KS>VmZm
{XgVo. Á`mà_mUo _amR>rVrc dmaH$ar g§Vm§À`m A^§Jm§Mr AmoiI Ë`m§À`m ""Zm__wÐm'' dê$Z
Ho$cr OmVo. VX²>ËdV dMZH$mam§À`mhr H$mì`m§Mr AmoiI Ë`m§À`m "A§{H$V' Zm_mdê$Z Ho$cr
OmVo. CXm. ~gdoídam§À`m H$mì`m§Vrc "A§{H$V' Zm_ ho Hy$S>cg§J_Xodm Aer AmT>iVo. Va
{gÕam_oídam§À`m dMZmV "H${nc{gÕ _{„H$mOw©Z ho A§{H$V Zm_ AmT>iyZ `oVo, Am{U

87
Xoda/OoS>a Xm{g_æ`m `m§À`m dMZmV "am_ZmWm' ho A§{H$V Zm_ Agcoco {XgVo. Va hS>nX
AßnUm§À`m dMZmV "MÞ~gdÊmm' Ago A§{H$V Zm_ {XgVo. Ë`mM~amo~a H$mhr
g§VH$d{`ÌtÀ`m H$mì`m§VyZhr A§{H$VZm_ Amcoco {XgVmV. ""A¸$_hmXodrÀ`m dMZmV
"MÞ_{„H$mOw©Z' ho A§{H$V Zm_ AmT>iVo. J§Jm{~Ho$ (~gdoídam§Mr nËZr) {hÀ`m dMZmV
"J§Jm{à`Hw$S>cg§J_Xodm' ho A§{H$V Zm_mMo Agë`mMo Va Xwgar nËZr {Zcm§{~H$m
(~gdoídam§Mr nËZr) {hÀ`m dMZmV "g§Jæ`m' ho A§{H$V Zm_mZo dMZH$mì` {c{hcoco
AmT>iyZ `oVo. Va OoS>aXm{gæ`m§Mr nËZr XwJùio {hÀ`m dMZmVyZ "Xmgæ`m{à` am_ZmWm' ho
A§{H$V Zm_ Agcoco {XgVo. Va ~gdoídam§Mr ~hrU {hÀ`m dMZmV _mÌ "~gdÊUm{à`
27
MÞg§Jæ`m' `m A§{H$V Zm_mZo H$mì`coIZ Ho$ë`mMo {XgyZ `oVo.'' A§{H$V Zm_m_wio H$moUVr
dMZo H$moUmMr AmhoV, `mMm Ogm ~moY hmoVmo, Ë`mMà_mUo dMZH$mam§À`m Jwê$Mmhr ~moY
hmoÊ`mg _XV hmoVmo. H$mhr doim ho A§{H$V Zm_ Ë`mÀ`m AmamÜ` XodVoMr Agy eH$Vo, dm
AmÜ`mpË_H$ _mJ©Xe©H$mMo AgÊ`mMm A{YH$ g§^d AgVmo.
^mJdV Y_m©Zr à^wcrcm åhUyZ {díd ì`mnmamH$S>o nmhÊ`mMr EH$ ÑîQ>r
{Xcr. g»`, Xmñ`, AmË_{ZdoXZ, AmË_mZw^yVr, Aem Zd{dYm ^pŠV àH$mam§VyZ ^ŠVmcm
ñdV:À`m AmË_àH$Q>rH$aUmMr g§Yr {_iV hmoVr. Vr g§Yr VËH$mcrZ Y_©g§àXm`mV
ì`pŠVñdmV§Í`mcm nwaogm Adga Zgë`m_wio g_yh OrdZmVyZ A{^ì`ŠV Ho$cr OmV hmoVr.
Ë`m_wio `m H$mimVrc gm§àXm{`H$ OrdZmV EH$ àH$mao "gm{_cH$sMo' ñdê$n àmá Pmë`mMo
AmT>iVo. VgoM _Ü``wJrZ g§VH$dtZr na_mW©gmYZm hmM Amncm H$mì`{Z{_©VrMm CÔoe
_mZcm hmoVm. Va CËH$Q>Vm ho Ë`m§Mo ^pŠV_yë` hmoVo. Aem `m ^pŠV_yë`mÀ`m g§X^m©V -
""OoUo dmT>o CËH$Q> ^pŠVŸ&
Vmo Vmo {deof {c{hcm J«§WrŸ&&''
Ago ho g§VdMZ gwà{gÕ Amho.
CËH$Q>Vm, EH$mJ«Vm, VÝ_`Vm, ^mdercVm, CËñ\y$V©Vm ho dmaH$è`m§Mo Ogo
^pŠV{deof hmoVo. Vgo AË`§{VH$ Jwê$^oQ>rMr AmoT>, VÝ_`Vm, EH$mJ«Vm, ^mdercmV
CËñ\y$V©Vm Am{U AmVwaVm ho dMZH$mam§Mo (drae¡d g§Vm§Mo) ^pŠV{deof åhUyZ gm§JVm
`oVrc.
_Ü``wJrZ {d{dY Y_©g§àXm`m§Zr Amnmnë`m dmL²_`mVyZ OrdZmÀ`m gd©M
A§V~mø àoaUm§er àm_m{UH$ amhÿZ gd©H$m{cH$ VÎdm§Mm emoY KoÊ`mMm à`ËZ Ho$cm. Ë`m§Zr
Ogm AmË_emoY KoÊ`mMm à`ËZ Ho$cm, VgoM OrdZemoY KoÊ`mMmhr à`ËZ Ho$ë`mMo {XgyZ

88
`oVmV. Aem `m _Ü``wJrZ OrdZmMo ~§YZ Y_© hoM Agë`mZo Ë`mcm _wŠV H$aÊ`mMo
gm_Ï`©hr Y_m©VM hmoVo. VËH$mcrZ g_mOmcm drae¡d dMZH$mam§Zr "EHo$ídadmXmMm'> gmonm d
gwc^ _mJ© XmI{dcm. Ho$di {edmonmgZm ho EH$_od VÎd Ë`m§Zr R>a{dco d VmoM Ë`m§Mm
^pŠV_mJ©hr hmoVm. Aem `m Y_©àoaUoZo {c{hcoco dMZgm{hË` VËH$mcrZ H$Zm©Q>H$m§À`m
gm_m{OH$/Ym{_©H$/gm§ñH¥${VH$ Am{U AmÜ`mpË_H$ OrdZmMo ^aUnmofU Ho$ë`mMo AmT>iVo.
lre¡c `oWo Á`oîR> dMZH$ma {gÕam_ Jwê$^oQrgmR>r Joco AgVm, VoWrc
{ZgJ©gm¢X`© nmhÿZ Ë`m§Zr {VWoM H$Xcr~ZmV amhÿZ; Jwê$^ŠVr Am{U Jwê$godm H$aÊ`mMo
R>a{dVmV. Agm hm ^ŠVloîR> Amnë`m Jwê$À`m ^oQ>rgmR>r AmVya Pmcocm hmoVm. Jwê$^oQ>rgmR>r
Ë`m§Zr VhmZ^yH$ {dgê$Z g¡amd¡am {\$aV AgVmZm Ë`mhr n[apñWVrV Jwê$Mr ^oQ> Z
Pmë`m_wio eodQ>r AmË_mn©U H$aÊ`mMm {ZYm©a H$aVmo, Am{U "H$_[aH$moùi' H$S>çmdê$Z
{gÕam_ CS>r Q>mH$VmM, _„æ`mZo åhUOoM (_{„H$mOw©ZmZo) Ë`mcm AcJX Pocco. Aem
arVrZo ^ŠVmcm ^Jd§V nmdcm; OUy H$mhr XmoKm§_Ü`o H$ê$UoMm _hmnyaM cmoQ>cm H$s H$m`?
Ago gw§Xa Ñí` Ë`m {R>H$mUr {Z_m©U Pmcoco. nwT>rc H$mimVrc H$dr amKdm§H$ Am{U {edXmg
`m§Zr Amnë`m H$mì`m§VyZ AemM àH$maMo {MÌ _m§S>coco Amho. Ooìhm ^ŠVloîR> {gÕam_ `m§Zr
28
^Jd§Vmcm gmo~V `oÊ`mMr {dZ§Vr Ho$cr. Voìhm "`o _„æ`m gmoÞcJrVo' Aer ^ŠVm§Mr gmX
EoHy$U ^Jd§Vm§Zr gmjmV ^ŠVm§gh gmocmnya `oWo ñWm{`H$ Pmcm Aem àH$maMr cmoH$H$Wm `m
^mJmV àM{cV Amho. Ë`mMà_mUo ^pŠV^md `m H$dtZr ì`ŠV Ho$cocm Amho. Agm hm
^ŠVloîR> {gÕam_ "gwJcmXodr Am{U _wXæ`m' `m YZJa Hw$Qw>§~mVrc _mVm-{nË`m§À`m nmoQ>r
OÝ_mcm Amho. `m XmoKm§Zm gmjmV aodU{gÕoídam§Mm H¥$nm-Am{edm©X cm^ë`m_wioM nwÌaËZ
cm^co Aer X§VH$Wm Amho. nwT>o hmM d`mÀ`m AmR>ì`m dfu Jwê$À`m emoYmV H$Xcr~ZmV
{ZKyZ OmVmo, Am{U ^Jd§Vmgh (68 qcJmgh) gmoÞcJrg åhUOoM (gmocmnyamg) naV
Amë`mMr Zm|X H$mhr dMZmVyZ AmT>iyZ `oVo. ^Jd§Vm§Zr gmoÞcJrg åhUOoM (gmocmnyamV)
qcJ ê$nmV Xe©Z {Xë`mMo AZoH$ H$dtZr åhQ>coco Amho.
ñdV: {gÕam_oída EHo$ {R>H$mUr åhUVmV,
""ho Xodm,
ASw>gîQ> hOma dMZo JmD$Z JmD$Z
_mPo _Z WHy$Z Joco.
AmVm Jm`Mo EH$M dMZ,
nmhm`Mo EH$M dMZ,
{df` gmoSy>Z {Z{d©f` hmoD$Z''
89
29
H${nc{gÕ_{„H$mOw©Zmer EH$ê$n hmoUo ho Vo EH$M dMZ hmo`. Aer hr
g_{n©V ^mdZm ^md {gÕam_oída `m dMZmVyZ ì`ŠV H$aVmZm {XgVmV.
_Ü``wJrZ H$Zm©Q>H$mVrc Y_©OrdZm_Ü`o d¡{XH$ AmMma-{dMmam§Zm IynM
_hÎd hmoVo. ~mamì`m eVH$mV _hmË_m ~gdoídam§Zr Amnë`m nyd©gwarÀ`m {dMmam§Mm Am{U
VÎdkmZmMm gImoc AÜ``Z H$ê$Z ZdrZ gd©g_mdoeH$ g_VoMm {dMma _m§S>cm, Am{U
Ë`m~amo~a Zdr _yë`ì`dñWm {Z_m©U Ho$cr. ^maVr` VÎdkmZmVrc _yi {dMma Zì`m ñdê$nmV
~gdoídam§Zr _m§S>cm. Ë`mÀ`m `m VÎdkmZmg d {dMmam§Zm H$_©R> ~«m÷Um§H$S>yZ _moR>çm
à_mUmV {damoYhr Pmcm. Ë`m§Zr Ë`mÀ`m {damoYmcm Z Ow_mZVm OÝ_mda AmYm[aV
MmVwd©U©ì`dñWocm àM§S> {damoY Ho$cm. g_mOmcm EHo$ídadmXmMr {eH$dU {Xcr. gdm©V
_hÎdmMo åhUOo Cno{jV g_mOmcm Ym{_©H$ MM}V gh^mJr H$ê$Z KoVco. Ë`mÀ`m {R>H$mUr
AmË_{dídmg d AmË_^mZ {Z_m©U Ho$co. `mMm n[aUm_ AënmdYrVM H$ÞS> `m cmoH$^mfoVyZ
_moR>çm à_mUmV OmZnX JrV {c{hco Joco. Ë`mVrc {dMma hm gmYm, gai Am{U gdmªZm
nQ>Umam hmoVm. Ë`m§Mo VÎdkmZ ho n{T>H$ nm{S>Ë`mnojm A§V:ewÕrcm A{YH$ _hÎd XoUmao hmoVo.
Ë`mMm nma_m{W©H$ {dMma ~w{ÕdmXmEodOr AZw^yVrdmXmda AmYm[aV hmoVm. Ë`m_wio Ho$di
VÎdkmZmMr H$moaS>r MMm© Ë`m§À`m H$mì`m§VyZ Z `omV Ë`m§Mm VÎd{dMma hm AZw^yVrdmXmda
AmYmacocm OrdZmZw^d Amho. hm OrdZmZw^d åhUOoM dMZH$mam§Mo Iao VÎdkmZ hmo`.
dMZH$ma Am{U H$dr åhUyZhr Ë`m§Zr Amncr ^y{_H$m à_m{UH$nUo ~Omdco hmoVo.
drae¡dm§Mo VÎdkmZ Á`mà_mUo cmoH$^mfoVyZ _m§S>co Joco. Ë`mà_mUo drae¡dm§Mo
gm{hË`{Z{_©Vrhr cmoH$^mfoVyZM Pmcocr Amho. Vo H$arV AgVmZm dMZH$mam§Zr "OmZnX'
OrdZmV OrdZmZw^dmÀ`m Ûmao H$mì`{Z{_©Vr Ho$cocr Amho. g_H$mcrZ VËH$mcrZ OmZnX
OrdZmV ê$T> "ê$nH$m§Mm' dmna H$mì`mVyZ H$aVmZm {XgVmV. {deofV: gd©M dMZH$mam§À`m
H$mì`mVyZ AmÜ`mpË_H$ g_ÎdmMm {dMma nmhm`cm {_iVmo. `m {dMmam§_mJrc H$maUm§Mm
emoY KoVm, ñdV: ~gdoídamZr `m VÎdmcm à_mU _mZë`mMo {XgVmV. hmM YmJm gd©
dMZH$mam§À`mhr H$mì`mVyZ AmT>iVmo.
~gdoídamZo g_Îdm§À`mÛmao {ZVremñÌ gm§JyZ AmÜ`mË_mMm {dMma _m§S>cocm
Amho. Ë`m_wio "{edmZw^d _§Q>nmVrc' Or VmpÎdH$ MMm©, AmÜ`mpË_H$ MMm©, Y_m©g~§ §YrMr
MMm©, `m gdmªMo _yi hr g_ÎdmMr ÑîQ>r hrM Agë`mMo {XgyZ `oVo. VgoM hm g§àXm` ewÕ
gmpÎdH$ emH$mhmamMm AmJ«h YaVmZm AmT>iVmo. AemàH$mao Y_©OrdZmV Amhma Am{U
{dhma BË`mXr {df`rMm AmJ«h YaUmam OJmVrc n{hcmM g§àXm` åhUyZ drae¡dm§Mm C„oI

90
Ho$cm. Va Vo A{Ve`moŠVr R>aUma Zmhr, Ago àñVwV Aä`mgH$mcm dmQ>Vo. Á`mà_mÊmo
_Ü``wJrZ VÎdàUmcrda ZmW {gÕm§Mm H$mhr EH$ à^md {XgyZ `oVmo. Ë`mà_mUo drae¡dm§Mmhr
H$mhr EH$ à^md nS>ë`mMo {XgyZ `oVmo. hm à^md gd©M àH$maÀ`m g_VoMm AmJ«h YaUmam
Agcm, Var "EHo$ídadmXmMr' H$ënZm hr XoIrc {VVH$sM _hÎdmMr JmoîQ> Amho.
A{^ZdJwámMm H$mpí_ar e¡dn§W Am{U ZmWn§WmMm VmpÎdH$ ÑîQ>çm OdiMm g§~§Y Agcm
Var, BWyZ-{VWyZ g§nyU© ^maVmVrc e¡dna§nam hr EH$mM {edmcm Amnco Cnmñ`-X¡dV
_mZUmar AgyZ, {edeŠVr gm_añ` AZw^dUo hoM Ë`m§Mo Or{dV H$m`© Amho.
_Ü``wJrZ Y_©OrdZmV Ho$di Am`}Îmam§Mr {edmonmgZm _hmamîQ´>mV-
H$Zm©Q>H$mV ê$T> Pmcr Ago Zmhr, Va AZoH$ àH$maMo arVr[admO, g_OwVr ho VËH$mcrZ
H$Zm©Q>H$mVyZ pñWamdë`mMo {XgyZ `oVmV. CXm. _mhÿaMr OJÝ_mVm H$Zm©Q>H$mV "`„å_m' ~ZVo,
Va n§T>arMm nm§Sw>a§J "H$mZS>m {dÇ>c' Agë`mMo g§V gm§JVmV. VgoM doê$i, E„ÿa, H$„ÿa
Aer J«m_Zm_o XoIrc H$Zm©Q>H$m§er g§~§YrV AmhoV. EdT>oM Zìho, Va AZoH$ {deofZm_ohr
H$Zm©Q>H$mer d H$mZS>r ^mfoer Am{U g§ñH¥$Vrer {_iVrOwiVr AmhoV. CXm. AmB©, Amßnm,
AmÊUm, AmÎmo B. ZmË`mMo eãX _yi H$mZS>r ^mfoVrc AmhoV.30... AemàH$mao AZoH$ H$mZS>r
eãXm§Mr `mXr {d. am. qeXo `m§Zr {Xcocr Amho.
lr~gdoídam§Mo Iao ~i Ë`m§À`m H«$m§{VàdU {dMmag¥îQ>rV Amho. BhdmXr
ÑîQ>rZo nU göX`VoZo g§Vm§À`m OrdZmMo {dMma H$aUmao ì`mg§Jr Aä`mgH$ H¡$. S>m°. àm.
{Z_©cHw$_ma \$S>Hw$co `m§Zr ""_hmË_m ~gdoídam§Mr OrdZ{ZîR> {dMmaYmam'' `m Amnë`m
__©ñneu coImV lr~gdoídam§À`m {dMmag¥îQ>rMo A§Va§J `WmW©arVrZo CH$cyZ XmI{dco Amho.
CËH$Q> ^ŠV, ag{gÕ H$dr, H$ë`mUH$mar amÁ`H$Vm© Am{U H«$m§{VH$maH$ g_mOqMVH$ Ago
lr~gdoídamMo AZoH$m§Jr Xe©Z Ë`m§Zr KS>{dco Amho. ñÌr-nwéf, ñn¥í`-Añn¥í` `mVrc
31
^oXm§Zm {Vcm§Ocr XoD$Z lr~gdoídamZr dU©_wŠV g_mOmMo ñdßZ nm{hco. S>m°. \$S>Hw$co
åhUVmV, Ë`mà_mUo Vmo g\$c Pmcocm Zgcm, Var Jm¡V_~wÕmnmgyZ MmcV Amcoë`m EH$m
XrK©H$mcrZ cT>çmMm Vmo EH$ _hÎdnyU© Q>ßnm R>aVmo. ~gdoídamZr Añn¥í`VoMm g§~§Y
OÝ_{gÕ OmVrer Z OmoS>Vm Ë`m§Zr _mUgm§À`m XwamMmamer OmoS>cm Ago. ho ^pŠVerc
Añn¥í` cmoH$ Ë`m§Zm n{dÌ Am{U aŠVg§~§Yr ZmVodmB©H$ dmQ>VmV åhUyZM Vo ñdV:{df`r
gm§JVmZm åhUVmV,
""Mm§^ma H$ŠH$æ`mÀ`m JmoÌmMm Amho _r
H$m gm§JV Zmhr Hy$S>cg§J_Xodm?''
91
AemarVrZo ñdV:Mr AmoiI BVam§Zm H$ê$Z XoVmV. `m{R>H$mUr g_VoMr
^mdZmM Ë`m§À`m `m darc CX²>JmamVyZ AmT>iVo. Ë`m§Zr gd© {ed^º$ g_mZ AgyZ Ë`mÀ`mV
Hw$R>cmM ^oX^md _mZcm Zmhr. Ë`mM~amo~a ñdV: Ë`m§Zr ZmJrXod ZmdmÀ`m eyÐm§À`m Kar
OmD$Z AÞJ«hU Ho$co; Am{U n{hco ^maVr` Am§VaOmVr` {ddmh KS>dyZ AmUcm. Ë`m§Mr hr
H¥$Vr g_H$mcrZ H$_©R>m§Zm _mÝ` Pmcr Zmhr. `mMm n[aUm_ H$ë`mU H«§$m{Vgma»`m KQ>ZoV
Pmcm. hr Oer cmoH$YmaUm Amho. VerM {Vcm B{VhmgmMr gmj XoIrc H$mT>Vm `oVo.
~gdoídam§Zr Hw$R>ë`mM àH$maMo loîR>-H${ZîR> ^md _mZcm Zmhr. gd©OU _mUyg åhUyZ g_mZ
AmhoV. H$moUVohr H$m_ Ë`m§Zr à{VpîR>V-Aà{VpîR>V _mZco Zmhr. gd© àH$maÀ`m H$m_mÀ`m
àVr Ë`m§À`m _ZmV gX²>^mdZm hmoVr. åhUyZ Va Vo "H$m`H$do H¡$cmg' Ago åhUV.
Ë`mMà_mUo CƒZrM, loîR>-H${ZîR>, ñn¥í`-Añn¥í`, ~«m÷U-eyÐ hm ^oXm^oX Z H$aVm
"_mUyg' hmM H|$Ðq~Xy AgyZ BWyZ-{VWyZ gd© OZ _mUyg åhUyZ AmnU "EH$M' AmhmoV. hr
^mdZm Ë`mÀ`m VÎdkmZmVyZ, {dMmam§VyZ, dmL²>_`m§VyZ AmT>iVo, Ago àñVwV Aä`mgH$mMo
_V Amho.
2.6 dMZgm{hË` H$mì`{Z{_©Vr_mJrc
r_mJrc ^y{_H$m :
A{VàmMrZ H$mimnmgyZ AZoH$ _hmnwéfm§Zr EH$mË_oMm Am{U g_ËdÑîQ>rMm
{dMma _m§S>cocm Amho. hmM {dMma nwT>o àmMrZ H$mimV ~wÕm§Zr Am{U _hmdram§Zr Ogm
_m§S>cm; Vgm Mm¡Ï`m-nmMì`m eVH$mVrc Aidma Am{U Z`Zma g§Vm§Zrhr _m§S>cm.
_Ü``wJrZ H$mcI§S>mV hm {dMma AZoH$ g§àXm` g§ñWmnH$m§Zr Am{U Y_©gwYmaH$m§Zr
_m§S>ë`mMo gd©lwV Amho. Aem `m H$mimV ~gdoídamMo ñWmZ gd©loîR> Amho. Ë`m§Zr
VËH$mcrZ VÎdkmZmMr {M{H$ËgH$ Aä`mg H$ê$Z, ^maVr` na§naoVrc gd©g_mdoeH$ {dMma
drae¡d VÎdkmZmV _m§S>cm. Ë`mMà_mUo ~gdoídamZo g§nyU© g_mOmcm EH$ H$aÊ`mgmR>r
""EHo$ídadmXmMr'' Xrjm {Xcr. VgoM Ë`m§Zr g_ËdÑîQ>rMo _hÎd AmoiIyZ g_VoMm nwañH$ma
Ho$cm, Am{U g_mOmcm S>moig ^pŠV_mJ© XmI{dcm. H$moUVohr H$m_ loîR> dm H${ZîR> ZgVo.
\$ŠV Ë`m H$m_mÀ`m à{V {ZîR>m Agmdr cmJVo. Aer hr cmI_mocmMr {eH$dU {Xcr.
~gdoída l_mcm H¡$cmgmBVHo$ n{dÌ Am{U loîR> _mZVmV. àË`oH$m§Zr l_ ho Ho$coM nm{hOo,
hr ^y{_H$m ~gdoídam§Zr Ë`m H$mimV _m§S>cr hmoVr. `mMm n[aUm_ åhUyZ VËH$mcrZ
g_mOOrdZmV/Y_©OrdZmV {XgyZ `oUmar "{^jm' d¥Îmrcm H$mhr à_mUmV H$m hmoB©Zm Amim
~gcm. Amnë`m M[aVmWm©gmR>r Amdí`H$ VodT>oM R>odmdo - Ë`mnojm A{YH$ g§nÎmr d YmÝ`
ho g_mOmVrc AZmWm§gmR>r, {Zam{lVm§gmR>r, cmoH$H$ë`mUmW© Úmdo. Aer {eH$dU {Xë`mMo
92
{XgVo. nwT>o `m {dMmamVyZM "Xmgmoh' `m VÎdmMm CX` Pmcocm {XgVmo. EdT>M o Zìho; Va
~gdoídam§Zr ^ŠV Am{U na_oída `m§À`mVrc _Ü`ñWmcm ZmH$maco. ~gdoídamMr VwcZm
~wÕ/_hmdra/ kmZXod-Zm_Xod-VwH$mam_/ßcoQ>moŸ/H$mc© _mŠg©/_hmË_m Jm§Yr/_h{f© {dÇ>c
am_Or qeXo/ emhÿ _hmamO/S>>m°. ~m~mgmho~ Am§~oS>H$a B. Am{U EH${dgmì`m eVH$mVrc
_hm_mZd ~m~m Am_Q>o `m§À`mer Ho$cr Va Vr MwH$sMr R>aUma Zmhr.
~mamì`m eVH$mVrc gwdU©`wJ åhUOoM "~gd`wJ' Am{U Ë`m§Zr {Z_m©U
Ho$coco dMZgm{hË` ho hmo`. `m gm{hË`mVyZ ~gdoída/MÞ~gdoída/{gÕam_/A„_à^y/
A¸$_hmXodr `m H${dn§MH$m§À`m H$mì`mVyZ _mZdVmdmXmMm/dU©-Om{V^oXmMm/qcJ^oXmÀ`m
{damoYmV coIZ Ho$ë`mMo {XgyZ `oVmo, Ago _V Jwê$Xod amZS>o, `m§Zr EHo$ {R>H$mUr Zm|X{dcoco
Amho. Aem arVrZo ~wÕmnmgyZ MmcV Amcocm _mZdVoMm YmJm hm ~gdoídamn`ªV AI§S>nUo
nhm`cm {_iVmo. `m g§X^m©V S>m°. {Z_©cHw$_ma \$S>Hw$co åhUVmV, ~gdoída Iè`m AWm©Zo
"{díd_mZd' hmoVo. g_J« _mZdOmVrÀ`m gwIXw:Imer g_ag Pmcocm Am{U Ë`m§Mm
{hVqMVH$ Agm CXma öX`mMm _hmnwéf åhUyZ Ë`m§Zm hr nXdr emo^yZ {XgVo. A{Ic
àm{U_mÌm§{df`rMr H$ê$Um Am{U X`m^md hm Ë`m§Zr Amnë`m Y_m©Mm _ycmYma _mZcm.
`kàg§Jr hmoUmè`m newqhgo{déÕ Ë`m§Zr AmdmO CR>{dcm Vmo `mM ^mdZoVyZ. ~wÕmà_mUo
~gdm§Mm g§Xoehr X`m Am{U ào_mMmM Amho.
X{jU n§WmMr dmL²>_` na§namhr d¡îUd Aidmam§à_mUo e¡d Zm`Zmam§Zrhr
g_¥Õ Ho$cr Amho. CXma ào_^md, g_n©Uerc, godm^md, XS>ncoë`m ñÌr-eyÐm§Mm H¡$dma,
AqhgoMm AmJ«h ñdV:À`m `mo½` _mJmªZr OmVmZm draVm Am{U {Z^©`Vm Aem {dMmam§Zr
àH$Q>coco ho dmL²>_` Amho. Ë`m_wioM `m gd© {dMmam§Mm H$mhr EH$ à^md drae¡dm§À`m
VÎdkmZmda nS>cocm {XgyZ `oVmo. Ë`mVyZM drae¡dm§Mr EH$ {d{eîQ> ^y{_H$m V`ma Pmcocr
{XgyZ `oVo. Vr ^y{_H$m hr gd©g_mdoeH$ AerM Agë`mMo {XgVo. àmMrZ H$mimVrc g§ñH¥$V
^mfocm Agcoco _hÎd _Ü``wJrZH$mimV "cmoH$^mfm§Zm' àmá Pmcoco {XgyZ `oVo. "H$ÞS>
^mfm Am{U g§ñH¥$V ^mfm' `m§À`m OS>UKS>UrV drae¡dm§Mm dmQ>m _moR>m Amho. `m H$mimV
dMZgm{hË`m~amo~a h[aha, amKdm§H$ `m§Mo à~§Y H$mì`hr nhm`cm {_iVmV. Ë`mMà_mUo
h[ahamZo "aJio' `m "cmoH$N>§Xmcm' MmcZm {Xcocr hmoVr. "~gdamO Xoda aJio' ho Ë`mMo
H$mì`J«§W à{gÕ Amho.

93
"H$ÞS> doX' åhUyZ Jm¡a{dë`m Jocoë`m dMZgm{hË`mMm Jm¡ad nmhm`cm
{_iVmo. Aem àH$mao dMZJiw, H$ÞS> gypŠVgm{hË`, H$ÞS> doX Aem Zmdm§Zr `m gm{hË`m§Mm
Jm¡adhr Pmcocm Amho. drg-Vrg eãXm§Mo YmaXma e¡crMo Am{U AW©nyU© {dMmamMo gwQ>gwQ>rV
dmŠ` åhUOo "dMZ' Ë`mMo ê$n gyÌm§Mo Agco; Var ^mî`m{edm` g_OUo BVHo$ Vo
àmgm{XH$hr Amho Am{U ^mdJrVmà_mUo JmVmhr `oVo.
am_mZwOmMm`mªZr e¡dm§da dmXmV {dO` {_idë`mda Ë`m§Zr ì`§H$Q>oída _yVuMo
Am{U CnmgZoMo e¡d dmQ>Umao {deof ZmH$maco ZmhrV. CcQ> Ë`m§Zr Ë`m {deofm§Mo ñnîQ>rH$aU
_mÌ d¡îUd ÑîQ>rH$moUmVyZ H$ê$Z EH$àH$mao "h[aha¡Š`' `m ^y{_Ho$Mm ñdrH$maM Ho$cocm
AmT>iVmo. Va XwgarH$S>o Ë`m§À`m `m ^y{_Ho$Mm nwT>rc H$mimVrc drae¡d gm{hË`{Z{_©Vrcm
{d{eîQ> nmíd©^y_r V`ma H$aÊ`mg _XV Pmcr Agmdr, Ago àñVwV Aä`mgH$mMo
{ZarjUmA§Vr _V Amho.
~wÕm§Zr _Zwî`m§À`m A§{V_ H$ë`mUmMo gd©ñd _mUgmV Agë`mMo åhQ>co
Amho. nwT>o hmM {dMma ~mamì`m eVH$mV ~gdoídamZr _m§S>cocm {XgVmo. Ë`m§Zr hm {dMma
AmMma-{dMma Am{U ^md dm ^pŠV `m g§X^m©V _m§S>cocm Amho. "ñdJ©-ZaH$' `m g§X^m©V
~gdoída åhUVmV, Vo Hw$R>o XwgarH$S>o Zmhr, Va Vo _Zwî`mÀ`m AmMaUmda Adc§~yZ Amho.
AemM àH$maMm {dMma g_H$mcrZ dMZH$ma {gÕam_oída `m§Zrhr _m§S>cocm Amho. Ë`m§À`m
_Vo gÁOZm§Mm ghdmg åhUOoM CÎm_ AmMaU åhUyZ Va ñdJm©Vrc _mJ© _moH$im hmoVmo, gwI
cm^Vo Am{U XwO©Zm§Mm ghdmg ho Xw:ImMo H$maU Amho åhUyZ ZaH$mVrc _mJ© _moH$im hmoVmo,
gwI, Xw:I cm^Vo ({_iVo) åhUyZM Ë`m§Zr nmn-nwÊ`/gwI-Xw:I `m§gma»`m nma§n[aH$
{dMmam§Zm {damoY Ho$cocm Amho. hr ^y{_H$m `m XmoÝhr _hmZ g§Vm§À`m gm{hË`-{Z{_©Vr_mJrc
Agë`mMo {XgVo. `m _hmZ gËnwéfm§À`m gm{hË`{Z{_©VrMm H|$Ðq~Xy "_mZd d _mZdVm' hmM
Agë`mMo {XgyZ `oVmo. åhUyZM H$s H$m`, `m Wmoa ì`pŠV§Zr _hmH$mì`o, I§S>H$mì`o Z {c{hVm
OZgm_mÝ`mcm C_Ooc-H$ioc,Aem "OZ^mfoVyZ'M gm{hË`{Z{_©Vr Ho$cocr Amho.
Ë`m_mJrc ^y{_H$m§Mm emoY KoV AgVm Ago {XgyZ `oVo H$s, VËH$mcrZ
~hþOZg_mO hm ~«m÷Um§H$Sy>Z ~{hîH¥$V Pmcocm hmoVm. Aem `m n§VmH$Sy>Z drae¡d Am{U
Ë`m§Mo X¡dV ho ZmH$maco Jococo hmoVo. Ë`mMà_mUo Ë`mMo dMZgm{hË`hr ZmH$aco Joco hmoVo.
EdT>oM Zìho, Va g§Vm§Mo (drae¡d) AmMma-{dMma Am{U Cƒmam§n¡H$s H$mhrM Ë`m§Zm _mÝ`
ZìhVo. Aem `m drae¡dm§Mo ñ\y$VuXm` ~wÕ Am{U _hmdra ho Wmoa _hmnwéf hmoVo. Ë`m§Zr

94
nyd©na§naoVrc {dX«mohr VÎdm§Zm AgmYmaU CR>md {Xcocm hmoVm. Aem§Mo AmXe© ~gd
MidirnwT>o hmoVo, Ago àñVwV Aä`mgH$mMo _V Amho.
~gdoídam§Zr d`mÀ`m AmR>ì`m dfu "CnZ`Z g§ñH$mamcm ZH$ma {Xcm hmoVm.'
Á`m H$mimV kmZm{YH$mamgmR>r AË`§V _hÎdmMr g_Ocr OmUmar hr {dYr ~gdoídam§Zr
ZmH$maco. Ë`m§Mr hr H¥$Vr nwT>rc H$mimVrc \$ma _moR>çm H«$m§{VH$maH$ Midircm àoaUm
XoUmar R>acr. åhUyZ `m AWm©Zo ~gdoída {ÛOoÎma R>aVmV. H$maU "CnZ`Z g§ñH$ma' Pmco, Va
Vo ~«m÷U åhUyZ _mÝ`Vm {_imco AgVo. ZmhrVa {ÛOoÎma åhUyZ gai-gai C„oI Ho$cm
Jocm.' åhUyZM àñVwV Aä`mgH$ ~gdoídam§Zm ~hþOZg§V (dMZH$ma) _mZVmV. Ë`m§Mr hr
^y{_H$m VËH$mcrZ g_mOmÀ`m ÑîQ>rH$moUmVyZ cmoH$Zm`H$mMr/cmoH${ejH$m§Mr AWdm
g_mOà~moYZH$mamMr R>aVo, Ago åhQ>ë`mg dmdJo R>aUma Zmhr. ~gdoídam§Zr Añn¥í`VoMm
g§~§Y OÝ_{gÕ OmVrer Z cmdVm. Ë`m§Zr Vmo _mUgmÀ`m XwamMmamer OmoS>cocm Amho. hrM
^y{_H$m Ë`m§À`m VÎdmkmZmVyZ AmMma-{dMmamVyZ Am{U ^y{_Ho$VyZhr AmT>iVo. åhUyZM
Ë`m§Zr BWyZ-{VWyZ "_mUyg' åhUyZ gd©OU gmaIo AmhmoV. Aer g_VoMr, ^y{_H$m KoVmZm
{XgVmV. `m g§X^m©V Vo EH$m dMZmV åhUVmV, ""_r H$moU Amho, åhUyZ H$m` {dMmaVm
_cm, _r Mm§^ma H$ŠH$æ`mÀ`m JmoÌmMm Amho Am{U _m§J MÞæ`m _mPm MwcVm Amho Ago _r
H$m gm§JV Zmhr, Hy$S>cg§J_Xodm?'' 32
~gdoídam§Zr VËH$mcrZ g_mOmcm ñdV:Mr AmJir-doJir AmoiI H$ê$Z
XoVmV. darc CX²>JmamVyZ AmnUmg Ë`m§Mr g_VoMr ^y{_H$mM ñnîQ> {XgyZ `oVo. Aem `m _hmZ
H«$m§{VH$maH$mMo M[aÌ ~mamì`m eVH$mV h[aha ZmdmÀ`m H$drZo (B.g. 1180-1220)
H$ÞS>_Ü`o "~gdamO Xoda aJio' `m ZmdmZo ~gdoídamMo M[aÌJ«§W {c{hco. Ë`mMà_mUo
nmcHw$Vu gmo_ZmW `m ~gdoídam§À`m g_H$mcrZmZo V{_i ^mfoV "~gdnwamU' {c{hco AgyZ
^r_H$drZo Ë`m§Mo H$ÞS> ^mfm§Va Ho$co Amho. Aem àH$mao H$ÞS>, V{_i, B§J«Or, qhXr,
_amR>r, VocJy, JwOamWr, B. ^mfm§VyZhr ~gdoídam§Mr chmZ _moR>o M[aÌo AmT>iyZ `oVmV.
AmOÀ`m EH${dgmÀ`m eVH$mV XoIrc ~gdoídam§Mo {dMma g_mOmcm _mJ©Xe©H$ R>aUmao
AmhoV.
ñdV: ~gdoídam§Zr qcJm`V H$moUmcm åhUmdo? `m g§X^m©Vrc Ë`mMr ^y{_H$m
AË`§V ñnîQ> Am{U gmYr gmonr AerM Amho Vo åhUVmV, ""Omo H$moUr AmË_qcJ YmaU
H$aoc Am{U n§MmMmamMo dm fQ²>ñWcmMo nmcZ H$aVmo. Omo AmË_qcJm{edm` BVa H$moUË`mM
XodVm§Mr nyOm-AMm© H$arV Zmhr; VmoM qcJm`V qH$dm drae¡d hmo`.'' Ë`mMà_mUo XodcmoH$

