You are on page 1of 113

ХУУЛЬ ЗҮЙН ҮНДЭСНИЙ ХҮРЭЭЛЭН

ХУУЛЬ ДЭЭДЛЭХ ЁС
Хууль зүйн эрдэм шинжилгээ, судалгаа, практикийн улирал тутмын сэтгүүл

2015 он, Цуврал 2 (52)

Улаанбаатар хот 2015


.
ÑÝÒï¯ËÈÉÍ ÇªÂ˪Ë

Æ.Àìàðñàíàà Аêàäåìè÷
Á.Àìàðñàíàà Õóóëü ç¿éí äîêòîð
Ж.Батзандан Õóóëü ç¿éí äîêòîð
Æ.Áàÿðöýöýã Õóóëü ç¿éí ÿàìíû Òºðèéí íàðèéí áè÷ãèéí äàðãà
Б.Болдбаатар Улсын Их Хурлын Тамгын газрын Åðºíõèé нарийн бичгийн дарга
Æ.Áÿìáàäîðæ Õóóëü ç¿éí äîêòîð
Ä.Ãàíáàò Óлсын Èх Хурлûí Õóóëü ç¿éí áàéíãûí õîðîîíû äàðãà
Á.ÿíáèëýã Õóóëü ç¿éí äîêòîð
Ä.Äîðëèãæàâ Õóóëü ç¿éí ñàéä
Ö.Çîðèã Óëñûí Äýýä Ш¿¿õèéí Åðºíõèé ø¿¿ã÷
Î.̺íõñàéõàí Õóóëü ç¿éí äîêòîð
Ñ.Íàðàíãýðýë Àêàäåìè÷
×.ªíºðáàÿð Õóóëü ç¿éí äîêòîð
Д.Солонго Õóóëü ç¿éí äîêòîð
Õ.Òýì¿¿æèí Óëñûí Èõ Õóðëûí ãèø¿¿í
Ж.Эрдэнэбулган Õóóëü ç¿éí äîêòîð
Ï.Öàãààí Ìîíãîë Óëñûí Åðºíõèéëºã÷èéí Òàìãûí ãàçðûí äàðãà
Ш.Цогтоо Õóóëü ç¿éí äîêòîð
×.Ýíõáààòàð Õóóëü ç¿éí øèíæëýõ óõààíû äîêòîð

Åðºíõèé ýðõëýã÷
Э.Батбаяр
Õàðèóöëàãàòàé íàðèéí áè÷ãèéí äàðãà
Б.Гончигсумлаа
Õýâëýëèéí ýõèéã
Д.Мөнхжаргал

Óëñûí á¿ðòãýëèéí äóãààð: 279 Õàÿã: Óëààíáààòàð - 46,


ISSN:2226-9185 ×èíãýëòýé ä¿¿ðýã, ×èíãèñ õààíû òàëáàé-7
Õóóëü ç¿éí ¿íäýñíèé õ¿ðýýëýíãýýñ Óòàñ: +(976)-11-315735
ýðõëýí ãàðãàâ. Æèëä 5 äóãààð ãàðíà. Ôàêñ: 315735
Âýá õóóäàñ: www.legalinstitute.mn
Öàõèì õàÿã: lawjournal@legalinstitute.mn

3
EDITORIAL BOARD

J.Amarsanaa Academician
B.Amarsanaa (LL.D)
J.Batzandan (Ph.D)
J.Bayartsetseg State Secretary, Ministry of Justice of Mongolia
B.Boldbaatar Secretary General, the Secretariat of the State Greate
Hural of Mongolia
J.Byambadorj (Ph.D)
D.Ganbat Chairman, the Standing Committee of Law of the State
Great Hural of Mongolia
B.Gunbileg (Ph.D)
D.Dorligjav Minister of Justice
Ts.Zorig Chief Justice, Supreme Court of Mongolia
O.Munkhsaikhan (LL.D)
S.Narangerel Academician
Ch.Unurbayar (Ph.D)
D.Solongo (Ph.D)
Kh.Temuujin Member of the State Great Hural of Mongolia
J.Erdenebulgan (Ph.D)
P.Tsagaan Head, the Office of the President of Mongolia
Sh.Tsogtoo (Ph.D)
Ch.Enkhbaatar (Sc.D)

Editor-in-Chief
E.Batbayar
Acting Assistant Editor
B.Gonchigsumlaa
Designed by
D.Munkhjargal

State Registration Number:279 Address: Ulaanbaatar-46, Chingeltei District,


ISSN: 2226-9185 Chinggis khaan Square -7
The National Legal Institute Phone:+(976)-11-315735
publishes this law review five times Fax: 315735
per year. Website: www.legalinstitute.mn
E-mail: lawjournal@legalinstitute.mn

4
АГУУЛГА

ХУУЛЬ ТӨРӨХИЙН ӨМНӨ /ОНЦЛОХ ӨГҮҮЛЭЛ, ЯРИЛЦЛАГА/

Хууль тогтоомжийн төсөл боловсруулахад программ хангамж


ашиглах боломж 9
Хууль зүйн доктор Б.Амарсанаа;
Үндсэн Хуулийн Цэцийн мэдээлэл, технологийн инженер Б.Даваажав

Газар ба газартай холбоотой хязгаарлагдмал эрхүүд 14


Тилбургийн Их сургуулийн Хууль зүйн сургуулийн докторант Н.Баярмаа

Насанд хүрээгүй хүнд оногдуулсан хорих ял эдлүүлэх ажиллагааны


зарим асуудал 26
ХСИС-ийн Шүүхийн шийдвэр гүйцэтгэлийн сургуулийн захирал, хууль зүйн доктор
(Ph.D), дэд профессор, хурандаа Н.Гантулга;
ХСИС-ийн Ахлагчийн сургуулийн ахлах багш, хууль зүйн магистр,
(LL.M), хошууч Н.Батдорж

ЭРХ ЗҮЙ, СЭТГЭЛГЭЭ: ҮЗЭЛ БОДОЛ, ЭРГЭЦҮҮЛЭЛ

Гэрээний тухай шинэлэг үзэл баримтлал 34


МУИС-ийн Хууль зүйн сургуулийн Иргэний эрх зүйн тэнхимийн багш,
хууль зүйн доктор (Ph.D) С.Должин

Хөршийн эрхийн зохицуулалт, анхаарах зарим асуудал 41


МУИС-ийн Хууль зүйн сургуулийн Иргэний эрх зүйн тэнхимийн
Ахлах багш Ц.Давхарбаяр

Кибер гэмт хэрэг: Хандлага ба төрөл, хэлбэр 49
МУИС-ийн ХШУИС-ийн Mэдээлэл, компьютерийн ухааны тэнхимийн
багш Ц.Хүрэл-Очир

ХУУЛИЙН ХЭРЭГЖИЛТ, ҮР НӨЛӨӨ, АСУУДАЛ

Эрдэс баялгийн хууль тогтоомжийн систем дэх нутгийн захиргааны


эрх хэмжээ 60
МУИС-ийн Хууль зүйн сургуулийн Төр, захиргааны эрх зүйн тэнхимийн
багш, (LLM), MPA Д.Батболд

5
Эрүүгийн байцаан шийтгэх ажиллагаан дахь төрийн нууцтай холбоотой
эрх зүйн зохицуулалтын асуудал 70
Үндэсний тагнуулын академийн эрдэм шинжилгээний тэргүүлэх
ажилтан, (LL.M), Б.Батхишиг

Авлига албан тушаалын гэмт хэргийн хор хөнөөл, өнөөгийн тулгамдаж


буй асуудал 77
АТГ-ын МШХ-ийн мөрдөн байцаагч, МУИС-ийн Хууль зүйн сургуулийн
магистрант Ч.Жаргалбаатар

ЭРХ ЗҮЙН СУДАЛГАА, ТОЙМ, ҮР ДҮН

Эрүүгийн байцаан шийтгэх хуулийн харьцуулсан судалгаа:


ХБНГУ, БНСУ 80
Хууль зүйн үндэсний хүрээлэнгийн Хууль зүйн судалгааны төвийн
судалгааны товч тайлан

ОЛОН УЛСЫН ТУРШЛАГА

Шүүхийн хамгаалалтын механизмын үр нөлөөг сайжруулах нь:


Асуудлыг улс хоорондын үүднээс авч үзэх нь 91
Оросын Холбооны Улсын Үндсэн хуулийн шүүхийн дарга, Хууль зүйн шинжлэх
ухааны доктор, профессор, Оросын Холбооны Улсын Гавьяат
хуульч Валерий Дмитриевич Зорькин

Олон улсын байгууллагын эрх зүйн байдал, хариуцлагын асуудал


(Олон улсын эрх зүйн болон дотоодын эрх зүйн жишээн дээр) 98
Хууль зүйн үндэсний хүрээлэнгийн Бодлогын судлаач Э.Туулайхүү

6
CONTENT

BEFORE CREATING A LAW


(UNDERLINE ARTICLE AND INTERVIEW)

Opportunity for Using Software for Drafting Law 9


B.Amarsanaa,(LL.D), Associate Professor of Law, School of Law,
National University of Mongolia
B.Davaajav, Engineer in charge of Information and Technology,
the Constitution Tsets of Mongolia

Land and the Restricted Rights Related to Land 14


N.Bayarmaa, Ph.D candidate, Tilburg University of the Netherlands

Some Issues on Juvenile Incarceration 26


N.Gantulga, (Ph.D), Dean of Court Enforcement School,
Law Enforcement University and the Colonel;
N.Batdorj, (LL.M), Senior Lecturer of Law Enforcement
University, and the Major

LEGAL THOUGHTS: REFLECTION

New Concept of the Contract 34


S.Doljin, (Ph.D), Professor of Civil Law Department, School of Law,
National University of Mongolia

Regulations of Neughbours Rights and Some Considerable Issues 41


Ts.Davkharbayar, Senior Lecturer of Civil Law Department, School of Law,
National University of Mongolia

Cyber Crime: Tendencies and Types, and Forms 49


Ts.Khurel-Ochir, Professor of Information and Computer Science Department,
School of Engineering and Applied Science, National University of Mongolia

IMPLEMENTATION OF LAW, EFFICIENCY AND PROBLEMS

Competence of Local Administration in System of Mineral Legislation 60


D.Batbold, (LL.M, MPA), Professor of State and Administrative Law Department,
School of Law, National University of Mongolia

With Respect to Legal Regulations on State Secrets in Criminal Proceeding 70


B.Batkhishig, (LL.M), Senior Officer, National Intelligence Academy of Mongolia

7
ÕÓÓËÜ ÄÝÝÄËÝÕ ¨Ñ 2015 ¹2 (52)

Harmful Effects of Corruption and Other Official Crimes, and the


Current Challenging Issues 77
Ch.Jargalbaatar, Investigator of the Investigation Division, Anti-Corruption
Agency of Mongolia

RESEARCH OVERVIEW

Comparison of Criminal Procedure Laws: The Federal Republic of


Germany and The Republic of Korea 80
Summary of Research Paper of National Legal Institute

INTERNATIONAL PRACTICE

Improving Judicial Remedies: From Perspective of Various Countries 91


Valerii Dmitrievich Zorkin, (Sc.D), Honorable Lawyer of the Russian
Federation, and Director of the Constitutional Court of the Russian Federation

Legal Status and Responsibility of International Organization


(The Cases of International Law and Domestic Law) 98
E.Tuulaikhuu, Policy Researcher of the National Legal Institute

8
Õóóëü òºðºõèéí ºìíº

ХУУЛЬ ТОГТООМЖИЙН ТӨСӨЛ БОЛОВСРУУЛАХАД


ПРОГРАММ ХАНГАМЖ АШИГЛАХ БОЛОМЖ
Хууль, дүрэм, журам гэх мэт хууль
тогтоомжийн төслийг боловсруулж
ирсэн түүхийг үзвэл ихэнхдээ гараар
бичих, түүнийгээ засварлах, бичгийн
машинаар эхнээс нь дахин дахин
хуулбарлаж, зохих засварыг хийж
байсан ба харин компьютер гарч
ирснээр энэ ажиллагаа хялбар болж
өнөөг хүртэл төрийн байгууллагууд
Microsoft Office Word программыг
хэрэглэж ирлээ. Хэдийгээрэнэ нь бичиг
баримт боловсруулах зорилготой учир
Хууль зүйн ухааны доктор Б.Амарсанаа; ажиллагааг хялбарчилсан боловч
Үнсэн Хуулийн Цэцийн мэдээлэл, хууль тогтоомжийг бичихэд тухайлан
технологийн инженер Б.Даваажав зориулагдаагүй нь формат оруулах,
фонт тохируулах, хэвжүүлэлт хийх,
Хууль тогтоомжийн төсөл зэрэгцүүлэлт хийх зэрэгт төсөл
батлагдсаны дараа зарим заалт алга боловсруулагчаас ихээхэн цаг хугацаа,
болсон, дугаарлалт буруу, УИХ, байнгын хүч хөдөлмөр шаарддаг ажлыг
хороо, ажлын хэсэг дээр ярьж тогтсон хангалттай хөнгөвчилж чадахгүй
агуулга ороогүй, эсхүл хамгийн сүүлийн байгаагаас гадна хамгийн гол нь хүний
хувилбар биш байх, буруу томьёолол, хүчин зүйлээс хамааралтай алдаа
агуулгаар орсон байх зэрэг асуудал гарах магадлалыг бууруулж чадаагүй
гардаг. Ийм тохиолдол нийтэд ил биш ч юм.
багагүй тоотойгоор гарсан байдаг. Энэ Мөн төсөл боловсруулагч, төслийн
нь ялангуяа олон тоотой хууль богино эх баригчийн ажиллах чадвараас
хугацаанд гарах, эсхүл олон заалт хамаараад сайтар боловсруулаагүй
бүхий томоохон хууль батлагдах үед төсөл хууль болон батлагдан гарах
тухайн хуулийн төслийн эх баригчийн ч эрсдэл байна. Энэ нь хуулийн үзэл
ажлын ачааллаас хамаарсан хүний баримтлалаас үүдэлтэй бус зөрчил,
хүчин зүйлээс хамааралтай алдаа хийдэлтэй хууль тогтоомж гарах,
гарахыг үгүйсгэхгүй юм. Хуульд нэмэлт, хуулийг нэг мөр ойлгохгүй байх
өөрчлөлт оруулахтай холбогдон үндэс болж байна. Эдгээр асуудлыг
цөөнгүй хүндрэл гардаг. Цаашлаад шийдвэрлэх, энэ үйл ажиллагааг
хаана, аль үе шатанд алдаа гарсныг хөнгөвчлөх, олон төрлийн төсөл
тогтооход маш төвөгтэй, улмаар боловсруулах үйл ажиллагааг цэгцтэй
дараа, дараагийн удаа энэ алдаа болгох зорилгоор хуулийн төсөл
гарахаас урьдчилан сэргийлэх арга боловсруулах үйл ажиллагаанд нэгдсэн
хэмжээг тодорхой бус болгох нөхцөлд стандарт мөрдүүлэхэд туслах програм
хүргэдэг. Энд дурдсан асуудлыг хангамж боловсруулах шаардлагатай
тодорхой хэмжээгээр шийдвэрлэх гарц, байна.
боломжийн талаар энэ өгүүлэлд авч
үзэх болно.

9
ÕÓÓËÜ ÄÝÝÄËÝÕ ¨Ñ 2015 ¹2 (52)

Програм хангамжийн шийдэл уулзалт зохион байгуулдаг ба 2012,


бий эсэх: 2013 оны хуралд Япон болон Италийн
Програм хангамжийг хууль судлаачдаас энэ хүрээн дэх хуулийн
тогтоомжийн төсөл боловсруулахад систем хөгжүүлэлт, цаашдын чиг
ашиглах нь шинэ тутам хөгжиж байгаа хандлагын талаар танилцуулсан.
ч сүүлийн жилүүдэд хийгдэж буй Тэдгээр хөгжүүлэлт нь мэдээлэлд
судалгаанууд энэ чиглэлийн програм чиглэсэн (information oriented approach)
хангамжийн хөгжүүлэлтэд ихээхэн болон хиймэл оюун хөгжүүлэлтийн
дэвшлийг авчирч энэ нь бие даасан (Artificial Intelligence approach) гэсэн
судалгааны салбар болжээ. хоёр чиг хандлагаас бүрдэж байгаа
Хууль тогтоомжийн төсөл бөгөөд мэдээлэлд чиглэсэн хандлага
боловсруулахдаа програм хангамж гэдэг нь тодорхой зориулан хөгжүүлсэн
ашиглаж байгаа байдлаараа улс мэдээллийн систем (веб сайт,
орон бүр харилцан адилгүй байна. мэдээллийн сан)-гийн тусламжтай
Зарим орон уг асуудлыг тодорхой хуулийн төсөл боловсруулах үед
төслийн хүрээнд нарийвчлан судалж тулгарсан аливаа асуудлыг шийддэг
бие даасан системүүдийг бий болгон бол хиймэл оюунд суурилсан
ашиглаж байгаа бол зарим нь үүнтэй хөгжүүлэлт нь тухайн салбарын цогц
адил төстэй системүүдийг хөгжүүлж мэдлэгийг бүрдүүлсэн загвар үүсгэн
хууль тогтоомжийн төсөл боловсруулах түүнийг дэмжиж ажиллах хэрэгслийг
үйл ажиллагаагаа тодорхой хэмжээнд бүрдүүлж илүү ухаалаг түвшинд
хөнгөвчлөх оролдлогуудыг хийж байна. мэдээлэл боловсруулах зорилготой
Аливаа хууль тогтоомжийн төслийг байдаг.
боловсруулахад түүнийг үүсгэх техник
ажиллагаанаас гадна боловсруулж Зураг 1-д үзүүлснээр“LegisPro”
буй төсөлтэйгээ холбоотой бусад систем үүсгэж байгаа баримтад
хууль тогтоомжийн зохицуулалт (зүйл, төслийн хэвжүүлэлтийг хийж хадгалах
заалт, үг) зэргийг харах шаардлага зүй боломжийг олгосон нь хэрэглэгч
ёсоор тавигддаг. Түүгээр ч зогсохгүй хялбар, алдаагүй байдлаар төслийн
тодорхой нэр томьёоны илэрхийлж буй бүтцийг үүсгэх боломжийг олгож байна.
утгыг тодорхой мэдэх шаардлага гарч
болох юм. Сайтар зохион байгуулсан Зураг 1
мэдээллийн сангаас энэ үйлдлийг
тодорхой хэмжээнд хялбарчлах
улмаар төсөл боловсруулагчийн
техник ажиллагааг хөнгөвчлөх чиг
үүрэг бүхий програм хангамжийг
бий болгох боломжтой бөгөөд энэ
чиглэлийн системүүд ихэвчлэх /XML,
Java, (Document object model), dot.NET,
CGI, Php, Javascrift, AJAX/ ашигласан
байдаг.
LEDA, DALOS, NIR, AT4AM зэрэг
нь дээрх байдлаар хөгжиж эхэлж
байгаа томоохон системүүд юм. Товчхондоо техникийн шийдлийн
Австралийн доктор Тимоти Арнолд хувьд дээрх техник ажиллагааг
Мор нь 1991 оноос эхлэн хуулийн хөнгөвчлөх боломжтой бөгөөд үүнтэй
мэдээллийн системийн хөгжүүлэлтээр холбоотой асуудлыг түр орхиод энэ
дагнан ажиллаж олон судалгааны ажил төрлийн програмын ач холбогдлыг авч
хийсэн байна. Мөн FALM/Free Access үзвэл.
to Law Movement/ хөдөлгөөн жил бүр

10
Õóóëü òºðºõèéí ºìíº

Хууль тогтоомжийн төсөл Програмын загвар /төсөөлөл/


боловсруулахад ашиглах програм, Зураг 2-т төсөл боловсруулагчийн
түүний ач холбогдол: ажиллах загварыг харуулав.
Програмын ач холбогдол нь
Зураг 2. Нэвтрэх хэсэг
түүний гүйцэтгэх чиг үүргээр дамжин
илэрдэг. Хуулийн төсөл боловсруулах
хүрээнд тулгардаг түгээмэл бэрхшээл
нь текст мэдээлэл үүсгэх үеийн болон
засварлах шатанд оруулах нэмэлт
өөрчлөлтүүдийн гэсэн хоёр хэсэгт
ангилж болох юм.
Текстээр төслийг үүсгэх үед
төслийн хэвжүүлэлт, үг үсгийн алдаа,
үгийн оновчгүй сонголт, утга найруулга
зэрэгт алдаа гарч болох бол засварлах
шатанд тухайн төсөлд орсон засвар,
Хууль тогтоомжийн төсөл өөрийн
нэмэлт өөрчлөлт, түүний агуулга, түүх
гэсэн тогтсон онцлог бүтэцтэй тэр нь
зэргийг хялбар ойлгогдохоор хадгалж
байнга давтагдан хийгддэг. Энэхүү
үзүүлэх нь хамгаас чухал юм.
төсөл болгонд дээр давтагддаг
баримтын түгээмэл ерөнхий бүтэц
Энэ нь дараах ач холбогдолтой:
(гарчиг, зүйл, заалт) зэргийг хүний
• Бидний одоо ашиглаж буй /
үйл ажиллагаагаар биш програмд
MicroSoft office Word/ програм нь текст
урьдчилан хадгалсан хэвжүүлэлтийг
мэдээлэл боловсруулах ерөнхий
ашиглах нь төсөл үүсгэх явцад гардаг
програм тул хууль тогтоомжийн
техник алдаанаас сэргийлэх, хурдан
төсөл боловсруулах тухайлсан ажилд
хугацаанд баримтыг үүсгэх боломж
формат хэвжүүлэлтийн ажилд төсөл
олгоно.
боловсруулагчаас ихээхэн цаг хугацаа,
Үүсгэж буй баримтыг хялбар
хүч хөдөлмөр шаарддаг. Тэгвэл дээрх
урьдчилан бэлдсэн формат ашиглах
төрлийн програм нь эдгээр үйлдлийг
нь хамгийн тохиромжтой юм. Зураг 3-т
хялбар хийх боломж олгож болно.
төсөл үүсгэх хэсгийг харуулав.
• Хууль тогтоомжийн төсөл
боловсруулах үйл ажиллагаанд Монгол
Зураг 3. Төсөл үүсгэх
хэлний зөв бичгийн дүрэм болон
төслийн найруулга зүйд үг сонголтын
алдааг нягтлах боломжийг бий болгож
болно.
• Төсөл боловсруулагч багийн
хоорондын ажлын уялдаа холбоо,
мэдээлэл солилцоо сайжирч төсөл
боловсруулах үйл ажиллагааны хурд
Энэ нь зөвхөн хуулийн төсөл
сайжирна.
үүсгэхэд бус бусад төрлийн эрх зүйн
• Төслийн шатанд
акт үүсгэхэд ашиглах боломжтой юм.
боловсруулалтын нууцлал хамгаалалт
бий болно.
• Програм нь хуулийн төсөл
боловсруулах үйл ажиллагааг
хөнгөвчлөхөөс гадна шинэ нэр томьёог
давхар хадгалан, тэмдэглэх ач
холбогдолтой байж болно.

11
ÕÓÓËÜ ÄÝÝÄËÝÕ ¨Ñ 2015 ¹2 (52)

Зураг 5. Төстэй үг

Одоо байгаа хууль тогтоомжийн Мөн төслийн тодорхой үг, өгүүлбэр


мэдээллийн сангийн хүрээнд төсөл эсвэл агуулгад оруулсан өөрчлөлтийг
боловсруулах шатанд үг үсгийн алдааг тэмдэглэх түүнийг оруулсан цаг
шалгах боломжтой байж болно. хугацаа, субьект, өөрчлөлтийн агуулга
Энэ төрлийн програм хангамжаас зэргийн түүхийг хадгалан харуулах нь
Болорсофт ХХК-ны алдаа шалгагч, хууль тогтоомжийн төсөл боловсруулах
ангууч зэрэг /морфологи/ байгаа бөгөөд шатанд хийгдэх хамгийн чухал зүйл юм.
үүнийг төсөл боловсруулах шатанд
хялбар ашиглаж чадвал хууль тогтоомж Зураг 6. Засварыг тэмдэглэх
бүрэн алдаагүй гарах боломжтой ба
алдаа шалгах хүний үйл ажиллагааг
хөнгөвчилж болно.

Зураг 4. Алдаа шалгах

Зураг 7. Засварын түүхийг тэмдэглэх

Мөн мэдээллийн баазыг сайтар


бүрдүүлснээр үгийн сонголттой
холбоотой хувилбаруудыг шалгах
боломжтой байж болно. Тухайлбал, Мөн өгөгдлийн сангаас хуулийн
одоо хүчин төгөлдөр үйлчилж буй холбогдох зүйл, заалтыг харуулах нь
хуулиуд дах үгтэй холбоотой мэдээлэл төсөл боловсруулагчид илүү хялбар
авах мөн адил утгатай үг, холбоо байж болно.
үг зэргийг ялгаж харуулж төсөл
боловсруулагчид санал болгодог байж
болно.

12
Õóóëü òºðºõèéí ºìíº

Зураг 8. Мэдээлэл харуулах томьёотой харьцуулах, улмаар шинэ


хууль зүйн нэр томьёо хууль тогтоомж
батлах замаар санамсаргүй Монголын
хууль тогтоомжийн сан, шинжлэх
ухаанд орж ирэх явдлыг хянах юм.
Ингэхдээ www.legalinfo.mn эрх зүйн
мэдээллийн нэгдсэн санд орсон текст
мэдээллээс Монгол Улсын хууль
тогтоомжийн нэр томьёоны санг үүсгэн,
улмаар хууль тогтоомжийн төсөлтэй
харьцуулан төсөлд шинэ нэр томьёо
Боловсруулж буй төсөлд орж байгаа эсэх, нэг утга агуулгыг 2
хөрвүүлэлт хийгдэх боломжтой. болон түүнээс дээш нэр томьёогоор
Word, PDF, Html зэрэг хэлбэрүүдэд илэрхийлэх асуудлыг тодорхой
хөрвүүлэлт хийж төслийг тодорхой хэмжээгээр шийдвэрлэх боломж юм.
цахим хаягуудад явуулах боломжтой Мөн хууль тогтоомжийн нэр томьёоны
байх нь чухал юм. нэгдсэн сан улам баяжих бололцоо
үүгээр бий болно.
Зураг 9. Хөрвүүлэх
Нэгтгэн үзэхэд
Энд дахин дурдахад програм нь
зөвхөн хуулийн төсөл боловсруулахад
ашиглаж болохоос гадна хуулиас бусад
хэм хэмжээ тогтоосон дүрэм, журам,
тогтоол, тушаал зэргийг Монгол Улс
даяар нэгдсэн байдлаар боловсруулах,
адил төстэй агуулгатай эрх зүйн актыг
аль нэг аймаг, сум өөр аймаг, сумд
батлагдсан журмаас жишээ авч төсөл
боловсруулах боломжийг бий болгох
Зураг 10. Илгээх ба энэ нь цаг хугацаа, хүн хүч зэрэг
хууль тогтоомжийн төсөл боловсруулах
нийт нийгмийн зардлыг (social cost)
бууруулах ач холбогдолтой юм. Дээрх
байдлаар хуулийн төсөл боловсруулагч
програм зохиосноор хууль тогтоомжийн
төсөл боловсруулах үйл ажиллагааг
бүрэн хөнгөвчилж, өгүүллийн хүнээс
хамаарсан алдааг арилгах боломжийг
бүрдүүлэх юм.

