J.F.

Herbart- niemiecki filozof, psycholog i pedagog- należał do reprezentantów

klasycznej szkoły średniej

Historia życia:
--Jako dziecko uległ wypadkowi – wpadł do beczki z wrzątkiem, i ze względu
na związane z tym problemy zdrowotne do trzynastego roku życia nie chodził
do szkoły , pobierając prywatne lekcje w domu

     --W latach 1788–1794 uczęszczał do gimnazjum w Oldenburgu. Opanował

grę na fortepianie i na wiolonczeli.

     --Był synem radcy prawnego Thomasa Gerharda Herbarta i jego żony Lucie
Margarete z domu Schütte

     --Studiował prawo, a później filozofię na uniwersytecie w Jenie,  gdzie

pobierał nauki u 

Johanna Gottlieba Fichtego (1762 – 1814).

    --W latach 1797–1800 był nauczycielem domowym trzech

synów szwajcarskiej rodziny

    --W 1802 po obronie pracy doktorskiej i habilitacyjnej został wykładowcą na

uniwersytecie w Getyndze a w 1805, jako profesor nadzwyczajny, objął tam
katedrę filozofi

    --W 1809, jako profesor zwyczajny objął po Kancie katedrę filozofii na

uniwersytecie w Königsbergu i utworzył seminarium pedagogiczne dla
nauczycieli

Swoje poglądy, oparte na etyce, pedagogice i psychologii zawarł w wielu

pracach i książkach, które śmiało zaliczyć można do klasyki pedagogiki.
Najważniejsze z nich to: "Allgemenine Pedagogik", "Umriss paedagogischer
Vorlesungen" oraz "Psychologie als Wissenschaft, neu gegrundet
auf Ehrfahrung, Metaphysik und Mathematik". Jego pedagogika zwana jest
filozoficzną, a jej główne postulaty postaram się teraz przedstawić. Kolejno
do ustanawiania zadań wychowania posługiwać należy się etyką, psychologia
powinna mówić o strategiach i środkach potrzebnych do realizacji wzorów,
a pedagogikę tworzą sposoby i prawidła, którymi należy się kierować
w wychowaniu. Za cel wychowania obiera sobie Herbart wdrożenie cnót:
wolności duchowej, życzliwości i słuszności.
Wychowanie podzielił na dwa etapy:

1.) rząd czyli karność- to ma być początkiem procesu wychowawczego. Rząd

powinien przełamać przeciwstawianie się dziecka, przyzwyczaić go do
dyscypliny. Na tym etapie środkami do osiągnięcia pożądanego efektu winny
być groźby, kary, nakazy i zakazy, permanentna kontrola oraz dyscyplina
kształtowana poprzez pracę. Gdy uczeń rozwinie się, wówczas wdrożone
mu normy przekształcą się w nawyk i to rygorystyczne postępowanie nie będzie
już konieczne.

2.) nauczanie wychowujące- Herbart sugeruje nauczanie języków obcych,

literatury, retoryki, historii, nauk matematycznych, przyrodniczych i filozofii.
Nauczanie powinno być jednocześnie poszerzaniem i rozwijaniem zamiłowań.
Obowiązujące metody to" metoda wykładowa (początkowa), analityczna
(kolejna) oraz syntetyczna (podsumowująca).

Prócz tego wyróżnił on 2 fazy nauczania: jasność, tzw. zagłębianie, gdzie
nauczyciel tłumaczy uczniowi lekcję oraz kojarzenie zwane zagłębianiem
postępującym, którego celem jest połączenie dotychczasowych wiadomości
ucznia z tymi nowo nabytymi.

System to zgromadzenie i usystematyzowanie nowopoznanych wiadomości,

Metoda to zespół ogólnych prawideł, tez, konkluzji lub strategii postępowania.

3.) hodowanie jest wiązanie zgromadzonej wiedzy lub obrazów z działaniem.

Celem tego etapu jest zahamowanie wszystkich namiętności, zachęta do pilnej,
systematycznej pracy i racjonalnego myślenia. Stadium to dobiega końca o ile
wychowanek nabiera umiejętności pokonania lenistwa, namiętności
i lekkomyślności, kładąc nacisk na spokojne, roztropne i przyzwoite życie.

