You are on page 1of 15

1995

GUST, Zeszyt 6

1

TEXnologia a typografia
Janusz Marian Nowacki

Zasady składania w języku polskim
Zawarte w niniejszym tekście instrukcje technologiczne są wynikiem wielosetletniego doświadczenia drukarzy. Ścisłe przestrzeganie zawartych zasad umożliwia zachowanie minimalnej poprawności składanych dokumentów. Oczywiście osoby dobrze zorientowane w sztuce typografii mogą instrukcje te niemal dowolnie interpretować. Jednak amatorom tego nie polecam. Efekty możemy zobaczyć w różnych wydawnictwach. Aby zrozumieć treść poszczególnych instrukcji, niestety, musimy poznać podstawową terminologię stosowaną w drukarstwie. Znajomość fachowych terminów ułatwi nam nie tylko przeczytanie tego tekstu, ale również kontakty z prawdziwymi drukarzami.

Jednostki miary
Punkt typograficzny – (skrót p., oznaczenie ), podstawowa jednostka w układzie jednostek wielkości typograficznych systemu Didota, zgodnie z PN-70/P-55010 stanowiąca 1/2660 część metra, czyli około 0,376 mm. 12 punktów typograficznych określamy mianem cycero ew. cicero (skrót cyc., oznaczenie +). W TEX-u cycera określamy jako ,cc'. 4 cyc. (48 ) stanowią 1 kwadrat (skrót kw., oznaczenie ). Stosowane w programach komputerowych punkty tzw. „amerykańskie” są mniejsze od typograficznych i stanowią 0,35146 mm. Pamiętając o tej różnicy można oczywiście z powodzeniem stosować jednostki pt oraz jako cycero pc. Zwracam uwagę, że jednostki „punktowe” są bardziej praktyczne, szczególnie przy korzystaniu z miar pionowych. Np. przy składzie o wysokości \vsize53pc wielkości czcionki 10pt i odstępie między liniami bazowymi \baselineskip1pc wiemy, że na jednej kolumnie zmieszczą się nam 53 linie tekstu. Wiemy też, że śródtytuły będą musiały się mieścić w pudełkach o wysokości będącej wielokrotnością \baselineskip itp.

Słowniczek zecera
Czwórka tytułowa – cztery początkowe kolumny książki, na których znajdują się kolejno:
© Copyright by Grupa Użytkowników Systemu TEX 1995 http://www.GUST.org.pl

którego szerokość równa jest wysokości. Linie zagięcia nazywamy falcem. Kolumna wpuszczona – kolumna. W programach komputerowych przyjęło się stosowanie jednostki em równoważnej szerokości litery „M” w bieżącym kroju. wskaźników itp.. kilka składek książkę.. zaś w postaci cyfry lub znaku literowego we wzorach matematycznych lub chemicznych są nazywane indeksami. \hskip. \vfil.lub wielołamowy. \hfil.1995 a) b) c) d) GUST. Firet – rodzaj justunku. w wyniku dosłownego tłumaczenia angielskich określeń column. W TEXu mamy do czynienia z justunkiem „sztywnym” np. broszury. b) kolofon i ewentualnie metryczka lub wakat. Kolumna – skład sformowany wg określonej szerokości i długości z ewentualnymi ilustracjami. Arkusz po sfalcowaniu tworzy składkę 8. Kolumna spuszczona – kolumna niepełna od góry. tabelami itp. Kolumna wakatowa (wakat) – pusta kolumna objęta paginacją. \vskip oraz elastycznym np. Zeszyt 6 2 przedtytuł. że 1 em równa się 1 firetowi. Kolumna spadowa – kolumna. właściwym dla danego kroju i stopnia pisma. zajmuje całkowitą szerokość marginesu lub marginesów stronicy po obcięciu. a wysokość równa jest stopniowi pisma. tytuł. Frakcje przeznaczone są do oznaczania w składzie przypisów. na których znajdują się kolejno: a) tytuł. Kolumna pełna – kolumna o formacie zasadniczym całkowicie wypełniona składem i ilustracjami. odpowiadający stronicy danego wydawnictwa (książki. najczęściej ilustracja. Stosowane są też półfirety i ćwierćfirety oraz jako spacje trzecianki ( 1/3 fireta). której element drukujący. umieszczonym równo z górną linią pisma. 16 lub 32 stronicową. Justunek – niedrukujący materiał zecerski bez oczka (ślepy). Kolumna w programach komputerowych. Dwójka tytułowa – dwie początkowe kolumny książki. kolofon. typograf itp. prawa autorskie. Kolumna szpicowa – kolumna niepełna od dołu. Frakcje – Frakcja górna: rodzaj czcionki z odpowiednio zmniejszonym oczkiem. czasopisma lub gazety). Kolofon – informacja wydawnicza dotycząca książki (nazwa wydawcy. najczęściej ilustracja. Jedna składka po zszyciu i obcięciu tworzy broszurę. ewentualnie metryczka lub wakat. Frakcja dolna posiada oczko umieszczone równo z dolną linią pisma. autorzy towarzyszący – grafik. w tym również w TEX-u jest mylona z łamem. zajmuje część szerokości marginesu stronicy po obcięciu. wakat lub tekst okolicznościowy. Zależnie od zastosowanego kroju pisma zdarza się. jedno. której element drukujący. .). Falcowanie – zaginanie i składanie zadrukowanego arkusza. odsyłaczy. multicolumn.