95
Am{U _Ë`©cmoH$ ho Hw$R>o XwgarH$S>o ZmhrV Vo Amnë`mM {R>H$mUr AmhoV. \$ŠV Ë`mgmR>r
Amnco ~mocUo, dmJUo, OJUo ho ewÕ Am{U gË` Ago Agco nm{hOo. åhUyZM Ë`m§Zr Amncm
Xoh åhUOoM _§{Xa Amho. A{dZmer AmË_m ho Ë`m _§{XamVrc Xod _mZmdm Ago åhUVmV. `m
g§X^m©V Vo EH$m dMZmV åhUVmV,
""Y{ZH$ ~m§YVmV {ed_§{Xao, Jmonao
J[a~mZo H$m` ~m§Ymdo?
_mÂ`m XohmVM Amho XodmMo _§{Xa
XmoZ nm`m§À`m AmYmamZo AT>i,
_ñVH$ _mPo, gwdUm©Mm H$ig
A{dZmer AmË_m Amho _§{XamV.'' 33
AemarVrZo J[a~m§{df`rMr H$Ud Ë`m§À`m dMZmVyZ nmhm`cm {_iVmo
åhUyZM Ë`m§Zr J[a~m§Zr _§{Xa, nyOm-AMm© `m§À`m AdS>§~amV Z nS>Vm. Ho$di Amnë`m
Jù`mVrc BîQ>qcJmMr nyOm ^ŠVr ^mdmZo Ho$cr, Var nwaogo Amho. Vr nyOm-AMm© XoIrc
{edmcm {à`M Amho.
^maVr` g§Vm§À`m gm{hË`mÀ`m _mJo AmÜ`mË_mMr EH$ {demc ÑîQ>r
Agë`mMo S>m°. eo. Xo. ngmaH$a `m§Zr åhQ>coco Amho, Ë`m§À`m _Vo, ""gd©M g§Vm§À`m
gm{hË`m§Mm H|$Ðq~Xy _mUyg/_mZd hmM Amho. Ë`m_wio {^Þ àm§VmVrc, {^Þ ^mfoVrc Am{U
{^Þ H$mimVrc g§Vm§Mo {dMma EH$gmaIo dmQ>VmV. H$moUr H$moUmMo AZwH$aU Ho$coco ZgVo, Va
Ë`m§À`m {dMmamMr ~¡R>H$ EH$ Agë`m_wio ho gmao KS>Vo. A_wH$ hm {dMma `m g§VmZo AmYr
ì`ŠV Ho$cm, H$s Ë`m g§VmZo AmYr ì`ŠV Ho$cm. `mZo Vmo Ë`m§À`mH$Sy>Z KoVcm, H$s Ë`mZo
`m§À`mH$Sy>Z KoVcm, Ago àíZ Aä`mgjoÌmV CnpñWV Ho$co OmV AgVmV. na§Vw gd© g§Vm§Mr
34
^y{_H$m g_mZ Agë`m_wio Ë`m§À`m {dMmamVhr gmå`Vm AmT>iVo.'' Aem àH$maMm
Amncm A{^àm` Zm|X{dcocm Amho. na§Vw àñVwV Aä`mgH$mcm hm A{^àm` _mÝ` Zmhr.
H$maU Vm¡c{ZH$ gm{hË`mä`mgmMm {dMma H$aVm, Aem {^Þ àm§Vm§Vrc, {^Þ ^mfoVrc Am{U
{^Þ H$mimVrc g§Vm§À`m {dMmamVrc EH$gmaIonUmMm _mJmodm KoV AgVm. EImXm {dMma
àW_ H$moUr _m§S>cm, Ë`m {dMmamMm à^md g_H$mcrZ g§Vm§da Am{U Ë`m§À`m gm{hË`mda
{H$VnV nS>cm. `mMm {dMma Ho$cm OmVmo Am{U Ë`m VÎdkmZmMm dm {dMmamMm Z§VaÀ`m
H$mimVrc g§Vm§da Am{U gm{hË`mda à^md {XgyZ `oVmo H$m? Agë`mM Ë`m§À`m
H$maU_r_m§goMm emoYhr KoVcm OmVmo. `m gd© JmoîQ>r Vm¡c{ZH$ gm{hË`mä`mÀ`m ÑîQ>rZo AË`§V

96
_hÎdmMo _mZco OmVo. Aem àH$maMm {dMma hm nyd©gwarÀ`m na§nao{edm` ¹${MVM AmT>iyZ
`oVmo. åhUyZM Ë`m nyd©gwarÀ`m {dMmam§Mm à^md Z§VaÀ`m H$mimVrc gm{hË`m§VyZ/
dmL²>_`mVyZ/VÎdkmZmVyZ nwZê$ÁOr{dV hmoV AgVmo. {deofV: ~§S>Imoa {dMmam§À`m na§naoMm
dmagm hm àË`oH$ H$mimV nhm`cm {_iVmo. `mMo H$maU åhUOo àË`oH$ H$mimV na§nao{déÕ
{dMma _m§S>Umao H$mhr EH$ gËnwéf OÝ_mcm `oVM AgVmV, Am{U Vmo {dMma Ë`m§À`m
VÎdkmZmVyZ AWdm ^pŠVg§àXm`mVyZ H$moUË`m-Zm-H$moUË`m ñdê$nmV AmT>iVmo. åhUyZ
Aem n[apñWVrV Ë`m ~§S>Imoa d¥ÎmrMr dm {dMmam§Mr EH$gmaIonUm qH$dm VwcZm hr g§^dVo,
Am{U ho Vm¡c{ZH$ÑîQ>çm eŠ` XoIrc Amho, Ago àñVwV Aä`mgH$mMo _V Amho. Ë`mVyZM
AmnUmg à^md-à^mdHo$ `m§Mmhr emoY KoVm `oVmo.
AemàH$mao EHy$U _Ü``wJrZ Y_©g§àXm`m§À`m H$mì`{Z{_©Vr _mJrc ^y{_H$m§Mm
emoY KoVm `oD$ eH$Vmo. Ë`m gm{hË`m§À`m àoaUmMmhr emoY KoVë`mZo Ë`mÀ`m ñdê$nmMmhr
emoY KoVm `oVmo. Aem doir g_J«cjr ÑpîQ>H$moZ Aä`mgH$m§Zr R>odcm nm{hOo. VaM Ë`m
gm{hË`àH$mamcm Ý`m` XoVm `oD$ eHo$c, Ago àñVwV Aä`mgH$mcm dmQ>Vo.
2.7 drae¡d g§àXm` Am{U _hmamîQ´> `m§Mm AZw~§Y :
qhXy Y_m©V EHo$ídamMm CX` Á`m H$mimV Pmcm, Ë`m H$mimV e¡d,
XodrCnmgH$, d¡îUd `mgma»`m ^pŠV_mJm©Mm CX` `mM H$mimV gwê$ Pmcm hmoVm. Ho$di
Zm_ ^pŠVZo nmVŠ`m§Mmhr CÕma hmoD$ eH$Vmo hr H$ënZm nwT>o Amcr. na§Vw XwXd¡ mZo `m
H$ënZoMr CXmÎm ^y{_H$m g_mOmcm g_Oy eH$cr Zmhr. B©ídamnwT>o g§nyU© eaUmJVr ñdrH$mê$Z
Ë`mÀ`m àgmXmMr (God’s grace) `mMZm H$aUo hmM Iè`m AWm©Zo ^ŠVrMm Jm^m hmo`. nwT>o
`m ^rVrVyZ eaUmJVr àH$Q> Pmcr. `mMrM nwT>Mr nm`ar åhUOo B©ídamdarc {Zñgr_
ào_/A{V_mZdr eŠVrdarc AmË`§{VH$ ào_-AWdm ^ŠVr hmo`. Aem `m ^{ŠVÀ`m g§X^m©V
am_mZwOm§Zr "AI§S> qMVZmcm' _hÎd {Xco. AI§S> V¡cYmaoà_mUo na_oídamMo qMVZ Pmco
nm{hOo. ^ŠVmMo g§^mfU, H$WZ, qMVZ, {ZdoXZ B. gd© H$mhr na_oídam{df`rM Agco
nm{hOo, Ago Ë`mMo _V hmoVo. ^pŠV_mJm©Mm àUoVm H¥$îU Amho. `m g§X^m©V S>m°. S>r. S>r.
H$mog§~r `m§Mo _V A{Ve` _hÎdmMo Amho Vo åhUVmV, “The cult of Krishna is a symbol
35
of the decline of vedic Yajna Ritual.’’
Bgdr gZmÀ`m Mm¡Ï`m-nmMì`m eVH$mnmgyZ Vo Zdì`m eVH$m§n`ªV X{jU
^maVmV Aidma d¡îUd g§V hmoD$Z Joco. `m g§Vm§Zr ^pŠVH$mì`mÀ`mÛmao V{_i dmL²>_` g§nÞ
Ho$co Amho. ZmW_wZrZo `m ^pŠVH$mì`mMo g§H$cZ H$ê$Z d¡îUd _§{XamV Ë`mMm {ZË` nyOoV
97
g_mdoe Ho$cm. Agm hm ^pŠVJrVm§Mm g§J«h "V{_i à~§Y_²Ÿ>'/V{_i doX `m ZmdmZo à{gÕ
Amho. Aem arVrZo hr ^ŠVrMr Ymam {Vgè`m-Mm¡Ï`m eVH$m§nmgyZ Vo Voamì`m eVH$mn`ªV
AI§S>nUo dmhV hmoVr. {Za{Zamù`m H$mimV {Vcm AZoH$ diUo ¿`mdo cmJco. na§Vw AI§S>
àdmhrVnUmMm _mJ© I§S>rV hmoD$ {Xcm Zmhr. drae¡d g§àXm` hm doXàm_mÊ` Z _mZUmam
g§nÐm` åhUyZ AmoiIcm OmV Agcm, Var "fQ²>ñWc' J§«WmV _mÌ {dgmo~m§Zr {Vcm doX_mVm
åhQ>co Amho. `mdê$Z Ago AZw_mZ H$mT>Vm `oB©c H$s, {dgmo~m§Zr hm J«§W dmaH$ar g§àXm`mV
àdoe Ho$ë`mZ§Va {c{hcm Agmdm qH$dm "{ed Am{U {dîUy' `mV A^oX _mZUmè`m EH$m
dmaH$è`m§Zo "e¡dmJ_' gm§{JVcm Amho. ñdV: kmZXod na§naoZo e¡d hmoVo. _mÌ Zm_Xod ho e¡d
{dgmo~m§Mo Xr{jV AmhoV. na§Vw Zm_Xod e¡d {H$ d¡îUd `m g§X^m©V _V^oX AmhoV. e¡d
na§namÀ`m gd© VmpÎdH$ dmL²>_`mV EH$ VÎdkmZ J«§W åhUyZ {dgmo~m§À`m J«§Wm§Mo _yë`_mnZ
Ho$co OmVo. drae¡dm§À`m gm{hË`m§_Ü`o "fQ²>ñWc' Agm eãXà`moJ AmT>iVmo Ago am. qM. T>oao
`m§Mo _V Amho.
drae¡d g§àXm`mMm CX` n§T>anyaÀ`m n[agamV Pmcocm AgyZ "H¡$cmgmMm
amUm Am{U d¡Hw§$R>mMm amUm' ho XmoKohr EH$mM doir EH$mM ^y{_V Amnmnë`m ^ŠVm§Zm ^ŠVrMo
àoaUm XoV hmoVo; g_VoMr Xrjm XoV hmoVo, H$ê$UoMr _hVr nQ>{dV hmoVo. Agm hm Zdm drae¡d
g§àXm` H$Zm©Q>H$mcm gX¡d {ZH$Q> AgUmè`m _hmamîQ´>mVhr H$mhr à_mUmV ngacocm {XgVmo.
`mXdH$mimV ~mamì`m eVH$mVM H$Zm©Q>H$mV drae¡dm§Zr Amnco à^wËd àñWm{nV Ho$co hmoVo.
AWm©V `mXdm§À`m H$mimV drae¡dm§Zr Amnco à^wËd àñWm{nV Ho$co hmoVo. `m AWm©Zo
36
`mXdm§Mm drae¡dm§er g§~§Y `oUo ñdm^m{dH$M hmoVo. drae¡dm§Mo Am{XH|$Ð Agcoco H$ë`mU
ho ZJa _amR>r gr_ocm cmJyZM Amho; {VWo AmOhr _amR>rÀ`m na§nam nmhm`cm {_iVmV. `m
^m¡Jmo{cH$/amOH$s` Am{U gm§ñH¥${VH$ {ZH$Q>VoMm n[aUm_ åhUyZ _hmamîQ´>mVrc drae¡dm§Mm
àdoe H$mhr à_mUmV KSy>Z Amcm. {deofV: {gÕam_oída ho ~gdH$mcrZ drae¡d AmMm`©
gmocmnyaMo hmoVo. gmocmnya-gm§Jcr-H$moëhmnya hm X{jU _hmamîQ´> Am{U {~Xa-H$ë`mUcm
{ZH$Q> Agcocm nyd}H$S>rc _hmamîQ´> drae¡dm§À`m ñdmJVmcm H$mhr à_mUmV AZwHy$cM
am{hcm hmoVm. Zm§XoS>-Cñ_mZm~mX `m ^mJmV AZoH$ H$ÞS> {ecmcoI CncãY Pmcocr AmhoV.
Ë`mdê$Z Ë`m ^mJmMm H$Zm©Q>H$mer Agcocm g§~§Y ñnîQ>M hmoVmo. AmOhr _hmamîQ´>mVrc
AZoH$ {ed_§{XamV O§J_/Jwad nwOmar AmT>iVmV. VgoM qcJm`Vn§Wr dmUr, H$moîQ>r, Xodm§J
g_mO Am{U _m§JmVrc nwamo{hV (S>¸$cdma) g_mO _hmamîQ´>mV gd©Ì {dIwacocm Amho. Vo
gd© drae¡d n§Wm§Mo AZw`m`r AmhoV. Ë`mMà_mUo n§T>anwamVrc àmMrZ {ed _§{XamMo nwOmar

98
"H$moir' Agë`mMo {XgyZ `oVmo. VgoM _hm~ioída Am{U h[aíM§ÐJS> `oWrc {ed_§{XamMo
nwOmar AmOhr "H$moir' `m O_mVrMo AmhoV. drae¡dm§à_mUoM "H$moir' hr O_mV XoIrc
{edmcm Amncm _yi nwéf _mZVmV. g¥îQ>rMr CËnÎmr hr {ed-eŠVr gm_añ`mÛmao Pmcr
Amho. Ago `m XmoKm§Mrhr YmaUm Agë`mMo {XgVo. AemM àH$maMm H$mhr EH$ nwamdm åhUyZ
H$Zm©Q>H$mVrc BVa OmVr, O_mVrMm XoVm `oB©c. H$Zm©Q>H$mVrc H$moir, T>moa, A§{~Jma,
ZmdmS>r, gwVma, YZJa, (Hw$a~ya) {dUH$a, Ýhmdr, dmO§Ìr, narQ> (Ymo~r), ~«m÷U, Mm§^ma,
_m§J, B. cmoH$ _Ü``wJrZ H$mimnmgyZ Vo AmOVmJm`V drae¡d n§Wm§Mo AZw`m`r Agë`mMo
{XgyZ `oVmV.
_Ü``wJrZ Y_©g§àXm`m_Ü`o g_mZ Ame`gyÌ Am{U g_mZ gm_m{OH$/
Ym{_©H$/VmpÎdH$ Aer n[apñWVrMo {dícofU H$aVmZm àm. a. _. ^wgmar `m§Zr _hmamîQ´>mVrc
_hmZw^md g§àXm` Am{U H$Zm©Q>H$mVrc drae¡d g§àXm` `m XmoÝhr n§WmVrc gmå`
ñWimÀ`mÛmao XmI{dÊ`mMm nwT>rc à`ËZ Ho$cocm Amho.
1. XmoÝhr n§W gm_m{OH$ {df_VoÀ`m{déÕ AmhoV.
2. {deofV: ñÌr-eyÐm§g§~§Yr C^` n§W g§ñWmnH$m§Mo YmoaU CKS> hmoVo.
3. qcJm`V (drae¡d) n§WmV pñÌ`m§Zm nwéfmà_mUo g§Ý`mg KoÊ`mMm A{YH$ma Amho.
4. XmoÝhr n§W pñÌ`m§Mm _m{gH$ {dQmi nmirV ZmhrV.
5. VmpÎdH$ÑîQ>çm XmoÝhr n§W _y{V©nyOoÀ`m {déÕ AmhoV. na§Vw AmMmam_Ü`o _y{V©nO y oMm
A§V^m©d Ë`m§Zr Ho$cm. qcJm`V cmoH$ {edmc`mV OmD$Z {edqcJmMr nyOm H$aVmV.
Ë`mà_mUo _hmZw^mdhr g§~§{YV nmfmU§Mr _yVu ~ZdyZ nyOm H$aVmV.
6. XmoÝhr n§Wm§V A{¾rMr d¡{XH$ CnmgZm A_mÝ` Agë`m_wio Ë`m§Mo àoVg§ñH$ma
A{¾{dahrV hmoVmo. Ë`m_wio Ë`m§À`mV àoV nwaÊ`mMr Mmc ê$T> Pmcocr Agmdr.
7. `m XmoÝhr n§Wm§Zr {eImgyÌm§Mm Ë`mJ Ho$cm AgyZ, BVa Ym{_©H$ g§ñH$mam§Zmhr
gmoS>{MÇ>r {Xcocr Amho.
8. drae¡dm§Zm {à` Agcocr "ñWi' hr g§km _hmZw^mdm§Mm "AmMmañWi',
"ñ_¥{VñWi' BË`mXr J«§WZm_m§V {X_mImZo {_adV Amho. Vohr drae¡d à^mdm_wioM
_mÌ "crimM[aÌm_Ü`o' "ñWi' hr g§km {gÕmÝVdmMH$ åhUyZ EHo$ {R>H$mUr
37
dmnacocr Amho.

