1.

UVOD
Poznato je da je čelik najvažnija metalna legura. U ovom radu dat je pregled proizvodnje čelika tokom, podele čelika, označavanje čelika. Ukratko su opisani istorijski postupci proizvodnje čelika. Takođe su raspravljani današnji postupci proizvodnje čelika kao i proizvodnja čelika u razvijenim državama sveta. Zapaženo je da je između 1950. i 1975. godine ostvaren najveći porast proizvodnje čelika (od 240 mil. t do 700 mil. t). Proizvodnja čelika tokom 2000. godine je bila 847,2 mil. t, što je za 7,4% više nego 1999 godine. Čelik je zeleni materijal jer se oko 45% proizvedenog čelika reciklira. Nezavisno o svim promenama čelik će biti glavni konstrukcijski materijal u budućnosti. Velika pažnja će se poklanjati kvalitetu čelika (sekundarna metalurgija), primeni direktno redukovanog gvožđa za proizvodnju čelika, smanjenju oligoelemenata, osiguranju kvaliteta kao i permanentnoj edukaciji zaposlenih i menadžmenta. Gvožđe u čistom obliku nije primenljivo za tehničku upotrebu pa uglavnom služi samo za neke specijalne namene. Nasuprot tome, čelik ima znatno bolja mehanička svojstva i šire područje primene u industriji i svakodnevnom životu. U literaturi postoji nekoliko definicija čelika. Evropske norme definišu čelik kao gvozdeni materijal pogodan za toplu preradu. Takođe, čelik se može definisati kao legura gvožđa i ugljenika (<2%) sa ili bez dodatka ostalih legirajućih elemenata. Važnost čelika u razvoju civilizacije ogleda se u činjenici da je trenutna godišnja količina proizvedenog čelika u svetu oko deset puta veća od ukupne proizvedene količine svih ostalih metala i legura. Godišnje se u svetu proizvede više od milijardu tona čelika. Čelici predstavljaju najčešće korišćenu grupu mašinskih materijala. U novije vreme poznato je nekoliko hiljada raznih vrsta čelika, koje se koriste u gotovo svim oblastima mašinske tehnike. Čelik je deformabilna legura koja pored ugljenika sadrži i određene primese koje mogu biti korisne ili štetne. Korisne primese u čeliku su npr. hrom, nikl, molibden itd., dok su štetni uglavnom fosfor i sumpor. Pored navedenih elemenata čelik može sadržati i oligoelemente (bakar, kalaj, arsen i dr.), gasove (kiseonik, azot, vodonik) koji po pravilu pogoršavaju svojstva konačnog proizvoda. Višestruka upotreba čelika prvenstveno proizlazi iz njegovih upotrebnih svojstava odnosno mogućnosti postizanja dobre kombinacije čvrstoće, žilavosti, rastezljivosti, oblikovanja deformisanjem, promene sastava legiranjem, toplotnom obradom itd. Osnovna svojstva čelika zavise od hemijskog sastava, mikrostrukture, stanja, oblika i dimenzija gotovog proizvoda.

. Privredna snaga države određena je proizvodnjom čelika jer napredak u glavnim industrijskim granama (industrija. Ovaj materijal nudi nova rešenja i mogućnosti. izdržljivost. itd. umetnost i funkcionalnost se mogu spojiti na skoro neograničene načine. zanatstvu kao i svim drugim delatnostima… Plemeniti čelici su posebna vrsta čelika koji se dobijaju kao rezultat dodavanja određenih oplemenjivača običnom čeliku i to različitim postupcima legiranja. snaga. poljoprivreda. na primjer kao sastavni delovi mašinaa ili čelici za proizvodnju specijalnih alata. kao što su spratne zgrade. prilagodljivost i pogodnost za reciklažu postavljaju čelik na prvo mesto pri izboru materijala u građevinarstvu. Niske cene čeličnih konstrukcija. Čelik ima veliku važnost za svaku nacionalnu privredu. Plemeniti čelici upotrebljavaju se u građevini. odnosno potrošnja čelika po glavi stanovnika. saobraćaju. Danas se ulažu veliki napori za proizvodnju kvalitetnijih čelika. Razvoj metalurgije čelika direktno je uticao na razvoj industrijskog društva. bunkeri i mnoge druge konstrukcije za specijalne namene. građevinarstvu. rudarstvo. Metalurgija čelika u svom je razvoju prošla brojne faze. sportske dvorane. Visoke mehaničke karakteristike ovog materijala čine da čelične konstrukcije drže sve rekorde u građevinarstvu. poljoprivredi. Jedno od merila industrijskog razvoja države je proizvodnja. hangari. Čelik kao osnovni materijal za noseće metalne konstrukcije koristi se za skoro sve tipove građevinskih objekata. Sa današnjim čeličnim konstrukcijama. lepota. na primer za izradu burgija.Zbog ekonomičnog načina proizvodnje (u odnosu na druge metalne materijale) i povoljnih svojstava čelik može poslužiti za raznovrsnu primenu. fleksibilnost.) nije moguć bez čelika. .. transport. garaže. Posebna uloga pripada postupcima proizvodnje čelika koji su se s vremenom menjali zavisno od izvora energije i sirovina. mostovi. što omogućava arhitektama da rasplamsaju svoju maštu i kreiraju neke od najizazovnijih građevina. silosi. krovovi stadiona. Čelik se kao materijal koristi u svim granama industrije.