Хууль тогтоомжийн нэр томьёоны


нэгдсэн сан үүсгэн програмтай холбох
боломж
Энэ програмыг улам
төгөлдөржүүлэх боломжтой нэг функц
нь хуулийн төслийг одоо байгаа
болон хууль тогтоомжид байсан нэр

13
ÕÓÓËÜ ÄÝÝÄËÝÕ ¨Ñ 2015 ¹2 (52)

ГАЗАР БА ГАЗАРТАЙ ХОЛБООТОЙ


ХЯЗГААРЛАГДМАЛ ЭРХҮҮД
хамгаалагдах эрх, эрхээ хэрэгжүүлсний
дүнд хариуцлага хүлээх чадвар зэрэг
эрхийн багцаас бүрдэнэ гэж үздэг.2
Өмчийг авч үзэх хоёр дахь
хандлагыг хэрэгслийн хандлага гэх
бөгөөд энэ онолын дагуу өмч гэдэг
нь sovereignty буюу дархан эрх гэсэн
ойлголттой давхцах, хариуцлага
хүлээлгэх эрхээр биш харин зөвшөөрөл
олгох бүрэн эрхээр хамгаалагдан
хэрэгжих ойлголт юм.3 Тодруулбал,
Тилбургийн Их сургуулийн Хууль зүйн өмч гэдэг нь эдийн засагчдын
сургуулийн докторант Н.Баярмаа
ойлгодгоор аливаа баялгийг хянах
талаар хүмүүсийн эдлэх бүрэн эрхийг
1. Өмчийн эрхийг гагцхүү хуулиар
хамгаалсан олон төрлийн дүрэм журмын
бүтээх зарчим буюу Numerusclausus
тогтолцоо, институц юм. Тухайлбал
principle
нийтлэг эрх зүйн хүрээнд өмчийн
Өмч (property)-ийг авч үзэх үндсэн
талаарх бүрэн эрхийг өмчийн дүрэм
хоёр хандлага байдаг. Эхнийх нь
журам (property rules), хариуцлагын
өмчийг тодорхойлох үзэл баримтлалын
дүрэм журам (liability rules), салшгүй
хандлага гэж байх бөгөөд энэ нь
эрхийн дүрэм журам (inalieability rules)
өмчийг ойлгох академик хандлага
гэсэн дүрэм журмын үндсэн төрлүүдээр
юм. Энэ хандлагыг сүүлд “өмчийг авч
хамгаалж байдаг. Өмчийн харилцааг
үзэх багц эрхийн онол” гэж нэрлэх
зохицуулсан эдгээр бүлэг дүрэм журам
болсон бөгөөд ийнхүү нэрлэхэд чухал
нь өмчийн эрх нэгээс нөгөөд шилжих,
нөлөө үзүүлж “багц эрх” хэмээх нэр
эс шилжих, түүнчлэн зөвшөөрлөөр
томьёог анх хэрэглэсэн эрдэмтэн бол
шилжих эрх зүйн үндсийг тогтоож
А.М. Honore юм. 1960–аад оны үед
улмаар өмчийн ашиг сонирхлуудыг өөр
Нобелийн шагналт Роберт Коэс анх
хооронд нь ялган зааглах гол үндэслэл
санааг нь дэвшүүлсэн өмчийн эрхийг
болдог. Товчхондоо хэрэгслийн
эдийн засгийн үүднээс тайлбарлах
хандлага нь өмчлөлийн харилцаанд
хандлагын эхлэл болсон “Нийгмийн
орохын тулд гагцхүү өмчлөгчийн
зардлын асуудлууд” өгүүллийн суурь
зөвшөөрөлд суурилсан байх зарчимд
үзэл санаа өмчийг авч үзэх багц эрхийн
суурилсан олон дүрэм журмыг бий
онолоос үүдэлтэй гэж үздэг.1 Энэ
болгож буй хэрэгсэл нь өөрөө өмч юм
онолын үүднээс өмчлөх эрх нь эзэмших
гэж тайлбарлаж байна.
эрх, ашиглах эрх, удирдах эрх, тухайн
Эзэмшил төвтэй онолоор өмчийн
эд зүйлээс ашиг хүртэх эрх, хөрөнгөтэй
эрх зүйг тайлбарлахыг зорьдог хандлага
байх эрх, үүргийн гүйцэтгэлийг хангах
нь мөн хэрэгслийн хандлагын нэгэн
эрх, бусдад шилжүүлэх эрх, хохирол
хэсэг байдаг бол өмчийг харилцааны
учруулах байдлаар ашиглахаас
2
А.М. Honore’, “Ownership in Oxford Essays in Jurispru-
1
Aileen McHarg, Barry Barton, Adrian Bradbrook and Lee dence (A. G. Guest, ed, 1961) 107 at 113
Gordon, Property and the Law in Energy and Natural Re- 3
Aileen McHarg, Barry Barton, Adrian Bradbrook and Lee
sources, 2010, Oxford university press, P 24 Gordon, Supra note 1. at 32

14
Õóóëü òºðºõèéí ºìíº

үнэ цэнэтэй хэрэгсэл гэх үзэл нь харьцангуй сүүлд бий болсон гэж үздэг.6
нийтэд түгсэн өмчийн эрхийн онол Түүнчлэн энэ зарчим иргэнлэг эрх
болох Өмчийн эрхийг гагцхүү хуулиар зүйд тухайн улс орны Иргэний хуульд
бүтээх зарчим буюу numerus clausus тодорхой, ойлгомжтой туссан байдаг
principle -ийн талаарх Мэрилл болон бол нийтлэг эрх зүйн орнуудын хувьд
Смит нарын онолын суурь болсон юм.4 шүүх засаглалын тогтоосон уян хатан
Аливаа ашиг сонирхлыг зөрчсөн хэм хэмжээгээр илрэн гарах бөгөөд
гэх үндэслэлээр шаардлага гаргах тусгайлан хаа нэгтээ дурдагдаагүй
өргөн хүрээний боломжтой нийтлэг байна.7 Монгол Улсын Иргэний хуулийн
ба иргэнлэг5 эрх зүйн тогтолцооны 103 дугаар зүйлд Өмчлөгчийн эрхийг
аль алинд шинэ төрлийн өмчийн эрх гагцхүү хуулиар хязгаарлана хэмээн
(property interest)-ийг бий болгох тал заасан нь өмчлөх эрхийг хязгаарлах
дээр төдийлөн таатай ханддаггүй. өмчийн эрхийн тогтсон хэлбэрүүдээс
Бараг л бүх эрх зүйн системд тухайн өөр хэлбэрийг талууд тохиролцон бий
орны хуулиар тогтоосноос илүү өөр болгох боломжгүй болохыг тодорхой
төрлийн өмчийн эрхийн хэлбэр бий илэрхийлсэн явдал юм.
болгохгүй байх тал дээр харьцангуй Иргэнлэг эрх зүй ба нийтлэг эрх
хатуу байр суурьтай байдаг. Өмчийн зүйн тогтолцооны дээрх зарчмын гурав
эрхийн энэхүү онцлог шинжийг өмчийн дахь гол ялгааг энэхүү зарчмын дагуу
эрхийг гагцхүү хуулиар бүтээх зарчим тогтсон өмчийн эрхийн хэлбэрийн
буюу “numerus clausus principle” жагсаалтын хэмжээ буюу эрхийн
гэнэ. хэлбэрийн тоо нь харилцан адилгүй
Энэхүү зарчим нь үндсэн хоёр байдаг явдал гэж үздэг. Иргэнлэг
аспекттай: Нэгдүгээрт, талуудын үүсгэж эрх зүйн системтэй орнуудын хувьд
болох өмчийн эрхийн төрлийн тоо энэ жагсаалт маш богино Ромын эрх
хязгаарлагдмал байна. Хоёрдугаарт, зүйгээс улбаатай 10 хүрэхгүй төрөл
өмчийн эрхийн төрөл тус бүрийн байдаг. Ийм эрхүүдэд өмчлөх эрх,
агуулгыг талууд өөрчлөн тогтоох дундын өмчийн эрх, цөөн тооны “iura
боломжгүй байна. Энэ нь талууд in re aliena”8 эрх буюу эд хөрөнгийн
өмчийн эрхийн агуулгыг чөлөөтэй хязгаарлагдмал эрхүүд (lesser real
өөрчлөн тогтоохыг зөвшөөрөхгүй харин right)-ийг хамааруулна. Үл хөдлөх эд
энэ эрхийн агуулгыг гагцхүү хуульд хөрөнгийн эрх гэдэгт “emphyetuses”9
заасан тэр байдлаар л хэрэглэнэ гэсэн (урт хугацааны түрээсийн эрх),
үг юм. “superficies” (бусдын газар дээрх
Numerous clauses зарчим нь барилгыг өмчлөх эрх), “usurfruct”
нийтлэг ба иргэнлэг эрх зүйн системийн (бусдын эд юмсаас ашиг бий болгох
аль алинд байгаа талаар судлаачид зорилгоор өмчлөгчийн нэгэн адил
дурддаг хэдий ч энэ нь өөр хоорондоо ашиглах эрх), “use” (узурфрукттэй
нийлээд ялгаатай. Иргэнлэг эрх зүйн төсөөтэй боловч ялгаатай тал нь эрх
тогтолцооны хувьд энэ зарчим ромын эзэмшигч гагцхүү өөрийн хэрэгцээний
эрх зүйгээс үүдэн 19 дүгээр зууны үед 6
J. Micheal Milo, Property and Real Rights, in Elgar Ency-
германы өмчийн эрх зүйд онол болон clopedia of Comparative law 587-602 at 593. Bram Akker-
mans, The principle of Numerusclausus in European prop-
хөгжсөн урт удаан хугацааны түүхтэй erty law (2008) p19-80
бол нийтлэг эрх зүйн системийн хувьд 7
Anna di Robilant, Property and Deliberation.Numerusclau-
sus principle, new property forms and new property values.
2010, at 98-104, Harvard Law Journal
8
Ромын эрх зүйгээс улбаатай өмчлөх эрхийн
хязгаарлагдмал эрхүүд. Сервитут, узурфрукт гэх мэт
4
T.W. Merrill and H. E. Smith, optimal Standardization in http://www.oxfordreference.com/view/10.1093/oi/authori-
the Law of Property: The NumerusClausus Principle’ (2000- ty.20110803100027311 дэлгэрүүлэн үзнэ үү
2001) 110, Yale LJ 1. 9
Зохиогчийн тайлбар: энэ нь манай бусдын газар дээр
5
Судлаач Ж.Оюунтунгалаг тус нэр томьёог Харьцуулсан барилга байгууламж барих эрхийн сонгодог хэлбэр байх
Иргэний эрх зүй номондоо хэрэглэсэн байна. бүрэн боломжтой.

15
ÕÓÓËÜ ÄÝÝÄËÝÕ ¨Ñ 2015 ¹2 (52)

хэмжээгээр эд юмсын үр шимийг хүртэх Principle, New Property Forms and


эрхтэй), “habitation” (орон байранд New Property Values” гэсэн бүтээлдээ
амьдрах эрх), “real servitudes” гэсэн иргэнлэг эрх зүйн тогтолцооны өмчийн
эрхүүдийг ойлгодог байна.10 Ийнхүү эрхийг гагцхүү хуулиар бүтээх зарчим
аль хэдийн хүлээн зөвшөөрөгдсөн буюу “Numerus clausus principle”
өмчийн эрхүүд нь харьцангуй тогтмол нь харагдаж байгаа шигээ хувирч
шинжтэй бөгөөд энэ төрлүүд дээр өөрчлөгдөшгүй хатуу зарчим биш
нэмж шинэ төрөл бий болгоход үнэхээр бөгөөд түүхэн тодорхой тохиолдлуудад
бэрхшээлтэй байдаг. Иргэнлэг эрх зүйн хэд хэдэн удаа хатуу, хаалттай байх
орнуудын хувьд шүүх шинэ төрлийн шинжээ алдаж байсныг нотолсон
өмчийн эрхийг нэмэхгүй, харин маш байна. Тэрээр “Ромын эрх зүйгээс
цөөн тохиолдолд хууль тогтоомжоор улбаатай, тухайн үед л томьёологдсон
шинэ төрөл бий болгох боломжтой. байсан өмчийн эрхийн цөөн хэдэн
Харин АНУ-ын хувьд өмчийн хэлбэрүүд огт өөрчлөгдөхгүйгээр эх
эрхийн цэс харьцангуй баялаг. газрын системтэй орнууд хэрэглэсээр
Энэхүү цэсэд үл хөдлөх эд хөрөнгийн яваа нь хөдөлшгүй үнэн зүйл биш юм.
эзэмшлийн үндсэн дөрвөн төрөл болох Numerous clausus-ийн зарчим 12-14
туйлын фий симпл эрх (fee simple дүгээр зууны хооронд өмчийн эрхийн
absolute), дуусгавар болох нөхцөлтэй үзэл баримтлалыг шинэчлэн өмчлөх
фий симпл эрх (defeasible fee simple), эрхийн элементүүдийг салгахыг
насан туршид өмчлөх эрх (life оролдсон өөрчлөлт болох Dominium
estate), түрээсийн эрх, таван төрлийн divisum12 өмчийн эрхийн шинэ
давхацмал буюу дундын ашиг сонирхол хэлбэрийн үүслийн үед хоёр зууны
болох дундын өмчийн эрх (tenancy турш алдагдсан гэж үздэг. Гэвч энэ
in common), хамтын өмчийн эрх (joint эрхийн төрлийг 15 дугаар зууны үед
tenancy), гэрлэгсдийн өмчийн эрх хассанаар numerous calusus зарчим
(marital property), итгэмжлэн өмчлөх эрх дахин сэргэсэн” гэж тайлбарласан
(trusts), нийтийн орон сууцны өмчийн байна.
эрх (condominium), хоршооллын өмчийн Түүний үргэлжлүүлэн
эрх (cooperatives), улирлын чанартай тайлбарласнаар энэ зарчмыг зөрчиж
өмчлөх эрх (time shares), эзэмшлийн шинэ хэлбэр байж болохыг хүлээн
бус ашиг сонирхлын дөрвөн үндсэн зөвшөөрсөн цөөнгүй шүүхийн
хэлбэр болох ийзмент (easements), шийдвэрүүдийг Францын болон
үр ашиг хүртэх эрх (profits), үл хөдлөх бусад улс орны шүүхээс гаргаж
хөрөнгийн ковенанц (real covenants), байсныг түүнчлэн Франц, Голланд
ижил тэнцүү сервитут (equitable зэрэг улсууд emphyetuses хэмээх
servitudes) гэсэн төрлүүд багтаж өмчийн хязгаарлагдмал эрхийг хууль
байдаг.11 Иргэнлэг эрх зүйн системтэй тогтоомжоосоо хасах, буцаан суулгах
орнуудтай харьцуулбал өмчийн эрхийн арга хэмжээ авч байсныг, мөн Франц,
энэхүү баялаг төрлүүд харьцангуй Герман зэрэг орнууд тухайн үеийн
хөдөлгөөнтэй байсан бөгөөд цаашид ч нийгмийн онцлог нөхцөл байдлаас
энэ хэвээрээ өөрчлөгдсөөр байх болно шалтгаалан орон сууцны дундын
гэж судлаачид үздэг байна. өмчийн эрхийн шинэ хэлбэр болох
Харвардын Их Сургуулийн судлаач, Anwartschaftsrechte буюу “авах эрх”
эрдэмтэн Анна ди Робилант “Property (acquisition right)-ийг шинээр бий болгон
and Deliberation. The NumerusClausus 12
Dominium divisumгэдэг нь өмчлөх эрхийн элементүүдийг
dominium directumбуюу түрээсийн төлбөр эсхүл хувийн
10 Anna di Robilant, Property and Deliberation.Numerus- үйлчилгээ шаардах эрх бүхий нэг этгээд dominium
clausus principle, new property forms and new property val- utileбуюу эд юмсыг ашиглах эрх, бусдад шилжүүлэх
ues. 2010, at 98-104, Harvard Law Journal эрх зэрэг олон эрхийн багцыг түрээс төлөх, үйлчилгээ
11
Merril& Smith, Optimal Standardization in the Law of Prop- үзүүлэх үүргийн хамт эзэмшдэг нөгөө этгээдийн хооронд
erty: Numerusclausus principle, 110 Yale L.J. 1 (2000-2001) салган хуваарилахыг зөвшөөрсөн өмчийн эрхийн шинэ
p12-17 төрөл

16
Õóóëü òºðºõèéí ºìíº

хуульд суулгаж байсныг дурдсан нь зөвшөөрөх зорилготой байсан бөгөөд


сонирхол татаж байгаа юм. Ромын эрх зүйд энэ эрхийг superficies
2. Solo Cedit зарчмаас гажих гэж нэрлэж байв. Superficies эрхээс
өмчийн эрхийн төрөл гаралтай дээр дурдсан эрхүүд нь бусдын
Эх газрын эрх зүйн системд бүхэлд газрын дээр буюу доор баригдсан
нь үйлчилдэг газрын бүрдэл хэсэг нь барилгыг аливаа хязгаарлалтгүйгээр
түүний салшгүй хэсэг гэж тооцогдох бусдад шилжүүлж, өв залгамжлуулж,
Supeficies solo cedit зарчмаас гажих барьцаалж, түүнчлэн газрын бүртгэлд
дараах хоёр тохиолдол бий. Энэ бүртгүүлэх боломжтой 20-99 жилийн
төрлийн өмчийн хязгаарлагдмал эрх хугацаагаар олгогддог эрх юм. Олон
нь Азийн орнуудаас Япон, Солонгос, улс орны хувьд энэ эрхийг нийтийн
Тайланд зэрэг улсын Иргэний хуульд эзэмшлийн газрыг болон ашгийн бус
туссан байдгийн зэрэгцээ Европын эрх байгууллагаас нийгмийн сайн сайхны
зүйн системд түгээмэл зохицуулагдсан зорилгоор үнэ хямдтай барилга
эрх юм. Үүнд: бариулах зориулалтаар бусдад газар
1. Европын ихэнх оронд “in rem эзэмшүүлэхдээ хэрэглэдэг байна.16
барилгын түрээс” буюу building lease Мөн Солонгосын Иргэний
гэж нэрлэгддэг өмчийн хязгаарлагдмал хуулийн 279 дүгээр зүйлд “Бусдын
эрх байдаг. Энэ нь газрын дээр буюу газар дээр баригдсан барилга болон
доор байгаа барилга, байгууламжийг байгууламжийг өмчлөх зорилгоор
газар өмчлөгчөөс тусдаа өмчлөх газрыг in rem байдлаар ашиглах
боломжийг эзэмшигчдээ олгож байдаг эрхийг superficies эрх гэнэ гэж
өмчийн хязгаарлагдмал эрх юм. тодорхойлжээ.17 Энэхүү эрх нь удаан
Европын холбооны орнуудад хугацаанд үргэлжлэх шинжтэй учир
хийсэн судалгаанаас үзвэл газар өмчлөгчид энэ эрхийн дагуу
хязгаарлагдмал эрхийн энэ төрлийн өмчлөх эрхээ хязгаарлуулах тал дээр
дор улс орон бүр агуулга нь таагүй ханддаг. Солонгосын хувьд энэ
төсөөтэй боловч ялгаатай нэр бүхий эрхийг 15 жилээс багагүй, хэрэв эрх нь
эрхүүдийг ойлгож байна. Тухайлбал байшин барилгад үйлчилж байгаа бол
Польшид урт хугацаат узурфрукт 30 жилээс доошгүй хугацаатай байхаар
(perpetual usurfruct)13, Шотланд болон хуульчилсан байна.18 Мөн тус улсын
Нидерландад урт хугацааны түрээс хуулийн дагуу өмнө нь нэг өмчлөгчтэй
(leasehold, long lease)14, Германд in байсан байшин болон газар тус тусдаа
rem барилгын түрээс (building lease)15 өмчлөгчид шилжиж очсон бол хуулийн
гэх мэтээр нэрлэдэг байна. Ийм дагуу superficies эрх үүсэх талаар
агуулга бүхий хязгаарлагдмал эрх заажээ.
нь Ромын эрх зүйд анх үүсэхдээ нэг 2. Solo cedit зарчмаас гажих
этгээдийн газар дээр барьсан байшин дараагийн хууль зүйн боломж нь
нөгөө этгээдийн газар луу ялимгүй нийтийн зориулалттай орон сууцны
илүү гарсан тохиолдолд solo cedit барилгын өмчлөх эрх буюу аpartment
зарчим үйлчлэхгүй байж тэрхүү илүү ownership эрх юм. Ихэнх тохиолдолд
гарсан хэсэгт байшингийн үндсэн орон сууцны хорооллын дор байгаа
хэсгийг өмчлөгч өмчлөх эрхтэй байхыг газар болон орон сууцны нийтийн
өмчлөлийн хэсэг нь дундын өмчид
13
European University Institute (EUI) Florence/European тооцогддог.
Private Law ForumDeutschesNotarinstitut (DNotI) Würz-
burg, Real Property Law and Procedurein the European
Union, 2005.05.31, at 21
14
Мөн тэнд
16
Supra note 13
15
Christian hertel, HartmutWicke, Real property law and
17
Korea civil code, http://www.moleg.go.kr/english/kor-
procedure in the European union, National report, Germany, LawEngсүүлд нэвтэрсэн 2015 оны 04 сарын 01
энэ эрхийн хүрээнд emphyteose – bail a construction/Erb- 18
Korean legislation research institute, Introduction to Kore-
baurecht гэсэн эрхүүдийг ойлгодог байна. an law,2012, Springer press, p. 131

17
ÕÓÓËÜ ÄÝÝÄËÝÕ ¨Ñ 2015 ¹2 (52)

Европын орнуудын үл хөдлөх эд Сууц өмчлөгчдийн хувьд


хөрөнгийн эрх зүйн асуудлаар хийсэн өөрсдийн сууцыг бусад өмчлөгчдөөс
судалгаанаас үзвэл энэ төрлийн хамааралгүйгээр өөрийн хүсэл зоригийн
өмчийн эрхийн дөрвөн үндсэн загвар19 дагуу чөлөөтэй захиран зарцуулах
байгааг анзаарч болно. Үүнд: боломжтойн зэрэгцээ бүх өмчлөгчид
• Нидерландын загвар – газар хүлээн зөвшөөрөх бол бусад этгээдэд
болон барилга бүхэлдээ хамтран газраа хязгаартай ашиглуулах, тэр ч
өмчлөх дундын өмчид тооцогдох ба байтугай барьцаалах боломжтой гэж
өмчлөгч тус бүр өөрсдийн сууцыг үздэг.
ашиглах онцгой эрх эдэлдэг. Энэхүү Судалгааны ажлын үндсэн
ашиглах эрх нь өмчийн эрх буюу in rem асуултад хариулт өгөхийн тулд
эрх юм. numerous clausus-ийн зарчим
• Шотландын загвар – сууц болон Ромын эрх зүйгээс үүдэлтэй
өмчлөл газар өмчлөлөөс салангид салшгүй эрх бүрийн талаар нэг
байна. Өмчлөгч тус бүр өөр өөрийн бүрчлэн нуршилгүйгээр манай улсын
сууцаа өмчлөхийн зэрэгцээ барилгын өмчийн эрх зүйн зарим тулгамдсан
нийтийн хэсэгт өөрийн өмчлөлийн асуудлыг шийдвэрлэхэд дөхөм болох
тодорхой хувьтай байна. Газар бүх үүднээс иргэнлэг эрх зүйн орнуудын
өмчлөгчдийн хамтран өмчлөх дундын Иргэний хуульд тусгагдсан онцлог
өмчид тооцогдоно. Хэрэв барилга галд төрлийн хязгаарлагдмал өмчийн эрх
шатах болон бусад байдлаар устаж болох superficies буюу бусдын газар
үгүй болж газрыг зарах бол үнийг бүх дээрх барилгыг өмчлөх эрх, нийтийн
өмчлөгчид тэнцүү хувааж авах эрхтэй. зориулалттай орон сууцны өмчлөх
• Скандинавианы орнуудад эрх буюу apartment ownership – ийн
байх дараагийн загвар нь нийтийн талаар дэлгэрүүлэн авч үзлээ.
зориулалттай орон сууцны барилгын Тус судалгааны ажлын хүрээнд
өмчийн эрхэд компанийн эрх numerous clausus зарчмын талаар
зүй үйлчлэх зарчимтай. Сууцны ийнхүү авч үзсэн шалтгаан нь Монгол
компани (housing company) нь энгийн Улсын Иргэний хуульд тухайлан
хязгаарлагдмал хариуцлагатай зохицуулсан өмчийн эрхийн хэлбэрүүд
компани (Финлянд) эсхүл өмчлөгчдөөс өнөөдрийн практик шаардлагыг хангаж
бүрдсэн хамтын этгээд (Швед) байх чадаж буй эсэх, хэрэв хангахгүй байна
бөгөөд газрыг барилгын хамт өмчилнө. гэвэл түүний шалтгаан нь чухам юу
Сууц өмчлөгчид нь тогтоосон сууцыг болох, магадгүй хувийн өмчтэй байхыг
ашиглах онцгой эрх олгосон хувь хүлээн зөвшөөрөөд төдийлөн удаан
эзэмшигч этгээдүүд байна. Гэвч хугацаа өнгөрөөгүй байгаа манай
энэхүү хувь эзэмших эрхийг нь in rem улсын хувьд эртний уламжлалтай
эрх гэж үздэггүй. Энэхүү эзэмшиж өмчийн эрхийн төрлүүдийг хуульчилсан
буй хувиа хөдлөх хөрөнгийг захиран ч тэдгээрийн мөн чанар, утга агуулгыг
зарцуулдгийн нэгэн адил шилжүүлэх сайтар ойлгохгүй, хуулиа хэрэглэж
боломжтой (Финлянд). чадахгүй байгаад асуудал байна уу
• Дараагийн загвар нь Белги, гэдгийг ялгаж салгахыг зорьлоо.
Франц, Герман, нийтлэг эрх зүйн 3. Монгол Улсын Иргэний хууль
тогтолцоотой улс болох Англи (2002) дахь Solo cedit зарчим
-д тархсан хамгийн түгээмэл загвар Монгол Улсын Иргэний хуулийн
бөгөөд энэ загварын дагуу газар болон 84.3 дахь хэсэгт заасны дагуу Газар
хана, дээвэр зэрэг барилгын үндсэн түүнээс салгамагц зориулалтын
хэсгийг “үл хуваагдах” зарчмаар дундаа дагуу ашиглаж болох бүхий л эд юмс
өмчлөх, сууцыг дангаар өмчлөх загвар үл хөдлөх эд хөрөнгөнд хамаарна.
юм. Түүнчлэн зарим үл хөдлөх хөрөнгөнд
19
Supra note 13, p 20 үүссэн бусад эрхийг эрх зүйн хувьд үл

18
Õóóëü òºðºõèéí ºìíº

хөдлөх хөрөнгөтэй эн тэнцүү хэмээн авч байх үзэл санааны үүднээс тайлбарлан
үзэх тохиолдол бий бөгөөд эдгээрийг үл зөрчил үүсгээгүй гэж үзэх боломжтой.
хөдлөх хөрөнгийн бүртгэлд тусгайлан Түүнчлэн хуулийн зүйл, заалтын
тэмдэглэнэ. томьёоллыг бий болгоход зайлшгүй
Монгол Улсын Иргэний хуулийн 85.2 баримталбал зохих нэгэн бичигдээгүй
дахь хэсэгт “Түр зуурын хэрэгцээ хангах “дүрэм”-ийн дагуу төсөл боловсруулагч
зорилгоор бус байнгын зориулалттай аливаа зохицуулалтын эхэн хэсэгт
газартай салшгүй бэхлэгдсэн байшин, үндсэн дүрмийг тогтоон, түүнээс
барилга, байгууламж болон бусад зүйл хойших хэсгүүдэд үндсэн дүрмээс
нь газрын үндсэн бүрдэл хэсэг байна.” гажих тусгай тохиолдлуудыг дурддаг.
гэж заасан нь судлаачдын дунд багагүй Энэ үүднээс хөрсөнд бэхлэгдсэн зүйл
маргаан дэгдээдэг. Өөрөөр хэлбэл хөрсөндөө үлдэх үндсэн зарчмыг
газар болон түүн дээр баригдсан Иргэний хуульд суулгахдаа тус
барилга байгууламжийн хувьд нэг л дүрмээс гажсан онцгой зохицуулалтын
өмчлөгч байх зарчимтай манай улсын дараа хоёрдугаарт тусгаж өгсөн
хувьд газрын бүртгэл болон байшин, нь төдийлөн зөв алхам байсангүй.
барилгын өмчлөх эрхийг тусад нь Өөрөөр хэлбэл Иргэний хуулиар
бүртгэдэг нь зөрчил үүсгэх болсон. үл хөдлөх эд хөрөнгө өмчлөгчийн
Өмнө хэсэгт дурдсанчлан үл өмчлөх эрхийн хүрээг тогтоохдоо
хөдлөх эд хөрөнгө нь газрын бүрдэл 85.1 дэх хэсэг буюу “Устгах буюу
хэсэг байх зарчим нь “solo cedit” зориулалтыг нь алдагдуулахгүйгээр
буюу хөрсөнд бэхлэгдсэн зүйл хөрсөнд салгаж үл болох бүрдэл хэсэг нь хуульд
харьяалагдана гэсэн максим20-аас заасан тохиолдолд иргэний эрх зүйн
үүдэлтэй. Монгол Улс энэхүү максимыг харилцааны бие даасан обьект болно.”
Иргэний хуулийн 85.2 дахь хэсэгт Гэсэн нь superficies solo cedit зарчим
“байнгын зориулалттай, газартай бүхий 85.2 дахь хэсгээс гажсан онцгой
салшгүй бэхлэгдсэн байшин, барилга тохиолдол хэмээн тайлбарлах нь зүйд
бусад зүйлс нь газрын үндсэн бүрдэл нийцнэ.
хэсэг байна” гэж томьёолсноороо Салбарын хуулиудад газар хэмээх
хуульчлан баталгаажуулсан. үндсэн ойлголтод багтаж явдаг салшгүй
Гэтэл энэ зохицуулалт нь газрын бүрдэл хэсгүүдийн өмчлөх эрхийг
өмчлөх эрхийн үндсэн дүрмийг хэрхэн томьёолсныг авч үзвэл: Үндсэн
тогтоосон Монгол Улсын Үндсэн хуулийн 6 дугаар зүйлд нийцүүлэн Ойн
хуулийн 6.2 дахь хэсэгт заасан “Монгол тухай хуулийн 4.1 дэх хэсэгт “Монгол
Улсын иргэдэд өмчлүүлснээс бусад Улсын Үндсэн хуулийн зургадугаар
газар, түүнчлэн газрын хэвлий, түүний зүйлийн 1, 2 дахь хэсэгт заасны дагуу
баялаг, ой усны нөөц, ан амьтан төрийн ойн нөөц нь төрийн өмч мөн бөгөөд
өмч байна” мөн Үндсэн хуулийн 6.3 дахь гагцхүү ард түмний мэдэлд байна”
хэсгийн “Бэлчээр, нийтийн эдэлбэрийн гэж Усны тухай хуулийн 4.1, 4.2 дахь
ба тусгай хэрэгцээнийхээс бусад газрыг хэсэгт “Монгол Улсын нутаг дэвсгэр дэх
зөвхөн Монгол Улсын иргэн өмчилнө. усны нөөц нь стратегийн үнэт баялаг
Энэ нь газрын хэвлийг өмчлөхөд мөн. Усны сан бүхий газрыг төрийн
хамаарахгүй” гэсэн заалтуудтай байгууллагын зохицуулалттайгаар
зөрчилдөж байгаа мэт харагддаг. Гэвч нийтээр ашиглана.” Газрын хэвлийн
нийтийн ашиг сонирхлын үүднээс тухай хуулийн 3 дугаар зүйлд “Монгол
нийтийн эрх зүйн хэм хэмжээгээр Улсын Үндсэн хуульд зааснаар газрын
өмчлөх эрхийг хязгаарлах боломжтой хэвлий нь төрийн өмч, өөрөөр хэлбэл
бүх ард түмний хөрөнгө мөн. Газрын
20
Ж.Оюунтунгалаг, Үл хөдлөх эд хөрөнгөнд хамаарах хэвлийг зөвхөн ашиглуулахаар
газрын эрх, 2012, Нийтийн болон хувийн өмчийн эрх
зүйн тулгамдсан асуудал сэтгүүл, 78 дахь тал.
олгоно. Газрын хэвлийг төр өмчлөх
эрхийг аливаа хэлбэрээр зөрчихийг

19
ÕÓÓËÜ ÄÝÝÄËÝÕ ¨Ñ 2015 ¹2 (52)