99
e¡d g§àXm` hm AÛ¡V AgyZ {ZJw©UmonmgH$mMm nwañH$Vm© Amho. Ë`m§À`m _Vo
em§V ag hm _mojmon`moJr Agë`mMr YmaUm AgyZ hm ag _mojmon`moJr Agë`m_wio Vmo
gd©loîR> R>acm Amho. d¡îUd g§àXm`mZo Zo_H$s hrM ^y{_H$m Amnë`m VÎdkmZmcm gwg§JV
Ho$cr. Ë`m§À`m _Vo na_oídamMr ^{ŠV hr _mojmcm Cn`moJr Amho. `m ^pŠV^mdZoVyZ OÝ_mcm
Amcocm A^§JdmL²>_` ho ñdV§Ì ^pŠVag _mZm`cm hdo Ago S>m°. am. qM. T>oao `m§Mo _V Amho.
Aem `m ^pŠVag H$ënZoÀ`m _m§S>UrV _hmamîQ´>mVrc ~monXod hm _hÎdmMm {dMmad§V Amho.
hm H$mì`{dMma Am{U Zm_Xodm§nmgyZ gwê$ hmoUmam A^§JmVrc ^pŠVag `mMm nañna g§~§Y hm
em§Vag d kmZoídar `m§À`m g§~§YmgmaImM Amho. àmMrZ _amR>r dmL²>_`mV Oo g§V ZìhVo,
38
Ë`m§Zrhr ^pŠVàYmZ H$mì` {Z_m©U Ho$coco AmT>iVmV. Ë`mMà_mUo ~mamì`m eVH$mV
H$Zm©Q>H$mV "{edm'À`m ZmdmZo Ogm CR>md Pmë`mMo AmT>iVo. Vgm _hmamîQ´>mV "{dÇ>c'À`m
ZmdmZo Pmë`mMo {XgyZ `oVmo. Aem àH$mao {d{eîQ> XodmÀ`m ZmdmZo Pmcocm CR>md hm
_Ü``wJrZ Y_©g§àXm`m_Ü`o XmoZ doJdoJù`m n§W{Z{_©Vrcm H$maUr^yV R>aë`mMo {XgVmo. XmoÝhr
n§Wm§Mm à^md _mÌ EH$_oH$m§À`m {g_mcJV ^mJmVrc Ym{_©H$/gm_m{OH$/gm§ñH¥${VH$/
amOH$s` Am{U AmÜ`mpË_H$ n`m©daUm_Ü`o Pmë`mMo {XgyZ `oVmo.
_Ü``wJrZ _hmamîQ´>mVrc Y_©OrdZmV "{ed Am{U {dîUy' `m§Mo h[aha¡Š`
g§Vm§Zr lr{dÇ>cmV {dg{O©V Ho$co. `mXdH$mcmnydunmgyZM _hmamîQ´>-H$Zm©Q>H$ `m§À`m gr_m
Yyga hmoË`m. AZw^d _§Q>nmMo ~rO _§JidoT>çmV ê$Oco hmoVo. `m AWm©Zo _hmamîQ´> Am{U
drae¡d `m§À`mVrc AZw~§Y VnmgVm `oB©c/`oÊ`mgmaIm Amho. AemarVrZo XmoÝhr Y_©
g§àXm`mMr VwcZm hr Oer gm{hË`mÀ`m AmH$cZmgmR>r Cn`wŠV R>aVo. Ver Vr g§ñH¥$VrÀ`m
Aä`mgmgmR>rhr Cn`wŠV AgVo. drae¡dg§àXm` Am{U _hmamîQ´>mMm AZw~§Y Xe©{dVmZm g§V
gm{hË`mMo Wmoa Aä`mgH$ S>m°. am. qM. T>oao `m§Zr `m XmoÝhr Y_© g§àXm`mVrc _hmZ Am{U
loîR> YwarU `m§À`m{df`r ~mocVmZm åhUVmV, ~gdoída ho H$Zm©Q>H$mMo Zm_Xod AgVrc Va
A„_à^y ho H$Zm©Q>H$mVrc kmZoída AmhoV. Ë`mMà_mUo Ë`m§Zr drae¡d g§àXm` Am{U
ZmWg§àXm` `m XmoÝhr g§àXm`mV _R>, Jwê$na§nam Am{U AZw`m`m§Mr ~mø cjUo `mV ^oX
Agë`mMo åhQ>co Amho. nU Ë`mV H$mhr gmå`hr Xe©{dco Amho. XmoÝhr g§àXm`mMr nmíd©^y_r
nmewnV g§àXm`mMr Amho. Aem `m XodmUKodmUtMo ñdê$n Am{U ì`mn {deX H$aVmZm
åhUVmV - ""ZmW Am{U drae¡d `m XmoÝhr e¡d Y_© g§àXm`m§Mm nañnag§~§Y _hmamîQ´>mÀ`m
Ñ{ï>Zo AË`§V n[aUm_H$maH$ R>acocm Amho... kmZXodrV àH$Q>cocr qcJm§J gm_añ`mMr

100
39
n[a^mfm hr `m drae¡d à^mdmMrM EH$ IyU Amho.'' AemàH$mao drae¡dm§Mm à^md Aën
à_mUmV H$m hmoB©Zm _hmamîQ´>mV CX` nmdcoë`m _hmZw^md n§Wmdahr {XgVmo.
_Ü``wJrZ Y_©g§àXm`m_Ü`o H$Zm©Q>H$mV dMZgm{hË`m_Ü`o H$mì`coIZ
H$aUmè`m dMZH$mamV gd©àW_ XodaXm{g_æ`m/OoS>aXm{g_æ`m hm g§VdMZH$ma AH$amì`m
eVH$mV H$mì`coIZ H$aV hmoVm. `m aMZm àH$mamÀ`mÛmam Ë`m§Zr OmZnX OrdZmVrc
AmË_mZw^yVr A{^ì`ŠV Ho$cr. `m H$mimVrc dMZmMr ^mfm JÚ Agcr, Var H$ënZm§À`m
Am{dîH$mamV H$mì`_`Vm AZw^dmcm {_iVo. `mM gw_mamg AmUIr EH$m dMZH$mamMm
n[aM` KS>Vmo. Vmo åhUOo "H$m|S>Jmoiy Ho${eamOm' hm amOm hmo`. Ë`m§Zr _moR>çm à_mUmV
dMZgm{hË`mMr {Z{_©Vr Ho$cr. {deofV: Ë`m H$mimV àM{cV Agcocr "H§$X Am{U {ÌnXr'
`m aMZmàH$mamMm Cn`moJ Ë`m§Zr H$mì`{Z{_©VrgmR>r Ho$cocm AmT>iyZ `oVmo. _hÎdmMo åhUOo
`m XmoÝhr dMZH$mam§da V{_i Aidma d¡îUd g§V Am{U Ho$ai_Yrc Zm`Zma g§Vm§Mm à^md
`m dMZH$mam§da nS>cocm Agmdm, Ago àñVwV Aä`mgH$mcm dmQ>Vo. H$maU Aidma Am{U
Zm`Zma g§Vm§Zr _moR>çm à_mUmV ^pŠVJrVo {c{hcoco AgyZ, Vohr gmÜ`m-gmoß`m, J«m_rU
~mocr^mfoV AmhoV. Ë`m_Ü`o _moR>çm à_mUmV ê$nH$m§Mm dmnahr Ho$cocm {XgyZ `oVmo. Aem
arVrZo H$Zm©Q>H$mVrc dMZH$mam§À`m H$mì`mVyZ ê$nH$m§Mm Am{U OmZnX OrdZmVrc
AZw^dm§Mm IOmZmM Ë`m§À`m H$mì`mVyZ nmhm`cm {_iVmo.
~gdoídanyd© H$mimV dMZgm{hË` coIZ H$aUmè`m§_Ü`o XodaXm{g_æ`m/
OoS>aXm{g_æ`m, H$m|S>Jmoiy Ho${eamOm, EH$XÝV, am_æ`m, A„_à^y, JmoajZmW B.
dMZH$mam§Mr Zmdo gm§JVm `oVrc. _hÎdmMo åhUOo JmoajZmWm§À`m dMZgm{hË` coIZm_wio
drae¡dg§àXm`mer _hmamîQ´>m§Mm gm§n«Xm{`H$ AZw~§Y Xe©{dVm `oVmo, Ago àñVwV Aä`mgH$mMo
_V Amho.
~mamdo eVH$ H$ÞS> gm{hË`mV "~gd`wJ' åhUyZ AmoiIco OmVo. Ë`m§Zr
{Z_m©U Ho$coë`m dMZgm{hË`mMm n[aM` "H$ÞS>doX²>' åhUyZ Ho$cm OmD$ cmJcm. {deofV:
~gdnyd© H$mcI§S>mVrc XodaXm{g_æ`m Am{U H$m|S>Jmoiy Ho${eamOm `m§À`m H$mì`mMm à^md
~gdoídam§da nS>cocm hmoVm. Odi-Odi ~gdoídam§À`m Mmaeo dMZ ho Ho$di H$m|S>Jmoiy
Ho${eamOm `m§À`m à^mdmZo coIZ Ho$coco {XgyZ `oVo Ago _V S>m°. {dO`Xodr Eg.Eg. `m§Zr
àñVwV {df`m§À`m g§X^m©V g§~§{YV g§emoYH$m§er (_mÂ`mer) MMm© H$aVmZm åhQ>cco o AmhoV.

101
S>m°. {dO`mXodr `m _{hcm {dÚmnrR, {~Omnya `oWo H$ÞS> {d^mJmV H$m`©aV AmhoV. na§Vw
àñVwV Aä`mgH$mcm S>m°. {dO`mXodr `m§Mo _V nyU©nUo _mÝ` Zmhr. H$maU `wJàdV©Z
H$aUmè`m à{V^md§VmÀ`m H$mì`{Z{_©Vr{df`r e§H$m KoUo C{MV R>aUma Zmhr. ~gdoídam§À`m
{dMmam§Mm, VÎdkmZmMm Am{U AmMmamMm à^md g§nyU© H$mcI§S>mda nS>cocm hmoVm. Voìhm
Aem à{V^md§V H$dtÀ`m H$mì`{df`H$ ^y{_H$m, Om{Udm øm ñdV§Ì Agë`m{edm` amhUma
ZmhrV. Á`mÀ`m gå`H$ {dMmam§Mm à^md Aënm{dYVM g§nyU© _Ü``wJrZ H$Zm©Q>H$mÀ`m
gm_m{OH$/amOH$s`/Ym{_©H$/gm§ñH¥${VH$ Am{U AÜ`mpË_H$ OrdZmda nS>cocm Amho. Aem
H«$m§{VàdU, à{V^md§Vmcm Hw$Um Xwgè`mÀ`m à^mdmZo H$mì`coIZ H$amdo cmJco Agoc hr
JmoîQ> gX²>gX²>{ddoH$ ~w{Õcm nQ>Umar Zmhr. \$ma Va Ago åhUVm `oB©c, ~gdnyd© H$mcI§S>mV
dMZgm{hË` {Z{_©Vr H$aUmè`m_Ü`o BVa OmZnX OrdZ OJUmè`m Am{U H$mì`{Z{_©Vr
H$aUmè`m§_Ü`o H$m|S>Jmoiy Ho${eamOm gmaIm amOKamÊ`mVrc ì`º$s XoIrc H$mì`aMZm H$arV
hmoVmo, Vohr gmÜ`m-gmoß`m Am{U gai Aem "cmoH$^mfo'VyZ Ago åhUUo \$ma Va C{MV R>aoc.
_Ü``wJrZ drae¡dg§àXm`mda Ho$ai_Yrc Zm`Zma g§Vm§Mm à^md ho
drae¡dm§À`m Y_©gwYmaUoÀ`m Midir_mJo hmoVo. H$maU ho Zm`Zma g§V ho {ed^ŠV AgyZ
Ë`m§Zr EH$mpË_H$ ^ŠVrgmYZoMm nwañH$ma Ho$cocm hmoVm. nwT>o drae¡dm§Zrhr AemM àH$maMm
EH$mpË_H$ {ed^ŠVrMm nwañH$ma H$aVmZm AmT>iVmV. AemarVrZo H$Zm©Q>H$mVrc e¡d n§W
EH$sH$S>o JwOamWn`ªV Am{U XwgarH$S>o X{jUoV Zdì`m eVH$mVM nmohMcocm hmoVm. na§Vw nwT>o
_mÌ {ZpíMV diU cmJcoë`m drae¡d n§WmMo VÎdkmZ Ooìhm "cmoH$^mfoVyZ' (H$mZS>rVyZ)
~hþOZm§g_moa _m§S>co Joco. Ë`m§ZrM Xoer^mfoMm nwañH$ma nyduÀ`m Aidma Am{U Zm`Zma
g§Vm§À`m H$m`m©Mm AmXe© S>moù`mg_moa R>odyZM Ho$cocm hmoVm. H$maU Xoer^mfoMm à^md
{Vgè`m-Mm¡Ï`m eVH$mnmgyZ Vo AR>amì`m eVH$mn`ªV AI§S>nUo ^maVr` g§Vgm{hË`m_YyZ
hm àdmh gVV dmhVm am{hcocm Amho, nwT>o hm àmXo{eH$ gm{hË`mV {_giVmZm {XgyZ `oVmo.
åhUyZ AmOÀ`m àmXo{eH$ gm{hË`mMm Aä`mg H$aVmZm; `m gm{hpË`H$m§À`m nydg© arMm C„oI
OmUrdnyd©H$ gm{hË`m§À`m Aä`mgH$m§Zm H$amdmM cmJoc, Ago àñVwV Aä`mgH$mMo _V
Amho. `m AWm©Zo {^. {e. qeXo `m coIH$mÀ`m "_r Am{U MmoIm_oim' `m J«§WmMr g_rjm
H$aVm `oB©c.
~gdoídam§Zr VËH$mcrZ BVa Y_©OrdZmMo {ZarjU H$ê$Z ewÕmMaUmda ^a
{Xcm. Ë`m§À`m _Vo ewÕ-AmMma ho ñdJ© AgyZ AZmMma ho ZaH$ Amho. Ë`m_wio ñdJ© Am{U
ZaH$ ho Hw$R>o XwgarH$S>o ZgyZ Vo `mM OrdZmV Amnë`m AmMaUmVyZM AZw^dmcm {_iVo.