Zeszyt 6 3 Kolumny rozkładowe – dwie kolejne kolumny (nieparzysta i parzysta) odpowiadające środkowym stronicom składki (sfalcowanego arkusza). y. W rozumieniu potocznym termin „linia pisma” oznacza najczęściej podstawową linię pisma. m. środek gazety. m. z. x. x. h. Kolumny na rozwarciu – dwie kolejne kolumny (nieparzysta i parzysta) umieszczone obok siebie (każde otwarcie np. Zauważmy. np. q. b. M. np. Łam – określona liczba wierszy tekstu. A. teoretyczne linie proste wyznaczające granicę rysunku liter. d. h. – górną linię pisma pokrywającą się w zasadzie z górną krawędzią rysunku liter majuskułowych i minuskułowych z wydłużeniami górnymi. y. Odległość między liniami górną i dolną wyznacza stopień pisma. znajdują się najczęściej powyżej górnej linii pisma. czyli wielkość czcionki. np. K. H. książki). – podstawową linię pisma pokrywającą się z dolną krawędzią liter majuskułowych i minuskułowych bez wydłużeń dolnych. p. Ż itp. np. ilustracji lub tabel dostosowana do wielkości kolumny (strony) stanowiąca kolumnę w układzie jednołamowym . – średnią linię pisma pokrywającą się z górną krawędzią rysunku liter minuskułowych bez wydłużeń górnych.1995 GUST. że akcenty w polskich znakach diakrytycznych majuskułowych jak Ń. np. Ś. Linie pisma – poziome. Rozróżnia się: – dolną linię pisma pokrywającą się z dolną krawędzią rysunku liter minuskułowych z wydłużeniami dolnymi.

Tabela na następnej stronie przedstawia nazwy pisma. . Zamiennie stosuje się określenie „litery podrzędne”. Szczególnie wiele do życzenia mają w tym zakresie makra mimulcol. że jest to skład o określonym \hsize i dowolnej wielkości \vsize bez złamania na konkretne kolumny. Marginalia – objaśnienia umieszczone na marginesie stronic. Szpalta – skład określonej szerokości lecz dowolnej długości. W prawie wszystkich programach komputerowych łam mylony jest z kolumną. Notka – objaśnienie u dołu kolumny lub pod tabelą. itp. Rozróżniamy: – Register kolumn – kolumny (strony) przy druku dwustronnym muszą padać na siebie. Szpalta jest „surowcem” do tworzenia łamów i kolumn w wyniku łamania. Register – zasady rozmieszczania w pionie elementów kolumny. np. zależenie od jego stopnia (wielkości). Zeszyt 6 4 lub jej część w układzie wielołamowym. Szkic – dyspozycja rysunkowa określająca układ graficzny wydawnictwa lub jego części. – Register wierszy – wiersze tekstu zasadniczego (szczególnie w wydawnictwach dziełowych) przy druku dwustronnym powinny się dokładnie pokrywać. gazety) wiersze poszczególnych łamów również powinny sobie odpowiadać położeniem. ilustracje. Zamiennie stosuje się nazwę „wersalik”. W starych. z paginą. powinny zajmować wysokość będącą wielokrotnością \baselineskip. Majuskuła – wielka litera alfabetu. Makietę lub szkic dokumentu wykonuje się już tylko w renomowanych firmach wydawniczych. medskip. stosuje się nazwy będące wielokrotnością cycera.) może całkowicie niszczyć prawidłowy register. mieszcząca się w zasadzie między górną i dolną linią pisma. Nazwy stopni pisma. składającymi się na całość kolumny. smallskip. światła itp. mieszcząca się w zasadzie między górną i podstawową linią pisma. 5 cycero. Tytuły. Obecnie „fachowcem” od wszystkiego jest operator systemu komputerowego. tradycyjnie stosowane w Polsce. tzn. TEX korzystając z różnych „klejów” pionowych (parskip. Można powiedzieć. Metryczka – informacja techniczna dotycząca książki. dobrych czasach o projekt publikacji dbali grafik i redaktor techniczny.1995 GUST. vfil. Dla pism w stopniu wyższym niż 48 p. uzupełniony opisem (adjustacją). tytułami oraz odpowiednimi odstępami. Makieta – wzór kolumny wydawnictwa wyklejony z odbitek elementów składu (odbitek korektorskich) z zachowaniem zasad łamania. znajdować się na tej samej wysokości kolumny. Łamanie – formowanie kolumny z części składu i ilustracji na określony format. służący jako wzór do jej złożenia lub złamania. przedstawiony rysunkowo układ kolumny. – Register łamów – w składzie wielołamowym (np. np. tzn. tabele. paginy i blok tekstowy powinny się dwustronnie pokrywać. 6 cycero itp. Minuskuła – mała litera alfabetu.