Pedagogikeþ Herbarta od zawsze postrzegano w połączeniu z filozofią. Czynili

to zarówno jego zwolennicy, jak i przeciwnicy. Również on sam wyraźnie o tym
pisał:

„Pedagogika jako nauka jest sprawą filozofii – zarówno teoretycznej, jak i

praktycznej. Pedagogika nigdy nie była dla mnie niczym innym jak filozofią
stosowaną” ( J.F. Herbart, Uber die asthetische Darstellung der Welt als das
Hauptgeschaft der Erziehung 1887, s.259)

„Tylko nie za dużo pedagogiki! Jestem przekonany, iż właśnie dlatego, że jest

ona nauką pochodną w każdej osobie będzie się kształtować zgodnie z
przyjętymi poglądami filozoficznymi […] Jeżeli będą poprawiać się podstawy
filozoficzne, wówczas również każdy sam skoryguje swoja pedagogikę” ( J.F.
Herbart, Brief an Dissen, 1912 s.93)

„Jak pewną jest rzeczą, że filozofia ma mówić o przeznaczeniu i naturze

człowieka, tak samo niewątpliwe jest, że pedagogika musi być nauką
filozoficzną. Człowieka należy wychować do cnoty; a bez znajomości jego
natury pozostaje się w niewiedzy, jeżeli chodzi o zdanie sobie sprawy z
możliwości wykształcenia jednostki lub jej wypaczenia.” (J.F Herbart,
Aphorismen zur Pedagogik t.2 s. 383 1967)

2) Ideał i cel wychowania

Herbart uważał, że najważniejszym celem wychowania jest ukształtowanie

silnego i moralnego charakteru, odznaczającego się różnorodnymi ideami
moralnymi: życzliwością, doskonałością, słusznością, prawem i wewnętrzną
wolnością.

Celem wychowania jest wpojenie uczniom odpowiednich pragnień

zainteresowań , stworzenie w ich umysłach wewnętrznej nad nimi kontroli oraz
Wykształcenie dojrzałości sądu.

Cele wychowania można zrealizować przez wychowujące nauczanie . Tylko

wychowanie oparte na niewzruszonych zasadach może dawać pewność , że
wewnętrzne życie ucznia , zwłaszcza moralne, ustalone w okresie szkolnym ,
nie ulegnie w dalszym życiu zasadniczym zmianom.
Nie oddzielał wychowania od nauczania. Zwalczał poglądy o istnieniu dwóch
procesów pedagogicznych : jeden przeznaczony na wyrabianie dyscypliny ,
kształtowanie woli i moralności, drugi – na rozwój umysłu poprzez
przyswajanie wiedzy. Nie można – twierdził-zgodzić się z tym,    że na jednych
lekcjach rozwija się umysł, a wola i charakter na drugich. Wola i rozum
rozwijają się dzięki temu samemu wychowawczemu nauczaniu. Za
najważniejszy cel uważał wychowanie młodzieży o silnej zrównoważonej woli

Jan Fryderyk Herbart zapoczątkował psychologię eksprymentalną, był

pierwszym myślicielem , który odrzucał twierdzenie o istnieniu oddzielnych
zdolności i podkreślał jedność umysłu oraz wszystkich jego czynności.
Psychologia Herbarta zwraca uwagę na subiektywne momenty w procesach
umysłowych, umożliwiając wyjaśnienie takich zjawisk psychicznych , które
byłyby niezrozumiałe , gdyby nie wiązały się według ścisłych praw kojarzenia z
ukrytymi w psychice indywidualnym doświadczeniami. Dla pedagogiki ważny
 jest postulat Herbarta łączenia nowych wiadomości   z dawnej zdobytą wiedzą
ucznia. 

3. Czynności pracy pedagogicznej: nauczanie wychowujące,karność,

kierowanie.

Herbart uważał, że najważniejszym celem wychowania jest ukształtowanie

silnego i moralnego charakteru, odznaczającego się różnorodnymi ideami
moralnymi: życzliwością, doskonałością, słusznością, prawem i wewnętrzną
wolnością. Jednak, aby osiągnąć zamierzony cel, należy ustalić metody
gwarantujące powodzenie pracy pedagogicznej, do których zalicza się:

 Kierowanie dziećmi
 Karność (rząd wychowawczy)
 Nauczanie (nauczanie wychowujące)

Kierowanie dziećmi jest „pierwszą podwaliną wychowania” i polega na

organizowaniu wychowankom zajęć i pielęgnowaniu ich rozwoju fizycznego,
bez rozpieszczania, a zarazem niebezpiecznego hartowania. Herbart uważał, że
rozpieszczanie, czyli dostarczanie częstych i niepotrzebnych przyjemności,
poprzez zabawy niezawierające w sobie pracy ani ćwiczenia, jest szkodliwe.

W wychowaniu należy wprowadzić karność, czyli wszystko to, co odnosi się do

utrzymania zewnętrznego porządku. Jej zadaniem jest przełamanie oporu
dziecka, trzymanie go w dyscyplinie i przez to zapobieganie wszystkiemu, co
mogłoby szkodzić pracy wychowawczej. Według Herbarta kierowanie dziećmi
oparte na karności jest niezbędną metodą wychowawczą, natomiast rząd
wychowawczy powinien posługiwać się takimi środkami jak nadzór,
odpowiednie zajęcie dziecka zabawą lub pracą, rozkazy, zakazy, pogróżki, kary,
itp. Dzieje się tak, ponieważ „karność jest niezbędna do osiągnięcia celu
wychowania i moralności opartej na silnym charakterze”. Kary powinny być
odpowiednio dostosowane i wykonywane od razu. Ograniczenie konieczności
karania może nastąpić dzięki powadze wychowawcy i przywiązaniu do niego
uczniów. Natomiast rząd wychowawczy całkowicie przestaje być potrzebny,
kiedy wychowanek dojrzeje zarówno w sferze duchowej jak i intelektualnej.

Nauczanie może odbyć się dopiero po usunięciu wszelkich przeszkód i po

zapewnieniu spokoju, przez kierowanie i karność. Jest to najważniejsza część
doktryny pedagogiki Herbarta, ponieważ od niej zależy nagromadzenie
wyobrażeń wychowanka, zrozumienie pojęć, uczuć, pożądań i woli ucznia.
Nauka, oprócz zdobywania wiedzy, zręczności i przyswajania wiadomości, ma
oddziaływać na ucznia wychowawczo, budująco i uszlachetniająco. Powinno to
 być nauczanie wychowujące, opierające się na czterech stopniach formalnych:
jasności, kojarzeniu, systemie i metodzie oraz na pobudzaniu zainteresowań
bezpośrednich, czyli zainteresowania wiedzą dla niej samej. Dlatego materiał
powinien być odpowiednio dobrany, aby rozbudzał zainteresowanie uczniów
(wielostronne zainteresowanie rozwija i uszlachetnia duszę dziecka oraz
powoduje równowagę życia duchowego), a samo nauczanie powinno opierać się
na nauczaniu języków klasycznych (greka i łacina) i wiedzy humanistycznej.

W nauczaniu nauczyciel – wychowawca posiada dominującą pozycję i musi

wiedzieć nie tylko czego uczyć, ale i jak uczyć. „Wychowawca widzi w
niedojrzałym człowieku siłę, której wzmacnianie, nadawanie nowego kierunku i
powściąganie, wymaga jego stałej uwagi”. Nauczyciel powinien stosować taką
wiedzę, która jest prawidłowo przyswajana i budzi zainteresowanie uczniów, a
przede wszystkim powinien przestrzegać postulatu łączenia nowych wiadomości
z wcześniej już zdobytą przez ucznia wiedzą. Dużym brakiem herbartowskiej
teorii nauczania jest zlekceważenie samodzielności uczniów w procesie
zdobywania wiedzy, co w konsekwencji prowadziło do wychowywania
biernych jednostek, posłusznych państwu.

Podsumowując dociekania Herbarta nad celami wychowania, można stwierdzić,

że głównym zadaniem nauczyciela – wychowawcy jest wpojenie młodzieży
odpowiednich pragnień i zainteresowań, stworzenie w jej umysłach
wewnętrznej nad nimi kontroli, wykształcenie dojrzałości sądu oraz
wytworzenie wielostronności zainteresowań. To złożone i trudne zadanie
można wykonać przez wychowujące nauczanie, które powoduje rozwój woli i
rozumu, nie rozdzielając wychowania i nauczania.

Cechy szkoły herbartowskiej:

 Schematyzm, rutyna i werbalizm.