102
Agm hm _mZd ^§S>mar g§V l_mMo _hÎd gm§JyZ l_ ho H¡$cmgmBVHo$M n{dÍ` d loîR> _mZco
Amho. \$ŠV chmZ _yc Am{U d`mod¥Õm§Zm _moH$irH$ XoD$Z àË`oH$m§Zr l_ ho Ho$coM nm{hOo,
Ago ~gdoídamMr ^y{_H$m hmoVr. `mMm n[aUm_ åhUyZ VËH$mcrZ g_mOOrdZmV/
Y_©OrdZmV {XgyZ `oUmar "{^jm' d¥Îmrcm H$mhr à_mUmV Amim ~gcm. Ë`mMà_mUo
Amnë`m M[aVmWm©gmR>r OodT>o cmJVo VodT>oM g§nÎmr, YmÝ` R>odmdo. BVa g§nÎmr-YmÝ` ho
g_mOmVrc AZmW, {Zam{lV cmoH$m§gmR>r, cmoH$H$ë`mUmW© XmZ H$amdo. `m {dMmamVyZ nwT>o
Xmgmoh VÎd OÝ_mcm (CX`mg) Amcoco {XgVo. `m gdmªMm n[anmH$ åhUyZM Ë`m§Mr VwcZm
~wÕ/_hmdra/Zm_XodŸ/VwH$mam_/ßcoQ>moŸ/Jwê$ZmZH$/g|Q>nm°c/H$mc©_mŠg© Am{U _hmË_m
Jm§Yr, emhÿ _hmamO `m§gma»`m Wmoa ì`ŠVt~amo~a Ho$cr OmVo. àñVwV Aä`mgH$mcm `m
{d^yVr~amo~a AmUIr EH$m Wmoa g_mOgodH$mMo Zmd `m npŠV_Ü`o OmoS>mdoogo dmQ>Vo, Vo åhUOo
~m~m Am_Q>o ho hmo`. `m AWm©Zohr drae¡dg§àXm` Am{U _hmamîQ´> `m§Mm AZw~§Y VnmgVm
`oÊ`mgmaIo Amho. AemàH$mao _mZd_wŠVrMm {dMma ~wÕmnmgyZ Vo ~m~m Am_Q>çm§n`ªV gd©M
_hmnwéfm§Zr Amnmnë`m H$mimV _m§S>cocm Amho.
drae¡d g§àXm` Am{U _hmamîQ´>mMm emoY S>m°. e|. Xo. ngmaH$a40 `m§Zr,
""drae¡d g§àXm` Am{U _hmamîQ´>'' `m coImV _m§S>cocm Amho. drae¡dm§À`m g§nH$m©À`m
ImUmIwUm `mXd H$mimnmgyZM _hmamîQ´>mÀ`m gm§ñH¥${VH$ B{VhmgmMm emoY KoVmZm nmhm`cm
{_iVmo. Ë`m§Mr H$maUo åhUyZ H$Zm©Q>H$-_hmamîQ´>mÀ`m ^m¡Jmo{cH$ gm{ÞÜ`mV C^`
àXoemVrc amOdQ>rMm nañnaì`mnr gÎmm {dñVmamV, Y_©-g§àXm`mÀ`m d¡Mm[aH$
AmXmZàXmZmV S>m°. am. qM. T>oao `m§Zr emoYcocm Amho. aodU{gÕ Am{U ~gdoída `m§Mm
ÑT>g§~§Y cjmV KoVm drae¡d g§àXm`mMo nwZê$ÁOrdZ n§T>nyaÀ`m n[aKmVM Pmcoco {XgVmo.
XmoKm§Mr ^m¡Jmo{cH$ ì`már AcJ Agcr Var, ^mfm Am{U amOgÎmm `m§Mr AmImVo
nañnam§À`m ^y_rV Kwgcocr AmhoV. Ë`m_wioM ^m¡Jmo{cH$/^m{fH$/gm§ñH¥${VH$ d amOH$s`
{ZH$Q>VoMm n[aUm_ åhUyZ _hmamîQ´>mV drae¡dm§Mm àdoe H$mhr à_mUmV KSy>Z Amcm. `mXdmMo
KamUohr Ama§^r e¡d hmoVo. Ë`m§À`m amOì`dñWoV AZoH$ goZmnVr, X§S>Zm`H$, B. Cƒm{YH$ma
nXmda drae¡dY{_©` hmoVo. Aem àH$mao drae¡d g§àXm` Am{U _hmamîQ´> `m§Mm AZw~§Y
XmIdVm `oB©c.
2.8 ZmWg§àXm` Am{U drae¡dg§àXm` `m§Mr gm§ñH¥${VH$ nmíd©^y_r :
qgYy g§ñH¥$Vr_Yrc qcJ Am{U `mo{Z-à{VH$m§Mm AW© e¡d Am{U emŠV
`m§À`m CnmgZm-nÕVrÀ`m g§X^m©VM cmJy eH$Vmo. {dídmMr {Z{_©Vr {ed Am{U eŠVr
103
AWdm nwéf Am{U àH¥$Vr `m§À`m g§`moJmVyZ Pmcr ho d¡pídH$ gË` Vm§{ÌH$m§Mohr _hÎdmMo
VÎd Agë`mMo {XgVo. {deofV: AmpñVH$ {dMmad§Vm§À`m ÑîQ>rZo cmoH$m`{VH$, H$nm{cH$
Am{U Amgwa ho EH$M AmhoV. `m g§X^m©V S>m°. _me©c `m§Zr åhQ>co, ""qgYy g§ñH¥$Vr
EHo$H$mir _mV¥gÎmmH$ Agmdr, VgoM Ë`m§Zr epŠVXodVoMm g§~§Yhr qgYy Imoè`mV AgUmè`m
41
_mV¥gÎmmH$m§er OmoS>cocm Amho.'' S>m°. _me©c `m§Mo _V àñVwV Aä`mgH$mcm _mÝ` Amho.
H$maU haßnm Am{U _m|hmoOmoXmamo `oWrc CËIZZmV gmnS>coë`m qcJ, `moZr gÑí` _yVu `m
gd© JmoîQ>r Ad¡{XH$ g§ñH¥$VrMoM Agë`mMo gd©_mÝ` Pmcoco Amho. ñÌr-àYmZ g§ñH¥$VrV
"dm_mMma' hm _hÎdmMm AgVmo åhUyZM "dm_mMma'Mr ^mdmË_H$ Cn`wŠVVm Zmhrer
Pmë`mZ§Va Y_m©À`m AmdaUmImcr EH$ c¢{JH$ AmMmamÀ`m ê$nmZo _mJo am{hcr. hrM
Vm§{ÌH$m§Mr n§M-_H$mamË_H$ gmYZm hmo`. `m g§X^m©V Wm°_gZ åhUVmo H$s, Á`m
AmMma{dYrMr gm_m{OH$ Cn`wŠVVm Zmhrer hmoVo. Vo {dYr Am{U AmMma EH$ Va H$mimÀ`m
CXamV Var OmVmV. AWdm Y_©OrdZmV àVrH$ AWdm _yiñdê$nmVM g_m{dîQ> Ho$co OmVmV.
_Ü``wJrZ ^maVr` Y_©OrdZmVrc gm§ñH¥${VH$ n`m©daUmMm {dMma H$arV
AgVm. H$mhr à_mUmV "dm_mMma' gmYZm hr Ë`m H$mimV {gÕm§À`m V§ÌgmYZoV nmhm`cm
{_iVo. VÎH$mcrZ n§Wr` dmL²>_`mVyZhr `m§Mo {ZXo©e Pmcoco gd©lwV Amho. Ë`m_wio d¡pídH$
H$m_àoaUm (cosmic lust) Am{U _mZdr H$m_àoaUm (human lust) `m XmoÝhr EH$mM
OmVrÀ`m àoaUm AgyZ `m§Mm A§V^m©d Vm§{ÌH$m§À`m V§ÌgmYZoV Ogm hmoVm. Vgm Am`m©À`m `k
g§ñH¥${VVhr hmoVm. Ë`m_wio Am`m©Mm "H$m_mMma' hm "dm_mMma' ZìhVm. Ago Oar åhUV
Agcmo, Varhr XmoÝhrMo ñdê$n ho gmaIoM hmoVo. ho ZmH$mê$Z MmcUma Zmhr. "dm_mMma' ho
ñÌr-àYmZ g§ñH¥$VrMo d¡{eîQ>ç Ogo hmoVo. Vgo "H$m_mMma' ho nwéf-àYmZ Am`©gñ§ H¥$VrMo
d¡{eîQ>ç Agë`mMo AmT>iVo. (CXm. Aœ_oY `kmVrc gw\$crH$aU {dYrMm) Ë`mMà_mUo
ñWm{ZH$ Am{Xdmgr O_mVrÀ`m cmoH$m§Mo gw\$crH$aU {dYrer g§~§Y OmoS>Vm `oD$ eH$Vmo.
åhUyZM _Ü``wJrZ Y_©OrdZmV/Y_©n§WmV EH$ àH$maMr ñnYm© cmJcocr {XgyZ `oVmV. hr
ñnYm© `oWrc ~hþOZ g_mOmcm AmË_gmV H$aÊ`mgmR>rM hmoVr. `m_Ü`o qhXy, ~m¡Õ, e¡d,
ZmW, drae¡dY_©, _hmZw^md B. n§Wm§Zr gwê$ Ho$co hmoVr. `mVyZM nwT>o "A_aÎd-{Zdm©U-
_hmgwI' Aem {gÕmÝVmMm OÝ_ Pmcm hmoVm. `m g§X^m©V lr{dîUwVrW© `m§À`mgmaIo
AmOÀ`m `wJmVrc _mÝ`da gmYH$ gm§JVmV H$s, "`mo½`mÀ`m Hw§$S>{cZrOmJ¥VrZ§Va' `oUmar
42
AZw^yVrXoIrc a{VgwImË_H$M AgVo.

104
_Ü``wJrZH$mcrZ {d{dY Y_©g§àXm`mÀ`m Cnmñ` XodVoMm {dMma H$arV
AgVmZm, H$mhr g§àXm`mV Cnmñ` XodVo{df`rMm EH$dmŠ`Vm {XgVo. (e¡d-ZmW-drae¡d-
{dÇ>c-~raßnm-ZmJoe-Am{U n§T>arMo h[aha¡Š`mV Pmcoco lr{dÇ>cmMo {dgO©Z) Am¡T>m ho
{edmonmgZoMo EH$ _hmH|$Ð åhUyZ _Ü``wJmV AmoiIco OmV hmoVo. ~mam-Á`mo{VqcJmn¡H$s
ZmJoeqcJmMo R>mUo åhUyZ gmè`m ^maVmV JmOV Amho. VgoM Vo e¡dn§Wr`m§Mo H|$Ðhr Amho.
{dgmo~m-Zm_Xodm§À`m H$mimV `oWo nmewnVmMo {deof àñV hmoVo. `mg§~§YrMo {ecmcoIr`
AmYma {dgmo~m§À`m H$mimcm OdiMo AmhoV. `mM g§X^m©V "crimM[aÌm'Vrc EH$ crim
AË`§V ~mocH$s Amho. "VnmoYZ' hr nmewnV g§àXm`m§À`m {d{eîQ> AZw`m`m§Mr nm[a^m{fH$
g§km Amho. "A_X©H$ VnmoYZ' hm ~mam df} Vn H$arV hmoVm. Aem àH$maMr Vn
nmewnV g§àXm`mV à{gÕ Agcocr "ÛmXemãXr e¡d Xrjm' hmo`. `m e¡dr Xrjo~Ôc EH$
ícmoH$ Agm :
""e¡d Xrjm ÛmXemãXr go{dËdm Wmo@{n _wM{VŸ&
Xmgr Xmgmo@{n ^d{V gmo@{n {Zdm©U_¥pÀN>{VŸ&&'' 43
(AW©-~mam dfm©À`m e¡dr XrjoMo Omo nmcZ H$aVmo. Vmo Xmg Agcm Var
{Zdm©U àmá H$aVmo.) AmOhr JwOamW_Ü`o "VnmoYZ' ZmdmMr EH$ H${ZîR> _mZcr OmUmar
"~«m÷U-nmoQ>OmV' AgyZ, Vo cmoH$ JwOamW_Yrc {ed_§{XamV nwOmè`m§Mo H$m_ H$aVmV. _mÌ
ho H$m_ nm¡amo{hË`mMo ZgVo. `m§Zm "^aS>m' `m ZmdmZohr AmoiIco OmVmV. "^aS>m' hm eãX
44
"^aH$Q>' `m gm§àXm{`H$ g§koMm An^§«e Amho Ago _V Zm. Jmo. H$mcocH$a `m§Zr _m§S>coco
Amho.
ZmW Am{U drae¡d ho XmoÝhr e¡d g§àXm` AgyZ "{ed' ho XmoKm§Mohr
na_mamÜ` Amho. {ed-eŠVrMo gm_añ` AZw^dUo hoM XmoÝhr g§àXm`mVrc gmYH$m§Mo
OrdZmo{ÔîQ> _mZco. `m XmoÝhr g§àXm`m§Zr gm_m{OH$ ^oXmÀ`m A{VV OmD$Z, H$moUË`mhr
àH$maMo ^oXm^oX Z H$aVm. gdmªZm gm_mdyZ KoÊ`mMr CXmaVm `m n§Wm§Zr _Ü``wJmV
ñdrH$macoco hmoVo. _hÎdmMo åhUOo XmoÝhr g§àXm`mMr OÝ_^y_r hr ^maVmVrcM Amho. `m
g§X^m©V H$mhr Aä`mgH$m§_Ü`o _V^oX AmhoV. {deofV: S>m°. e§. Jmo. Vwinwio, _. am. Omoer,
S>m°. OmoJioH$a Am{U S>m°. _wHw$ÝX Xoenm§S>o, B. Aä`mgH$m§À`m _Vo ZmWg§àXm` hm CÎmaoH$Sy>Z
_hmamîQ´>mV Amcm Va {_arH$a, Omoer, OmoJioH$a, Xoenm§S>o `m§À`m _Vo hm g§àXm`
_hmamîQ´>mVrcM Amho Am{U S>m°. am. qM. T>oao, S>m°. hOmaràgmX {ÛdoXr `m Aä`mgH$m§Zr
ZmWg§àXm`mMm CJ_ "H$Xcr~Z' Agë`mMo åhQ>coco Amho. àñVwV Aä`mgH$mcm T>oao `m§Mo

105
_V _mÝ` Amho. H$maU `m H$Xcr_§OyZmW hmM ZmW `mo½`m§Mm Am{XZmW Amho. Ë`m_wio
ZmWg§àXm`mMm CJ_hr lrnd©Vmdarc _§OyZmW AWdm lre¡c (H$Xcr~Z) hoM Amho.
_Ü``wJmV `m {R>H$mUr AZoH$ Vm§{ÌH$, e¡d, H$mnm{cH$ d H$mcm_wI, cmHw$cre, _mhoída,
nmewnV, B. {gÕm§À`m g§~§YrV hmoVo. Voìhm ZmWg§àXm`mMo Am{XZmW hoM lrnd©Vmdarc
_§OyZmW hmo`. lre¡c ho drae¡dm§Mo EH$ _hmH|$Ð hmoVo. _hÎdmMo åhUOo H$Zm©Q>H$mVrc
~gdnyd© e¡d ho nmewnVm§n¡H$s "H$mcm_wI' g§àXm`mMo AZw`m`r hmoVo. Ë`mMm à^md Zdì`m
45
eVH$m§nmgyZ X{jUoV {Z_m©U Pmcocm hmoVm. AemM àH$maMr Zo_H$s n[apñWVr nmewnV
Am{U ZmW `m§À`m ~m~VrVhr nmhm`cm {_iVo. ZmWn§WmVrc "amD$i' emIm hr "cmHw$c
nmewnV' g§àXm`mMr Amho. aZnyaMo nmewnV ñdV:cm JmoajmZw`m`r _mZUmao AmhoV.
AemàH$mao nmewnV g§àXm`mMm g§ñWmnH$ cHw$cre `m§À`m~amo~a JmoajZmWmcmhr nmewnVm§Zr
lÕm{df` _mZë`mMo AZoH$ nwamdo gmnS>VmV. Ago Oar Agco, Var `m _Ü``wJrZ
Y_©g§àXm`m§Zr Amnmnco VÎdkmZ "cmoH$^mfoVyZ' _m§S>co nm{hOo Aer AmJ«hr ^y{_H$m
KoVë`mMo AmT>iVo.
""ZmWg§àXm` hm Ho$di _amR>r g§ñH¥$Vr d dmL²>_`mVrcM Zìho; Va ^maVr`
dmL²>_`{dídmVrc EH$ à_wI n§W Amho. ZmWn§WmMr ^mfm _Ü``wJrZ g_mOOrdZmV IynM
àM{cV hmoVr. `mMm àË`` AmnUmg g§Vm§À`m aMZoVyZ AmT>iVo. MH«$Yanyd©H$mcrZ gd©M
{gÕm§Zr Xoer ^mfoÀ`m gm{hË`ImUr CKSy>Z ~«÷{dÚoMm _amR>r gwH$mi Ho$cocm {XgyZ
46
`oVmo.'' Ago _V e§. Jmo. Vwinwio `m§Zr S>m°. _. am. Omoer `m§À`m "ZmWg§àXm`' `m J«§WmÀ`m
àñVmdZoV Zm|X{dcocm Amho. {gÕ ho g§àXm`mVrV AgVmV, ho Ë`m§Zr AmnUmg AZoH$
{gÕm§À`m H¥$Vr-CŠVrVyZ XmIdyZ {Xco Amho. åhUyZM Ë`m§Mm à^md XoIrc g§àXm`mVrV
Agë`mMo {XgyZ `oVmo. _Ü``wJmV `m {gÕm§Zr doJdoJù`m n§Wm§Mo Y_©àdV©H$m§Mo H$m`© Ho$coco
AmT>iVmV. ZmWn§Wm§Zr H$moUË`mhr àH$maMo ~mø ~§YZmMo {dYr{ZfoY Z ~miJVm gdmªZmM
Amnë`m n§WmMr Xrjm {Xcr. n[aUm_r VËH$mcrZ g_mOOrdZmV H$mhr n«_mUmV Om{V^oXmMr
Vrd«Vm H$_r hmoÊ`mg H$maUr^yV R>acr. {deofV: Á`m§Zm g_mOmV H$moUË`mhr àH$mamMo ñWmZ
ZìhVo, Aem eyÐm§{VeyÐm§Zm ZmWJwê§$Zr na_mWm©À`m _mJm©cm cmdco. Agm hm Am{XZmW
{edmnmgyZ CX²>^dcocm ZmWg§àXm`mMo H$mcm§VamZo {d{dY na§nam {Z_m©U Pmë`mMo nmhm`cm
{_iVmV. (CXm. jragmJa n[agamVrc lr_Ëñ`|ÐZmWmMo, Va Xwgar emIm Omc§Xa `m§Mr
_mZcr OmVo, Va `mn¡H$s ñdV§Ì emIm åhUyZ _pÀN>¨Ð-JmoajZmW `m§Mr AmoiIcr OmVo. hr