20 p. Dopuszcza się również skład bez wcięć akapitowych. 14 p. jak wielkość wcięć akapitowych w tekście podstawowym. . 6 p. 9 p. 16 p. 8 p. uwagach i innych tekstach składanych odmiennym stopniem pisma powinna być taka sama. 10 p. Jako wyróżnienie akapitów można wtedy stosować odstępy międzyakapitowe \parskip. Grupa Użytkowników Systemu TEX 5 Grupa Użytkowników Systemu TEX Grupa Użytkowników Systemu TEX Grupa Użytkowników Systemu TEX Grupa Użytkowników Systemu Grupa Użytkowników Syst Grupa Użytkowników Sy Grupa Użytkowników Grupa Użytkownik Grupa Użytkown Grupa Użytko Grupa Użyt Grupa Uż Grupa U Grupa Grupa kwadrat 48 p. Instrukcje składania Wielkość wcięć w akapitach W składzie o szerokości do 6 kwadratów wcięcie akapitowe powinno wynosić 1 firet (\parindent=1em). 7 p.5 firetu.1995 brilant diament perl nonparel kolonel petit borgis garmont cycero średnian tercja dwugarmont półkwadrat dwuśrednian dwutercja konkordans GUST. 24 p. natomiast w składzie o szerokości powyżej 6 kwadratów – 1. Zeszyt 6 3 p. W złym guście jest jednoczesne stosowanie wcięć i odstępów. 36 p. 5 p. 12 p. Wielkość wcięć akapitowych w notkach (przypisach). 32 p. 4 p. 28 p. Grup Zasadniczy format kolumny – format określony szerokością (\hsize) i długością (\vsize) kolumny bez pagin.

z wyjątkiem lat i numerów.25 em. ale zwyczaje też się zmieniają.25em } Przykład: 25 634 8 629 833 7 628 763 830 .5 firetu.33 firetu (tzw. W tradycyjnym drukarstwie polskim nie stosuje niewcinania pierwszego akapitu. W składzie bez wcięć wiersz końcowy powinien być krótszy co najmniej o 1 firet. aby jednakowe wyrazy lub litery stały pod sobą w kolejnych wierszach. Należy unikać przypadków. Odstępy między wyrazami w składzie wersalikowym powinny być równe szerokości litery „A” składanego pisma.25 fireta. Niestety z takimi problemami nawet TEX sobie nie radzi automatycznie. o oczkach szerszych lub węższych.75 fireta. Propozycja: \newbox\Abox \newdimen\Aspacja \def\wersaliki#1{ \setbox\Abox=\hbox{A} \Aspacja=\wd\Abox \spaceskip \Aspacja plus .1em \uppercase{#1} \normalspaceskip} Przykład: GRUPA UŻYTKOWNIKÓW SYSTEMU TEX Skład nie może mieć „korytarzy” pionowych i ukośnych (odstępów występujących w kolejnych wierszach jedne pod drugimi). Zeszyt 6 6 Ilość tekstu w wierszu końcowym akapitu powinna być co najmniej dwa razy większa od wcięcia akapitowego. Przy justowaniu dwustronnym wiersza należy przede wszystkim stosować zmniejszanie odstępów między wyrazami mniej więcej do 0. odstępy między wyrazami powinny wynosić około 0. Dzielenie liczb na klasy Liczby zawierające powyżej 4 cyfr rozdziela się na klasy odstępami .25em minus . Propozycja: % twarda spacja o dowolnej szerokosci \def\ts#1{\kern#1 } lub % twarda spacja o szerokosci . Odstępy między wyrazami (spacje) W pismach tekstowych. W razie konieczności powiększania odstępów można je zwiększyć do 0. w których szerokość litery „a” równa się 0.1995 GUST. trzecianka”). W innych pismach. odstępy między wyrazami powinny być wielkości równej szerokości litery „a” składanego pisma.25em \def\ts{\kern.

