Mathematical Problem Solutions Guide
Mathematical Problem Solutions Guide
‰Kv`k-«¼v`k ˆkÉwY
w«¼Zxq cò
m†Rbkxj iPbvgƒjK
Z‡Zxq AaÅvq: RwUj msLÅv
2x + 3 x+3
cÉk
² 21 wbGPi DóxcKwU jÞÅ Ki : M cÉ`î AmgZv: x 3 < x 1
z = x + iy; |z + 5| + |z − 5| = 15 .................. (i)
2x + 3 x+3
2x + 3 x + 3 ev, x 3 x 1 < 0
< ........................... (ii)
x−3 x−1
(2x2 + 3x 2x 3) (x2 9)
K. ‰KGKi Nbgƒjmgƒn wbYÆq Ki| 2 ev, (x 3) (x 1)
<0
L. DóxcK-1 nGZ, mÂvicG^i mgxKiY wbYÆq Ki| 4 2x2 + x 3 x2 + 9
M. DóxcK-2 ‰ ewYÆZ AmgZvwUi mgvavb Ki ‰es ev, (x 3) (x 1)
<0
msLÅvGiLvq ˆ`LvI| 4 x2 + x + 6
ev, (x 3) (x 1) < 0
[PëMÉvg ˆevWÆ-2017 cÉk² bs 1]
1 1 2 1
21 bs cÉGk²i mgvavb
ev,
x2 + 2. .x +
2 ()
2
+6
4
<0
3 (x 3) (x 1)
K gGb Kwi, 1 = x ZvnGj, x3 = 1 ev, x3 1 = 0
1 23 2
ev, (x 1) (x2 + x + 1) = 0
x 1 = 0 A^ev x2 + x + 1 = 0 ev,
(x+ ) +
2 4
< 0 ... ... ... (i)
(x 3) (x 1)
‰Lb, x 1 = 0 nGj, x = 1
( 1) + 234 > 0
2
1 14
‰LvGb, x + 2
Avevi, x2 + x + 1 = 0 nGj, x = 2
(x 3) I (x 1)‰i gGaÅ ‰KwUi wPn× abvñK ‰es
1
= ( 1 i 3) AciwUi wPn× FYvñK nGj (i) AmgZvwUi kZÆ wm«¬ KGi|
2
1 kZÆ (x 1) ‰i (x 3) ‰i (x 3) (x 1) ‰i
myZivs, ‰KGKi Nbgƒjàwj 1, 2 ( 1 + i 3)
wPn× wPn× wPn×
1
‰es 2 ( 1 i 3) (Ans.) x<1 +
1<x<3 +
L ˆ`Iqv AvGQ, z = x + iy
x>3 + + +
‰Lb, |z + 5| + |z 5| = 15 (i) AmgZvwU mZÅ nGe hw` 1 < x < 3 nq|
ev, |x + iy + 5| + |x + iy 5| = 15
wbGYÆq mgvavb : 1 < x < 3
ev, |x + 5 + iy| + |x 5 + iy| = 15
msLÅvGiLv :
ev, (x + 5)2 + y2 + (x 5)2 + y2 = 15 1 0 1 2 3 4
Y (ii) (i)
= 4 cos2 + 4 sin2 = 4 (cos2 + sin2) = 4
x + y2 = 4
2
(cÉgvwYZ) ˆjLwPGò ˆ`Lv hvq, (i) bs ‰i mKj we±`y ‰es ‰i ˆh cvGk
M `†kÅK͸ 2 nGZ cvB, F = y − 2x
gƒjwe±`y ˆmB cvGki mKj we±`yi RbÅ mZÅ|
kZÆàwj : x + 2y 6, x + y 4, x, y 0 (ii) bs ‰i mKj we±`y ‰es ‰i ˆh cvGk gƒjwe±`y Zvi wecixZ
F ‰i mGeÆvœP gvb wbYÆq KiGZ nGe| cvGki mKj we±`yi RbÅ mZÅ|
cÉ`î AmgZvàwjGK mgZv aGi mgxKiYàwji ˆjLwPò Aâb Avevi (i) I (ii) ‰i ˆQ`we±`y P(2, 2)
Kwi ‰es mgvavGbi mÁ¿veÅ ‰jvKv wPwn×Z Kwi| (iv) I (ii) ‰i ˆQ`we±`y Q(4, 0)
x y
Avgiv cvB, x + 2y = 6 ev, 6 + 3 = 1... ... ... (i) (iv) I (i) ‰i ˆQ`we±`y R (6, 0)
wbGYÆq ˆKŒwYK we±`y P(2, 2), Q(4, 0) I R(6, 0)
x y
x+y=4 ev, 4 + 4 = 1 ... ... ... (ii) ‰Lb P(2, 2) we±`yGZ F = 2 − 2.2 = 2 − 4 = − 2
x = 0 ... ... ... (iii), y = 0 ... ... ... (iv) Q (4, 0) we±`yGZ F = 0 − 2.4 = 0 − 8 = − 8
R (6, 0) we±`yGZ F = 0 − 2.6 = 0 − 12 = − 12
wbGYÆq mGeÆvœP gvb −2 (Ans.)
4 cvGéix DœPZi MwYZ w«¼Zxq cò ‰Kv`k-«¼v`k ˆkÉwY
cÉk
² 31 (x) = ax3 + bx2 + cx + d; (x) = x2 mx + l. (i) bs mgxKiGYi gƒj«¼Gqi RbÅ,
K. a ‰i gvb KZ nGj (a 1)x2 (a + 2)x + 4 = 0 +=l
+=
b
‰es = 2
3 cÉ`î mgxKiY: b(x2 + 1) (c2 2b)x = 0
2
ev, (x2 + 1) {( + )2 2}x = 0
Avevi, (ii) bs mgxKiGYi gƒj«¼q I ev, x2 + (2 + 2)x = 0
q 7
+=
5
‰es = 5 ev, x2 + 2x 2x = 0
+ + ev, x2 2x 2x + = 0
cÉkg² GZ, = ev, = ev, x(x ) (x ) = 0
+ + ev, (x )(x ) = 0
ev, =
( + )2 4 ( + )2 4 x = 0 A^ev x = 0
b 4
2
5 ev, x = ev, x =
ev, =
b 2 3
2 4.2 5 4.75
q 2
gƒj«¼q: , (Ans.)
b2 q2 M ‘L’ nGZ cvB, + = c ‰es = b
4 25 1 1
ev, b2 =
q2 28 ‰Lb, + ‰es + gƒjwewkÓ¡ mgxKiY:
6
4 25 5 1
b2 q2 x2 + + + x + +
( 1 1
) + 1 = 0
4 25
ev, b2 =
b2 q2 28 q2
1 1 1
ev, x + + + x + + 1 + 1 + = 0
2
6
4 4 25 5 25
+ 1
b2 q2 ev, x2 + + x + 2 + + = 0
4 25
ev, 6 = 28 c 1
ev, x2 c + b x + 2 + b + b = 0
5
b2 q2 c 1
ev, 24 = 140 ev, x2 + c + b x + 2 + b + b = 0
2
b2 24 6 bc + c 2b + b + 1
ev, q2 = 140 = 35 ev, x2 + b x + =0
b
b
ev, q =
6 ev, bx2 + (bc + c)x + (b2 + 2b + 1) = 0
35 ev, bx2 + c(b + 1)x + (b + 1)2 = 0
b : q = 6 : 35 (ˆ`LvGbv nGjv) wbGYÆq mgxKiY, bx2 + c(b + 1)x + (b + 1)2 = 0 (Ans.)
6 cvGéix DœPZi MwYZ w«¼Zxq cò ‰Kv`k-«¼v`k ˆkÉwY
cÉk
² 34 `†kÅK͸-1: (x) = x4 3x3 11x2 + 23x 10. ² 35 `†kÅK͸: f(x) = ax2 + bx + c, a 0 ‰KwU w«¼NvZ
cÉk
`†kÅK͸-2: g (x) = x3 3x2 8x + 30. dvskb|
1 1 K. a = 1, b = 2, c = 1 nGj, (x) = 0 mgxKiGYi gƒGji
K. x2 + 5x + 3 = 0 mgxKiGYi gƒj«¼q , nGj, ‰i gvb
cÉK‡wZ wbYÆq Ki| 2
wbYÆq Ki| 2 L. `†kÅKG͸i AvGjvGK (x) = 0 mgxKiGYi gƒj«¼q , nGj,
L. `†kÅK͸-2 ‰i AvGjvGK g (x) = 0 mgxKiGYi ‰KwU gƒj 3 + b2
cx2 2c x + c = 0 mgxKiGYi gƒj«¼q
i nGj, Aci gƒjàwj wbYÆq Ki| 4 a
, ‰i gvaÅGg cÉKvk Ki| 4
M. `†kÅK͸-1 ‰i AvGjvGK (x) = 0 mgxKiGYi ‰KwU gƒj 1
M. `†kÅKG͸ a = 1, b = 2n, c = n2 m2 nGj ‰gb ‰KwU
‰es Aci gƒjàwj , , nGj
mgxKiY MVb Ki hvi gƒj«¼q, (x) = 0 mgxKiGYi
3 + 3 + 3 wbYÆq Ki| 4 gƒj«¼Gqi ˆhvMdj I A¯¦idGji ˆhvMGevaK gvb nGe| 4
wkLbdj- 3, 7 I 9 [w`bvRcyi ˆevWÆ-2021 cÉk² bs 1] wkLbdj- 3, 4, 5, 6 I 7 [w`bvRcyi ˆevWÆ-2021 cÉk² bs 2]
34 bs cÉGk²i mgvavb 35 bs cÉGk²i mgvavb
K ˆ`Iqv AvGQ, x + 5x + 3 = 0 mgxKiGYi gƒj«¼q ,
2
K ˆ`Iqv AvGQ, (x) = ax2 + bx + c
+ = 5 ‰es = 3 a = 1, b = 2 ‰es c = 1 nGj (x) = 0
1 1
cÉ`î ivwk = =
mgxKiYwUi wbøvqK, D = b2 4ca
= (2)2 4.1.1 = 4 4 = 0
( ) 2 2
( + ) 4 (x) = 0 mgxKiGYi gƒj«¼q evÕ¦e, gƒj` I mgvb nGe| (Ans.)
= =
L cÉ`î f(x) = 0 ev ax2 + bx + c = 0 mgxKiGYi gƒj«¼q ,
(5)2 4.3 13 b c
=
3
=
3
(Ans.) +=
a
‰es = a
2
L ˆ`Iqv AvGQ, g(x) = x3 3x2 8x + 30
cÉ`î mgxKiY: cx2 b 2c x + c = 0
a
cÉkg² GZ, x3 3x2 8x + 30 = 0 mgxKiGYi ‰KwU gƒj c 2 2 c
ev, a x b2 2 c x + a = 0
3 + i| ZvnGj Aci ‰KwU gƒj nGe 3 i; KviY RwUj gƒjàwj a a
ˆRvovq ˆRvovq ^vGK| ev, x2 {( + )2 2} x + = 0
awi, Aci gƒj ev, x2 (2 + 2)x + = 0
gƒjòGqi àYdj (3 + i) (3 i). = 30 ev, x2 2x 2x + = 0
ev, (9 i2). = 30 ev, (9 + 1) = 30 ev, x (x ) (x ) = 0
(x ) (x ) = 0
ev, 10 = 30 = 3
nq x = 0 A^ev x = 0
g (x) = 0 mgxKiGYi Aci gƒjàwj 3 i, 3. (Ans.)
ev, x = ev, x =
M ˆ`Iqv AvGQ, f(x) = x4 3x3 11x2 + 23x 10
x4 3x3 11x2 + 23x 10 = 0 ... ... ... (i)
x = , (Ans.)
ˆ`Iqv AvGQ, cÉ`î (i) bs mgxKiGYi ‰KwU gƒj 1 ‰es Aci
M cÉ`î mgxKiY, (x) = 0
gƒjàwj , ,
ev, ax2 + bx + c = 0
= 1 + + + = 3 + + = 2 ... (ii)
a = 1, b = 2n, c = n2 m2 nGj mgxKiYwU nGe,
= 1. + 1. + 1. + . + . + = 11
x2 2nx + n2 m2 = 0 ... ... ... (i)
ev, + + + + + = 11 awi, (i) bs mgxKiGYi gƒj«¼q ‰es
ev, + + = 11 2 [‹ + + = 2] + = 2n ‰es = n2 m2
+ + = 13 ... ... (iii) cÉkg² GZ, wbGYÆq mgxKiGYi gƒj«¼q + ‰es | |
‰es = 10 ... ... ... (iv) ‰Lb, ( )2 = ( + )2 4
cÉ`î ivwk = 3 + 3 + 3 ev, = ( + )2 4 = (2n)2 4 (n2 m2)
= 3 + 3 + 3 3 + 3 = 4n2 4n2 + 4m2 = 4m2 = 2m
= ( + + ) {2 + 2 + 2 } + 3 | | = 2m
= ( + + ) {( + + )2 2 ( + + ) wbGYÆq mgxKiY:
( + + )} + 3 x2 {( + ) + | |} x + ( + ) | | = 0
2
= ( + + ) {( + + ) 3 ( + + )} + 3 ev, x2 (2n + 2m)x + 2n.2m = 0
= 2 {22 3 (13)} + 3. (10) = 56 (Ans.) x2 2 (m + n)x + 4mn = 0 (Ans.)
ˆevWÆ cixÞvi cÉk²cGòi mgvavb 7
² 36 `†kÅK͸-1: x2 px + pq = 0.
cÉk
ˆhGnZz, mgxKiY«¼Gqi mvaviY gƒj ˆmGnZz (i) I (ii) bs nGZ
`†kÅK͸-2: x2 + ax + b = 0 ‰es x2 + bx + a = 0. cvB,
K. x3 + qx + r = 0 mgxKiGYi gƒjàGjv a, b, c nGj (b + c a) 2 + a + b = 0
(c + a b) (a + b c) ‰i gvb wbYÆq Ki| 2 2 + b + a = 0
q+ 2
q 4pr q q2 4pr ( 4) ( 4)2 4.1.1
2p
‰es 2p
, x=
2.1
ˆhLvGb p, q, r evÕ¦e msLÅv| 4 16 4 4 2 3
= = =2 3
‰LvGb jÞYxq ˆh, Dfq gƒGjB ‰KwU ivwk q 4pr 2 2 2
we`Ågvb| myZivs ‘ ’ ‰i gGaÅi ivwk (q2 4pr) ‰i wewf®² Aci gƒj `yBwU nGjv 2 + 3 I 2 3 (Ans.)
M (x) = x3 3x2 + 5x 8
gvGbi RbÅ gƒj«¼Gqi cÉK‡wZI cwiewZÆZ nGe| A^Ævr, q 4pr
2
(iii) hw` q2 4pr FYvñK A^Ævr, q2 4pr < 0 nq, ZGe + ca(c2 + a2 + b2) abc(c + a + b)
gƒj«¼q RwUj I Amgvb nGe| RwUj gƒj«¼q ‰KwU 2 2 2
= (a + b + c )(ab + bc + ca) abc(a + b + c)
AciwUi Abye®¬x nGe| = {(a + b + c)2 2(ab + bc + ca)}(ab + bc + ca) abc(a + b + c)
(iv) hw` q2 4pr abvñK A^Ævr, q2 4pr > 0 ‰es cƒYÆeMÆ = (32 2.5).5 8.3 = (9 10).5 24
msLÅv ‰es p, q, r gƒj` msLÅv nq, ZGe gƒj«¼q gƒj` I = 5 24 = 29 (Ans.)
Amgvb nGe|
cÉk²43 F(x) = 27x2 + 6x (m + 2), P(x) = rx2 2nx + 4m
cÉk
² 42 (x) = x 9x + 21x 5; (x) = x 3x + 5x 8.
3 2 3 2
‰es Q(x) = mx2 + nx + r.
K. ‰KwU w«¼NvZ mgxKiY wbYÆq Ki hvi ‰KwU gƒj 2 3i. 2 K. (2 + 2 3i) gƒjwewkÓ¡ w«¼NvZ mgxKiY wbYÆq Ki| 2
L. (x) = 0 mgxKiGYi ‰KwU gƒj 5 nGj Aci gƒj«¼q wbYÆq L. F(x) = 0 mgxKiYwUi ‰KwU gƒj Aci gƒjwUi eGMÆi mgvb
Ki| 4 nGj, m ‰i gvb wbYÆq Ki| 4
M. (x) = 0 mgxKiGYi gƒjòq a, b, c nGj a3b ‰i gvb M. P(x) = 0 ‰es Q(x) = 0 mgxKiY `ywUi ‰KwU mvaviY gƒj
wbYÆq Ki| 4 ^vKGj, cÉgvY Ki ˆh, (2m r)2 + 2n2 = 0
A^ev 2m + r = 0 4
wkLbdj- 6, 7 I 9 [ewikvj ˆevWÆ-2021 cÉk² bs 2] wkLbdj- 4, 5, 6 I 7 [XvKv ˆevWÆ-2019 cÉk² bs 2]
ˆevWÆ cixÞvi cÉk²cGòi mgvavb 11
43 bs cÉGk²i mgvavb 44 bs cÉGk²i mgvavb
K wbGYÆq w«¼NvZ mgxKiYwUi ‰KwU gƒj (2 + 2 3i) nGj Aci
K (m 1)x (m + 2)x + 4 = 0 mgxKiGYi gƒjàGjv evÕ¦e I mgvb
2
cÉk
² 45 P(x) = mx3 + nx2 + qx + r. ² 46 `†kÅK͸-1: g(x) = 1 9x + 20x2
cÉk
1
1 1 a+b
‰Lb, a + b + b + a = a + b + ab msLÅv| wK¯§ RwUj gƒj ˆRvovq ^vGK| myZivs w«¼Zxq gƒjwU 2i|
3 awi, Z‡Zxq gƒj
3 4 3 3
= + = + 8
cÉ`î mgxKiY nGZ cvB,
4 1 4 4 2i + ( 2i) + = 1
8
ev, = 1
3 + 24 27
=
4
=
4 gƒjòq, h^vKÌGg 2i, 1 (Ans.)
1 1 L lx2 + mx + n = 0 mgxKiYwUi gƒj«¼q a I b nGj,
( )( )
‰es a + b b + a
m n
1 1 1 + 80 81 a+b=
l
‰es ab = l
= ab + 1 + 1 + = + 2 + 8 = =
ab 8 8 8
‰Lb, nl(x2 + 1) + (2nl m2)x = 0
27 81
wbGYÆq mgxKiY: x2
4
x+
8 ( )
=0 ev, ln (x2 + 1) (m2 2nl)x = 0
ln(x2 + 1) 1 2
ev, 8x 54x + 81 = 0 (Ans.)
2
ev, l2
2 (m 2nl)x = 0 [l2
l
«¼viv fvM KGi]
14 cvGéix DœPZi MwYZ w«¼Zxq cò ‰Kv`k-«¼v`k ˆkÉwY
n 2
49 bs cÉGk²i mgvavb
ev, l (x2 + 1) (ml 2 nl )x = 0
2
K 4x + 2x 1 = 0
2
n m 2 n
ev, l (x2 + 1) l 2 l x = 0 wbøvqK = (2)2 4.(1).4 = 4 + 16 = 20
ev, ab(x + 1) {(a + b) 2ab}x = 0
2 2 ˆhGnZz mgxKiYwUi wbøvqK abvñK wK¯§ cƒYÆeMÆ bq| AZ‰e
ev, abx2 + ab a2x b2x = 0 mgxKiYwUi gƒj«¼q, evÕ¦e Amgvb I Agƒj`|
ev, abx2 a2x + ab b2x = 0 L px2 + qx + r = 0 ‰i RbÅ cÉk²wU mgvavb Kiv mÁ¿e bq| r ‰i
ev, ax(bx a) b(bx a) = 0 Õ©Gj q nGj Zv cÉgvY Kiv mÁ¿e|
ev, (bx a) (ax b) = 0 gGb Kwi, px2 + qx + q = 0
bx a = 0 A^ev, ax b = 0 cÉ`î mgxKiGYi gƒj«¼q, u ‰es v
a b
ev, x = b ev, x = a q q
u + v = –
p
‰es u.v = p
a b
gƒj
`yBwU: b ‰es a (Ans.) q
u+v=– ... ... ... (i)
p
M ˆ`Iqv AvGQ, l = 42, m = 13, n = 1
q
{(x)}1 = (42x2 13x + 1)1 uv = ... ... ... (ii)
p2
= (42x2 7x 6x + 1)1 u v q u+v q
= {7x (6x 1) 1 (6x 1)}1 ‰Lb, v
+
u
+
p
= +
p
uv
= {(6x 1) (7x 1)}1
1 q
= –
(6x 1) (7x 1) p q
= +
p
[(i) I (ii) bs nGZ]
1 A B q
awi, (6x 1) (7x 1) 6x 1 + 7x 1 p2
Dfq cÞGK (6x 1) (7x 1) «¼viv àY KGi cvB, q p q
=– +
1 A(7x 1) + B(6x 1) p q p
1 1 1
7 ( 7 ) (
x = nGj, 1 = A 7 1 + B 6 1 ) 7 =–
q
p
+
q
p
=0
1
( )
ev, 1 = A 0 + B 7 B = 7
u
v
+
v
u
+
q
p
=0 (cÉgvwYZ)
1 1 1
( ) ( )
Avevi, x = 6 nGj, 1 = A 7 6 1 + B 6 6 1
( 1)
M cÉ`î ivwk = 3x2 x
n
1
ev, 1 = A 6 + B 0 A = 6 1 9
n = 9 nGj, (3x ) ‰i gaÅc` nGe 2wU ‰es Zv nGe,
2
1 6 7 x
=
(6x 1) (7x 1) 6x 1 7x 1
=
6
7
(1 6x) (1 7x)
( 2 ) Zg c` = (9 +2 1) Zg c` = 5 Zg c` ‰es
n+1
=
7
1 7x 1 6x
6 (n +2 1 + 1) Zg c` = (9 2+ 1 + 1) Zg c` = 6 Zg c`|
1 4
= 7(1 – 7x)–1 – 6(1 – 6x)–1 5 Zg c` = (4 + 1) Zg c` = 9C4 (3x2)9 4 . x
= 7{1 + 7x + 49x2 + .... + 7r . xr + ...}
6{1 + 6x + 36x2 + ..... + 6r.xr + ... } 1
= 126.35. x10. = 30618 x6
x4
r = 99 nGj, Avgiv cvB,
1 5
7(1 + 7x + 49x2 + ..... + 799.x99)
6(1 + 6x + 36x2 + .... + 699.x99)
6 Zg c` = (5 + 1) Zg c` = 9C5 (3x2)9 5. ( )
x
x99 ‰i mnM = 7100 6100 (Ans.) 1
= 126. 34. x8. 5 = 10206 x3
x
² 49 `†kÅK͸-1: px2 + qx + r = 0 mgxKiGYi gƒj `ywUi AbycvZ
cÉk n=9 nGj gaÅc`«¼q 30618 x6, 10206 x3 (Ans.)
u : v| 12
cÉk
² 52 z = + i, ˆhLvGb I evÕ¦e msLÅv| L cÉ`î mgxKiY x2 + bx + c = 0 ‰i gƒj«¼q ,
+=b
x3 – 8
K. x–2
eüc`xi NvZ wbYÆq Ki| 2 ‰es = c
‰Lb, c(x2 + 1) (b2 2c)x = 0
L. DóxcGK = 2, = 3 nGj, z gƒjwewkÓ¡ w«¼NvZ mgxKiY ev, cx2 (b2 2c)x + c = 0
wbYÆq Ki| 4 ev, x2 {( + )2 2}x + = 0
M. DóxcGK = 0 ‰es I ‰i mnM ciÕ·i mgvb nGj
5 15
ev, x2 (2 + 2 + 2 2)x + = 0
10 ev, x2 (2 + 2)x + = 0
2z2 + R3 ‰i weÕ¦‡wZ ˆ^GK R ‰i gvb wbYÆq Ki| 4
z ev, x2 2x 2x + = 0
[KzwgÍÏv ˆevWÆ-2017 cÉk² bs 3] ev, x(x ) (x ) = 0
52 bs cÉGk²i mgvavb ev, (x ) (x ) = 0
3
x –8 3
x –2 3
(x – 2)(x2 + 2x + 4) x= ‰es
K x–2 = x–2 =
x–2
gƒj
`yBwU ‰es (Ans.)
= x2 + 2x + 4 ‰LvGb x ‰i mGeÆvœP NvZ 2 (Ans.)
L ˆ`Iqv AvGQ, z = + i
M x2 + bx + c = 0 mgxKiGYi gƒj«¼q ,
hLb, = 2, = 3 nq ZLb, z = 2 + i 3 +=b
= c
z ˆKvb mgxKiGYi gƒj nGj, x = 2 + i 3 ev, x 2 = i 3 wbGYÆq mgxKiGYi gƒj«¼Gqi ˆhvMdj
ev, x2 4x + 4 = 3 x2 4x + 7 = 0 1 1 1 1
=+ + + = ( + ) + +
BnvB wbGYÆq mgxKiY| (Ans.)
+ b bc b
M = 0 nGj, z =
=b+
=b+
c
=
c
10 10
1 1 1
ZvnGj, 2z + R3 = 22 + R3
2 ‰es gƒj«¼Gqi àYdj = + + = + 1 + 1 +
z
1 c2 + 2c + 1 (c + 1)2
10
=c+2+ = =
R c c c
‰Lb, 22 + 3 ‰i weÕ¦‡wZGZ, (r + 1)Zg c` 1 1
r I + gƒjwewkÓ¡ wbGYÆq mgxKiY,
+
10
= Cr (2 ) 2 10 – r R3 1
= 10Cr . 210 – r 20 – 2r. Rr. bc b (c + 1)2
3r x2 x+ =0
c c
= 10Cr. 210 – r 20 – 2r – 3r. Rr = 10Cr. 210 – r 20 – 5r. Rr 2 2
cx + b(c + 1)x + (c + 1) = 0 (Ans.)
5 ‰i mnGMi RbÅ 20 – 5r = 5 5r = 20 – 5
5r = 15 r = 3 cÉk
² 54 z = −2 −2 3i ‰KwU RwUj ivwk|
‰i mnM = C3 2 . R = C3 2 . R
5 10 10 – 3 3 10 7 3
K. x + iy =
p + iq
nGj ˆ`LvI (x2 + y2)2 = r2 + s2
p2 + q2
2
r + is
Avevi, 15 ‰i mnGMi RbÅ, 20 – 5r = 15
5r = 5 r = 1 L. Arg ( z) wbYÆq Ki| 4
15 ‰i mnM = 10C1 210 – 1. R = 10C1. 29 R M. ˆKvGbv wòNvZ mgxKiGYi ‰KwU gƒj z ‰es gƒjàwji àYdj
R3 80 nGj mgxKiYwU wbYÆq Ki| 4
10
C 29
cÉkg² GZ, 10C3 27 . R3 = 10C1 . 29. R R = 10C1 . 27
3 AaÅvq-3 I 4 ‰i mg®¼Gq [wmGjU ˆevWÆ-2017 cÉk² bs 2]
10 4 1
R2 =
120
. 2 2 R2 =
12
R2 =
3
54 bs cÉGk²i mgvavb
p − iq
R=
1
(Ans.) K x + iy ‰i RwUj Abye®¬x x – iy x − iy =
r − is
3
p + iq p − iq
(x + iy) (x − iy) = .
cÉk
² 53 x2 + bx + c = 0 mgxKiGYi gƒj«¼q , r + is r − is
K. DóxcGKi mgxKiYwUi wbøvqK KZ? 2 ev, x2 − i2y2 =
(p + iq) (p − iq)
(r + is) (r − is)
L. c(x + 1) − (b − 2c) x = 0 ‰i gƒj `yBwU , ‰i gvaÅGg
2 2
p 2 − i 2q 2
cÉKvk Ki| 4 ev, x2 + y2 = r2 − i2s2
[‹ i2 = −1]
1 1
M. ‰i…c ‰KwU mgxKiY wbYÆq Ki hvi gƒj«¼q + I + 4 p2 + q2
ev, x2 + y2 = r2 + s2
wkLbdj- 4 I 5 [PëMÉvg ˆevWÆ-2017 cÉk² bs 2] p + q2
2
‰es (x) = 0
= (Ans.) =
3 3
x4 – 13x3 + 61x2 – 107x + 58 = 0 ... ... (i)
2
=
3
(Ans.) mgxKiYwUi ‰KwU gƒj 5 + 2i nGj Aci ‰KwU gƒj nGe 5 – 2i.
M ˆ`Iqv AvGQ, ‰KwU gƒj z
gGb Kwi, mgxKiYwUi AewkÓ¡ gƒj `yBwU ,
gƒjàwji ˆhvMdj, 5 + 2i + 5 – 2i + + = 13
Aci gƒjwU nGe z = − 2 + 2 3i ev, + + 10 = 13 + = 3 ... ... (ii)
awi, Z‡Zxq gƒj = t Avevi, gƒjàwji àYdj, (5 + 2i) (5 – 2i) = 58
cÉkg² GZ, z−zt = 80 ev, (25 – 4i2) = 58 ev, {25 – 4(– 1)} = 58
ev, (−2 − 2 3i) . (−2 + 2 3i) . t = 80 ev, 29 = 58 = 2 ... ... (iii)
ev, {(−2)2 − (2 3i)2} . t = 80 ev, (4 − 4.3i2) . t = 80 ‰Lb, ( – )2 = ( + )2 – 4 = 32 – 4.2 = 1
80
ev, (4 + 12) . t = 80 t = 16 = 5 – = 1.
(+) wPn× eÅenvi KGi cvB, – = 1 ... ... (iv)
‰Lb, z + −z + t = −2 − 2 3i − 2 + 2 3i + 5 = 5 − 4 = 1 (ii) I (iv) ˆhvM KGi cvB, 2 = 4 = 2
z−
z +− zt + tz ‰i gvb (ii) bs ‰ ewmGq cvB, 2 + = 3 = 1
= (−2 − 2 3i) (−2 + 2 3i) + (−2 + 2 3i).5 + 5 (−2 − 2 3i) (–) wPn× eÅenvi KGiI ‰KB gƒj cvIqv hvq|
= (4 − 4.3i2) + 10 3i − 10 − 10 − 10 3i = 16 − 20 = − 4 wbGYÆq Aci gƒjàwj 5 – 2i, 2, 1(Ans.)
wbGYÆq mgxKiYwU
x
x3 − (z + −
z + t) x2 + (z−
z+−
zt + tz) x − z−
zt = 0 M ˆ`Iqv AvGQ, g(x) = 1 – 4x + 3x2
x3 − x2 − 4x − 80 = 0 (Ans.) x x
= =
1 – 3x – x + 3x2 (1 – 3x)(1 – x)
x
cÉk
² 55 (x) = x4 – 13x3 + 61x2 – 107x + 58, g(x) = 1 – 4x + 3x2 1
3 1
K. D`vniYmn c†^vqGKi msæv `vI| B 2 =
1
+
(1 x) (1 3)
L. (x) = 0 mgxKiGYi ‰KwU gƒj 5 + 2i nGj Aci gƒjàGjv (1 3x) 1 ( )
3
wbYÆq Ki| 4 [cover-up rule ‰i mvnvGhÅ]
M. g(x) ‰i weÕ¦‡wZGZ x ‰i mnM wbYÆq Ki|
r
4 1
–
1
2 2 1
[ewikvj ˆevWÆ-2017 cÉk² bs 3] = + = {(1 – 3x)– 1 – (1 – x)– 1}
1 – 3x 1 – x 2
55 bs cÉGk²i mgvavb 1
= [{1 + 3x + (3x)2 + ... + (3x)r + ...} – {1+ x + x2 +... + xr + ...}]
K c†^vqK: ax + bx + c = 0 ‰KwU w«¼NvZ mgxKiY|
2 2
– b b2 – 4ac 1
‰i gƒj«¼q, = [1 + 3x + 9x2 + ... ... + 3r. xr + ... ... – 1 – x – x2 – ... ... – xr ...]
2a 2
1
ˆhLvGb, a, b, c evÕ¦e msLÅv| xr ‰i mnM = (3r – 1) (Ans.)
2
18 cvGéix DœPZi MwYZ w«¼Zxq cò ‰Kv`k-«¼v`k ˆkÉwY
(2 x)
n
cÉkg² GZ, x 12 3r
= x0 cÉk
² 7 `†kÅK͸-1: A = x + 2
ev, 12 3r = 0
`†kÅK͸-2: B = (1 9x + 20x2)1
ev, 12 = 3r
K. 6x2 5x 1 = 0 mgxKiGYi gƒj«¼Gqi cÉK‡wZ wbYÆq Ki| 2
12
ev, r = 3 L. n ‰i RbÅ ˆKvb kZÆ AvGivc KiGj `†kÅK͸ A ‰i ‰KwU gaÅc`
r=4 ^vKGe?
x ewRÆZ c`wUi gvb = 12Cr 212 r (3)r n = 21 nGj gaÅc` ev (c`mgƒGni) gvb wbYÆq Ki| 4
= 12C4.2124 . (3)4 [ r = 4] M. `†kÅK͸ B ‰i RbÅ cÉgvY Ki ˆh, x ‰i mnM 5 4 | 4
9 10 10
=
1 M = 0 nGj, z =
20x2 4x 5x + 1 10 10
R R
1 ZvnGj, 2z2 + z3 = 22 + 3
=
4x(5x 1) 1 (5x 1)
10
1 R
= ‰Lb, 22 + 3 ‰i weÕ¦‡wZGZ, (r + 1)Zg c`
(4x 1) (5x 1)
r
awi,
1
A
+
B 10
= Cr (2 ) 2 10 – r R3
(4x 1) (5x 1) 4x 1 5x 1
(4x 1) (5x 1) «¼viv DfqcÞGK àY KGi cvB, 1
= 10Cr . 210 – r 20 – 2r. Rr.
3r
1 A(5x 1) + B(4x 1)
= 10Cr. 210 – r 20 – 2r – 3r. Rr
1 1 4
5 ( ) ( )
x = nGj, 1 = A 5 1 + B
5 5
1 = 10Cr. 210 – r 20 – 5r. Rr
5 ‰i mnGMi RbÅ 20 – 5r = 5
1
ev, 1 = A 0 + B( ) 5r = 20 – 5 5r = 15
5
r=3
B=5
‰i mnM = 10C3 210 – 3. R3 = 10C3 27. R3
5
1 5 1
x = nGj, 1 = A
4 4 ( ) (
1 +B 4 1
4 ) Avevi, 15 ‰i mnGMi RbÅ, 20 – 5r = 15
5r = 5
1
ev, 1 = A 4 + B 0 r=1
A=4 15 ‰i mnM = 10C1 210 – 1. R = 10C1. 29 R
1 4 5 cÉkg² GZ, C3 27 . R3 = 10C1 . 29. R
10
= R3 C1 29 10
10
(4x 1) (5x 1) 4x 1 5x 1
= . R2 =
10 . 22
4 5 5 4 R C3 27 120
= = 4 1
(1 4x) (1 5x) 1 5x 1 4x R2 = R2 =
= 5(1 5x)1 4(1 4x)1 12 3
1
= 5{1 + 5x + 25x2 + ... ... + 5r.xr + ... ...} 4{1 + 4x R= (Ans.)
+ 16x2 + ... ... + 4r.xr + ... ...} 3
x ‰i mnM = 5 4
r r +1 r+1
3 11
(3)
r 2a
(x) ‰i weÕ¦‡wZGZ (r + 1) Zg c` = 11Cr (x2)11 r x
ˆhLvGb, a, b, c evÕ¦e msLÅv|
3r ‰LvGb, ' ' ‰i wfZGii ivwk b2 – 4ac ‰i gvGbi Dci wfwî
= 11Cr x22 2r
xr
KGi gƒj«¼Gqi cÉK‡wZ cwiewZÆZ nq| ‰i gvb chÆvGjvPbv KGi
= 11Cr . 3r . x22 3r gƒGji cÉK‡wZ wbwøZ fvGe wbi…cY Kiv hvq| ‰ KviGY ‰GK
3 r+1 c†^vqK ejv nq|
‰es (r + 2) Zg c` = 11
()
Cr + 1 (x2)11 r 1
x
ax2 + bx + c = 0 ‰i c†^vqK, b2 – 4ac
r+1
3
= 11Cr + 1 x22 2r 2
xr + 1
D`vniY: x2 − x − 6 ivwkwUi c†^vqK (−1)2 − 4.1(−6)
= 1 + 24 = 25
= 11Cr + 1 . 3r + 1 . x22 3r 3
L ˆ`Iqv AvGQ, (x) = x – 13x + 61x2 – 107x + 58
4 3
ˆhGnZz (r + 1) Zg c` I (r + 2) Zg cG`i mnM mgvb|
11
‰es (x) = 0
Cr . 3r = 11Cr + 1 . 3r + 1 x4 – 13x3 + 61x2 – 107x + 58 = 0 ... ... (i)
11! 11! mgxKiYwUi ‰KwU gƒj 5 + 2i nGj Aci ‰KwU gƒj nGe 5 – 2i.
ev, r! (11 r)!
.3r =
(r + 1)! (11 r 1)!
. 3r + 1
gGb Kwi, mgxKiYwUi AewkÓ¡ gƒj `yBwU ,
1 3
ev, = gƒjàwji ˆhvMdj, 5 + 2i + 5 – 2i + + = 13
r! (11 r) (11 r 1)! (r + 1) r! (11 r 1)!
1 3
ev, + + 10 = 13
ev, =
11 r r + 1
+ = 3 ... ... (ii)
Avevi, gƒjàwji àYdj, (5 + 2i) (5 – 2i) = 58
ev, r + 1 = 33 3r ev, (25 – 4i2) = 58 ev, {25 – 4(– 1)} = 58
ev, r + 3r = 33 1 ev, 29 = 58
ev, 4r = 32 = 2 ... ... (iii)
r = 8 (Ans.) ‰Lb, ( – )2 = ( + )2 – 4 = 32 – 4.2 = 1
– = 1.
M g(x) = (1 + px)m
(+) wPn× eÅenvi KGi cvB, – = 1 ... ... (iv)
1
p=8
1
‰es m = 2 nGj g(x) = (1 8x)
2 (ii) I (iv) ˆhvM KGi cvB,
2 = 4 = 2
‰Lb, g(x) ‰i weÕ¦‡wZGZ (r + 1) Zg c` ‰i gvb (ii) bs ‰ ewmGq cvB,
2+=3=1
( 12) ( 12 1) ... ... ( 12 r + 1) ( 8x) r
(–) wPn× eÅenvi KGiI ‰KB gƒj cvIqv hvq|
r! wbGYÆq Aci gƒjàwj 5 – 2i, 2, 1(Ans.)
1 1 1
=
( 1)r
2 ( ) ... ... (
2
+1 r1+
2 ) ( 1) .8 .xr r r
x
M ˆ`Iqv AvGQ, g(x) = 1 – 4x + 3x2 = 1 – 3x – x + 3x2
x
r! 1 1
2r
( 1) 1.3.5 ... (2r 1) 3r r x 3–1 1–3
= .2 . x = = + [cover-up rule ‰i mvnvGhÅ]
2r . r! (1 – 3x)(1 – x) 1 – 3x 1 – x
1 1
{1.3.5 ....... (2r 1)} {2.4.6 ......2r} 2r r –
= 2 .x 2 2 1
r! {2.4.6 ...... 2r} = + = {(1 – 3x)– 1 – (1 – x)– 1}
1 – 3x 1 – x 2
1.2.3.4 ....... 2r
= .22r . xr 1
r! 2r (1.2.3.........r) = [{1 + 3x + (3x)2 + ... + (3x)r + ...}
2
(2r)! r r (2r)! 2r r – {1+ x + x2 + ... + xr + ...}]
= .2 . x = x
r! r! (r!)2 1
(2r)! . 2r = [1 + 3x + 9x2 + ... + 3r. xr + ... – 1 – x – x2 – ... – xr ...]
2
g(x) ‰i weÕ¦‡wZGZ xr ‰i mnM
(r!)2
(ˆ`LvGbv nGjv)
1
xr ‰i mnM = (3r – 1) (Ans.)
2
ˆevWÆ cixÞvi cÉk²cGòi mgvavb 21
ev,
(x 1)2 (y + 2)2
=1
ev, x 3 = 2
9 4 x=2+3
ev,
2
(x 1) (y + 2)
2
=1
(+) wbGq, x = 2 + 3 x = 5 (Ans.)
32 22 () wbGq, x = 2 + 3 x = 1 (Ans.)
‰wU ‰KwU Awae†Gîi mgxKiY ‰es M ˆ`Iqv AvGQ, Awae†Gîi DcGK±`Ê«¼q (8, 3) I (16, 3) ‰es
(x )2 (y )2 DrGKw±`ÊKZv 4| DcGK±`Ê `yBwUi ˆKvwU mgvb eGj Awae†îwUi
a2
b2
=1 ‰i mvG^ wgwjGq cvB,
Avo AÞ x AGÞi mgv¯¦ivj|
a = 3, b = 2, = 1, = 2 ‰es a > b. DcGK±`Ê `yBwUi `ƒiZ½, 2ae = |8 16| = 8
b2 4 13 ev, 2a 4 = 8 [ DrGKw±`ÊKZv, e = 4]
DrGKw±`ÊKZv, e = 1+
a2
=
1+ =
9 3 a=1
3 b2 a2 + b2
wbqvgK ˆiLvi mgxKiY: x 1 = Avevi, e = 1 + 2 ev, e2 =
13 a a2
3 ev, a + b = e a b = a (e2 1) = 1 (42 1) = 15
2 2 2 2 2 2
9 9 8 + 16 3 + 3
ev, x 1 = ev, x = + 1 (Ans.) ‰Lb, Awae†Gîi ˆK±`Ê = 2 2 = (12, 3)
13 13
(12, 3) ˆK±`ÊwewkÓ¡ wbGYÆq Awae†Gîi mgxKiY
² 49 `†kÅK͸-1: 5x2 + 9y2 30x = 0.
cÉk ( x 12)2 (y 3)2
`†kÅK͸-2: ‰KwU Awae†Gîi DcGK±`Ê«¼q (8, 3) I (16, 3) ‰es =1
1 15
DrGKw±`ÊKZv 4 2
y 6y + 9
ev, x2 24x + 144 =1
K. ( 3 sec, 2 tan) civwgwZK Õ©vbvâwewkÓ¡ Awae†Gîi 15
mgxKiY wbYÆq Ki| 2 ev, 15x 360x + 2160 y + 6y 9 = 15
2 2
Ki| 4
M. `†kÅK͸-2 ‰i AvGjvGK Awae†îwUi mgxKiY wbYÆq Ki| 4 X X
A S(2, 0) O S(2, 0) A
wkLbdj- 10, 22 I 23 [w`bvRcyi ˆevWÆ-2021 cÉk² bs 6]
49 bs cÉGk²i mgvavb
Y
K ˆ`Iqv AvGQ, Awae†Gîi civwgwZK
Õ©vbvâ ( 3sec, 2tan) `†kÅK͸-2: ‰KwU Awae†Gîi DcGKG±`Êi Õ©vbvâ ( 2, 3) ‰es
x Bnvi DrGKw±`ÊKZv 3.
awi, x = 3 sec ev, sec =
3 K. y2 2x2 = 2 Awae†Gîi DrGKw±`ÊKZv wbYÆq Ki| 2
y
‰es y = 2tan ev, tan = 2 L. `†kÅK͸-1 ‰ AA = 8 nGj Dce†îwUi mgxKiY wbYÆq Ki| 4
‰Lb, sec2 tan2 = 1 M. `†kÅK͸-2 ‰i mvnvGhÅ Awae†îwUi mgxKiY wbYÆq Ki| 4
wkLbdj- 10, 23 I 24 [KzwgÍÏv ˆevWÆ-2021 cÉk² bs 6]
x 2 y 2 x2 y2
ev, 2 = 1 ev, 3 4 = 1 50 bs cÉGk²i mgvavb
3
4x2 3y2 12 = 0 (Ans.) y2 x2
K ˆ`Iqv AvGQ, y2 2x2 = 2 ev, 2 1 = 1
L cÉ`î mgxKiY, 5x2 + 9y2 30x = 0
y2 x2
cÉ`î mgxKiGY x2 I y2 mÁ¼wjZ c` we`Ågvb| x2 ‰i mnM cÉ`î mgxKiYGK b2 a2 = 1 ‰i mvG^ Zzjbv KGi cvB,
5 I y2 ‰i mnM 9 Amgvb I Awf®² wPn×hyÚ| myZivs cÉ`î b2 = 2 ‰es a2 = 1
mgxKiYwU ‰KwU Dce†î wbG`Æk KGi| a2 1 3
DrGKw±`ÊKZv, e = 1+ = 1+ = (Ans.)
‰Lb, 5x2 + 9y2 30x = 0 ev, 5 (x2 6x) + 9y2 = 0 b2 2 2
ev, 5 (x2 6x + 9) + 9y2 = 45 ev, 5 (x 3)2 + 9y2 = 45 L
ˆ`Iqv AvGQ, Dce†Gîi DcGK±`Ê«¼q (2, 0) ‰es (2, 0)
(x 3)2 y2 (x 3)2 y2 x2 y2
ev, 9 + 5 = 1 32 + 2 = 1; BnvGK Dce†Gîi gGb Kwi, Dce†Gîi mgxKiY, a2 + b2 = 1 ... ... (i)
( 5)
(x )2 (y )2
mvaviY mgxKiY a2 + b2 = 1 ‰i mvG^ Zzjbv KGi ‰Lb, AA = e†n`vGÞi Š`NÆÅ = 2a
cÉk²gGZ, 2a = 8 a = 4 a2 = 16
cvB, a = 3, b = 5, = 3, = 0 Avevi, ae = 2 ev, a2e2 = 4
‰LvGb, a > b b2
b2 5 4 2
ev, a2 . 1 a2 = 4 ev, a2 b2 = 4
DrGKw±`ÊKZv, e = 1 2= 1 = =
a 9 9 3 ev, b2 = a2 4 = 16 4 = 12 b2 = 12
DcGKw±`ÊK jGÁ¼i mgxKiY, x = ae x2 y2
2 a2 I b2 ‰i gvb (i) bs ‰ ewmGq cvB, + =1
ev, x 3 = 3. 3 16 12
3x2 + 4y2 = 48 (Ans.)
ˆevWÆ cixÞvi cÉk²cGòi mgvavb 23
M ˆ`Iqv AvGQ, Awae†Gîi DcGKG±`Êi Õ©vbvâ ( 2, 3)
M ˆ`Iqv AvGQ, cive†Gîi kxlÆwe±`y, A (1, 1)
Awae†Gîi ˆK±`Ê C
2 2 3 + 3 ‰es DcGK±`Ê, S (2, 3)
2 2 (0, 3) awi, ‰i wbqvgK ˆiLv I AGÞi ˆQ`we±`y Z(x1, y1)
gGb Kwi, Awae†Gîi mgxKiY: x1 + 2 y 3
(x 0)2 (y 3)2
2
=1 ‰es 1 2 = 1
= 1 ... ... ... (i)
a2 b2 x1 = 2 2 y1 = 2 + 3
DcGK±`Ê«¼Gqi `ƒiZ½, SS = 2ae x1 = 4 y1 = 5
=(2 + 2)2 + (3 3)2 Z we±`yi Õ©vbvâ ( 4, 5)
3 1 4 4
ev, 2.a. 3 = 4 [ˆ`Iqv AvGQ, DrGKw±`ÊKZv 3] ‰Lb, AÞGiLvi Xvj = 2 (1) = 2 + 1 = 3
4 2 4
ev, a = a= a2 = 3
2 3 3 3 wbqvgKGiLvi Xvj =
4
b2 b2
Avevi, e2 = 1 + a2 ev, 3 = 1 + 4 3
wbqvgK ˆiLvi mgxKiY: y 5 = (x + 4)
4
3 4y 20 = 3x + 12 3x 4y + 32 = 0
3 2.4 8 awi, cive†Gîi Dci P (x, y) ˆhGKvb ‰KwU we±`y| cive†Gîi
ev, 3 1 = b2. 4 ev, 3 = b2 b2 = 3
msævbyhvqx,
a2 I b2 ‰i gvb (i) bs ‰ ewmGq cvB, 3x 4y + 32
(x 0)2 (y 3)2 3x2 3(y 3)2 (x 2)2 + (y + 3)2 =
= 1 ev, =1 (3)2 + (4)2
4 8 4 8 2 2
3 3 x 4x + 4 + y + 6y + 9
9x2 + 16y2 + 1024 24xy 256y + 192x
6x2 3(y 3)2 = 8 (Ans.) =
25
² 51 `†kÅK͸-1: 5x2 20x y + 19 = 0 ‰KwU cive†î|
cÉk
25x2 100x + 100 + 25y2 + 150y + 225
= 9x2 + 16y2 + 1024 24xy 256y + 192x
`†kÅK͸-2: M 2 2
16x + 9y 292x + 406y + 24xy 699 = 0 (Ans.)
y+1+
1
=0
(i) bs Dce†îwU (6, 4) we±`y w`Gq AwZKÌg KGi|
20 (6)2 (4)2 36 16
20y + 21 = 0 (Ans.) myZivs, k + 52 = 1 ev, k + 25 = 1
24 cvGéix DœPZi MwYZ w«¼Zxq cò ‰Kv`k-«¼v`k ˆkÉwY
36 16 36 25 (x )2 (y )2
ev, k = 1 – 25 ev, k = 9
‰wUGK a2
+
b2
= 1 (hLb a < b) ‰i mvG^ wgwjGq
k = 100 (Ans.) 1
x2 y2
cvB, a = 3, b = 2, = 2, = 2
mgxKiYwU `uvovq, 102 + 52 = 1
a2 3 1
DrGKw±`ÊKZv, e = 1 2= 1 =
‰LvGb a = 10 ‰es b = 5 a > b b 4 2
b2 25 1 1
DrGKw±`ÊKZv, e = 1 = 1 DcGK±`Ê (, be + ) = 2. + 2
a2 100 2 2
3 3 1 1 1
= = (Ans.) = 1 + 2 3, 1 (Ans.)
4 2 2 2 2
DcGK±`Ê«¼Gqi Õ©vbvâ, ( ae, 0) 2a2 2 3
DcGKw±`ÊK jGÁ¼i Š`NÆÅ, b = 2 = 3 (Ans.)
3
10 0 ( 5 3 0) (Ans.) b
2 ‰es w`KvGÞi mgxKiY y = e
M gGb Kwi, P(x, y) Awae†Gîi Ici ˆhGKvGbv we±`y|
ev, y = 4 + 2
DcGK±`Ê (1, 1) nGZ P(x, y) we±`yi `ƒiZ½
y 6 = 0 ‰es y + 2 = 0 (Ans.)
= (x 1)2 + (y 1)2 x2 y2
| x + 2y 1 | M
awi, Dce†îwUi mgxKiY a2 + b2 = 1, hLb a > b
wbqvgK nGZ P we±`yi jÁ¼ `ƒiZ½ =
12 + 22 1
x + 2y 1 ˆ`Iqv AvGQ, DrGKw±`ÊKZv, e = 2
=
5 2b2
‰es DcGKw±`ÊK jGÁ¼i Š`NÆÅ a = 6 b2 = 3a
Awae†Gîi msæv nGZ Avgiv cvB,
| x + 2y 1 | b2
(x 1)2 + (y 1)2 = 3 . Avgiv Rvwb, e = 1 a2
5
b2 b2 1 3
2 2
(x 1) + (y 1) = 3 x + 2y 12 ev, e2 = 1 a2 ev, a2 = 1 e2 = 1 4 = 4
5 3a 3 1 1
5{(x 1)2 + (y 1)2} = 3(x + 2y 1)2 ev, a2 = 4 [‹ b2 = 3a] ev, a = 4 a = 4
5(x2 2x + 1 + y2 2y + 1) = 3(x2 + 4y2 b2 = 3a = 3 4 = 12 b = 2 3
+ 1 + 4xy 4y 2x) x2 y2
2x2 7y2 12xy 4x + 2y + 7 = 0; wbGYÆq Dce†î, 2 + = 1
4 12
‰wUB wbGYÆq Awae†Gîi mgxKiY| (Ans.) x2 y2
A^Ævr, 16 + 12 = 1; a > b
² 53 `†kÅK͸-1: 8x2 8x + 6y2 24y + 2 = 0 ‰KwU
cÉk
e†nr AGÞi Š`NÆÅ, 2a = 2 4 = 8 ‰KK (Ans.)