хориглоно”гэх мэтээр салбарын хэрхэн зохицуулах вэ гэсэн дараагийн


хуулиудад Үндсэн хуулийн ерөнхий асуудлууд ургаж гарах юм.
дүрмийн дагуу зохицуулалтуудыг 4. Монгол Улсын Иргэний хууль
суулгаж өгсөн байна. Өөрөөр хэлбэл дахь өмчийн эрхийн төрөл, газрын
эдгээр бүрдэл хэсгүүд нь гагцхүү хязгаарлагдмал эрхүүд
төрийн өмчлөлд байна гэдгийг аливаа Тус тусдаа өмчлөгч бүхий газар
хоёрдмол утгагүйгээр Үндсэн хуульд ба үл хөдлөх эд хөрөнгийн бүртгэлийг
заасан тул энэ асуудлаар хуульд хэрхэн хөтлөх тухай асуудал нь онолын
өөрөөр заах боломжгүй байжээ. хувьд төдийлөн ач холбогдолтой бус,
Харин газрын өөр нэгэн үндсэн материаллаг хуулиар асуудлыг нэг
бүрдэл хэсэг болох барилга байшингийн мөр зохицуулсны эцэст процессын зөв
хувьд гол маргаан, онол практикийн журмыг хэвшүүлэн тогтоох, бусад улс
зөрчил үүснэ. Энэ асуудлаар иргэний орны тэргүүн туршлагыг нэвтрүүлэх
хэргийн давж заалдах шатны шүүгч, замаар шийдвэрлэх боломжтой
судлаач Ж.Оюунтунгалаг: гэж үзээд үл хөдлөх эд хөрөнгө
“Барилга, байшин нь газраас өмчлөгчдийн хоорондын харилцааг
тусдаа бүртгэлтэй байх тухай зохицуулах тодруулбал, газар өмчлөгч
материаллаг хуулийн өөр заалт болон түүний дээр болон доор орших
байхгүй байтал Эд хөрөнгө, өмчлөх барилга байгууламжийн өмчлөгч нь
эрх, түүнтэй холбоотой бусад өөр өөр этгээд байгаа тохиолдолд
эрхийн бүртгэлийн тухай хуулийн solo cedit зарчим хэрхэн үйлчлэх, энэ
заалтуудаар газраас тусад нь барилга дүрмээс гажих боломж бий эсэхийг
байшинг бүртгүүлэх боломжийг түлхүү авч үзэхийг зорьж байгаа билээ.
олгосон байна.”21 Үл хөдлөх эд хөрөнгө өмчлөгчдийн
гэсэн нь Иргэний хуулийн 85.1, харилцааг зохицуулах суурь эх
85.2, эдгээрээс улбаалсан газрын сурвалж нь хууль тогтоомж, тухайн
эрхийн бүртгэлийн асуудлаар үүсээд хууль тогтоомжийн хүрээнд талуудын
буй онол практикийн маргаанд өгсөн хоорондын давтагдашгүй харилцааг
тун оновчтой хариулт болсон юм. зохицуулах хэрэгсэл нь хэлцэл байх нь
Дээрхээс дүгнэлт хийж үзвэл тодорхой.
Монгол Улс ийнхүү хуульд тусгайлан Иргэний эрх зүйн үүднээс
заасан бол, тэр нь Үндсэн хуулийн энгийнээр тайлбарлавал үл хөдлөх
6 дугаар зүйлтэй нийцэж байгаа бол эд хөрөнгийн өмчлөгч үл хөдлөх эд
газрыг түүний үндсэн бүрдэл хэсгээс хөрөнгөтэй холбоотой Иргэний хуульд
тусад нь өмчлүүлж болох бүрэн заасан төрөл бүрийн хэлцэл байгуулах
боломжтой эрх зүйн зохицуулалттай боломжтой бөгөөд эдгээр хэлцлийг
улс болох нь маргаангүй юм. Ийнхүү ерөнхийд нь үүргийн хэлцэл, өмчийн
тайлбарлах нь ч үл хөдлөх эд хөрөнгө хэлцэл гэж ангилна.Илтгэлийн эхний
гэдэг нь газар, түүнээс салгамагц хэсэгт авч үзсэн Numerusclausus
зориулалтын дагуу ашиглаж үл болох зарчмын дагуу шинэ хэлбэрийг
эд юмс байна гэсэн Иргэний хуулийн талууд зохиох, бүтээх буюу хуульд
84.3 дахь хэсэгтэй бүрэн нийцэх юм заасан хязгаарлагдмал эрхээс бусад
Нэгэнт үндсэн бүрдэл хэсгүүд тус хэлбэрийг талууд тохиролцон бий
тусдаа өмчлөгдөж болох бол одоо энэ болгох боломжгүй өмчийн эрхийн
асуудлыг бүртгэлд хэрхэн тусгах вэ, төрлийг хуулиар зөвшөөрсний дагуу
барилга байшин өмчлөгч болоод газар үүсгэж буй хэлцлийг өмчийн хэлцэл
өмчлөгчийн хооронд үүсэх харилцааг гэх бол гэрээний аливаа шинэ
хэлбэрийг гэрээт чөлөөт байдлын
21
Ж.Оюунтунгалаг, Үл хөдлөх эд хөрөнгөнд хамаарах
газрын эрх, 2012, Нийтийн болон хувийн өмчийн эрх зарчмын дагуу чөлөөтэй зохиож эд
зүйн тулгамдсан асуудал сэтгүүл, 81 дэх тал. хөрөнгийг шилжүүлэх болон бусад
эрх, үүрэг үүсгэж буй хэлцлийг үүргийн

20
Õóóëü òºðºõèéí ºìíº

хэлцэл гэж ойлгоно. Эд юмсын эрх энэ илтгэлийн хүрээнд харилцан


зүйн харилцаанд аливаа тохиролцоо нөлөөлөл бүхий үл хөдлөх эд хөрөнгө
нь зөвхөн хуулиар зөвшөөрөгдсөн өмчлөгчдийн харилцааг хөндөж, энэ
агуулгатай байх ёстой. Өөрөөр хэлбэл төрлийн харилцааг зохицуулах хууль
эд юмсын эрх зүйн харилцаанд зүйн арга хэрэгслийн тухай авч үзэхийг
зөвхөн хуульд тусгасан хэлбэрүүд зорьж буй тул ипотек буюу үл хөдлөх эд
л зөвшөөрөгдөнө. Монгол Улсын хөрөнгийн барьцааны эрхийн асуудал
Иргэний хуулийн 103 дугаар зүйлд нь хэдий сонирхолтой ч энэ удаагийн
“Өмчлөгчийн эрхийг гагцхүү хуульд судалгааны ажлын судлах зүйлд
заасан үндэслэлээр хязгаарлана” гэж хамаарахгүй.
заасан нь Numerusclausus зарчмын • Монгол Улсын Иргэний хууль
тод илрэл юм. дахь Бусдын газар дээр барилга
Тэгвэл Монгол Улсын Иргэний байгууламж барих эрх
хуульд үл хөдлөх эд хөрөнгө Барилга байгууламж барих
өмчлөгчдийн нэг нь нөгөөгийн өмчийг эрхийн хэлцэл болон үүргийн хэлцлийн
эзэмших, ашиглах боломж олгосон хоорондын ялгаа заагийг үл хөдлөх
өмчийн хязгаарлагдмал эрхийн цэсийг эд хөрөнгийн хувьд ойлгомжтой
дараах байдлаар тогтоосон байна. тайлбарлахын тулд дараах жишээг22
Үүнд: авья.
1. Бусдын газар дээр барилга А нь Улаанбаатар хотод Туул
байгууламж барих эрх – Өмчийн эрх/ голын ойролцоо нэгэн сайхан газрын
хэлцэл өмчлөгч. Үл хөдлөх эд хөрөнгийн
2. Үл хөдлөх эд хөрөнгө бүртгэлд ч гэсэн өмчлөгчийн хувьд
өмчлөгчийн эрхийг хязгаарлах эрх буюу бүртгүүлсэн. Тэр газраа тэрээр харин
сервитут – Өмчийн эрх/хэлцэл ашигладаггүй. Түүний найз өөртөө
3. Бусдын эд хөрөнгийг хязгаартай байшин барих зорилгоор газар хайж
эзэмших, ашиглах эрх буюу узурфрукт байгаа тул найз А-аасаа газар дээр нь
– Өмчийн эрх/хэлцэл байшин барьж болох эсэхийг асуухад А
Харин дээрхээс гадна өмчлөгчид үл нь зөвшөөрчээ.
хөдлөх эд хөрөнгөө эзэмших, ашиглах Энэхүү харилцааг талууд ямар
эрхээ шилжүүлэхдээ үүргийн эрх зүйн гэрээ байгуулж хууль зүйн хувьд
хэлцлүүдийг ашиглах боломжтой баталгаажуулах боломжтой вэ?
бөгөөд энэ нь Иргэний хуульд эд хөрөнгө Нэгдүгээр шийдэл: Үүргийн эрх
хөлслөх гэрээ, түрээсийн гэрээ зэрэг зүйн гэрээ байгуулах (түрээсийн, эсхүл
хэлбэрээр зохицуулагдсан байдаг. эд хөрөнгө хөлслөх гэрээ)
Үүргийн эрх зүйн энэхүү хэлцлүүдийг А нь Б-тэй газар дээр нь байшин
хязгаарлагдмал эрх гэж үзэхгүй. барьж болно гэж Б-д зөвшөөрсөн утгатай
Эд юмсын бүрэн эрх болох өмчлөх гэрээ байгуулж болох юм. Ихэнхдээ энэ
эрхээс гадна эд юмсын хязгаарлагдмал төрлийн гэрээ нь эд хөрөнгө хөлслөх
эрхийн талаар Иргэний хуулийн 87.2 гэрээ байдаг. Учир нь А нь Б-д тодорхой
дахь хэсэгт “Илүү өргөн хүрээтэй хугацаагаар эзэмшлээ шилжүүлж
эрхээс уламжлагдсан, тухайн эрхээр байгаа. Тийм учраас энэ төрлийн
хязгаарлагдсан эрхийг хязгаарлагдмал гэрээнд гол төлөв эд хөрөнгө хөлслөх
эрх гэнэ” гэж тодорхойлсон байна. гэрээний зохицуулалт үйлчилнэ. А ба
Өмчлөгч нь эд хөрөнгийнхөө өмчлөх Б-ийн хооронд байгуулагдсан үүргийн
өөрийн бүрэн эрхийн тодорхой хэсгийг эрхийн гэрээгээр Б тэр газрыг амьд
өөр этгээдэд шилжүүлж болно. байх хугацааны туршид ашиглахаар
Эрхээ хэрэгжүүлэх зорилгоор тохирчээ. 12 жилийн дараа А-гийн
бусдын өмчлөх эрхийг хязгаарлах 22
GTZ, Монгол улсын шинэ иргэний эрх зүй, 2003 он,
эрх буюу хязгаарлагдмал эрхийн нэг 67-85 дугаар тал
төрөл нь барьцааны эрх мөн боловч

21
ÕÓÓËÜ ÄÝÝÄËÝÕ ¨Ñ 2015 ¹2 (52)

хүүхдүүд газар дээрээ өөрсдөө байшин шинэтгэл, бүртгэлийн тогтолцоо


барихаар шийджээ. болоод хувьчлалын бодлогын уялдаа
А Б-тэй байгуулсан гэрээгээ холбоогүйгээс үүдэн байшин өмчлөх
цуцалж чадах уу? – Иргэний хуулийн эрх нь 2010 (хийсвэр он)онд үүссэн
293.2, 320.3 байхад газар өмчлөх эрх нь төрд
Гэрээ 10-аас дээш жилээр байгаа, эсхүл 2012 (хийсвэр он)онд
байгуулагдсан байх тул 10 дахь жил өөр хэн нэгэнд аливаа хязгаарлалтгүй
өнгөрмөгц А гэрээгээ цуцалж болно. шилжин очсон хоёр өмчлөгчийн тухай
Тэгсэн тохиолдолд Б тэр газрыг суллаж харилцаа яригдаж байгаа билээ.
өгөх үүрэгтэй болно. Тэгэхээр үүргийн Тэгвэл энэ харилцаанд бусдын
эрхийн гэрээ Б-ийн хүслийг бүрэн газар дээр барилга байгууламж барих
хангаж чадахгүй юм байна. эрх зохицуулалт болж чадах уу
Хоёрдугаар шийдэл: Иргэний Үгүй.
хуулийн 150 дугаар зүйлд заасан Учир нь 2010 онд аливаа
бусдын газар дээр барилга байгууламж хязгаарлалтгүйгээр байшин өмчлөх
барих эрх буюу өмчийн эрхийн гэрээ эрхтэй болсон А-ийн эрхийг Иргэний
Үүргийн эрхийн эд хөрөнгө хуулийн 150 дугаар зүйлээр шууд
хөлслөх гэрээний оронд А болон Б нар хязгаарлагдмал эрхтэй хэмээн
эд юмсын эрхийн барилга, байгууламж тайлбарлах нь өмчлөгчийн эрхийг
барих эрхийг тохиролцож болох юм. ноцтой зөрчсөн хэлбэр болно.
Үүний тулд талууд ийм тохиролцооноос Иргэний хуулийн 150.9-д “Хууль буюу
гадна 150.17-д заасны дагуу үл хөдлөх гэрээнд өөрөөр заагаагүй бол барилга
эд хөрөнгийн бүртгэлд А-ийн газар байгууламж барих зориулалтаар
дээр энэхүү эрхийг тохирсон болохыг олгосон газар эзэмших эрх дуусгавар
тэмдэглүүлнэ. Ингэсний дараа л болоход газар өмчлөгч нь тухайн
тохиролцоо хүчин төгөлдөр болно. барилга байгууламжийн үнийг уг эрхийг
Түүнчлэн энэ эрхийг эзэмшигч уг эзэмшиж байгаа этгээдэд нөхөн төлөх
эрхээ гуравдагч этгээдэд өвлүүлэх, үүрэгтэй.” гэж заасан байдаг. Өөрөөр
барьцаалах, худалдах бүрэн эрхтэй хэлбэл уг эрхийн хугацаа дуусгавар
бөгөөд 99 хүртэл жилийн хугацаатай болмогц үл хөдлөх эд хөрөнгийг
байгуулж, хугацаанаасаа өмнө гэрээг шилжүүлэх, уг эрх дэх өмчлөх эрхээ
нэг талын санаачилгаар цуцлагдах дуусгавар болгох үр дагавартай.
явдлаас сайтар хамгаалагдсан байдаг. Гаднын улс орнуудад орчин үеийн
Энэхүү жишээнээс Монгол Улсын дундаж орлоготой иргэдийн орон
Иргэний хууль дахь үүргийн эрхийн сууцны асуудлыг шийдвэрлэхэд төр
гэрээ, өмчийн гэрээний хууль зүйн өөрийн газарт орон сууцны барилга,
үндсэн ялгаа харагдаж байна. хороолол барихад дэмжлэг үзүүлэх,
Манай улсын хувьд одоо нэгэнт газрын төлбөрийн үнийг тогтвортой
үүсээд буй нөхцөл байдал бол газар доогуур байлгах замаар газар дамлан
өмчлөгчийн зөвшөөрлийн үндсэн дээр худалдах, үнийг хөөрөгдөх асуудлыг
түүний өмчлөх эрхийг хязгаарлан зохицуулахад энэ эрхийг түлхүү
түүний газар дээр барилга байгууламж хэрэглэдэг байна.23
барихтай холбоотой харилцааг бус • Үл хөдлөх эд хөрөнгө өмчлөгч
харин орон зайн хувьд хамааралтай өөр нэгэн үл хөдлөх эд хөрөнгө
хэдий ч цаг хугацааны хувьд өөр өмчлөгчийн эрхийг хязгаарлах буюу
өөр үед, хэн нэгнийхээ өмчлөх сервитут
эрхийг хязгаарласан хязгаарлагдмал Харин сервитут гэдэг нь хоёр
эрхээс хамааралгүйгээр үүссэн үл хөдлөх эд хөрөнгө өмчлөгчдийн
хоёр төрлийн үл хөдлөх эд хөрөнгө хооронд үүсэх харилцаа байна. Бусдын
өмчлөгчийн хоорондын харилцааг, 23
1180-р тал, Beck’ische Kurz kommentare-Palandt
тодруулбал манай иргэний эрх зүйн Buergererliches, Verlag C.H. Beck, Muenchen, 1998.

22
Õóóëü òºðºõèéí ºìíº

эзэмшилд байгаа эд юмсыг өөрийн эд ялгагдах тал нь нэгдүгээрт эрхийн зүйл


хөрөнгийн эрхийг хэрэгжүүлэх зорилгоор болох эд хөрөнгө, мөн хязгаарлагдмал
тэргүүн ээлжид хязгаартайгаар эрх тогтоох шалтгаан, цар хүрээгээр
ашиглах эрхийг сервитут гэх бөгөөд энэ ялгагддаг. Узурфруктын үед хөдлөх
төрлийн сервитутыг идэвхтэй сервитут ба үл хөдлөх эд хөрөнгөнд, үр шим
гэдэг. Сервитутын өөр нэгэн төрөл нь ашгийг хүртэх зорилгоор бүхэлд нь
идэвхгүй сервитут юм. Өмчлөх эрхээ хязгаарлагдмал эрх тогтоодог бол
хэрэгжүүлэхдээ өөрийнх нь эрх хууль сервитутын үед гагцхүү үл хөдлөх эд
ёсны ашиг сонирхолд харшилсан үйл хөрөнгөнд өөр нэг үл хөдлөх эд хөрөнгө
ажиллагаа явуулахгүй байхыг бусад өмчлөгч тодорхой ганц зорилгоор
өмчлөгчдөд даалгасныг идэвхгүй хязгаарлагдмал эрх тогтоодог. Үл
сервитут гэнэ. хөдлөх эд хөрөнгөтэй холбоотой эрх:
Агуулгын хувьд сервитут нь дараах Түрээсийн гэрээ
байдлаар илэрч болно. Үүнд: Нэг талаас түрээслүүлэгч
 Сервитут тогтоосон газар тодорхой хөрөнгийг хөдөө аж ахуйн
дээгүүр явах; болон аж ахуйн зориулалтаар нөгөө
 Сервитут тогтоосон газраас талын ашиглалтад шилжүүлж, гэрээний
элс, чулуу, ус, эрдэс баялгийг авах; хугацааны турш үр шимийг хүртэх
 Сервитут тогтоосон газар боломж олгохоор амласан, нөгөө
буюу “үйлчлэгч” газар(сервитутын талаас түрээслэгч тохирсон хөлсийг
харилцаанд “үйлчлэгч” ба “ноёлогч” төлөхөөр үүрэг хүлээж буй хоёр талын
гэсэн үл хөдлөх эд хөрөнгүүд оролцоно)- гэрээг түрээсийн гэрээ гэнэ.
ын эзэмшигч нь сервитутын эрхтэй Түрээсийн гэрээний хувьд
этгээдийн газар буюу “ноёлогч” газраас хөрөнгийг ашиглахаас гадна түүний үр
гарч байгаа дуу чимээ, хий тоос, шороо шимийг хүртэх асуудал тэргүүн ээлжид
зэргээр нөлөөлөхийг эсэргүүцэхгүй тавигддаг. 25 Тиймээс энэ гэрээний зүйл
байж, тэвчихээр тохиролцож бүртгэлд нь Иргэний хуулийн 88 дугаар зүйлд
бүртгүүлнэ. Эдгээр нь сервитут тохирч заасан үр шим бий болгох бололцоо
болох маш олон тохиолдлын цөөн бүхий биет болон биет бус хөрөнгө
хэдэн жишээ юм.24 байна. Гэсэн хэдий ч түрээсийн гэрээ
• Бусдын эд хөрөнгийг хязгаартай нь өмчийн эрхийн төрөл бус үүргийн
эзэмших, ашиглах эрх буюу узурфрукт эрх зүйн хэлцэл буюу in personam
Бусдын эд хөрөнгийг үр шимийг нь эрх учир өмчийн эрхээр эд хөрөнгийг
хүртэх, ашиг олох зорилгоор хязгаартай эзэмшихээс олон талын дутагдал бий.
эзэмшиж, ашиглах эрхийг узурфрукт Тухайлбал түрээсийн гэрээ 10 жилээс
гэнэ. Энэ нь өнгөц анзаарахад мөн дээш хугацаагаар байгуулагдсан
л үүргийн эрх зүйн түрээсийн болон бол ИХ-ийн 320.2 дахь хэсэгт заасны
эд хөрөнгө хөлслөх гэрээтэй ихээхэн дагуу түрээсийн жил дуусгавар
төсөөтэй харагдана. Энэ тохиолдолд болсноос хойш 1 жилийн дараа цуцлах
мөн л бусдын газар дээр барилга боломжтой.
байгууламж барих эрхийн жишээнд 5. Дүгнэлт буюу Монгол Улсын
яригдаж байсан үүргийн гэрээний үл хөдлөх эд хөрөнгийн эрх зүйн
төдийлөн хамгаалалт сайтай бус сул тулгамдсан асуудалд хариулт
тал байсаар байна. Харин узурфрукт нь эрэлхийлэх нь
хязгаарлагдмал өмчийн эрх учир тухайн Өмчлөх эрх болон өмчийн
узурфрукт тогтоосон эд хөрөнгийн хязгаарлагдмал эрхийн төрлүүдийг
хувьд узурфрукт тогтоосон хугацаагаар ийнхүү нарийвчлан авч үзсэн гол
хадагдан үлддэг. шалтгаан нь газар болон бусад үл
Узурфруктын сервитутаас хөдлөх эд хөрөнгөтэй холбоотой
24
GTZ,Монгол Улсын шинэ иргэний эрх зүй, УБ, 2003 он, 25
Дам ишлэв. Б.Буянхишиг, Иргэний эрх зүйн тусгай
99 дэх тал. анги, Улаанбаатар, 2011 он, 279 дэх тал.

23
ÕÓÓËÜ ÄÝÝÄËÝÕ ¨Ñ 2015 ¹2 (52)

дараах хэд хэдэн асуудлууд судлаач, гарах хэлбэр гуравдагч этгээдэд


мэргэжилтнүүдийн дунд байнга яригдах өмчийн эрхийн талаар мэдээлэл өгөх
болсныг анзаарч эдгээр асуудлуудад зорилготой факт юм. Иймд эзэмшлийг
хууль зүйн үүднээс тэр дундаа өмчийн эрхийн хандлагаар бус илүүтэй бодит
эрх зүйн үүднээс хариулт эрэлхийлэх байдлын хандлагаар тодорхойлдог
явдал байлаа. Үүнд: бөгөөд эзэмшилд шилжүүлэхгүй зөвхөн
1. Монгол Улсын Үндсэн хуулийн ашиглах эрхэд шилжүүлнэ гэсэн
зургадугаар зүйлийн 5 дахь хэсэгт ойлголт байх нь боломжгүй зүйл юм.
“Төрөөс гадаадын иргэн, хуулийн этгээд, Нийтлэг эрх зүйн орнуудад өмчийн
харьяалалгүй хүнд газрыг төлбөр, эрхийн төрлүүдийг эзэмшлийн ба
хугацаатайгаар болон бусад хуульд эзэмшлийн бус хэмээн ангилдаг бөгөөд
заасан болзол, журмаар ашиглуулж тус ангиллын дагуу ийзмент26, үр ашиг
болно” гэж заасан.Өнгөрсөн хугацаанд хүртэх эрх (profits), зөвшөөрлөөр
Газрын тухай хуулийн төслийн нэвтрэх эрх27, ковенанц зэрэг эрхүүдийг
боловсруулалт болон салбарын хамааруулдаг. Гэвч нийтлэг эрх зүйн
мэргэжилтнүүдийн хэлэлцүүлгийн болон иргэнлэг эрх зүйн өмчийн эрхийн
шатанд голлон өрнөж, маргааны сэдэв түүхэн хөгжил, эрх зүйн тогтолцооны
болж байсан хэд хэдэн үндсэн асуудлын ялгаанаас улбаалан эдгээр эрхүүдтэй
нэг нь Үндсэн хуулийн дээрх үзэл төсөөтэй эрхүүд аль хэдийн манай
санааг органик хуульд хэрхэн оновчтой улсын эрх зүйд бие дааж эсхүл тусгаар
нарийвчлан зохицуулах тухай асуудал байдлаар өөр өөрийн хэлбэр, төрхөөр
байлаа. Газрыг эзэмшүүлэхгүйгээр суусан байдаг.
ашиглуулж болох эсэх, хэрэв тийм Түүнчлэн эзэмшлийг бодит факт
боломж байгаа бол иргэний эрх зүйн гэж үзвэл Монгол Улсын Иргэний
хэлцлийн ямар хэлбэрээр хэрэгжих, хуулийн 151 дүгээр зүйлд заасан
газрыг эзэмшүүлэхгүйгээр ашиглуулах өмчийн хязгаарлагдмал эрх болох
боломжгүй бол хуулийн төсөлд Үндсэн сервитут эзэмшлийн бус эрхэд
хуулийн дээрх зүйл, заалтыг хэрхэн тооцогдох үндэслэлтэй. Гэсэн хэдий
оновчтой томьёолох ч Үндсэн хуулийн 6.5 дахь хэсгийг
2. Орон сууцны барилгын сууц хэрэгжүүлэх зорилгоор сервитутын
өмчлөгчдөд тухайн сууцны барилгын эрхийг ашиглах боломжгүй юм.Иймд
орших газарт өмчийн ямар эрхтэй байх Үндсэн хуулийн энэхүү заалтыг
3. Газрын өмчлөх эрхийн бүртгэл “эзэмшүүлэхгүйгээр ашиглуулна” гэж
хийгдэхээс өмнө бусад этгээдэд өмчлөх тайлбарлах нь оновчгүй болно. Харин
эрх нь шилжсэн барилга байгууламжийн үүний оронд Иргэний хуулиар олгогдсон
өмчийн эрхийн эрх зүйн үндсийг хэрхэн газрыг бусдад шилжүүлэх өмчийн
тодорхойлох эрхийн төрлүүдээс гадаадын иргэдэд
Монгол Улсын Иргэний хуулиар эзэмшүүлэхэд тохирох хэлбэрийг
тогтоосон үл хөдлөх эд хөрөнгийг, сонгох, эсхүл гагцхүү үүргийн хэлцлээр
тэр дундаа газрыг бусдын эзэмшил шилжүүлдэг байхаар заах нь зүйтэй
ашиглалтад шилжүүлэх хэлцлийн
26
Зохиогчийн тайлбар: энэ нь иргэнлэг эрх зүйн орнуудын
төрлүүдийг тодорхой дурдсаныг өмнөх сервитуттай төсөөтэй өмчийн эрх
хэсгүүдээр авч үзсэн. Өмчийн ба 27
Н.Баярмаа. Нийтлэг эрх зүй дэх газар ба түүнтэй
үүргийн эрх зүйн эдгээр хэлцлүүдэд холбоотой ашиг сонирхлууд, судалгааны ажил, 2015 он.
дүн шинжилгээ хийж үзвэл хэн Энэ төрлийн эрхээр газрын эрхийг бусдад шилжүүлэх
бус харин бусдын газар дээр тодорхой үйл ажиллагаа
нэгний эзэмшилд шилжүүлэхгүйгээр эрхлэхийг зөвшөөрнө. Жишээ нь ан хийх, загасчлах,
дан ганц ашиглалтад шилжүүлэх эсхүл бусдын газар дээр түр зуур байж таарах зэргийг
зөвшөөрлөөр бусдын газрыг ашиглах эрхийн дагуу
нь өөрөө боломжгүй зүйл болох нь хийж болно. Зөвшөөрлөөр ашиглах эрх нь газрын ашиг
анзаарагдана. Учир нь эзэмшил сонирхол гэж тооцогдохгүй тул түүнийг амаар байгуулж
хэмээх ойлголт нь иргэний эрх зүйн болно. Хэрэв талууд ийзментийг амаар байгуулахаар
тохиролцвол эсрэгээрээ энэ нь ийзмент бус зөвшөөрөл
шинжлэх ухаанд өмчлөх эрхийн илрэн хэмээн тайлбарлагдах болно

24
Õóóëü òºðºõèéí ºìíº

Хоёр дахь асуудлын хувьд манайд Гуравдугаар асуудлын хувьд


үүсээд буй дээрх зөрчилтэй байдлын бусдын газар дээр барилга байгууламж
үндсэн шалтгаан нь эдгээр нөхцөл барих эрх шийдэл болж чадахгүй
байдалд тохирсон өмчийн эрхийн байна. Иймд мөн л эх газрын эрх зүйн
төрлийг материаллаг хуульд суулгаж системтэй орнуудын хувьд өмчийн
өгөөгүйтэй холбоотой. Тодруулбал эрхийн нийтлэг төрөл болох Ромын эрх
манай улсын Иргэний хуульд нийтийн зүйгээс улбаатай бусдын газар дээр
зориулалттай орон сууцны барилгын байгаа барилгыг газраас нь тусдаа
сууц өмчлөгчдийн өмчийн эрх (apart- өмчлөх эрхийг илэрхийлдэг Superficies
ment ownership)-ийн төрлийг холбогдох эрхийн зохицуулалтыг нэмж хэрэглэх
хуульд бүрэн төгс хүлээн зөвшөөрч нь зүйтэй байж болох юм.
сууц өмчлөгчдийн газрын эрхийг Хэдийгээр “numerusclausus”-ийн
баталгаажуулах цогц зохицуулалтыг зарчим өмчийн цэсэд өөрчлөлт
бий болгох шаардлагатай байна. оруулахгүй байхыг шаарддаг хэдий
Ийнхүү зохицуулах боломж Иргэний ч өмчийн эрхийн төрлийг зайлшгүй
хуулийн 85.1 дэх хэсгээр бүрэн нээлттэй тохиолдолд хуулиар нэмж, өөрчилж
байна. Үүний тулд илтгэлийн өмнөх түүнчлэн хасаж байсан түүхэн
хэсэгт дурдсан Apartmentownership-ийн тохиолдлууд нийтлэг эрх зүйн төдийгүй
Европын орнуудын загваруудаас иргэнлэг эрх зүйн орнуудад ч цөөнгүй
тохирох загварыг ашиглах боломжтой. тохиолдож байсан.
Энэ нь манай одоогийн зохицуулалт
болоод Иргэний хуультай зөрчилдөхгүй.

---o0o---

25
ÕÓÓËÜ ÄÝÝÄËÝÕ ¨Ñ 2015 ¹2 (52)

НАСАНД ХҮРЭЭГҮЙ ХҮНД ОНОГДУУЛСАН ХОРИХ ЯЛ


ЭДЛҮҮЛЭХ АЖИЛЛАГААНЫ ЗАРИМ АСУУДАЛ
хүмүүжлийн тусгай байгууллага, түр,
удаан хугацааны уулзалт, чөлөө зэрэг.

Бүтэц
Удиртгал, гурван дэд хэсэг2,
судлаачийн дүгнэлт-саналаас бүрдэнэ.

Удиртгал
Хүүхдийн3 эрхийг хүлээн зөвшөөрч
хамгаалах, баталгаатай эдлэх орчин
нөхцөлийг бүрдүүлэх, гэмт явдлаас
урьдчилан сэргийлэх, гэмт хэрэг, зөрчил
ХСИС-ийн Шүүхийн шийдвэр гаргасан, түүний золиос болсон, халдлагад
гүйцэтгэлийн сургуулийн захирал, хууль өртсөн тохиолдолд “тусгай журам”-аар
зүйн доктор (Ph.D), дэд профессор, хянан шийдвэрлэх, хариуцлага хүлээлгэх
хурандаа Н.Гантулга явдал үндэсний төдийгүй олон улсын
эрх зүйн шинжлэх ухаан, эрх зүйн
ХСИС-ийн Ахлагчийн сургуулийн ахлах
зохицуулалтын чухал обьект4 болон
багш, хууль зүйн магистр, (LL.M), хошууч
төлөвшин хөгжиж байна.
Н.Батдорж
Мөн монгол төрийн энэ асуудлаарх
Хураангуй бодлого жилээс жилд дэлхий нийтийн
Эрдэм шинжилгээний энэ нийтлэлд хөгжлийн чиг хандлага, олон улсын
Монгол Улсын Засгийн газраас санаачлан өмнө хүлээсэн үүрэг хариуцлагатай
энэ цаг үед Улсын их хурлаар хэлэлцэж уялдан тодорхойлогдож, зохицуулалт
буй Шүүхийн шийдвэр гүйцэтгэх тухай нь нарийвчлагдаж, салбарын үндэсний
хуулийн шинэчилсэн найруулгын төсөл
дэх насанд хүрээгүй хүнд оногдуулсан 2
1-р дэд хэсэг “Үндэсний эрх зүйн зохицуулалтын
хорих ял эдлүүлэх журмыг1 үндэсний хууль түүхэн уламжлал, өнөөгийн байдал”, 2-р дэд хэсэг
тогтоомжийн түүхэн уламжлал, хүчин “Олон улсын гэрээний болон ОХУ, Казахстан Улсын Ял
төгөлдөр үйлчилж буй хэм хэмжээ, ОХУ, эдлүүлэх хуулийн холбогдох зохицуулалтын онцлог”, 3-р
Казахстан улсын Ял эдлүүлэх хууль, олон дэд хэсэг “Хуулийн шинэчилсэн найруулгын төсөл дэх
зохицуулалт”
улсын эрх зүйн холбогдох зохицуулалттай
харьцуулж судлаачийн байр суурийг
3
Цаашид “насанд хүрээгүй хүн” гэх.

илэрхийлсэн. 4
Манай оронд өнөөдөр энэ харилцааг Монгол Улсын
Үндсэн хууль, Гэр бүлийн тухай, Хүүхдийн эрхийг
хамгаалах тухай, Боловсролын тухай, Бага, дунд
Түлхүүр үг боловсролын тухай, Мэргэжлийн боловсролын тухай,
Насанд хүрээгүй хүн, ялтан, хоригдол, Эрүүгийн, Эрүүгийн байцаан шийтгэх зэрэг хууль, нэгдэн
хорих ял, хүмүүжил-хөдөлмөрийн колони, орсон, соёрхон баталсан Монгол Улсын олон улсын
гэрээ (хойно нарийвчлан дурьдах болно) болон тэдгээрт
хорих байгууллага /анги/, сургалт-
нийцүүлэн гаргасан эрх бусад актаар зохицуулж байна.
Мөн энэ асуудал Үндсэн хуулийн эрх зүй, гэр бүлийн
1
УИХ-ын Хууль зүйн байнгын хороо 2015 оны 05-р сарын эрх зүй, нийгмийн хамгааллын эрх зүй, захиргааны эрх
13-ны өдөр Шүүхийн шийдвэр гүйцэтгэх тухай хуулийн зүй, захиргааны процесс, эрүүгийн эрх зүй, эрүүгийн
шинэчилсэн найруулгын төслийг хэлэлцэн УИХ-ын байцаан шийтгэх эрх зүй, криминологи, криминалистик,
чуулганы нэгдсэн хуралдаанд оруулахаар шийдвэрлэсэн. шүүх сэтгэц зүй, эрүүгийн ял эдлүүлэх эрх зүй, эрх зүйн
//www.gonews.mn“Шүүхийн шийдвэр гүйцэтгэх тухай харьцуулсан судлал, олон улсын нийтийн эрх зүй зэрэг
хуулийн төслийг хэлэлцэхийг дэмжив”-2015 оны 5-р шинжлэх ухааны салбар, салбар дундын судалгааны
сарын 25-ны өдрийн хандалт. обьект болно.

26
Õóóëü òºðºõèéí ºìíº

мэргэшсэн судлаач эрдэмтэд5, сахилгын шийтгэлтэй холбогдсон


мэргэжилтнүүд6 олширч байгааг тэмдэглэх харилцаа салбарын хуульд бусад ялтантай
ёстой. нэгтгэгдэн нийтлэг хэм хэмжээний
Хүүхдийн эрх шинжлэх ухааны түвшинд журамлагдаж байсны зэрэгцээ
судалгаа, зохицуулалтын олон талтай, Засан хүмүүжүүлэх хөдөлмөрийн 1966
өргөн хүрээтэй обьект учраас нийтлэлийн оны хуульд “хоригдож байгаа нөхцөлийг
хүрээнд гагцхүү насанд хүрээгүй хүнд өөрчлөх” тусгай зохицуулалтыг зөвхөн
оногдуулсан хорих ял эдлүүлэх насанд хүрээгүй ялтанд урамшууллын
1. Үндэсний хууль тогтоомжийн журмаар нэмж9хэрэглэхээр тусгасан.
түүхэн уламжлал, өнөөгийн байдал, Мөн 1966 оны хуульд үлгэр
2. Олон улсын эрх зүйн болон гадаад жишээчээр засарч хүмүүжиж, хөдөлмөрт
зарим орон /ОХУ, Казахстан Улс/-ны үнэнч шударгаар хандаж байгаа насанд
зохицуулалт, хүрээгүй хоригдолд урамшууллын
3. УИХ-аар хэлэлцэж буй Шүүхийн журмаар сард нэг удаа түр, удаан хугацааны
шийдвэр гүйцэтгэх тухай хуулийн уулзалтын аль нэгийг, мөн эргэлт илгээлт
шинэчилсэн найруулгын төсөл дэх авахыг10, Засан хүмүүжүүлэх хөдөлмөрийн
журмын онцлогийг тодотгон судлаачийн 1982 оны хуульд дээрх зан төлөв болон
байр суурийг илэрхийллээ. ялын тодорхой хувийг эдэлсэн тохиолдолд
хүнсний бүтээгдхүүн, нэн тэргүүний
I хэрэгцээт зүйл худалдан авах мөнгө
Манай орны хувьд насанд хүрээгүй нэмж зарцуулах, түр хугацааны нэмэгдэл
хүнд оногдуулсан хорих ял эдлүүлэх эрх уулзалт хийхийг зөвшөөрсөн зохицуулалт11
зүйн зохицуулалт салбарын хуульд 1966- байсан. Насанд хүрээгүй ялтан /
1993 онд нийтлэг хэм хэмжээ болон бие хоригдол/-ыг салбарын 1966 оны хуулийн
даасан “бүлэг”-ийн7, харин 1994 оноос дагуу хүмүүжил-хөдөлмөрийн жирийн
нийтлэг, тусгай хэм хэмжээний нэрлэгдэж дэглэмтэй колонид, онц аюултай гэмт
байна8. хэрэг үйлдэгсдийг дээрх дэглэмийн дотор
1. Насанд хүрээгүй ялтан / чангалсан салбарт, 1982 оны хуулийн дагуу
хоригдол/-ы эрх, үүрэг, урамшуулал, хүмүүжил-хөдөлмөрийн колонийн, 2002
оны хуулийн дагуу насанд хүрээгүйчүүдийн
5
ОХУ-ын ДЯЯ-ны Удирдлагын академид Б.Болдбаатар
(Насанд хүрээгүй хүмүүсийн үйлдэж буй хулгайн гэмт хорих ангийн жирийн, чанга дэглэмд
хэрэг, М. 2004), Ц.Амгаланбаяр (Насанд хүрээгүй тусгаарлан ял эдлүүлж байна. Хүмүүжил-
хүмүүсийн үйлдэж буй гэмт хэргийн талаарх эрүүгийн
бодлого), МУИС-д түшиглэн байгуулсан хууль зүйн
хөдөлмөрийн колонийн захиргаа 1982
салбараар докторын зэрэг хамгаалуулах зөвлөлд оны 7-р сарын 01 хүртэл хугацаанд
Д.Бадам ( Насанд хүрээгүй хүнд ял оногдуулах онцлог, Насанд хүрээгүй хүмүүсийн хэрэг эрхлэх
түүний эрүүгийн эрх зүйн үндсэн асуудал /хорих ялын комисстой зөвшилцөн уламжилж шүүх
жишээн дээр/ УБ. 2013), ОХУ-ын ДЯЯ-ны Москвагийн
их сургуульд Ю.Бадамханд (Насанд хүрээгүй хүмүүсийг магадлал гарган, харин энэ үеэс 1994 оны
гэмт халдлагаас хамгаалах криминологийн асуудал” М. 01-р сарын 01 хүртэл хугацаанд колонийн
2013 он) нар доктор /Ph.D/-ын зэрэг хамгаалсан. дарга Насанд хүрээгүй хүмүүсийн хэрэг
6
Хүүхдийн байцаагч, нийгмийн ажилтан, мэргэшсэн эрхлэх комисстой тохиролцон прокурорын
өмгөөлөгч, хэрэг бүртгэгч, мөрдөн байцаагч, прокурор,
шүүгч нэгэнт бий болсон, зарим нь бий болох, төлөвших зөвшөөрөлтэйгөөр тогтоол гарган, 1994
практик тогтжээ. оноос өнөөг хүртэл хорих ангийн даргын
7
БНМАУ-ын Засан хүмүүжүүлэх хөдөлмөрийн 1966 шийдвэрээрнасанд хүрээгүй ялтныг
оны хуулийн9-р зүйл, 11-р зүйл, 14-р зүйл, 20-р зүйл,
21-р зүйл, 22-р зүйл, 5-р бүлэг/Хүмүүжил-хөдөлмөрийн
колони/-ийн 33-37-р зүйл, мөн хуулийн 53-р зүйл,
54-р зүйл, 55-р зүйл, БНМАУ-ын Засан хүмүүжүүлэх
хөдөлмөрийн 1982 оны хуулийн11-р зүйл, 17-р зүйл,
9
Хуулийн 20-р зүйл //А.Лхагваа “Монгол Улсын Шүүхийн
23-р зүйл, 27-р зүйл, 31-р зүйл, 33-р зүйл, 36-р зүйл, шийдвэр гүйцэтгэх ажиллагааны эрх зүйн зохицуулалтын
37-р зүйл, 38-р зүйл, 49-р зүйл, 51-р зүйл, 53-р зүйл, 54-р эх сурвалж: хууль, эрх зүйн баримт бичиг, харьцуулсан
зүйл, 13-р бүлэг /Хүмүүжил-хөдөлмөрийн колони/-ийн судлал” УБ.2013 он, 48 дах тал
70-74-р зүйл, мөн хуулийн 106-р зүйл, 113-р зүйл, 115-р Дурдсан эх сурвалжийн 54 дах тал, холбогдох хуулийн
10

зүйл, 116-р зүйл. 33-р зүйл.


8
Энэ нь нэр томьёоны төдийгүй мөн чанар-чиг үүргийн 11
Дурдсан эх сурвалжийн 91, 92 дах тал, холбогдох
хувьд ялгаатай байгууллага болно. хуулийн 71, 72-р зүйл.

27
ÕÓÓËÜ ÄÝÝÄËÝÕ ¨Ñ 2015 ¹2 (52)

салбарын хуульд заасан үндэслэлээр122 жил болон бусад бүх арга хэмжээг авна. Эдийн
буюу 20 нас хүртэл ньхорих ялыг тухайн засаг, нийгэм, соёлын эрхийг хэрэгжүүлэх
байгууллагад үргэлжлүүлэн эдлүүлэх арга хэмжээг нөөц бололцоондоо
зохицуулалт үйлчилж байна. тулгуурлаж дээд зэргээр ашиглах,
2. Харин 18 насанд хүрсэн ялтныг шаардлагатай бол олон улсын хамтын үйл
засан хүмүүжүүлэх-хөдөлмөрийн колони ажиллагааны хүрээнд авна. /4-р зүйл/
/1994 оныг хүртэл/, насанд хүрэгсдийн -хүүхэд эцэг, эхтэйгээ харилцаа
хорих ангид шилжүүлэх асуудлыг шүүх холбоотой, тэдний талаар мэдээлэлтэй
шийдвэрлэж ирсэн.
байх. /9-р зүйл 3, 4 хэсэг, 10-р зүйл/
3. 1994 оноос насанд хүрээгүйчүүдийн
жирийн дэглэмд ял эдэлж буй ялтан тоон -эцэг, эх, тодорхой тохиолдолд
хязгаарлалтгүйгээр түр уулзалт, илгээмж хууль ёсны асран хамгаалагчид хүүхдийн
авах болон жилд 8 удаа удаан хугацааны хүмүүжил, хөгжилд гол хариуцлагыг
уулзалт, чанга дэглэмд ял эдэлж буй бол хүлээнэ. /18-р зүйл 1 хэсэг/
1 сард 1 удаа түр, 2 сард 1 удаа удаан -Оролцогч улс таван жил тутам
хугацааны уулзалт хийж, 1 сард 1 илгээмж конвенцоор хүлээн зөвшөөрсөн эрхийг
авах зохицуулалт бий болсон. хангах талаар авсан арга хэмжээ,
ахиц дэвшлийн талаарх тайланг НҮБ-
II ын Ерөнхий нарийн бичгийн даргаар
Эрдэм шинжилгээний нийтлэлийн уламжлан Хүүхдийн эрхийн асуудал
зорилготой холбогдуулан насанд хүрээгүй эрхэлсэн хороонд ирүүлэх үүрэгтэй. /44-р
хүнд оногдуулсан хорих ялыг эдлүүлэх, зүйл “b”/
тэдний эрхийг хамгаалахтай холбогдсон -Оролцогч улс тайланг өөрийн
олон улсын гэрээний болон ОХУ, улсын олон нийтэд өргөнөөр хүртэхүйц
Казахстан улсын Эрүүгийн ял эдлүүлэх бололцоогоор хангана./44-р зүйл 6 хэсэг/
хуулийн13 онцлох, анхаарал хандуулах нь
зүйтэй хэмээн судлаачдаас үзэж буй зарим б/ Хоригдлуудтай харьцах наад захын
зохицуулалтын талаар товч үзье. Энэ нь: жишиг дүрмүүдийн15
Нэг. Олон улсын эрх зүйн зохицуулалт -Хоригдол эрх бүхий байгууллагын
зөвшөөрлөөр хорих газраас гарч явах
а/ Хүүхдийн эрхийн тухай конвенцийн14 онцгой тохиолдолд түүнд өөрийнхөө
-Оролцогч улсууд конвенцод хүлээн хувцсыг эсвэл нүдэнд өртөхөөргүй бусад
зөвшөөрсөн эрхийг хэрэгжүүлэхэд хувцсыг өмсөхийг зөвшөөрөх нь зүйтэй.
шаардлагатай хууль тогтоох, захиргааны /17.3 хэсэг/
-Насанд хүрээгүй хоригдлуудад ...
12
Тухайлбал: 1966 оны хуулийн 34-р зүйлд зааснаар тоглох, боломжийн дасгал хийх явдлыг
“... 18 насанд хүрсэн хоригдлыг засан хүмүүжүүлэх хангавал зохино. Үүний тулд талбай,
хөдөлмөрийн колонид шилжүүлэх явдал хэрэв түүнийг
ерөнхий боловсролын ба техник мэргэжлийн сургалтыг тоноглол, төхөөрөмжтэй байвал зохино.
дуусгахад саад болно гэж үзвэл шүүх магадлал /21.2 хэсэг/
гаргаж.....”, 1982 оны хуулийн 74-р зүйлд зааснаар “...
18 насанд хүрсэн ялтан засарч хүмүүжих замд баттай
-Бүх хорих байгууллага өөрийн
орсон бол засарч хүмүүжсэн үр дүнг бататгах, ерөнхий мэдэлд ядахдаа 1 сэтгэц судлалын
боловсрол, мэргэжил олгох сургалтыг дуусгах зорилгоор зохих мэдлэгтэй эмнэлгийн мэргэжлийн
....”, 1993 оны хуулийн 23-р зүйлийн 4 дэх хэсэг, 1996
оны хуулийн 82-р зүйлийн 5 дах хэсэгт зааснаар “.... ажилтантай байх ёстой. /22.1 хэсэг/
Хоригдлын ялын хугацаа, хувийн байдлыг харгалзан...”, -Хоригдол бүр мэргэжлийн шүдний
2002 оны хуулийн 110-р зүйлийн 4 дах хэсэгт зааснаар
“... ялтны хувийн байдал, ял эдэлсэн хугацааг харгалзан
эмчид үзүүлж эмчлүүлэх боломжтой байх
...”. ёстой. /22.3 хэсэг/
13
Орос хэлнээ “Уголовно-испонительный кодекс” гэж 15
1955 онд Женевт хуралдсан НҮБ-ын “Гэмт явдлаас
бичсэнийг “Эрүүгийн ял эдлүүлэх /гүйцэтгэх/ хууль” урьдчилан сэргийлэх ба эрх зүйн зөрчил үйлдэгсдэд
хэмээн монгол хэлнээ хөрвүүлэв. //нийтлэл бичигч хандах асуудлаарх” 1-р хурлаар баталж, Эдийн засаг,
14
Манай улс энэ конвенцид 1990 оны 01-р сарын 26-ны нийгмийн зөвлөлийн 1957 оны 7-р сарын 31-ны 663 C/
өдөр гарын үсэг зурж, 1990 оны 7-р сарын 05-ны өдөр XX1Y/, 1977 оны 5-р сарын 13-ны 2076 /LXII/ тогтоолд
соёрхон баталсан. //Төрийн мэдээлэл. Тусгай дугаар, сайшаав. //Хорих байгууллагын ажилтнуудад зориулсан
I боть. УИХ-ын Тамгын Газар, Гадаад хэргийн яам, “Хүний эрхийн баримт бичиг, зөвлөмж, тогтоол
УБ.2004 он. шийдвэрийн эмхэтгэл” УБ.2014 он. Монгол Улсын ХЭҮК,
Каритас Чех Байгууллага. х.78-88.
28
Õóóëü òºðºõèéí ºìíº

в/НҮБ-ын Насанд хүрээгүй боломжийг хөгжүүлэхэд туслахуйц тийм


хүмүүсийн талаарх үзэл бодол, дадал зуршлыг төлөвшүүлэх
байцаан шийтгэх ажиллагаа явдлыг урамшуулах, тэднийг хариуцлагаа
явуулах наад захын жишиг мэдэрдэг болгон хүмүүжүүлэхэд тус
дүрмүүдийн16 /Бээжингийн дүрмүүд/ дөхөм болсон үр нөлөөтэй арга хэмжээ,
-Насанд хүрээгүй хүмүүсийн засан хөтөлбөрийг хэрэгжүүлнэ” /Хавсралт
хүмүүжүүлэх байгууллагын хүмүүжлийн хэсгийн 12-р зүйл/
ажлын гол зорилго нь халамж, -Насанд хүрээгүй хүмүүсийн
хамгаалалтаар хангах, нийгэмд ашигтай, хувьд засан хүмүүжүүлэх байгууллагыг
нийгэмд үр бүтээлтэй үүрэг биелүүлэхэд нээлттэй байгуулах ёстой. Нээлттэй засан
нь боловсрол, мэргэжлийн бэлтгэл олгоход хүмүүжүүлэх байгууллагад аюулгүй
чиглэгдэнэ. /26-р зүйлийн 26.1/ байдлын арга хэмжээ байхгүй буюу
-Засан хүмүүжүүлэх байгууллагаас хязгаарлагдмал байна. Хаалттай засан
хугацааны өмнө тэнсэн суллах явдлыг хүмүүжих байгууллагад байгаа насанд
зохих байгууллагаар аль болох боломжийн хүрээгүй хүмүүсийн тоо хүмүүжлийн
өргөн хүрээнд ял эдлэлтийг аль болох ганцаарчилсан арга хэрэглэх боломжтой
боломжийн эхний хугацаанд хэрэглэх байлгах үүднээс цөөн байлгах ёстой.
ёстой. /28-р зүйлийн 28.1/ Насанд хүрээгүй хүмүүсийн засан
хүмүүжүүлэх байгууллага нь төвлөрсөн
г/Хоригдлуудтай харьцах үндсэн бус, насанд хүрээгүй хүмүүс ба тэдний
зарчмуудын17 гэр бүлийн хоорондын хэлхээ холбоог
-Хорих ял эдэлж буй хүмүүст ... тасалдуулахгүй байх хэмжээнд байна. /
нийгмийн амьдралд эргэн орох таатай Хавсралт хэсгийн 30-р зүйл/
нөхцөлийг бий болговол зохино. /10-р -Насанд хүрээгүй хүнийг гадаад
зүйл/ ертөнцтэй зохих ёсны холбоо хэлхээгээр
хангах бүхий л хэрэгслийг ашиглах нь
д/ Хорих ял шийтгүүлсэн насанд хүрээгүй хүнтэй шударга, хүмүүнлэг харьцах эрхийн
хүнийг хамгаалахтай холбогдуулан салшгүй хэсэн болдог бөгөөд тэднийг
гаргасан журмын18 нийгэмд буцаан оруулахад бэлтгэхэд нэн
чухал ач холбогдолтой. Насанд хүрээгүй
-Засаг төрийн эрх хэмжээ бүхий
хүмүүс гэр бүл, найз нөхөд, бусад хүмүүс,
байгууллага ... насанд хүрээгүй хүмүүс
нэр хүндтэй, найдвартай байгууллагын
болон орон нутгийн оршин суугчдын
төлөөлөгчидтэй харилцах, гэртээ очих,
хооронд чөлөөтэй холбоо хэлхээг гэр бүлийнхэнтэйгээ уулзахаар засан
урамшуулсан идэвхтэй алхмыг хэрэгжүүлж хүмүүжүүлэх байгууллагаас гаргах,
байх ёстой./Хавсралт хэсгийн 8-р зүйл/ боловсрол, мэргэжил эзэмших, бусад
-“... Засан хүмүүжүүлэх байгууллагад нэн чухал зорилгоор засан хүмүүжүүлэх
насанд хүрээгүй хүний ... эрүүл мэнд, байгууллагаас гарч явах боломжоор
өөрийгөө хүндэтгэх явдалд дэмжлэг хангагдах ёстой. Ял эдэлж байгаа хүмүүс
үзүүлэх, өөрийг нийгмийн гишүүн болгох засан хүмүүжүүлэх байгууллагаас гадуур
байсан хугацааг ялыг хугацаанд оруулан
16
Милан хотноо 1985 оны 8-р сарын 25-наас 9-р сарын
06-ны хооронд болсон НҮБ-ын Гэмт явдлаас урьдчилан
тооцно. /Хавсралт хэсгийн 59-р зүйл/ -“...
сэргийлэх ба эрх зүйн зөрчил үйлдэгчдэд хандах Ямарч тохиолдолд хоол ундыг хасах, гэр
асуудлаарх 7-р их хурлаар батлуулахаар өргөн барьж бүлийн гишүүнтэйгээ уулзахыг хязгаарлах
Ерөнхий Ассемблейн 1985 оны 11-р сарыэ 29-ний 40/33
тогтоолоор баталсан. //Олон улсын гэрээ, хэлэлцээрийн буюу хориглох явдал байж болохгүй ...“/
эмхэтгэл: эргүүгийн эрх зүй, эрүүгийн байцаан шийтгэх хавсралт хэсгийн 67-р зүйл/
эрх зүй. Эрхлэн эмхэтгэсэн Д.Баярсайхан, Т.Золбоо -“... Бүх ажилтнууд ... засан
УБ.2012 он, х.131-154.
хүмүүжүүлэх байгууллагын дотоод ба
17
НҮБ-ын Ерөнхий ассемблейн 1990 оны 12-р сарын 14-
ны 45/111 тогтоолоор баталсан. //25-р ишлэлд дурдсан түүний гаднах амьдралын ялгааг аль
эх сурвалж. х.88-89. болохоор бууруулахыг эрмэлзэх ёстой” /
18
НҮБ-ын Ерөнхий ассемблейн 1990 оны 12-р сарын 14- Хавсралт хэсгийн 85-р зүйл “f”/
ны 68-р хуралдаанаар хэлэлцсэн. //Дурдсан эх сурвалж.
х.118-136.

29
ÕÓÓËÜ ÄÝÝÄËÝÕ ¨Ñ 2015 ¹2 (52)

Хоёр. ОХУ-ын Эрүүгийн ял эдлүүлэх эрхийн хязгаарлалттай холбогддог26.


хуулийн дагуу19 в/ Нийт ялтанд хэрэглэдэг
а/Хорих ялаар шийтгэгдсэн насанд урамшууллын арга хэмжээ27-нээс гадна
хүрээгүй хүн хүмүүжлийн колонид ял хорих ял эдэлж буй насанд хүрээгүй хүнд
эдлэх ба тэднийг энд 19 нас хүртэл нь соёл, урлаг-уран сайхны болон спортын
прокурорын зөвшөөрлөөр хүмүүжлийн арга хэмжээг хүмүүжлийн колонийн
колонийн даргын тогтоолоор үлдээж ажилтантай хамт үзэх, эцэг, эх тэднийг
болно20. орлох болон ойрын төрөл садангийн
Харин хорих ял эдлэх хугацаандаа 18 хүнтэй хүмүүжлийн колониос гадагшаа
насанд хүрсэн, зан байдлын хувьд сөрөг гарах эрх олгох, хугацааны өмнө хорих
хандлагатай ялтныг хэрвээ хүмүүжлийн ял эдлэх хатуу нөхцөлөөс ердийн нөхцөлд
колони дотор засан хүмүүжүүлэх жирийн шилжүүлэх урамшууллыг үзүүлдэг28.
дэглэмтэй колонийн адил дэглэм бүхий г/ Зөрчил гаргасан насанд хүрээгүй
тусгаарласан хэсэг байвал тэнд21, эсхүл ялтанд оногдуулах сахилгын арга хэмжээ
жирийн дэглэмтэй засан хүмүүжүүлэх мөн өөрийн онцлогтой. Тодруулбал:
колонид ОХУ-ын Эрүүгийн байцаан ял эдлэх тогтоосон журам зөрчсөн
шийтгэх хуулийн дагуу шүүхийн тохиолдолд тэдэнд донгодох, 200 хүртэл
шийдвэрээр шилжүүлэх асуудлыг рублийн сахилгын торгууль ногдуулах29
шийдвэрлэнэ22. болон уран сайхны кино үзэх эрхийг1
б/ Хэрэв гяндангаас бусад23 насанд сарын хугацаагаар хасах, хичээл сургалтад
хүрэгсдийн засан хүмүүжүүлэх колонийн оролцуулан сахилгын тусгаарлах байранд
нэг дэглэмийн дотор хорих ял эдлэх 7 хүртэл хоног хорих гэсэн сахилгын
ердийн, хөнгөвчилсөн, хатуу /чанга/24 шийтгэл ногдуулна30.
нөхцөл байдаг бол хүмүүжлийн колонид д/ Хорих ял эдэлж буй ялтанд 4
ердийн, хөнгөвчилсөн, хөнгөн,хатуу гэсэн цаг үргэлжлэх түр, 3 өдөр үргэлжлэх удаан
4 нөхцөл бий25. хугацааны уулзалтыг засан хүмүүжүүлэх
Хорих ял эдлэх нөхцөл нь ялыг байгууллагын нутаг дэвсгэрт олгож
ялгамжтай эдлүүлэх, ялтны эерэг зан болно. Энэ хуульд заасан тохиолдолд
үйлийг урамшуулан дэмжих, засан ялтанд засан хүмүүжүүлэх байгууллагаас
хүмүүжүүлэх байгууллагаас суллахад
бэлтгэх чиг үүрэгт захирагдах ба ялтны 26
Хуулийн 132,
19
Энэ хуулийг Төрийн дум 1996 оны 12-р сарын 18-нд 133-р зүйл. Хүмүүжлийн колонид хорих ял эдлэх нөхцөл
баталж, Холбооны Зөвлөл 1996 оны 12-р сарын 25-нд ЖНЬ: Ердийн нөхцөлд хорих ял эдэлж буй насанд
хэлэлцэн дэмжсэн ба түүний 1-р зүйлд заасны дагуу хүрээгүй хүн сард хүнсний бүтээгдэхүүн, нэн хэрэгцээт
1997 оны 7-р сарын 01-ний өдөр хүчин төгөлдөр болж зүйлсийг худалдан авахад нэрийн данснаасаа 4000
үйлчилж байна.//http:uikodeks.ru рублийг зарцуулах, жилд 8 удаагийн түр, 4 удаан
хугацааны уулзалт хийх эрхтэй бол хөнгөвчилсөн
20
Хуулийн 74-р зүйлийн 9 хэсэг, 139-р зүйлийн 1, 3 хэсэг нөхцөлд ял эдлэгсэд ... сард 6000 рубль ... зарцуулах,
//Дурдсан эх сурвалж жилд 12 удаагийн түр, 4 удаан уулзалт, хөнгөн нөхцөлд ...
21
Хуулийн 140-р зүйлийн 1 хэсэг, 139-р зүйл 2 хэсэг //Энэ хязгаарлалтгүйгээр ... нэрийн дансны мөнгөө зарцуулах,
тохиолдолд тэдний хорих ял эдлэх нөхцөл, хоол хүнс, ...түр уулзалт хийх, жилд 6 удаан хугацааны уулзалтыг
материал ахуйн хангалт насанд хүрээгүй ялтантай адил хүмүүжлийн колонийн нутаг дэвсгэрийн гадна (хоноглож)
байна хийх эрх эдэлнэ. Тэрчлэн хүмүүжлийн колонийн даргын
22
Хуулийн 140-р зүйл 2 хэсэг тогтоолоор хөнгөн нөхцөлд ял эдэлж буй насанд
хүрээгүй хүнд колонийн нутаг дэвсгэрийн гадна харуул
23
Гяндан ял эдлэх нөхцөлөөр ердийн, чанга гэж хамгаалалтгүйгээр, захиргааны хяналтын дор нийтийн
хуваагдана. Хуулийн 87-р зүйл 2 хэсэг байранд амьдрахыг зөвшөөрч болно. Энэ нөхцөлд
24
Орос хэлнээ “строгие условия отбывания наказания” тэдэнд бэлэн мөнгө ашиглах, энгийн хувцас хэрэглэхийг
гэж бичсэнийг “ял эдлэх хатуу нөхцөл” гэж цаашид зөвшөөрдөг. Хатуу нөхцөлд ял эдлэгсэд сургалт, ажлаас
хөрвүүлэн хэрэглэнэ.//нийтлэгч бусад цагт тусгаарласан хаалттай /цоожтой/ байранд ял
25
Хуулийн 132-р зүйл 1 хэсэг. Мөн зүйлийн 2-р хэсэгт эдлэх бөгөөд тэдэнд сард ... 3000 рубль зарцуулах, жилд
“ердийн нөхцөлд”, 3-р хэсэгт “хатуу нөхцөлд”хорих 6 удаагийн түр уулзалт авахыг зөвшөөрдөг.
ял эдлэх насанд хүрээгүй ялтны талаар, 4-р хэсэгт 27
Хуулийн 113-р зүйл
“ердийн нөхцөлөөс хөнгөвчилсөн нөхцөлд”, 5-р 28
Хуулийн 134-р зүйл. Мөн урамшуулал олгох журам нь
хэсэгт “хөнгөвчилсөн нөхцөлөөс хөнгөн нөхцөлд”, 6-р хуулийн 135-р зүйлд тодорхойлогдсон.
хэсэгт “ердийн нөхцөлөөс хатуу нөхцөлд”, 7-р хэсэгт
“хөнгөвчилсөн нөхцөлөөс ердийн, хатуу нөхцөлд”,
29
Хуулийн 115-р зүйлийн 1-р хэсгийн “а”, “б” заасан./Энэ
8-р хэсэгт “хөнгөвчилсөн нөхцөлөөс ердийн нөхцөлд” нь насанд хүрсэн ялтантай адил болно.
шилжих тохиолдлыг хуульчилжээ. 30
Хуулийн 136-р зүйл

30
Õóóëü òºðºõèéí ºìíº

гадуур 5 өдөр үргэлжлэх удаан хугацааны зөвшөөрч болно36.