po skrótach miar oraz symbolach naukowych i technicznych. w 1. – po cyfrach arabskich.5 firetu. – przy wszelkiego rodzaju wyliczeniach oznaczonych cyframi arabskimi lub literami. tomie (= w pierwszym tomie). Znaki pisarskie Znaki pisarskie składa się zgodnie z obowiązującymi zasadami pisowni polskiej oraz zgodnie z następującymi wymaganiami dodatkowymi: Kropka Kropkę umieszcza się bez odstępu od litery. przy składaniu kursywą – wyróżnienie można składać czcionką normalną. Zeszyt 6 7 Odmienny rodzaj pisma Teksty można wyróżniać przez składanie innym rodzajem lub stopniem pisma. Sposób spacjowania w TEX-u już dwukrotnie został przedstawiony w Biuletynie. Odstęp ten jest stały i przy justowaniu wiersza nie może być zmniejszony lub powiększony. zamiast nawiasów.1995 GUST. gdy podpis jest zdaniem złożonym zawierającym znaki interpunkcji. W podpisach do ilustracji kropkę na końcu umieszcza się wówczas. Do wyróżnień w zasadzie nie należy stosować innego kroju pisma. W tekście pauzy oddziela się z obu stron stałymi spacjami . – przy oddzielaniu minut od godzin. Kropki nie umieszcza się: po tytułach i śródtytułach. W jednym dziele może być zastosowana jedna z tych zasad. Nie wszyscy się zgadzają z tą zasadą. np. Nie wolno spacjować tekstów złożonych kursywą lub pismem pochylonym. np. – – – – – – Pauza W dialogach na początku wiersza pauzy oddziela się od tekstu odstępem 0. W datach składanych cyframi kropki składa się bez odstępów po liczbach oznaczających dzień i miesiąc. po rzymskich cyfrach porządkowych. Liczby w datach można oddzielać spacjami 2 p. w nagłówkach czasopism. Wyróżnienie przez spacjowanie (tekst rozstrzelony) należy stosować tylko w krótkich kilkuwyrazowych partiach tekstu. po żywej paginie. – po skrótach w przypadku odrzucenia końca wyrazu. w nagłówkach tabel i zestawień liczbowych. zamiast kropkami. czy głównego. po której następuje: – na końcu zdania. gdy może zachodzić wątpliwość czy dana cyfra ma wartość liczebnika porządkowego. przy składaniu czcionką normalną – kursywą lub pogrubionym.

1em} Przykład: W dniach 17. w dialogach lub wyliczeniach jako punktor. Cudzysłów Można stosować cudzysłowy: zwykłe „—”. np. — Nie — rzekł Wołodyjowski.5em)..1995 GUST. Dywiz (łącznik) W składzie tekstowym dywizu nie oddziela się spacjami. Czasem w obu miejscach jest dywiz lub minus.od . Zeszyt 6 8 . Proponuję generalnie w składach tekstowych zapomnieć o minusie i o pauzie. stosować tylko półpauzę w znaczeniu myślnika i dywiz w pozostałych przypadkach. Półpauza Polskie kaszty czcionek metalowych nie zawierały znaku półpauzy (--).do'' \def\dyw{\kern.2 em. Propozycja: % polpauza (nie rozpoczyna nowego wiersza) \def\ppauza{\ts--\hskip. Pauzę stosujmy wtedy tylko wyjątkowo np. . . do których się odnoszą. Cudzysłowy należy składać bez odstępów od wyrazów.1-. Kreskologia stosowana W większości fontów występują aż cztery rodzaje kresek: pauza (szerokości 1em). . Nie należy przenosić pauzy na początek następnego wiersza przy szerokości składu powyżej 60 liter. Jako przykład niech posłuży font \tt z sąsiedniego łamu.1em-\kern. W składzie wersalikowym oraz w znaczeniu od -do dywiz oddziela się spacjami . „Kreskologii stosowanej i niestosowanej”. Ciekawe kiedy ktoś napisze pracę naukową nt. Propozycja: % twardy dywiz w wyrazeniach .25em) i minus. francuskie «—» lub niemieckie »—«. Wszystko to rodzi wiele wątpliwości dotyczących prawidłowego stosowania kresek w tekstach.25em} % pauza (nie rozpoczyna nowego wiersza) \def\pauza{\ts---\hskip. biało-czerwony.19 października 1995 r.25 em. dywiz (szer. Chyba dlatego brak ścisłych zasad ich stosowania.25em} Przykład: — A może to Charłamp? — rzekł Zagłoba. półpauza (szer. Jako cudzysłowy drugiego stopnia (cudzysłowy w zdaniach objętych cudzysłowami) można stosować przecinki i apostrofy. Dodatkowo w niektórych fontach dywiz jest zamieniony miejscami z minusem w tabeli kodowej.