Dce†Gîi mgxKiY|
1
`†kÅK͸-2: ‰KwU Dce†Gîi DrGKw±`ÊKZv 2 ‰es DcGKw±`ÊK cÉk
² 54
`†kÅK͸-1: `†kÅK͸-2:
jGÁ¼i Š`NÆÅ 6| Y Y w`KvÞ P
K. x2 = 16y cive†Gîi wbqvgGKi mgxKiY wbYÆq Ki| 2 B(0, 5) M
AÞGiLv w`KvÞGK ˆh we±`yGZ ˆQ` KGi H we±`yi Õ©vbvâ, A( 2, 2) ‰es DcGK±`Ê
Z(3, 0) ‰es kxlÆwe±`yi Õ©vbvâ, A(4, 0). S( 6, 6)|
gGb Kwi, cive†Gîi DcGK±`Ê, S(x, 0) gGb Kwi, cive†Gîi S(6, 6) Z(x1, y1)
A(2, 2)
x+3
=4 wbqvgKGiLv I AGÞi
2
ˆQ`we±`y (x1, y1)
ev, x + 3 = 8 x = 5 x1 6
DcGKG±`Êi Õ©vbvâ (5, 0) = 2 ev, x1 = 4 + 6 = 2
2
gGb Kwi, (4, 0) kxlÆwe±`y mÁ¼wjZ ‰es AÞ x-AÞ eivei y 6
AewÕ©Z ‰gb cive†Gîi mgxKiY, ‰es 1 = 2 ev, y1 = 4 + 6 = 10
2
2
y = 4a(x 4) ... ... (i) ˆQ`we±`yi Õ©vbvâ (2, 10)
(i) bs mgxKiYGK Y2 = 4aX ‰i mvG^ Zzjbv KGi cvB, Y = y
y2 x+2
‰es X = x 4 ‰Lb, AÞGiLvi mgxKiY, 2 + 6 = 2 + 6
DcGKG±`Êi RbÅ, X = a ev, x 4 = a y2 x+2
ev, 5 4 = a a = 1 ev, 8 = 4 ev, y 2 = 2x + 4
cive†îwUi mgxKiY, y2 = 4.1.(x 4) ev, y = 2x + 6 2x y + 6 = 0
DcGKw±`ÊK jGÁ¼i Š`NÆÅ = | 4a | = | 4.1 | = 4 (Ans.) cive†îwUi wbqvgK ˆiLv nGe AÞGiLvi mvG^ jÁ¼|
cÉk
² 55 gGb Kwi, AÞGiLvi mvG^ jÁ¼GiLvi mgxKiY Z^v wbqvgGKi
`†kÅK͸-1: `†kÅK͸-2: mgxKiY, x + 2y + k = 0 ... .... (i)
M
(i) bs ˆiLvwU Z(2, 10) we±`yMvgx|
x 2y + 2 = 0
Z ZvnGj, 2 + 20 + k = 0 k = 22
S(2, 1) k ‰i gvb ewmGq wbqvgKGiLvi mgxKiY,
S( 6, 6) A( 2, 2)
x + 2y 22 = 0
M awi, cive†Gîi Dci ˆh ˆKvb we±`y P(x, y)|
cive†Gîi msævbymvGi, SP = PM
K. 3x2 + 5y2 = 1 Dce†îwUi DrGKw±`ÊKZv wbYÆq Ki| 2 x + 2y 22
L. `†kÅK͸-1 ‰ S DcGK±`Ê ‰es A kxlÆwe±`y nGj, cive†îwUi ev, (x + 6)2 + (y + 6)2 =
1+4
mgxKiY wbYÆq Ki| 4 (x + 2y 22)2
M. `†kÅK͸-2 nGZ Dce†Gîi mgxKiY wbYÆq Ki hvi ev, x2 + 12x + 36 + y2 + 12y + 36 =
5
1
DrGKw±`ÊKZv , S DcGK±`Ê ‰es MZM wbqvgK| 4 ev, 5x2 + 60x + 180 + 5y2 + 60y + 180
2
= x2 + 4y2 + 484 + 4xy 88y 44x
wkLbdj- 10, 11 I 15 [XvKv ˆevWÆ-2019 cÉk² bs 5]
4x2 + y2 + 104x + 148y 4xy 124 = 0
26 cvGéix DœPZi MwYZ w«¼Zxq cò ‰Kv`k-«¼v`k ˆkÉwY
M gGb Kwi, Dce†Gîi DcGK±`Ê (2, 1) wbqvgKGiLv MZM
3
M ˆ`Iqv AvGQ, DrGKw±`ÊKZv, e = 4 ‰es ‰KwU DcGK±`Ê
‰es Dce†Gîi Dci P(x, y) ˆhGKvGbv we±`y|
a
P(x,y) I wbqvgGKi gaÅeZxÆ `ƒiZ½, e – ae = 14
M
4a 3a 16a – 9a
ev, 3 – 4 = 14 ev, 12
= 14 a = 24
Z
S(2, 1) b2 9 b2
Avevi, e2 = 1 – a2 ev, 16 = 1 – 576
b2 9 7
M ev, 576 = 1 – 16 = 16
Dce†Gîi msævbymvGi, SP = e.PM
b2 = 252
ev, SP2 = e2 . PM2 2b2 2×252
1 x 2y + 2 2 DcGKw±`ÊK jGÁ¼i Š`NÆÅ = a = 24 = 21 ˆm.wg. (Ans.)
ev, (x 2)2 + (y + 1)2 = 2 .
1+4
ev, 10{x2 4x + 4 + y2 + 2y + 1} = x2 + 4y2 + 4 cÉk
² 57 M P(x, y)
4xy 8y + 4x
ev, 10x2 40x + 10y2 + 20y + 50 = x2 + 4y2 4xy + 4x 8y + 4 Z
ev, 9x2 + 6y2 + 4xy 44x + 28y + 46 = 0 (Ans.)
A(2,1) S(0, 0)
cÉk
² 56 `†kÅK͸-1: M
cÉk
² 63 `†kÅK͸-1: `†kÅK͸-2:
Y
Z
B(0, 3) A S (−2, 2)
Y
X X
M
X X C
A(4, 0) C A(4, 0) S( 5, 0) S(5, 0)
B(0, 3) Y wPòwU ‰KwU KwYK wbG`Æk KGi hvi wbqvgK ˆiLv MZM|
Y x2 y2
K. y2 + 6y 4x = 0 cive†Gîi DcGKw±`ÊK jGÁ¼i Š`NÆÅ wbYÆq K. 4 − 9 = 1 Awae†Gîi DrGKw±`ÊKZv wbYÆq Ki| 2
Ki| 2
L. A(1, −2) nGj MZM ˆiLvi mgxKiY wbYÆq Ki| 4
L. `†kÅK͸-1 ‰ DGÍÏwLZ Dce†Gîi DcGKG±`Êi Õ©vbvâ I M. SP : PM = 1 : 2 ‰es MZM ˆiLvi mgxKiY
wbqvgK ˆiLvi mgxKiY wbYÆq Ki| 4
3x + 4y = 1 nGj KwYKwUi mgxKiY wbYÆq Ki| 4
M. `†kÅK͸-2 ‰ Awae†Gîi DrGKw±`ÊKZv 5 nGj Awae†Gîi [PëMÉvg ˆevWÆ-2017 cÉk² bs 5]
mgxKiY wbYÆq Ki| 4
[ivRkvnx ˆevWÆ-2017 cÉk² bs 5] 64 bs cÉGk²i mgvavb
x2 y2
63 bs cÉGk²i mgvavb K cÉ`î Awae†Gîi mgxKiY, 4 9 = 1
K cÉ`î cive†Gîi mgxKiY, y2 + 6y 4x = 0
x2 y2
ev, 22 32 = 1
ev, y2 + 2.3.y + 32 4x = 9
9 x2 y2
ev, (y + 3)2 = 4x + 9 (y + 3)2 = 4.1 x + 4 ‰GK, a2 b2 = 1 ‰i mvG^ Zzjbv KGi cvB,
a = 2, b = 3
DcGKw±`ÊK
jGÁ¼i Š`NÆÅ = |4a| = |4 1| = 4 (Ans.)
b2 32
L `†kÅK͸-1 ‰ ewYÆZ Dce†îwUi e†nr I Þz`Ë AÞ h^vKÌGg x I y AÞ|
DrGKw±`ÊKZv = 1+ = 1+
a2 22
Avevi, a = 4 ‰es b = 3 a > b 9 13 13
= 1+ = = (Ans.)
x2 y2 x2 y2 4 4 2
Dce†Gîi mgxKiY, + =1 ev, 16 + 9 = 1
42 32 L ˆ`Iqv AvGQ,
b2 9 A I S ‰i Õ©vbvâ h^vKÌGg (1, 2) I ( 2, 2)
DrGKw±`ÊKZv e = 1 2 = 1
a 16
awi, Z we±`yi Õ©vbvâ (x, y)
16 9 7
=
16
=
4 Avgiv Rvwb, cive†Gîi ˆÞGò ZA = AS
x2 y+2
DcGK±`Ê«¼Gqi Õ©vbvâ ( ae, 0) =1 ‰es 2 =2
2
ˆevWÆ cixÞvi cÉk²cGòi mgvavb 31
ev, x 2 = 2 ev, y + 2 = 4 9 13 13
= 1+ = = (Ans.)
x=4 y=6 4 4 2
Z we±`yi Õ©vbvâ (4, 6) wbqvgGKi mgxKiY:
‰Lb, A I S we±`yMvgx ˆiLvi mgxKiY, cÉ`î Awae†Gîi wbqvgK ˆiLvi mgxKiY x = e
a
x1 y+2 x1 y+2
=
1+2 22
ev, 3 = 4 13
‰LvGb, a = 2 ‰es e = 2
ev, 3y + 6 = 4x + 4
4x + 3y + 2 = 0 ... ... ... (i) 2
x=
awi, (i) ‰i jÁ¼ ˆiLvi (MZM) mgxKiY, 13
3x 4y + k = 0 ... ... ... (ii) 2
(ii) bs ˆiLvwU Z(4, 6) we±`yMvgx 4
ev, x=
3.4 4( 6) + k = 0 13
ev, 12 + 24 + k = 0 k = 36 13 x = 4 BnvB wbGYÆq mgxKiY|
MZM ‰i mgxKiY 3x 4y 36 = 0 (Ans.) L
M
ˆ`Iqv AvGQ, SP : PM = 1 : 2 P(x, y)
M
SP 1
ev, PM = 2
ev, PM = 2SP ... ... ... (i) S(0, 2) A(3, 2)
Z
awi, P we±`yi Õ©vbvâ (x, y)
Avevi, DcGKG±`Êi Õ©vbvâ S( 2, 2)
‰es MZM ˆiLvi mgxKiY, 3x + 4y = 1
3x + 4y 1 ˆ`Iqv AvGQ, DcGK±`Ê S(0, 2) ‰es kxlÆ A(3, 2)|
(i) ˆ^GK cvB, = 2. (x + 2)2 + (y 2)2 awi, cive†Gîi Dci ‰KwU we±`y P(x, y) I wbqvgK ˆiLv MZ|
32 + 42
3x + 4y 1 Avgiv Rvwb, Z I S ‰i gaÅwe±`y A| awi, Z ‰i Õ©vbvâ (x1, y1)
ev, 5
= 2 x2 + 4x + 4 + y2 4y + 4 x1 + 0 y1 + 2
=3 =2
2 2
ev, (3x + 4y 1) = (10 x + y + 4x 4y + 8 )
2 2 2 2
A
A(3, 2) ‰Lb, SP = PM
X
O
X ev, SP2 = PM2
B ev, x2 + (y 2)2 = (x 6)2
Y ev, x2 + (y 2)2 = x2 12x + 36
K. 9x2 − 4y2 = 36 KwYGKi wbqvgGKi mgxKiY wbYÆq Ki| 2 ev, (y 2)2 = 12(x 3), BnvB wbGYÆq cive†Gîi mgxKiY|
L. A ˆK kxlÆwe±`y ‰es S ˆK DcGK±`Ê aGi AwâZ cive†Gîi M
mgxKiY wbYÆq Ki| 4 Y
M. DóxcGK OB = 4 ‰es AS = AS nGj BB ˆK e†nr AÞ
B(0, 8)
‰es AA ˆK Þz`Ë AÞ aGi AwâZ Dce†Gîi DcGKw±`ÊK
jGÁ¼i mgxKiY wbYÆq Ki| 4
S(0, 2)
3
ev, y 2 = 6 2 2xy − 22x − 22y = 0
² 66 `†kÅK͸-1:
cÉk
(x y)2 42x 54y + 57 = 0 (Ans.)
cive†î
M
kxlÆwe±`y DcGK±`Ê Y
(−1, 2) (5, 8) 6
4
`†kÅK͸-2: ‰KwU Awae†Gîi DcGK±`Ê `yBwU (6, 1) I (10, 1) ‰es
DrGKw±`ÊKZv 3.
2
K. 3x2 + 5y2 = 1 ‰i DrGKw±`ÊKZv wbYÆq Ki| 2 (8, 1) S(10, 1)
L. `†kÅK͸-1 nGZ cive†îwUi mgxKiY wbYÆq Ki| 4 S(6, 1)
3 24 ev, sin(2cos4 – 3) = 0
L. f() = 4 nGj, ˆ`LvI ˆh, = sin–1 . 4
25 nq, sin = 0 A^ev, 2cos4 – 3 = 0
M. g(5) – 3g() = g(3) mgxKiYwUi mvaviY mgvavb wbYÆq = n ev, 2cos4 = 3
Ki| 4 3
[gqgbwmsn ˆevWÆ-2021 cÉk² bs 3]
nÙ ev, cos4 = 2
wkLbdj- 1 I 3
34 bs cÉGk²i mgvavb ev, cos4 = cos 6
x
K
cosecsin– 1 tan sec– 1
y
x ev, 4 = 2n 6
x2 – y2 x2 – y2
= cosecsin– 1 tantan– 1 n
y y =
2 2 2 24
x –y
= cosecsin– 1 n
y wbGYÆq mgvavb: = n, (Ans.)
y y 2 24
–1
= coseccosec =
x2 – y2 x2 – y2
x y
cÉk
² 35 (a) = tan1a, g(a) = sina
cosecsin– 1tansec– 1 = (ˆ`LvGbv nGjv) 1 1
y x2 – y2 K. 3 + 5 ‰i gvb wbYÆq Ki| 2
L ˆ`Iqv AvGQ, f(x) = cosecx – cotx
f() = cosec – cot x + yg
2
L. ˆ`LvI ˆh, 2 tan = sec1
xy
kZÆgGZ, cosec – cot = 4 ... (i)
3
x+y 2
4
y + xg
1 cos 3 1 cos 3 2
ev, sin sin = 4 ev, sin = 4 1
M. mgvavb Ki: g2 x + g(x) = 4
2
2sin2
2 3 3 wkLbdj- 1 I 3 [ivRkvnx ˆevWÆ-2021 cÉk² bs 3]
ev, 4
= ev, tan =
2 4
2sin cos 35 bs cÉGk²i mgvavb
2 2
9 9 K ˆ`Iqv AvGQ, (a) = tan1a
ev, tan22 = 16 ev, sec2 2 1 = 16 1
3
+ 51 = tan131 + tan115
1 9 1 25
ev, =
16
+ 1 ev, =
16 1 1 5+3
2 2
cos 1 sin +
2 2 3 5
1 1
15
= tan = tan
16 9 1 1 15 1
ev, 1 sin2 2 = 25 ev, sin2 2 = 25 1 .
3 5 15
3 3 8 15 4
ev, sin 2 = 5 ev, 2 = sin1 5 = tan1
15
= tan1 (Ans.)
14 7
= 2 sin1
3 L ˆ`Iqv AvGQ, (a) = tan1a
5
tan = tan1 tan
x y xy
3 9
= sin1 2. 1 [2sin1x = sin1(2x 1 x2)] x + y 2 x+y 2
5 25
6 16 6 4
‰es g(a) = sina
= sin1 . = sin1 .
5 25 5 5 g = sin = cos
24
2 2
= sin1 (ˆ`LvGbv nGjv)
evgcÞ = 2 tan
xy
25 x+y 2
M ˆ`Iqv AvGQ, g(x) = sinx
= 2 tan1 tan
xy
cÉ`î mgxKiY, g(5) – 3g() = g(3) x+y 2
ev, sin5 – 3sin = sin3
ev, sin5 – sin3 = 3sin
x y . sin
1
2
5 + 3 5 – 3 = 2 tan
ev, 2cos sin = 3 sin x + y . cos
2 2 2
ˆevWÆ cixÞvi cÉk²cGòi mgvavb 35
36 bs cÉGk²i mgvavb
(x y) sin2 1 3 3
2 K
ˆ`Iqv AvGQ, x = 2 cos1 4 cos 2x = 4
1
2
(x + y) cos sinx 2sin2x
= cos1
2 ‰Lb, tanx = cosx = 2sinx cosx
(x y) sin2 1 cos2x 1 cos2x
2 = =
1+ sin2x 1 cox22x
(x + y) cos2 3 1
2 1
4 4 1 4 1
2 = = = = (Ans.)
(x + y) cos (x y) sin2 9 7 4 7 7
1 2 2 1
= cos 16 16
(x + y) cos2 + (x y) sin2 L
evgcÞ = N = tan1 (cosec tan1x tan cot1x)
2 2
1 1 + x2 1
= . 2tan1 cosec cosec1 tan.tan1
x cos sin + y cos + sin2
2 2 2
x
1 2 2 2 2 2 x
= cos 1 1 + x2 1
= . 2tan1
x cos + sin + y cos sin
2 2 2 2
x x 1 + x2
2 2 2 2 2
x
2
x cos + y 1 1 1 + x 1
= cos1 = . 2tan
x + y cos 2 x 1
1 x + y cos 1 + x2 1
= sec 2
y + x cos 1 x
= tan1
2 ( 1 + x2 1)2
x + yg 1
2 x2
= sec1 g = cos
2
y + xg 2 ( 1 + x2 1)
2 x
1 1
= WvbcÞ = tan 2
2 x (1 + x 2 1 + x2 + 1)
2
x + yg x2
xy 2
2f
x + y tan 2 = sec
1
(ˆ`LvGbv nGjv) 2 ( 1 + x2 1)
y + xg
2 1 1 x
= tan
M
ˆ`Iqv AvGQ, g(a) = sina; g(x) = sinx 2 x2 1 x2 + 2 1 + x2 1
x2
g x = sin x = cosx
2 2 2 ( 1 + x2 1)
1
cÉ`î mgxKiY: g2 x + g(x) = 1 1 x
2 = tan
2 2 ( 1 + x2 1)
1
ev, cosx + sinx = x2
2
1 1 1 1 1 2( 1 + x2 1) x2
ev, cosx + sinx =
2 =
2
tan
x
´
2 2 2 ( 1 + x2 1)
1 1
ev, cosx.cos 4 + sinx.sin4 = 2 = tan1 x = WvbcÞ
2
ev, cosx 4 = cos3
1
N = tan1x (ˆ`LvGbv nGjv)
2
x = 2n ; ˆhLvGb n Ù M ˆ`Iqv AvGQ () = cos
4 3
ev, x = 2n 3 + 4 cÉ`î ivwk, () + (2) + (3) = 0
cos + cos2 + cos3 = 0
7
(+) wPn× wbGq cvB, x = 2n + + = 2n + ev, cos + cos3 + cos2 = 0
3 4 12
() wPn× wbGq cvB, x = 2n + = 2n
ev, 2cos2.cos + cos2 = 0
3 4 12
7 ev, cos2 (2cos + 1) = 0
wbGYÆq mgvavb: 2n + , 2n ; ˆhLvGb n Ù (Ans.)
12 12
‰Lb, cos2 = 0 nGj 2 = (2n + 1) 2, n Ù
cÉk
² 36 N = tan1 (cosec tan1x tancot1x) ‰es f() = cos
1 3 = (2n + 1)
K. hw` x = 2 cos1 4 nq, ZGe tanx ‰i gvb KZ nGe? 2 4
1 2 2
1
L. ˆ`LvI ˆh, N = 2 tan1x. 4 2cos + 1 = 0 nGj cos = = cos = 2n
2 3 3
M. mgvavb Ki: f() + f(2) + f(3) = 0, hLb 2 2. 4 n = 4 nGj, =
7 26 22
, ,
wkLbdj- 1 I 4 [w`bvRcyi ˆevWÆ-2021 cÉk² bs 3] 4 3 3
36 cvGéix DœPZi MwYZ w«¼Zxq cò ‰Kv`k-«¼v`k ˆkÉwY
n = 3 nGj, =
5 20 16
, ,
ev, 3 tanx (tanx + 3) 1 (tanx + 3) = 0
4 3 3
ev, (tanx + 3) (3 tanx 1) = 0
3 14 10
n = 2 nGj, = , , wK¯§ tanx 3 3 tanx 1 = 0
4 3 3
1 1
8 4 KviY x ‰KwU mƒßGKvY| ev, tanx = 3 x = tan1 3
n = 1 nGj, = , ,
4 3 3
2 2 cÉ`îivwk = cot 1 3 x
n = 0 nGj, = , , 1 1
4 3 3
= tan1 tan1 ; [gvb ewmGq]
3 8 4 3 3
n = 1 nGj, = , ,
4 3 3 = 0 (Ans.)
n = 2 nGj,
5 14 10
= , ,
M cÉ`î mgxKiY: 4 cosx cos2x cos3x = 1; 0 < x <
4 3 3
ev, (2 cos3x cosx) (2 cos2x) = 1
7 20 16
n = 3 nGj = ,
4 3
,
3
ev, (cos4x + cos2x) (2 cos2x) = 1
cÉ`î 2 2 mxgvi gGaÅ wbGYÆq mgvavb: ev, 2 cos4x cos2x + 2 cos22x 1 = 0
7 5 3 4 2 2 3 4 5 7 ev, 2 cos4x cos2x + cos4x = 0
= , , , , , , , , , , (Ans.) ev, cos4x (2 cos2x + 1) = 0
4 4 4 4 3 3 4 3 4 3 4 4
nq, cos4x = 0 A^ev, 2 cos2x + 1 = 0
cÉk
² 37 ev, 2 cos2x = 1
ev, 4x = (2n+1) 2
`†kÅK͸-1: `†kÅK͸-2: ev, cos2x = 12 = cos 2
3
A 4 cosx cos2x cos3x = 1.
x = (2n+1)
5 8 ev, 2x = 2n 2
3 3
x = (2n + 1) , n + , n x = n
8 3 3
B C 3
K. sin1x + sin1y = nGj ˆ`LvI ˆh, x2 + y2 = 1.
2
2 hLb, n ‰i gvb kƒbÅ ev ˆh ˆKvGbv cƒYÆ msLÅv|
L. `†kÅK͸-1 ‰ ACB = 2x nGj cot13 x ‰i gvb wbYÆq hLb n = 0, ZLb, x =
, ,
Ki| 4 8 3 3
M. `†kÅK͸-2 ‰i mgxKiYwU 0 < x < eÅewaGZ mgvavb Ki| 4 3 2 4
wkLbdj- 1 I 4 [KzwgÍÏv ˆevWÆ-2021 cÉk² bs 4] hLb n = 1, ZLb, x = , ,
8 3 3
37 bs cÉGk²i mgvavb 5 7 5
K ˆ`Iqv AvGQ,
hLb n = 2, ZLb, x = , ,
8 3 3
7 10 8
sin1x + sin1y =
2 hLb, n = 3, ZLb, x = 8 , 3 , 3
3 2 5 7
ev, sin1x = 2 sin1 y ev, sin1x = cos1 y wbw`ÆÓ¡ mxgvi gGaÅ x ‰i gvbmgƒn: 8, 3, 8 , 3 , 8 , 8
ev, sin1x = sin1 1 y2 ev, x = 1 y2 ev, x2 = 1 y2 (Ans.)
x2 + y2 = 1 (ˆ`LvGbv nGjv) ² 38 `†kÅK͸-1: a sinx + b cosx = 1
cÉk
L
A `†kÅK͸-2: (x) = cosx
5 K. mgvavb Ki: tan2 3 cosec2 + 1 = 0. 2
3 L. a = 3 ‰es b = 1 nGj `†kÅK͸-1 ‰i mgxKiYwU mgvavb
Ki, ˆhLvGb 2 < x < 2. 4
B
2x
C
M. `†kÅK͸-2 ‰i AvGjvGK f(x) + f(3x) + f(5x) + f(7x) = 0
mgxKiYwU mgvavb Ki, ˆhLvGb 0 < x < . 4
wkLbdj- 3 I 4 [PëMÉvg ˆevWÆ-2021 cÉk² bs 4]
‰LvGb, ACB = 2x ‰es BC = 52 32 = 4 ‰KK
3 38 bs cÉGk²i mgvavb
‰Lb, tan 2x = 4 K tan 3 cosec + 1 = 0
2 2
2 tanx
ev, 1 tan2x = 4
3 ev, tan2 = 3 cosec2 1
ev, tan2 = 3(1 + cot2) 1
ev, 3 3 tan2x = 8 tanx ev, tan2 = 3 + 3 cot2 1
ev, 3 tan2x + 8 tanx 3 = 0 3
ev, tan2 = 2 + tan2
ev, 3 tan2x + 9 tanx tanx 3 = 0
ˆevWÆ cixÞvi cÉk²cGòi mgvavb 37
ev, tan4 = 2 tan2 + 3 [tan2 «¼viv àY KGi]
A^ev, cos4x = 0 4x = (2n + 1) 2 ev, x = (2n + 1) 8
ev, tan4 2 tan2 3 = 0
ev, tan4 3 tan2 + tan2 3 = 0 wbGYÆq mgvavb: x = (2n + 1) 2 , (2n + 1)4
ev, tan2(tan2 3) + 1 (tan2 3) = 0
(2n + 1) ; ˆhLvGb n ‰i gvb kƒbÅ A^ev AbÅ ˆhGKvGbv cƒYÆ
8
ev, (tan2 3) (tan2 + 1) = 0 msLÅv|
ev, tan2 3 = 0 [tan2 + 1 0]
n=0 nGj, x = 2, 4, 8
ev, tan = 3 ev, tan = 3
2
3 3 3
ev, tan = tan 3 = n 3
n=1 nGj, x = 2 , 4 , 8
5 5 5
n=2 nGj, x = 2 , 4 , 8
wbGYÆq mgvavb: = n 3 ; hLb n ‰i gvb kƒbÅ A^ev
7 7 7
n = 3 nGj, x = , ,
AbÅ ˆhGKvGbv cƒYÆ msLÅv| (Ans.) 2 4 8
L ˆ`Iqv AvGQ,
cÉ`î mxgvi gGaÅ wbGYÆq gvb,
3 3 5 7
a sinx + b cosx = 1; a = 3 ‰es b = 1 x= , , , , ,
8 4 2 8 4 8 8
, (Ans.)
ev, 3 sinx + cosx = 1; [ 2 <x <2]
cÉk
² 39 (x) = sinx I g(x) = cosx
3 1 1
ev, 2 sinx + 2 cosx = 2 K. mgvavb Ki: 2(cos2x sin2x) = 3. 2
L. mgvavb Ki: (x) + g(x) = f(2x) + g(2x). 4
1
ev, sin 3 sinx + cos 3. cosx = 2 M. mgvavb Ki: 4g(x) g(2x) g(3x) = 1, hLb 0 < x < 4
wkLbdj- 3 I 4 [wmGjU ˆevWÆ-2021 cÉk² bs 4]
1
ev, cosx cos 3 + sinx sin 3 = 2 39 bs cÉGk²i mgvavb
K 2 (cos2x sin2x) = 3
ev, cos x 3 = cos 3 ev, 2 cos 2x = 3
3
ev, x 3 = 2n 3
ev, cos2x = 2 = cos 6
2x = 2n ; ˆhLvGb nÙ
ev, x = 3 + 2n 3 6
x = n (Ans.)