 Szkoła nie przygotowywała do życia społecznego, politycznego, ani do zawodu.
 Szkoła tradycyjna zaniedbywała wychowanie społeczne, „urabiała według
wzoru” i nie uwzględniała indywidualności ucznia.
 Niezmienna struktura organizacyjna spowodowała zawsze tą samą strukturę
lekcji, rozkład materiału, programy i podręczniki.
 Proces nauczania polegał na urabianiu zgodnie z góry określonymi celami oraz
biernym, pamięciowym przyswajaniu wiedzy.
 Nie liczono się z osobowością dziecka, jego potrzebami i drogami
poznawczymi, eliminowano także jego aktywność.
 Nauczyciel posiadał bezwzględny autorytet, wprowadzał rygor i dyscyplinę.
 Klasa szkolna oparta była na zewnętrznej dyscyplinie, rygorze i schemacie
organizacyjnym.
4. Rola wielostronnych zainteresowań.

Wielkim wkładem w nauczanie stała się teoria wielostronnego zainteresowania. 

Jednak niekorzystny wpływ na praktykę szkolną miał skrajnie
intelektualistyczny charakter koncepcji zainteresowania , zacierający się jego
związek z działaniem i podkreślającym wartość samej tylko pracy umysłowej ,
bez jej powiązania z praktyką. Brakiem w herbertowkim nauczaniu było
całkowite zlekceważenie samodzielności uczniów w procesie zdobywania
wiedzy – bierne jednostki.

Dopiero w Niemczech w XIX wieku powstał HERBARTYZM którego

przedstawiciele opracowali zawiły system swojego mistrza w popularnej formie.
Głównymi ośrodkami były: Lipsk i Jena.
Przedstawiciele:  Karol Stoy, Tuiskon Ziller, Wilhelm Rein.

5. Metody i stopnie formalne nauczania.

Trzy etapy rozwoju umysłu :

1.stadium wrażenia i percepcji

2.wyobrażenia i pamięci
3.koncepcyjne myślenie i formowanie sądów
Zadaniem nauczania jest doprowadzić umysł do trzeciego etapu. Nauczanie
wtedy jest skuteczne ,jeżeli opiera się na właściwym toku eksponowania
materiału przez nauczyciela oraz toku przyswajania sobie materiału przez
ucznia 

Tok nauczania może być:

1.syntetyczny- każde nauczanie , w którym nauczyciel bezpośrednio dokonuje
zestawienia tego, czego uczył
2.analityczny – najpierw uczeń wypowiada swoje myśli ,a później się je pod
kierunkiem nauczyciela prostuje i uzupełnia

Sens tych określeń wyjaśniony jest w „ Wykładach pedagogicznych” 

Przyswajanie nowego materiału wymaga przede wszystkim uporządkowanej
pracy , w której wyróżnia się dwa etapy:
1.zgłębianie – polega na koncentracji uwagi na określonym przedmiocie
2.zastanawianie się- łączy i koordynuje wyniki zgłębiania 

Herbart wprowadził jako pierwszy zasadę :

1.koncentracji – zaaobsorbowanie uwagi przez jakieś zagadnienie do takiego
stopnia , że nie reaguje na żadne inne zjawiska 
2.korelacji – łączył ściśle z zasadą koncentracji tj. takie postepowanie , w
którym pewne zagadnienia stają się centralne w procesie nauczania i dla jego
omówienia wymaga współdziałania wszystkich przedmiotów
Proces przyswajania nowego materiału ma przechodzić przez stadia :
1.jasności, kojarzenia, systemu i metody.

Zostały one później nazwane przez T. Zillera( jeden z najwybitniejszych

przedstawicieli szkoły Herbarta) stopniami formalnymi nauczania odnoszącymi
się do każdego materiału
Proces nauczania można zilustrować za pomocą schematu:

Stopnie przyswajania stopnie nauczania

I. Zgłębianie 1. spoczywające ............................jasność
2.postepujące ...............................kojarzenie
II. Zastanawianie się 3.spoczywające.............................system
4. postępujące .............................metoda

Cztery stopnie formalne Herbarta:

Jasność
Kojarzenie
System
Metoda
 Stopnie formalne Herbarta dotyczą także samego toku lekcji. Nie mogą
ulegać zmianie, zawsze są przeprowadzane po kolei, nie można cofnąć się
do poprzedniego stopnia. Wynikają kolejno z siebie.
Cechy systemu dydaktycznego Herbarta:
·         Formalizm
·         Rygoryzm
·         Karność
·         Autorytaryzm
·         Intelektualizm
System Herbart ukształtował tzw. szkołę tradycyjną w Europie XIX wieku.
Szkołę  tę cechuje schematyzm, określany mianem pedagogizmu (S.
Hessen).