koji se pokazao čvršćim nego bronza. koji se nabavljao iz Indije i zvao se ''wootz''. veku kada je Damask osvojen. iako se prema istorijskim nalazima meteorsko gvožđe koristilo oko 4000. Takav čelik je međutim bio tvrd ali jako krt. nakon izrade. Aristotel je pisao (384-322 pre Hrista) da je ''čelik'' (mi danas znamo da je to bio čelik) čistiji oblik gvožđa koji se dobija ''očvršćivanjem'' u vatri drvenog uglja. Da bitnu ulogu u tom procesu igra ugljenik. g. Najverojatnije su žarili gvozdenu rudu u pećima grejanim sagorevanjem drvenog uglja. ne znajući šta se događa.2. Spomenimo još dva podatka. u sarkofagu uz Tutankamona nađen je gvozdeni bodež koji nije pokazivao znakove korozije ni nakon više od 3000 g. čime se smanjila krtost uz zadržavanje oštrine i uz malo smanjenje tvrdoće. pre Hrista). Smatra se da je masovna proizvodnja sablji prestala u 14. Na primer. Prvi je spomenut u Homerovoj Odiseji gde se opisuje kako se karbonizovano gvožđe (oni naravno nisu znali da se karbonizovalo) zagreje do crvenog sjaja i hladi u vodi (''kaljenje'') i dobija materijal koji je vrlo tvrd. koji nisu mogli nastaviti proizvodnju usled nedostatka ''wootza''. lako lomili/pucali. Drugi podatak govori o vrlo kratkom grejanju (popuštanje-''annealing'') tako kaljenih predmeta do oko 6000 ºC. utvrdio je tek 1774 g. sve dok se nije uspelo dobiti ''dobro gvožđe''. pre Hrista bila na zavidnoj visini govore nalazi čeličnih oštrica koje su imale karbonizovanu samo površinu (čvrstu). Oni su očito otkrili postupak prilikom kojeg su. uspeli prilikom grejanja obogatiti gvožđe ugljenikom (karbonizacija) i tako ustvari napravili neku vrstu čelika. . pre Hrista. ISTORIJAT ČELIKA Smatra se da je gvozdeno doba počelo negde između 1500-1000 g. čija proizvodnja datira od oko 500 g. tako da su se mačevi. Smatra se da su tajnu ''dobrog gvožđa'' prvi otkrili Hiti koji su uspeli preko 200 godina čuvati tajnu (od oko 1450 do 1200 g. čisto gvožđe je mekše od bronze i vrlo brzo korodira. stvarajući tako čelik. Međutim. iako vrlo tvrdi i oštri. Tako je gvožđe dolazilo u kontakt s ugljeničnim monoksidom pri čemu je (to znamo danas) u gvožđe ušao ugljenik. Da je tehnologija oko 1200 g. godine postojale knjige s ''receptima'' kako napraviti čelik. Spomenimo još podatak da su za vreme krstaških ratova krstaši imali priliku ''osetiti'' oštrice sablji iz grada Damaska u Siriji (''Damascen blade''). ali jako lomljiv-krt. švedski metalurg S. a unutrašnjost je bila od običnog gvožđa (plastičnost). pre Hrista. Rinman. Šta se tom prilikom događalo naravno niko nije uspeo odgonetnuti. iako su 1532. Navodno su osvajači pokupili sve sablje i poveli sa sobom preživjele kovače. tako da je od njega bilo malo koristi. pre Hrista a proizvodile su se iz posebne vrste gvožđa (ustvari neke vrste čelika).