12
x = 2 n + [(+) wPn× wbGq]
3 L
ˆ`Iqv AvGQ, f(x) + g(x) = f(2x) + g(2x)
‰es x = 2n [() wPn× wbGq] ev, sinx + cosx = sin2x + cos2x
ˆhLvGb, n ‰i gvb 0 A^ev ˆhGKvGbv cƒYÆmsLÅv| ev, cosx cos2x = sin2x sinx
x + 2x 2x x 2x + x 2x x
n = 0, 1, 2... ewmGq cvB, ev, 2 sin 2 . sin 2 = 2 cos 2 . sin 2
2
x= , 0; [hLb n = 0] ev, 2 sin 3x sin x = 2 cos 3x sin x
3 2 2 2 2
2
‰es x = 2 + 3 [hLb n = 1] ev, sin 3x sin x = cos 3x sin x
2 2 2 2
=
6 + 2
=
4 ev, sin 3x sin x cos 3x sin x = 0
3 3 2 2 2 2
x 3x 3x
4
wbGYÆq mgvavb, x = , 0,
2
(Ans.) ev, sin sin 2 cos 2 = 0
3 3 2
x
M ˆ`Iqv AvGQ, (x) = cosx
sin = 0 A^ev, sin 3x cos 3x = 0
2 2 2
(3x) = cos3x
(5x) = cos5x ‰es (7x) = cos7x
ev, x = n ev, sin 3x = cos 3x
2 2 2
cÉkg² GZ, cosx + cos3x + cos5x + cos7x = 0 [0 < x < ] sin
3x
x = 2n. 2
ev, (cos5x + cosx) + (cos7x + cos3x) = 0 ev, =1
ˆhLvGb n Ù 3x
ev, 2 cos3x cos2x + 2 cos5x cos2x = 0 cos
2
ev, 2 cos2x (cos5x + cos 3x) = 0 ev, tan 3x = 1
ev, 2 cos2x.2 cos4x.cosx = 0 2
3x
ev, cosx.cos2x.cos4x = 0 ev, = (4n + 1)
2 4
nq, cosx = 0 x = (2n + 1) 2
x = (4n + 1) (n Ù)
6
A^ev, cos2x = 0 2x = (2n + 1) 2 ev, x = (2n + 1) 4 wbGYÆq mgvavb: x = 2n, (4n + 1) ; (n Ù) (Ans.)
6
38 cvGéix DœPZi MwYZ w«¼Zxq cò ‰Kv`k-«¼v`k ˆkÉwY
M ˆ`Iqv AvGQ, 4g(x) g(2x) g(3x) = 1; 0 < x <
‰Lb, cos2 = 0 nGj, 2 = (2n + 1)2 = (2n + 1)4
4 cosx cos2x cos3x = 1
ev, (2 cos3x cosx) (2 cos2x) = 1 1 2
‰es 1 + 2cos2 = 0 nGj cos2 = 2 = cos 3
ev, (cos4x + cos2x) (2 cos2x) = 1
2
ev, 2 cos4x cos2x + 2 cos22x 1 = 0 ev, 2 = 2n 3 = n 3
ev, 2 cos4x cos2x + cos4x = 0
A^ev, 2 cos2x + 1 = 0 wbGYÆq mgvavb: = (2n + 1)4, n 3 (Ans.)
ev, cos4x (2 cos2x + 1) = 0
ev, 2 cos2x = 1
nq, cos4x = 0 1
M ˆ`Iqv AvGQ, A = cosec1 5 2 sin1 5 + tan14
3 1
ev, cos2x = 12 = cos 2
3
ev, 4x = (2n+1) 2 cvGki wPò ˆ^GK cvB,
ev, 2x = 2n 2
3 1 5
x = (2n+1) cosec1 5 = tan1
8 x = n 2 1
3 1 3
x = (2n + 1) , n + , n
8 3 3
gGb Kwi, 2 sin15 =
3 ( 5)2 1 = 2
ZvnGj sin2 = 5
hLb, n ‰i gvb kƒbÅ ev ˆh ˆKvGbv cƒYÆ msLÅv|
sin 2sin2 1 cos2
hLb n = 0, ZLb, x = , , tan = =
cos 2sincos
=
sin2
8 3 3
9 4
3 2 4 1 1 1
hLb n = 1, ZLb, x = , , 1 1 sin22 25 5 1
8 3 3 =
sin2
=
3
=
3
=
3
5 7 5 5 5
hLb n = 2, ZLb, x = , ,
8 3 3 1 1 3 1
= tan1
3
ev, 2 sin1 5 = tan1 3
7 10 8
hLb, n = 3, ZLb, x = 8 , 3 , 3
cÉ`î ivwk,
3 2 5 7 1 1 3 1
wbw`ÆÓ¡ mxgvi gGaÅ x ‰i gvbmgƒn: , , , , , (Ans.) A = cosec1 5 sin + tan1
8 3 8 3 8 8 2 5 4
² 40 `†kÅK͸-1: () = sin
cÉk
1 1 1
= tan1 tan1 + tan1
2 3 4
1 3 1
`†kÅK͸-2: A = cosec1 5 2 sin15 + tan14 1 1 1
1 2 3 1 1 1 6 1
K. ˆ`LvI ˆh, sec2(tan1 15) + cosec2(cot1 13) = 30. 2 = tan + tan = tan + tan1
11 4 7 4
1+ .
23 6
L. `†kÅK͸-1 ‰i AvGjvGK 2 . 3 + 1 = 0
2 2 1 1
+
mgxKiGYi mgvavb Ki| 4 1 1 1 1 1
7 4
= tan + tan = tan
11 7 4 11
M. `†kÅK͸-2 ˆ^GK ˆ`LvI ˆh, A = tan1 .
27
4 1 .
74
wkLbdj- 1 I 3 [hGkvi ˆevWÆ-2021 cÉk² bs 3] 11
28 11
40 bs cÉGk²i mgvavb = tan1
27
= tan1
27
K evgcÞ = sec (tan1 15) + cosec2(cot1 13)
2
28
= 1 + tan2(tan1 15) + 1 + cot2 (cot1 13) 11
A = tan1
27
(ˆ`LvGbv nGjv)
= 1 + ( 15)2 + 1 + ( 13)2
= 1 + 15 + 1 + 13 = 30 = WvbcÞ p q
² 41 DóxcK-1: sec = x, sec = y
cÉk
sec2(tan1 15) + cosec2(cot1 13) = 30 (ˆ`LvGbv nGjv)
L ˆ`Iqv AvGQ, f() = sin
DóxcK-2: f(x) = secx
1
cÉ`î mgxKiY, 2f 2 .f 2 3 + 1 = 0 K. sec2(cot11) + sin2cos1 2 ‰i gvb wbYÆq Ki| 2
ev, 2sin2 .sin2 3 + 1 = 0 L. DóxcK-1 ‰ + = nGj cÉgvY Ki ˆh,
x2 y2 2xy
ev, 2cos.cos3 + 1 = 0 +
p2 q2 pq
cos = sin2. 4
ev, cos2 + cos4 + 1 = 0 M. DóxcK-2 ‰i AvGjvGK f(x).f(3x) + 2 = 0 mgxKiGYi
ev, cos2 + 2cos22 = 0 mvaviY mgvavb wbYÆq Ki| 4
ev, cos2(1 + 2cos2) = 0 wkLbdj- 1 I 3 [ewikvj ˆevWÆ-2021 cÉk² bs 3]
ˆevWÆ cixÞvi cÉk²cGòi mgvavb 39
41 bs cÉGk²i mgvavb 2x 1 y2
1 cÉk
² 42 f(x) = 1 + x2 . g(y) = 1 + y2 ‰es h(x) = sinx.
K
sec (cot 1) + sin cos
2 1 2 1
2
1
K. cos1m + cos1 n = 2 nGj, cÉgvY Ki ˆh, m2 + n2 = 1. 2
= 1 + tan (cot 1) + 1 cos cos
2 1 2 1
1 1
2
L. cosec1 f(a) – sec1 g(b) = 2 tan1x nGj, ˆ`LvI ˆh,
1 2
= 1 + {tan(tan11)}2 + 1 cos cos1 ab
2 x=
1 + ab
. 4
1 2
M. 0 2 eÅewaGZ 2h() . h(3) = 1 mgxKiYwUi mgvavb
= 1 + 12 + 1
2 Ki| 4
1 11
=3 = (Ans.) wkLbdj- 1 I 4 [XvKv ˆevWÆ-2019 cÉk² bs 4]
4 4
42 bs cÉGk²i mgvavb
p p x
L ˆ`Iqv AvGQ, sec = x = sec1 x = cos1 p
K ˆ`Iqv AvGQ, cos1 x + cos1 y = 2
q q y
‰es sec = y = sec1 y = cos1 q
ev, cos1x = 2 cos1y ev, x = cos 2 cos1y
Avevi, + = ev, x = sin (cos1y) ev, x2 = sin2 (cos1y) [eMÆ KGi]
x y
cos1 + cos1 = ev, x2 = 1 cos2 (cos1y)
p q
x y x2 y2 ev, x2 = 1 y2 x2 + y2 = 1 (ˆ`LvGbv nGjv)
ev, cos1 p . q 1 p2 1 q2 = 1 1
L cosec1 f(a) sec1 g(b) = 2 tan1x
x y x2 y2 x2y2
ev, p . q 1 +
p2 q2 p2q2
= cos
cosec1
1
sec1
1
= 2 tan1x
2a 1 b2
xy x2 y2 x2y2 1 + a2 1 + b2
ev, pq cos = 1 p2 q2 + p2q2
2x 1 y2
x2y2 xy x2 y2 x2y2 [‹ f(x) = 2 ‰es g(y) = ]
ev, p2q2 2.pq.cos + cos2 = 1 p2 q2 + p2q2 [eMÆ KGi] 1+x 1 + y2
2 2
1 + a 1 + b
x2y2 x2 y2 x2y2 xy cosec1 sec1 = 2 tan1x
ev, p2q2 + p2 + q2 p2q2 2.pq.cos = 1 cos2 2a 1 b2
2
2a 1 1 b
x2 y2 2xy sin1 2 cos = 2 tan1x
2+ 2 cos = sin2 (cÉgvwYZ) 1+a 1 + b2
p q pq 2 tan1a 2 tan1b = 2 tan1x
M
ˆ`Iqv AvGQ, f(x) = secx tan1x = tan1a tan1b
f(3x) = sec3x ab ab
tan1x = tan1
1 + ab
x=
1 + ab
(ˆ`LvGbv nGjv)
‰es f(x).f(3x) + 2 = 0
secx.sec3x + 2 = 0 M
ˆ`Iqv AvGQ, g(x) = sinx
1 1 cÉ`î mgxKiY, 2g ( x) g (3x) = 1
ev, cosx . cos 3x = 2 ev, 2 sin ( x) sin (3x) = 1 ev, 2 sinx sin3x = 1
1 ev, cos2x cos4x = 1 ev, cos2x (1 + cos4x) = 0
ev, cosx.cos3x = 2
ev, cos2x 2cos22x = 0 cos2x (1 2cos2x) = 0
ev, 2 cos3x. cosx = 1 cos2x = 0 nGj, 2x = (2n + 1) , n Ù
ev, cos(3x + x) + cos(3x x) = 1 2
ev, cos4x + cos2x = 1 x = (2n + 1)
4
ev, cos4x + 1 + cos2x = 0 1
1 2cos2x = 0 nGj, cos2x = = cos
ev, cos2.2x + 1 + cos2x = 0 2 3
ev, 2 cos22x + cos2x = 0
2x = 2n A^Ævr, x = n
cos2x(2 cos2x + 1) = 0 3 6
nq, cos2x = 0 A^ev, 2 cos2x + 1 = 0 x = (2n + 1) , n
4 6
1
2x = (2n + 1)
2
ev, cos2x = 2
n = 0 nGj, x = , ,
4 6 6
2
x = (2n + 1)
4
ev, cos2x = cos 3 3 5 7
n = 1 nGj, x = , ,
4 6 6
2 5 13 11
2x = 2n
3 n = 2 nGj, x = , ,
4 6 6
7 19 17
x = n
3 n = 3 nGj, x = , ,
4 6 6
wbGYÆq mvaviY mgvavb: cÉ`î 0 x 2 mxgvi gGaÅ wbGYÆq mgvavb:
3 5 7 5 11 7
x = (2n + 1) , n ; n Ù (Ans.) x= , , , , , ,
6 4 4 6 6 4 6 4
, (Ans.)
4 3
40 cvGéix DœPZi MwYZ w«¼Zxq cò ‰Kv`k-«¼v`k ˆkÉwY
cÉk
² 43 M ˆ`Iqv AvGQ, g(x) = cotx
3
`†kÅK͸-1: `†kÅK͸-2: g(x) = cotx. ‰es g2 .g 2 2 = 1, 0
12 13 3
ev, cot2 .cot 2 2 = 1
5 ev, tan.tan2 = 1 ... ... ... (i)
K. tan 4 I tan
1
3
1
‰i mgwÓ¡ wbYÆq Ki| 2 sin.sin 2
ev, cos.cos 2 = 1 ev, cos.cos2 = sin.sin2
L. `†kÅK͸-1 ‰i AvGjvGK cÉgvY Ki ˆh,
3 29 ev, cos 2. cos sin2. sin = 0
+ sin1 = cot1 2 + cot1 . 4
5 28 ev, cos(2 + ) = 0
3
M. mgvavb Ki: g2 . g 2 2 = 1, 0 4 ev, 3 = (2n + 1) 2
1 tan2 5 13
ev, 1 + tan2 = 13 12
1 1
² 44 `†kÅK͸-1: f(a) = sec1a + sec1b
cÉk
ev, 5 + 5 tan2 = 13 13 tan2
8
= 2
`†kÅK͸-2: g() = sin( cos) cos( sin).
ev, 18 tan = 8 ev, tan = 18
2 2
5 1
K. cot sin1 ‰i gvb wbYÆq Ki| 2
4 2 2 5
ev, tan2= 9 ev, tan = 3 ev, = tan1 3 L. `†kÅK͸-2 nGZ hw` g() = 0 nq ZGe ˆ`LvI ˆh,
1 12 2 1 3
2 sin1 13 = tan1 3 [(i) bs nGZ] =
2
sin1 .
4
4
1
evgcÞ = 2 + sin1 5
3 M. `†kÅK͸-1 nGZ f(a) = nGj cÉgvY Ki ˆh,
5
3
sin = a2 + b2 2ab cos . 4
1 1 12 1 3
= sin + sin
2 13 5
2 3 4 wkLbdj- 1 [PUMÉvg ˆevWÆ-2019 cÉk² bs 4]
= tan1 + tan1
3 4
2 3
+
8+9 44 bs cÉGk²i mgvavb
3 4 12 1
= tan1
2 3
= tan1
1 K
cot sin 1
1 1 5 5
1
3 4 2
= cot . cot12
17 = 2 (Ans.) 2
1 12 17
= tan
1
= tan1
6
L
ˆ`Iqv AvGQ, f(x) = sinx
g(x) = cosx
2
f(g(x)) = sin(cosx)
29 1 28
WvbcÞ = cot12 + cot1 28 = tan1 2 + tan1 29 ‰es g(f(x)) = cos(sinx)
1 28 29 + 56 ˆhGnZz, f(g(x) = g(f(x))
+ sin(cosx) = cos(sinx)
2 29 58
= tan1 = tan1
1 28 58 28
1
2 29
ev, sin(cosx) = sin 2 sin x
58
1 85 1 17
1
= tan = tan ev, cosx = 2 sinx ev, cosx = 2 sinx
30 6
1 3 29 1 1
2 + sin1 5 = cot12 + cot1 28 (cÉgvwYZ) ev, cosx sin x = 2 ev, (cosx sin x)2 = 4 [eMÆ KGi]
ˆevWÆ cixÞvi cÉk²cGòi mgvavb 41
1
1
ev, cos2x + sin2x 2cosx sinx = 4 ev, 1 sin2x = ev, tan x = – 1 = tan – 4 x = n – 4 , n Ù
4
A^ev, cos x – sin x = sin 2x ev, (cos x – sin x)2 = sin2 2x
3 3 ev, 1 – sin 2x = sin2 2x ev, sin2 2x + sin 2x – 1 = 0
ev, sin2x = 4 ev, 2x = sin1
4 –1 1+4 1
ev, sin 2x = 2
= (– 1 5)
2
1 3
x = sin1
2 4
(ˆ`LvGbv nGjv) 1
A^Ævr, sin 2x = 2 (– 1 + 5) = sin , KviY mvBb
1 1
M ˆ`Iqv AvGQ, f(a) = sec1 a + sec1b ‰es f(a) =
AbycvGZi gvb 1 AGcÞv Þz`ËZi nGZ cvGi bv|
1 1 2x = n + (– 1)n, ˆhLvGb n = 0 A^ev n = 4m 1, m Ù
myZivs sec1 a + sec1 b = 1 1 1
ev, x = 2 n + (– 1)n 2 ; hLb, sin = 2 ( – 1 + 5)
ev, cos1 a + cos1 b =
n
ev, cos1 {ab (1 a2) (1 b2)} = wbGYÆq mgvavb: x = n , + (1)n ,
4 2 2
ev, ab (1 a2) (1 b2) = cos 51
ev, ab cos = (1 a2) (1 b2) hLb sin = 2 ‰es n ‰i gvb kƒbÅ A^ev ˆhGKvGbv cƒYÆ
ev, a2b2 2ab cos + cos2 = 1 a2 b2 + a2b2 msLÅv| (Ans.)
ev, 2ab cos = 1 cos2 a2 b2
ev, a2 + b2 2ab cos = sin2 cÉk
² 46 f(x) = sin1x ‰es g(x) = cosx.
sin = a2 + b2 2ab cos (cÉgvwYZ) 1 1
K. tan1 2 + tan1 3 ‰i gvb KZ? 2
cÉk
² 45 f(x) = tanx.
L. f 2g 2 + f { g(2)} ‰i gvb wbYÆq Ki| 4
5 5
K. ˆ`LvI ˆh, tan 1
= cos1 . 2
3 2 34 M. mgvavb Ki: 3g(x) + g2 + x = 1
L. cÉgvY Ki ˆh, tan {(2 + 3) f(x)} + tan {(2 3)
1 1
hLb 2 < x < 2. 4
f(x)} = tan1 {2 f(2x)}. 4 wkLbdj- 1 I 4 [hGkvi ˆevWÆ-2019 cÉk² bs 4]
M. mgvavb Ki : f 2 2x = cosx + sinx. 4 46 bs cÉGk²i mgvavb
wkLbdj- 1 I 3 [wmGjU ˆevWÆ-2019 cÉk² bs 4] 1
K tan1 2 + tan1 3
1
45 bs cÉGk²i mgvavb
5 1 1 3+2 5
K awi, cos1
= +
2 3 6 6
34 = tan1
= tan -1
= tan 1
5 34 34 25 11 61 5
= cot1 = 9=3 1 .
23 6 6
3
5 5
cos1 = cot1 5
34 3 = tan1(1) = (Ans.)
4
5 5
WvbcÞ = cot1 = tan1 ‹ tan1x + cot1 x = L ˆ`Iqv AvGQ, f(x) = sin1x ‰es g(x) = cosx
2 3 3 2
= evgcÞ
5 5 cÉ`î ivwk = f 2 g2 + f{ g(2)}
tan1 = cos1 (cÉgvwYZ)
3 2 34
L
evgcÞ = tan1 {(2 + 3) tanx} + tan1 {(2 3) tanx} = f 2 cos + f{ cos2}
2
(2 + 3) tanx + (2 3) tanx
= tan1 = f( 2 sin) + sin1 ( cos2)
1 (2 + 3) tanx . (2 3) tanx
2 tanx + 3 tanx + 2 tanx 3 tanx = sin1( 2 sin) + sin1( cos2)
= tan1
1 (4 3)tan2x
= sin1{ 2 sin 1 cos2 + cos2. 1 2 sin2}
4 tanx 2 tanx
= tan1 = tan12 . 2
1 tan2x 1 tan x = sin1{ 2 sin 2 sin + cos2. cos2}
= tan {2tan(2x)} = WvbcÞ
1
1 2
= sin {2 sin + cos2}
tan1 {(2 + 3) tanx} + tan1 {(2 3) tanx}
= tan1 {2tan(2x)} (cÉgvwYZ) = sin1 {2 sin2 + 1 2 sin2} = sin 1 1 = (Ans.)