6. Herbartyzm i jego rola w pedagogice europejskiej.

Herbartyzm – cechy:
1. System szkoły tradycyjnej jest systemem intelektualistycznym. Cały
nacisk jest położony na procesu intelektualne, a troska o rozwój uczuć,
woli i charakteru jest pozostawiona na uboczu.
2. Szkoła tradycyjna, przyznając treściom nauczania poważne znaczenie dla
rozwoju umysłu i charakteru, kładzie nacisk na dużą ilość i różnorodność
materiału nauczania, czerpanego zwłaszcza z nauk humanistycznych, w
szczególności zaś z dziedziny klasycyzmu łacińskiego i greckiego.
W tym czasie rozwijał się przemysł i potrzebne były zawody praktyczne. Herbart
uznawał wyższość nauk duchowych nad praktycznymi. Tak więc
wykształcenie proponowane przez Herbarta określano później jako
„dekoracyjne”.
3. Wiedza zdobyta w szkole Herbarta miała charakter statyczny. Zasadą
programu było, aby zawierał on to, co już w nauce jest ustalone, trwałe i
niezmienne, co przetrwało próbę czasu. Wiedzę współczesną uważał za
chwiejną.
4. Charakter treści nauczanych prowadził do konserwatyzmu w sposobie
myślenia uczniów. Niezmienne programy i podręczniki, ten sam sposób
 prowadzenia lekcji wg stopni formalnych, pamięciowe opanowywanie
treści – wszystko to ograniczało krytycyzm i samodzielność myślenia
uczniów i wdrażało ich w jeden i niezmienny tryb myślenia. Należy
również pamiętać, że konserwatyzm przenosił się również na inne
dziedziny życia, w tym myślenie społeczno-polityczne.
5. Autorytet podręcznika i nauczyciela był bezwzględny. Odstępstwa od
sformułowanych treści nauczania były niedozwolone.
6. W ten sposób wychowanie pozostawiono kościołowi i domowi, a szkoła
dbała o naukę i wiedzę uczniów.
7. Pedagogika nie uwzględniała indywidualności ucznia. Dążyła do
„urabiania” wg jednego wzoru. Jednym z podstawowych pojęć
pedagogiki herbartowskiej była ukształcalność wychowanka.
8. Ped. szkoły tradycyjnej prawie w ogóle nie zajmuje się wychowaniem
społecznym. Troszczy się o wych. moralne, którego nie łączy ze
społecznym. Wych. moralne określa stosunki między jednostką a innymi
jednostkami ludzkimi, natomiast wychowanie społeczne patrzy na te
stosunki nie tylko od strony jednostki, ale także od strony grupy,
społeczeństwa.
Recepcja idei herbarta w europie i na swiecie: XIX w. - pedagogika
eksperymentalna, doswiadczala – narodzil sie konflikt miedzy ped herbarta, a ta.
Filozoficzne rozwarzania herbarta .... Herbartyzm zdobyl chwilowo slawe w
usa, ale zostal zniwelowany przez „nowe wychowanie” . – dziecko w centrum i
hasla insdywidualnosci, samodzielne wychowanie. Krytykowano wszelkie
ograniczenia, szablony. Koncepcja Herbarta stała się krytykowana. Herbartyzm
staje sie encyklopedalny. Nowe wychowanie – uczniowie pracowali w grupach i
uczyli sie praktycznie. Sami opracowywali sposoby rozwiazywania problemow.
Herbartyzm dociera na ziemie polskie (galicja). Scisle i okreslone przpeisy
wychowania podobaja sie austryjakowi na ziemiach polskich. Laczenie
herbertaryzmu z religia. Sprawdzalo sie to w szkolach austryjackihc. Bardzo
wiele zwolennikow Herbarta na ziemiach polskich. Mieczysław Tytus
Baranowski – znany galicyjski pedagog, dzialacz oswiatowy; Leon Kulczyński
– docent pedagogiki z krakowa, ktory organizuje seminaria ped w szkolach
srednich w krakowie, rola karnosci w wych; Antoni Danysz – autor prac o
wychowaniu, nauczaniu, w ktory propaguje nauczanie herbarta. Z czasem
zostaje zastapiony przez idee nowego nauczania (eksperymentalna
doswiadczalna ped). Krytykuje sie werbalizm w nauczaniu, encyklopedyzm
(nauka dla samej nauki).