Modernim tehnikama je ustanovljeno da stub u Delhiju ima. Rusije (40 Mt) i SAD (37 Mt). veka kod Dhara. Podaci su ''prosečni'' usled toga jer su nađeni različiti procenti navedenih elemenata na različitim mestima stubova. svetska proizvodnja iznosi preko 1 milijarde tona (obzirom da je sadržaj gvožđa u rudi manje-više visok. računa se samo izvađena ruda s visokim sadržajem gvožđa).godine). gvožđe ima samo nekoliko namena i to za potrebe vojske i zemljoradnje. Pronalaskom Besemerovog konvertora (1855.06% Si i 0. Na kraju XX veka.godine) i Martinove peći (1865.godine). pa i struja (1914. od početka XX veka koristi se i kiseonik. prečnika oko 35 cm i mase oko 6000 kg).godine). i tri čelična stuba iz oko 12. Nema ni do danas tragova korozije na njima. do stvaranja velikih industrijskih regiona . sever Francuske). . Simensonove peći (1856. Postoje razni metodi za obradu liva.godine. Prva visoka peć potiče iz XV veka. Najveći tadašnji izvoznici. 0. Od antičkog doba do srednjeg veka. iz koje se izdvaja ugljenik (na 1. Od kraja XIX veka. koje su primorane da uvoze gvožđe i koks) – primorske luke su postale povlašćena mesta za crnu metalurgiju (kao Denkerk ili Fo-sir-Mer u Francuskoj).08% C. Japanci uvode novinu stvarajući prvu primorsku industriju za obradu gvožđa.268% Ni i tragove Mn. 1876.crnih krajeva. Ovakva izgradnja industrijskih objekata danas preovlađuje (u državama bez ove sirovine. kao sirovina u industriji prerade gvožđa. Razvoj čelika obeležila je industrijska revolucija u XIX veku (s razvojem tekstilne industrije i industrije uglja).537 ºC) i postaje masa. 0. Mesta za preradu gvožđa. u početku vezana za prisustvo uglja ili rude. Gvožđe se topi (na 1. sadrže još prosečno oko 0. ispred Australije (99 Mt). Evrope – Midlend i Yorkshire u Velikoj Britaniji. 0. Brazil je tada bio najveći svetski proizvođač (130 Mt).130 ºC) – postaje čvršći. Smatra se da je to ponajviše usled sadržaja sumpora i fosfora i pogodnih klimatskih uslova. su države – Brazil (99 Mt). osim gvožđa.11% P. ali prva fabrika čelika – Krupova u Esenu. Veliki tadašnji uvoznici su industrijski regioni bez tih rezervi – EU (95 Mt) i Japan (80 Mt). liv se mogao pretvoriti u čelik. 0. vremenom su se promenila (ova industrija.013% C. Kine (73 Mt).003% S. U Evropi se od tada koristi i staro gvožđe. Australija (94 Mt) i Kanada (17 Mt) – svi su izvozili rudu s visokim sadržajem gvožđa. 0.. veka (visine preko 7 metara. kao i region Pittsburgha u SAD. pomoću sumpora (Tomas-Gilhristov postupak. koje se ekonomski i tehnički mogu eksploatisati najmanje 250 godina.Da se i u Indiji znalo proizvoditi kvalitetan čelik dokaz su svetski poznati čelični stub u blizini Delhija iz 4.46% Si i 0. osim naravno gvožđa. a stubovi u Dharu.godine). izgrađena je 1815. dovela je u XIX veku. 0.08% S.057% Cu. Indije (45 Mt)..072% P. Svet raspolaže rezervama. u masenim procentima prosečno oko 0.

Južna Koreja i Indija. EU bi trebala da stvori najveću multinacionalnu kompaniju u svetu. godišnja potražnja u svetu za čelikom je u porastu i iznosi oko 3-4%. široko nadmašuju najbolju američku metaluršku multinacionalnu kompaniju US Steel (11 Mt. novim tehnologijama (kao što je postupak Miosotis – razrađen od strane kompanija Usinor i Tisen).000 zaposlenih u odnosu na 780.-1970. kao novi džin crne metalurgije. Japan. ispred SAD (97 Mt). a već 1997.5% svetske proizvodnje čelika. koji ponekad prevazilaze i bivše gorostase u sektoru). U periodu od 1960. Iako je 1929. .5% svetske proizvodnje čelika. Od 1993. brodogradnja i građevinsrstvo). svetska crna metalurgija bila je u krizi. jer su glavni kupci bili – automobilska industrija. smanjenje proizvodnje. danas zajedno daju 10% svetske proizvodnje čelika. Francuska.godine bilo 29 država koje su proizvodile čelik. Najavljenim fuzionisanjem kompanija – Usinor (Francuska). ARBED (Luksemburg) i Aceralia (Španija). koja je na 11 mestu u svetu). danas ima oko 312. postao je prvo preduzeće crne metalurgije u svetu. U XXI veku crna metalurgija postaje mnogo rasprostranjenija industrija (pojavili su se novi proizvođači.godine. Konkurencija među proizvođačima dovela je do restrukturiranja industrije u svim državama (socijalni programi. znatno se promenila od početka XX veka. zbog sve većeg korišćenja zamena za čelik (aluminijuma i plastične mase. 90% svetskog čelika proizvodio se u Severnoj Americi i Evropi. Kina. Potražnja proizvoda crne metalurgije je sve veća posle faze stagnacije.godine (bez Ukrajne) – 52. Najveća fabrika nerđajučeg čelika je u Južnoj Africi (130 km od Pretorije).godina XX veka). Sve ove kompanije. danas je najveći svetski proizvođač čelika (123 Mt). ispred kompanije Nippon Steel (24 Mt).Geografska raspoređenost proizvodnje gvožđa.000 zaposlenih – 70ih. Broj radnika u crnoj metalurgiji znatno je smanjen pre 40 godina (u Evropi. Nemačka i SSSR) proizvode 1974. Južnokorejski Posko (27 Mt). tehničke inovacije…).godine. Velika Britanija. i Japana (94 Mt).godine – 62. Šest država gorostasa (SAD. Nastojanja su u pravcu povećanja produktivnosti postrojenja. Brazil.

