ANJEL LERTXUNDI

HES BETEA AITZAKIATZAT HARTUTA

Donostiako Udal Liburutegia2007-02-22

OBELA IDAZTEN HASI NINTZENEAN

Joseph Roth nuen gogoan. Zehatzagoesateko, Joseph Rothen

Edale santuaren kondaira

nobela laburreko lehen eszena:Parisen gaude. Ilunabarra da. Gizon bat Senaren gaineko zubi batetik ibai ertzera jaisten ari da eskaileretan behera. Ez dakigu zertara doan, zer nahi duen. Agian,ez du pixa egitea beste helbururik.Bat-batean

Clochard

arlote bat aterako zaiozubi azpitik.Horra Rothen nobelaren hasiera, eta horra nire buruan nerabilen irudia:gizon batek

clochard

batekin egin du topo. Halako enkontru bat ibili nuen buruan, denbora dezentez, nire nobelaren hasierarako. Gero, ordea, arrazoipraktiko batzuk medio, betiko gelditu den hasiera eman nion liburuari: Wernergazteak Goetheplatzen Hitlerren mitina entzun zuenekoa.Banuen hasiera, banuen kontatu nahi nuenaren tonua. Gero eta garbiagonituen istorioaren nondik norakoak. Nobela bere bidea egiten ari zen. Idazten arinintzenak ez zuen zerikusirik ez Rothekin ezta hasierako ideia harekin ere. Nikhala uste nuen, behintzat.Halako batean, ordea, nobela bataiatzeko edo izenen aukerak aztertzekoirrika sortu zitzaidanean, nor agertuko berriro nire gogoeten zubipetik, eta Roth!Zehatzago esateko, niri asko gustatzen zaidan haren nobela baten gaztelaniazkotitulua etorri zitzaidan burura:

Fuga sin fin

. Halako zerbait asmatzen ari nintzenWerner nire protagonistarentzat ere: amaierarik gabeko ihes bat. Eta hartan,halako zerbait euskaraz nola eman nenbilela,

Ihes betea

sintagma etorri zitzaidan burura. Ez da meritu izugarria: euskarari neketxoren bat eskaini eta plazer askoatera dion zein euskalduni ez litzaioke burura etorriko Xabier Leteren letra?

Ihes betea

, bada. Askotan hitz egiten dut artegintzan hain ohikoak diren joan-etorriko bidaiez. Eta Joseph Rothek Xabier Leterengana eraman ninduen.Leterenak, berriz, Rothengana: Werner protagonista, batera eta bestera ihes betean ibili eta gero, Parisa iritsiko da. Parisen gaude, beraz. Ilunabarra da. Gizon bat Senaren gaineko zubi batetik ibai ertzera jaisten ari da eskaileretan behera. Ezdakigu zertara doan, zer nahi duen. Agian, ez du pixa egitea beste helbururik.Bat-batean,

clochard

itxurako arlote bat aterako zaio zubi azpitik.Halaxe ezagutuko du Wernerrek Joseph Roth, nobelaren bukaera aldera.Itxi da zirkulua.

RAKURLEOK IKUSIA DUGU IA DENA

nekez txundituko gaituzteanekdotekin eta istorioekin. Telebistak eta zineak eta artearen muturrerainokoibiliak denetarik eman digute; ugari bezain etengabe jaso dugu emozio bortitzakdeitzen diren horietatik. Emozio bortitzak? Emozioa galtzeraino ohitu gara; etahotzepel geratzen gara bortizkeria handienen aurrean. Indiferente. Gai garaizugarrikeriarik latzena eta bidegabekeriarik tontoena zirkinik egin gabeeramateko.Bidegabekeriak urrutiko kontuak direlakoan gaude. Beti auzoan gertatzendirelakoan. Edo etsaiarenean. Baina gertatzen dira etxean ere. Gertatu zaizkigumakina bat. Eta guk ez dugu zirkin handirik egin. Biktimek nekez ikusten zuten bihotza ukitzen zitzaigunik. Gure bidegabekeriak ez digu malkorik isurarazi.Isiltasuna eragin digu, hori bai. Isildu egin gara bidegabekeriaren aurrean. Isilik, beldur ginelako? Isilik, bost axola zitzaigulako? Isilik, lotsatuta geundelako?Isilik, bidegabekeriak geureegiak zirelako?Wernerren aita ere isilik dago semearen ibileren aurrean. Isilik, bai.Sufritzen ari da, baina.Bai, isiltasuna ere kolore askokoa da: mozorro asko ditu.

OLANAHI ERE DEN

ikuskizunaren areto erraldoi bat bihurtu dugukultura. Zein toki du literaturak —eta, nire zeregin nagusiari dagokionez,nobelak zein toki du— areto ikusgarri horretan? Apala, oso apala. Ez, behintzat,ni idazten hasi nintzen garaietakoa; are gutxiago nobela, genero gisa, bereospearen aparretan bizi zenekoa.Nobelak zein toki duen galdetu ordez, beste talaia batetik formulatuko dutorain galdera: ikuskizun erraldoia bihurtu dugun kultura horrek ba al duliteraturaren premiarik? Itxura batean, ez. Gehiegi idazten omen da, gehiegiidazten omen dugu. Eta munduan garen idazle guztiok idazteari utziko bagenio?Galdetzekoa da zer aldatuko litzatekeen balore estetikoen eta etikoen krisisekulakoa bizi duen kultura horretan, mundu modernoaren joan-etorriespiritualen sisteman.Egunero ikusten dudanaren arabera, pitzadurarik gabea behar lukeerantzunak: ez, ez litzateke ezer askorik aldatuko.Ezer askorik ez?

ILAN

UNDERA

eszeptikoa oso baikor ageri da, nobelaren etorkizunaridagokionez behintzat,

Nobelaren artea

saioan: “Aro Modernoaren sortzailea, dioKunderak, ez da niretzat Descartes bakarrik; bada Cervantes ere”. Aurreragodio: “Cervantesekin batera, mundua anbiguotasun gisa ulertu; ez egia absolutu bakar baten moduan, baizik kontraesanean dauden egia erlatibo askoren anabasagisa”. Eta aurrerago dio: “Nobela, bere anbiguotasunagatik, ez da bateragarriamunduaren ikuspegi totalitarioarekin”.1933an hogei mila liburutik gora erre zituzten Berlingo plaza batean, zine-kameren aurrean. Mundu osoari begira, alegia. Steinbeck, Zola, Hemingway,Einstein, Proust edo London-en obrak suaren gozagarri ziren bitartean,Goebbels-ek sutsu hitz egin zien han bildutako jarraitzaileei: