Welcome to Scribd, the world's digital library. Read, publish, and share books and documents. See more
Download
Standard view
Full view
of .
Look up keyword
Like this
1Activity
0 of .
Results for:
No results containing your search query
P. 1
Κώστας Παπαϊωάννου, Οι κοινωνικές τάξεις

Κώστας Παπαϊωάννου, Οι κοινωνικές τάξεις

Ratings: (0)|Views: 53|Likes:
Published by skantzoxoiros
Δυο εκτεταμένα κείμενα του Κώστα Παπαϊωάννου, στα οποία ο μεγάλος Έλληνας φιλόσοφος μιλάει για την ταξική πάλη, και τις κοινωνικές τάξεις. Αντιπαρατιθέμενος με το μαρξιστικό έργο, προτείνει ένα εναλλακτικό σχήμα ερμηνείας της γέννεσης και της διαμόρφωσης των κοινωνικών τάξεων.

Τα κείμενα προέρχονται από το έργο του Κώστα Παπαϊωάννου, Μαρξ και Μαρξισμός Τόμος Ι: Οντολογία και Αλλοτρίωση, Εναλλακτικές Εκδόσεις, Αθήνα 2009, σελ.169-258. Σε μετάφραση του Βασίλη Τομανά και επιμέλεια της Χριστίνας Σταματοπούλου.
Δυο εκτεταμένα κείμενα του Κώστα Παπαϊωάννου, στα οποία ο μεγάλος Έλληνας φιλόσοφος μιλάει για την ταξική πάλη, και τις κοινωνικές τάξεις. Αντιπαρατιθέμενος με το μαρξιστικό έργο, προτείνει ένα εναλλακτικό σχήμα ερμηνείας της γέννεσης και της διαμόρφωσης των κοινωνικών τάξεων.

Τα κείμενα προέρχονται από το έργο του Κώστα Παπαϊωάννου, Μαρξ και Μαρξισμός Τόμος Ι: Οντολογία και Αλλοτρίωση, Εναλλακτικές Εκδόσεις, Αθήνα 2009, σελ.169-258. Σε μετάφραση του Βασίλη Τομανά και επιμέλεια της Χριστίνας Σταματοπούλου.

More info:

Published by: skantzoxoiros on Jan 03, 2014
Copyright:Attribution Non-commercial

Availability:

Read on Scribd mobile: iPhone, iPad and Android.
download as PDF, TXT or read online from Scribd
See more
See less

07/24/2014

pdf

text

original

 
ΜΕΡΟΣ Β΄
 
ΟΙ ΚΟΙΝΩΝΙΚΕΣ ΤΑΞΕΙΣ
1
 
Τάξεις και ταξικοί αγώνες
2
 (1961)
«Όπου δεν υπάρχει ανταγωνισμός, δεν υπάρχει πρόοδος. Αυτός είναι ο νόμος που ακολούθησε ο πολιτισμός μέχρι τις μέρες μας»
3
. Είναι γνωστό πώς συνέλαβε ο Μαρξ αυτόν τον «νόμο»: οι παραγωγικές δυνάμεις προωθούν την ιστορία και αυτό το κάνουν διά μέσου της πάλης των τάξεων.
 
Το μαρξιστικό σχήμα
 
Το συστατικό γεγονός, η κίνηση σε βάθος, είναι μια ακαταμάχητη προοδευτική ώθηση, μια «συνεχής κίνηση επέκτασης» των παραγωγικών δυνάμεων
4
. Εξαιτίας αυτού εμφανίζονται μορφές καταμερισμού της εργασίας, που γεννούν καθορισμένες σχέσεις «παραγωγής», δηλαδή την οικονομική διοίκηση, την υποταγή των εργαζομένων, την άνιση κατανομή καθηκόντων και προϊόντων. Έτσι, «οι διάφορες μορφές του καταμερισμού της εργασίας
 
μεταβλήθηκαν σε ισάριθμες βάσεις κοινωνικής οργάνωσης»
5
, διχοτομώντας την κοινωνία σε δύο «θεμελιώδεις» τάξεις: την εκμεταλλευτική τάξη, που κατέχει τα μέσα παραγωγής και μονοπωλεί τις διευθυντικές λειτουργίες, και την εκμεταλλευόμενη τάξη, καταδικασμένη σε εκτελεστικά έργα. Ο «νόμος» της προόδου συνεπάγεται επίσης το αναπόδραστο τέλος της άρχουσας τάξης, η οποία κάθε φορά επισπεύδει την καταστροφή της συσσωρεύοντας περισσότερες παραγωγικές δυνάμεις από όσες μπορεί να «περιλάβει» στους κόλπους της.
 
Πράγματι, θα πρέπει να πιστέψουμε ότι, στη «συνεχή» κίνηση της ποσοτικής ανάπτυξής τους, οι παραγωγικές δυνάμεις έρχονται περιοδικά σε σύγκρουση με το θεσμικό τους περίβλημα. Τότε, η υπάρχουσα τάξη πραγμάτων γίνεται ασυμβίβαστη με την επιδίωξη της οικονομικής επέκτασης. Και ο Μαρξ λέει πως «η αντίφαση αυτή θα έπρεπε, κάθε φορά, να εκρήγνυται με μια επανάσταση»
6
.
Ανοίγεται, τότε, μια περίοδος κρίσης και κοινωνικής επανάστασης, και η ιστορία διαβάζεται σαν ταξική πάλη:
Ελεύθεροι και δούλοι, πατρίκιοι και πληβείοι,
 
άρχοντες και δουλοπάροικοι, μαστόροι των συντεχνιών και συντεχνίτες
7
, κοντολογίς, καταπιεστές και καταπιεζόμενοι, σε διαρκή αντίθεση, διεξήγαγαν έναν ακατάπαυστο
1
 
Τα κείμενα που ακολουθούν προέρχονται από το έργο του Κώστα Παπαϊωάννου,
Μαρξ και Μαρξισμός Τόμος Ι: Οντολογία και  Αλλοτρίωση
, Εναλλακτικές Εκδόσεις, Αθήνα 2009, σελ.169
-
258. Σε μετάφραση του
Βασίλη Τομανά
 
και επιμέλεια της
 Χριστίνας  Σταματοπούλου
.
2
Δημοσιεύτηκε στο
Contrat Social
, τόμ. V, τ. 2 (Μάρτ.
-
Απρ.1961) και τ. 3 (Μάιος
-
Ιούν. 1961). Το τρίτο μέρος, που δημοσιεύεται εδώ, με τίτλο «Η πάλη των τάξεων», περιλαμβάνει επιπλέον το υποκεφάλαιο «Διαλεκτική και μυθολογία», καθώς και μια σελίδα από το κείμενο «Υπανάπτυξη και επανάσταση» (
 Mélanges Raymond Aron
, Calmann-Lévy,
Παρίσι 1971, τόμ. Ι, σ. 296.). Τις προσθήκες αυτές τις έκανε ο ίδιος ο συγγραφέας (σ.τ.Ρ.Α.).
 
3
 
 ΜPh
, σ. 53.
 
4
 
 Στο ίδιο
, σ. 88.
 
5
 
 Στο ίδιο
, σ. 107.
 
6
 
 DI 
, σ. 74.
7
 
 Όπως διασαφηνίζει ο ίδιος ο Ένγκελς, σε μεταγενέστερη έκδοση του
 Κομουνιστικού Μανιφέστου
, οι μαστόροι των συντεχνιών είναι οι μαστόροι στα πλαίσια των συντεχνιών και όχι οι επικεφαλής των συντεχνιών. Οι συντεχνίτες, από την άλλη μεριά, δεν είναι οι «καλφάδες» (όπως γράφει ο Κ. Παπαϊωάννου σ’ ένα κείμενό του στα ελληνικά, στον τόμο
Ο μαρξισμός σαν ιδεολογία
),
αλλά εργάτες που ολοκλήρωσαν τη μαθητεία τους και δεν είχαν τη δυνατότητα ν’ ανοίξουν δικό τους εργαστήριο, γι’ αυτό δούλευαν στα εργαστήρια των μαστόρων. Ο Μαρξ (και ο Παπαϊωάννου) αναφέρεται παρακάτω στους καλφάδες (σ.τ.μ.).
 
 
πόλεμο, άλλοτε ανοιχτό, άλλοτε συγκαλυμμένο· έναν πόλεμο που τέλειωνε πάντα είτε με τον επαναστατικό μετασχηματισμό της κοινωνίας στο σύνολό της, είτε με την ταυτόχρονη κατάρρευση και των δυο αντιμαχόμενων τάξεων
8
.
Η ιστορία, λοιπόν, περνάει αναγκαστικά από την εξέγερση της εκμεταλλευόμενης τάξης, η οποία οφείλει, κάθε φορά, να ιδιοποιείται τις παραγωγικές δυνάμεις που έχει δημιουργήσει το προεπαναστατικό καθεστώς, ώστε να οδηγήσει την κοινωνία σ’ έναν «νέο και ανώτερο» τρόπο παραγωγής και οργάνωσης: έτσι, λοιπόν, η απαρχή κάθε νέας «εποχής του οικονομικού σχηματισμού της κοινωνίας» θα σημαδεύεται από την επαναστατική έλευση της τάξης που υφίστατο την εκμετάλλευση στην προηγούμενη περίοδο.
 
Στο φως αυτής της υποτιθέμενης «υλιστικής» αντίληψης, η παγκόσμια ιστορία παρουσιάζεται σαν η διαδοχή τεσσάρων (τεσσάρων!) «διαδοχικών εποχών του οικονομικού σχηματισμού της κοινωνίας»
 –
εποχών που «αντιστοιχούν» στους τέσσερις «θεμελιώδεις» τρόπους εκμετάλλευσης της εργασίας: τον «ασιατικό» τρόπο παραγωγής, τον «αρχαϊκό» τρόπο παραγωγής, τον «φεουδαλικό» τρόπο παραγωγής και τον «αστικό
-
καπιταλιστικό» τρόπο παραγωγής. Με αυτόν τον τελευταίο, «ολοκληρώνεται η προϊστορία της ανθρωπότητας»: μετά από μια σύντομη περίοδο «δικτατορίας του προλεταριάτου», οι «συνεταιρισμένοι παραγωγοί» της αταξικής κοινωνίας του σοσιαλιστικού μέλλοντος, στην οποία δεν θα υπάρχουν ανταλλαγές, ούτε χρήμα, ούτε κράτος, ούτε σύνορα, θα πραγματοποιήσουν το «άλμα» στο βασίλειο της ελευθερίας και θα εγκαινιάσουν την αληθινή ιστορία του ανθρώπινου είδους.
 
Θα ήταν ανιαρό να υπενθυμίσουμε τις αναρίθμητες μαρτυρίες της οιονεί θρησκευτικής ομοφωνίας που διαμορφώθηκε αμέσως γύρω από αυτή τη μεγαλειώδη σύνθεση, όπου το απολλώνειο στοιχείο της προόδου συμφιλιωνόταν επιτέλους με το διονυσιακό στοιχείο της εξαγνιστικής επανάστασης. «Έχουμε εδώ, μπροστά στα μάτια μας, μια αληθινή “άλγεβρα”, αλλά μια καθαρά υλιστική (
sic
) άλγεβρα της κοινωνικής εξέλιξης», αναφωνούσε ο Πλεχάνοφ
9
, ο «πατέρας του ρωσικού μαρξισμού», και δεν ήταν ο μόνος που θαμπώθηκε από μια κατασκευή που έδειχνε να ικανοποιεί όλες τις απαιτήσεις του συστηματικού πνεύματος: στο όραμα της «μεγαλοπρεπούς ανάπτυξης των παραγωγικών δυνάμεων», όλα τα κοινωνικά μορφώματα του παρελθόντος και του παρόντος γίνονταν επιτέλους διάφανα και αποκάλυπταν, κρυμμένα μες στην πιο μύχια υπόστασή τους, τα σπέρματα της κορύφωσης και, ταυτόχρονα, της αναγκαίας τους καταστροφής, του αναπόφευκτου «ξεπεράσματός» τους. Κάθε κοινωνικό καθεστώς περιγραφόταν εδώ με τέτοιον τρόπο ώστε η ανάπτυξη, η παρακμή και η αντικατάστασή του από έναν «νέο και ανώτερο» τρόπο οικονομικής και κοινωνικής οργάνωσης γίνονταν προφανώς αυτονόητα, χωρίς την ανάγκη παρέμβασης κάποιου παράγοντα εξωτερικού ως προς την αρχική αναγγελία. Άλλωστε, υπέρτατη φιλοδοξία κάθε συστηματικής κοινωνιολογίας δεν είναι ακριβώς να εντάξει, σε ένα σύνολο προτάσεων, λογικά κλειστό, τόσο τη θεωρία της παρούσας συγκρότησης όσο και εκείνη της μελλοντικής μεταμόρφωσης της κοινωνίας; Θα ζητήσουμε από τον ίδιο τον Μαρξ να κατεδαφίσει το ακατοίκητο κρυστάλλινο ανάκτορο, μέσα στο οποίο τον έχει φυλακίσει η ειδωλολατρία. Πράγματι
 – 
λεπτομέρεια που πέρασε απαρατήρητη από όλους σχεδόν τους συγγραφείς των αναρίθμητων και ολοένα ογκωδέστερων έργων, αφιερωμένων στον μαρξισμό
 –
δεν υπάρχει ούτε μία από τις επιγραμματικές γενικεύσεις που εξύψωσαν τον μαρξισμό σε «επιστήμη» και «γνώση», που να μη διαψεύστηκε από τα γεγονότα
 
και να μην είχε ήδη ρητά ανασκευαστεί από τον ίδιο τον συγγραφέα της. Αυτό θα προσπαθήσουμε να το αποδείξουμε υποβάλλοντας στην κριτική εξέταση τις μαρξιστικές θέσεις που αναφέρονται στον ανταγωνισμό των τάξεων, στη «δομική» κρίση του καθεστώτος, στον επαναστατικό ρόλο της εκμεταλλευόμενης τάξης και στην οικονομική ερμηνεία των κοινωνικών μετασχηματισμών.
 
8
 
 Μ 
, γαλ. εκδ., 1947, σσ. 54
-55.
9
 G. Plekhanov,
Questions…,
 
ό
.
π 
.
,
σ
. 53.
 
 
1. ΑΝΤΑΓΩΝΙΣΜΟΣ
 
Κατά τον Μαρξ, ένας αδυσώπητος ντετερμινισμός διέπει τη βαθύτερη ζωή της κοινωνίας: οι ταξικές διακρίσεις, που την διαιρούν και
 
αλλοτριώνουν τα άτομα, εγκαθιδρύονται «αναγκαστικά και ανεξάρτητα από τη βούληση των ανθρώπων», ανεξάρτητα από τη δράση του κράτους ή οποιασδήποτε άλλης εξω
-
οικονομικής δύναμης· αντιστοιχούν «πάντα και αναγκαστικά» στους υλικούς όρους της παραγωγής, που επικρατούν την κάθε εποχή.
 
 Γενεαλογία των κυρίαρχων τάξεων
 
Εδώ, δεν πρόκειται να ασκήσουμε κριτική στην καθαρά οικονομική γενεαλογία, που αποδίδει ο μαρξισμός στις άρχουσες τάξεις. Ας παρατηρήσουμε, όμως, ότι, ήδη, δύο από τις κυρίαρχες τάξεις, που μνημονεύονται στο
 Μανιφέστο
, οι κύριοι στις δουλοκτητικές κοινωνίες και οι άρχοντες στις φεουδαλικές κοινωνίες, δεν χωρούν σε αυτό το σχήμα, το οποίο θεωρεί την κοινωνική διαστρωμάτωση μια αποκρυστάλλωση των λειτουργικών διαιρέσεων της παραγωγικής
 
συλλογικότητας.
 
Ο ίδιος ο Μαρξ μας προτείνει μια ερμηνεία της έλευσης του (δυτικού) φεουδαλισμού, που αντιβαίνει προς τις συνήθεις διατυπώσεις του ιστορικού υλισμού και θα μπορούσε, μάλιστα, να χρησιμεύσει σαν εισαγωγή στη σύγχρονη θεωρία του «μηχανισμού»: «Οι απαρχές της φεουδαρχίας, λέει, βρίσκονται στην οργανωτική δομή του κατακτητικού στρατού, έτσι όπως αυτός διαμορφώθηκε κατά τη διάρκεια της ίδιας της κατάκτησης»
.
Απέχουμε πολύ από τον οικονομισμό που απεικονίζει το ιδιαίτερα ατυχές παράδειγμα του χειρόμυλου, στον οποίο η
 Αθλιότητα της φιλοσοφίας 
 
(σσ. 88 και 105) αποδίδει την πατρότητα του φεουδαλικού συστήματος. Ο Μαρξ μας καλεί ρητά να διακρίνουμε δυο αποφασιστικές στιγμές στη διαδικασία του εκφεουδαλισμού: πρώτα, την εσωτερική δομή του στρατιωτικού
 
μηχανισμού· στη συνέχεια, τις οικονομικές συνθήκες που επικρατούν πριν και μετά την κατάκτηση. Γιατί «αυτή η (στην αρχή αποκλειστικά) πολεμική οργάνωση μεταμορφώθηκε σε αληθινή φεουδαρχία (δηλαδή σε πραγματική άρχουσα τάξη) μόνον υπό την επίδραση των παραγωγικών δυνάμεων που βρήκε στην κατακτημένη χώρα». Το πρωταρχικό, λοιπόν, φαινόμενο είναι εδώ η συγκεκριμένη μορφή του στρατιωτικού μηχανισμού, που θα διαμορφώσει τις παραγωγικές σχέσεις κατ’ εικόνα του, και προς όφελός του, σύμφωνα με την πραγματική κατάσταση των παραγωγικών δυνάμεων.
 
Ας μην αποδώσουμε, όμως, στον Μαρξ αυτά που οφείλονται στον Μαξ Βέμπερ και ας θυμίσουμε όσο το δυνατόν πιο συνοπτικά τις θέσεις του πάνω στη δουλεία. Πώς να θεωρήσουμε τη θέσπιση της δουλείας ένα
,
έστω μακρινό, αποτέλεσμα του «νόμου» του καταμερισμού της εργασίας; Μια τέτοια υπόθεση γίνεται ακόμα πιο παράλογη, στον βαθμό που ο Μαρξ και ο Ένγκελς δεν υπερτίμησαν ποτέ τη σημασία της υποδούλωσης για χρέη, η οποία, άλλωστε, είχε από πολύν καιρό εξαφανιστεί, όταν η δουλοκτητική οικονομία (της ελληνο
-
ρωμαϊκής αρχαιότητας) γνώρισε την αληθινή κορύφωσή της, κατά τους δυο τελευταίους αιώνες των προχριστιανικών χρόνων. Σε αντίθεση προς τον Ένγκελς,
 
που ώθησε τη δήθεν οικονομική του ερμηνεία της δουλείας σε σημείο που να την μεταβάλει σε αληθινή απολογητική της εκμετάλλευσης ανθρώπου από άνθρωπο, ο Μαρξ δεν δυσκολεύτηκε καθόλου να δεχτεί το προφανές: η δουλεία, καρπός της κατάκτησης και της κτηνώδους βίας, είναι γι’ αυτόν ένα «προ
-
οικονομικό γεγονός»
 
και θα πρέπει να αναγνωριστεί σαν τέτοιο.
 
Η θεωρία, που ανάγει τον «νόμο» του καταμερισμού της εργασίας στην περιωπή ενός δημιουργού των αρχουσών τάξεων, είναι μια περιοριστική θεωρία, που ισχύει μόνο για την ιστορία των σύγχρονων αστικών κοινωνιών. Σαν ταξική εξουσία, ο Μαρξ δεν θέλησε να γνωρίσει και να αναγνωρίσει παρά μόνο εκείνη την οποία προσφέρει η οικονομική εξουσία και την οποία επιβάλλει η ανάπτυξη των παραγωγικών δυνάμεων, ανάπτυξη που μετατρέπεται, για τις ανάγκες της περίστασης, σε καθολικό πεπρωμένο και σε θεμελιώδη αποστολή όλων των κυρίαρχων τάξεων. Και όμως, η οικονομική λειτουργία απέχει πολύ από το να αποτελεί την αρχική ιδιότητα ή το αποκλειστικό κριτήριο της κοινωνικής εξουσίας.
10
 
 DI 
,
σ
. 64.
11
 Kr 
, σ. 251.
 

You're Reading a Free Preview

Download
scribd
/*********** DO NOT ALTER ANYTHING BELOW THIS LINE ! ************/ var s_code=s.t();if(s_code)document.write(s_code)//-->