sl. Oksidacija u procesu dobijanja čelika biće objašnjena na primeru konvertorskog postupka. 1a. 1c. Stoga se u procesu dobijanje čelika sadržaji ovih elemenata svode na zahtevane vrednosti. 0. Dok se u prvom slučaju radi o spoljašnjim izvorima toplote (sagorevanje gasa u Simens-Martenovom postupku ili električni luk kao najčešća varijanta elektropeći). tj. . Izbor postupka za dobijanje čelika zavisi od više faktora.3. Na primer.u Besemerovom ili Tomasovom konvertoru. za Simens-Martenov postupak i za pretapanje u elektropećima gvožđe. koja je označena strelicom na sl. Rastopljeno gvožđe prerađuje se u čelike u: . kao polazna sirovina. Kod konvertorskog postupka gvožđe (sa čeličnim otpacima i do 30%) se ubacuje u konvertor bačvastog oblika. njegova čistoća. Bitna razlika između Simens-Martenovog postupka i pretapanja u elektropećima. 1. tj. dotle se za konvertorski postupak potrebna količina toplote obezbeđuje hemijskim reakcijama kojima se čelik prečišćava. a najvažniji su kvalitet i cena dobijenog čelika. koji pomaže izdvajanje troske na površini rastopljenog čelika. Gvožđe za preradu u čelik sadrži do 4% C.sredno pre početka reakcije sa kiseonikom dodaje se topitelj. U konvertor se spušta cev sa kiseonikom (vazduhom). sl.5% Mn.b.12% S.u elektropeći (pretapanjem) i . koji pri prečišćavanju gvožđa daju dodatnu količinu toplote.4% Si.u Simens-Martenovoj peći (plameni postupak). konvertorskog postupka ogleda se u načinu dobijanja toplote potrebne za dobijanje čelika. Za primenu konvertorskih postupaka koriste se gvožđa sa većim sadržajem silicijuma (Besemerov postupak). ali skuplji od konvertorskog čelika. DOBIJANJE ČELIKA Dobijanje čelika se svodi na rafinaciju gvožđa dobijenog u visokoj peći i dodavanju ferolegura. odnosno sa većim sadržajem fosfora (Tomasov postupak). treba da ima što manje primesa. . Pri tome se dobija čelik boljeg kvaliteta. da je što veće čistoće. 1d. koji je iznutra obložen odgovarajućom vatrostalnom oblogom. prvenstveno oksidacijom pomoću kiseonika pod pritiskom. kao i hemijski sastav gvožđa.25% P i 0. Nepo. 1.

ako se sadržaj ugljenika od 4% smanji na 2%. MnO. Mn i P dovodi na potrebnu meru. Ove reakcije prati oslobađanje toplote. d) uduvavanje kiseonika. znači da je u procesu oksidacije došlo do sagorevanja ugljenika. c) dodavanje pečenog kreča. sumpora. a produkti oksidacije (CO. koja je dovoljna da čelik ostane u tečnom stanju. mangana i silicijuma tokom opisanih procesa u konvertoru je prikazano na sl. e) izlivanje rastopljenog čelika. SiO2. Konvertorski postupak dobijanja čelika: a) punjenje metalnim otpadom. što odgovara maksimalnoj rastvorljivosti ugljenika u čeliku. fosfora. koje takođe odlazi u trosku. Na taj način se sadržaj C. P2O5) odlaze u trosku ili u vazduh. Oksid FeO reaguje sa ugljenikom i primesama: FeO + C = Fe + CO 2FeO + Si = SiO2 + Fe FeO + Mn = MnO + Fe 5FeO + 2P = P2O5 +Fe. b) ulivanje rastopljenog metala. 2. . f) izbacivanje šljake Čist kiseonik reaguje sa železom iz gvožđa: 2Fe + O2 = 2FeO. Si.a) e) b) f) d) c) Slika 1. Smanjenje sadržaja ugljenika. Na primer. dok se za smanjenje sadržaja sumpora koristi kalcijum iz topitelja koji gradi hemijsko jedinjenje CaS.

sl. 3. Sam postupak ima niz prednosti u odnosu na livenje ingota. 3. a postupak je i ekonomičniji. Odlivak se izvlači. N2. gde se očvršćavanje završava. U procesu dobijanja i izlivanja čelik veoma lako rastvara gasove (O2. gde očvršćava u tzv. Tradicionalni način livenja ingota sve više se zamenjuje kontinualnim livenjem.Slika 2. a zatim se ravnomerno i neprekidno propušta kroz bakarni kristalizator u kome počinje očvršćavanje i komoru za hlađenje. Dezoksidacija se odvija prema sledećim hemijskim jednačinama: FeO + Mn = MnO + Fe 2FeO + Si = SiO2 + 2Fe 3FeO + 2Al = Al2O3 + 3Fe. Prema količini zaostalih gasova u toku očvršćavanja čelici se dele na neumirene. žice i slični poluproizvodi. slabove i gredice). poluumirene i umirene. . gde se sa površine uklanjaju nečistoće. Nastala hemijska jedinjenja se odstranjuju u vidu troske. Naredna faza u dobijanju čelika je oblikovanje prilikom prelaza iz tečnog u čvrsto stanje. jer se dobija homogenija i sitnozrnija struktura čelika usled veće brzine hlađenja. starter. silicijum i aluminijum kao dezoksidatori. savija i ispravlja. ingote. Rastopljeni čelik se izliva u pomoćnu posudu. Naknadnim hladnim ili toplim valjanjem dobijaju se deblji ili tanji limovi. H2. da bi ušao u uređaj za sečenje brzinom jednakom brzini ulivanja u pomoćnu posudu. što se loše odražava pre svega na mehaničke osobine. čelicima se dodaju mangan. sl. Tečni čelik se lije u metalne kalupe – kokile. sl. tzv. Za izvlačenje odlivka koristi se čelična šipka. Oni se zatim zagrevanju na približno 1200 C i valjaju u poluproizvode različitih dimenzija (blumove. 1e. Smanjenje sadržaja hemijskih elemenata tokom procesa oksidacije Pred izlivanje. CO2 i CO) koji izazivaju poroznost i nehomogenost strukture.

Odlikuju se prisustvom gasnih pora duž spoljašnje strane ingota. Poluumireni čelici sadrže od 0. ali se na vrhu ingota formira lunker-šupljina. Pore su koncentrisane na gornjem delu odlivka sl. . a dezoksidisani su u većoj meri nego neumireni. Osim Mn i Al. 4c. Dobijanje im je ekonomično.3% C i od 0. Koriste se za izradu limova i šipki. sl.15% Si.3-0.Slika 3.6% Si. već stvaraju suspenziju u rastopu i ostaju u očvrslom čeliku. Poprečni presek ingota: a) neumireni. b) umireni. Primenjuju se za izradu profila i debljih limova.15-0. što obezbeđuje mekši površinski sloj. kao dezoksidator deluje i Si. Kontinualno livenje čelika Neumireni čelici sadrže do 0. 4a. sl.02% Si. Pore prisutne u neumirenim čelicima utiču na smanjenje žilavosti.reni čelici imaju homogenu strukturu bez šupljina i pogodni su za rad na niskim temperaturama.3% C i oko 0. dinamičke čvrstoće i sposobnosti za zavarivanje. Oksidi se dezoksidacijom ne udaljavaju. Umi. a time i lakšu obradu deformacijom na hladno.oksidisani sa Mn i Al (dezoksidatori).9% C i oko 0. 4b. U umirenim čelicima nema gasnih mehurova. koja se otklanja odsecanjem. c) poluumireni čelik Umireni čelici sadrže više od 0. i nepotpuno su dez. Slika 4.

4. Prema kvalitetu. .hemijskom sastavu. Prema hemijskom sastavu čelici se dele na: . presovane i ljuštene. 1 Martenzit je struktura koja se dobija termičkom obradom . Besemerov.025%. čelici se dele na: . Prema načinu dobijanja razlikuju se Tomasov. Prema obliku i stanju poluproizvoda čelici se dele na: valjane. brušene.025% i fosfora do 0. .kvalitetne čelike (ugljenični i legirani) sa sadržajem sumpora 0. Prema nameni čelici se dele na: .načinu dobijanja. .035-0.alatne čelike.plemenite čelike (legirani) sa sadržajem sumpora do 0.konstrukcione čelike. . .015%. PODELA ČELIKA Čelici mogu da se podele prema: . ledeburitni. . . .kvalitetu.07%. . vučene.04%. nadeutektoidni. SimensMartenov i elektro-čelik.015% i fosfora do 0.čelike običnog kvaliteta (ugljenične) sa sadržajem sumpora do 0.06% i fosfora do 0. austenitni i martenzitni . Prema strukturi čelici mogu da budu feritni.obliku i stanju poluproizvoda.0350. eutek1 toidni. . sadržaju sumpora i fosfora. kovane.legirane čelike.ugljenične čelike.čelike sa posebnim svojstvima. . tj.kaljenjem. .04% i fosfora 0.strukturi.visoko kvalitetne čelike (legirani) sa sadržajem sumpora do 0. livene. podeutektoidni.nameni. koja se odlikuje visokom tvrdoćom.

.

na drugom mestu broj koji označava nazivnu. Značenje simbola na 3. kojima se označava namena. 2. . odnosno stanje proizvoda . na trećem.sastoji se iz četiri ili pet brojčanih simbola kojima se označava vrsta čelika .oznaka za čelik ili ČL .sastoji se iz jednog. Tabela 1. & 320 360 380 480 580 680 780 880 ' MPa 880 simbol 0 1 2 3 4 5 6 7 8 9 Tabela 2.580.360. mestu osnovne oznake čelika sa utvrđenim svojstvima ( Podgrupa čelika Simbol 00 do 44 Ugljenični čelici bez utvrđenog sadržaja S i P 101 do 449 Slobodno 45 do 79 Čelici sa ograničenim sadržajem S i P.380. delimično utvrđenim 801 do 999 sadržajem C.780Rm. Si i Mn.sastoje se iz jednog. Za čelike iz 451 do 799 ove podgrupe delimično se ograničava sadržaj C.oznaka za čelični liv . četvrtom i petom mestu broj koji označava pripadnost čelika podgrupi. odnosno minimalnu vrednost zatezne čvrstoće koja je utvrđena za čelike u toplo oblikovanom ili normalizovanom stanju.osnovna oznaka . dva ili više brojčanih ili slovnih simbola ili njihovih kombinacija. Opšta oznaka čelika može da se predstavi na sledeći način: Č XXXX(X).slovni simbol : Č . tab. ( Na petom mestu se ne koristi broj 0. mestu osnovne oznake čelika sa utvrđenim svojstvima 320. kojima se po potrebi označavaju druge karakteristike čelika 2 Prema standardu čelici su svrstani u dve grupe: čelici sa utvrđenim mehaničkim svojstvima i čelici sa utvrđenim hemijskim sastavom i mehaničkim svojstvima. Si i Mn 80 do 99 Čelici sa ograničenim sadržajem S i P. i sa legirajućim elementima koji se dodaju radi postizanja specijalnih mehaničkih svojstava.X(X…)-X(X…) .480.5. 4.ostale dopunske oznake . Čelici sa utvrđenim mehaničkim svojstvima u osnovnoj oznaci imaju: na prvom mestu broj 0. i 5. 1.dopunska oznaka . OZNAČAVANJE ČELIKA Prema standardu JUS C.B0.. dva ili više brojčanih ili slovnih simbola ili njihovih kombinacija. Značenje simbola dato je u tab. Značenje simbola na 2.002 čelici se označavaju nizom slovnih i brojčanih simbola.680.

2 U toku je promena ovog standarda. odnosno usaglašavanje sa EN. .

Brojčani simbol za najuticajnije legirajuće elemente Simbol 1 2 3 4 5 6 7 8 Legirajući element C Si Mn Cr Ni W Mo V 9 ostali Tabela 4. Faktor uticajnosti legirajućeg elementa Legirajući element Si Mn Cr Ni W Mo V Co Ti Cu Al Ostali Faktor uticajnosti 1 1 4 4 7 14 17 20 30 1 1 30 Tabela 5. tab. 5. 4.za ugljenične čelike na prvom mestu cifru 1. .. Tabela 3.za ugljenične čelike na drugom mestu je desetostruka vrednost maksimalnog sadržaja ugljenika zaokruženog na desetine.Primer oznake čelika sa utvrđenim mehaničkim svojstvima je: Č0545. 5 označava zateznu čvrstoću (480 – 580 MPa). tab. 3. a 45 označava da je sadržaj S i P ograničen. .na trećem. Ugljenični i legirani čelici sa utvrđenim hemijskim sastavom i mehaničkim svojstvima u osnovnoj oznaci imaju: . Kod jednostruko legiranih čelika simbol na drugom mestu je 1.za legirane čelike na prvom mestu brojčani simbol najuticajnijeg legirajućeg elementa. kod kojeg 0 označava pripadnost navedenoj grupi. datog u tab. . i 5. mestu osnovne oznake čelika sa utvrđenim sastavom Podgrupa čelika po nameni Simbol ( 00 do 19 Ugljenični čelici sa utvrđenim sastavom i legirani čelici 101 do 199 koji nisu namenjeni termičkoj obradi 20 do 29 Ugljenični i legirani čelici za cementaciju 201 do 299 30 do 39 Ugljenični i legirani čelici za poboljšanje 301 do 399 40 do 59 Ugljenični i legirani čelici za alate 401 do 599 60 do 69 Čelici sa naročitim fizičkim svojstvima 601 do 699 Slobodno za čelike koji ne pripadaju ostalim podgrupama 70 do 79 Hemijski postojani i vatrootporni čelici 701 do 799 80 do 89 Brzorezni čelici 801 do 899 Slobodno (( 90 do 99 Čelici za automate 901 do 999 Slobodno za čelike koji ne pripadaju ostalim podgrupama . Simboli na 3. . 4. četvrtom i petom mestu je brojčani simbol koji označava podgrupu čelika po nameni. Najuticajnijim legirajućim elementom se smatra onaj element koji ima najveći proizvod sadržaja i faktora uticajnosti.za legirane čelike na drugom mestu je brojčani simbol elementa drugog po uticaju.

hladno deformisano 6 Ljušteno 7 Brušeno 8 Kontrolisano hlađeno 8A Gašeno 8B Termomehanički obrađeno 9 Obrađeno po posebnim uputstvima Za vruće kovanje i presovanje K H Za hladno oblikovanje valjcima (profilisanje) S Za hladno presovanje V Za vučenje Z Za izradu zavarenih cevi . Dopunske oznake za stanje osnovnih proizvoda od čelika Oznaka Stanje čelika 0 Bez određene termičke obrade 1 Žareno 2 Žareno na najbolju obradljivost 2A Termički obrađeno na zadatu vrednost zatezne čvrstoće 2B Termički obrađeno na feritno-perlitnu strukturu 2C Pogodno za sečenje u hladnom stanju 2D Žareno na globularni cementit 3 Normalizovano 4 Poboljšano 5 Vučeno . odnosno stanje osnovnih proizvoda od čelika su date u tab. 5 označava da je Ni drugi legirajući element po uticajnosti. 8 označava sadržaj ugljenika (približno 0. kod kojeg 1 označava da se radi o ugljeničnom čeliku. kod kojeg 4 označava da je Cr najuticajniji legirajući element.8%). a 70 označava da se radi o hemijski postojanom i vatrootpornom čeliku.Č4570. Dopunske oznake za namenu. Tabela 6. a 40 označava da se radi o alatnom čeliku. 6.Č1840. .( Na petom mestu se ne koristi nula (( Rezervisano za nove podgrupe ili za podgrupe koje su popunjene Primeri oznake čelika sa utvrđenim hemijskim sastavom i mehaničkim svojstvima su: .

i druge komponente. kao što su motor ili kočnice. pa samim tim ne može da utiče na poboljšanje ekonomičnosti vozila. sa većom torzijskom krutošću i po nižoj ceni.one kakvu svet još uvek nije video. jer stvaraji mrtav ugao. Tome u prilog govori činjenica o porastu cena nafte i ekološkim normama koje se pooštravaju. BUDUĆNOST ČELIKA Izgleda da će čelik u autoindustriji za neko vreme biti zanemaren. Ovom tehnologijom autoproizvođači mogli bi da stvore vozilo od čelika teško kao ono izrađeno od aluminijuma. Odlična stvar. ArcelorMital. Priča se da će to možda biti Ford. Najveći proizvođač čelika na svetu. . jer se jednostavnije popravlja i efikasnije reciklira. Čelik je težak. ukupna masa automobila u tom slučaju može biti znatno smanjena. Osim redukovanja težine konstrukcije. pa su poslednjih godina radili na ojačanju svog materijala. ArcelorMital je već predstavio novu vrstu čelika autokompanijama.Međutim. objavio je da je došao do nove vrste čelika . međutim. ova kompanija razvila je nanočelik. Čelik je u prednosti u odnosu na aluminijum. pri izradi komponenti potrebno je upotrebiti mnogo manje nanočelika nego postojećih materijala. Drugim rečima.6. i biće stvarnost u automobilskoj industriji za oko pet godina. još uvek se ne zna koja će od njih imati privilegiju da ga prva koristi. Ovaj gigant mislio je i na sigurnost. Naime. Na primer. proizvođači aluminijuma kao da su načuli šta se kuva u nano loncu. odnosno nova mešavina. Zahvaljujući nanotehnologiji. proizvođači se već neko vreme okreću aluminijumu i kompozitnim materijalima. uskoro bi trebalo da se pojave aluminijumski paneli ojačani ugljeničnim vlaknima. Koji je sledeći dominantan materijal na automobilima? Zbog niže potrošnje goriva i zadržavanja pasivne sigurnosti vozila na visokom nivou. aluminijum prožet ugljeničnim vlaknima. I u svetu aluminijuma se priprema novi materijal. Naime. tehnika izrade krovnih A nosača u poslednje vreme dovela je do toga da zbog debljine predstavljaju sigurnosni problem. mogu biti olakšane. Industrijski gigant očekuje da će ovakva tehnologija proizvodnje biti dostupna za dve do tri godine i da će proizvođaču automobila omogućiti da u proseku smanji težinu konstrukcije vozila za 85 kilograma. no ipak cena je na strani nanočelika.