2
M
f 2x = cosx + sinx ev, tan 2x = cosx + sinx
2 2
M 3g(x) + g2 + x = 1 hLb 2 < x < 2
cos 2x
ev, cot2x = cosx + sinx ev, sin 2x = cos x + sin x
ev, (cos2x – sin2x) – 2 sinx cos x (cos x + sin x) = 0 ev, 3 cosx + cos2 + x = 1 ev, 3 cosx sinx = 1
2 2
cos 2x = cos x sin x 3 1 1 1
sin2x = 2 sinx cosx ev, 2 cosx 2 sin x = 2 ev, cosx cos 6 sinx sin 6 = 2
ev, (cos x + sin x) (cos x – sin x – 2 sin x cosx) = 0
nq, cos x + sin x = 0
42 cvGéix DœPZi MwYZ w«¼Zxq cò ‰Kv`k-«¼v`k ˆkÉwY
11
ev, cos x + 6 = cos 3 ev, x + 6 = 2n 3 6 2
= tan–1 – cot–1
2 11
x = 2n ; n ‰i gvb kƒbÅ A^ev ˆhGKvGbv cƒYÆmsLÅv| 6
3 6
–1 11 11
‘+’ wbGq, x = 2n + = 2n + = tan tan–1
3 6 6 2 2
= 0 = WvbcÞ
n = 0 nGj, x = 0 + =
6 6 4 2 2
sin–1 + cos–1 cot1 = 0 (cÉgvwYZ)
13 5 5 11
n = 1 nGj, x = 2 + = > 2
6 6 M
4(sin2 + cos) = 5; –2 < < 2
11 ev, 4 sin2 + 4 cos 5 = 0
n = 1 nGj, x = 2 + =
6 6
ev, 4 – 4 cos2 + 4 cos 5 = 0
23
n = 2 nGj, x = 4 + = < 2 ev, 4 cos2 4 cos + 1 = 0
6 6
ev, (2 cos 1)2 = 0 ev, 2 cos 1 = 0
‘’ wbGq, x = 2n = 2n 1
3 6 2 ev, cos = 2 = cos 3
n = 0 nGj, x =
2 = 2n ; hLb n ‰i gvb kƒbÅ
3
3
n = 1 nGj, x = 2 = ev AbÅ ˆhGKvGbv cƒYÆ msLÅv|
2 2
7 n = 0 nGj, =
n = 2 nGj, x = 4 = > 2 3
2 2
5 7
5 n = 1 nGj, = ,
n = 1 nGj, x = 2 = < 2 3 3
2 2
5 7
11 3 n = 1 nGj, = ,
cÉ`î kZÆvbymvGi wbGYÆq mgvavb, x = 6 , 2 , 6, 2 3 3
5
4 wbw`ÆÓ¡ eÅewaGZ ‰i gvbmgƒn : 3 , 3
² 47 `†kÅK͸-1 : sin
cÉk
1
( ) + cos
5
1 2 cot1 ( ) 2
11
5 cÉk
² 48 f(x) = tanx
`†kÅK͸-2 : 4(sin + cos) = 5, 2 < < 2
2
3
K. cÉgvY Ki ˆh, 2 sin1 x = sin1 (2x 1 x2) 2 K. cot1 cos cosec1 2
‰i gyLÅ gvb wbYÆq Ki| 2
L. `†kÅK͸-1 ‰i gvb wbYÆq Ki| 4 L. DóxcGK DGÍÏwLZ f(x) ‰i RbÅ f 1(x) + f 1(y) =
nGj
M. `†kÅK͸-2 ‰ ewYÆZ mgxKiYwU mgvavb Ki| 4 cÉgvY Ki ˆh, cÉvµ¦ mçvic^wU ‰KwU mijGiLv wbG`Æk KGi
[XvKv, w`bvRcyi, wmGjU I hGkvi ˆevWÆ-2018 cÉk² bs 4] hvi Xvj 1 nGe| 4
47 bs cÉGk²i mgvavb M. {f(x)}2 + f(x) = 3f(x) nGj weGkl mgvavb wbYÆq Ki hLb
K
gGb Kwi, sin1x = A 0 x 2. 4
sinA = x [ivRkvnx ˆevWÆ-2017 cÉk² bs 4]
‰es cosA = 1 sin2A = 1 x2 48 bs cÉGk²i mgvavb
‰Lb, sin2A = 2sinAcosA = 2x 1 x2 3
K cot1 cos cosec1
2
2A = sin1 (2x 1 x2 ) 1 3
= cot1 cos cos1 2
myZivs, 2sin1x = sin1 (2x 1 x2 ) (cÉgvwYZ) 3
4 2 2 1
L
evgcÞ = sin–1 5 + cos–1 cot1 = cot1 = (Ans.) 1
5 11 3 3
= tan –1 4 –11
+ tan – cot –1 2
[wPò 1 I 2 nGZ] L ˆ`Iqv AvGQ, f(x) = tanx
3 2 11
f 1(x) = tan1x ‰es f 1(y) = tan1y
4 1 cÉkg² GZ, tan1x + tan1y =
+ 4 5 x+y
= tan–1
3 2
– cot–1
2 ev, tan1 1 xy =
4 1 11
1– . x+y
3 2 3 ev, 1 xy = tan
8+3 wPò-1
x+y
6 2 ev, 1 xy = 0
= tan–1 – cot–1
6–4 11
6 1 5 ev, x + y = 0
y=x
2
AZ‰e, cÉvµ¦ mçvic^wU ‰KwU mijGiLv wbG`Æk KGi ‰es
mijGiLvwUi Xvj 1 (cÉgvwYZ)
wPò-2
ˆevWÆ cixÞvi cÉk²cGòi mgvavb 43
M ˆ`Iqv AvGQ, f(x) = tanx
2 P–1 2 P–1
d
ev, P
= cos0 ev, P
=1
f (x) = (tanx) = sec2x
dx
ev, 2 P–1=P
cÉ`î mgxKiY, {f(x)}2 + f(x) = 3 f(x)
ev, 4(P – 1) = P2
ev, tan2x + sec2x = 3 tanx
ev, tan2x + 1 + tan2x 3 tanx = 0 ev, P2 – 4P + 4 = 0
L
evgcÞ = sec –1
5 + sin– 1 – sin– 1
2 5 1
5 ev, tan1 y tan1x = 6
1
5 x
5 2 1 y
ev, tan1
1
=
6
1 + .x
y
1 2
wPò-1 1 xy
wPò-2
y 1 xy 1
1 4 1 ev, y+x
= tan
6
ev, x + y =
= tan– 12 + sin– 1 – tan– 1 [wPò 1 I 2 nGZ] 3
2 5 2 y
1 4 1 1 ev, x + y = 3 3xy
= tan– 12 + sin– 1 – . 2 tan– 1
2 5 2 2 x + y + 3xy = 3 (cÉgvwYZ)
1
1 4 1 2
2. M cos cos9 = sin5
= tan 2 + sin– 1 – sin– 1
–1
ev, 2 sin5 sin4 = sin5
2 5 2 1 2
1+ ev, sin5 (2 sin4 1) = 0
2
1 4 1 1 nq, sin5 = 0 A^ev, 2 sin4 1 = 0
= tan– 12 + sin– 1 – sin– 1 ev, 5 = n ev, 2 sin4 = 1
2 5 2 1
1+ n 1
4 = ev, sin4 = 2 = sin 6
5
1 4 1 1
= tan– 12 + sin– 1 – sin– 1
2 5 2 5 ev, 4 = n + ( 1)n 6
4
n
1 4 1 4 =+ ( 1)n
= tan– 12 + sin– 1 – sin– 1 = tan– 12 = WvbcÞ 4 24
2 5 2 5 n n
wbGYÆq mgvavb, = ,
5 4
+ ( 1)n ; hLb n ‰i
24
gvb
1 4 1
sec
–1
5 + sin1 sin1 = tan– 12 (cÉgvwYZ)
2 5 5 kƒbÅ A^ev AbÅ ˆhGKvGbv cƒYÆ msLÅv|
M sinx + 3 cosx = 3
cÉk
² 52 C P
1 3 3
ev, 2 sinx + 2 cosx = 2 r r
y
y
P = cos−1 6
r ² 53 `†kÅK͸-1 : cot − tan = 5
cÉk
x y
cÉkg² GZ, cos−1 r + cos−1 r = `†kÅK͸-2 : 2 sin2 + 2 (sin + cos) + 1 = 0
xy 2 2 K. cÉgvY Ki ˆh, tan−1 (cot3x) + tan−1 (− cot5x) = 2x 2
ev, cos−1 r2 −
(1 − xr ) (1 − yr ) = 2 2
L. `†kÅK͸-1 nGZ cÉgvY Ki
1
ˆh, = 2 sin−1
5
4
xy x y 2 2 34
ev, r − (1 − r ) (1 − r ) = cos
2 2 2
M. `†kÅK͸-2 ‰ ewYÆZ mgxKiYwUi mvaviY mgvavb wbYÆq Ki| 4
[hGkvi ˆevWÆ-2017 cÉk² bs 4]
2 2 2 2
ev, ( r − cos) = (1 − r ) (1 − r )
xy x y
2 2 2
53 bs cÉGk²i mgvavb
2 2 2 2
xy xy x y
ev, r − 2. r cos + cos = (1 − r ) (1 − r )
4 2
2
2 2 K ‰LvGb, tan (cot 3x) + tan−1 (− cot 5x)
−1
x2y2 xy y2 x2 x2y2
ev, r4 − 2. r2 cos + cos2 = 1 − r2 − r2 + r4 = tan−1 tan − 3x − tan−1 tan − 5x
2 2
x2 y2 2xy
ev, r2 + r2 − r2 cos = 1 − cos2 =
2
− 3x − + 5x = 2x
2
x2 y2 2xy tan−1 (cot 3x) + tan−1 (−cot 5x) = 2x (cÉgvwYZ)
ev, r2 + r2 r2 cos = sin2
6
x2 + y2 − 2xy cos = r2 sin2 (cÉgvwYZ) L ˆ`Iqv AvGQ, cot − tan = 5
M ˆ`Iqv AvGQ,
cos sin 6
r ev, sin − cos = 5
f() = = sec
x
cos2 − sin2 6
f(2) = sec2 ev, sin cos = 5
cÉkg² GZ, f(2) − f() = 2
ev, 5 (cos2 − sin2) = 6 sin cos
ev, sec 2 − sec = 2
1 1 ev, 5 cos2 = 3 sin2
ev, cos 2 − cos = 2 sin 2 5
34
ev, cos 2 = 3 2
5
cos − cos 2
ev, cos 2 . cos = 2 5 3
ev, tan 2 = 3
ev, cos − cos 2 = 2 cos2 . cos
ev, cos cos2 = cos + cos (2 + ) 5
ev, sin 2 =
34
ev, cos3 + cos2 = 0
5
ev, 2 cos
3 + 2
cos
3 2
=0
ev, 2 = sin−1
2 2 34
1 5
5
ev, cos 2 cos 2 = 0 = sin−1
2
(cÉgvwYZ)
34
46 cvGéix DœPZi MwYZ w«¼Zxq cò ‰Kv`k-«¼v`k ˆkÉwY
M 2 sin2 + 2 (sin + cos) + 1 = 0
x ‰i wewf®² gvGbi RbÅ cÉwZmãx y ‰i gvbàGjv wbYÆq Kwi|
ev, 2 . 2 sin cos + 2 sin + 2 cos + 1 = 0 x –1 – 0.75 – 0.5 – 0.25 0 0.25 0.5 0.75 1
(– 0.75, – 24.29)
1
L. g(x) ‰i ˆjLwPò Aâb Ki, hLb p = , – 1 x 1.
2
4
(– 1, – 45)
M. 2{h(x)} + {h(2x)} = 2 mgxKiYwUi mvaviY mgvavb
2 2 Y
wbYÆq Ki| 4
[ewikvj ˆevWÆ-2017 cÉk² bs 4] M ˆ`Iqv AvGQ, h(x) = cosx
54 bs cÉGk²i mgvavb h(2x) = cos2x
5 1
K
evgcÞ = sec– 1 2
+ tan– 1
2
cÉ`î mgxKiY,
1 1 2{h(x)}2 + {h(2x)}2 = 2
= tan– 1 + tan– 1
2 2 ev, 2 cos2x + cos22x = 2
5
1 1
= 2 tan– 1 ev, 1 + cos2x + cos22x – 2 = 0
2
1 2
2. 5 1
ev, cos22x + cos 2x 1 = 0
2 –1
= tan–1
= tan– 1 sec
2 2
1 2 – 1 12 – 4 . 1 . (– 1)
1– ev, cos2x =
2 2.1
1
= tan– 1 –1 5
1 =
1– 2
4
1 –1– 5
= tan– 1 wK¯§, 2
MÉnYGhvMÅ bq| ˆKbbv Zv – 1 AGcÞv ˆQvU
3
4
gvb ‰es cos ‰i mxgv – 1 nGZ 1 chƯ¦|
4 3
= tan–1 = cot– 1 = WvbcÞ
3 4 –1+ 5
cos 2x =
2
5 1 3
sec– 1 + tan– 1 = cot– 1 (cÉgvwYZ)
2 2 4 –1+ 5
ev, cos 2x = cos [awi, = cos– 1 2 ]
1
L ˆ`Iqv AvGQ,
p=
2
ev, 2x = 2n .
1
‰es g(x) = p sin x = sin– 1x
2
–1
x = n
2
ˆhLvGb – 1 x 1.
–1+ 5
1
awi, y = 2 sin– 1x. ˆhLvGb = cos– 1 2 ‰es n Ù (Ans.)
ˆevWÆ cixÞvi cÉk²cGòi mgvavb 47
`†kÅK͸-1: `†kÅK͸-2: P P A 20 cm
A
10 N B
8 cm
P1 20 cm
A B
O 5N 15 N
B
P P
2 2
PC 3
2 I 32kg IRGbi `yBRb evjK SzjGQ|
B
2 2
C K. 3N, 7N I 5N ejòq ‰KwU eÕ§i Dci wKÌqv KGi fvimvgÅ
P1 P2 P3 m†wÓ¡ KiGj 3N I 5N ej«¼Gqi gaÅeZÆx ˆKvY wbYÆq Ki| 2
= =
sin BOC sin AOC Sin AOB
P1 P2 P3
L. `†kÅK͸-1 ‰ KuvVvjàGjvi IRGbi jwº¬ ABC wòfzGRi
ev, B C
=
A C
=
A B jÁ¼we±`yMvgx nGj ˆ`LvI ˆh, cosA : cosB : cosC
sin sin sin = 35 : 50 : 28 ˆhLvGb a = 4, b = 5, c = 2. 4
2 2 2 2 2 2
P1 P2 P3 M. `†kÅK͸-2 ‰ LuywU `yBwUi gaÅeZÆx `ƒiZ½ AB ‰i
ev, B+C
=
A+C
=
A+B ‰K-Z‡Zxqvsk nGj LuywU `yBwUi AeÕ©vb wbYÆq Ki| 4
sin sin 2 sin 2
2 wkLbdj- 4, 9 I 11 [gqgbwmsn ˆevWÆ-2021 cÉk² bs 8]
P1 P2 P3 31 bs cÉGk²i mgvavb
ev, A
=
B
=
sin sin sin C K
awi, 3N I 5N ej«¼Gqi gaÅeZÆx ˆKvY
2 2 2
[ A + B + C = ] ‰Lb, 3N, 7N I 5N ejòq mvgÅeÕ©v m†wÓ¡ KiGj, 3N I 5N
P1 P2 P3 ej«¼Gqi jwº¬i gvb 7N.
ev, A
=
B
=
C kZÆgGZ,
sin + sin + sin +
2 2 2 2 2 2 32 + 52 + 2.3.5 cos = 7 [ ejòq fvimvgÅ m†wÓ¡ KGi]
2 2 2
P P P P P P ev, 9 + 25 + 30cos = 49 ev, 30cos = 15
ev, 1A = 2B = 3C ev, 1 A = 2 B = 3 C 15 1 1
cos
2
cos
2
cos
2
cos 2
2
cos 2
2
cos 2
2
ev, cos = 30 ev, cos = 2 = cos– 1 2 = 60 (Ans.)
A
P21 P22 P23 L
ev, 1 1
= =
1 P
(1 + cosA) (1 + cosB) (1 + cosC) O
2 2 2
2 2 2
P1 P2 P3
ev, 1 + cosA = =
1 + cosB 1 + cosC
P21 : P22 : P23 = (1 + cosA) : (1 + cosB) : (1 + cosC) B C
D
(ˆ`LvGbv nGjv) Q Q+R R
48 cvGéix DœPZi MwYZ w«¼Zxq cò ‰Kv`k-«¼v`k ˆkÉwY
gGb Kwi, ABC ‰i jÁ¼we±`y O ‰es ewaÆZ AO, BC ˆK D cÉk
² 32 ‰KwU we±`yGZ ˆKvGY wKÌqviZ P I Q (P > Q) gvGbi
we±`yGZ ˆQ` KGi| ZvnGj, AD BC. ‰Lb B I C ˆZ ej«¼Gqi e†nîg I Þz`ËZg jwº¬i gvb h^vKÌGg L I M
wKÌqviZ m`†k mgv¯¦ivj ej Q I R ‰i jwº¬ (Q + R) ejwU K. ‰K we±`yGZ 120 ˆKvGY wKÌqviZ `yBwU mgvb eGji jwº¬
BC ‰i ˆKvGbv we±`yGZ wKÌqv KiGe| Avevi cÉ`î ejòGqi wbYÆq Ki| 2
L. P ‰i w`K eivei jwº¬i jÁ¼vsGki cwigvY Q nGj, cÉgvY
jwº¬i wKÌqvwe±`y O ‰es ‰i ‰KwU AskK ej P ‰i wKÌqvwe±`y QP
A eGj, Aci AskK ej (Q + R) ‰i wKÌqvwe±`y AekÅB BC I Ki ˆh, = cos1 Q 4
AD ‰i ˆQ`we±`y D nGe|
M. ˆ`LvI ˆh, ej«¼Gqi jwº¬i gvb L cos2 2 + M sin2 2 4
BD CD
Q BD = R CD Q
AD
=R
AD
Q cot B = R cotC wkLbdj- 4 I 5 [ivRkvnx ˆevWÆ-2021 cÉk² bs 7]
Z`Ë‚c cÉgvY Kiv hvq, P cot A = R cot C. 32 bs cÉGk²i mgvavb
P cot A = Q cot B = R cot C ... (i) K awi, `yBwU mgvb ej P ‰es Zv 120 ˆKvGY wKÌqviZ
cosA cosB cosC jwº¬, R = P2 + P2 + 2.P.P cos120
P =Q =R
sinA sinB sinC 1
PcosA QcosB RcosC = P2 + P2 + 2P2
= = 2
a/2r b/2r c/2r
= P2 + P2 P2 = P2 = P
ˆhLvGb ABC ‰i cwieÅvmvaÆ r. jwº¬i gvb ‰KwU eGji mgvb| (Ans.)
PcosA : Q cos B : R cosC = a : b : c L
gGb Kwi, O we±`yGZ ˆKvGY wKÌqviZ P I Q
‰LvGb, P = 8kg, Q = 7 kg ‰es R = 5 kg (P > Q) ej«¼Gqi jwº¬ R hv P Q
Avevi a = 4, b = 5 ‰es c = 2 ‰i mvG^ ˆKvY Drc®² KGi|
PcosA QcosB RcosC 8cosA 7cosB 5cosC P ‰i w`K eivei jÁ¼vsk wbGq cvB, R
ZvnGj, a
=
b
=
c
ev, 4 = 5 = 2 Pcos0 + Qcos = Rcos
cosA 7 35 cosB 25 50 ev, P + Qcos = Q [ Rcos = Q] O
P
ZvnGj, cosB = 10 = 50 ‰es cosC = 14 = 28 ev, Qcos = Q P
cosA : cosB = 35 : 50 ‰es cosB : cosC = 50 : 28 QP QP
ev, cos = Q = cos1 Q (cÉgvwYZ)
cosA : cosB : cosC = 35 : 50 : 28 (ˆ`LvGbv nGjv) M
P I Q (P > Q) ej«¼Gqi e†nîg I Þz`ËZg jwº¬i gvb h^vKÌGg
M [we.`Ë.: cÉkw² U mÁ·ƒYÆ bq| LyuwU
2P L I M.
`yBwUi Ici Pvc«¼Gqi gGaÅ ˆKvGbv e†nîg jwº¬, P + Q = L ... ... (i)
A C O D B
mÁ·KÆ DGÍÏL Kiv bv ^vKGj LyuwU Þz`ËZg jwº¬, P Q = M ... ... (ii)
(i) I (ii) ˆhvM KGi cvB,
`yBwUi AeÕ©vb wbYÆq Kiv mÁ¿e 24 56 32 L+M
2P = L + M ev, P =
bq| ‰LvGb LyuwU `yBwUi Ici Pvc 2
mgvb aGi mgvavb ˆ`qv nGjv|] (i) ˆ^GK (ii) weGqvM KGi cvB,
LM
15 2Q = L M ev, Q =
awi ZÚvwU 3 ev 5m eÅeavGb C I D we±`yGZ AewÕ©Z LuywU 2
ˆhGnZz P I Q, ˆKvGY wKÌqviZ, myZivs jwº¬,
`yBwUi Dci mgvb Pvc«¼q P I P wKÌqv KGi| ZvnGj ‰G`i
R= P2 + Q2 + 2PQcos
jwº¬ 2P, hv CD ‰i gaÅwe±`y O ˆZ wKÌqv KiGe| 2
L M 2
5 = L +2 M + + 2.
L + M L M
cos
OC = OD = m
2
mvgÅveÕ©vi RbÅ 24 I 32 IRb«¼Gqi 2 2 2
L2 M2 L2 M2
jwº¬ (24 + 32) = 2 + + 2 cos
4 4 4 4
A^Ævr 56, AekÅB O ˆZ Lvov wbÁ²w`GK KvhÆiZ nGe|
L2 M2 L2 M2
24 AO = 32 BO = + + cos cos
2 2 2 2
AO BO AO + BO AB 15 2 2
= = = = m L M
4 3 4+3 7 7 = (1 + cos) + (1 cos)
2 2
60 45
AO = m ‰es BO = m L2 M2
7 7 = 2cos2 + 2sin2
2 2 2 2
60 5 120 – 35 85
AC = AO – CO = – = = m = 6.07m
7 2 14 14 = L2cos2 + M2sin2 (ˆ`LvGbv nGjv)
2 2
45 5 90 – 35 55
‰es BD = BO – OD = 7 – 2 = 14 = 14 m = 3.93m
[we.`Ë: cÉGk² fzj AvGQ, L cos2
2
+ Msin2 ‰i
2
Õ©Gj
LuywU `yBwU A I B we±`y ˆ^GK h^vKÌGg 6.07m I 3.93m
L2 cos2 + M2sin2 nGe|]
`ƒiGZ½ Õ©vwcZ wQj| (Ans.) 2 2
ˆevWÆ cixÞvi cÉk²cGòi mgvavb 49
B C
K. ˆKvGbv we±`yGZ F gvGbi `yBwU mgvb ej ciÕ·i 120
a D
ˆKvGY wKÌqviZ nGj, ‰G`i jwº¬i gvb I w`K wbYÆq Ki| 2
M M+N N
L. `†kÅK͸-1 ‰i ej `ywUi mvG^ mggvGbi KZ ej ˆhvM
‰Lb B I C wKÌqviZ m`†k mgv¯¦ivj ej M I N ‰i jwº¬ KiGj bZzb jwº¬i wKÌqvwe±`y 5cm `ƒGi mGi hvGe? 4
(M + N) ejwU BC ‰i ˆKvGbv we±`yGZ wKÌqv KiGe| Avevi M. `†kÅK͸-2 ‰ Q = 13 N ‰es P I Q ‰i jwº¬ R = 12 N
cÉ`î ejòGqi jwº¬ (L + M + N) ‰i wKÌqvwe±`y I ‰es ‰i nGj, P ‰i gvb wbYÆq Ki| 4
‰KwU AskK ej L ‰i wKÌqvwe±`y A eGj Aci AskK ej wkLbdj- 4, 9 I 11 [w`bvRcy i ˆevWÆ
- 2021 cÉ
k ² bs 8]
50 cvGéix DœPZi MwYZ w«¼Zxq cò ‰Kv`k-«¼v`k ˆkÉwY
34 bs cÉGk²i mgvavb cÉk
² 35
K F gvGbi `yBwU mgvb ej ciÕ·i 120 ˆKvGY wKÌqv KGi|
`†kÅK͸-1: `†kÅK͸-2:
jwº¬, R = F2 + F2 + 2F.F cos120 ˆKvGbv we±`yGZ KvhÆiZ Q R, A
1 Q, Q + R gvGbi ejàGjvi P
= 2F2 + 2F2 = 2F2 F2 = F2 = F w`K ‰KBKÌGg ˆKvGbv mgevü
2 G
C
wòfzGRi evüàGjvi mgv¯¦ivj|
120 R
ˆhGnZz ej«¼q mgvb jwº¬i w`K, =
2
= 60 B
Q
jwº¬i gvb F ‰es jwº¬i w`K ˆh ˆKvGbv eGji mvG^ 60 K. gƒj we±`yGZ 5, 8 I 10 ‰KK gvGbi wZbwU ej x-AGÞi
(Ans.) mvG^ h^vKÌGg 0, 60 I 120 ˆKvGY wKÌqv KiGQ| OX
L awi, `†kÅK͸-1 ‰i ej«¼Gqi mvG^ P gvGbi ej ˆhvM KiGj
eivei ejàGjvi jÁ¼vsGki mgwÓ¡ wbYÆq Ki| 2
jwº¬i wKÌqvwe±`y 5cm `ƒGi mGi hvGe| L. `†kÅK͸-1 ‰i ejàGjvi jwº¬ wbYÆq Ki| 4
(10 + P)N M. `†kÅK͸-2 ‰i m`†kÅ mgv¯¦ivj ej P, Q, R ‰i jwº¬ hw`
10N
ABC wòfzGRi fiGK±`Ê G-ˆZ wKÌqv KGi ZGe cÉgvY Ki ˆh,
D 5 cm C A 10 cm B
P = Q = R. 4
15N wkLbdj- 4, 9 I 11 [KzwgÍÏv ˆevWÆ-2021 cÉk² bs 7]
(15 + P)N
5N 5N 35 bs cÉGk²i mgvavb
1g ˆÞGò, 10 BC = 15 AC K OX eivei jÁ¼vsGki mgwÓ¡
ev, 10 (AB + AC) = 15 AC = 5 cos0 + 8 cos60 + 10cos120
1 1
ev, 10 (10 + AC) = 15 AC = 5.1 + 8. + 10.
2 2
ev, 100 + 10AC = 15AC
= 5 + 4 5 = 4 (Ans.)
ev, 5AC = 100
AC = 20 cm L gGb Kwi, O we±`yGZ OX, OY, OZ eivei KvhÆiZ h^vKÌGg
w«¼Zxq ˆÞGò, (15 + P) AD = (10 + P) BD (Q R), Q, (Q + R) ejàwji w`K ABC mgevü wòfzGRi
ev, (15 + P) (AC + CD) = (10 + P) (AB + AC + CD) BC, CA, AB evüi mgv¯¦ivj|
² 38 `†kÅK͸-1:
cÉk
weK͸ mgvavb: gGb Kwi, OA ‰es OB ˆiLv«¼q eivei P I Q ej
`yBwU mƒwPZ nq ‰es ‰G`i gaÅeZÆx ˆKvY A^Ævr AOB = .
Q
3Q P I 3Q ‰i gaÅeZÆx ˆKvY 30
Q I 3Q ‰i gaÅeZÆx ˆKvY 30
30 eGji mvBb mƒò nGZ cvB,
P P Q 3Q
= =
`†kÅK͸-2: ABC-‰i A, B I C we±`yGZ h^vKÌGg P, Q, R m`†k sin( 30) sin30 sin
B
mgv¯¦ivj ejòq KvhÆiZ ‰es wòfzGRi cwiGK±`Ê O.
K. `ywU eGji mGeÆvœP I meÆwbÁ² jwº¬i gvb h^vKÌGg 9N I 4N Q
3Q
nGj ej«¼q wbYÆq Ki| 2
–30
L. `†kÅK͸-1 nGZ cÉgvY Ki ˆh, P = Q I P = 2Q. 4
30
M. `†kÅK͸-2 nGZ ‰G`i jwº¬i wKÌqvGiLv O we±`yMvgx nGj,
cÉgvY Ki ˆh, P : Q : R = sin2A : sin2B : sin2C. 4 O
P A
wkLbdj- 4, 5 I9 [wmGjU ˆevWÆ-2021 cÉk² bs 17
Q 3Q
38 bs cÉGk²i mgvavb 2q I 3q AbycvZ nGZ cvB, sin30 = sin
K gGb Kwi, ej«¼q P I Q ˆhLvGb P > Q
1 3 3
ev, 1 = sin ev, 2 = sin
mGeÆvœP jwº¬ = P + Q
2
meÆwbÁ² jwº¬ = P Q
3
kZÆgGZ, P + Q = 9 N ev, sin = 2 = sin60 = sin(180 60) = sin120
PQ=4N
= 60 A^ev 120
P Q
2P = 13 N 1g I 2q AbycvZ ˆ^GK sin(60 30) = sin30
13
P= N = 6.5 N P Q
2 ev, sin30 = sin30 [hLb = 60]
‰es Q = 9 N P = 9 N 6.5 N = 2.5 N
ej«¼q 6.5 N ‰es 2.5 N (Ans.) P=Q (ˆ`LvGbv nGjv)
Avevi, 1g I 2q AbycvZ ˆ^GK,
L gGb Kwi, OA ‰es OB
B P Q
ˆiLv«¼q «¼viv h^vKÌGg P I Q =
sin(120 30) sin30
[hLb = 120]
Q
ej`yBwU mƒwPZ nq ‰es 3Q P Q P
ev, sin90 = 1 ev, 1 = 2Q
‰G`i gaÅeZÆx ˆKvY A^Ævr
2
AOB = . ˆhGnZz ej«¼Gqi 30 P = 2Q. (ˆ`LvGbv nGjv)
jwº¬ 3Q O A
P eivei jÁ¼vsk wbGq cvB,
P M gGb Kwi, ABC wòfzGRi
A
3
Q cos = Q P
‰i jwº¬ BC ˆiLvÕ© ˆKvb
2 we±`yGZ wKÌqv KiGe| B C
Avevi, mvgv¯¦wiK mƒòvbymvGi, D
2
( 3Q) = P2 + Q2 + 2PQ cos P+Q+R R
3 Q Q+R
ev, 3Q2 = P2 + Q2 + 2P 2 Q P
Avevi, wZbwU eGji jwº¬ O we±`yMvgx ‰es P ejwU A we±`yGZ
ev, 3Q2 = P2 + Q2 + 3PQ 2P2
wKÌqviZ, KvGRB Q ‰es R ‰i jwº¬ BC ‰es AOD
ev, P2 3PQ + 2Q2 = 0
ˆiLv«¼Gqi ˆQ`we±`y D ˆZ wKÌqviZ nGe|
ev, P2 PQ 2PQ + 2Q2 = 0 Q CD CD/OD
ev, P(P Q) 2Q(P Q) = 0 Q.BD = R.CD ev, R = BD = BD/OD ... ... ... (i)
ev, (P Q) (P 2Q) = 0 COD nGZ cvB,
PQ=0 A^ev P 2Q = 0 CD OD CD sin COD
= ev, OD = sinOCD ... ... ... (ii)
ev, P = Q ev, P = 2Q sinCOD sinOCD
BD sinBOD
P = Q I P = 2Q (cÉgvwYZ) Abyi…cfvGe BOD ‰ OD = sinOBD
54 cvGéix DœPZi MwYZ w«¼Zxq cò ‰Kv`k-«¼v`k ˆkÉwY
(i) bs mgxKiGY DcGivÚ gvb ewmGq cvB, A^Ævr BOD ˆiLvi DciÕ© D we±`yGZ
sinCOD wKÌqv KiGe|
Q CD/OD sinOCD
= = ... ... ... (iii) AZ‰e Q.AD = R.CD
R BD/OD sinBOD Q CD CD/OD
sinOBD ev, R = AD = AD/OD ... ... ... (i)
Avevi, ˆhGnZz OB = OC = cwieÅvmvaÆ, CD
‰Lb, COD wòfzR nGZ, sinCOD = sinOCD
OD
myZivs OCD = OBD ev, sinOCD = sinOBD.