lecz mniejszym o 1 lub 2 punkty. Przenoszenie wyrazów W załączonej na następnej stronie tabeli przedstawione są ogólne zasady przenoszenia i rozdzielania. aby ostatnie z nich w pionie tworzyły jedną linię.5 firetu. Składanie notek (przypisów) Notki należy składać pismem tego samego kroju co tekst zasadniczy. W przypadku występowania obok siebie cudzysłowów obydwu stopni.8”. znaki procentów. Okazuje się. wo-da. .zebrach’ ”. Oznaczenie notki i odnośnik w tekście powinny być składane jednakowymi znakami. wał drewniano–ziemny. np.odwagę’ tego pana”. dlatego jako cudzysłowy drugiego stopnia można również stosować ich odmiany: „Przechodź jezdnię tylko po »zebrach« ”. że podstawowe reguły nie są aż tak surowe. Inne znaki Znaki paragrafów i skrót nr należy oddzielać od cyfry stałym odstępem 0.25 firetu. Przykład: 87. *** Budowla obronna. gdy na kolumnie są nie więcej niż trzy notki. Odstęp między oznaczeniem notki a jej treścią powinien wynosić 0.3% ludności w Polsce boi się nr 15 ustawy. Przykład: Napisy wzywają przechodniów: „Przechodź jezdnię tylko po . Oczywiście nie wszystkim podoba się takie rozwiązanie. Podwójne znaki paragrafów składa się się bez odstępów między nimi. W składzie zawierającym ponad 50 liter w wierszu należy unikać przenoszenia sylab dwuliterowych. Gwiazdki do oznaczania notek (odnośniki bez numeracji) można stosować wówczas.: rę-ka. 1 radian równa się 58˚17’44. Zeszyt 6 9 Przykład: Z ironią dodał: „Niekiedy podziwiałem . znaku stopnia (˚) – zerem ułamkowym (0 ) Ułamki. Gwiazdki powinny być złożone tak. należy je rozdzielić odstępem . ** Ogrodzenie.1995 GUST. stopni i minut składa się bez odstępu po liczbach. Dzielenie wyrazów przy przenoszeniu powinno być zgodne z zasadami ortografii języka polskiego.25 em. przy których są umieszczone. Przykład: * Siedlisko pszczół w dziupli drzewa. Nie można zamieniać apostrofu (’) odwróconym przecinkiem (‘).

s. VI. miar i wag bez poprzedzających je wartości liczbowych nie określa się nie określa się nie określa się nie określa się nie określa się nie określa się nie określa się nie należy nie należy nie należy nie należy nie należy nie należy nie należy nie należy nie należy Pozostawianie na końcu wiersza (zawieszanie) pojedynczych liter lub cyfr z kropką lub nawiasem stosowanych przy wyliczeniach inicjałów imion przed nazwiskami wyrazów jednoliterowych składanych majuskułami i minuskułami — a. trzywyrazowych notek można je składać w ciągu. . i. od nazwisk skrótów itp.1995 GUST.. s. 123. w. u. z nie określa się nie określa się nie określa się nie należy nie należy nie należy Przy dużej ilości krótkich dwu-. Hasło to należy spacjować i oddzielać pauzą od właściwej treści notki. Przykład: P r o c a – narzędzie ręczne do miotania pocisków. Przykład: 21 ) Weinert. t. oddzielając odstępami 1. jednak wówczas należy powtórzyć w notce hasło oznaczone w tekście odnośnikiem. itd. 76 – 80 Notki można składać również bez ich oznaczania.5 firetu. 22 ) Sobieszczański. mgr. inż.. itp. Przy takim składaniu notek wszystkie odnośniki w tekście oznacza się jedną gwiazdką. o.. jednoliterowych skrótów nazw i określeń od liczb arabskich i rzymskich liczb sylaby li skrótów nazw instytucji składanych wersalikami skrótów nazw. K o m p u t e r – złodziej czasu dla fanatyków. Zeszyt 6 Rozdzielanie i przenoszenie Przy szerokości składu zawierającej Określenia do 25 znaków nie określa się 10 od 25 do od 51 do powyżej 50 znaków 60 znaków 60 znaków do 5 do 4 do 3 Dopuszczalna liczba kolejnych przeniesień jedno za drugim Rozdzielanie i przenoszenie do następnego wiersza wyrazów dwusylabowych pauzy tytułów: prof.

Jeżeli wyliczenia są długie i zajmują trzy lub więcej wierszy. Wyjątek stanowią tytuły wielowierszowe składane w ciągu na pełną szerokość łamu wąskiego formatu. Wyliczenia Przy składaniu krótkich wyliczeń liczby lub litery wyliczeń justuje się tak. należy je składać akapitowo. w pismach 12.5 firetu od treści tytułu. odstęp za liczbą lub literą w tym przypadku jest stały i powinien wynosić 0. niż na dyspozycję normy. Zeszyt 6 11 Składanie tytułów Przy składaniu tytułów obowiązują zasady podstawowe oraz następujące dodatkowe wymagania: Rozdzielanie i przenoszenie wyrazów.5 firetu. nawiasu nie powtarza się.. a tekst wyjustowany był w linii prostej (np. Numeracja dziesiętna. Trzeba przyznać.2 ) ale wyłącznie dla własnej korzyści. aby każdy z nich stanowił logicznie zakończone pojęcie. należy go składać bezpośrednio po przecinku lub kropce. takie umiejscowienie odnośnika w stosunku do całej zawartości nawiasu bardzo razi. do którego się odnoszą. komendą \item). aby były wypuszczone w lewo.66 firetu.14 p. spacją 2 p. Utożsamienie boga z przyrodą (panteizm4 ) był to pogląd filozoficzny starożytnych Greków. że szczególnie ludzi zaprzyjaźnionych z matematyką. Przykład: Nic nie robił (pro publico bono. ani rodzaju znaków stosowanych jako odnośniki.1995 GUST. spacją 1 p. Numerację dziesiętną należy składać bez odstępów między cyframi i kropkami separującymi. Odnośniki (odsyłacze) w tekście.1. przy czym jeśli odnośnik oznaczony jest liczbą lub gwiazdką z nawiasem. w tym przypadku Wykrzyknik.3. w pismach 6-10 p. bez dodatkowej spacji.5. Jeśli odnośnik odnosi się do części zdania ujętej w przecinki lub całego zdania zakończonego kropką. Przykład: 2. z odstępem 0. Propunuję więc bardziej zdać się na zdrowy rozum. Przepisy przejściowe Odnośniki Normy nie określają ani wielkości. Odnośnik do wyrazu objętego nawiasami należy składać przed nawiasem zamykającym. zarówno gwiazdki jak i cyfry ułamkowe oddziela się od wyrazu. Tytuł wielowierszowy należy tak dzielić na wiersze. . pytajnik i cudzysłów składa się zawsze przed odnośnikiem. Nie należy przenosić wyrazów w tytułach. Nie określają również sposobu ich numeracji. Odstęp za liczbą lub literą pozostaje niezmienny i powinien wynosić do 0.

zasadniczego formatu. Umieszczanie paginy zwykłej.1995 GUST. Tekst żywej paginy powinien się zamknąć w jednym wierszu i nie może go wypełniać całkowicie. oddzielając ją od tekstu zasadniczego odstępem lub linią cienką i odstępem. Marginalia należy umieszczać w zasadzie na zewnętrznym marginesie stronicy z 4. Żywej paginy nie należy umieszczać: – na czwórkach i dwójkach tytułowych. Paginę należy umieszczać na kolumnach tekstowych. Tytuły i śródtytuły w kolumnach tekstowych powinny wraz z odstępami stanowić wielokrotność wiersza podstawowego. NICJAŁY. lub z inną niż to przewiduje przyjęta zasada wielkością spuszczenia. – na ostatniej kolumnie książki. Dopuszcza się stosowanie jednoczesne paginy zwykłej i paginy żywej na jednej kolumnie. krój i sposób wcięcia zależne są od wielkości kolumny. kroju i stopnia pisma tekstowego oraz charakteru publikacji. Kolumna szpicowa nie powinna być krótsza niż 1/6 kolumny zasadniczego formatu. I . Nad śródtytułem (tytułem) od góry kolumny oraz pod śródtytułem u dołu kolumny powinny być włamane co najmniej 3 wiersze tekstu. Wielkość. – na kolumnach spuszczonych (rozpoczynających rozdział). – na wakatach. W zasadzie inicjały powinny być tego samego lub podobnego kroju. krój i sposób wcięcia inicjałów powinny być podane w szkicu lub makiecie. Paginę żywą należy umieszczać w jednym wierszu u góry lub u dołu kolumny. Jeśli tytuł przy łamaniu wypadnie u dołu kolumny i mieści się pod nim mniej niż 3 wiersze. Paginy zwykłej nie należy umieszczać: – na czwórkach i dwójkach tytułowych. Pierwszy wiersz marginalium powinien być ustawiony dokładnie na linii pisma wiersza podstawowego. do którego się odnosi. Odstępy wewnątrz tytułów składających się z kilku wierszy należy dawać mniejsze niż nad i pod tytułami. Odstępy przy tytułach powinny być w zasadzie jednakowe w całej książce i dzielić się następująco: 2/3 nad tytułem i 1/3 pod tytułem. – na wakatach.6 punktowym odstępem od tekstu. tj. należy go przenieść na następną kolumnę. W kolumnach spuszczonych wielkość spuszczenia powinna być jednakowa w całej książce i wynosić od 1/5 do 1/3 długości pełnej kolumny. Zeszyt 6 12 Instrukcje łamania Pierwsza kolumna rozdziału. Umieszczanie żywej paginy. którym składany jest tekst podstawowy. pełne. Ich wielkość. Kolumnę poprzedzającą tytuł należy zostawić odpowiednio krótszą (kolumna szpicowa). Dopuszcza się pierwsze kolumny rozdziałów bez spuszczenia. Liczba wierszy włamanych nad i pod tytułem umieszczonym w okienku powinna wynosić co najmniej dwa.

Przeniesioną część należy umieścić na następnej kolumnie jako pierwszą. W tabelach rozkładowych notki należy składać na szerokość kolumny i włamać je w kolumnę parzystą. W całej książce można stosować wyłącznie jeden z podanych sposobów. . Jeżeli notka nie mieści się na kolumnie. w której znajduje się odsyłacz. – odstępem jednego wiersza podstawowego. Inicjał można wypuścić do góry. Jeżeli u dołu kolumny znajduje się ilustracja nieobłamana. aby jego linia pisma była równa z linią pisma pierwszego wiersza tekstowego. – linią cienką na szerokość kolumny. Jeśli wydawca żąda łamania bez bękartów. (w zależności od szerokości kolumny) umieszczoną z lewej strony kolumny. jednak dolna linia pisma inicjału powinna być równa z dolną linią pisma ostatniego wciętego wiersza. powinien wskazać sposób ich uniknięcia z wykluczeniem dorabiania lub gubienia wierszy. Na niepełnych kolumnach końcowych notki należy umieszczać bezpośrednio pod tekstem. Wyraz rozpoczynający się inicjałem można składać kapitalikami lub wersalikami.60 p. przy czym przeniesiona część nie może się rozpoczynać od nowego zdania. Wiersz końcowy akapitu na początku kolumny (bękart). Wyjątek stanowią kolumny niepełne krótsze o 1 do trzech wierszy. Notki do tabel umieszcza się bezpośredno pod tabelami bez oddzielania linią. dopuszcza się umieszczenie notki bezpośrednio pod tekstem. W utworach poetyckich notki należy zawsze umieszczać u dołu kolumny. Umieszczanie końcowego wiersza akapitu na początku kolumny jest dopuszczalne. Notki można oddzielać od tekstu zasadniczego następująco: – linią cienką długości 24. Wszystkie wiersze obłamujące inicjał wielowierszowy oraz pierwszy wiersz pod inicjałem powinny być pełne. Przy większej liczbie wierszy notkę (notki) należy umieszczać na obu stronach.1995 GUST. Analogiczne zasady obowiązują w składzie wielołamowym. część notki może być przeniesiona na następną kolumnę u dołu. Zeszyt 6 13 Inicjał jednowierszowy należy tak wyjustować. Na kolumnie z odnośnikiem musi się znajdować co najmniej 1 wiersz danej notki. Inicjał kilkuwierszowy należy tak dobrać. Notkę dotyczącą tytułu należy umieścić pod pierwszym łamem. Dopuszcza się skrócenie obu kolumn na rozwarciu o 1 wiersz z pozostawieniem pagin na właściwym miejscu. Odstępy nad i pod linią oddzielającą powinny być jednakowe. gdzie notki należy umieszczać u dołu kolumn. W kolumnach jednołamowych notki należy umieszczać u dołu kolumny. Na niepełnych kolumnach końcowych notki należy umieszczać bezpośredno pod tekstem. lecz ze względów estetycznych niewskazane. aby górna linia inicjału była równa z górną linią pierwszego wiersza tekstu. w którym znajduje się odnośnik. Notki przy łamaniu kolumn wielołamowych należy umieszczać u dołu tego łamu. a dolna z dolną linią ostatniego wcinanego wiersza. jeżeli zawierają nie więcej niż 5 wierszy. Umieszczanie notek.