kvalitetu. u elektropeći ili u Besemerovom ili Tomasovom konvertoru. Od konstrukcionih čelika se zahteva da imaju dobra mehanička svojstva. Struktura i mehanička svojstva ugljeničnih čelika zavise od sadržaja ugljenika. valjanje. . načinu dobijanja. čelik se može još snažnije koristiti za proizvodnju čeličnih limova i proizvodnju novih materijala u automobilskoj industriji ili stvaranje i proizvodnju takvih konstrukcijskih rešenja u području građevinarstva u kojima će se čelik upotebljavati u kombinaciji zajedno s materijalom kakav je glina. do 0. skrivenim ili slučajnim primesama. Čelici mogu da se podele prema: hemijskom sastavu. presovane i ljuštene. da imaju dobru zavarljivost i nisku cenu. Prema obliku i stanju poluproizvoda čelici se dele na: valjane. u sastav čelika ulaze i drugi elementi koji se smatraju pratećim. koji se zatim zagrevaju na približno 1200°C i valjaju u poluproizvode. Legirani čelici. koji se dodaju radi poboljšanja zahtevanih svojstava. a upotrebljavaju se za izradu različitih alata za obradu metala i drugih materijala. izvlačenje. Prema količini zaostalih gasova u toku očvršćavanja čelici se dele na neumirene. strukturi. Pored ugljenika. sadrže i druge legirajuće elemente. presovanje). čelici za automate. čelici za poboljšanje. Ugljenični čelici predstavljaju osnovni materijal u mašinskoj industriji. čelici za rad na povišenim temperaturama i nerđajući čelici. čelici za cementaciju. Rastopljeno gvožđe prerađuje se u čelike u Simens-Martenovoj peći.7. livene. pored ugljenika. obliku i stanju poluproizvoda. kada se ne preporučuje upotreba livenih gvožđa. poluumirene i umirene. čelici za opruge.6% C. gde očvršćava u ingote. da se dobro obrađuju rezanjem. kovane. U ovu grupu čelika spadaju finozrni konstrukcioni čelici. Tečni čelik se lije u metalne kalupe (kokile). deformacijom (kovanje. preko 0. brušene. nameni. vatrootporni čelici. Današnje čelične konstrukcije se sastoje od 95% recikliranog proizvoda. Čelični liv je legura železa i ugljenika od koje se izrađuju odlivci za rad u uslovima dinamičkog opterećenja. Prema nameni ugljenični čelici se dele na konstrukcione. vučene. Naredna faza u dobijanju čelika je oblikovanje prilikom prelaza iz tečnog u čvrsto stanje.6% C i alatne.koji je u potpunosti pogodan za reciklažu u budućnosti i može se ponovo koristiti bez dalje obrade. Savremeno društvo ne sme se zadovoljiti s upotebom čelika samo kao sastavnim delom armiranog betona ili čeličnih nosača. Dobijanje čelika se svodi na rafinaciju gvožđa dobijenog u visokoj peći i dodavanje ferolegura. ZAKLJUČAK Čelici predstavljaju najčešće korišćenu grupu mašinskih materijala. Alatnim čelicima nazivaju se ugljenični i legirani čelici. koji imaju visoku tvrdoću i otpornost prema habanju. Čelik spada među materijale koji se najviše recikliraju.

A. http://mit. Letters 16 (1997) 371-375. wikipedia. Sci. SKTH/Kemija u industriji. 3. P.org/wiki/Čelik 7.com/doc/29810054/Seminarski-Rad-Celik-i-NjegoveLegure 9.. Pavlović.mas. Pendray. Ray et al. Journal of Metals (JOM) 50 (1998) 58-64.http://www. The ancient 11th century iron pillar at Dhar. H. LITERATURA 1. vrste i namjena !elika Mašinski fakultet u Zenici – Zenica 1993 5. J. 4. .php? yyyy=2011&mm=02&nav_id=489968 8. The key role of impurities in ancient damascus steel blades. Mater.scribd.html . D. Zagreb.MATERIJALI II – sistemi legiranja. Verhoeven. Vitez I. Mirko Gojić.8.ac.bg. W. Materijal Čelik. Dauksch. 1990 6. India: a microstructural insight into material characteristic. 2006 2. Metalurški fakultet.b92. E. J. Zagreb.net/automobili/vesti. http://www. Metalurgija čelika.rs/E_Biblioteka/OWP_2010/Materijali1/lekcija4. A.

ZAKLJUČAK……………………………………………...... ISTORIJAT ČELIKA.........1 2..10 5.. DOBIJANJE ČELIKA……………………………………6 4...........15 8....... UVOD…………………………………..........3 3.. OZNAČAVANJE ČELIKA……………………………..16 .. BUDUČNOST ČELIKA…………………………………14 7............................... LITERATURA…………………………………………...............SADRŽAJ 1.11 6.... PODELA ČELIKA………………………………………..