106
emIm _hmamîQ´>mVrc {dX^m©Vrc Amho.) Aem `m {VÝhr ñWim§Mm g§~§Y ZmWn§WmÀ`m
àdV©H$mer cmdVm `oVmo.
""JmoaIZmW d A„_mMo g§dmX Pmco, Ë`mV JmoaIZmW hacm. JmoaIZmWmZo
qcJ_hmZw^dm§V H$mhr {Xdg H$mT>co, H$mZS>rV drae¡dm§Mo dMZo {c{hcr. Ë`mMr dMZo
CncãY AmhoV. JmoaIZmWmMo _amR>rV Oo dmL²>_` {_iVo, Ë`mV AmËå`mg qcJ hr g§km
47
daModa `mo{Ocr Amho. JmoaIZmW _Ëñ`|ÐmMm {eî` hmoVm.'' Ë`m§Zr A„_à^yMo ^«_U Mmcy
AgVmZm Ë`m§Zm `moJmJ© ZmdmMm {ed^pŠVnam`U dZajH$ ^oQ>cm. nwT>o Ë`m§Zm ^yJ^©ñW
g_m{YJ§w\o$V "A{Z{_f' ZmdmMm `moJr g_m{Y_¾ AdñWoV {Xgcm. Vmo loîR> `moJr Agë`mMo
A„_mZo AmoiIyZ Ë`m A{Z{_f XmoarH$m§Mr ñVwVr H$ê$ cmJco. ~«|ÐoÀ`m _Vo, "A{Z{_f' `mMm
AW© "_Ëg' Agm Agë`mZo Ë`m§Zr A{Z{_fmMo _Ëñ`|ÐZmWmer EH$Ëd H$pënco Amho. AemM
àH$maMr ^oQ> (A„_à^yMr Am{U JmoajZmWmMr) Pmë`mMo "_{„H$mOw©ZemñÌr' g§nm{XV
"à^wqcJcrcm' `m J«§WmVrc ^mJ {Vgam_Ü`o `m XmoÝhr {d^yVrÀ`m ^oQ>rMm C„oI nmhm`cm
{_iVmo. H$Xcr~ZmVM Ë`m§Zm {gÕam_, A¸$_hmXodr, _wŠVm`§¸$m, B. {ed^ŠVm§Mm g§K
KS>cm. {VWoM Ë`m§Mo g_m{YñWi åhUyZhr Xe©{dco (AmoiIco) OmVo.48 Aem arVrZo
drae¡d g§àXm` Am{U ZmWg§àXm` `m XmoÝhr g§àXm`mV _R>, Jwê$na§nam Am{U AZw`m§`mMr
~mø cjUo `mV ^oX AmT>iVmo. nU Ë`m§À`mV H$mhr gmå`hr AmT>iVmV. {deofV: XmoÝhr
g§àXm`mMr nmíd©^y_r EH$mM g§àXm`mMr AgyZ {ed ho Cnmñ`X¡dV Am{U {edeŠVrMo
gm_añ` AZw^{dUo ho XmoÝhr n§WmV nmhm`cm {_iVo. _hÎdmMo åhUOo gm_m{OH$ ^oXm§Zm Jm¡U
coIyZ gdmªZm Car H$dQ>miÊ`mMo Am¡Xm`© ZmWm§à_mUoM drae¡dm§Zrhr XmI{dco. Ë`m_wio `m
XmoÝhr g§àXm`mV EH$ àH$maMo {Oìhmù`mMo g§~§Y àñWm{nV Pmcoco {XgyZ `oVo.
`mXdH$mcrZ gm§ñH¥${VH$ B{VhmgmMo AmH$cZ hmoÊ`mgmR>r `m H$mcI§S>mVrc
{d{dY Y_©g§àXm` Am{U Ë`m§Mo nañna g§~§Y VnmgUo _hÎdmMo Amho. `m Y_©gà§ Xm`mMm
VËH$mcrZ OZ_mZgmda, dmL²>_`mda Am{U VÎdkmZmda àË`j-AàË`jnUo H$mhr EH$
à^md nS>cocm hmoVm. Aem `m àË`jmàË`jnUo àoaH$ R>acoë`m {d{dY Y_©n§Wm§Mr nmíd©^y_r
hr cmHw$c nmewnV g§àXm`mZoM {Z_m©U Ho$cocr hmoVr. AmR>ì`m-Zdì`m eVH$m§V `m
Y_©g§àXm`m§Mr AZoH$ _R>-_§{Xao H$Zm©Q>H$-_hmamîQ´>mV _moR>çm à_mUmV C^mê$Z cmoH$_mZgmda
Ë`m§Mm {dcjU à^md nS>cocm hmoVm. ~mamì`m eVH$m_Ü`o ~gdoídamZr `m e¡d VÎdkmZmMr
{M{H$Ëgm H$ê$Z gd©g_mdoeH$ Ago Zdo VÎdkmZ {Z_m©U Ho$co. Ë`mcm drae¡d VÎdkmZ
åhUyZ _mÝ`Vmhr {Xcr. "drae¡d Am{U ZmWg§àXm` `m§À`mV VmpÎdH$ XodmU-KodmU hmoD$Z

107
drae¡dm§À`m VÎd_r_m§goda ZmWn§Wr` AÛ¡V_VmMm H$mhr à^md nS>cocm Amho.' Agm
49
{ZîH$f© S>m°. í`m_m KmoUgo `m§Zr ""drae¡d _amR>r qhXr dmL²>_` : EH$ Aä`mg'' `m à~§YmV
_m§S>cocm Amho. na§Vw `m XmoÝhr g§àXm`mV VmpÎdH$ XodmU-KodmU hmoD$Zhr drae¡dm§Zr _mÌ
epŠV{d{eîQ>mÛ¡V _VmMmM nwañH$ma Ho$cocm {XgyZ `oVmo. Ë`m§À`m _Vo g¥îQ>rhr,
""AKQ>ZKQ>ZmnQ>r`gr'' Aer Amho. Ë`m_wio XmoÝhr g§àXm`mVrc VÎdkmZmV H$mhr \$aH$hr
{XgyZ `oVmo. Ago àñVwV Aä`mgH$mMo _V Amho.
ZmW Am{U drae¡d `m XmoÝhr e¡d g§àXm`mMm nañnag§~§Y _hmamîQ´>mÀ`m
ÑîQ>rZo AË`§V n[aUm_H$maH$ R>acocm Amho. A„_à^y Am{U JmoajZmW `m§À`m ^oQ>rV
A„_mZo H$m`m{gÕrMr ì`W©Vm JmoajZmWm§Zm nQ>dyZ {Xcr Am{U Ë`m§À`mda d¡Mm[aH$ à^md
nmS>cm. nwT>o `mMm n[aUm_ Jmoaj{eî`m _wŠVmXodrZo Mm§Jm-dQ>oídam§da nmS>cm. Aem àH$mao
drae¡d {gÕmÝVmMr Ymam A„_à^y-JmoajZmW-_wŠVmXodr-Mm§Jm-dQ>oída-H¥$îUZmW-
{dgmo~m-Am{U kmZoídarVrc qcJm§J gm_añ`mMr n[a^mfm hr `m drae¡d à^mdmMrM IyU
åhUyZ Xe©{dVm `oVo. _hÎdmMo åhUOo _wŠVmXodrMr AmoiI AmnUmg {dgmo~m§À`m J«§Wm_wio
àW_M KS>Vo. _mcd^y_rVrc amOd¡^d d«VñWnUo Cn^moJyZ nwT>o EoZ d`mV `mo{JZr ~ZyZ
Amnco nwT>rc OrdZ JmoajZmWm~amo~a lrnd©Vmdarc H$Xcr~ZmV ì`VrV Ho$ë`mMo {XgyZ
`oVo. {deofV: Mm§Jm-dQ>oídam§À`m Jwê$na§naoVrc _wŠVmXodr hr VrM JmoajZmWm~amo~a
H$Xcr~ZmV `mo{JZr åhUyZ dmdaUmar hmo`. `m {dYmZmcm n¥îQ>r {_iVo. Ë`m_wio
JmoajZmW{eî`m _wŠVmXodr Am{U kmZoída ^{JZr _wŠVm~mB© `m XmoZ doJdoJù`m g§VH$d{`Ìr
hmoV, Ago åhUÊ`mg AmYmahr {_iVmo.
2.9 _Ü``wJrZ gm_m{OH$ Am{U amOH$s` pñWË`§VamMm eomY :
^maVr` Y_©OrdZmMm _mJmodm KoV AgVmZm, _Ü``wJrZ H$mcI§S> ho AZoH$
ÑîQ>rZo _hÎdmMo Agë`mMo {XgyZ `oVo. H$maU `m H$mimV cmoH$OrdZmcm Zdo diU
cmdÊ`mÀ`m hoVyZo {d{dY Y_©n§W CX`mcm Amcoco hmoVo. `m Y_©g§àXm`m§Zr VÎH$mcrZ
àñWm{nV dJm©{déÕ ~§S> nwH$macm hmoVm. Ë`m§Zr ~hþOZm§À`m CÕmamgmR>r n§Wr` VÎdkmZ
"~mocr^mfoVyZ' AWdm "cmoH$^mfoVyZM' {c{hco nm{hOo, Agm AmJ«h Yaë`mMm {XgyZ `oVmo.
Aem àH$maMr ^y{_H$m hr ~mamì`m Am{U Voamì`m eVH$m_Ü`o drae¡d, _hmZw^md Am{U
dmaH$ar g§àXm`m§Zrhr KoVcocr hmoVr. Ë`m_wio `m gm§àXm{`H$mg_moa ~§S>m{edm` Xwgam n`m©`
ZìhVm, åhUyZ _hmË_m ~gdoídam§Zr `m H$mimVrc Y_©OrdZmMr {M{H$Ëgm H$ê$Z Ë`m§Zr
Y_©gwYmaUoMr _moR>r Midi C^r Ho$cr. Ë`m§Mr hr Midi VÎH$mcrZ
108
g_mOOrdZmVrc/Y_©OrdZmVrc Á`m A{ZîQ> éT>r, àWm, AmMma-{dMma, H$_©H$m§S>,
Mmcr[aVr, `k`mJ, CnmgZm nÕVr, B©ída{df`H$ YmaUm, `m gdmªÀ`m{déÕ Ë`m§Zr AmdmO
CR>{dcm hmoVm. Ia§ åhUOo H$moUË`mhr Y_©gwYmaH$mcm `m àñWm{nV ì`dñWo{déÕ CR>md
H$aVm Amcoco ZìhVo. na§Vw `mcm AndmX ~gdoída R>aco AmhoV. ho H$moUË`mhr Aä`mgH$mcm
{dgê$Z MmcUma Zmhr. Ia§ Va gm_m{OH$ g_VoMr H$ënZm ê$OÊ`mgmR>r Vem àH$maMr
n[apñWVrhr AZwHy$c Agmdr cmJVo. ~mamì`m eVH$mV Ver n[apñWVr {Z_m©U H$aÊ`mMo H$m_
drae¡dm§Zr Ho$cocm hmoVm. Ë`m§Zm Vem àH$maMm amOml` Am{U cmoH$ml` {_i{dÊ`mg \$magm
doihr cmJcm Zmhr.
H$ë`mUrMm amOm ñdV: O¡ZY_u` AgyZhr Ë`mZo dUm©l_ Y_m©Mr ~mOy
KoVcr Am{U ~gdm§À`m gm_m{OH$/Ym{_©H$ gwYmaUm§Zm {damoY Ho$cm. `m_mJrc H$maUm§Mm
{dMma H$aVm, Ago {XgyZ `oVo H$s, `m Y_©gwYmaUm§À`m H«$m§{Vcm AZoH$ gaXma Am{U
goZmnVtMm {damoY hmoVm. `m H¥$Vt_wio OZ_mZgmV àM§S> àjmo^ {Z_m©U Pmë`mMm {XgyZ `oVmo.
n[aUm_r ~gd Am{U gd©gm_mÝ` cmoH$ `m§À`mV _moR>m g§Kf© Pmcm. Aem n[apñWVrV
amOmcm OZVoMr ~mOy ¿`mdr cmJcr Agmdr, Ago àñVwV Aä`mgH$mcm dmQ>Vo. `mVyZM nwT>o
{~ÁOc {déÕ {edeaU Agm g§Kf©hr nmhm`cm {_iVmo. XwX¡dmZo `mV XmoKm§Mmhr eodQ>
Pmcm. ~gdm§À`m _¥Ë`yZ§Va nwÝhm EH$Xm qcJm`V n§Wm§V Om{V^oXmZo S>moHo$ da H$mT>co, Am{U
~«m÷UmMo nwZê$ÁOrdZhr `mM H$mimV Pmco. qcJ YmaU H$aUmè`m ~«m÷UdUm©Mr Zì`mZo
50
{Z{_©Vr Pmcr. XwX¡dmZo AmOhr qcJm`V g_mOmV H$mhr à_mUmV MmVwd©Ê`©ì`dñWm nmicr
OmVo, Ago dmñVd nmhm`cm {_iVo.
`mXdd§er` amOo "amîQ´>Hy$Q> d MmcwŠ`' `m§À`m Xa~mar gm_§V hmoVo.
MmcwŠ`mMr amOgÎmm jrU Pmcr. Voìhm `mXdm§Zr Amnë`m amÁ`mMm {dñVma Ho$cm Am{U nwT>o
MmcwŠ` Am{U amîQ´>Hy$Q>mMm Zm`ZmQ> H$ê$Z X{jUoV gÎmm àñWm{nV Ho$cr. qgKU `mXdm§À`m
H$mimVhr ~amM amÁ`{dñVma Pmë`mMo {XgyZ `oVo. H¥$îUXod `mXdmMm H$mi hm dmL²_`mÀ`m
ÑîQ>rZo CËH¥$îQ> R>acm. VËH$mcrZ _hmZw^md dmL²>_`mV H¥$îUXodmMm C„oI nhm`cm {_iVmo.
nwT>o Ë`m§À`m ^mdm§À`m g§X^m©V MH«$Yam§Zr, "_hmXoAmo amÁ`Y_© OmUo' Ago åhQ>ë`mMo
AmT>iyZ `oVo. Am_UMm dY H$ê$Z am_XodmZo Xod{JarMr gÎmm H$m~rO Ho$cr. `m KQ>ZoMr Zm|X
Am{U Vo crim M[aÌm§À`m nydm©Ym©V AmT>iVo. am_Xod `mXd B.g. 1271 Vo 1309 `m
H$mimV gÎmoda hmoVm. `mM am_XodmMo amÁ` `mXdd§emÀ`m AË`wƒ d¡^dmMm H$mi åhUyZhr
51
AmoiIcm OmVmo.

109
J§J, amîQ´>Hy$Q>, MmcwŠ`, H$X§~, hmo`gi Am{U `mXd BË`mXr amOdQ>tZr O¡Z
Y_m©cm _moR>çm à_mUmV Aml` {Xcm hmoVm. _hmamîQ´>mV H$moëhmnya Am{U Amgnmg Ë`m
H$mimV O¡Z Y_m©Mm à^md hmoVm. Á`mdoir `mXdH$mcrZ g_mOmMo _mZ{gH$ JaOm
nwa{dÊ`mMo ~i d¡{XH$ Y_m©À`m A§Jr am{hco ZìhVo. Ë`mdoir ZmW, drae¡d, _hmZw^md `m
n§Wm§H$S>o Am{U O¡Z Y_m©H$S>o cmoH$ dico. `mM gw_mamg dmaH$ar n§WmMmhr CX` Pmcm Am{U
nwT>rc H$mimV _amR>r g_mOmcm AÜ`mpË_H$ AmYma {Xcm. ~mamì`m eVH$mV `mXdm§Mr gÎmm
àñWm{nV Pmcr, Voamì`m eVH$mV {VMm CËH$f© Pmcm Am{U Mm¡Xmì`m eVH$mV àma§^r {VMm
Zme Pmcm. EH§$XarZo ~mamdo Am{U Voamdo eVH$ hm H$mi _hmamîQ´>mÀ`m B{VhmgmV `mXd
52
H$mi åhUyZ AmoiIcm OmVmo. AemàH$mao "Xod{JarÀ`m nmS>mdmZo emVdmhZH$mc Vo
`mXdH$mc Aer Odi-Odi n§Yameo dfm©Mr EÎmÔoer`m§Mr gÎmm g§n¥îQ>mV Amcr.' `m
H$mimVrc OZOrdZmMo {MÌU ""JmWmgáeVr Am{U crimM[aÌ'' `m XmoZ J«§WmVyZ
AmT>iVo.
lr{dÇ>c hm {dîUwê$nËd/H¥$îUê$nËd nmdÊ`mnydu H$Zm©Q>H$mVrc EH$
ñWm{ZH$ (ñWm{Z`) à»`mV cmoH$Xod hmoVm Ago gy{MV hmoVo. n§T>anya ho Ë`mM§ à_wI R>mU§ hmoV§
AZ² Vo _hmamîQ´> gr_ocJV H$Zm©Q>H$mV hmoVo. Vo "H$mZS>o joÌ'> hmoV§. _wgc_mZmnyd© _hmamîQ´>mÀ`m
AZ² H$Zm©Q>H$mÀ`m gr_maofm {H$Vr nwgQ> hmoË`m, Ë`mMr OmUrd amOH$s` B{VhmgmÀ`m
53
Aä`mgH$m§Zm AmhoM. `mXd amOHw$imMm CX` H$Wm§_Ü`o n§T>anyaÀ`m {dÇ>cm{df`rÀ`m XmoZ
`mXd Hw$imVrc amOnwéfm§Mm g§~§Y Amcocm H$moard coIm§VyZ {XgVmo. Ë`m XmoÝhr Hw$imMm
CX` H$Wm àñVwV g§X^m©V ~mocŠ`m AmhoV. goD$U `mXdm§Mm _yinwéf ÑT> àhma (gw_mao B.g.
860-880) `m ZmdmMm hmoVm. ho Zmd nwT>o `m Hw$imVrc AmUIr XmoZ nwéfm§Zr "Ym{S>`ßnm'
`m H$ÞS> ê$nmV ñdrH$macoco {XgVo. "X¥T>àhma' ho "Ym{S>`ßnm' `m H$ÞS> ZmdmMo
gm§ñH¥${VH$aU Agmdo. hm Ym{S>`ßnm AË`§V eya Am{U gmhgr hmoVm. ZJamVrc JmB© Mmoarcm
Joë`m AgVm Ym{S>`ßnmZo EH$Q>çmZoM Ë`m Jmo-Mmoam§er gm_Zm H$ê$Z JmB© naV {_i{dë`m,
Ë`m_wio Ë`m ZJamVrc ~«m÷Um{X cmoH$m§Zr Ë`mMm Jm¡ad H$aÊ`mgmR>r ZJamMo "Vamcn`'
(VamcnX = VamimMo nX = J«m_ajH$nX ~hmc Ho$co.
_Ü``wJrZ H$Zm©Q>H$mVrc Y_©OrdZmV d[aîR>dJm©V `k`mJ, H$_©_m§S>,
d«Vd¡H$ë`o, B. CnmgZoda e¡dm§Mm Ogm nJS>m hmoVm, Vgm e¡d Vm§{ÌH$m§Mmhr nJS>m Agë`mMo
{XgVo. Aem doir `m V§ÌmMm Am{U H$_©H$m§S>m§Mm Ë`mJ H$ê$Z g§nyU© g_mOmÀ`m
ewÕrH$aUmgmR>r g§Vm§Zm e¡d ^y{_Ho$Mm Ë`mJ H$aUo Amdí`H$ hmoVo. åhUyZM _amR>r g§Vm§Zr

110
d¡îUd CnmgZoMm ñdrH$ma H$ê$Z h[aha¡Š`m§Mo {dÇ>cmV {dgO©Z Ho$co. H$Zm©Q>H$mV `mM
gw_mamg Om{V- dU©^oXm§À`m {damoYmV, H$_©H$m§S>m§À`m {damoYmV ~gdm§Zr Am§XmocZ C^o Ho$co
hmoVo. Ë`mgmR>r ~gdm§Zr ewÕ e¡dmonmgZoMm AmJ«h Yacm hmoVm. AemarVrZo Ë`m§Zr H$_©H$m§S>
Am{U V§ÌmMm nmS>md H$ê$Z gdmªZm g_VoMr Xrjm {Xcr. Ë`mMà_mUo H$Zm©Q>H$mVrc
amOKamÊ`mV "H$mcm_wIe¡d' AmMm`mªZm amOm§Zr lÕmnyd©H$ Aml` {Xcm hmoVm. ~gdoídamMo
dS>rc _m{XamO ho ~mJodmS>rÀ`m _hmOZ g^oMo AÜ`j hmoVo. Ë`m H$mimV ~mJodmS>r ho
54
nmewnVm§Mo H|$Ð åhUyZ à{gÕ hmoVo. VoWrc ~moQ>oída {ed_§{Xamcm Xod{JarÀ`m O¡Ìnmc
`mXdm§Mo XmZ {Xë`mMr Zm|X Ë`m§À`m eHo$ 1120 _Yrc EH$m coImV Amho. Ë`m§À`m
na_mamÜ`mMo joÌñWmZ "Hy$S>cg§J_' ho XoIrc H$mcm_wI nmewnVm§MoM H|$Ð hmoVo... ñdV:
~gdoída `m nmewnV e¡d AmMm`m©{df`r AmñWm ~miJyZ hmoVo. Ë`m§Zr `m g§àXm`mVrc
nyd©na§naoMr ~cñWmZo hoê$Z Zdg§àXm`mMo àdV©Z Ho$ë`mZ§Va, nyd©na§naoMo AZw`m`r Ë`m§À`mH$S>o
ghOM AmH¥$îQ> Pmco. `m g§X^m©V drae¡d g§àXm`mMo EH$ à»`mV B{VhmgH$ma S>m°. Z§Xr_R>
`m§Zr `m g§X^m©Vrc {ddoMZ "E h°ÊS>~wH$ Am°\$ drae¡{dP_' `m J«§WmVyZ _m§S>co Amho.
H$moard coI Am{U gm_m{OH$ n`m©daU `m§Mm {dMma H$arV AgVmZm, Ë`mVyZ
àH$Q>Umao gm§ñH¥${VH$/gm_m{OH$/B{VhmgmÀ`m _m§S>UrgmR>r Or gmYZgm_J«r CncãY hmoVo.
Vr Ho$di _m¡{IH$ na§nam Am{U {c{IV dmL²>_` na§nam `m§À`m n[aàoú`mVM nwamVÎd ~mocHo$
AgVmV. g{hVm Am{U g§X^© `m§Mo ZmVo AVyQ> AgVmV. crimM[aÌm§VyZ MH«$Yam§Mo {dMma-
AmMma-VÎdkmZ nhm`cm {_iVo. VX²>dV Ë`m§Zr Amnë`m AZw`m`m§Zm H$mhr JmoîQ>r dÁ`©
H$am`cm gm§{JVcoco hmoVo. Vo åhUOo H$ÞS> Xoe Am{U Voc§J Xod ho hmo`. VgoM H$moëhmnwamVhr
OmD$ Z`o Agohr gm§JVmZm AmT>iVmV.
H$moëhmnyaÀ`m n§MJ§Jm ZXrÀ`m H$mR>mda J§S>mam{XË`mÀ`m ~mOyZo {~ÁOimer
cT>VmZm "qZ~ gm_§VmZo dra_aU àmá H$ê$Z ñdJm©amohZ Ho$co', hm `m H$mì`mMm {df`
Amho... g§coIZ d«VmMm ñdrH$ma H$ê$Z `wÕ^y_rda àdoe Ho$ë`mMm hm EH$_od C„oI Amho.
hr cT>mB© {~ÁOi Am{U J§S>am{XË` `m§À`m_Ü`o Pmcr Agcr nm{hOo. A{cH$S>À`m H$mimV
_hmamîQ´>mV gmnS>coë`m Am¡amX H$moard coImV (B.g. 1135) {~ÁOimÀ`m EH$
A{YH$mè`mZo J§S>am{XË`mMm nam^d Ho$ë`mMm C„oI gmnS>ë`m_wio S>m°. E_. E_. H$c~wJu
55
`m§Modarc {dYmZ _mÝ` H$amdo cmJoc. àñVwV H$moard coImMo {R>H$mU ho X{jU gmocmnya
`oWrc Amho. àmMrZ _hmamîQ´>mda H$Zm©Q>H$mVrc {d{dY amOKamÊ`m§Zr amÁ` Ho$co Am{U Ë`m§Zr

111
H$ÞS> H$moard coI {chÿZ KoVco åhUyZ hm H$ÞS> ^y^mJ R>aV Zmhr. Aem doir AZoH$
gmYZm§Mm AmYma ¿`mdm cmJVmo. Ë`mV ì`pŠVZm_gyMr Am{U J«m_Zm_gyMr ho XmoZ _hÎdmMo
gmYZ åhUyZ _mÝ`Vm nmdcoco AmhoV. H$moUVrhr amOdQ> hr {MaH$mc ZgVo, Vr gVV ~XcV
AgVo. _mÌ ñWm{ZH$ cmoH$m§Mr ^mfm Am{U Jmdm§Mr Zmdo R>odÊ`mMr nÕVrV EH$X_ ~Xc
hmoV ZgVmo. H$maU cmoH$m§À`m g§ñH¥$VrMm KQ>H$ ~Zcocr hr nÕV ~amM H$mi VerM amhVmZm
{XgyZ `oVo, Ago àñVwV Aä`mgH$mMo _V Amho.
_hmamîQ´>mVrc ~hþVoH$ H$moard coImV "M§ny-ê$n' Agë`mMo {XgVo. M§ny-ê$n
hm _Ü``wJrZ H$ÞS> gm{hË` coIZmMm àH$ma AgyZ _Ü``wJrZ H$ÞS>> gm{hË`mMo coIZ
_moR>çm à_mUmV "ZSw>JÞS>/ZSw>H$ÞS>' `m àH$mamV {c{hcoco AmT>iVo. Ë`m_wio EH$ àH$maMr
àm¡T>Ëd `mVrc _OHw$amcm àmá Pmcocr AgVo. `m H$mimVrc H$moard coImV g§ñH¥$V-H$ÞS>-
_amR>r `m ^mfoMm dmna Ho$ë`mMo AmT>iVo. `mVrc Ajao AmH$f©H$ Agë`mMo _V AZoH$
Aä`mgH$m§Mo AgyZ H$mhr H$moard coI e§^a Amoirn`ªVhr Agë`mMo Aä`mgH$ åhUVmV.
ZdgnyVuH$[aVm/àm`qMVmH$[aVm ñdV:Mo _ñVH$ An©U H$aUo/CS>dUo hr
_Ü``wJrZ H$Zm©Q>H$mVrc Y_©OrdZmV gd©_mÝ` àWm hmoVr. H$Zm©Q> H$mÀ`m B{Vhmgm_Ü`o B.g.
1168 À`m AmYrMr XmoZ XeHo$ {deof _hÎdmMr R>acr. ~gdoídamZr ~mamì`m eVH$mV
H$ë`mU ZJarV H$dr, ÐîQ>o, `moJr, gm_m{OH$ H«$m§{VH$maH$, ñÌr-eyÐm§Zm EH$Ì AmUco.
^maVr` B{Vhmgm_Ü`o Aem àH$maMr KQ>Zm `mnyduhr Am{U Z§Vahr nmhm`cm {_iV Zmhr,
Ago àñVwV Aä`mgH$mMo _V Amho. `m gdmªMr MMm© "g§ñH¥$V' ^mfoEodOr "cmoH$^mfoVyZ' hmoV
hmoVr. hr MMm© Y_© Am{U _mUyg, Xod Am{U _mUyg, Xod EH$ H$s, AZoH$, B©ídamMo ApñVËd
Am{U ñdê$n Vo H$moUVo, H$_©H$m§S>, d«V-d¡H$ë`, `k`mJm{X g§ñH$ma Agmdo H$s ZgmdoV,
BË`mXr {df`mda MMm© hmoV Ago. drae¡d n§WmMm OÝ_ hm VËH$mcrZ d¡{XH$ Y_m©darc Vrd«
à{V{H«$`m hmo`. Ë`mgmR>r ~gdoídamZr Hw$R>ë`mhr Om{VdUm©Vrc _mUgm§Zm "{edeaU' hmoVm
`oV§ Agm g_VoMm, {dMma _m§S>cm. EH$màH$mao Ë`m§Mm hm {dMma _mZd_wŠVrMmM {dMma
hmoVm. Ë`m§Zr Á`mà_mUo H$moUVrhr OmV-dU© ho Añn¥í` _mZco Zmhr. VX²>dV Hw$R>cmhr
ì`dgm` (H$m_) ho hrZ coIco Zmhr. (H$m` H$do H¡$cmg) hoM ~godídam§À`m VÎdkmZmMo
à_wI gyÌ Agë`mMo AmT>iVo.
"VcoXÊS>' `m ZmQ>H$mV coIH$ {Jare H$Zm©S> `m§Zr H$cMwar {~ÁOc amOm§À`m
Vm|S>r EH$ dmŠ` KmVcoc§ Amho, Vo _Ü``wJrZ H$Zm©Q>H$mVrc gm_m{OH$ nmíd©^_y rMo Xe©Z
KS>{dUmao Amho. amOm {~ÁOc åhUVmo, ""OmV åhUOo A§Jmdarc H$mVS>§ gmocZy -IaSy>Z Oar
112
56
H$mT>c§, Var Zd§ H$mVS>§ Amc§ H$s, gJù`m§Zm {XgUma nwÝhm VrM OwZr OmV!'' AemarVrZo
VËH$mcrZ g_mOmV OmV hr {H$Vr _hÎdmMr JmoîQ> hmoVr. H$maU amOm Agcm Varhr Vmo
Ë`mÀ`m OmVrZoM AmoiIcm OmVmo. H$V¥©ËdmZo Zìho; åhUyZM H$cMwar amOm {~ÁOc åhUVmo,
"_mÂ`m amÁ`mVrc Hw$R>ë`mhr e|~S>çm, ZH$Q>çm nmoamcm {dMmac§ Var Vmo gm§Joc, H$iMy`©
nmo_m©{S>Mm _wcJm {~ÁOi OmVrZ§ H$moU?' Amho. Aem `m {~ÁOc amOmcm {edeaUm§Mr
Midi A{YH$M _hÎdmMr dmQ>Vo, Vo Ë`m§Zr hmVr KoVcoco H$m`m©_wioM. H$maU Ë`m§À`mV
~«m÷U _Ywdag Agmo dm Mm§^ma haiæ`m Agmo, Vo XmoKohr "{edeaU' åhUyZ g_mZ hmoVo.
Ë`m_wio ~«m÷U _YwdagmÀ`m _wcrMo Am{U Mm§^ma haiæ`m§À`m _wcmMo c¾hr Vo XmoKohr
"{edeaU' `m§Mo _wco åhUyZ EH$mM nmVirda Agë`mZo eŠ` Pmco. {~ÁOcmÀ`m _Zm_Ü`o
"{edeaU' `m§À`m{df`r {ZVm§V AmXa Amho. H$maU Ë`m§Mo AmMaU AË`§V ewÕ hmoVo. Ë`m§Mr
{eH$dUM _wimV g_mOmon`moJr hmoVo. (Mmoar H$ê$ Z`o, ImoQ>o ~mocy Z`o, _mê$ Z`o, amJmdy Z`o,
ñn¥í`-Añn¥í`Vm nmiy Z`o B.) åhUyZM amOm {~ÁOc åhUVmo, `m {edeaUm§Mr
ZrVr nadS>cr ^ŠVr ZH$mo. H$maU `m gJù`m "ZH$mo-ZH$mo/Z`o-Z`o' H$nmimda ~m§YyZ
amÁ`H$ma^ma H$aUo AeŠ`M Amho.
~gdoída EH$Xm Amnë`m ^{º$Midir{df`rMo AmË_narjU H$aVmZm
åhUVmV, EH$ {Xdg hm dUm©l_ hr Om{Vì`dñWm nyU©nUo nwgyZ OmB©c, àË`oH$ OU _mUyg
hmoB©c, ^ŠV hmoB©c `mV H$U^ahr e§H$m Zmhr. Vmo H$mi `oÊ`mgmR>r Iyn n[al_ ¿`mdo
cmJUma hr _`m©Xmhr Ë`m§Zm R>mD$H$ hmoVr. åhUyZM ~gdoída `m Am§VaOmVr` {ddmhmH$S>o
Ho$di VÎd åhUyZ Am{U MMo©Mm {df` åhUyZ Z nmhVm. Ë`mÀ`m n[aUm_mMm doYhr KoVmZm
{XgVmV. AemàH$mao _Ü``wJrZ H$Zm©Q>H$mMo gm_m{OH$ Am{U amOH$s` {MÌU `m ZmQ>H$mVyZ
S>m°. H$Zm©S> `m§Zr {M{ÌV H$aÊ`mMm à`ËZ Ho$cocm Amho. Vmo ~è`mM A§er gmH$ma H$aÊ`mV Vo
`eñdr R>acoco AmhoV. Ago àñVwV Aä`mgH$mMo _V Amho. AemarVrZo ~gdoídamcm
Amnë`m H«$m§VrÀ`m _`m©Xm§Mr nyU© OmUrd Oer Amho, VerM {~ÁOc amOmcm `m H«$m§VrÀ`m
eŠVrMr nyU© H$ënZm hmoVr.
_Ü``wJrZ amOH$s` n`m©daUmMm {dMma H$arV AgVmZm, VËH$mcrZ
Y_©OrdZmV d«V-d¡H$ë`o, CÚmnZo, `k`mJm{X, H$_©H$m§S>, BË`mXrMo ñVmo_ àM§S> dmT>coco
hmoVo. ho AmnUmg VËH$mcrZ dmL²>_`mVyZ (J«§WmVyZ) {XgyZ `oVo. VgoM g_H$mcrZ _hmZw^md
n§WmVyZhr AmT>iyZ `oVo. amOH$maUmMm doY KoV AgVmZm, `m H$mimV _hmamîQ´> AJ«oga

113
Agë`mMo {XgVo. n§aVw Ë`m§Zr AZoH$ eñÌy ñdV:^modVr {Z_m©U Ho$coco hmoVo. `m_Ü`o X{jU
H$Zm©Q>H$mVrc Xmoag_wÐmMo hmo`gi `mXd amOo Agmo, dm da§JcMo H$mH$Vr` Z¥nVr Agmo, ho
XmoÝhr amOo Xod{Jar `mXdm§Mo eÌy hmoVo. A„mC{ÔZ {IcOrZo Ooìhm Xod{Jarda AmH«$_U Ho$co.
Voìhm am_Xodamd `mXd ho d«V-d¡H$ë`, XmZ-Y_©, `mgma»`m H$_©H$m§S>mV Vo Am{U Ë`m§Mo
amÁ`H$ma^mar nyU©nUo ì`ñV hmoVo. VgoM AmnmngmVrc g§Kf©/IyU/A{dídmg/~X{\$Vwar
Am{U {dídmgy gaXmamda A{dídmg XmIdUo, BË`mXr H$aUo Oer AmhoV. Ver VËH$mcrZ
g_mOmZo amOmH$S>o nmR> {\$adcocr hmoVr. hohr EH$ H$maU Agy eH$Vo. H$maU g_mOmV àM§S>
à_mUmV Om{VdU©^oX hmoVm, Am{U ZH$mo Ë`m JmoîQ>tZm àM§S> _hÎd àmá Pmcoco hmoVo. Ë`m_wio
VËH$mcrZ g_mO hm {XT²>_yc Pmcocm hmoVm. Vo gd© ~mOy§Zr AJ{VH$ Pmcoco hmoVo. Aem
n[apñWVrV {IcOrZo Ho$coco AmH«$_U hr KQ>Zm {OVH$s AmíM`©H$maH$ hmoVr. {VVH$sM Vr
_Zmcm Y¸$m XoUmar hmoVr. `m nam^dmMr O~m~Xmar am_XodmÀ`m _mWr _maÊ`mV Amco.
""amOm H$mcñ` H$maU_²>'' `m CŠVrà_mUo am_XodmMm g§nyU© nmS>md Pmcm. `mdoir hmo`gi
`mXd amOo Am{U Z¥nVr `m§Zr _XVhr Ho$cr Zmhr. AIoa AJ{UH$ g§nÎmr Am{U Amncr
H$Ý`m XoD$Z `mXdm§Mo 1312 cm gm_«mÁ`mMm AñV Pmcm.
2.10 g_mamon :
_Ü``wJrZ Y_©OrdZmV Zdo diU cmdÊ`mÀ`m hoVyZo {d{dY Y_©g§àXm` `m
H$mimV CX`mg Amcoco hmoVo. `mM H$mimV Ë`m§Zr àñWm{nV dJm©{déÕ ~§S> nwH$macm hmoVm.
Aem `m H$mimVrc gm§ñH¥${VH$ nmíd©^y_rMm Ym§S>moim KoV AgVmZm, _yiÀ`m ZmW
g§àXm`mer nma§nm[aH$ ZmVo Agcoë`m VrZ Y_©n§WmVrc (_hmZw^md-drae¡d-dmaH$ar) gmå`
d ^oXm_wio VËH$mcrZ g_mOOrdZmda nS>cocm à^mdmH$S>o, Eo{Vhm{gH ÑîQ>rZo WmoS>Š`mV
ÑîQ>rjon Q>mH$Vm `oB©c. `m H$mimVrc OZ_mZgmV "{ed, {dîUy dm H¥$îU dm lr{dÇ>c' `m
X¡dVm§Zm cmoH$_mZgmV A{Ve` nyÁ` ^mdZm hmoVr. _mÌ `mn¡H$s "{ed' hm H$Zm©Q>H$mV
A{Ve` cmoH${à` Xod åhUyZ Zmdmê$nmcm Amcocm hmoVm, Va _hmamîQ´>mV cmoH${à` Xod åhUyZ
"{dÇ>c' nyOcm OmV hmoVm. AemarVrZo _Ü``wJrZ cmoH$_mZgmV `m XmoÝhr X¡dVm§Zm _hÎd
àmá Pmcoco hmoVo. Varhr _moR>çm à_mUmV ñWm{ZH$ cmoH$XodVoMr CnmgZm ~hþOZ g_mOmVrc
cmoH$ H$aVmZm AmT>iVmV. Ë`mMà_mUo e¡d `m nyd©na§naoVyZ CX`mg Amcoco ZmW Am{U
drae¡d `m§Mr gm§ñH¥${VH$ nmíd©^y_r EH$M Agë`mMo {XgyZ `oVmV. nwT>o hm dmagm
{Zd¥{ÎmZmWm§H$Sy>Z kmZXodmH$S>o Jocm. AemàH$mao `m {VÝhr Y_© g§àXm`m§À`m VÎdkmZmMm,
gm{hË`mMm, CnmgZm n§WmMm, H$mhr EH$ à^md VËH$mcrZ OZ_mZgmda Z¸$sM nS>cocm
114
hmoVm. åhUyZM _moR>çm à_mUmV `m n§Wr`m§À`m_mJo ~hþOZg_mO C^m hmoVm. H$maU `m
n§Wr`m§À`mV H$gë`mhr àH$maÀ`m ^oX^mdmg, gmodio-AmodionU B. JmoîQ>rcm Wmam ZìhVm.
_hmZw^md g§àXm`mMo VÎdkmZ Û¡Vmda AmYmacoco hmoVo, Va drae¡dm§Mo
VÎdkmZ epŠV{d{eîQ>Û¡Vmda A{YpîR>V Agë`mMo {XgyZ `oVo. dmaH$ar g§àXm` _mÌ
AÛ¡VdmXr AmhoV. _hmZw^mdmZo {Zd¥ÎmrdmXmMm nwañH$ma Ho$cm. Va drae¡dm§Zr gd© àH$maÀ`m
g_VoMm nwañH$ma Ho$cocm hmoVm. dmaH$ar g§Vm§Zr g§Ý`mg _mJm©cm {damoY H$ê$Z Ë`m§Zr
gd©gm_mÝ`mcm àn§MmV amhÿZM na_mW© gmYZm {eH${dcr. _hmZw^mdm§Zr Jwê$cm na_oída
_mZÊ`mg {damoY Xe©{dcm. na§Vw drae¡dm§Zr Jwê$cm OJXrída åhQ>coco Amho. dmaH$ar g§Vm§Zr
Jwê$ Am{U Xod `mV A^oX H$pënco Amho. åhUyZM dmaH$ar g§àXm`mMm AmË_m Am{U
na_mË_m ho lr{dÇ>cM Amho. `mVyZ AmnUmg dmaH$ar n§W g_Ýd`erc Agë`mMo AmT>iVo.
drae¡dm§Zr g¥îQ>rcm e§H$amMm`m©à_mUo ""_m`m'' Z _mZVm EH$ gË` dñVw
åhQ>coco Amho. Ë`m§À`m _Vo ""_m`m'' hr EH$ ñdV§Ì eŠVr Amho. drae¡d VÎd{M§VH$m§À`m
_Vo eŠVrMo {edmer gm_añ` Agë`mH$maUmZo H$V¥©ÎdmÀ`m ÑîQ>rZo Ë`m§Zr {edmÀ`m epŠVcm
Ogo _hÎd {Xco. Vgo emŠVn§Wr`m§Zr _mÌ {edmcm Jm¡UÎd AmUco, Vgo Jm¡UÎd drae¡dm§Zr
`oD$ {Xco Zmhr. drae¡dm§Zr g¥îQ>rcm {ed{Z{_©V _mZcoco AgyZ, Ë`m§Zr
""AKQ>ZKQ>ZmnQ>r`gr'' Agohr åhQ>co Amho. aOV_{da{hV gÎdg§nÞ Agcocr
"ewÕ_m`m/_hm_m`m' åhUOoM "_hmeŠVr' hmo` Ago drae¡d _mZVmV. Aem `m
"ewÕ_m`ocm'M "D$Üd©_m`m' Aer Xwgar g§kmhr {Xcocr Amho.
ZmWg§àXm`mMm à^md drae¡dm§À`m VÎd_r_m§goda nS>cocm Amho. VgoM
Ë`m§Zr ZmWm§à_mUo H$gë`mhr àH$mamMo {dYr{ZfoY nmicoco Zmhr. gdmªZm Amnë`m n§WmV
gm_mdyZ KoVco AmhoV. Agm hm g§ñH$ma ZmWm§H$Sy>Z-drae¡dm§H$S>o Am{U nwT>rc H$mimV-
dmaH$ar g§àXm`mH$S>o Amë`mMo {XgVo. `m g§àXm`m§Mo gm{hË` ho _Ü``wJrZ Y_©OrdZmV
AÜ`pË_H$ _wŠVrgmR>r Am{U g_VogmR>r {c{hcoco hmoVo.

115
2.11 g§X^©J«§WgyMr :
1. S>m°. am. qM. T>oao, ""MH«$nm{U'', {dídH$_m© gm{hË`mc`, nwUo, 1977, n¥. 268-286.
2. S>m°. E_. E_. H$c~wJu, ""_hmamîQ´>mVrc H$ÞS> H$moard coI'', AZw. S>m°. {dO`m Voc§J,
nÚZJ§Ym àH$meZ, àW_md¥Îmr 2007 àñVmdZm n¥îR>.
3. S>m°. AemoH$ H$m_V, ""g§V gm{hË` : H$mhr AZw~§Y'' ñZohdY©Z àH$meZ, nwUo, 2003,
àW_md¥Îmr n¥. 28-30.
4. am. qM. T>oao, ""Cn{Z{XpîQ>©V J«§W'', n¥. 50
5. S>m°. M§ÐeoIa {edmMm`©, ""drae¡d Y_©Xe©Z'', _hmamîQ´> drae¡d g^m, àW_ A{YdoeZ,
ñ_a{UH$m g§nm. amOeoIa {hao_R>, gmocmnya, 1985, n¥. 68-69.
6. EM. Xodraßnm (g§nm.), ""dMZmO Am°\$ ~gdÊUm'', 1967 {earJoao H$Zm©Q>H$, 171 darc
g§X^© S>m°. gwYmH$a _moJcodma ""drae¡d {dídH$moe'' I§S>-1, n¥. 4.
7. S>m°. a. am. Jmogmdr, ""^maVr` {edmonmgZm Am{U drae¡dm§Mm {ed'' `m coImVrc n¥. 44-
57 hm boI S>m°. am. J. H$ë`mUH$a Jm¡adJ«§WmV g_m{dîQ> Amho. g§nm. S>m°. a. ~m. _§MaH$a.
8. e§. Ymo. gmX©io (g§nm.), ""crcm{díd§^a'', ~oiJmd, 1964 àñVmdZm, n¥. 69-70, darc
g§X^© S>m°. a. ~m. _§MaH$a, ""drae¡d g§àXm`'' J«§WmVyZ.
9. S>m°. AemoH$ H$m_V ""àgmX'' _m{gH$ nwUo-1994.
10. S>m°. a. am. Jmogmdr, ""n§. Am. {ZdoXZ'', "nmM ^{ŠVg§àXm`', V¥Vr` Amd¥Îmr
15 Am°JñQ>, 2008.
11. S>m°. am. qM. T>oao, ""_hmamîQ´>mMm Xoìhmam'', `mVrc ""lr{dÇ>c : EH$ _hm g_Ýd`'' `m
coImVrc.
12. Some Notes of Biroca ‘The Dhangar God of Maharashtra (Science and
Human Progress : Prof. D. D. Kosambi bombay 1974, pp. 157-157); darc
g§X^© am. qM. T>oao, ""lr{dÇ>c : EH$ _hmg_Ýd`'' `m J«§WmVrc n¥. 94.
13. XwJm© ^mJdV, ""cmoH$gm{hË`mMr ê$naofm'', nwUo 1977 n¥. 460.
14. S>m°. n§{S>V AmdirH$a, ""H$Zm©Q>H$mVrc {dÇ>c^pŠVYmam'' darc coI _hmamîQ´>mMr
gÎdYmam'' (g§nm.), Jmo. _. Hw$cH$Uu Am{U {d. Í`§. eoQ>o 1981, n¥. 83.
15. S>m°. E_. E_. H$c~wJu, Cn{Z{X©pîQ>V J«§W, n¥. 58-60.
16. em§{VVrW© MmHy$aH$a, ""_amR>r drae¡d {Z`VH$m{cHo$'', 1885 Vo 1984 darc coI
S>m°. _§MaH$a (g§nm.), Cn{Z{X©pîQ>V J«§W, n¥. 226-236.
17. S>m°. `y. _. nR>mU, ""drae¡dY_© d ZmJoe g§àXm`'' `m coImVrc.
18. S>m°. am. qM. T>oao, ""àmMrZ _amR>rÀ`m ZdYmam'', _moKo àH$meZ, H$moëhmnya, 1972,
n¥. 38-39.

116
19. S>m°. eo. Xo. ngmaH$a, ""drae¡d g§àXm` Am{U _hmamîQ´>''.
20. S>m°. am. qM. T>oao, Cn{Z{X©pîQ>V J«§W, n¥. 244.
21. S>m°. eaU{dhmar Jmoñdm_r, ""H¥$îU^pŠV H$mì` _o gIr^md'', n¥. 568.
22. S>m°. g. am. JmS>Jri, ""d¡{XH$ `k, _Ü``wJrZ V§ÌgmYZm Am{U kmZoídaà{UV ^pŠV`moJ'',
nwUo, _mM© 1979, n¥. 243-246.
23. VÌ¡d, n¥. 243-245.
24. {d. c. ^mdo, ""_hmamîQ´>-gmañdV'', nmMdr Amd¥Îmr, nwUo 1963, n¥. 143.
25. àm. X. Ho$. Ho$iH$a, ""_amR>r dmL²>_`mMo qghmdcomH$Z''
26. VÌ¡d, n¥. 36.
27. S>m°. {dO`mXodr `m§À`mer àñVwV Aä`mgH$m§Zr Ho$cocr MMm© "_{hcm {dÚmnrR> {~Omnya'
28. S>m°. eo. Xo. ngmaH$a (g§nm.), ""lr{gÕmam_oídam§Mr dMZo I§S>-1'', {ÛVr`md¥Îmr, E{àc
1998 àH$meH$ - {g. Xo. n§M H${_Q>r, gmocmnya.
29. Hw$_ma H$moR>mdio, ""JrV {gÕoída'', {ÛVr`md¥Îmr 2006 gmocmnya.
30. {d. am. qeXo, ""coIg§J«h'' 1963, n¥. 154-165 darc g§X^© "àmMrZ _amR>r dmL²>_`mMm
B{Vhmg', S>m°. à. Z. Omoer, nwUo, àW_md¥Îmr ñZohdY©Z, nwUo-2003.
31. S>m°. {Z_©cHw$_ma \$S>Hw$co, ""_hmË_m ~gdoídam§Mr Ord{ZîR> {dMmaYmam'' `m coImVrc darc
coI S>m°. _§MaH$a (g§nm.), ""drae¡d g§àXm`'' `m nwñVH$mVrc n¥. 104 Am{U
n¥. 26-27.
32. S>m°. amOeoIa {hao_R>, ""~gdoídam§Mm Añn¥í`{df`H$ Ñ{ï>H$moZ'', drae¡d gm{hË` g§emoYZ,
I§S>-1, ^mJ-1, {S>g|~a, 1987, n¥. 41-46 hm coI.
33. S>m°. {Z_©cHw$_ma \$S>Hw$co, Cn{Z{X©pîQ>V coI, n¥. 104.
34. S>m°. eo. Xo. ngmaH$a, Cn{Z{X©pîQ>V J«§W.
35. Dr. D. D. Kosambi : Culture and Civilization of Ancient India in Historical outline,
P. 102. hm g§X^© J§. ~m. gaXma (g§nm.), _hmamîQ´>-OrdZ I§S>-2.
36. a. _. ^wgmar, ""àmMrZ _hmamîQ´>mMm Ym{_©H$ B{Vhmg'', h¡Ðm~mX 1965,
n¥. 81-82 Am{U n¥. 83-88
37. e§.Jmo.Vwinwio (g§nm.) ""crimM[aÌ: EH$m§H$, ZmJnya-nwUo, 1964, n¥.27 (crim§H$-49)''
38. Zaha Hw$ê§$XH$a, ""àñVmdZm'', ""MH«$nm{U'' am. qM. T>oao, n¥. 37-66.
39. VÌ¡d n¥. 307.
40. VÌ¡d n¥. 146-155.
41. g. am. JmS>Jri, ""Cn{Z{X©pîQ>V J«§W'', n¥. 135-138.
42. Divin Power `m J«§WmMo ^mfm§Va, ""XodmË_epŠV'' {dZm`H$ H$i_H$a, n¥. 172.

117
43. {M_Zcmc S>r. Xcmc (g§nm.), ""AmMm`© ^mgd©k{da{MV JUH$m[aH$m§ ~S>moXo'', 1966,
n¥. 29-30 VgoM am. qM. T>oao, ""MH«$nm{U'', n¥. 34.
44. VÌ¡d, n¥. 146-147.
45. nm§. ^r. XogmB©©, ""~gdoída A°ÊS> {hO Q>mB©åg'' YmadmS>, 1968, n¥. 111-125 darc g§X^©,
A„_à^y Am{U JmoajZmW'' `m coImVrc, am. qM. T>oao, ""MH«$nm{U'' `m J§«WmVrc VgoM am§Jo`
amKd, ""JmoajZmW Am¡a CZH$m `wJ'', {X„r, 1963, n¥. 61 dê$Z.
46. _. am. Omoer, ""ZmWg§àXm`'', àñVmdZm - e§. Jmo. Vinwio, n¥. 7 Vo 11.
47. X. am. ~|Ðo, ""kmZoídanyd©H$mcrZ H$mZS>r dmL²_`'', CÎmamY© n¥. 67.
48. _{„H$mOw©ZemñÌr (g§nm.), ""à^wqcJcrcm'' ^mJ-{Vgam, gmocmnya 1904,
n¥. 12-32 hm g§X^© am. qM. T>oao `m§À`m ""MH«$nm{U'' J«§WmVrc.
49. S>m°. í`m_m KmoUgo, ""drae¡d _amR>r qhXr dmL²>_` : EH$ Aä`mg'' hm (nrEM.S>r. à~§Y),
2003 nwUo {dÚmnrR>.
50. S>m°. nao_c Am§~oH$a Am{U S>m°. Q>r. E_. ^mñH$a (Jwc~Jm© {dÚmnrR>mVrc qhXr Am{U H$ÞS>
{d^mJà_wImer àñVwV) Aä`mgH$m~amo~a Pmcocr MMm©.
51. à^m JUmoaH$a, O`m XS>H$a, dg§V Am~mOr S>hmHo$ Am{U gXmZ§X ^Q>H$i (g§nm.),
""g§{já _amR>r dmL²>_`H$moe'' Ama§^ Vo 1920 n`ªV hf©àH$meZ, n{hcr Amd¥Îmr,
9 gßQ>|~a, 1998, _w§~B©©.
52. e§. Jmo. Vwinwio (g§nm.) ""_amR>r dmL²>_`mMm B{Vhmg'', Ama§^ Vo 1350 n`ªV. _hmamîQ´>
gm{hË` n[afX, nwUo 1982, n¥. 28.
53. am. qM. T>oao, ""lr{dÇ>c : EH$ _hmg_Ýd`'' nwUo, 1984, àW_md¥Îmr lr{dÚm àH$meZ, nwUo,
n¥. 318.
54. Eg. gr. Z§Xr_R>, "E h°ÊS>~wH$ Am°\$ drae¡{dP_', YmadmS>, 1942 n¥. 7-10, nm§. ^r.
XogmB©, ""~gdoída A°ÊS> {hO Q>mB©åg'', YmadmS>, 1968 n¥. 156-162 darc g§X^© am. qM.
T>oao, "MH«$nm{U' J«§WmVrc "A„_à^y Am{U JmoajZmW' `m coImVrc.
55. VÌ¡d, n¥. 62-68.
56. S>m°. {Jare H$Zm©S>, "VcoX§ÊS>', AZw. C_m Hw$cH$Uu, nwUo gwJmdm àH$meZ, àW_md¥Îmr 2003.
n¥. 24.



118

You might also like