CD sinCOD
(iii) bs mgxKiY nGZ cvB, ev, OD = sinOCD
Q sinCOD sin(π AOC) sinAOC
= = = AD OD
R sinBOD sin(π AOB) sinAOB Avevi, AOD wòfzR nGZ, sinAOD = sinOAD
Avevi, e†Gîi ˆK±`ÊÕ© ˆKvY cwiwaÕ© ˆKvGYi w«¼àY eGj, AD sinAOD
AOC = 2B ‰es AOB = 2C = ... ... (ii)
OD sinOAD
=
Q sin2B Q R
ev, sin2B = sin2C ... ... ... (iv) (i) bs mgxKiGY DcGivÚ gvbàGjv ewmGq cvB,
R sin2C Q CD/OD sinCOD/sinOCD
P Q = = ... ... ... (iii)
Abyi…cfvGe cÉgvY Kiv hvq ˆh, sin2A = sin2B = ... ... ... (v) R AD/OD sinAOD/sinOAD
ˆhGnZz OA = OC = cwieÅvmvaÆ
P Q R
ZvnGj (iv) I (v)bs mgxKiY nGZ cvB, sin2A = sin2B = sin2C myZivs, OCD = OAD
sinOCD = sinOAD nGj,
P : Q : R = sin2A : sin2B : sin2C. (cÉgvwYZ)
(iii) bs mgxKiY nGZ cvB,
cÉk
² 39 Q sinCOD sin( BOC) sinBOC
= = =
`†kÅK͸-1: `†kÅK͸-2: R sinAOD sin( BOA) sinBOA
B Avevi, e†Gîi ˆKG±`ÊÕ© ˆKvY cwiwaÕ© ˆKvGYi w«¼àY eGj,
A D C B BOC = 2A ‰es BOA = 2C
Q sin2A
= R : Q = sin 2C : sin 2A (cÉgvwYZ)
O R sin2C
C D A
60
ˆKwR
M
AB = 20 wgUvi Š`NÆÅ wewkÓ¡ ZÚvwU A I C we±`yGZ `yBwU
IRb BC = 4m LyuwUi Dci Avbyf„wgKfvGe Õ©vcb KGi 60kg IRGbi eÕ§wU D
AD = 3m
P we±`yGZ Õ©vcb Kiv nGjv|
Owe±`ywU cwiGK±`Ê| A D E O C B
K. ‰KwU eÕ§i Dci ciÕ·i 20 wgUvi `ƒiGZ½ wKÌqvkxj wem`†k,
mgv¯¦ivj ej 8N I 12N ‰i jwº¬i wKÌqvwe±`y wbYÆq Ki| 2
L. `†kÅK͸-1 ‰i AvGjvGK cÉgvY Ki ˆh, C I A we±`yGZ P 60 kg 50 kg
eGji mgv¯¦ivj AskK«¼Gqi AbycvZ sin2C : sin2A. 4 AD = 3 wgUvi, BC = 4 wgUvi
M. `†kÅK͸-2 ‰ 50 ˆKwR IRGbi AB mgi…c ZÚvwUi Š`NÆÅ AC = (20 4) wgUvi = 16 wgUvi
20 wgUvi nGj LyuwU«¼Gqi Dci PvGci cwigvY wbYÆq Ki| 4 ZÚvwUi IRb ‰i gaÅwe±`y O ˆZ wKÌqvkxj|
wkLbdj- 9 I 11 [ewikvj ˆevWÆ-2021 cÉk² bs 8] AO = BO = 10 wgUvi|
39 bs cÉGk²i mgvavb DO = AO AD = (10 3) wgUvi = 7 wgUvi
K gGb Kwi, A I B we±`yGZ h^vKÌGg 12N I 8N gvGbi `ywU
D I O we±`yGZ 60kg I 50kg IRGbi jwº¬ 110kg, hv E
wem`†k mgv¯¦ivj ej wKÌqvkxj| ej«¼Gqi jwº¬ ewaÆZ BA ‰i we±`yGZ wKÌqv KGi|
C we±`yGZ wKÌqv KGi| 60 DE = 50 EO
jwº¬ = (12 8)N = 4N ev, 60 DE = 50 (DO DE)
AB = 20 wgUvi, awi, AC = x ev, 60 DE = 50 7 50 DE
8 BC = 12 AC 8 ev, (60 + 50) DE = 350
ev, 8 (20 + x) = 12x 350 35
A C DE = =
110 11
wgUvi
ev, 160 + 8x = 12x B 35 68
ev, 4x = 160 AE = AD + DE = 3 + =
11 11
wgUvi
12
x = 40 ‰Lb, E we±`yGZ wKÌqvkxj 110kg IRGbi RbÅ A I C we±`yGZ
jwº¬ 12N ej nGZ 40 wgUvi `ƒGi wKÌqvkxj| (Ans.)
LyuwU«¼Gqi Dci PvGci cwigvY h^vKÌGg P I Q nGj,
L gGb Kwi, A I C we±`yGZ wKÌqviZ P eGji mgv¯¦ivj AskK«¼q
P + Q = 110
Q I R. P AE = Q CE = Q (AC AE)
B P AE + Q AE = Q AC
‰Lb, A I C we±`yGZ wKÌqvkxj Q I R
ev, (P + Q) AE = Q AC
‰i jwº¬ P, AC ˆiLvi DciÕ© ˆKvGbv 68 680
‰KwU we±`yGZ wKÌqv KiGe| Avevi, O ev, 110 11 = Q 16 Q = 16 = 42.5 kg
jwº¬ ej BO eivei wKÌqv KGi KvGRB C D A P = 110 Q = (110 42.5) = 67.5 kg
Q ‰es R ‰i jwº¬ (Q + R) ejwU BO A we±`yi Pvc 67.5 kg IRb I C we±`yi Pvc 42.5 kg
P IRb| (Ans.)
R Q
ˆevWÆ cixÞvi cÉk²cGòi mgvavb 55
3
² 40 `†kÅK͸-1: ˆKvGbv we±`yGZ 2P ‰es Q gvGbi `yBwU ej
cÉk
ev, 2AC = 3AB AC = 2 AB
wKÌqviZ AvGQ| ‰Lb, cÉGZÅK eGji gvb 3N e†w«¬ KiGj, A we±`yGZ wKÌqviZ
`†kÅK͸-2: 5N I 3N gvGbi wecixZgyLx `yBwU mgv¯¦ivj ej ej nGe (5 + 3) = 8N ‰es B we±`yGZ wKÌqviZ ej nGe (3 + 3)
h^vKÌGg A I B we±`yGZ wKÌqvkxj, ˆhLvGb AB = 10 ˆm.wg.| = 6N ‰es ZvG`i jwº¬ (8 6) = 2N ejwU ewaÆZ BA ‰i
K. ˆKvGbv we±`yGZ ciÕ·i 120 ˆKvGY wKÌqviZ ‰KB gvGbi IciÕ© D we±`yGZ wKÌqv KiGj, 8AD = 6BD
`yBwU eGji jwº¬ 4N nGj, ej«¼q wbYÆq Ki| 2 ev, 8AD = 6 (AB + AD) ev, 8AD 6AD = 6AB
L. `†kÅK͸-1: ‰ hw` Q = 3P nq ‰es 1g ejwUGK w«¼àY I 2q ev, 2AD = 6AB AD = 3AB
ejwUi gvb 6 ‰KK KGi e†w«¬ cvq ZGe jwº¬i w`K 3
AcwiewZÆZ ^vGK| Q ‰i gvb wbYÆq Ki| 4 wbGYÆq `ƒiZ½ = CD = AD AC = 3AB 2 AB
M. `†kÅK͸-2 ‰, cÉGZÅK eGji gvb hw` 3N KGi e†w«¬ Kiv = 3
3
AB = 32 AB = 32 10 = 15 ˆm.wg. (Ans.)
2
nq, ZGe jwº¬i wKÌqvwe±`y KZ `ƒiGZ½ mGi hvGe? 4
wkLbdj- 4, 10 I 11 [ivRkvnx ˆevWÆ-2019 cÉk² bs 6] ² 41 `†kÅK͸-1:
cÉk
40 bs cÉGk²i mgvavb
R
K Avgiv Rvwb,
R2
= P2 + Q2 + 2PQ cos Q
‰LvGb, R = 4N, = 120
‰es P = Q [ ej«¼q ciÕ·i mgvb]
42 = P2 + P2 + 2P.P cos 120 P
Q>P
1 `†kÅK͸-2: 17 ˆm.wg. `xNÆ ‰KwU myZvi cÉv¯¦«¼q ‰KB Abyf„wgK
ev, 16 = 2P2 + 2P2 2 ev, 2P2 P2 = 16
ˆiLvq 13 ˆm.wg. `ƒGi AewÕ©Z `ywU we±`yGZ Ave«¬ AvGQ|
ev, P2 = 16 P = 4N (Ans.)
myZvwUi ‰K cÉv¯¦ nGZ 5 ˆm.wg. `ƒGi Zvi mvG^ 3 ˆKwR IRGbi
L gGb Kwi, 2P ‰es Q = 3P gvGbi `yBwU ej ˆKvGY wKÌqviZ|
‰KwU eÕ§ mshyÚ Kiv nGjv|
ZvG`i jwº¬, 2P ‰i w`GKi mvG^ ˆKvY Drc®² KGi| K. P I Q ej«¼q mgvb nGj, R ej ˆK mgw«¼LwíZ KGi@
Q = 3P cÉgvY Ki| 2
L. R = 15N ‰es P I Q ej«¼Gqi e†nîg jwº¬ 25N nGj,
ej«¼q wbYÆq Ki| 4
2P M. `†kÅK͸-2 Abyhvqx myZvwUi cÉGZÅK AsGki Uvb wbYÆq Ki| 4
3P sin wkLbdj- 4, 5 I 9 [w`bvRcyi ˆevWÆ-2019 cÉk² bs 6]
tan =
2P + 3P cos
41 bs cÉGk²i mgvavb
Avevi, ej«¼q 4P ‰es 3P + 6 nGj,
(3P + 6) sin 2 sin cos
tan = P sin sin 2 2
4P + (3P + 6) cos K
tan = =
P + P cos 1 + cos
=
3P sin (3P + 6) sin 2 cos2
kZÆvbymvGi, 2P + 3P cos = 4P + (3P + 6) cos 2
4P + (3P + 6) cos (3P + 6) sin = tan = (ˆ`LvGbv nGjv)
ev, 2P + 3P cos = 3P sin 2 2
L
ˆ`Iqv AvGQ, R = 15N
4P + (3P + 6) cos 2P 3P cos
ev, 2P + 3P cos kZÆgGZ, P + Q = 25 … … (i)
(3P + 6) sin 3P sin wPòvbymvGi jwº¬ P ‰i mvG^ = 90 ˆKvY Drc®² KGi|
= Avbyf„wgK eivei eGji Dcvsk wbGq cvB,
3P sin
2P + 6 cos 6 sin P + Qcos = R cos
ev, P(2 + 3cos) = 3P sin ev, P + Qcos = 15 sin 90 R
P + 3 cos ev, P + Qcos = 0 ... ... ... (ii) Q
ev, 2 + 3cos = 1 P
ev, cos = Q … … (iii)
ev, P + 3cos = 2 + 3 cos
ev, P = 2 + 3 cos 3cos P = 2 jwº¬ R2 = P2 + Q2 + 2PQ cos P
P
Q = 3P = 3 2 = 6N (Ans.) ev, 15 = P + Q + 2PQ. Q [(iii) bs ˆ^GK gvb ewmGq]
2 2 2
(i) I (iv)
ˆhvM KGi cvB, 2Q = 25 + 9 ev, Q = 2 = 17
34 1 I 2 ,, ,, ,, ,, 180 60 = 120
2 I 3 ,, ,, ,, ,, 180 30 = 150
(i) bs ‰ Q ‰i gvb ewmGq cvB,
P + 17 = 25 ev, P = 25 17 = 8 L `†kÅK͸-2 ‰ OPRQ mvgv¯¦wiKwU cƒYÆ Kwi|
ej«¼q P = 8N ‰es Q = 17N (Ans.) Q
O
M 17 ˆm.wg. `xNÆ ACB myZvi A A
13 B
cÉv¯¦ nGZ 5 ˆm.wg. `ƒGi C 5 T T2
F2
1
we±`yGZ 3kg fGii ‰KwU eÕ§ A 90 B 12 F
SzjvGbv ‰es Aci cÉv¯¦ A ˆ^GK C R F1 P
13 ˆm.wg. `ƒGi ‰KB mijGiLv
eivei B we±`yGZ evav AvGQ| 3kg
awi, F1 = K cosP
AB = 13, AC = 5 ‰es BC = 12 F2 = K cosQ
AC2 + BC2 = 52 + 122 = 169 = 132 = AC2 F1 I F2 ‰i gaÅeZxÆ ˆKvY R ‰es jwº¬ F.
ACB = 90
F2 = F12 + F22 + 2F1F2 cosR
gGb Kwi, CA AsGki Uvb T1 ‰es CB AsGki Uvb T2| ZvnGj
= K2 cos2P + K2 cos2Q + 2 K cosP.K cosQ.cosR
T1, T2 I 3kg IRb ejòq C we±`yGZ fvimvGgÅ AvGQ|
= K2 cos2P + K2 cos2Q + 2K2 cosP.cosQ.cosR
T T 3
jvwgi mƒòvbymvGi, sin(901 + B) = sin(902 + A) = sin 90 = K2 (cos2P + cos2Q + cos2R + 2 cosP.cosQ.cosR cos2R)
T1 T2 T1 T2 = K2 (1 cos2R) [‹ P + Q + R = nGj, cos2P + cos2Q
ev, cosB =
cosA
= 3 ev, =
12 5
=3
+ cos2R + 2 cosP.cosQ.cosR = 1]
13 13 2 2
= K sin R
12 36
ev, T1 = 13 3kg T1 = 13 kg (Ans.) F = K sinR
5 15 RP ‰i jÁ¼ eivei Dcvsk wbGq cvB,
‰es T2 = 13 3kg T2 = 13 kg (Ans.)
F1 sin0 + F2 sinR = F sin
² 42 `†kÅK͸-1: 16N I 12N `yBwU mggyLx mgv¯¦ivj ‰KwU
cÉk
ev, K cosQ sinR = K sinR sin
KwVb eÕ§i Dci h^vKÌGg L I M we±`yGZ wKÌqviZ AvGQ| ev, cosQ = sin [K sinR «¼viv fvM KGi]
Q
ev, sin 2 Q = sin
F2
`†kÅK͸-2: F
ev, 2 Q =
R P
F1
P+Q+R
K. ˆKvb we±`yGZ 1, 2 ‰es 3 ‰KK ejòq wKÌqv KGi ev, 2
Q = [‹ P + Q + R = ]
mvgÅveÕ©v m†wÓ¡ KGi| ejàGjvi gaÅeZxÆ ˆKvY wbYÆq Ki| 2 P+Q+R
L. `†kÅK͸-2 ‰ F1 cosP, F2 cosQ ‰es F1, F2 ‰i jwº¬ ev, = 2
Q
1
nGj ˆ`LvI ˆh, R = 2 (R + Q P). 4
F
M. `†kÅK͸-1 nGZ ej«¼q AeÕ©vb wewbgq KiGj LM eivei
R=R (P + Q2 + R Q)
P+Q+R
ZvG`i jwº¬i miY wbYÆq Ki| 4 =R
2
+Q
wkLbdj- 5, 9, 10 I 11 [PëMÉvg ˆevWÆ-2019 cÉk² bs 6] 2R P Q R + 2Q
42 bs cÉGk²i mgvavb =
2
K ˆhGnZz ejòq mvgÅveÕ©v m†wÓ¡ KGi ZvB ‰G`iGK KÌgv®¼Gq gvb
1
= (R + Q P) (ˆ`LvGbv
nGjv)
2
I w`K Abyhvqx wòfzR AvKvGi cÉKvk Kiv hvq| ABC ‰i
AB, BC, CA «¼viv h^vKÌGg 1, 3 I 2 gvGbi ej cÉKvk Kiv M gGb Kwi, L I M we±`yGZ 16N I 12N gvGbi `ywU mggyLx
nj| mgv¯¦ivj ej wKÌqv KiGQ| ‰G`i jwº¬ C we±`yGZ wKÌqv KiGQ|
L C C M
A
( 3)2 + 12 = 4= 2 (16)
(12)
A^Ævr ABC mgGKvYx wòfzR 2
1 16 12
ˆhLvGb ABC = 90
3 16.LC = 12.MC
ACB = cos1 = 30 B
3
C
2 ev, 16.LC = 12.(LM LC)
‰es BAC = 90 30 = 60 ev, (16 + 12) . LC = 12.LM
1 I 3 gvGbi eGji A¯¦MÆZ ˆKvY 180 90 = 90 12.LM
ev, LC = 28
ˆevWÆ cixÞvi cÉk²cGòi mgvavb 57
3
LC = .LM ... ... ... (i) M
A
7
Avevi, ej«¼q Õ©vb wewbgq KiGj hw` jwº¬ C we±`yGZ wKÌqv
KGi, ZvnGj- 12 . LC = 16.MC X O
1 = 2
4
+
4
+ 2L4 M4 cos
ev, cos = = cos 135
2 L2 M2 L2 M2
= 135 (Ans.) = + + cos cos
2 2 2 2
2 2
L M
L
ˆ`Iqv AvGQ, = 3 = (1 + cos) + (1 cos)
2 2
= 3 L2 M2
= 2cos2 + 2sin2
gGb Kwi, 3 ˆKvGY wKÌqviZ P I Q ej«¼Gqi jwº¬ R, P eGji 2 2 2 2
mwnZ ˆKvGY bZ| ZvnGj jwº¬ ej R, Q eGji mwnZ 2
= L2cos2
2
+ M2sin2
2
(ˆ`LvGbv nGjv)
ˆKvGY wKÌqviZ|
ejàwjGK R eivei wefvRb KGi cvB, [we.`Ë: cÉGk² fzj AvGQ, L cos2 + Msin2 ‰i Õ©Gj
2 2
Rcos0 = Pcos() + Q.cos2
ev, R = Pcos + Q(2cos2 1) ......... (i) L2 cos2 + M2sin2 nGe|]
2 2
Avevi, Rsin0 = Psin() + Qsin2 ² 45 `†kÅK͸-1:
cÉk
ev, 0 = Psin + Q.2sin.cos B C
= cos1
P 3 `†kÅK͸-2: P I Q `ywU m`†k mgv¯¦ivj eGji mvG^ ‰KB mgZGj
2Q h^vKÌGg r `ƒiGZ½ X gvGbi `ywU wem`†k mgv¯¦ivj ej wKÌqviZ|
K. jvwgi mƒòwU eYÆbv Ki| 2
P P 2
myZivs 3 = 3cos1 =
2Q L. `†kÅK͸-1 nGZ hw` R = 3 Q nq, ZGe P I Q eGji
‰Lb, (i) bs mgxKiGY cos ‰i gvb ewmGq cvB, AbycvZ wbYÆq Ki| 4
P P 2 rX
R = P + Q.2. 4Q
2 1
M. `†kÅK͸-2 nGZ ˆ`LvI ˆh, ‰G`i jwº¬ P + Q `ƒiGZ½ mGi
2Q
P2 P2
hvGe| 4
ev, R = 2Q + 2Q Q wkLbdj- 4, 9 I 11 [ewikvj ˆevWÆ-2019 cÉk² bs 6]
2P2 45 bs cÉGk²i mgvavb
ev, R = 2Q Q
K eYÆbv: ˆKvGbv we±`yGZ wf®² wf®² ˆiLv eivei wKÌqviZ wZbwU
2P2 2Q2
ev, R = mgZjxq ej mvgÅveÕ©vq ^vKGj, ZvG`i cÉGZÅKwU eGji gvb
2Q Aci `yBwU eGji wKÌqvGiLvi A¯¦MÆZ ˆKvGYi mvBGbi
P Q2
2
mgvbycvwZK|
R=
Q L gGb Kwi, O we±`yGZ ˆKvGY wKÌqviZ P I Q ej«¼Gqi jwº¬
P2 Q2 2
myZivs ej«¼Gqi jwº¬ R = Q R= Q, P eGji mvG^ 90 ˆKvY Drc®² KGi|
3
P 2 2
‰es A¯¦fzÆÚ ˆKvY, = 3cos1 | (Ans.) Q = P2 + Q2 + 2PQ.cos
2Q 3
ˆevWÆ cixÞvi cÉk²cGòi mgvavb 59
4
ev, 9 Q2 Q2 = P2 + 2PQ cos 46 bs cÉGk²i mgvavb
K gGb Kwi, P ‰KK gvGbi `yBwU mgvb ej O we±`yGZ ciÕ·i
5Q2
ev, 9 = P2 + 2PQ cos ... ... (i) 60 ˆKvGY wKÌqviZ| ‰B ej«¼Gqi jwº¬ R ‰KK nGj eGji
Q sin mvgv¯¦wiK mƒòvbymvGi Avgiv cvB,
Avevi, tan 90 = P + Q cos R2 = P2 + P2 + 2.P.P cos 60
1 Q sin 1 R
ev, 0 = P + Q cos R= 2P2 + 2P2 .
2 P
2 2
ev, Q cos + P = 0 = 2P + P 60
P = 3P2
O
ev, cos = Q ... ... (ii) = 3P ‰KK (Ans.) P
5Q2 P L
A
myZivs (i) = P2 + 2PQ
9 Q
P
5Q2 P2 5
ev, 9 = P2 2P2 ev, 5Q2 = 9P2 ev, Q2 = 9 F E
I
P 5
ev, =
Q 3
P : Q = 5 : 3 (Ans.)
D
M gGb Kwi, AB ˆiLvi A I B we±`yGZ wKÌqviZ P I Q m`†k
B
Q+R
C
gaÅwe±`y O ˆZ wKÌqv KGi| ‰KwU LyuwU A we±`yGZ ‰es Aci R= P2 + Q2 + 2PQ cos
= (100)2 + (70)2 + 2 100 70 cos 62
LyuwU B we±`y ˆ^GK 2 wgUvi wfZGi C we±`yGZ AewÕ©Z|
= 21472.60188
8
AB = 8 wgUvi, AO = BO = = 4 wgUvi = 146.535N (Ans.)
2
BC = 2 wgUvi
awi, ej P, jwº¬ R ‰i mvG^ ˆKvY Drc®² KGiGQ|
Q sin
OC = OB – BC = 4 – 2 = 2 wgUvi tan =
P + Q cos
AC = AO + OC = 4 + 2 = 6 wgUvi 70 sin62
ev, tan =
evjKwUi IRb 55 ˆKwR, hv B we±`yGZ wKÌqvkxj| 100 + 70 cos62
awi, evjKwU C we±`y ˆ^GK B cÉvG¯¦i w`GK AMÉmi nGq x `ƒiZ½ ev, = tan1 (0.465)
= 24.94
AwZKÌg KGi ZÚvwU bv DwΟGq B we±`yGZ ˆcuŒQvGZ mÞg nq|
jwº¬ P eGji mvG^ 24.94 ˆKvY Drc®² KGi| (Ans.)