Odstępy między ilustracjami włamanymi obok siebie nie powinny być mniejsze niż 6 p. nie licząc podpisu pod ilustracją. dopuszcza się włamanie ilustracji w granicach tekstu znajdującego się na rozwarciu. zależnie od stopnia pisma podstawowego. Ilustracje włamywane wewnątrz kolumny powinny mieć u dołu 2. . Wyjątek stanowią słowniki ilustrowane oraz encyklopedie. Odstęp między dwoma lub więcej ilustracjami umieszczonymi w układzie pionowym w kolumnie powinien wynosić co najmniej 1 wiersz tekstu podstawowego.5 kw. a na kolumnach nieparzystych przy marginesie wewnętrznym. Wysokość ilustracji włamywanych w tekście powinna stanowić wraz z podpisem i odstępami wielokrotność wiersza podstawowego (baselineskip). Ilustracje w tekście. Przy włamywaniu ilustracji nie należy pozostawiać pierwszego wiersza akapitowego nad ilustracją i końcowego wiersza pod ilustracją.. Zasada ta nie odnosi się do ilustracji ściśle związanych z tekstem w książkach naukowych i technicznych oraz przerywników.. Nie należy umieszczać ilustracji jako zakończenie części lub rozdziału bezpośrednio przed tytułem następnej części lub rozdziału. przy składzie cycerem (12 p. tj. Zeszyt 6 14 Oddzielanie łamów.) — 2. przy składzie garmondem (10 p.. skład nie powinien być węższy od niżej podanego: przy składzie petitem (8 p. do jednego wiersza. do którego się odnosi. Poprzeczne ilustracje całokolumnowe należy umieszczać na kolumnach parzystych przy marginesie zewnętrznym. nie licząc podpisów. Obłamywanie ilustracji i tabel tekstem należy wykonywać z zachowaniem granicy minimum obłamania. Od góry kolumny powinny się znajdować co najmniej 4 wiersze tekstu. Odstęp ten powinien być mniejszy niż odstęp między podpisem a tekstem zasadniczym.) — 2 kw. Łamy można także oddzielać linią cienką z odstępami po obu stronach linii. wielkości kolumny i liczby łamów na kolumnie odstęp oddzielający łamy powinien wynosić 6. W zasadzie ilustracja nie powinna wyprzedzać tekstu. Zależnie od stopnia pisma. w których można stosować węższe formaty obłamania. Odstęp między ilustracją a podpisem powinien wynosić od 4 p. a od dołu co najmniej 5 wierszy tekstu. Jeżeli jest to niemożliwe. Miejsce włamania ilustracji. nie powinien być jednak mniejszy od stopnia pisma składu podstawowego. Ilustracje powinny być włamane najbliżej tekstu. do którego się odnoszą.4 wierszy tekstu więcej niż u góry. Przy ilustracjach zajmujących wraz z podpisem około 5/6 długości kolumny nie należy włamywać ilustracji wraz z tekstem zasadniczym. Odstęp między tekstem a ilustracją od góry oraz między ilustracją z podpisem a tekstem od dołu powinien być jednakowy i wynosić około 1 wiersz tekstu podstawowego.) — 3 kw.1995 GUST.24 p.

wyd. Paginy należy pozostawić na właściwym miejscu. „Inwentarium wiedzy o poligrafii – Pismo drukarskie”. wyd. Andrzej Tomaszewski. Praca zbiorowa. „Inwentarium wiedzy o poligrafii – Zecerstwo”. Ossolineum. BN-65/7440-05 – Zasady składania wzorów matematycznych. 1965 r. BN-66/7440-06 – Zasady składania i formowania tabel. 1966 r. zgodnie z dyspozycją wydawcy. Tabele powinny być włamane zgodnie z zasadami dotyczącymi ilustracji.12 p. Ossolineum. 1967 r. wyd. Druździel i T. wyd. Fijałkowski. 1966 r. „Zecerstwo”. 1966 r. 1970 r. BN-65/7440-03 – Zasady łamania składu zecerskiego wydawnictw książkowych. należy obie połówki tabeli zbliżyć do grzbietu. M. Wydawnictwo Przemysłu Lekkiego i Spożywczego. Marian Drabczyński i Bogumił Lehman. Jeżeli tabela rozkładowa jest węższa od kolumny rozkładowej. 1988 r. Literatura BN-64/7440-02 i PN-83/P-55366 – Zasady składania tekstów w języku polskim. wyd. Zeszyt 6 15 Odstępy między tekstem obłamanym wokół ilustracji z podpisem powinny być z trzech stron równe i wynosić zależnie od stopnia pisma podstawowego 6. 1989 r. a różnice między szerokością tabeli i szerokością kolumny wypełnić justunkiem. Ministerstwo Kultury i Sztuki. „Instrukcja technologiczna składu ręcznego i maszynowego”.6 p. BN-65/7440-04 – Zasady składania wzorów chemicznych. W tym przypadku odstęp między ilustracją a podpisem powinien wynosić 4. .1995 GUST. Przy przenoszeniu części tabeli na następną kolumnę należy powtórzyć główkę tabeli lub – w celu uproszczenia – tylko numery kolumn tabeli. 1964 r.