ZÚvwU mywÕ©Z ^vKGe hw` IRb«¼Gqi jwº¬ C we±`yGZ wKÌqv
L
A C B
KGi ‰es A we±`yGZ ZÚvi Dci ˆKvY Pvc ^vKGe bv| P Q
P+R+3 Q+S+2
A O C B B
Q
R+3
42 ˆKwR 55 ˆKwR
gGb Kwi, P, Q mggyLx mgv¯¦ivj ej«¼q h^vKÌGg A, B we±`yGZ
42.OC = 55.BC
wKÌqv KiGQ ‰es jwº¬ C we±`yGZ wKÌqvkxj| ZvnGj,
42 2
ev, BC = 55 P.AC = Q.BC ... ... ... (i)
Avevi, P ˆK (R + 3) cwigvGY I Q ˆK (S + 2) cwigvGY e†w«¬
x = 1.53 wgUvi (cÉvq)
KiGjI jwº¬ C we±`yGZ wKÌqvkxj|
evjKwU ZÚvwUGK bv DwΟGq C we±`y ˆ^GK B cÉvG¯¦i w`GK (P + R + 3).AC = (Q + S + 2).BC ... ... ... (ii)
cÉvq 1.53 wgUvi ˆhGZ cviGe| (Ans.) Avevi, P, Q ‰i cwieGZÆ h^vKÌGg Q, (R + 3) wKÌqv KiGjI
A^ev, evjKwU ZÚvwUGK bv DwΟGq A we±`y ˆ^GK B cÉvG¯¦i jwº¬ C we±`yGZ wKÌqvkxj|
w`GK (6 + 1.53) = 7.53 wgUvi ˆhGZ cviGe| (Ans.) Q.AC = (R + 3) BC ... ... ... (iii)
62 cvGéix DœPZi MwYZ w«¼Zxq cò ‰Kv`k-«¼v`k ˆkÉwY
‰Lb, (i) bs mgxKiYGK (iii) bs mgxKiY «¼viv fvM KGi cvB, ² 49 `†kÅK͸-1:
cÉk
`†kÅK͸-2:
P Q PQ L
= = ... (iv) B C
Q R+3 QR3
W3 n m W2
Avevi, (ii) bs mgxKiY nGZ (i) bs mgxKiY weGqvM KGi cvB, 1
P F I E
2
(R + 3) AC = (S + 2) BC ... ... ... (v)
‰Lb, (iii) bs mgxKiYGK (v) bs «¼viv fvM KGi cvB, O P A M D l
N
Q R+3 LD, ME I NF h^vKÌGg MN, NL I LM ‰i Dci
W1 jÁ¼|
=
R+3 S+2
K. eGji AskK I jwº¬ eÅvLÅv Ki| 2
QR3 QR3
= = ... (vi) 1
R+3S2 RS+1 L. `†kÅK͸-1 ‰ 2 P ejGK ˆKvb evü eivei Õ©vbv¯¦i Kiv
‰Lb, (iv) I (vi) bs nGZ cvB, 5
hvGe? hw` ej«¼Gqi jwº¬ P eGji 2 àY nq ZGe ej«¼Gqi
PQ QR3
=
QR3 RS+1 A¯¦MÆZ ˆKvY I jwº¬i w`K wbYÆq Ki| 4
ev, (P Q) (R S + 1) = (Q R 3)2 M. `†kÅK͸-2 ‰ DwÍÏwLZ ejàwji jwº¬ kƒbÅ nGj cÉgvY Ki ˆh,
(Q R 3)2 W1 = W2 = W3 hLb l = m = n. 4
ev, R S + 1 = PQ [ivRkvnx ˆevWÆ-2017 cÉk² bs 6]
(Q R 3)2 49 bs cÉGk²i mgvavb
ev, R=
PQ
+S1
K ˆKvGbv eÕ§KYvi Dci ‰KB mgGq ‰KvwaK ej KvhÆiZ nGj,
(Q R 3)2
R=S+ 1 (cÉgvwYZ) ‰G`i mwÁÃwjZ wKÌqvdj, hw` eÕ§KYvi Dci wbw`ÆÓ¡ w`GK ‰KwU
PQ
gvò eGji wKÌqvdGji mgvb nq, ZGe
M gGb Kwi, AB ˆiLvi A I B we±`yGZ wKÌqviZ P I Q m`†k
Q
H ‰KwUgvò ejGK DcGivÚ ‰KvwaK R
mgv¯¦ivj eGji jwº¬ (P + Q), C we±`yGZ wKÌqviZ| eGji jwº¬ eGj ‰es ‰KvwaK eGji
P
R cÉGZÅKwUGK jwº¬ eGji AskK ev O
A D G F C B
E Dcvsk eGj| wPGò O we±`yGZ wKÌqviZ
PIQ ej `yBwUi mwÁÃwjZ wKÌqvdj ‰KwU gvò R eGji
P R P + Q P+Q+R P + Q Q
wKÌqvdGji mgvb nGj, R ˆK P I Q ‰i jwº¬ ‰es P I Q ˆK
R ‰i AskK ev Dcvsk eGj|
Avevi, D I E we±`yGZ R gvGbi wecixZgyLx `yBwU mgv¯¦ivj ˆfÙi msGKGZ jwº¬ R = P + Q
cÉk
² 50 X
x P
y
z F
E
I
y z
Y Z
x
P, Q, R ejòq XYZ ‰i jÁ¼ ˆK±`Ê nGZ h^vKÌGg YZ, ZX I
Y Z
XY evüi Dci jÁ¼fvGe wKÌqv KGi mvgÅveÕ©vq ^vGK| Avevi Q
W
Q+R R
ejòq h^vKÌGg X, Y, Z we±`yGZ m`†k mgv¯¦ivjfvGe wKÌqv KiGj
ZvG`i jwº¬ wòfzRwUi A¯¦tGKG±`Ê wKÌqv KGi| XYZ wòfzGRi X, Y, Z we±`yGZ h^vKÌGg P, Q, R gvGbi wZbwU
K. “`yBwU mgvb eGji jwº¬ ZvG`i A¯¦fÆyÚ ˆKvYGK mgw«¼LwíZ mggyLx mgv¯¦ivj ej wKÌqviZ AvGQ| X, Y, Z ˆKvYàwji
KGi”@DwÚwUi mZÅZv hvPvB Ki| 2 A¯¦w«¼ÆLíK wZbwU ciÕ·i I we±`yGZ ˆQ` KGiGQ| ZvnGj, I
L. DóxcGKi ejòGqi mvgÅveÕ©vq ^vKvi ˆÞGò cÉgvY Ki ˆh, nGjv, XYZ wòfzGRi A¯¦tGK±`Ê|
P: Q: R=x: y: z 4 ‰Lb, Y I Z we±`yGZ wKÌqviZ Q I R eGji jwº¬
M. DóxcGKi ejòq m`†k mgv¯¦ivjfvGe wKÌqv Kivi ˆÞGò (Q + R) ejwU YZ ˆiLvÕ© W we±`yGZ wKÌqv KiGe|
cÉgvY Ki ˆh, P : Q : R = x : y : z 4 Avevi, ej wZbwUi jwº¬ A¯¦tGK±`Ê I we±`yMvgx| myZivs, I we±`y
[KzwgÍÏv ˆevWÆ-2017 cÉk² bs 7] XW ˆiLvi Ici AeÕ©vb KiGe|
64 cvGéix DœPZi MwYZ w«¼Zxq cò ‰Kv`k-«¼v`k ˆkÉwY
A^Ævr, XW ˆiLv X ˆKvYGK mgw«¼LwíZ KiGe| M gGb Kwi, 12 ˆKwR IRGbi AB mgi…c ZÚvi IRb ‰i
YW XY
= ... ... ... (i) gaÅwe±`y O ˆZ wKÌqv KGi| ‰KwU LyuwU A we±`yGZ ‰es Aci B
ZW XZ
we±`y ˆ^GK 1 wgUvi wfZGi C we±`yGZ AewÕ©Z|
wK¯§ jwº¬ W we±`yMvgx nIqvq, Q.YW = R.ZW 8
YW R AB = 8 wgUvi, AO = BO = 2 = 4 wgUvi
ev, =
ZW Q
... ... ... (ii)
BC = 1 wgUvi|
R XY Q R
(i) I (ii) bs nGZ cvB, Q = XZ ev, XZ = XY OC = OB BC = 4 1= 3 wgUvi|
P Q A
Abyi…cfvGe cÉgvY Kiv hvq ˆh, YZ = XZ O C 1 wg. B
R
P Q R P Q R
= =
YZ XZ XY
ev, x = y = z
12 ˆKwR
P : Q : R = x : y : z (cÉgvwYZ) W
awi, evjKwUi IRb W, hv B we±`yGZ wKÌqvkxj|
cÉk
² 51 `†kÅK͸-1: ABC mgevü wòfzGRi BC, CA, AB evüi ˆhGnZy evjKwU ZÚvwUGK bv DwΟGq B we±`yGZ ˆcuŒQvGZ mÞg|
mgv¯¦ivGj h^vKÌGg 5, 7, 9 ‰KK gvGbi wZbwU ej wKÌqviZ| ZÚvwU mywÕ©Z ^vKGe hw` 12 ˆKwR I W IRb«¼Gqi jwº¬ C
`†kÅK͸-2: 8 wgUvi `xNÆ 12kg IRGbi ‰KwU mylg ZÚv `yBwU we±`yGZ wKÌqv KGi|
LyuwUi Dci Avbyf„wgKfvGe wÕ©i AvGQ| ‰KwU LyuwU A cÉv¯¦ ‰es 12.OC = W.BC ev, 12 3 = W.1 ev, W = 36 ˆKwR
AbÅwU B cÉv¯¦ nGZ 1 wgUvi wfZGi AewÕ©Z| evjKwUi IRb 36 ˆKwR| (Ans.)
K. 8N I 5N gvGbi `yBwU ej 60 ˆKvGY wKÌqviZ| ej«¼Gqi
jwº¬i gvb KZ? 2 cÉk
² 52
L. `†kÅK͸-1 nGZ ejòGqi jwº¬ wbYÆq Ki| 4 `†kÅK͸-1: Q `†kÅK͸-2:
M. `†kÅK͸-2 nGZ ‰KRb evjK ZÚvwUGK bv DwΟGq ‰i Dci
w`Gq B cÉvG¯¦ ˆcuŒQvGj evjGKi IRb KZ? 4 F2 Q
[PëMÉvg ˆevWÆ-2017 cÉk² bs 6]
2
51 bs cÉGk²i mgvavb F
S
R P O
K ˆ`Iqv AvGQ, 8N I 5N gvGbi ej `ywUi gaÅeZxÆ ˆKvY 60|
F1
R
ej«¼Gqi jwº¬ R nGj, K. eGji jÁ¼vsk Kx eÅvLÅv Ki| 2
R= 82 + 52 + 2 8 5 cos 60 L. `†kÅK͸-1 ‰ F1 cosP, F2 cosQ ‰es F1, F2 ‰i jwº¬
1 1
= 64 + 25 + 80
2
F nGj ˆ`LvI ˆh, R − = 2 (R + Q − P) 4
= 64 + 25 + 40 = 129N (Ans.) M. `†kÅK͸-2 ‰ Q, R, S ej wZbwU mvgÅveÕ©vq ^vKGj ˆ`LvI
L gGb Kwi, mgevü wòfzR ABC ‰i BC,
A ˆh, S2 = R(R − Q) 4
CA I AB evüi mgv¯¦ivGj wKÌqviZ [wmGjU ˆevWÆ-2017 cÉk² bs 6]
R
h^vKÌGg 5, 7 I 9 ‰KK gvGbi ej 9 7
52 bs cÉGk²i mgvavb
wZbwUi jwº¬ R ej 5 ‰KK gvGbi B
C K jÁ¼vsk: ˆKvb wbw`ÆÓ¡ ejGK hw` ciÕ·i jÁ¼ `ywU ˆiLv eivei
5
eGji mvG^ ˆKvY Drc®² KGi| wKÌqvkxj `ywU eGji AsGk wefÚ Kiv nq ZGe Ask `yBwUi
‰Lb 5 ‰KK gvGbi ej eivei ‰es ‰i Dci jÁ¼GiLv eivei cÉwZwU H wbw`ÆÓ¡ eGji jÁ¼vsk|
jÁ¼vsk wbGq cvB, x AGÞi mvG^ ˆKvGY wKÌqviZ ˆKvGbv ej F ‰i jÁ¼vsk
R cos = 5 cos 0 + 7 cos(180 60) + 9 cos(180 + 60)
= 5 7 cos 60 9 cos 60
h^vKÌGg F cos I Fsin.
1 1 L
`†kÅK͸-1 ‰ OPRQ mvgv¯¦wiKwU cƒYÆ Kwi|
= 5 7. 9. = 3 ... ... ... (i)
2 2 Q
O
‰es R sin = 5 sin 0 + 7 sin (180 60) + 9 sin (180 + 60)
= 7 sin 60 9 sin 60 F2
3 3 F
=7. 9. = 3 .....(ii)
2 2 R P
F1
‰Lb, (i)2 + (ii)2 ˆ^GK cvB,
awi, F1 = K cosP
R2 (sin2 + cos2) = ( 3)2 + ( 3)2
F2 = K cosQ
ev, R2 = 9 + 3 ev, R2 = 12 R = 12 = 2 3 F1 I F2 ‰i gaÅeZxÆ ˆKvY R ‰es jwº¬ F.
wbGYÆq jwº¬, R = 2 3 ‰KK (Ans.) F2 = F12 + F22 + 2F1F2 cosR
ˆevWÆ cixÞvi cÉk²cGòi mgvavb 65
2 2 2 2
= K cos P + K cos Q + 2 K cosP.K cosQ.cosR
cÉk
² 53 `†kÅK͸-1: L, M, N gvGbi mywÕ©Z wZbwU eGji
= K2 cos2P + K2 cos2Q + 2K2 cosP.cosQ.cosR
wKÌ q vGiLv ABC wòfzGRi BC, CA, AB evüi mgv¯¦ivj| evü
= K2 (cos2P + cos2Q + cos2R + 2cosP.cosQ.cosR cos2R) wZbwUi Š`NÆÅ 25, 60, 65 ˆm.wg.| L I M gvGbi ej«¼Gqi mgwÓ¡
= K2 (1 cos2R) [‹ P + Q + R = nGj, cos2P 51 MÉvg IRb|
2 2
+ cos Q + cos R + 2 cosP.cosQ.cosR = 1] `†kÅK͸-2: 20 ˆm.wg. eÅeavGb ‰KwU mylg nvjKv `Gíi `yB
2
= K sin R2 cÉvG¯¦ 8N I 4N gvGbi wecixZgyLx `yBwU mgv¯¦ivj ej wKÌqv
KGi|
F = K sinR
K. 4N I 2 3N gvGbi ej«¼q 30 ˆKvGY wKÌqv KGi| 4N
RP ‰i jÁ¼ eivei Dcvsk wbGq cvB, gvGbi ej eivei ej«¼Gqi jÁ¼vsGki mgwÓ¡ wbYÆq Ki| 2
F1sin0 + F2sinR = F sin L. `†k ÅK͸
- 1 nGZ ejàwji gvb wbYÆ q Ki| 4
ev, K cosQ sinR = K sinR sin M. `†kÅK͸-2 ‰ cÉGZÅK eGji gvb 4N KGi e†w«¬ Kiv nGj
jwº¬i wKÌqvwe±`y KZ `ƒiGZ½ mGi hvGe? 4
ev, cosQ = sin [K sinR «¼viv fvM KGi] [hGkvi ˆevWÆ-2017 cÉk² bs 6]
ev, sin 2 Q = sin ev, 2 Q =
53 bs cÉGk²i mgvavb
K 4N gvGbi ej eivei 2 3N eGji jÁ¼vsk
P+Q+R
ev, 2
Q = [‹ P + Q + R = ] F1 = 2 3 cos 30 = 2 3 .
3
= 3N
2
P+Q+R 4N gvGbi ej eivei ej«¼Gqi jÁ¼vsGki mgwÓ¡
ev, = 2
Q
= 4N + 3N
= 7N (Ans.)
R = R (P + Q2 + R Q) L
L I M gvGbi ej«¼Gqi mgwÓ¡ 51 MÉvg IRb
ˆhGnZz ABC wòfzGR 252 + 602 = 652
P+Q+R 2R P Q R + 2Q ev, BC2 + CA2 = AB2
=R +Q =
2 2
ABC ‰i C = 90
=
1
(R + Q P) (ˆ`LvGbv nGjv) ˆhGnZz ejàwj mywÕ©Z ‰es ABC
2
‰i evüàwji mgv¯¦ivj KvGRB jvwgi DccvG`Åi wecixZ
M
awi, QOS = Q
cÉwZæv nGZ cvB
L M N A
QOR = 2 = =
2
25 60 65
ROS = O L M N L + M 51
S
ev, 5 = 12 = 13 = 5 + 12 = 17 = 3 65
‰LvGb, + + 2 = 2 60
R L = 15 MÉvg IRb
ev, = 2 3 M = 36 MÉvg IRb
‰es N = 39 MÉvg IRb (Ans.) B 25 C
ev, R2 = P2 + Q2 + 2PQ.
1 ev, 6(AC – CD) = 8(BC + CD)
2
ev, 6(AC – d) = 8(BC + d)
R2 = P2 + Q2 + 2PQ ev, 6AC – 6d = 8BC + 8d
BnvB wbGYÆq mÁ·KÆ| (Ans.)
ev, 6AC – 8BC = 8d + 6d
L gGb Kwi, P ‰es 3P ej«¼q ˆKvGY wKÌqviZ ‰es ZvG`i jwº¬
ev, 3. 2AC – 8BC = 14d
P ‰i mvG^ ˆKvY Drc®² KGi| ev, 3. 3BC – 8BC = 14d. [(i) bs nGZ]
3Psin
tan =
P + 3P cos ev, 9BC – 8BC = 14d
Avevi, ej«¼q 4P ‰es 3P + 18 nGj, ev, BC = 14d
BC
(3P + 18) sin d= ... ... ... (ii)
tan = 14
4P + (3P + 18)cos
3P sin (3P + 18) sin Avevi, (i) nGZ cvB,
kZÆgGZ, P + 3P cos = 4P + (3P + 18) cos 2AC = 3BC
3P 3P + 18 ev, 2(AB – BC) = 3BC
ev, P + 3P cos = 4P + 18cos + 3Pcos
ev, 2AB – 2BC = 3BC
4P + 18cos + 3Pcos 3P + 18
ev, P + 3P cos
=
3P ev, 2AB = 5BC BC = 5 AB
2
s s s s
s s s s
m m n n
awi, Z½iY = f ‰es mgvb mgvb KÌwgK `ƒiZ½ = s s
s u +v awi, ˆijMvwowU t1 mgGq mgZ½iGY PGj m `ƒiZ½ AwZKÌg KGi
MoGeM = .................. (i)
p 2
s v +w mGeÆvœP v ˆeM cÉvµ¦ nq| Avevi t2 mgGq v mgGeGM PGj
= ................. (ii)
q 2 s s s `ƒiZ½ AwZKÌg KGi ‰es t3 mgGq mgg±`Gb PGj
s w+x
= ............... (iii) m n
r 2 s
(i) bs I (iii) bs ˆhvM AZtci (ii) bs weGqvM KGi, n
`ƒiZ½ AwZKÌg KGi|
s s s 1 u+v
p q
– + = (u + v v w +w +x)
r 2 cÉ^g ˆÞGò, s = 2 .t mƒò nGZ cvB,
1 1 1 1
ev, s p q + r = 2 (u + x) s 0+v
=
v
.t = t .......... (i)
m 2 1 2 1
1 1 1 1 s s
ev, s p q + r = 2 (u + x) w«¼Zxq ˆÞGò, s = vt mƒGòi mvnvGhÅ, s m n = vt2
ˆgvU `ƒiZ½ 3s u+x s s s v
ev, 2 2m 2n = 2 t2 ................. (ii)
mgMÉ mgGqi MoGeM = ˆgvU mgq = p + q + r = 2
s v+0 v
1 1 1
s + =
3s Z‡Zxq ˆÞGò, n = 2 .t3 = 2t3 .................. (iii)
p q r p + q + r
1 1 1 3 (i), (ii) I (iii) ˆhvM KGi cvB,
–
p q
+ =
r p+q+r
(cÉgvwYZ) s s s s s v
+ + = (t +t +t )
m 2 2m 2n n 2 1 2 3
cÉk
² 28 `†kÅK͸-1: Avbyf„wgGKi mvG^ ˆKvGY wbwÞµ¦ ‰KwU s s s v
eÕ§ wbGÞcY we±`y nGZ h^vKÌGg q I p `ƒiGZ½ AewÕ©Z p I q ev, + + = (t +t +t )
2m 2 2n 2 1 2 3
DœPZvwewkÓ¡ `yBwU ˆ`qvj ˆKvGbv iKGg AwZKÌg KGi| s 1
+ 1 + 1n = v2(t1 + t2 + t3)
ev,
`†kÅK͸-2: 2 m
s 1 1
A B C D ev, t + t + t m + 1 + n = v
1 2 3
1 1
AB = AD CD = AD 1 1
m n ev, Mo ˆeM 1 + m + n = mGeÆvœP ˆeM
K. ˆ`LvI ˆh, mggvGbi `yBwU ‰Kwe±`yMvgx ˆeGMi jwº¬ ‰G`i
A¯¦MÆZ ˆKvYGK mgvb `yBfvGM wefÚ KGi| 2 1 1 mGeÆvœP ˆeM
ev, 1 + m + n = Mo ˆeM
L. `†kÅK͸-1 ‰ ewYÆZ eÕ§wUi Avbyf„wgK cvÍÏv R nGj, ˆ`LvI
1 1
ˆh, R(p + q) = p2 + pq + q2. 4 Mo ˆeM : mGeÆvœP ˆeM = 1 : 1 + m + n (cÉgvwYZ)
M. ‰KLvbv ˆijMvwo A ˆÕ¡kb nGZ ˆQGo D ˆÕ¡kGb wMGq
^vGg| MvwoLvbv AB Ask mgZ½iGY, CD Ask mgg±`Gb cÉk
² 29 ‰KwU ˆUÇb ‰K ˆÕ¡kb nGZ hvòv ÷i‚ KGi t wgwbU ci s
‰es BC Ask mgGeGM PGj| cÉgvY Ki ˆh, Dnvi MoGeM wK.wg. `ƒiZ½ AwZKÌg KGi Aci ‰KwU ˆÕ¡kGb ^vGg| ˆUÇbwU
1 1
I mGeÆvœP ˆeGMi AbycvZ 1 : 1 + m + n 4 hvòvi cÉ^g Ask x mgZ½iGY ‰es w«¼Zxq Ask y mgg±`Gb PGj|
wkLbdj- 2, 4 I 9 [wmGjU ˆevWÆ-2019 cÉk² bs 7] f„wg ˆ^GK cÉwÞµ¦ ‰KwU wKÌGKU ej cÉwÞµ¦ we±`y nGZ h^vKÌGg
1 1 1 1
28 bs cÉGk²i mgvavb b
‰es a `ƒGi AewÕ©Z a ‰es b DœPZvi `yBwU ˆ`Iqvj ˆKvGbv
K awi, O we±`yGZ ‰KB mgGq wKÌqviZ `ywU ˆeM
iKGg AwZKÌg KGi|
P I P ‰i jwº¬ ˆeM R K. mgZGj ‰KwU eÕ§KYv u Avw`GeGM a mgZ½iGY t mgGq s
2 sin
cos
`ƒiZ½ AwZKÌg KGi ZvnGj t Zg mgGq KZ `ƒiZ½ AwZKÌg
P sin 2 2
tan = = = tan =
2 2
KiGe? 2
P + P cos 2
2 cos 1 1 t2
2 L. DóxcK nGZ cÉgvY Ki ˆh, x + y = 2s 4
jwº¬ mggvGbi ˆeM«¼Gqi gaÅeZxÆ ˆKvYGK mgw«¼Lw´£Z 2 2
a + ab + b
KiGe| (Ans.) M. DóxcK nGZ ˆ`LvI ˆh, Avbyf„wgK cvÍÏv R = ab(a + b) 4
L m†Rbkxj 10(M) bs cÉGk²i mgvavb `ËÓ¡eÅ| c†Ó¤v-257|
wkLbdj- 4 I 9 [hGkvi ˆevWÆ-2019 cÉk² bs 7]
ˆevWÆ cixÞvi cÉk²cGòi mgvavb 69
29 bs cÉGk²i mgvavb L gGb Kwi,
A C
B
K ‰KwU eÕ§KYv u Avw`GeGM a mgZ½iGY t mgGq S `ƒiZ½ AwZKÌg KGi|
myZivs t Zg mgGq AwZKÌv¯¦ `ƒiZ½ = u + 2 a(2t 1)
1 A we±`yGZ weovjwU wÕ©iveÕ©vq AvGQ| A ˆ^GK 12 wgUvi `ƒGi
B we±`yGZ Bu`yiwUGK ˆ`LGZ ˆcGq weovjwU ˆ`Œo ÷i‚ KGi t
L m†Rbkxj 1(L) bs cÉGk²i mgvavb `ËÓ¡eÅ| c†Ó¤v-347|
ˆmGKG´£ C we±`yGZ Bu`iy GK aGi|
M
u
‰LvGb, AB = 12 wgUvi
1 1
awi, BC = x wgUvi AC = x + 12 wgUvi
a b Bu`yGii ˆÞGò, BC = 4t [ S = vt]
1
ev, x = 4t
b 1
1
‰es weovGji ˆÞGò, AC = 0 + 2 2 t2 = t2
a
ev, x + 12 = t2 ev, 4t + 12 = t2 ev, t2 4t 12 = 0
gGb Kwi, ejwUi cÉGÞc ˆeM u ‰es cÉGÞc ˆKvY | ev, t2 6t + 2t 12 = 0 ev, (t 6) (t + 2) = 0
Avgiv Rvwb, evqykƒbÅ Õ©vGb cÉwÞµ¦ KYvi MwZGeGMi mgxKiY, t = 6 [ t = 2 MÉnYGhvMÅ bq]
x
y = x tan 1 ‰es AC = t2 = 36
R
1 1 6 ˆmGK´£ cGi 36 wgUvi `ƒiGZ½ aiGZ cviGe| (Ans.)
cÉ^g ˆ`IqvGji ˆÞGò, y = a , x = b
M ‰KB MwZGeGM wbwÞµ¦ `yBwU cÉGÞcGKi Avbyf„wgK cvÍÏvi gvb ‰KB
1 1 1
= tan 1
a b
… … (i) nGe hw` ‰KwUi wbGÞcY ˆKvY ‰es AciwUi (90 ) nq|
bR
1 1
‰GÞGò, awi, wbGÞcY ˆeM = u
w«¼Zxq ˆ`IqvGji ˆÞGò, y = b , x = a ˆKvGY wbwÞµ¦ cÉGÞcGKi mGeÆvœP DœPZv,
1 1 1 u2 sin2 u2 sin2
ev, b = a tan 1 aR … … (ii) h=
2g
2g
= 4 ... ... ... (i)
(i) (ii) nGZ cvB, ‰es (90 ) ˆKvGY wbwÞµ¦ cÉGÞcGKi mGeÆvœP DœPZv,
1 u2 sin2 (90 )
1 bR h =
2g
b a a bR 1 aR a2 bR 1
=
a b 1
=
b bR
= 2.
aR 1 b aR 1 u2 cos2
1 aR = 6 ... ... ... (ii)
2g
u2 sin2
ev, ab3R b3 = ba3R a3 Avevi, Avbyf„wgK cvÍÏv, R = g
ev, ab3R ba3R = b3 a3 ev, abR(b2 a2) = b3 a3 ‰Lb, (i) I (ii) àY KGi cvB,
b3 a3 a2 + ab + b2 u4 sin2 cos2 u4 (sin cos)2
ev, R= 2
ab(b a )2 R=
ab (a + b)
(ˆ`LvGbv nGjv) 2 = 24 ev, = 24
4g 4g2
1 4
cÉk
² 30 `†kÅK͸-1: ‰KwU weovj 12 wgUvi `ƒGi ‰KwU Bu`yiGK u (2 sin cos)2
4 u4 (sin2)2
ˆ`LGZ ˆcGq wÕ©iveÕ©v ˆ^GK 2wg/ˆm2 Z½iGY ˆ`Œovj ‰es Bu`yiwU ev, 4g2
= 24 ev,
16g2
= 24
4 wgUvi/ˆm mgGeGM ˆ`Œovj| u2 sin22
ev, = 384 ev, R2 = 384 R = 8 6 (Ans.)
`†kÅK͸-2: ‰KwU cÉwÞµ¦ eÕ§KYvi `ywU MwZcG^i e†nîg DœPZv g
h^vKÌGg 4 wgUvi I 6 wgUvi|
cÉk
² 31 `†kÅK͸-1: ‰KwU ˆijMvox cvkvcvwk `yBwU ˆÕ¡kGb
K. gaÅvKlÆGYi cÉfvGe 100 wgUvi DuPz Õ©vb nGZ co¯¦ eÕ§i 2
^vGg| ˆÕ¡kb `yBwUi gaÅeZxÆ `ƒiZ½ 4 wK.wg. ‰es ‰K ˆÕ¡kb
sec ‰ cÉvµ¦ ˆeM wbYÆq Ki| (g = 9.8 ms2). 2
ˆ^GK Aci ˆÕ¡kGb ˆhGZ mgq jvGM 8 wgwbU|
L. weovjwU KZ mgq cGi ‰es KZ `ƒGi Bu`yiwUGK aiGZ
`†kÅK͸-2: ˆKvGbv eÕ§KYv ˆKvGbv mijGiLv eivei mgZ½iGY PGj
cviGe? 4
t1, t2 ‰es t3 mgGq avivevwnK MoGeM h^vKÌGg v1, v2 ‰es v3.
M. `†kÅK͸-2 nGZ ˆ`LvI ˆh, R = 8 6| 4
wkLbdj- 4, 8 I 9 [ewikvj ˆevWÆ-2019 cÉk² bs 7] K. AvGcwÞK ˆeM eÅvLÅv Ki| 2
30 bs cÉGk²i mgvavb L. `†kÅK͸-1 ‰ ˆijMvoxwU hw` Zvi MwZcG^i 1g Ask
x mgZ½iGY ‰es w«¼Zxq Ask y mgg±`Gb PGj ZGe ˆ`LvI
K ‰LvGb, u = 0
h = 100 wgUvi
ˆh x + y = 8xy 4
2 t +t t +t
g = 9.8 wgUvi/ˆm M. `†kÅK͸-2 nGZ cÉgvY Ki ˆh, v1 v2 = v2 v3 4
1 2 2 3
2 sec cGi cÉvµ¦ ˆeM v nGj, wkLbdj- 3 I 4 [XvKv, w`bvRcyi, wmGjU I hGkvi ˆevWÆ-
v = u + g t = 0 + 2 9.8 = 19.6 wgUvi/ˆm. (Ans.) 2018 cÉk² bs 7]
70 cvGéix DœPZi MwYZ w«¼Zxq cò ‰Kv`k-«¼v`k ˆkÉwY
31 bs cÉGk²i mgvavb cÉk
² 32 ˆÕ¡kb ˆÕ¡kb
K `yBwU MwZkxj eÕ¦yKYvi cÉ^gwUi mvGcGÞ w«¼ZxqwUi miGYi
A B
cwieZÆGbi nviGK cÉ^g eÕ¦yKYvi mvGcGÞ w«¼Zxq eÕ¦yKYvi S
AvGcwÞK ˆeM ejv nq| gGb Kwi, A I B `yBwU MwZkxj K. mPivPi msGKZgvjvq cÉgvY Ki ˆh, v = u + ft. 2
eÕ¦yKYv| A eÕ¦yKYv nGZ B eÕ¦yKYvGK chÆGeÞY KiGj ˆh ˆeM L. wÕ©iveÕ©v nGZ ‰KwU ˆUÇb A ˆÕ¡kb nGZ 4 wgwbGU B
cwijwÞZ nq Zv nGe A eÕ¦yKYvi mvGcGÞ B eÕ¦yKYvi
ˆÕ¡kGb wMGq ^vGg| hw` Dnv cG^i cÉ^g Ask x mgZ½iGY
AvGcwÞK ˆeM|
‰es w«¼Zxq Ask y mgg±`Gb PGj ZGe cÉgvY Ki ˆh,
L gGb Kwi, ˆijMvoxi meÆvwaK ˆeM = v wK.wg./wgwbU
1 1
awi, t1 I t2 wgwbU aGi h^vKÌGg x mgZ½iGY I y mgg±`Gb + = 4 hLb S = 2. 4
x y
PGj ‰es s1 ‰es s2 wK.wg. `ƒiZ½ AwZKÌg KGi|
u=0 v v=0
M. hw` `yBwU ˆijMvwo A I B ‰i wecixZ w`K nGZ u1 I u2
A
x B y C
MwZGeGM AMÉmi nIqvi mgq ‰GK AciGK ˆ`LGZ cvq
ZLb ZvG`i gaÅeZxÆ `ƒiZ½ x| msNlÆ ‰ovGbvi RbÅ ˆijMvwo
t1 t2
`yBwU mGeÆvœP g±`b h^vKÌGg a1 I a2 cÉGqvM KGi| ZvnGj
s2
s1 ˆ`LvI ˆh, ˆKvGbv iKGg msNlÆ ‰ovGbv mÁ¿e hw` u12a2 +
ZvnGj, s1 + s2 = 4 wK. wg. ‰es t1 + t2 = 8 wgwbU| u22a1 2a1a2x nq| 4
s1 0 + v v
AB AsGk = ev, s1 = 2 t1 wkLbdj- 1, 4 I 5 [XvKv ˆevWÆ-2017 cÉk² bs 7]
t 12
BC AsGk =
s2 v + 0 v
ev, s2 = 2 t2 32 bs cÉGk²i mgvavb
t2 2
v K awi, ˆKvb mijGiLv eivei mgZ½iGY Pj¯¦ ‰KwU KYvi
s1 + s2 = (t1 + t2)
2 mgZ½iY f ‰es t mgq cGi ˆeM v.
v
ev, 4 = 2 8 [ s1 + s2 = 4]
dv
=f
dv
ev, dt dt = f dt [t-‰i mvGcGÞ ˆhvMRxKiY KGi]
dt
ev, 4v = 4 v = 1 wK.wg./wgwbU
[ˆhLvGb c ˆhvMRxKiY aËe‚ K]
v = f t + c ... ... ... (i)
Avevi, v = u + ft mƒò eÅenvi KGi
1 Avw` AeÕ©vq t = 0, v = u
v = 0 + xt1 ev, t1 = [ v = 1]
x (i) bs nGZ, u = 0 + c c = u
1
0 = v yt2 ev, t2 = [ v = 1] (i) bs mgxKiGY c ‰i gvb ewmGq, v = f t + u
y
1 1 v = u + f t (cÉgvwYZ)
t 1 + t2 = +
x y ˆÕ¡kb ˆÕ¡kb
1 1 L
A B
ev, 8 = x + y [ t1 + t2 = 8]
S=2
x+y
ev, xy = 8 x + y = 8xy (ˆ`LvGbv nGjv)
gGb Kwi, ˆUÇbwUi meÆvwaK ˆeM = v ‰KK
M gGb Kwi, f mgZ½iGY Pjgvb ‰KwU eÕ§KYv A we±`y ˆ^GK u
awi, t1 I t2 wgwbU aGi h^vKÌGg mgZ½iGY I mgg±`Gb PGj
Avw`GeGM hvòv KGi t1, t2, t3 mgGq h^vKÌGg B, C, D we±`yGZ ‰es s1 ‰es s2 `ƒiZ½ AwZKÌg KGi|
u1, u2, u3 ˆeMcÉvµ¦ nq|
ZvnGj, s1 + s2 = 2 ‰es t1 + t2 = 4 wgwbU|
u u1 u2 u3
s1 0 + v v
A t1 B t2 C t3 D MoGeM = = ev, s1 = 2 t1
t1 2
u1 = u + ft1 s2 v + 0 v v
u2 = u1 + ft2 = u + ft1 + ft2 t2
=
2
ev, s2 = 2 t2 s1 + s2 = 2 (t1 + t2)
u3 = u2 + ft3 = u + ft1 + ft2 + ft3 v
u + u1 u1 + u2 u2 + u3 ev, 2 = 2 4 ev, 4v = 4 v = 1
v1= ; v2 = ; v3 =
2 2 2
u + u 1 u1 + u2 u + u 1 u1 u2 u u2
Avevi, v = u + ft mƒò eÅenvi KGi
v1 v2 = = = 1
2 2 2 2 v = 0 + xt1 ev, t1 = [ v = 1]
x
u1 + u2 u2 + u3 u1 + u2 u2 u3 u1 u3
v2 v3 = = = 1
2 2 2 2 0 = v yt2 ev, t2 = [ v = 1]
v1 v2 u u2 u u ft1 ft2 y
= = 1 1
v2 v3 u1 u3 u + ft1 u ft1 ft2 ft3 t 1 + t2 = +
f(t1 + t2) t1 + t2 x y
= = 1 1
f(t2 + t3) t2 + t3 ev, 4 = x + y [ t1 + t2 = 4]
v1 – v2 t1 + t2 t +t t +t
=
v2 – v3 t2 + t3
AZ‰e, v1 v2 = v2 v3 (cÉgvwYZ) 1 1
1 2 2 3
+ = 4 (cÉgvwYZ)
x y
ˆevWÆ cixÞvi cÉk²cGòi mgvavb 71
M gGb Kwi, ˆeËK cÉGqvM Kivi gyn„GZÆ wecixZ w`K nGZ AMÉmigvb
L gGb Kwi, ˆÕ¡kb `ywUi gaÅeZxÆ `ƒiZ½ S
Mvwo `yBwUi AeÕ©vb wQj h^vKÌGg A ‰es B we±`yGZ| u=0 v v v=0
myZivs, AB = x
A x1 x2 B mgZ½iY mgGeM mgg±`b
t1 t2 t3
x S S S S
S
2 2 3 3
awi, Dfq MvwoGZ ˆeËK cÉGqvGMi ci ‰iv h^vKÌGg x1 ‰es x2 S
`ƒiZ½ AwZKÌg KGi ˆ^Gg hvq| awi, ˆijMvwowU t1 mgGq mgZ½iGY PGj 2
`ƒiZ½ AwZKÌg KGi
cÉ^g Mvwoi ˆÞGò, Avw`GeM = u1 ‰es g±`b = a1
mGeÆvœP v ˆeM cÉvµ¦ nq| Avevi t2 mgGq v mgGeGM PGj
u12 2a1x1 = 0
u12
x1 =
2a1
... ... ... (i)
2
(S S2 S3 ) `ƒiZ½ AwZKÌg KGi ‰es t mgGq mgg±`Gb 3
u
w«¼Zxq Mvwoi ˆÞGò, u22 2a2x2 = 0 x2 = 2a2 ... ... ... (ii) S
2 PGj 3 `ƒiZ½ AwZKÌg KGi|
‰G`i msNlÆ ˆKvGbv iKGg ‰ovGbv mÁ¿e hw` x1 + x2 x nq
2 2 S u+v 0+v
u u
A^Ævr, hw` 2a1 + 2a2 x nq cÉ^g ˆÞGò, 2 = 2 t1 = 2 t1
1 2
45 1 1
O
A B
y
C v2
( )+
a b
= 400 ... ... (vii)
Kwig O we±`y nGZ Abyf„wgi mvG^ 45 ˆKvGY e±`yGKi àwj Kij| iwng v
mgxKiY (ii) nGZ, a = t ... ... (viii)
‰KB mgGq wÕ©iveÕ©v O nGZ ˆ`ŒGo 20 ˆmGKG´£ 200 wgUvi `ƒGi
v
AewÕ©Z ‰KwU Lvov ˆ`qvGji cv`G`k B we±`yGZ ^vGg| iwng hvòv cG^i mgxKiY, (iv) nGZ, b = 20 – t ... ... (ix)
OA Ask a mgZ½iGY ‰es AB Ask b mgg±`Gb hvq| Aciw`GK àwjwU
mgxKiY (viii) I (ix) ˆhvM Kwi,
ˆ`qvGji wVK Dci w`Gq ˆMj ‰es ˆ`qvGji Aci cvGk¼Æ y `ƒiGZ½ C 1 1
we±`yGZ coj| (‰LvGb ˆ`qvGji cyi‚Z½ AMÉvnÅ Kiv nGqGQ)
K. ‰KwU ˆbŒKv 10 wK. wg. ˆeGM PGj N¥Ÿvq 6 wK. wg. ˆeGM cÉevwnZ
v
( )+
a b
= 20 ... ... (x)
200 + y 1 1
+ = 1 (cÉgvwYZ)
wkLbdj-== [KzwgÍÏv ˆevWÆ-2017 cÉk² bs 6] a b
34 bs cÉGk²i mgvavb M
K
A
O
45
C
200 m B
B D y
gGb Kwi, O we±`yGZ ‰KwU eÕ§ f„wgi mvG^ 45 ˆKvGY wbGÞc KiGj Zv
10 B we±`yGZ AewÕ©Z ˆ`qvjGK AwZKÌg KGi C we±`yGZ cwZZ nq| ‰LvGb,
OB = 200 wgUvi I BC = y wgUvi| Avbyf„wgK cvÍÏv, R = 200 + y
ˆ`qvGji DœPZv h nGj,
O 6 C
200 x
wPGò b`xi cÉÕ© OA = 500 wg. = 0.5 wK. wg.| gGb Kwi, ˆbŒKvwU O h = 200 tan45
( 1–
200 + y ) y = xtan
( )
1–
R
we±`y nGZ OB «¼viv mƒwPZ ˆeGM hvòv KGi ‰es ˆmÉvGZi ˆeM OC «¼viv 200 + y – 200
mƒwPZ| ˆbŒKvwU bƒbÅZg c^ cvwo w`Gj Zvi jwº¬ ˆeM OA eivei = 200
( 200 + y )
wKÌqvkxj ‰es OBDC mvgv¯¦wiGKi KYÆ «¼viv mƒwPZ| 200y
= (cÉgvwYZ)
‰Lb, OBD-‰, OB2 = BD2 + OD2 200 + y
ev, OD2 = OB2 – BD2 = OB2 – OC2 ² 35 `†kÅK͸-1: ‰KwU UvIqvGii P„ov nGZ ‰KLí cv^i 2
cÉk
= 102 – 62 = 100 – 36 = 64
wgUvi wbGP bvgvi ci Aci ‰KLí cv^i P„ovi 6 wgUvi wbP nGZ
OD = 8 [eMÆgƒj KGi]
ZvnGj, bābZg c^ cvwo w`GZ mgq jvMGe
ˆdGj ˆ`Iqv nGjv|
0.5 5 1 `†kÅK͸-2: ˆKvGbv cÉwÞµ¦ eÕ§i `yBwU MwZcG^ e†nîg DœPZv
= = = N¥Ÿv (Ans.)
8 10 8 16 h^vKÌGg 8m ‰es 10m.
L
d 200 – d K. ‰KwU eÕ§ 15m/sec ˆeGM Avbyf„wgGKi mvG^ 30 ˆKvGY
O
t A 20 – t
B
wbwÞµ¦ nGj eÕ§wUi ögYKvj KZ? 2
gGb Kwi, cÉ^gvsGk Kwig O ˆ^GK ˆ`ŒGo d `ƒiZ½ t ˆmGKG´£ AwZKÌg L. `†kÅK͸-1 nGZ hw` `yBwU cv^iB wÕ©i AeÕ©v nGZ cGo
KGi A AeÕ©vGb AvGm ‰es w«¼ZxqvsGk (200 – d) wgUvi (20 – t) ‰es ‰KB mvG^ f„wgGZ cwZZ nq ZGe UvIqvGii DœPZv
ˆmGKG´£ AwZKÌg KGi B ˆZ ^vGg| A AeÕ©vGb Zvi ˆeM v.
wbYÆq Ki| 4
M. `†kÅK͸-2 nGZ ˆ`LvI ˆh, R = 16 5 4
cÉ^gvsGk, Z½iGYi mƒò eÅeni KGi cvB,
[PëMÉvg ˆevWÆ-2017 cÉk² bs 7]
v2 = 2ad ... ... (i)
v = at ... ... (ii) 35 bs cÉGk²i mgvavb
w«¼ZxqvsGk, g±`Gbi mƒò eÅenvi KGi cvB, K ‰LvGb, u = 15 m/s, = 30, g = 9.8 m/s2
2 2
0 = v – 2b(200 – d) ... ... (iii) 2u sin 2 15 sin 30
0 = v – b (20 – t) ... ... (iv) eÕ§wUi ögYKvj = =
g 9.8
v2 1
mgxKiY (i) nGZ 2a = d ... ... (v) 2 15
2 15
v2 = = = 1.53s (Ans.)
mgxKiY (iii) nGZ, 2b = 200 – d ... ... (vi) 9.8 9.8
‰KB nGe hw` ‰KwUi wbGÞcY ˆKvY ‰es AciwUi u1 ‰i w`K eivei u ˆeGMi jÁ¼vsk =u2 [kZÆ Abyhvqx]
(90 ) nq| ˆhGnZz ˆh ˆKvGbv ˆiLv
‰GÞGò, awi, wbGÞcY ˆeM = u eivei jwº¬i jÁ¼vsk ‰es
ˆKvGY wbwÞµ¦ cÉGÞcGKi mGeÆvœP DœPZv, AskK ˆeMàGjvi jÁ¼vsGki u2 u
A d d C
ˆevWÆ cixÞvi cÉk²cGòi mgvavb 75
muvZvi‚i ˆeM u1, ˆmÉvGZi ˆeM u2, AB = d, AC = 2d 0. 668
= = 0.068
9.8
K. u ˆeGM f„wg nGZ Lvov DcGii w`GK wbwÞµ¦ KYvi DïvbKvj
wbYÆq Ki| 2 1 wgUvi DœPZvq AeÕ©vGbi mgGqi cv^ÆKÅ:
L. `†kÅK͸-1 ‰ wbwÞµ¦ KYvwU 1 wgUvi DœPZvq ˆcuŒQvi mgGqi (2.993 – 0.068) ˆmGK´£ = 2.925 ˆmGK´£ (cÉvq) (Ans.)
cv^ÆKÅ wbYÆq Ki| 4
M. `†kÅK͸-2 ‰ AC eivei cÉevwnZ b`x ‰KRb muvZvi‚ t1 M gGb Kwi, AB cG^ hvòvKvGj muvZvi‚i ˆeM u1 ‰es ˆmÉvGZi
mgGq AB `ƒiZ½ ‰es t2 mgGq AC `ƒiZ½ AwZKÌg KiGj t1 ˆeM u2 ‰i gaÅeZÆx ˆKvY ‰es jwº¬ ˆeM v
‰es t2 ‰i AbycvZ wbYÆq Ki| 4
[ewikvj ˆevWÆ-2017 cÉk² bs 7] ˆeGMi mvgv¯¦wiK mƒò Abyhvqx,
38 bs cÉGk²i mgvavb v = u12 + u22 + 2u1u2 cos ... ... (i)
2
DïvbKvj = g (Ans.)
u (i) bs ‰ ‰B gvb ewmGq cvB,
y = ut sin –
1 2
gt ev, v2 = u12 – u22
2
1 v = u12 – u22
1 = 30. t. sin 30 – 9. 8 t2
2
1 ˆ`Iqv AvGQ, b`xi weÕ¦vi d.
ev, 1 = t 30 2 – 4.9t2 ‰LvGb,
d = vt1
ev, 4.9t2 + 1 = 15t Avw`GeM, u = 30 ms– 1
d d
wbGÞcb ˆKvY, = 30 t1 = =
v
2 u12 – u22
4.9t – 15t + 1 = 0
t=
15 (– 15)2 – 4 1 4 . 9 Avevi, ˆmÉvGZi AbyK„Gj AC cG^ cÉK‡Z ˆeM, u1 + u2
2 4.9
kZÆgGZ, 2d = (u1 + u2)t2
15 225 – 19.6
= 2d
9.8
t2 =
u1 + u2
15 205.4 15 14.332
= = d 2d
9.8 9.8 t1 : t 2 = :
u12 – u22 u1 + u2
(+) wPn× wbGq,
= (u1 + u2) : 2 u12 u22
15 + 14.332 29.332
t= = = 2.993 2
9.8 9.8 = ( u1 + u2) : 2 (u1 + u2)(u1 u2)
15 – 14.332
(–) wPn× wbGq, t = = u1 + u2 : 2 u1 – u2 (Ans.)
9.8
76 cvGéix DœPZi MwYZ w«¼Zxq cò ‰Kv`k-«¼v`k ˆkÉwY
i=1
N
N
=
70
70 ( ) cwimi, R = 100 51 = 49 (Ans.)
= 148.4898 (Ans.) L cwiwgZ eÅeavb wbYÆGqi ZvwjKv:
M eÅvGM 7wU jvj, 5wU KvGjv ‰es 4wU mv`v ej AvGQ| ˆgvU ej
di =
xia
msLÅv 16wU| 16wU ej nGZ 3wU ej 16C3 DcvGq ˆbqv hvq| gaÅwe±`y MYmsLÅv c
ˆkÉYx mxgv fidi fidi2
‰Lb, KgcGÞ 2wU jvj ej nIqvi mÁ¿vebv xi fi a=75.5
c=10
= P{(2wU jvj I ‰KwU wf®²) A^ev (wZbwUB jvj)}
51-60 55.5 10 –2 – 20 40
= P(2wU jvj I ‰KwU wf®²) + P (wZbwUB jvj) 61-70 65.5 20 –1 – 20 20
7
C2 9C1 7C3 21 9 35 224 2 71-80 75.5 15 0 0 0
= 16 + 16 = + = = (Ans.)
C3 C3 560 560 560 5
81-90 85.5 10 1 10 10
cÉk
² 15 `†kÅK͸-1: ‰KwU SzwoGZ 4wU mv`v ej ‰es 5wU KvGjv 91-100 95.5 5 2 10 20
ej AvGQ| fiidi fiidi2
ˆgvU N=60
= 20 = 90
`†kÅK͸-2: cÉ`î Dcvî : 5, 9, 8, 11, 20, 23, 24, 14, 15, 21. 2 2
K. D`vniYmn AeRÆbkxj NUbvi msæv `vI| 2 cwiwgwZ eÅeavb, = fidi fidi
c2
N N
L. `†kÅK͸-1 nGZ wbiGcÞfvGe wZbwU ej DVvGbv nGj ej 2
wZbwU mv`v nIqvi mÁ¿vebv wbYÆq Ki| 4 = 90 20 102
60 60
M. `†kÅK͸-2 ‰i Z^Åmvwi ˆ^GK ˆf`vâ wbYÆq Ki| 4
[ewikvj ˆevWÆ -2019 cÉk² bs 8] = 138.89
wkLbdj- 2, 3 I 6
= 11.785 (Ans.)
ˆevWÆ cixÞvi cÉk²cGòi mgvavb 77
M Mo eÅeavb wbYÆGqi ZvwjKv:
M eÅvGM ˆgvU ej AvGQ (9 + 7)wU = 16wU
gaÅwe±`y MYmsLÅv 16wU ˆ^GK 6wU ej 16C6 cÉKvGi ˆZvjv hvq|
ˆkÉYx mxgv |xi – x| fi|xi x|
xi fi myZivs 3wU ej jvj I 3wU ej mv`v nIqvi mÁ¿vebv
51-60 55.5 10 16.66 166.7 = P(3wU jvj ej I 3wU mv`v ej)
61-70 65.5 20 6.66 133.3 9
C3 7C3 84 35 105
71-80 75.5 15 3.33 49.95 = 16 = = (Ans.)
C6 8008 286
81-90 85.5 10 13.33 133.4
91-100 95.5 5 23.33 116.65 cÉk
² 18 `†kÅK͸-1: ‰KwU QØv ‰es `yBwU gy`Ëv ‰KGò wbGÞc
fi|xi – x| Kiv nj|
ˆgvU N=60
=600 `†kÅK͸-2: wbGÁ² ‰KwU MYmsLÅv wbGekb ˆ`Iqv nj:
ˆkÉwY eÅeavb 10-14 15-19 20-24 25-29 30-34 35-39
fi |xi x| 600
Mo eÅeavb, MD = = = 10 (Ans.)
N 60 MYmsLÅv 5 8 14 12 9 6
[e. ˆev. 17 cÉk² bs 8]
cÉk
² 17 `†kÅK͸-1 : «¼v`k ˆkÉwYi 55 Rb QvGòi MwYGZi bÁ¼Gii
K. eRÆbkxj ‰es AeRÆbkxj NUbvi msæv `vI| 2
‰KwU WvUv wbGÁ² ˆ`Iqv nj :
L. bgybvGÞGòi mvnvGhÅ 2wU ˆnW I weGRvo msLÅv nIqvi mÁ¿vebv
bÁ¼i 51−60 61−70 71−80 81−90 91−100
ˆei Ki| 4
Qvò msLÅv 7 18 15 10 5
M. wbGekbwUi cwiwgZ eÅeavb wbYÆq Ki| 4
`†kÅK͸-2: ‰KwU eÅvGM 9wU jvj I 7wU mv`v ej AvGQ| [ewikvj ˆevWÆ-2017 cÉk² bs 8]
wbiGcÞfvGe 6wU ej ˆZvjv nGjv| 18 bs cÉGk²i mgvavb
1 3
K. P(A) = 3, P(B) = 4, A I B Õ¼vaxb nGj P(A B) ‰i gvb K eRÆbkxj NUbv (Mutually Exclusive Events): `yBwU NUbv
wbYÆq Ki| 2 ZLbB eRÆbkxj nq hLb ZvG`i gGaÅ ˆKvGbv mvaviY bgybv we±`y
L. `†kÅK͸-1 nGZ cwiwgZ eÅeavb wbYÆq Ki| 4 ^vGK bv| `yB ev ZGZvwaK NUbv hw` ciÕ·i ‰i…Gc mÁ·wKÆZ
M. `†kÅK͸-2 nGZ 3wU ej jvj I 3wU ej mv`v nIqvi mÁ¿vebv ^vGK hvGZ ZvG`i ˆh ˆKvGbv `yBwU NUbv ‰KB mvG^ NUv mÁ¿e
bq ZvnGj DÚ NUbv mgƒnGK ciÕ·i eRÆbkxj ev wewœQ®² NUbv
wbYÆq Ki| 4
[PëMÉvg ˆevWÆ-2017 cÉk² bs 8]
eGj|
17 bs cÉGk²i mgvavb S
1 3
K ˆ`Iqv AvGQ, P(A) = 3 ‰es P(B) = 4
A B
‰LvGb, A I B Õ¼vaxb|
1 3 1 wPò : A I B eRÆbkxj NUbv
myZivs P(A B) = P(A). P(B) = 3 . 4 = 4
AeRÆbkxj NUbv (Not mutually Exlusive Events): `yB ev
myZivs P(A B) = P(A) + P(B) P(A B) ZGZvwaK NUbv hw` ‰i…Gc ciÕ·i mÁ·KÆ hyÚ nq ˆh ZvG`i
1 3 1 4 + 9 3 13 3 10 5
= + = = = = gGaÅ ˆh ˆKvGbv `yBwU NUbv ‰KGò NUGZ cvGi ZvnGj ‰B
3 4 4 12 12 12 6
NUbvmgƒnGK ciÕ·i AeRÆbkxj NUbv eGj| ‰i…c NUbv«¼Gqi
(Ans.)
gGaÅ AekÅB mvaviY bgybv we±`y ^vKGe|
L cwiwgZ eÅeavb wbYÆGqi QK :
S
u =
Qvò gaÅwe±`y x i75.5 2 3
bÁ¼i i fiui fiui2 A B
msLÅv (fi) (xi) 10
6
4
51-60 7 55.5 2 14 28
61-70 18 65.5 1 18 18 (A B)
71-80 15 75.5 = a 0 0 0 wPò : A I B AeRÆbkxj NUbv
81-90 10 85.5 1 10 10
L `yBwU gy`Ëv I ‰KwU QØv wbGÞc KiGj bgybv ˆÞòwU wbÁ²i…cfvGe
91-100 5 95.5 2 10 20
fi = N = fiui = fiui2 ˆ`LvGbv ˆhGZ cvGi:
‰KwU QØvi bgybv ˆÞGòi bgybvwe±`y
`ywU gy`Ëvi bgybv ˆÞGòi
55 12 = 76
fiui2 fiui2 1 2 3 4 5 6
cwiwgZ eÅeavb = c
bgybv we±`y