уулзалтыг олгож болно. Энэ тохиолдолд Засан хүмүүжүүлэх байгууллагаас
засан хүмүүжүүлэх байгууллагын дарга ийнхүү гадагшаа гарахыг насанд хүрээгүй
уулзалтын журам, уулзалт явагдах газрыг ялтны хувьд гэр бүлийн хүмүүс эсхүл
тодорхойлно. бусад дагалдан явах хүмүүсийн хамт
е/ Хүмүүжлийн колонид ял эдлэгсэд зөвшөөрнө37.
өөрийн хүсэлтээр удаан хугацааны
уулзалтыг колонийн гадна хийх түр Гурав. Казахстан улсын Эрүүгийн ял
эдлүүлэх хуулийн38
уулзалтаар болон нийт ялтны адил утсаар
хорих ял шийтгэгдсэн насанд хүрээгүй
ярих явдлаар солихыг зөвшөөрнө31. этгээдийн харьцаанд тогтоосон журам нь
ё/ Хүмүүжлийн колонийн амьдралын ерөнхийдөө ОХУ-ын Эрүүгийн ял эдлүүлэх
бүсийн нэг ялтанд ногдох талбй 3,5 м2–ээс хуулийн холбогдох зохицуулалттай адил39
бага байх ёсгүй32. боловч түүний дараах онцлогийг тодотгож
ж/ Ажил хөдөлмөр эрхэлж буй болно. Энэ нь:
насанд хүрээгүй ялтан жил тутам 18 ажлын а/ Насанд хүрээгүй хүмүүсийн
өдрийн, хуульд заасан бусад тохиолдолд хорих ял эдлэх байгууллагыг “Насанд
24 хүртэл ажлын өдрийн цалинтай амралт хүрээгүйчүүдийг хорих аюулгүй байдлын
эдэлнэ33. дунд түвшний байгууллага” гэж нэрлэдэг
Мөн түүнээс үл хамаарах ба тэрээр бие даасан хорих байгууллагын
шалтгаанаар ажлаар хангагдаагүй ялтанд төрөл мөн40.
жил тутмын цалинтай амралттай тэнцүү б/ Хэрэв ОХУ-ын Эрүүгийн ял
хоногоор засан хүмүүжүүлэх байгууллагаас эдлүүлэх хуулийн дагуу энэ улсад хорих
гадагшаа явахыг зөвшөөрч болно34 ял эдэлж буй насанд хүрээгүй хүнд тоон
хязгаарлалтгүйгээр илгээмж, гуйвуулга
з/ Хууль зүйн туслалцаа авахад нь
авахыг зөвшөөрдөг бол Казахстан улсын
зориулан хорих ял эдлэгсдэд өмгөөлөгчтэй
хувьд ердийн нөхцөлд ял эдэлж буй насанд
болон хууль зүйн зөвлөгөө үзүүлэх эрх хүрээгүй ялтан жилд 10, хөнгөвчилсөн
бүхий бусад хүмүүстэй уулзахад нь 4 хүртэл нөхцөлд-14, хатуу нөхцөлд- тус бүр 6
цагийн уулзалтыг тоон хязгаарлалтгүйгээр илгээмж, гуйвуулга авах, мөн хөнгөн
олгоно. Ялтны хүсэлтээр өмгөөлөгчтэй нөхцөлд –тоон хязгаарлалтгүй удаан
хийх уулзалтыг гуравдагч хүн сонсохооргүй хугацааны уулзалт, хатуу нөхцөлд- жилд 2
болон техникийн чагнах төхөөрөмжгүй удаагийн удаан хугацааны уулзалт, тус бүр
газарт ганцаарчлан явуулна35. 6 илгээмж, гуйвуулга авахыг зөвшөөрдөг41.
и/ Хорих ял эдлэгсдийн хувийн в/ Ял эдлэх тогтоосон журам
онцгой нөхцөл байдал (ойрын төрөл зөрчсөн тохиолдолд хорих ял эдэлж буй
садангийн хүн нас барсан эсхүл амь насанд хүрээгүй хүнд сануулах, донгодох,
насанд аюултайгаар өвчилсөн, ялтан хатуу донгодох,72 цаг хүртэл хугацаагаар
болон түүний гэр бүлд материалын үлэмж түр тусгаарлах байранд хорих сахилгын
хохирол учруулсан байгалийн гамшиг шийтгэл хүлээлгэнэ42.
тохиолдсон), тэрчлэн суллагдсаны дараах
ажил хөдөлмөр эрхлэх, амьдрах гэр ахуйн 36
Хуулийн 97-р зүйл 1 хэсэг “а”
асуудлаа урьдчилан шийдвэрлэхтэй 37
Хуулийн 97-р зүйлийн 4 хэсэг.
нь холбогдуулан тэдэнд явах, ирэх
38 Энэ хууль 2014 оны 7-р сарын 05-ны өдөр батлагдсан
зам хоногийг оролцолгүйгээр засан ба 2015 оны 01-р сарын 01-ны өдрөөс үйлчилж эхэлсэн //
хүмүүжүүлэх байгууллагаас гадагшаа http://online.zakon.kz/document/?doc_id=31577723 //2015
7 хүртэл хоногийн хугацаагаар явахыг оны 5-р сарын 31-ны өдрийн нийтлэгчийн хандалт
39
Тухайлбал: насанд хүрээгүй ялтны хорих ял эдлэх
байгууллага нь нөхцөлөөр хатуу, ердийн, хөнгөвчилсөн,
хөнгөн гэж хуваагдана /150-р зүйл/, мөн тэдэнд хэрэглэх
31
Хуулийн 89-р зүйл 3 хэсэг урамшууллын арга хэмжээ /152-р зүйл, 153-р зүйл/, түр,
32
Хуулийн 99-р зүйл 1 хэсэг удаан хугацааны уулзалт, чөлөө зэрэг.
33
Хуулийн 104-р зүйл 4 хэсэг, 5 хэсэг 40
Хуулийн 89-р зүйл 1 хэсэг. //дурдсан эх сурвалж
34
Хуулийн 97-р зүйлийн 1 хэсэг ”б” 41
Хуулийн 151-р зүйл
35
Хуулийн 89-р зүйлийн 4 хэсэг. 42
Хуулийн 154-р зүйл 3 хэсэг

31
ÕÓÓËÜ ÄÝÝÄËÝÕ ¨Ñ 2015 ¹2 (52)

Мөн хуулийн 154-р зүйлийн 2 ялтныг ял эдлүүлэх” гэсэн 109-р зүйл болон
хэсэгт ял эдлэх тогтоосон журмын ноцтой бусад нийтлэг зүйл-хэсгийнтүвшинд45
зөрчилд тооцох насанд хүрээгүй ялтны журамласан.
үйлдэл, эс үйлдэхүйг журамлаж өгсөн. Энэ б/ Төсөлд мөн зарчмын шинжтэй
нь: дараах шинэ зохицуулалт бий.Тухайлбал:
1) Байгууллагыг тохижуулах, амьдрах -өсвөр насны ялтны ялыг сургалт-
нөхцөлийг сайжруулах ажил хийхээс хүмүүжлийн тусгай байгууллагад эдлүүлэх/
хүндэтгэн үзэх шалтгаангүйгээр татгалзах; Төслийн 109-р зүйлийн 109.1 хэсэг/46.
2) Согтууруулах ундаа, мансууруулах -18 насанд хүрсэн ялтныг сургалт
бодис, сэтгэцэд нөлөөлөх эм, бэлдмэл хүмүүжлийн байгууллагад үргэлжлүүлэн
хэрэглэх; 3 жил хүртэл хугацаагаар үлдээж болох.
3) Байгууллагын захиргааны Гэхдээ шийдвэр гаргах эрх өнөөгийн
төлөөлөгчдийг заналхийлэх, доромжлох, хуулийн зохицуулалтын адил байгууллагын
тэдэнд захирагдахгүй байх болон ял эдлэх даргад хадгалагдсан. /Төслийн 109-р зүйл
дэглэм зөрчих зорилгоор санаатайгаар 109.4 хэсэг/
биедээ ямар нэгэн гэмтэл учруулах; -Өсвөр насны ялтан илгээмж авах, түр
4) Байгууллагын дотоод журамд уулзалт хийх тоог хязгаарлахгүй гэсэн нь
тусгагдаагүй эд зүйлс, баримт бичиг, өнөөгийн хуулийн зохицуулалттай адил,
хэрэгсэл, бодис, хүнсний зүйлийг олж авах, харин удаан хугацааны уулзалт 8-аас дээш
дамжуулах, бэлтгэх, хадгалах; удаа хийж болох. /Төслийн 109-р зүйл
5) Материаллаг болон бусад ашиг 109.5 хэсэг/
олох зорилгоор хөзөр, мөрийтэй бусад -Сургалт-хүмүүжлийн тусгай
тоглоом тоглох; байгууллагын харуул хамгаалалт, орчин
6) Шүүхээс тогтоосон зайлшгүй нөхцөл, дотоод журмыг хууль зүйн асуудал
болон албадлагын эмчилгээнээс зайлсхийх; эрхэлсэн Засгийн газрын гишүүн тогтоох. /
7) Бэлгийн харьцааны шинжтэй Төслийн 109-р зүйлийн 109.6 хэсэг/
үйлдэл хийх; в/ Ялтан 18 насанд хүрмэгц ялыг нь
8) Энэ хэсгийн 1-7 дэд хэсэгт эдлүүлэхээр насанд хүрэгсдийн хорих
заасан зөрчил гаргахад чиглэсэн ялтны ангид шилжүүлэх асуудлаар сургалт-
бүлэглэлийг зохион байгуулах эсвэл түүнд хүмүүжлийн тусгай байгууллагын дарга
оролцох. прокурорт санал гаргах ба прокурорын
г/Насанд хүрээгүйчүүдийг дүгнэлтийг үндэслэн шүүх шийдвэрлэнэ
хорих аюулгүй байдлын дунд түвшний гэж төслийн 109-р зүйлийн 109.3-д заасан
байгууллагад 18 нас хүрсэн ялтныг тэдний нь үндсэндээ өнөөдөр үйлчилж буй
саналыг авч 21 нас хүртэл нь байлгаж хуулийн зохицуулалт /110-р зүйлийн 110.3
болох ба үүнийг байгууллагын даргын хэсэг/, хууль зүйн практиктай адил болсон.
тодорхойлолтын үндсэн дээр шүүх
шийдвэрлэнэ43. Дүгнэлт-санал
III Монгол Улсын Засгийн газраас
Энэ цаг үед Засгийн газраас санаачлан санаачлан УИХ-аар энэ цаг үед хэлэлцэж
УИХ-аар хэлэлцэж буй Шүүхийн
шийдвэр гүйцэтгэх хуулийн шинэчилсэн
45
Тухайлбал: 112-р зүйл.Оргосон яллагдагч, ялтныг
эрэн сурвалжлах, 114-р зүйл. Ялтны эрх, үүрэг, 11-р
найруулгын төсөл44 дэх насанд хүрээгүй зүйл. Ялтныг тусад нь ял эдлүүлэх, 118-р зүйл. Ялтан
хүнд оногдуулсан хорих ял эдлүүлэх бусадтай уулзах, харилцах, 124-р зүйл. Хорих анги дахь
сургалт, 127-р зүйл. Ялтанд хүлээлгэх сахилгын шийтгэл,
ажиллагааны эрх зүйн зохицуулалтын 128-р зүйл. Ялтны ахуйн нөхцөл, 129-р зүйл. Ялтныг
онцлог нь: суллах, 130-р зүйл. Ялтныг суллах журам тус тус болно.
а/ Уг харилцааг төслийн “Өсвөр насны 46
Өөрөөр хэлбэл өнөөгийн хуулиар хорих ялаар
шийтгэгдсэн насанд хүрээгүй хүний ялыг насанд
43
Хуулийн 155-р зүйл хүрээгүйчүүдийн жирийн, чанга дэглэмтэй хорих
44
Шүүхийн шийдвэр гүйцэтгэх тухай хуулийн шинэчилсэн ангид эдлүүлж байгаа бол төсөлд өсвөр насны хүнд
найруулгын төсөл //Эмхэтгэсэн: Хууль зүйн яам, хянасан: оногдуулсан хорих ялыг хорих анги бус сургалт-
Ч.Бат-Эрдэнэ, Д.Амгалан, хэвлэсэн газар: ХЗҮХ-ийн хүмүүжлийн “дэглэмийн ялгаагүй” тусгай байгууллагад
хэвлэх үйлдвэр, хэвлэсэн он, сар: 2015 оны 5-р сар. эдлүүлэхээр заажээ.

32
Õóóëü òºðºõèéí ºìíº

буй Шүүхийн шийдвэр гүйцэтгэх тухай мөн олон улсын эрх зүйн нийтлэг, тусгай
хуулийн шинэчилсэн найруулгын төсөл зохицуулалтыг төсөлд нэмж тусгах
агуулга, найруулга, хэлбэрийн хувьд шаардлага байна. Энэ нь юуны өмнө хорих
“дүн нуруугаараа” олон улсын эрх зүйн ял шийтгэгдсэн өсвөр насны хүнд хэрэглэх
нийтлэг зарчим, хэм хэмжээ, хөгжлийн урамшууллын, сахилгын шийтгэлийн,
чиг хандлагатай нийцсэн, гадаадын зарим хорих ялаас тэнсэн суллах тусгай хэм
орнуудын дэвшилттэй, манай нөхцөл хэмжээ, мөн удаан хугацааны уулзалтыг түр
байдал, амьдралын шаардлагатай уялдсан хугацааны уулзалтаар, утсаар ярих явдлаар
зарчмын шинэлэг нэлээдгүй зохицуулалтыг солих, техник-технологийг ашиглан
уулзалт-ярилцлагыг зохион байгуулах
өөртөө агуулсан боловч “мэргэшиж буй
боломж олгох, ял эдэлж буй байгууллагын
судлаач” бидний үзэж байгаагаар түүний гадна гарах, чөлөөгөөр явах, хөдөлмөрийн
“хорих ял шийтгүүлсэн насанд хүрээгүй амралт эдлэх, иргэний нийгэмтэй харьцах,
ялтны ялыг эдлүүлэх институци”-д холбогдох эрхийг өргөжүүлэх явдал болно.
өөрчлөх шаардлагатай цөөнгүй хэм хэмжээ 4. Төслийн боловсруулалтын
байна. Энэ нь: түвшинг зарим талаар сайжруулах
1. Төсөлд өнөөгийн хуулийн адил хэрэгтэй. Учир нь хууль зүйн техникийн
салбарын өмнөх хуулиудын/ялангуяа дүрмийг тэр бүр чадварлаг ашиглаагүйтэй
Засан хүмүүжүүлэх хөдөлмөрийн 1966, холбогдон төслийн бичвэрийн зарим зүйл-
1982 оны/ уламжлалт, дэвшилтэт зарим хэсэг монгол хэлний үг зүй-найруулга
зохицуулалт47орхигдсон. зүйн “шууд утга”, мөн эрх зүйн шинжлэх
2. Мөн төслийн зарим зохицуулалт ухааны ерөнхий онолоор авч үзвэл “эрх
ялтны дахин нийгэмших48, эерэгээр зүйн хувьд хийдэлтэй” байна. Тухайлбал:
засарч өөрчлөгдөхөд нь сөргөөр нөлөөлөх Төслийн 106-р зүйлийн 106.5, 106.6, 106.7
боломжтой байна. Тухайлбал: Төслийн хэсэгт “ялтанд чөлөө олгох” асуудлыг
зөвхөн нээлттэй хорих ангийн ялтанд
127-р зүйлийн 127.1.1-д заасан “сар,
хамруулахаар тусгасан ба өсвөр насны
улирал, жилд авах түр болон удаан
ялтанд оногдуулсан хорих ялыг нээлттэй
хугацааны уулзалтын тоог бууруулах” хорих байгууллагад бус “сургалт-
зохицуулалт нь өсвөр насны хорих ялтанд хүмүүжлийн тусгай байгууллагад”
ноцтой байдлаар шууд нөлөөлөхгүй боловч эдлэхээр маш тодорхой заасан тул энэ хэм
хаалттай хорих ангийн “А”, “Б”, “В” хэмжээг хэрэглэхгүй боломжгүй.
харуул хамгаалалтын зэрэглэлд ял эдэлж Мөн төслийн 114-р зүйлийн 114.1.6
буй насанд хүрсэн ялтанд хүндээр тусах хэсэгт “утсаар ярих эрх”-ийг нийт хорих ял
магадлал өндөр байгаагийн зэрэгцээ Хорих эдлэгсдэд хамруулан тусгасан боловч өсвөр
ял шийтгүүлсэн насанд хүрээгүй хүнийг насны ялтны хувьд түүний нарийвчилсан
хамгаалахтай холбогдуулан гаргасан НҮБ- зохицуулалтыг мөн л орхигдуулсан байна.
ын журмын хавсралт хэсгийн 8-р зүйлтэй Гэтэл төслийн 106-р хэсгийн 106.8 хэсэгт
зөрчилдөж байна. уг харилцааны зарим зохицуулалтыг
3. Нийтлэлд иш татсан болон “нээлттэй хорих ангид ял эдлэгсдэд
гадаадын бусад орнуудын дэвшилтэт, (“ялтан өөрийн зардлаар таксофон ашиглах
эрхтэй”) хамруулан журамлажээ.
47 Энэ нь урамшууллын журмаар “удаан хугацааны Эдгээр дүгнэлт санал нь зөвхөн
уулзалт авах”, мөн “хүнсний бүтээгдэхүүн, нэн хэрэгцээт
зүйл худалдан авахад зөвшөөрөгдсөнөөс нэмж нэрийн нийтлэл бичигчдийн үзэл бодол ба хуулийн
данснаас мөнгө зарцуулах /ялангуяа энэ хэм хэмжээ төслийн чанар, үр дүнг сайжруулах, хүний,
1993 оны хойш хуулиас хасагдан, эрх зүйн дэд актын тэр дотроо эрх, эрх чөлөө нь хязгаарлагдсан
түвшинд оновчтой бус байдлаар зохицуулагдах болсон/”
хүмүүсийн эрхэд анхааралтай хандан,
48
Орос хэлний “ресоциализация” гэсэн үгийг ийнхүү
хөрвүүлэв. Манай орны эрх зүйн зарим дэд акт, хууль эерэгээр засарч өөрчлөгдөхөд туслах,
зүйн практикт хэрэглэж буй “ялтныг нийгэмшүүлэх” гэсэн олон улсын эрх зүйн нийтлэг зарчим,
үг хэллэгт бид шүүмжлэлтэй ханддаг. Учир нь ялтан хэм хэмжээг үндэсний хууль тогтоомжид
“хүн л юм болохоор” ямар нэг хэмжээгээр нийгэмшсэн,
өөрийн гэсэн найз нөхөд, амьдралын орчинтой тул
тусгах зорилго агуулж буй тул уншигч,
“нийгэмшүүлэх”гэж ярих нь зохимжгүй, харин “дахин судлаач та бүхэн мэргэн оюун ухаанаар
нийгэмшүүлэх” буюу амьдралын хэв маяг, нийгэмд сөрөг олон талаас нь шүүн тунгааж, мэтгэлцэх
зан байдлыг нь өөрчлөх, ухааруулах, засан төлөвшүүлэх
боломжтой гэж үздэг.
биз ээ.

33
ÕÓÓËÜ ÄÝÝÄËÝÕ ¨Ñ 2015 ¹2 (52)

ГЭРЭЭНИЙ ТУХАЙ ШИНЭЛЭГ ҮЗЭЛ БАРИМТЛАЛ


I. Гэрээний ойлголтыг шинээр
авч үзэх нь
Хувийн эрх зүйн харилцааг үүсгэх
хамгийн түгээмэл хууль зүйн факт
болох “Гэрээ” /pacta sunt servanda,
a g r e e m e n t - c o n t r a c t , 계약/ / х э м э э х
ойлголтын хөгжлийг харахад утга
агуулга, хэм хэмжээ, хэлбэр агуулга,
арга нь байнга өөрчлөгдөн иржээ.
Өнөөдөр Эдийн засагт суурилсан
гэрээний үзэл баримтлал нь1/Сontract,
МУИС-ийн Хууль зүйн сургуулийн Иргэний and the Economic Оrder/гэрээг эдийн
эрх зүйн тэнхимийн багш, хууль зүйн засаг ба эрх зүйн хамаарал талаас нь
доктор (Ph.D) С.Должин тайлбарлах хандлага хүчтэй хөгжиж
байна. Эдийн засагт суурилсан
Түлхүүр үг: Орчин үе-гэрээний эрх гэрээний үзэл баримтлал нь өмнөх
зүй, Хувийн эрх зүйн чиг хандлага, Гэрээ түүхэн цаг үеийн Солилцооны онол2,
Товч агуулга: Өнөөдөр даяарших Солилцооны эрхийн онол3/Title/,Хүсэл
үйл явц эрчимжиж, эдийн засгийн зоригийн онол4/Will/, Гэрээний эрх
амьдралд худалдаа, арилжаа, тээвэр, чөлөөний онол5/ Freedom of Contract/
зээл тусламж, оюуны өмчийн харилцаа онолтой харьцуулахад гэрээний
улам бүр өсөн нэмэгдэж байгаатай гүйцэтгэх үүргийн ач холбогдлыг эдийн
холбогдож бусад улс орны хувийн эрх засагтай холбон тайлбарлаж байна.
зүйн дахь гэрээний шинэлэг ойлголт, Бусад улс орны гэрээний хууль
чиг хандлагын талаар санал бодлоо уг зүйн тодорхойлолтын агуулгыг
өгүүлэлд тусгасан болно. харахад гэрээг талуудын сайн дурын,
Нэг. Оршил тэгш эрхийн, хүсэл зоригийн үр дүнд
Дэлхийн улс бүр өөрийн үндэсний үүсэж, иргэний эрх, үүргийг бий
эрх зүйн тогтолцоотой ба тэдгээрийн 1
Robert F. “Contract Law and Theory”, Lexis Nexis, 2013.
зан заншил, эрх зүйн уламжлал, PP. 1-25; Hein K, Axel F, “Europian Contract Law”, Clarindon
сэтгэлгээ, онолын хөгжлийн хувьд Oxford, 2002, PP.1-16; Eric. A, “Contract Law and Theory”
хоорондоо ихээхэн ялгаатай учраас Wolters Kluwer, 2011, PP. 5-7
улс орон бүрийн хувийн эрх зүйн ялгаа 2
Зайлшгүй шинжийг хадгалсан амлалтын үр дүнд
солилцох, зээл, өглөг худалдааны агуулгатай хэлцлийг
арилаад нэгдмэл хувийн эрх зүйн түгээмэл хийж байсан (МЭӨ 1000 жилийн өмнө)
тогтолцоо бий болоход яагаач үгүй. 3
Газрын эзэд тодорхой нөхцөлтэйгөөр ургацаа зээлэх
Гэхдээ даяарчлалын эрин үед улс орны түүнээс бий болох эрсдэлээс өмчөө хамгаалахын тулд
эдийн засгийн хөгжлийн маш хурдацтай гэрээ хэрэгтэй гэдгийг шүүх хүлээн зөвшөөрсөн иргэний
үйл явцыг дагаад улс хоорондын болон эрх зүйн хөгжил (МЭӨ 1000 -1600 жилийн өмнө)

иргэд, аж ахуйн нэгжийн хооронд 4


Хүсэл зоригийн үндсэнд дээр гэрээний талуудыг
хоорондоо тохирон гэрээний агуулгыг хуулиар хүлээн
гэрээ олноор байгуулах, мөн гэрээний зөвшөөрөгдсөн гол нөхцөлийг тохирсон хэлцлийг гэрээ
маргаан ихээр гарах болсон энэ цаг хэмээн тайлбарласан иргэний эрх зүйн хөгжил (1601-
үед гэрээний эдийн засгийн үүргийн 1900-аад он);
ач холбогдол, эрх зүйн зохицуулалтын 5
ХIX зууны либерализмтай холбоотойгоор талууд
өөрсдөө гэрээний агуулгыг тодорхойлох, гэрээ байгуулах
шинэчлэлт нь анхаарал татаж байна. түншээ сонгох, гэрээний төрлөө өөрсдөө сонгох шинэлэг
иргэний эрх зүйн хөгжил (1901-1990-аад он); XIX-XX
зуунаас эхлэн Гэрээний эрх чөлөөний онолын хувьд
гэрээний эрх чөлөөний зарчим нь туйлын эрх чөлөө биш
утгаар тайлбарлагдан хэлбэлзэж эхэлсэн.

34
Ýðõ ç¿é, ñýòãýëãýý: ¿çýë áîäîë, ýðãýö¿¿ëýë

болгож, өөрчилж, дуусгавар болгоход Ром-Германы эрх зүйн cистемд


чиглэгдсэн, хоёр буюу түүнээс дээш багтах улс оронд гэрээний үүсэх
этгээдийн хооронд хийсэн амлалт үндэслэл нь гол төлөв хуулиар
тохиролцоо хэмээн хүсэл зоригийн зөвшөөрөгдсөн эрх, үүргийг харилцан
үндсэн шинжийг онцолж тайлбарласан. хүлээсэн, тодорхой үйлдэл тусгалаа
Харин 1990-ээд оны сүүлчээс эхлэн олсон байдаг,тухайлбал Герман улсад
гэрээний ойлголт нь хууль зүйн позитив, “Гэрээг субьектив сэтгэлгээний хүрээнд
субьектив эрх зүйн сэтгэлгээний хүрээнд эрх зүйн харилцаа үүсгэхэд чиглэсэн
тайлбарлагдахаасаа илүү эдийн засгийг талуудын хүсэл зоригоо илэрхийлсэн
хөгжүүлэх эрх зүйн хэрэгсэл талаас нь тохиролцоо” гэж тодорхойлж байна.8
тайлбарлаж байна. Ялангуяа Дорно Үүнээс үүдээд Ром-Германы эрх зүйн
дахины улс орны эрх зүйн сэтгэлгээний cистемтэй улсын тоонд багтах Монгол
үүднээс гэрээг эдийн засгийн улсын Иргэний хуулийн ихэнх заалт
харилцаанд хэрэглэх, хэрэгжүүлэх нь гэрээний хувьд хэрэглэгдэж маш
агуулга талаас нь, тухайлбал Солонгос товчхон гэрээний төсөл боловсруулж
улсын эдийн засгийн хөгжилд эдийн заншсан байдаг.
засгийн гэрээний ач холбогдол маш Мөн гэрээний эрх зүйн харилцаа
их үүрэгтэй байна.6 Гэрээний зорилт нь араасаа үүргийн эрх зүйн харилцааг
нь Хятад улсад нийгмийн бүтээн дагуулдагын хувьд гэрээг үүрэг бий
байгуулалтыг ахиулахын тулд оршино.7 болгож буй амлалт гэж тайлбарлаж
хэмээн гэрээний гүйцэтгэх үүргийн ач байна, тухайлбал АНУ-д “Гэрээг
холбогдлыг эдийн засагтай холбож зөрчвөл хуулиар нөхөн төлбөр
байна. ногдуулж тодорхой үүргийг бий болгож
Англи-Саксоны эрх зүйн cистемд буй амлалт.” гэж тайлбарладаг.9
багтах улс оронд гэрээ нь хуулиар Гэрээний эдийн засгийн гол чиг
хориглоогүй, шүүхийн практикт тогтсон үүргүүдийн нэг бол талуудын эрсдэлийг
амлалт, итгэлцлээр дамжин харилцан бууруулах, дунд нь хуваарилах явдал
эрх, үүргийг бий болгох зөвшилцсөн байдаг. Гэрээнд орж буй талуудын
үйлдэл талаас нь харин хувьд өөрт болон гуравдагч этгээдэд
Сүүлийн үед зарим төрлийн гэрээ нь тохиролцооны
хувьд гэрээ бүр талуудын харилцан хүлээсэн амлалт ирээдүйд үүсгэж болох алдагдал,
байдаг эсэх, хүсэл зоригоо чөлөөтэй илэрхийлэх эсэх, хохирлыг хэрхэн шийдвэрлэх нь
гэрээ байгуулах субьектыг сонгоход нь маргаантай
болж ирсэн. Тухайлбал, стандарт гэрээ, болзол
гэрээний эрх зүйн гол асуудлуудын
тавьсан хэлцэл, хэрэглэгчийн гэрээ зэрэгтэй холбоотой нэг болж байна. Тухайлбал, тээврийн
маргааныг дээр дурдсан гэрээний эрх чөлөөний зарчмыг компанийн болгоомжгүй үйлдлийн
баримталбал түүнээс үүсэх үр дагавар нь гэрээний
анхны зорилготой нийцэх эсэх нь тодорхой бус байх,
улмаас худалдагч, худалдан авагчийн
мөн гэрээ байгуулах субьектыг сонгоход шударга бус хооронд худалдан авах гэрээний дагуу
өрсөлдөөн, ялгаварлан гадуурхахыг хориглосон хуулийн шилжүүлж өгөх ёстой бараа устсан
хэм хэмжээний хэрэгжилтийг авч үзвэл гэрээний эрх
чөлөөний зарчим үйлчлэхгүй болж байна. Түүнчлэн байна гэж үзье. Энэхүү бараа устсанаас
гэрээний стандарт нөхцөлийн хувьд гэрээнээс үүсэх бий болсон хохирол, эрсдэлийг
гол эрсдэл нь худалдан авагч, хэрэглэгчид ногддог хэн хариуцах асуудал үүснэ. Бараа
тул стандарт нөхцөлийг гэрээнд тусгасан талын эсрэг
тайлбарлах үзэл баримтлал үйлчилдэг болж байна. Энэ алга болсонд худалдагч буруугүй
нь нэг талыг хариуцлагаас бүрэн чөлөөлсөн, барааны буюу худалдагчийн санаатай болон
доголдлыг хариуцахгүй байх тухай заалт, бараа хүргэх
хугацаа тодорхой бус байх, богино хугацаанд үнийг нь
болгоомжгүй үйлдэл нөлөөлөөгүй тул
өсгөх эрхийг худалдагчид олгосон, хэрэглэгчийн зээл худалдан авагч нь худалдагчаас барааг
зэргийг тусгасан стандарт нөхцөлийг гэрээнд тусгасан нэхэх боломжгүй болно. Худалдан
талын эсрэг тайлбарлах үзэл баримтлал бий болж
байна. авагч, тээврийн компанийн хооронд
гэрээ байгуулаагүй тул худалдагч
6
Park, N. “The Role of Law in Korean Economic Develop-
ment”, Korean Legislation Research Institute, 2008, PP.244- барааг тээврийн компаниас нэхэх
249
7
Оюунтунгалаг Ж. “Харьцуулсан иргэний эрх зүй”, УБ.
8
Hein K, Axel F, “Europian Contract Law”, Clarindon Oxford,
2013, 13 дахь тал; Peter S.”Freedoм of Contract and Pa- 2002, PP.1-16
ternalism –Prospects and Limits of Economic Approach”, 9
Lawrence M. “Contract Law In America- A Social and eco-
Bartins Press, 2013, PP.1-18 nomic study”, New Orlenas, 2011, PP.1-5

35
ÕÓÓËÜ ÄÝÝÄËÝÕ ¨Ñ 2015 ¹2 (52)

боломжгүй болж байна. Худалдагчийн холимог гэрээ, нэрлэгдээгүй гэрээ/


хувьд тээврийн компаниас барааг тухайн төрлийн гэрээг байгуулахад
нэхэх тохиолдолд худалдагчид ямар хууль баримтлах, гэрээний зүйл
бодит хохирол учраагүй тул мөн л хаана оршин байгаа /гадаад улсад /
амжилтгүй болно. Энэ тохиолдолд зэргийг харгалзан үзэх шаардлагатай.
худалдагчийн хувьд гэрээний нөгөө тал Гэрээний тал өөрийн хүсэл
болох тээврийн компаниас гуравдагч зоригийг хүлээн зөвшөөрсөн этгээдтэй
этгээдэд учруулсан хохирлыг нөхөн эрх үүргийн хувьд холбогдохоор нэг
төлөхийг шаардах эрхтэй болохыг буюу хэд хэдэн тодорхой этгээдэд
шүүхээс тогтоож, ийнхүү худалдагчийн бодитойгоор, хангалттай, тодорхой
тээврийн компаниас гаргуулсан илэрхийлэх замаар гэрээ байгуулдаг
хохирлын нөхөн төлбөрийг худалдан гэж үздэг. Гэхдээ зарим тохиолдолд
авагч нь худалдагчаас үндэслэлгүйгээр тодорхой бус этгээдүүдэд хандсан
хөрөнгөжсөнтэй холбоотойгоор хүсэл зоригийн илэрхийллээ шууд,
нэхэмжлэн авах боломжтой гэж үздэг бодитойгоор, хангалттай, тодорхой
байна.10 илэрхийлэхийг гэрээ байгуулах санал
II. Гэрээ байгуулах арга хэлбэр гэж ойлгохыг хүлээн зөвшөөрөх нь
Гэрээ байгуулсанд тооцох, түүнийг зүйтэй. Тухайлбал, сүүлийн жилүүдэд /
байгуулах үе шатны асуудал нь гэрээний электрон/ интернетээр гэрээ байгуулах
эрх зүйд гол байр суурь эзэлдэг. Аль ч мөн автомат машины худалдааны гэрээ
улсын шүүх, арбитрт шийдвэрлэгдэж байгуулах нь энгийн түгээмэл үзэгдэл
байгаа иргэний хэрэг, маргааны ихэнх болсон. Интернетээр гэрээ байгуулахад
хувийг гэрээнээс үүссэн маргаан гэрээ байгуулах журам, электрон гарын
эзэлдэг бөгөөд эдгээр асуудлыг хянан үсэг, гэрээний нөхцөлийг өөрчлөх,
шийдвэрлэхэд гэрээ байгуулагдсан гэрээ цуцлах, электрон баримт бичгийг
уу? Байгуулагдсан бол хүчин төгөлдөр хадгалах, гаргаж өгөх арга, цаасан
гэрээ мөн үү? зэрэг үндэслэл, нөхцөлийг хувь гаргах арга, журмыг нягтлан
зөв үнэлж тодорхойлсноор маргааны шалгаж байж уг гэрээнээс үүсэх
талаар шүүх, арбитраас гарч байгаа эрсдэлээс хамгаалагдана. Мөн нийтийн
шийдвэрийн үндэслэлтэй байх зарчмыг гэрээний хувьд ч гэрээний нэг тал нь
хэрэгжүүлэх боломжтой болдог. тодорхой бус байдаг бөгөөд төрөл
Эдийн засгийн харилцааг бүрийн худалдаа, тээврийн хэрэгсэл,
зохицуулж өмчийг эргэлтэд оруулахад эмнэлэг, зочид буудал, цахилгаан гэх
төрөл бүрийн шинэ гэрээний төрөл мэт ажил, үйлчилгээгээр үйлчлэхээр
бий болж байгаагийн хирээр талуудын нийтэд зарлаж үүрэг хүлээсэн иргэн,
байгуулж байгаа гэрээ нь хууль зүйд байгууллага гэрээний нэг тал болдог
нийцэж байгаа эсэх, чухам ямар болдог ба тодорхой бус этгээдүүд
төрлийн гэрээ байгуулахыг хүссэн, уг гэрээг байгуулахаар хандсан
хүчин төгөлдөр болж чадсан уу гэдэгт тохиолдолд гэрээг байгуулсан гэж үзэж
анхаарах шаардлага бий болж байна. эрх зүйн үр дагавар үүсдэг билээ.
Хувийн эрх зүйд гэрээ байгуулах нь Гэрээний саналыг гэрээ байгуулах
талуудын хүсэл зоригийн илэрхийлэл санал гаргагчид хүлээн авсан нөхцөлд
нь нэгдэж байх үйл явц байдаг ч гэхдээ саналыг хүлээн зөвшөөрснөө нотолж
гэрээ байгуулахад хүсэл зоригоос гадна буй нөхцөлд л гэрээ байгуулагдсанд
оролцогч талууд хэн байх эсэх/ хуулийн тооцдог. Иймээс бичгээр байгуулсан
этгээд, бусдын өмнө үйлчилгээ үзүүлэх гэрээ нь гарын үсэггүй, огноогүй, тэмдэг,
үүрэг хүлээсэн этгээд, төрийн болон тамгагүй, гэрээний гол нөхцөлөө бүрэн
орон нутгийн өмчийн байгууллага/, ямар тохироогүй, эсхүл гэрээг байгуулах эрх
төрлийн гэрээ байгуулах/гуравдагч бүхий этгээд байгуулаагүй, гэрээг хожим
этгээдэд ашигтай гэрээ, нийтийн гэрээ, нөхөж байгуулсан, талууд тохиролцсон
10 Мөнхжаргал Т. “ Бүгд Найрамдах Хятад улсын
тохиролцооноосоо өөр төрлийн гэрээ
гэрээний хууль түүний онцлог”, УБ. 2014, 15 дахь тал байгуулсан, тухайлбал Хамтран

36
Ýðõ ç¿é, ñýòãýëãýý: ¿çýë áîäîë, ýðãýö¿¿ëýë

ажиллах гэрээ байгуулахаар хүсэл нь үнэ хаялцуулах болон уралдааны


зоригоо нэгтгэсэн атлаа зээлийн гэрээ хэлбэрээр гэрээ байгуулах явдал
байгуулсан, зөвшөөрөл шаардагдах юм. Гэрээ байгуулах энэ хэлбэрийн
гэрээг холбогдох зөвшөөрөлгүйгээр онцлог нь сонирхогч /оролцогч/ тал нь
байгуулах, тусгай бүртгэл шаардсан нэг этгээд байхыг тогтоосон журмаар
гэрээг зохих газар нь бүртгүүлээгүй зөвшөөрдөггүй, хоёр буюу түүнээс дээш
байх явдал түгээмэл гардаг. Мөн этгээдийг оролцуулахыг шаарддаг.Үнэ
өнөөдөр аман хэлбэрээр гэрээг хаялцуулах ажиллагаа нь дуудлага
түгээмэл байгуулах болсон тул гэрээнд худалдаа явуулах, уралдаан нь
байгуулсан цаг хугацаа тодорхойгүй, тендер шалгаруулах замаар хэрэгжиж
гол нөхцөлөө бүрэн ойлголцоогүй байх, хэлбэршиж байгаа бөгөөд практикт
хүсэл зоригоо нэгтгэж чадаагүй байх эдгээр ажиллагааны талаарх ялагчийг
явдал нийтлэг байна. Тухайлбал, Орон буруу тодорхойлсон, ялагч бус
сууцыг худалдах, худалдан авах гэрээ этгээдтэй гэрээ байгуулсан, эсхүл
байгуулж, гэрээний үүргээ харилцан эдгээр хэлбэрийн талаар холбогдох
биелүүлэхдээ уг орон сууцыг бэлэглэх хуулиар тогтоосон журам зөрчсөн тухай
гэрээг давхар байгуулан, бэлэглэлийн гомдол гарч байгаа нь мөн л гэрээний
гэрээгээр өмчлөх эрхээ шилжүүлдэг. хүчин төгөлдөр байдалтай холбоотой.
Гэрээний саналыг заасан Ялсан этгээд нь тэмдэглэлд гарын
хугацаанд эсхүл түүнийг нөгөө тал үсэг зурахаас зайлсхийвэл тавьсан
хүлээн авсны дараа буцаан татах дэнчингээ алддаг бөгөөд талуудын аль
тохиолдолд тодорхой үр дагавар нэг гэрээ байгуулахаас зайлсхийвэл
үүсдэг. Герман, Итали, Япон зэрэг нөгөө тал гэрээг байгуулсанд тооцож,
улсад гэрээний саналыг нөгөө тал үүргийн гүйцэтгэлийн хангуулах,
хүлээн авсны дараа санал гаргагч нь учирсан хохирлоо нөхөн төлүүлэх
буцаан татах эрхгүй.11 Харин Францын шаардах эрхийн хэм хэмжээний
Иргэний хуульд зааснаар саналаа хэрэглээг анхаарууштай.
буцаан татаж болох боловч нөгөө талд Түүнчлэн хууль зүйн хувьд гэрээ
учирсан хохирлыг нөхөн төлөх ёстой хүчин төгөлдөр байх бас нэг шалгуур
байдаг.12 нь хуульд заасан тохиолдолд заавал
Түүнчлэн гэрээ байгуулсан байгуулах гэрээг байгуулахад/шүүхийн
хугацааг үндэслэлтэй тодорхойлох нь шийдвэрээр,нийтийн гэрээ, шударга
гэрээний талуудын хооронд гэрээний бус өрсөлдөөнтэй холбогдох гэрээ,
харилцаа, эрх, үүрэг үүсэх цаг хугацааг дуудлага худалдаа, нийтийн гэрээ/
тооцоход ач холбогдолтой юм. Гэрээ талуудын хувьд гэрээний чөлөөт
байгуулах хугацааг гэрээ байгуулах байдлын зарчим үйлчлэхгүй байх,
саналыг хүлээн авч, хариу илгээсэн гэрээ байгуулахаас зайлсхийвэл
хугацаагаар, эсхүл саналд өгсөн хариу гэрээг шүүхийн шийдвэрээр албадан
нийцсэн үеэр, бичгээр байгуулсан байгуулж болдог эдгээр онцлог шинж нь
гэрээнд огноогоор нь тодорхойлж нийтлэг байдлаар байгуулах гэрээний
байгаа боловч зарим гэрээнд гэрээг ойлголттой тохирдоггүй.
хэрэгжүүлэх хугацааг тусгайлан
тохиролцох явдал байдаг тул гэрээний III. Гэрээ дуусгавар болгох
эрх үүрэг гэрээг байгуулсан үеэс үүснэ үндэслэл журам, түүний хууль зүйн
гэсэн нийтлэг ойлголттой тохирдоггүй. үр дагавар
Зах зээлд орсон үеэс Гэрээ дуусгавар болох нь гэрээний
хэрэглэгдэж эхлээд байгаа гэрээг дагуу үүссэн харилцаа ямар нэг үр
байгуулах өвөрмөц хэлбэрийн нэг дагаваргүйгээр дуусгавар болох
агуулгыг илэрхийлдэггүй бөгөөд
Герман улсын Иргэний хууль, 145- дахь заалт, Итали
тухайн харилцаатай холбоотой
11

улсын Иргэний хууль, 1328- дахь заалт, Японы улсын


521- дахь заалт гэрээний талуудад учирсан хохирлыг
12
Франц улсын Иргэний хууль, 1714- дахь заалт нөхөн төлөх, хууль болон гэрээний

37
ÕÓÓËÜ ÄÝÝÄËÝÕ ¨Ñ 2015 ¹2 (52)

тохиролцооны улмаас шилжүүлсэн Харин гэрээнээс татгалзах тохиолдолд


зүйлийг буцаах асуудлыг шийдвэрлэх тодорхой эрх, үүрэг дуусгавар болдог
эрх зүйн зүйн үр дагавартай байдаг. ч талууд гэрээний гүйцэтгэлийг биет
Гэрээний дуусгавар болох явдлыг байдлаар нь, түүнчлэн гэрээ биелснээс
зөв тодорхойлж чадсанаар, гэрээний олсон ашгийг буцааж өгөх, мөнгөөр
үүргээ гүйцэтгэсэн үү, үүргээ зөрчсөн нөхөн төлөх, хариу гүйцэтгэсэн үүргийг
эсэх, гэрээгээр тохиролцсон гэрээний орлуулж төлөх хүртэл үүргийн харилцаа
хариуцлагыг тооцох үндэслэл байна хадгалагдаж үлддэг.
уу, хохирол тооцох эсэх, гэрээнээс Гэхдээ нэг анхаарах асуудал бол
татгалзах цуцлах асуудал нь хууль гэрээнээс татгалзах, гэрээг цуцлах
зүйн үндэслэлтэй юү гэдгийг тогтоох өөр өөр агуулгыг илэрхийлдэг ч нэг
боломжтой, зөв дүгнэлт гаргах үндэстэй нь нөгөөтэйгөө харилцан уялдсан
болох юм. эрх зүйн үр дагаврыг хадгалж
Гэрээ нь үүрэг үүсгэх үндэслэл байдаг, тодруулбал гэрээний үүрэг
болох бөгөөд гэрээ дуусгавар болох зөрчигдсөнөөс гэрээнээс татгалзвал
үндэслэл нь үүрэг дуусгавар болгох энэ тохиолдолд гэрээг цуцалж болдог.
үндэслэлийн адилаар дуусгавар болдог. Тухайлбал, үүрэг гүйцэтгэхэд нэмэлт
Гэрээ дуусгавар болоход эрх зүйн ямар хугацаа тогтоосноор ямар нэг үр
үр дагаврыг бий болгож байгаагаас дүнд хүрч чадахгүй нь тодорхой бол
хамааран гэрээнээс татгалзах /contract хүндэтгэн үзэх үндэслэлээр гэрээг
refusal- 계약거부 / болон гэрээг цуцлах / цуцалж болно.
termination of contract- 계약의해지 / гэсэн Манай улсын практикт гэрээний
ойлголт нь гэрээг дуусгавар болгох талууд гэрээнээс татгалзах, гэрээ
үндэслэлд багтдаг. цуцлах, буцаан шаардах ойлголтуудын
Бусад улсын хувийн эрх зүйн ялгаа, мөн харилцан хамаарлыг
зохицуулалтыг харьцуулахад ялгаж нэхэмжлэлийн шаардлагыг
гэрээнээс татгалзах, гэрээг цуцлах тодорхой гаргаж чаддаггүй.Тухайлбал,
ойлголтын нийтлэг шинж нь гэрээнээс гэрээний хугацаа дуусаагүй үед
татгалзах, гэрээ цуцлахын аль аль зээлдэгч төлбөрийн чадваргүй
нь эрх зүйн харилцааг өөрчлөх нэг болсон шалтгаанаар зээлдүүлэгч
талын хэлцэл байдаг, гэрээнээс гэрээнээсээ татгалзаж, зээлийн
татгалзах, гэрээг цуцлах тухай хүсэл хүүгээ нэхэмжилснийг зээлдүүлэгч
зоригийн илэрхийлэл нь нөгөө талын гэрээнээсээ татгалзаж байна гэж үзэх
зөвшөөрлөөс үл хамааран хүчин үү, гэрээгээ цуцалж байна гэж үзэх үү?
төгөлдөр байдаг, гэрээнээс татгалзах, Одоогийн байдлаар зээлдүүлэгчийг
гэрээг цуцлахад хуульд заасан угтвар гэрээнээсээ татгалзсан гэж үзэж
нөхцөл бүрдсэн байхад хангалттай нэхэмжлэлийг шийдвэрлэж байна.
байдаг нь тодорхой харагддаг. Гэрээнээс үүссэн маргааныг
Харин гэрээг цуцлах асуудал нь шүүхээс шийдвэрлэхэд Иргэний
гэрээний хэрэгжилтийг яг тухайн мөчид хуулийн 42,43,56 дугаар зүйл, гэрээний
зогсоох, гэрээнээс татгалзах нь гэрээний тусгай төрлийн зохицуулалтаас гадна
хэрэгжилтийг гэрээг байгуулахаас 196-р зүйл буюу “Гэрээ байгуулсанд
өмнөх байдалд хүртэл буцааж тооцох” үндэслэлийг анхаарч хэрэглэх
зогсоох ойлголт гэсэн ялгаатай үр нь зүйтэй гэж бодож байна.
дагаварт хүргэдэг, тодруулбал үүргийн
харилцаа нь гэрээг цуцлах тохиолдолд III. Гэрээний эрх зүйн харилцаанд
бүрмөсөн дуусгавар болдог, тухайлбал хэрэглэгдэх эрх зүйн эх сурвалжийг
банкны зээл, эд хөрөнгө хөлслөх сонгох
гэрээ, түрээс, лизинг, франчайзанг, Аль ч улс орон иргэний,
факторинг, хамтран ажиллах гэрээ, худалдааны эрх зүйн харилцаанд
хөдөлмөрийн гэрээ зэрэг харьцангуй нэг тал болж оролцсон нөхцөлд
удаан хугацааны гэрээ хамаардаг. шүүх, арбитр нь шаардлагатай бол

38
Ýðõ ç¿é, ñýòãýëãýý: ¿çýë áîäîë, ýðãýö¿¿ëýë

иргэний хэрэг, маргаан шийдвэрлэх тооны хууль тогтоомж батлан гаргаж


болон иргэний эрх зүйн харилцааг байгаа боловч зарим эрх зүйн салбарт,
зохицуулахад гадаад улсын хууль, олон ялангуяа гэрээний эрх, үүрэгтэй
улсын нийтээр хүлээн зөвшөөрсөн зан холбоотой асуудал дээр шүүгчдийн
заншлын хэм хэмжээг сонгон хэрэглэж мэдлэг чадварт үндэслэгдсэн шүүхийн
байна. Ялангуяа гадаад эдийн засгийн шийдвэрт төвлөрсөн.14
гэрээ, иргэн, гэр бүлийн хэрэг маргааныг Гэхдээ ихэнх улс орны
үндэсний шүүх, арбитрт шийдвэрлэхдээ зөрчилдөөний эрх зүй нь гадаад эдийн
зарим тохиолдолд гадаад улсын засгийн гэрээ, хэлцэлд оролцогчдод
хуулийг хэрэглэх зайлшгүй шаардлагыг тухайн хэлцэлд хэрэглэгдэх хууль
хүлээн зөвшөөрөх хэрэгтэй болсон. тогтоомжоо тохиролцох замаар
Гадаад эдийн засгийн гэрээ, тодорхойлох боломжийг олгосон
хэлцлийг байгуулах нөхцөл, журам байдаг. Энэ нь олон улсын нийтээр
нь тухайн улс аль эрх зүйн системд хүлээн зөвшөөрсөн талуудын хүсэл
хамаардгаас шалтгаалдаг. Хувийн эрх зоригийн чөлөөт байдал гэсэн
зүйн системтэй Монгол, хуучин ЗХУ, зарчимтай холбоотой.
Европын ихэнх орнууд /Англи орохгүй/, Гэвч хэрэглэгдэх эрх зүйгээ
Латин, Америк, Турк, Индонези, зэрэг сонгох үед гадаад улсын худалдаа,
орнуудад хэлэлцээрт оролцогч талууд аж ахуйн харилцааг зохицуулж байгаа
өөрөөр шийдвэрлээгүй бол зөвхөн хууль тогтоомжийг мэдэхгүйгээс
Иргэний хуулийн ихэнх заалт нь бэрхшээл гардаг. Хэрэв гэрээнд
гэрээний хувьд хэрэглэгдэнэ. Үүнээс хэрэглэгдэх хуулиа сонгоогүй үед
үүдээд маш товчхон гэрээний төсөл гэрээний нөхцөлийн талаар маргаан
боловсруулж заншсан нь ажиглагддаг. гарвал аль нэг холбогдох улсын
Монгол орны гэрээний эрх зүй өнгөрсөн зөрчилдөөний хэм хэмжээг үндэслэн
үед маш өвөрмөцөөр хөгжиж ирсэн. хэрэглэгдэх хуулийг тодорхойлно.
Социалист орнуудад иргэний гэрээнд Ийм зөрчилдөөний хэм хэмжээ нь улс
зарим эрх чөлөө оршиж байсан боловч бүрд өөр өөр байж болно. Гэрээнд
ихэнх гадаад гэрээ, хэлцлийг төрөөс тодорхой улсын хуулийг хэрэглэхээр
зохицуулж ирсэн. Сүүлийн жилүүдэд заасан бол тухайн орны хуулийн зүйл
зах зээлийн эдийн засаг, барууны орны заалтыг мөрдөнө. Ихэнх улсын хуулиар
гэрээний гол санааг өөртөө агуулсан гадаад эдийн засгийн хэлцлийн зарим
шинэлэг гэрээний төрлүүд бий болж, тодорхой төрөлд хэрэглэгдэх туслах
түүнчлэн харилцан ойлголцох зарчмыг хэм хэмжээг зааж өгсөн байдаг.
сонгож Азийн элемент бүхий гэрээг Талууд өөрөөр тохиролцоогүй
байгуулах чиг хандлагатай болж байна. бол үйлдвэрлэлийн хамтын ажиллагаа
Нийтийн эрх зүйн системтэй явуулах, мэргэшүүлэх, хорших, их
Англи, АНУ, Канад, Австрали, Энэтхэг, барилга барих, угсрах, бусад ажил
Шинэ Зеланд зэрэг орнуудад эрх гүйцэтгэх гэрээнд нутаг дэвсгэр дээр
зүйн хэм хэмжээг шүүгчид, хууль нь уг ажиллагааг явуулж байгаа буюу
тогтоогчид үе уламжлан өмнөх гэрээний үр дүнд бий болж байгаа
хэргүүдийн шүүхийн шийдвэр нь эрх улсын хуулийг хэрэглэнэ. Гадаад улсын
зүйн зарчмыг тогтоож ирсэн.13 Эдгээр хуулийн этгээд буюу иргэн оролцсон
гаргасан шийдвэрийг бусад шүүгчид хамтарсан үйлдвэр байгуулах тухай
заавал дагаж мөрдөх ёстой. Иймээс гэрээнд тухайн хамтарсан үйлдвэрийн
хялбархан хэрэглэж болох эрх зүйн хэм оршин байгаа улсын хуулийг хэрэглэдэг.
хэмжээг боловсруулан батлаагүй учир Гэрээний талууд гэрээний
нийтийн эрх зүйн системтэй орнууд дагуу эдлэх эрх, үүрэг, гэрээний
маш дэлгэрэнгүй гэрээ байгуулахад агуулга, гэрээгээр хүлээсэн үүргээ
хүрдэг байна. Сүүлийн үед олон
14
ОХУ, Австри, Унгар, Польш, Турк, ХБНГУ, Чех, Словак,
13
Robbins collection, https://www.law.berkeley.edu/library/ Швейцари, БНХАУ зэрэг улсууд хууль тогтоомждоо ийм
robbins/CommonLawCivilLawTraditions.html зарчмыг хэрэглэсэн байдаг.

39
ÕÓÓËÜ ÄÝÝÄËÝÕ ¨Ñ 2015 ¹2 (52)

биелүүлэх, гэрээ дуусгавар болох буюу нөхцөлийг тодорхойлсон байдаг. Суурь


хүчин төгөлдөр бус болох гэрээний нөхцөлүүдийг томьёогоор тайлбарлах
үүргээ гүйцэтгэхгүй буюу зохих ёсоор нь улс орон бүрд өөр өөр байдаг.
гүйцэтгэхгүй байх зэрэг асуудлаас үүсэх Иймээс үүнийг нэгтгэх зорилгоор Олон
үр дагаврыг гэрээ байгуулагч талууд улсын худалдааны танхимаас \ОУХТ\
харилцан тохиролцож тодорхойлсон 1936 онд үйлдвэрлэл худалдааны
улсын хуулиар зохицуулдаг нийтлэг практикт өргөн хэрэглэгддэг заншлын
чиг хандлагатай байдаг. Харин хэм хэмжээг нэгтгэн эмхэтгэж,
талууд хэрэглэх хуулийг сонгоогүй худалдааны нэр томьёог тайлбарлах
бол дор дурдсан гэрээний хувьд нэр Дүрмийг- “Олон улсын худалдааны нэр
заасан талын оршин байгаа буюу үйл томьёо”16-г гаргасан байдаг.
ажиллагааныхаа голыг явуулдаг улсын
хуулиар хэрэглэх Дүгнэлт
хуулийг тодорхойлно.15 Хөөн Даяарчлалын эрин үед гэрээний
хэлэлцэх хугацааны асуудлыг тухайн эдийн засгийн үүргийн ач холбогдол
харилцааг зохицуулахад хэрэглэж улам өсөхийн хирээр гэрээний эрх зүйн
байгаа тухайн улсын хууль, тухайн хөгжлийн нийтлэг жишиг, хөгжлийн чиг
улсын нэгдэж орсон олон улсын хандлагыг харьцуулан судлах, түүнчлэн
гэрээний дагуу шийдвэрлэнэ. гэрээний эрх зүйн харилцаанд олон
1980 оны Венийн конвенц нь улсын гэрээ, гадаад улсын хэм хэмжээг
зөрчилдөөний хэм хэмжээ агуулаагүй хэрэглэх, гадаад улсын хуулийн
байдаг учир олон улсын бараа агуулгыг тодорхойлох, гэрээний талууд
худалдаан дах зөрчилдөөний асуудлыг хуулийг сонгох, шаардах эрх шилжих
шийдэх зорилгоор 1985 онд Олон улсын зэрэг асуудлыг үндэсний хувийн эрх
бараа худалдах худалдан авах гэрээнд зүйн салбарт нарийвчлан судлах
хэрэглэгдэх эрхийн тухай Гаагийн шаардлага зүй ёсоор тавигдаж байна.
Конвенцийг баталсан юм. Уг конвенц
нь бүх төрлийн бараа худалдаа, түүний
дотор үнэ хаялцуулах болон биржийн
худалдааг хамардаг. Энэ конвенцод
зааснаар худалдах, худалдан авах
гэрээг нь талуудын сонгосон хуулиар
зохицуулагдана. Хэрэв талууд хуулиа
сонгоогүй бол худалдах, худалдан
авах гэрээг гэрээ байгуулах үед
худалдагчийн үйлдвэр, аж ахуйн газар
байгаа улсын хуулиар зохицуулна.
Олон улсын болон дотоодын
худалдааны гэрээний инкотермснь
/гэрээний суурь нөхцөл/ барааг
худалдан авах талаар худалдагч, 16
W- works \үйлдвэрээс шилжүүлэх\ FCA-Free car-
худалдан авагчийн үүргийг тодорхойлж, rier-тээвэрлэгчид өгснөөр эрх чөлөөтэй, FAS-Free
along sside ship-хөлөг онгоцны хажууд тавьснаар эрх
барааны гэмтэл, гэнэтийн сүйрлийн чөлөөтэй, FOB- Free on board- хөлөг онгоцны тавцан
хариуцлага, риск, худалдагчаас дээр тавьснаар чөлөөтэй, CAF\CFP\- Cost and freight-
худалдан авагчид шилжиж буй Өртөг тээврийн зардал, CIF- Cost, insurance, freight-
Өртөг даатгал, тээврийн зардал, CPT-Carriage paid to
үе зэргийг тогтоож буй тодорхой ... нэрлэсэн өртөө хүртэл тээврийн задал төлөгдсөн,
CIP- Carriage and insurance paid to ... нэрлэсэн өртөө
15
Худалдах-худалдан авах гэрээнд худалдагчийн, Эд хүртэл зардал, даатгал төлөгдсөн, DAF-Deleveried at
хөрөнгө хөлслөх гэрээнд хөлслүүлэгчийн, Хадгалалтын frontier…- Хил хүртэл нийлүүлсэн, DES-Delevried ex ship-
гэрээнд хадгалагчийн, Даалгаврын гэрээнд даалгавар Хөлөг онгоцноос нийлүүлсэн, DWQ- Deleveried ex quay
гүйцэтгэгчийн, Тээвэрлэлтийн гэрээнд тээвэрлэгчийн, -Зогсоолоос нийлүүлсэн, DDU- Deleveried duty unpaid
Зээлийн гэрээнд зээлдүүлэгчийн, Батлан даалтын -Хураамж төлөгдөөгүй нийлүүлэлт, DDP- Deleverid duty
гэрээнд батлан даагчийн, Барьцааны гэрээнд paid -Хураамж төлөгдсөн нийлүүлэлт
барьцаалуулагчийн

40
Ýðõ ç¿é, ñýòãýëãýý: ¿çýë áîäîë, ýðãýö¿¿ëýë

ХӨРШИЙН ЭРХИЙН ЗОХИЦУУЛАЛТ, АНХААРАХ


ЗАРИМ АСУУДАЛ
чанарыг тодорхойлоход тухайн хэм
хэмжээний мөн чанарын асуудал
зайлшгүй хөндөгдөнө. Хөршийн эрх
нь нийтийн болон хувийн эрх зүйн
аль алинд хамааралтай байдгийг
анхаардаггүйгээс зохицуулалт, үүсэх
маргааны харьяалал зөрчигдөх
тохиолдол байдаг. Учир нь хөршийн
эрхийн зарим нэгэн өмчлөх эрхийг
хязгаарлаж байгаа эрх зүйн
зохицуулалтын үндэс суурь нь нийтийн
эрх ашгийн хүрээнд хамаардаг ба
нийтийн эрх ашгийн үүднээс тогтоосон
МУИС-ийн Хууль зүйн сургуулийн хэм хэмжээг хэрэгжүүлэх явцад
Иргэний эрх зүйн тэнхимийн Ахлах багш тодорхой нэгэн өмчлөгч этгээдийн эрх
Ц.Давхарбаяр ашиг хөндөгдөх, хязгаарлагдах нь бий.
Иймээс хөршийн эрх зөвхөн хувийн эрх
Хөршийн эрхийн талаарх хэм зүйн ойлголт гэж үзэх боломжгүй болох
хэмжээний ойлголт нь хувь хүний нь харагдана. Жишээлбэл: барилга
эрхийг зэргэлдээ орших хөрш хоорондын стандарт зай нь нэг талаас
этгээдийн эрхтэй нийцүүлэх, зайлшгүй хувь хүний эрх ашгийг хөндсөн ойлголт
тохиолдолд хязгаарлах явдал байдаг. болдог бол нөгөө талаар тухайн хот
Хөрш залгаа эд хөрөнгө өмчлөгч суурины газар төлөвлөлт, хотын
буюу эзэмшигч нь хуулиар тогтоосон төлөвлөлтийн анхааралд байх асуудал
эрх, үүргээ хэрэгжүүлэхээс бусад болж гарч ирнэ.
тохиолдолд нөгөө талынхаа эрхийг Хөршийн эрх, хөрш этгээдийн
харилцан хүндэтгэх үүрэгтэй болохыг эрхийг хөндөхгүй байх асуудал өөрөө
Иргэний хуулийн 134.2-т заажээ. Хувь хувийн эрх зүйн зохицуулалтад
этгээдийн тодорхой эрхийг хязгаарлах хамаарагдах хэдий ч хэрэгжиж байгаа
нь түүний дураар авирлах болон байдлын хувьд нийтийн захиргааны
бусдын эрхийг зөрчихөөс урьдчилан зүгээс гаргаж байгаа журам, дүрэм
сэргийлж байгаа явдал ба ийнхүү “нийтийн”, “олонхийн” эрх ашигт нийцэж
хязгаарлагдсанаар өмчлөх эрх болон байгаа эсэх асуудал гарах, эдгээр
эзэмшил нь ч хязгаарлагдана. Эндээс олонхийн эрх ашгийг тусгайлан эрх,
үзвэл, хөршийн эрхийн хязгаарлалт нь зөвшөөрөл олгож байгаа этгээдийн эрх
тодорхой этгээдийн эрхийг хязгаарлах ашигтай нийцүүлэх шаардлага хэрэгцээ
ойлголт болохоос нийтийн эрх, ашиг гардаг онцлогтой.
сонирхлыг хязгаарлах явдал биш Хөршийн эрхийн зохицуулалтыг
болох нь харагддаг боловч суурьшмал уламжлалт хандлагаар үзэж тус эрх нь
амьдралын хэв шинжид хувийн эрх хувь хүний эрхийг хамгаалахад оршдог
ашиг сонирхлоос гадна нийтийн эрх тул хувийн эрх зүйд хамааралтай1
ашиг зайлшгүй хамгаалагдах нэгэн эх гэж үзэх хандлага байхад нь хөршийн
үүсвэр болж байна. эрх нь зөвхөн хувь хүний эрх, ашиг
Үүнтэй холбоотой, хөршийн
1
Е.В.Васьковский. Учебник гражданского права. М.:
эрхийн зохицуулалтын шинж Статут, 2003. 286 х,

41
ÕÓÓËÜ ÄÝÝÄËÝÕ ¨Ñ 2015 ¹2 (52)

сонирхол бус нийтийн эрх ашгийг “Нийслэлийн нутаг дэвсгэрт барилга


илэрхийлдэг учраас уг асуудлыг илүү барих газрын эрх олгох, барилгын эх
өргөн утгаар буюу шинэлэг байдлаар загвар зураг батлах, барилга угсралтын
авч үзэх нь зүйтэй /И.Б.Новицкий/ гэж ажил эхлүүлэх, ашиглалтад оруулах
үзэх чиг хандлага байгаа болно. үйл ажиллагааны журмыг” баталсан
Хөршийн эрхийн асуудал орчин байх ба уг журмын 3.1-д ”Нийслэлийн
үед чухлаар тавигдах болсон учир нь барилга, хот байгуулалтын асуудал
Нэгдүгээрт. Хөршийн эрх нийтийн эрхэлсэн байгууллага иргэн, хуулийн
ашиг сонирхлыг илэрхийлж байгаа этгээдийн өмчлөл, ашиглалт,
тохиолдолд хөршүүдийн аль нэг тал эзэмшлийн газарт барилга барих
нөгөө талынхаа эрх ашгийг зөрчсөн асуудлыг хотын хөгжлийн ерөнхий
тохиолдолд хариуцлага хүлээх субьект төлөвлөгөө, хэсэгчилсэн ерөнхий
нь тодорхой бус байгаа нөхцөлд зөвхөн төлөвлөгөөнд нийцүүлэн шийдвэрлэж,
өөрийн зөрчигдсөн эрхийг сэргээлгэхээр барилга барих зөвшөөрөл олгоно гэж
шүүхэд хандах боломжгүй. Энэ заасан ба зөвшөөрөл авахын тулд
тохиолдолд эрх бүхий байгууллага шаардлагатай тохиолдолд иргэд,
асуудалд оролцож зохицуулалт хийх хуулийн этгээдтэй гэрээ байгуулсан
шаардлагатай болно. Хоёрдугаарт. байхыг, ингэхдээ: орон сууцны
Хөршийн эрх нь диспозитив зарчмыг хороолол дундах барилгажаагүй
үндэслэх тул хөршүүд хоорондоо талбайд барилга барих тохиолдолд
зөвшилцсөний үндсэн дээр маргааны нэгж талбарын хил хязгаарыг тогтоосон
явцад харилцан тохиролцох боломж эргэлтийн цэгүүдээс дор дурдсан
гарч ирдэг хэдий ч энэ байдал нийтийн зайд байрлах үл хөдлөх хөрөнгийн
эрх зүйн хүрээнд тогтоосон хэм хэмжээг өмчлөгчөөс 2-4 давхар барилгад 15
харшлах тохиолдол байна. метр,   5 давхар барилгад 21 метр, 
Хөршийн эрх гэж нэрлэгдэхгүй, 9 давхар барилгад 30 метр,     12
харин тухайн захиргааны актын улмаас давхар барилгад 40 метр, 16 давхар
хуулиар хамгаалагдсан эрх ашиг барилгад 45 метр, гэр хорооллын нэгж
хөндөгдсөн гэж иргэд, хуулийн этгээд талбарт байгаа эдэлбэр газарт барилга
захиргааны шүүхэд нэхэмжлэл гаргадаг барихад зөвшөөрөл авахаар заажээ.
нь захиргааны хэрэг хянан шийдвэрлэх Уг журмаар, баригдах барилга орон
ажиллагааны онцлог боловч бодит сууцны барилгаас ямар зайд байгаагаас
байдалд, нийтийн захиргаанаас бусдад хамааран, иргэд хуулийн этгээдийн
олгосон эрх, уг эрхийг хэрэгжүүлэх нь эрх зөвшөөрлийг авах талаар заасан нь
зүйн харилцааны оролцогчийн өмчлөх баригдах барилга нарны гэрэл хаахгүй,
эрх, эд хөрөнгөө эзэмших, ашиглах, үзэгдэх орчинг хязгаарлаагүй зэргээр
захиран зарцуулах эрхийг хөндсөн, ямар нэгэн нөлөөлөл байхгүй гэж үзсэн
зөрчсөн гэж маргадаг нь иргэний эрх тохиолдолд зөвшөөрөл өгөх байдлаар
зүйн хөршийн эрхийн зохицуулалтын зохицуулсан байна.
үндсэн шинжийг агуулдаг ба иймд Хөршийн эрх иргэний хуульд
нийтийн эрх зүйн хүрээнд, нийтийн уламжлагдан хуульчлагдаж ирсэн.
захиргаанаас гарч байгаа эрх зүйн хэм Тогтолцоо болон практик талаасаа
хэмжээ тогтоосон актуудад бусдын хоорондоо ихээхэн ялгаатай
эрхэд нөлөөлж байгаа нөлөөлөл байгаа зүйлүүдийг нэгэн цогц ойлголт болгох
эсэх, уг нөлөөлөл хэвийн хэмжээнээс гэж байгаа учраас ойлгомжгүй байдал
хэтэрсэн бол ямар зохицуулалт бий болдог. Хөршийн харилцаанд зан
байх, хэвийн хэмжээнээс хэтэрсэн заншил ихээхэн үүрэг гүйцэтгэдэг.
гэж юуг ойлгох зэрэг хөршийн эрхийг Зан заншил нь талуудын хоорондох
зохицуулсан хэм хэмжээг харгалзах маргааныг зохицуулах хамгийн дөт
шаардлагатай юм. Тухайлбал: НИТХ- арга зам болох нь гарцаагүй юм. Гэхдээ
ын 2014 оны 5-14 тоот тогтоолоор, зан заншлын хэм хэмжээ үйлчлэх нь

42
Ýðõ ç¿é, ñýòãýëãýý: ¿çýë áîäîë, ýðãýö¿¿ëýë

багасаж байгаа өнөө үеийн амьдралд, сан зэрэг ч байхаас гадна газрын гүний
хөршийн эрх зүйн харилцаанд ч нэгэн ус, үйлдвэрлэлийн явцад гарах хаягдал
адил байдал үүсэхийг үгүйсгэх аргагүй. усны асуудал ч хөндөгдөх тул үүнтэй
Хөршийн эрх зүйн харилцаанд хувь холбоотой эзэмшигч, эсвэл заавал
этгээдийн өмчлөх эрх, өмчлөлийн зүйл эзэмшигч гэлгүй өөрийн усны хэрэгцээ
хөндөгдөхөөс гадна болон нийтийн шаардлагыг хангаж байгаа этгээд байх
өмчлөлийн эд зүйлс дээр ч хөршийн боломжтой.  
эрхийн асуудал үүсэх боломжтой Хөршийн эрхийн харилцаанд
учраас эрх нь хөндөгдөж байгаа этгээд, өртөгдөх зүйл, обьектууд: Ашиглах
өмчлөлийн обьектыг тодорхойлох эрхийг хэрэгжүүлэн хөршийн эрх зүйг
нь маргааныг шийдвэрлэх шүүхийн хэрэглэдэг объектуудын хувьд, дээр
харьяаллыг шийднэ. тэмдэглэснээр, зөвхөн үл хөдлөх
Хөршийн эрх зүйн харилцааны хөрөнгө байх ба хөршийн эрх зүйн
оролцогчид:Хөршийн эрх зүйн харилцаанд оролцогч талууд нь зөвхөн
харилцааны оролцогчид гэдэгт хэнийг үл хөдлөх хөрөнгийн өмчлөгч, эзэмшигч,
ойлгох вэ. Эд хөрөнгө өмчлөгч эсвэл эд мөн үл хөдлөх хөрөнгийг ашиглах
хөрөнгийг эзэмшилдээ байлгаж байгаа явцад эрх нь хөндөгдөж байгаа этгээд
эзэмшигч байна. Амьдралд, хөршийн байх ёстой. Хөршийн субьектив эрхийн
эрхийн зохицуулалт нь өмчлөх хувьд маргаантай байдаг асуудал нь
эрхийн бүрдлийн нэг ашиглах эрхийг хөршийн эрхийн хэм хэмжээнд хөдлөх
хэрэгжүүлж байгаа явцад илэрдэг ба хөрөнгийг авч үздэггүйд байдаг юм.
харин ашиглах эрх нь өмчлөгчид, эсвэл Заримдаа хөршүүд хөдлөх
өмчлөгчөөс хөрөнгийг эрхийн хамтаар хөрөнгөтэй холбоотой ч хоорондоо
шилжүүлэн авсан этгээдэд байгаа нь маргах тохиолдол байх бөгөөд,
хөршийн эрхийг иргэний эрх зүйн бусад тухайлбал тэдний аль нэг нь
субьектив эрхээс ялгах нэг онцлог хөршийнхөө газар дээр машинаа
гэж үзэх боломжтой. Харин уг эрхийг тавьсан бол маргаан үүсэх боловч
өмчлөгч этгээд дангаараа хэрэгжүүлж үүнийг өмчийн эрх зүйн ерөнхий
байна уу, бусад хөрш нарын хамтаар зохицуулалтыг үндэслэн шийдвэрлэнэ.
шаардаж байгаа эсэхийг нягтлах нь Хөршийн эрхийн хүрээнд газар
хэний хүсэл зоригийн илэрхийлэл болон барилга байгууламжтай
болохыг тогтооход ач холбогдолтой холбоотой харилцааг дийлэнх
байдаг2. байдлаар авч үздэг. Хөршийн эрхийн
Хууль ёсны эзэмшигч болох хүрээнд хамаарах маргаан нь газар /
түрээслэгч, хөлслөгч, итгэмжлэгдсэн өмчлөгч, эзэмшигчийн газар дээр
өмчлөгч түүнчлэн барьцаалагч этгээдэд барилга, байгууламж барих, хөршийн
барьцааны эд хөрөнгийг ашиглах өмчийн газар дээгүүр дамжин өнгөрөх
эрх олгогдсон бол энэхүү эрх түүнд зэрэг хамаарч болно/, мөн хөршүүдийн
үүсэх учраас хууль ёсны эзэмшигчээс хоорондын барилга, байгууламжийн
хасаж болохгүй, нэг талаар хөрөнгийн маргаан /нийтийн зориулалттай орон
эзэн, өмчлөгч л хөршийн харилцаанд сууцанд амьдрагсад болон зэргэлдээ
оролцох боломжтой гэж үздэг боловч орших барилгын өмчлөгч нарын
зарим тохиолдолд /зөвхөн өмч хөрөнгө маргаан / байх зэрэг багтана.
эзэмшигчид/ дүрэмд үл хамаарах “Хөрш зэргэлдээ газар”, “Хөрш
зүйл байж болох талтай. Иргэний зэргэлдээ сууц” гэдэг ойлголтыг
хуулийн 136-р зүйлд зааснаар, урсгал нарийвчлан тодруулах хэрэгтэй.
усыг ашиглах талаарх зохицуулалт “Хөрш зэргэлдээ” гэдэг нь заавал
тусгагдсан бөгөөд урсгал ус гэдэгт “бие биетэйгээ залгаа, зэрэгцэн
байгалийн голын ус төдийгүй нийтийн байх” гэсэн үг биш юм. Газрын хувьд
хэрэгцээнд зориулагдан бүтээсэн усан гэвэл, хөрш зэргэлдээ газрууд нь
ерөнхий нэг хилтэй байх албагүй
2
Эзэмшигч хөршийн эрх зүйн хэм хэмжээнд тулгуурлан
өөрийн ашиг сонирхлыг хамгаалж болно.
43
ÕÓÓËÜ ÄÝÝÄËÝÕ ¨Ñ 2015 ¹2 (52)

(хэдийгээр хөршийн эрх зүйн хэм Мөн хөршийн эрхтэй зэрэгцэн гарч
хэмжээнд юуны өмнө энэ тохиолдлыг ирдэг зүйл бол хүлцэх, тэвчих асуудал
авч үздэг ч гэсэн), хөршийн эрх зүйн байх бөгөөд ИХ-ийн 135.1-д зааснаар
хэм хэмжээг хоорондоо нэг буюу хэд хөрш залгаа эд хөрөнгийн нэг талын
хэдэн эзэмшлийн газраар зааглагдан өмчлөгч буюу эзэмшигч нь өөрийн эд
хиллэдэг байгаа зэргэлдээ газарт хөрөнгөө ашиглахад саад болохооргүй
хэрэглэж болно. Энд нэг эзэмшлийн нөгөө талын зайлшгүй шаардлагатай
газрыг ашиглах явцад нөгөөд ямар нэг / нөлөөллийг хориглон хязгаарлаж
ус урссан, утаа униар үүсгэсэн гэх мэт/ болохгүй бөгөөд өөрөөр хэлбэл өмчлөгч,
байдлаар өөрийн эрхийг хэрэгжүүлэх эзэмшигчийн эд хөрөнгөө ашиглах
боломжийг хязгаарласан нөлөөлөл боломжийг хязгаарлаагүй нөлөөллийг
үзүүлсэн нөхцөлд хөршийн эрх зүйн хэм тэвчих, хүлцэхийг зохицуулсан болно.
хэмжээг хэрэглэнэ. Сууцны хувьд, хөрш “Хөршийн учруулсан таагүй байдал,
зэргэлдээ сууцнууд заавал нэг ханаар тухайн байгаль орчин болон эзэмшил
тусгаарлагдсан, эсвэл нэгнийх нь шал, газрын байршил, нутгийн ёс заншлаас
нөгөөгийнхөө тааз нь байх албагүй. хамааран тэвчээрийн зохих хязгаарыг
Энд мөн л нэг сууцыг ашиглах явцад даваагүй тохиолдолд хөршүүд түүнийг
нөгөөд ямар нэг үр нөлөө үзүүлсэн тэвчих ёстой”3.
эсэхийг харгалзан үзэж шийдвэрлэнэ. Германы Иргэний хуулийн /
Хэрэв энэ нөлөөлөл тус байрнаас цаашид ГИХ гэх/ 906-р зүйлд дээрхтэй
хэтэрч, өөр нэг байрны сууцанд төстэй, илүү дэлгэрэнгүй заасан байна.
нөлөөлсөн тохиолдолд үүнээс үүдэн “Аливаа газар эзэмшигч, өөрийнхөө
гарсан маргааныг шийдвэрлэхэд хөрш газрыг ашиглахад нөлөөлөөгүй, эсвэл
зэргэлдээ газрын хөршийн харилцааны үл мэдэг нөлөө үзүүлж буй бусдын
эрх зүйн хэм хэмжээг баримтлах эзэмшлийн газраас гарах үнэр, хий,
ёстой (учир нь хөрш зэргэлдээ газар дулаан, уур, дуу чимээ, чичиргээ болон
эзэмшигчдийн эрхийг хөндөж байгаа бусад нөлөөллийг хориглон хязгаарлаж
хэрэг юм). болохгүй”4 . Чухамдаа хөршийн эрхийн
Хөршийн үл хөдлөх хөрөнгөнд зохицуулалтад тэвчих, хүлцэх нөлөөлөл
үзүүлэх нөлөөллийн үндсэн хэлбэрүүд: гэж зайлшгүй байх ба нийтлэг дүрэм
Хөршийн эрхийн хүрээнд гарсан журамд зааснаар, үл мэдэг нөлөөлөл
маргааныг шийдвэрлэх хэм хэмжээг гэдгийг хууль тогтоомжоор тогтоосон
авч үзэхийн өмнө, хөршийн үл хөдлөх стандарт, хэм хэмжээнээс хэтрээгүй
хөрөнгөнд үзүүлэх нөлөөллийн үндсэн байгааг ойлгож болно.
хэлбэрүүд, хөршийн эрхтэй холбоотой ГИХ-ийн 906-р зүйл нь хөршийн
маргааныг шийдвэрлэх үед баримтлах эзэмшлийн газарт мэдэгдэхүйц нөлөөг
зарчмуудын талаар дурдах нь зүйтэй. хүртэл тооцохгүй байж болохыг заасан
Хөршийн эзэмшлийн газар, эсвэл байна. Хэрэв мэдэгдэхүйц нөлөөлөл нь
сууцад үзүүлэх нөлөөлөл нь хоёр өөр нэг эзэмшлийн газар ашиглах үед
үндсэн хэлбэртэй байж болно: Үүнд: тухайн нутаг дэвсгэрийн хувьд ердийн
нэвтрэх чадвартай, жингүй зүйл /үнэр, нөхцөлд үүсгэгдсэн бөгөөд энэ нөхцөлд
утаа, тоос, шороо г.м/, нөгөөтээгүүр эдийн засгийн тохиромжтой арга
дуу чимээ болон материаллаг зүйлс хэмжээ авснаар арилахгүй бол үл мэдэг
/ ус, мод, барилгын суурь г.м/ байна. нөлөөлөл байж болох /зөвшөөрөгдөх/
Эдгээр нь хөршийн үл хөдлөх хөрөнгө, талаарх дүрэм журам үйлчилнэ.
эсвэл эзэмшлийн газрын хил хязгаарт
нэвтрэхэд үзүүлэх нөлөөлөл, нөлөөлөл Манай улсын Иргэний хуульд
нь бусдын өмчлөх эрх, ашиглах эрхээ хөршийн эрхийн зохицуулалт тусгагдсан
хэрэгжүүлэхэд саад болж байгаа бол нь хотжилт болон төрөөс хэрэгжүүлэх
түүнийг хэрхэн зохицуулах зохицуулалт 3 Гражданский кодекс Квебека. М.: Статут, 1999.
хуульд тусгагдсан байдаг. 4 Гражданское уложение Германии. Кн. 1. М.: Волтерс
Клувер, 2004.
44
Ýðõ ç¿é, ñýòãýëãýý: ¿çýë áîäîë, ýðãýö¿¿ëýë

зарим бодлогыг хэрэгжүүлэх явцад нөлөөлөл нь богино хугацааны шинж


өмчлөгчийн эрхийг хамгаалах үндэс чанартай байвал, ялангуяа, жишээ нь:
суурь бүрдсэн. Гэвч хөршийн тэвчих хөршийн эзэмшлийн газарт явагдаж
нөлөөлөл юу байх вэ гэдгийг тогтоохын буй барилгын ажлаас үүдэн гарах чимээ
тулд аливаа зүйлийн стандарт, шуугиан, тоос шороотой холбоотой бол
үзүүлэлтийг урьдчилан тогтоосон байх зүй ёсны гэж үзэх ёстой. Хоёрдугаарт,
ёстой байтал эдгээр норм, стандартууд тухайн орон нутгийн нөхцөлд, үл хөдлөх
тогтоогдоогүй, тогтоогдсон үзүүлэлтээ хөрөнгийн байршлаас хамааран үл
баримтлахгүй байх зэргээс болж хөдлөх хөрөнгийн ердийн ашиглалтын
хөршийн эрх хөндөгдөх нь цөөнгүй явцад ч мэдэгдэхүйц нөлөөлөл
байна. Эдгээр стандарт, норм нь зайлшгүй үүсэх бол, жишээ нь, хөршийн
тогтоогдсон нөхцөлд иргэний субъектив эзэмшил газар нөгөө өмчлөгчийнхөөс
эрх хөндөгдөхгүй хэрэгжих нэг ерөнхий нам дор оршдогоос болж байгалийн
баталгаа болох юм5. урсгал ус орж ирж байгаа бол6, мэдээж,
ИХ-ийн 12-р бүлгийн 101-р зүйл ерөнхий зохицуулалтын үйлчлэлийг
нь ямар нэгэн байдлаар бусдад хор тэр бүр үгүйсгэхгүй. И.Б. Новицкий
хохирол учруулахыг, түүнчлэн эрхээ бичихдээ: “нарийн чанд дүрэм журамд
хэтрүүлэхийг /эрхээ хэтрүүлснээр амьдралын бүхий л тохиолдлыг
бусдыг эрх зөрчигдөх/ хориглодог хамруулж болохгүй: эзэмшил газрыг нэг
болохыг энд дурдах нь зүйтэй. Дээр хэлбэрээр ашиглахад зайлшгүй байгаа
өгүүлсэн бусад улс орны иргэний нөхцөл өөр нэг хэлбэрээр ашиглах
хуульд, газар эзэмшигчийн зүгээс үед тохирох албагүй (жишээ нь, хэрэв
үүсгэсэн “Ердийн таагүй байдал”, “Үл эзэмшил газар нэг талаараа сууцны
мэдэг нөлөөлөл” бол иргэний эрхийн байшинтай, харин нөгөө талаараа
зөвшөөрөгдөх түвшин болохыг бидэнд дархны газартай хиллэж байвал, орон
харуулж байна. сууцны оршин суугчийн зүгээс хамгийн
Үүний зэрэгцээ хэдийгээр өмчлөгч, замбараагүй, учир утгагүй ааш авир
эзэмшигч, иргэний эрхээ хэрэгжүүлэхэд гаргалаа ч дархны газраас гарах дуу
үндэслэгдсэн ч, хөршийн эзэмшлийн чимээ, утаа униараас хавьгүй бага
газарт хэрээс хэтэрсэн нөлөөлөл чимээ шуугиан, утаа хөршид нь хүрнэ.
үзүүлэхийг хориглох ба энэ тохиолдолд Хөршийн нөлөөлөл нэг этгээдийн
хөршийн эрхийг зөрчсөн ойлголт үүснэ. хувьд ноцтой, бүр тэвчишгүй дарамт
Ийнхүү, эзэмшигч бусдын үл болж байдаг бол нөгөөд нь ялимгүй
хөдлөх хөрөнгөтэй зэргэлдээ орших зүйл байж ч болдог.
үл хөдлөх хөрөнгөө ашиглах явцад Жишээ нь: тухайн эзэмшил газарт
үл мэдэг нөлөөлөл үүсгэх нь хуулиар эмнэлэг, эсвэл мод, нүүрсний зах аль
нэг ёсондоо хүлээн зөвшөөрөгддөг нь байхаас хамааран чимээ шуугиан,
гэж үзэж болно. Өөрөөр хэлбэл, үл утаа униар болон бусад нөлөөлөл
мэдэг нөлөөлөл нь хөршийн үл хөдлөх ноцтой эсэх тухай асуудал хөршид өөр
хөрөнгө ашиглалтад нөлөөлөхгүй, өөр байж болох юм.
эсвэл ялимгүй нөлөө үзүүлнэ. Зарим Нэг үгээр, зайлшгүй байдал болон
тохиолдолд хөрш үл хөдлөх хөрөнгөнд ноцтой чанар зэрэг нь харьцангуй
нь мэдэгдэхүйц нөлөө үзүүлсэн ч тэвчих ойлголтууд юм.
ёстой. Нэгдүгээрт, хэрэв мэдэгдэхүйц Амьдралын янз бүрийн нөхцөл
байдал стандарт хэм хэмжээг уян хатан
5 Иргэний хуулийн 12-р бүлгийн 101-р зүйлийн 101.1 дэх
заалтын ач холбогдлыг онцлох нь зүйтэй. Энэхүү заалт
байхыг шаардах бөгөөд амьдралын
өмчлөх эрхийг хэрэгжүүлэх хязгаарыг тогтоож өгөхийн эрээн барааны учрыг олоход хялбар
сацуу эдийн эрхийн тал дээр ИХ-ийн 12-р бүлгийн 4-р дэд байлгах үүднээс хуульд зөвхөн хамгийн
бүлгийн үндэс суурь болдог. “Өмчлөгч нь бусад этгээдэд
хууль буюу гэрээгээр олгогдсон эрхийг зөрчихгүйгээр,
хуулиар тогтоосон хэмжээ хязгаарын дотор өмчлөлийн
6
Новицкий И.Б. Право соседства. Общие пределы
зүйлээ өөрийн үзэмжээр чөлөөтэй эзэмшиж, ашиглаж, пользования смежными участками / Право и жизнь/.
захиран зарцуулах бөгөөд аливаа халдлагаас хамгаалах 1924. .. 16 – 17 х.
эрхтэй...”.
45
ÕÓÓËÜ ÄÝÝÄËÝÕ ¨Ñ 2015 ¹2 (52)

ерөнхий нийтлэг байх шинж тэмдгүүдийг Жишээ: хөршийн шинэ барьсан


заадаг: амьдралын харилцааг нэгэн барилга нь үзэгдэх орчинг хязгаарлах,
жигд, нэг шугамаар тайрсан мэт нарны гэрлийг хаах зэрэг шалтгааны
байлгахгүйн тулд дээрх шинж тэмдгүүд үед хөршийн эрх үйлчилнэ.
нь зайлшгүй хөдөлгөөнтэй, уян хатан Тухайн тохиолдолд, уг үйлдлээс
байх ёстой” 7 болж хөршийн эрх бодитой хохирч
Хохирол учрахаас урьдчилан болох үндэс байгаа эсэхийг харгалзах
анхааруулах: Хөрш залгаа газрыг ба энэ үед хохирол учирч болох, эсвэл
эзэмшигч нь өөрийн эрх, хууль ёсны учирсан байх зэрэг нь ялгаагүйгээр
ашиг сонирхлыг ноцтой хохироож хөршийн шаардах эрхийг үүсгэдэг.
болох барилга байгууламжийг газар Жишээ нь: Шинэ байшингийн
дээр буюу доор барих, ашиглахыг суурь \фундамент\-ийн зориулалтаар
хориглон нөгөө талын өмчлөгч буюу газар ухсан нь хөршийн байшинг нурах,
эзэмшигчээс эрх зөрчсөн үйлдлээ цууралт үүсэх нөхцөл бүрдүүлж байгаа,
зогсоохыг шаардах эрхтэй гэж ИХ-ийн мөн хөрсний суулт өгөх, цууралт өгсөн
135-р зүйлийн 135.3-д заасан байна. гэх мэт.
Үүнээс үзвэл, хөрш эрхийн хүрээнд хэд Түүнчлэн, хөрш өөрийн байшин
хэдэн цогц эрх багтсан гэж үзэж болно. барилгыг засварлахгүйгээс болж нөгөө
Үүнд: хөршийн байшин барилга нурах, эсвэл
- Хохирол учрахаас урьдчилан нурах аюулаас болж хөршид хохирол
сэргийлж анхааруулах учрахаар байвал барилга байшинг
- Хохирол учруулж болзошгүй засварлахыг, хохирол учрахаас
үйлдлийг зогсоох /хохирол учрахаас урьдчилан сэргийлэхийг шаардах
өмнө/ эрхтэй. Барилга байгууламжийг
- Ноцтой нөлөөлөл учруулж засварлах ямар нэгэн арга хэмжээ
байгаа бол нөлөөллийг хязгаарлах авахгүй байгаа бол нурах гэж буй
- Өөрийн эрхийн хүрээнд явуулж барилгыг зайлуулах ч арга хэмжээ
байгаа уг ажиллагаа боловч хэвийн авахыг шаардах эрхтэй. \гэхдээ энэ
байх хэмжээнээс хэтэрсэн гэж үзсэн нь түүх соёлын дурсгалт зүйлд үл
тохиолдолд мөнгөн төлбөр шаардах хамаарна\
зэрэг эрхүүд байж болно. Манай Иргэний хуульд хөршийн
Орчин үед, хүн амын төвлөрөл, хот эрхийн зохицуулалт тусгагдсан нь
суурин газар ихсэж байгаатай уялдан, ялангуяа хувийн өмчөө эзэмших,
хамгийн эхэнд хөндөгдөх хөршийн эрх ашиглах, захиран зарцуулахад бусдын
барилга байгууламж барих, өмчлөх ямар нэг нөлөө, саад учруулахаас
явцад гарч байна. Хэрэв хөрш шинэ сэргийлсэн, түүнийг хамгаалж байгаа
барилга барих нь нөгөө хөршид нэгэн хамгаалалт болж өгснөөрөө
хохирол учруулахаар байвал хөршийн давуу талтай. Иймд, ирээдүйд
эрхээр, өмчлөгч нөгөө хөршийн барилга хохирол учруулахаар аюул заналхийлж
барихыг эрхийг хязгаарлах эрх бий байгаа, ноцтой нөлөө үзүүлж байгаа нь
болжээ. хөршийн үйл ажиллагааг хязгаарлах
Энэ эрх нь өөрийн барилга нэхэмжлэл гаргах үндэслэл болохыг
байшинг ашиглахад тааламжгүй хууль зохицуулсан. Шүүхээр энэ үйл
байдал үүсгэх, эдгээр обьектын үнэ ажиллагаа нь хууль бус гэж үзсэн
цэнийг бууруулахаас хамгаалах ач тохиолдолд \барилга, байгууламж
холбогдолтой байдаг нь хохирол барих нь\ нэхэмжлэлийг хангана \
учрахаас урьдчилан сэргийлэх үүднээс барилга барих зөвшөөрөл олгоогүй,
анхааруулах, хөршийн сөрөг үйлдлийг барилгын норм дүрэм зөрчсөн гэх мэт\.
зогсоох эрх байгаа болохыг харуулна. Нөгөө талаар, өөрийн эрхийг зөрчиж
байна гэж үзэн, шүүхэд хандаж байгаа
7
Мөн тэнд. 17 – 18 этгээд хүний эрх, эрх чөлөө, хууль
ёсны ашиг сонирхлоо зөрчигдсөн
46
Ýðõ ç¿é, ñýòãýëãýý: ¿çýë áîäîë, ýðãýö¿¿ëýë

болохыг нотлох үүрэг хүлээдэг нь Дээрхи эрхийг эдлэх үндсэн


хэрэг маргааныг хянан шийдвэрлэх шаардлага нь өмчлөгч өөрийн барилгад
ажиллагаанд тавигддаг шаардлагаар засвар хийхдээ хөрш өмчлөгчийн
үүсдэг болно. Хөршийн үйлдэл хууль бус газрыг ашиглахаас өөрөөр засвар хийх
байна гэж үзэх үндэслэл нь өмчлөгчийн боломжгүй байх нөхцөл юм. Газар
эрх, үүнээс зарим тохиолдолд өмчлөгч нөхөн төлбөр шаардаж болно.
ашиглах эрхийг хэрэгжүүлэх боломж Энэ нь зөвхөн барилга байгууламжид
хязгаарлагдах тал байдаг бол зарим засвар хийх тухайд л үүсэх бөгөөд
тохиолдолд хөрөнгийн зориулалттай барилга байгууламж барих тохиолдолд
холбоотойгоор эрх хөндөгдөх ч нь сервитутын үндсэн дээр гүйцэтгэдэг.
байна. Бусад улсын иргэний хуульд
Жишээ: нийтийн зориулалттай дээрх байдлаар хөршийн эрх хөндсөн
орон сууцанд хоол, үйлчилгээний газар асуудлыг зохих онцлогтойгоор тусган
байгуулснаас үүдэн, оршин суугчдад зохицуулсан байдаг. Хөршийн газарт
таагүй нөлөө үүсэх нь бий. мод бут тарих, барилга байгууламжид
Өмчийн эзэн газар эзэмшигч засвар үйлчилгээ хийх шаардлага
хөршөөс түр хугацаагаар газар ашиглах: гарвал хөрш газар өмчлөгч нөгөө
Барилга байшинд засвар хийхийн тулд хөршийнхөө амаар болон бичгээр
хөрш газар өмчлөгчөөс зөвшөөрөл гаргасан хүсэлтийг хүлээн авч өөрийн
авахгүйгээр газрыг түр хугацаагаар газрыг ашиглуулахыг зөвшөөрөх
ашиглан тэр засварыг хийх боломжгүй үүрэгтэй /Квебекийн иргэний хуулийн
байдаг. Барилга барих материал, 987-р зүйл/. Газар өмчлөгч өөрийн
дүнз, банзыг байрлуулах, буулгах, газрыг ашиглуулах үүрэгтэй боловч
хадгалахын тулд газрыг түр хугацаагаар газар ашигласнаас учирсан хохирлыг
ашиглана гэсэн үг. Ийм шаардлага гол нөхөн төлүүлэх эхний байдалд нь
төлөв хот суурин газарт өөрийн газрыг сэргээн засварлуулах эрхтэй. (988-р
ашиглах боломж хязгаарлагдахад зүйл)
хөршийн газрыг ашиглах шаардлага Хөршийн эрхийн хүрээнд,
үүссэнтэй холбогдон гарч ирнэ (барилга хөршийн газраар дамжин өнгөрөх,
хоорондын гудамжны хэмжээ бага, түүнчлэн бусад байдлаар хөршийн
барилга хоорондоо зай багатай байх, газрыг ашиглах асуудал үүсэн гардаг
хоёр өмчлөгчийн газрын хил залгаа нь тухайн эрхийг хязгаарлахыг зарим
хэсэгт зай бага зэрэг шалтгаанаар). тохиолдолд зүй ёсоор, хүн амын
Хуулийн тусгай зохицуулалт төвлөрөл, хот төлөвлөлт зэргээс
болох хөршийн эрхийг шаардахгүйгээр улбаалан үүснэ. Энэ байдал нийтийн
барилгын өмчлөгч нь хил залгаа, зам гудамж руу гарах гарцгүй, газар
хөршийн газар дээр сервитут нь өөр бусад газар өмчлөгчдийн
тогтоохоор шаардаж болох боловч энэ эзэмшлийн газраар хүрээлүүлж байгаа
зохицуулалт нь барилгын засвар хийх зэрэгт хөршийн газрыг ашиглан дамжин
үйл ажиллагааны үед тохиромжгүй. өнгөрөхийг, газраа ашиглуулахыг
Хэрэв хөрш нь сервитут тогтоохыг шаардах эрхийг олгож болно. Харин
зөвшөөрсөн ч энэ эрхийг улсын хөрш нь хариуд нь газар ашигласны
бүртгэлд заавал бүртгэх зэргээр цаг нөхөн төлбөр шаардах эрхтэй.
хугацаа шаарддаг тул богино хугацаанд Хөршийн эрхийн зохицуулалт нь:
хийх засварын ажилд тохиромжгүй • Хөршүүд эрхээ хэрэгжүүлэхдээ
юм. Иймээс түр хугацаагаар дээрхи бусдын эрхийг хөндөхгүй байх үүднээс
зорилгоор газар ашиглах өмчлөгчийн хэрэгжүүлэх эрх, түүний хязгаар
эрх хөршийн эрхийн зохицуулалтаас • Хөршийн эрх хөндөгдсөн бол
өөрөөр зохицуулагдах боломжгүй түүнийг зохицуулах арга, хүлцэх,
байна гэсэн дүгнэлт хийж болохоор нөлөөлөл хэвийн хэмжээнээс хэтэрсэн
байна. бол эрх зөрчсөн үйлдлийг зогсоох,

47
ÕÓÓËÜ ÄÝÝÄËÝÕ ¨Ñ 2015 ¹2 (52)

хохирлыг арилгуулах, мөнгөн төлбөр Үүнд:


шаардах субьектив эрхийг хөршид бий 1. Хөршийн эрх үл хөдлөх
болгосон юм. хөрөнгийн хувьд яригддаг бол эрх
Энэхүү субьектив эрхтэй зэрэгцэн сэргээх нэхэмжлэлийг бүхий л
гарч ирэх, ИХ-ийн нэг зохицуулалт хөрөнгийн хувьд хөндөж авч үзэх
бол 106-р зүйлийн 106.1-д заасан эрх 2. Хөршийн эрх илүүтэй ашиглах
сэргээх нэхэмжлэл болно. Өмчлөгч эрхийг хэрэгжүүлэхэд хөндөгдөх бол
эрхээ сэргээлгэх нэхэмжлэлийг, өмчлөх эрх сэргээх нэхэмжлэл өмчлөлийн
эрх нь ямар нэгэн байдлаар зөрчигдсөн гурвал эрхийн аль алинд хэрэгжих
гэж үзвэл уг зөрчлийг арилгуулах, боломжтой байх
эсхүл өмчлөх эрхээ хэрэгжүүлэхэд 3. Хэрэв хөршийн эрх хөндөгдсөн
саад болж байгаа үйлдлийг зогсоохыг бол мөнгөн төлбөр шаардах эрх хөршид
эрх зөрчигчөөс шаардахын тулд байгаа нь эрх сэргээх нэхэмжлэлийн үр
гаргах ба ямар тохиолдолд хөршийн дагавраас ялгагдах нэг онцлог болж
эрхийн зохицуулалт, ямар нөхцөлд эрх байгаа юм.
сэргээх нэхэмжлэлийг гаргахыг дээр
дурдагдсан үндэслэлд тулгуурлан авч
үзвэл дараах ялгаа байгаа тэмдэглэх
нь зүйтэй байна.

---o0o---

48
Ýðõ ç¿é, ñýòãýëãýý: ¿çýë áîäîë, ýðãýö¿¿ëýë

КИБЕР ГЭМТ ХЭРЭГ: ХАНДЛАГА БА ТӨРӨЛ, ХЭЛБЭР


Мэдээллийн технологи өндөр
хөгжсөн улс орнуудад Интернэт
(2014.06.30-ны байдлаар 3.03 тэрбум
гаруй хэрэглэгчтэй1) эдийн засгийн чухал
салбарын нэг болж, 2013 онд Интернэт-
эдийн засгийн дэлхийн худалдааны
нийт эргэлтийн хэмжээ 16 триллион
ам. долларт (IDC2- International Data
Corporation-ийн судалгаагаар) хүрэх
прогноз гарсан нь3 Интернэтийн олон
эерэг шинжийн нэг юм. Гэвч Интернэт
нийгмийн олон талт харилцаанд дан
МУИС-ийн ХШУИС-ийн Mэдээлэл,
ганц эерэг үүрэг гүйцэтгэхгүй байгаад
компьютерийн ухааны тэнхимийн багш
Ц.Хүрэл-Очир
анхаарал хандуулах шаардлагатай.
Интернэтийн цар хүрээ нь аль нэг
улс орноос үл хамаарах бие даасан
I. Оршил үйл ажиллагаа явуулах үзэл санааг
XX зуунд хүн төрөлхтөний бүтээж бий болгосноор XXI зууны технологийн
бий болгосон шилдэг ололтын нэг болох хөгжилтэй уялдан Интернэтийн орчин
“кибер ертөнц” цахим мэдээллийн дахь “эрх зүйн зөрчил” олноор гарах
цоо шинэ харилцаа, орчин, орон зайг болов. Тухайлбал, кибер халдлага хийх,
бүрдүүлсэн бөгөөд танин мэдэх үйл кибер довтолгоо зохион байгуулах,
явцад бидний зарцуулдаг цаг хугацаа, Интернэтийн орчинд залилан мэхлэх,
орон зайн тухай уламжлалт ойлголтыг луйвар хийх, зохиогчийн эрхийг зөрчих,
халсан юм. алан хядлага, хүчирхийлэл, садар
“Кибер ертөнц” мэдээллийг самуун, хуулиар хориглосон бараа,
түгээх, дамжуулах, олж авах, ашиглах, бүтээгдэхүүнийг сурталчлах г.м.
солилцох орон зайн үүрэг гүйцэтгэхээс Харамсалтай нь Интернэтийн
гадна бизнес, эдийн засаг, банк санхүү, хэрэглэгчид “Кибер эрх зүй”-н талаар
шинжлэх ухаан, боловсрол зэрэг туйлын хангалтгүй ойлголттой байна.
нийгмийн олон талт харилцааг агуулсан Интернэтийн олон талт харилцааг
өргөн сонголттой, ашиглахад хялбар, техник, технологи дангаараа зохицуулж
цаг хугацаа хэмнэсэн, газар нутаг, орон чадахгүй нь нэгэнт тодорхой тул “Кибер
зайн алслалтаас хамааралгүй, эрх зүйн эрх зүй”-н асуудлыг нарийвчлан судалж,
зохицуулалтын өргөн агуулга бүхий үйл үндэсний эрх зүйн хэм хэмжээнд
ажиллагааны талбар болж хувирлаа. тусгахыг нийгмийн харилцаа шаардаж
Дэлхий нийтийн даяаршлын өнөө байна.
үед эрх зүйн шинэ салбар тухайн Мэдээлэл, холбооны орчин
улсын нийгэм, эдийн засгийн хөгжлөөс үеийн технологийг ашиглан үндэсний
хамаарахгүйгээр мэдээлэл, холбооны мэдээллийн нөөц баялаг, түүний эрх
технологийн хөгжлийн хурд, эдийн ашигт заналхийлэх аливаа халдлагаас
засгийн либералчлал, улс төрийн хамгаалах асуудал өдгөө нэг үндэстний
бодлогын хүрээнд үндэсний болон хэмжээнд бус, дэлхийн олон улсын
олон улсын эрх зүйн түгээмэл хэм
хэмжээ үүсэн бүрэлдэж, үндэсний эрх 1
http://www.internetworldstats.com/usage.htm
зүйд нөлөөлөх замаар хөгжих боллоо. 2
http://en.wikipedia.org/wiki/International_Data_Corporation
3
http://www.myclouddoor.com/web/documents (The New Di-
jital Economy.Pdf)
49
ÕÓÓËÜ ÄÝÝÄËÝÕ ¨Ñ 2015 ¹2 (52)

өмнө хурцаар тавигдаж, уг асуудлыг өөрчлөгдөж буйг харгалзан тусад нь


эрх зүйгээр төрөлжүүлэн зохицуулах, гэмт хэргийн ангилалд оруулалгүй,
технологийн оновчтой шийдлийг харин гэмт хэргийн компьютерийн
хослуулан хэрэглэх шаардлага зүй аспектийн талаар ярих ёстой6 гэж
ёсоор тавигдаж байна. санал дэвшүүлсэн нь энэ чиглэлийн
II. Компьютерийн гэмт хэрэг: судалгаанд анхаарч үзэх асуудал юм.
Үндсэн асуудал Зарим судлаач “компьютерийн
Гэмт этгээдүүд (гэмт хэргийн гэмт хэрэг” гэсэн нэр томьёог хэрэглэхэд
бүлэглэл) мэдээлэл, холбооны шүүмжлэлтэй хандаж байна. ОХУ-
технологийг ашиглаж улс үндэстэн, ын судлаач В.В.Крылов “мэдээллийн
хил хязгаар дамнасан гэмт халдлага, гэмт хэрэг” гэж илүү өргөн хүрээтэй
хууль бус үйл ажиллагаа эрчимтэй томьёолбол тодорхой техник хэрэгслээс
явуулах болсныг дэлхийн улс орнуудын салгаж хийсвэрлэх боломж олгоно7
шүүхийн практик, эх сурвалжууд гэсэн санал дэвшүүлжээ. Жишээ болгон
баримтаар нотолж, хувь хүн, нийгэм, үзэж буй гэмт хэргийг мөрдөн шалгах
төрийн мэдээллийн аюулгүй байдлыг аргачлал боловсруулахад техникийн
улс үндэстний тусгаар тогтнол, бүрэн тодорхой хэрэгслээс салгаж хийсвэрлэх
эрхт байдлын тулгуур хүчин зүйлийн нь уг гэмт хэргийн криминалистик
нэг гэж үзэх хандлага түгээмэл боллоо. тодорхойлолтыг иж бүрэн байдлаар
Улс үндэстэн дамнасан, нотлох гаргах боломж олгохгүй. Өөрөөр хэлбэл
баримт цуглуулахад бэрхшээлтэй, криминалистик тодорхойлолт нүсэр
технологийн өндөр нууцлалтай, болохын хирээр практик хэрэглээ,
материаллаг хохирлын хэмжээ үлэмж эрэн сурвалжлах, мөрдөн шалгах,
их4 зэрэг компьютерийн гэмт хэргийн бусад процессын (байцаан шийтгэх)
шинж нь түүнийг бусад төрлийн гэмт ажиллагаа, мөрдөлтийн тактикийн
хэргээс ялгах үндсэн онцлог болдог. онцлогийг судлахад багагүй хүндрэл
“Компьютерийн гэмт хэрэг”-ийг учруулж болзошгүй.
тодорхойлох асуудал судлаачдын дунд Н.Ф.Ахраменка “компьютерийн
олон янзын үзэл бодол, хандлага бий гэмт хэрэг”-т “мэдээлэл, тооцоолох
болгож, мэтгэлцээн өрнүүлж байсан.5 Уг цахим системийг ашиглаж, эсвэл
гэмт хэргийн талаар нэгдсэн ойлголттой тэдгээрт нөлөөлөх замаар үйлдсэн
болох, тулгарч буй бэрхшээлийг зөв нийгэмд аюултай, хууль бус
тодорхойлж, шийдвэрлэх арга зам үйлдэл”8-ийг хамааруулж үзжээ.
боловсруулах, нэгдсэн системчлэл Энэ нь “компьютерийн гэмт хэргийн”
бүрдүүлэх боломжийг шинжээчдэд криминологийн ойлголттой тохирох
олгох нь хууль зүйн практикт чухал ач боловч криминологи, криминалистикийн
холбогдолтой. шинжлэх ухааны судлагдахуун
ОХУ-ын судлаач Ю.М.Батурин ялгаатай тул “компьютерийн гэмт хэрэг”
эрх зүйн утгаараа “компьютерийн гэсэн нэр томьёоны криминалистик
гэмт хэрэг”-ийн ангилалд хамаарах тодорхойлолтыг тодорхой болгох,
онцгой төрлийн гэмт хэрэг байхгүй цэгцлэх шаардлага хууль зүйн практикт
гэж үзэж, олон төрлийн “уламжлалт” зайлшгүй тулгарч байна.
гэмт хэрэг цахим төхөөрөмжөөс Судлаачдын судалгааны үр
шууд хамааралтайгаар хувирч,
4
http://www.ic3.gov/media/annualreports.aspx
6
Батурин Ю.М. Проблемы компьютерного права. –М.:
Юрид. лит., 1991, стр. 129
5
Судлаачид “компьютерийн гэмт хэрэг”-ийг олон
янзаар тодорхойлж байсан. Энэ нь “компьютерийн гэмт
7
Крылов В.В. Информационные компьютерные
хэрэг” нийгэмд аюултай үзэгдлийн ангилалд багтах преступления. М.: Инфра-М-Норма, 1997, стр. 11
эсэх, мөн “компьютерийн гэмт хэрэг” гэсэн нэр томьёог 8
Ахраменка Н.Ф. Проблемы криминализации
“компьютерийн мэдээллийн аюулгүй байдлыг эсрэг общественно-опасного поведения с использованием
гэмт хэрэг”, “компьютерийн мэдээллийн хүрээн дэх гэмт информационно-вычислительных систем. Автореф. дис.
хэрэг”, “компьютер ашиглахтай холбоотой гэмт хэрэг” канд. юрид. наук. 12.00.08 /белорусский государственный
зэрэг олон янзаар нэрлэж байсантай холбоотой юм. университет. – Минск, 1996.

50
Ýðõ ç¿é, ñýòãýëãýý: ¿çýë áîäîë, ýðãýö¿¿ëýë

дүн, “компьютерийн гэмт хэрэг”- хуурамч бичиг баримт бүрдүүлэх,


тэй тэмцэж буй бусад улсын компьютер ашиглаж залилан мэхлэхтэй
туршлагыг харгалзаж хууль зүйн холбоотой гэмт хэрэг;
онол, практикт ач холбогдолтой 3. Өгөгдлийн агуулгатай холбоотой
криминалистикийн “тусгай” аргачлал (хүүхдийн порнограф) материал
боловсруулах, хэрэгжүүлэх үүднээс бэлтгэх, байрлуулах (санал болгох),
авч үзвэл “компьютерийн гэмт хэрэг”-т тараах, хүлээн авах, хадгалахтай
компьютерийн мэдээлэл, түүний орчинд холбоотой гэмт хэрэг;
компьютерийн технологийг ашиглан 4. Зохиогчийн эрх, түүнд хамаарах
үйлдсэн гэмт хэргийг хамааруулж үзэх бусад эрхийг зөрчсөн гэмт хэргийг
нь зүйтэй. Энэ нь НҮБ-ын шинжээчдээс багтаасан байна.
санал болгож буй жишиг зааварчилгатай Компьютерийн гэмт хэргийн
нийцэх бөгөөд компьютерийн систем, эрүүгийн эрх зүйн ойлголт. Үүнийг цахим
түүний тусламжтай үйлдэж болох; мэдээлэл боловсруулах систем, түүний
компьютерийн систем, сүлжээний орчинд улс, нийгэм, иргэн, хуулийн
орчинд гарч болох; компьютерийн этгээдийн хуулиар хамгаалагдсан эрх,
систем, сүлжээний мэдээллийн ашиг сонирхлын эсрэг компьютерийн
аюулгүй байдлын эсрэг үйлдэж болох технологийг ашиглан үйлдсэн эрүүгийн
бүх төрлийн гэмт хэрэгт хамаарна. хуульд заасан нийгэмд аюултай, гэм
2001 оны 11-р сард АНУ, буруутай үйлдэл (эс үйлдэхүй) гэж үзэж
Канад, Япон, ӨАБНУ болон Европын болох юм.
зөвлөлийн гишүүн улсууд “Кибер гэмт Компьютерийн гэмт хэргийг
хэргийн тухай конвенц”9-д нэгдэн оржээ. криминологийн шинжээр нь эдийн
Энэ конвенцийн дагуу компьютерийн засгийн, хувийн эрх чөлөө, халдашгүй
програм хангамж ”эвдэх”, түүнийг байдлын эсрэг, нийгэм, улс орны ашиг
хууль бусаар хуулбарлах, Интернэтийн сонирхлын эсрэг гэж ангилж болно.
орчинд залилан мэхлэх, шашны Компьютерийн гэмт хэргийн
эсрэг сурталчилгаа хийх, арьс өнгөөр илрүүлэлтийн төвшин харьцангуй
ялгаварлан гадуурхсан мэдээлэл бага байдгийн нэг шалтгаан нь тухайн
түгээх, хүүхдийг садар самууныг байгууллага гарсан гэмт үйлдлийг
сурталчлахад ашиглах зэрэг гэмт өөрийн хүчээр шийдвэрлэх гэж
хэрэгтэй хамтран тэмцэх үүрэг оролддог буруу зуршилтай холбоотой.
хүлээсэн байна. Уг конвенцийн10 II Уг гэмт халдлагын улмаас учирсан
бүлэгт эрүүгийн хэрэг үүсгэн шалгах хохирлын хэмжээ нь гэмт үйлдлийг
гэмт хэргийн төрөл, хэлбэрийг дараах мөрдөн шалгахын тулд сервер
байдлаар тодорхойлжээ. Үүнд: компьютерийг тодорхой хугацаагаар
1. Компьютерийн өгөгдөл, хураах тохиолдолд гарах алдагдлаас
системийг хууль бусаар олж авах, бага байдагт асуудлын мөн чанар
түүний нэгдмэл, хүртээмжтэй байдал, оршино. Мөн тухайн байгууллагын
нууцлалын эсрэг гэмт хэрэг, системийн удирдлага ажил хэргийн нэр хүндээ
ажиллагаанд санаатайгаар саад алдах, шүүхийн процессын явцад
учруулах, компьютерийн техник, байгууллагын хамгаалалтын дотоод
хэрэгслийг хууль бусаар ашиглахтай
нууцлал задрах, зарим тохиолдолд
холбоотой гэмт хэрэг;
өөрсдийнх нь хууль бус үйлдлүүд илэрч
2. Компьютерийг хууль бусаар
болзошгүй зэрэг олон хүчин зүйлээс
ашиглах, компьютерийн тусламжтай
болгоомжилдог.
9
2001 онд батлан гаргасан “Кибер гэмт хэрэг”-тэй Компьютерийн гэмт хэрэг
тэмцэх Будапештийн конвенцид эдүгээ дэлхийн 51 улс
нэгдэн орсон. Дэлхийн олон улс өөрийн улсын хууль
нийгэмд аюултай, хор уршиг бүхий
тогтоомждоо энэхүү олон улсын эрх зүйн актын түгээмэл гэмт үйлдэл гэдгийг дэлхий нийтээр
хэм хэмжээ, стандартыг тусгасан байна. хүлээн зөвшөөрч байна. НҮБ-ын
10
http://www.eos.ru/eos_delopr/eos_law/detail. баримт бичигт компьютерийн гэмт
php?ID=32003&SECTION_ID=671-ээс үзнэ үү.

51
ÕÓÓËÜ ÄÝÝÄËÝÕ ¨Ñ 2015 ¹2 (52)

хэргийн улмаас учирсан нийт хохирол гаргасан “Компьютер ашиглахтай


хууль бусаар зэвсэг арилжаалах, холбоотой гэмт хэргийн эсрэг авах арга
хар тамхи худалдаалах наймаатай хэмжээ”15 зэрэг баримт бичигт энэхүү
дүйцэхүйц хэмжээнд хүрснийг цохон шинэ төрлийн гэмт хэргийн эсрэг авах
тэмдэглэжээ11. арга хэмжээ, харилцаа холбооны
Олон улсын “Кассандра” дамжуулах хэрэгсэл, компьютерийн
судалгааны байгууллага дээрх системийн найдвартай хэрэглээг
асуудлаар хуульч, банк санхүүгийн баталгаажуулсан стандарт, универсаль
ажилтнуудын хүрээнд социологийн хэм хэмжээг боловсруулан гаргажээ.
судалгаа явуулахад энэ төрлийн гэмт Компьютерийн гэмт хэргийг
хэргийн улмаас банк, санхүүгийн зүйлчлэхэд хэд хэдэн онцлог шинжийг
байгууллагуудын хүлээх хохирлын харгалзан үзэх шаардлагатай.
хэмжээ цаашид улам нэмэгдэнэ гэж Тэдгээрийн нэг нь гэмт хэргийн
судалгаанд оролцогсдын дийлэнх үзсэн бүрэлдэхүүний объектив тал болно.
нь12 уг гэмт үйлдэл нийгэмд аюултай, Гэмт хэргийн объектив тал буюу
бодит үзэгдэл болсныг харуулахын эрүүгийн хариуцлага хүлээлгэх үр
зэрэгцээ цаашид энэ хор хөнөөлөөс дагаварт хүргэсэн үйлдлийг практикт
урьдчилан сэргийлэх арга хэмжээ илрүүлэн нотлоход нэлээд бэрхшээлтэй
авахыг нийгмийн шаардлага харуулж байдаг. Энэ бэрхшээл нь компьютерийн
байна. систем, түүний процессын нарийн
НҮБ, олон улсын хамтын төвөгтэй үйл ажиллагаа, үйлдсэн гэмт
нийгэмлэгийн бусад байгууллагууд хэргийн санаатай болон болгоомжгүй
компьютерийн гэмт хэргээс урьдчилан хэлбэртэй шууд холбоотой. Ялангуяа
сэргийлэх, түүнийг таслан зогсоох болгоомжгүй хэлбэрээр үйлдсэн
чиглэлээр олон улсын төвшинд компьютерийн гэмт хэргийн хувьд
хэрэгжүүлэх арга замыг ямагт дээрх бэрхшээл илүү тулгарна.
эрэлхийлж, холбогдох хурал, Компьютерийн гэмт хэргийн
зөвлөгөөнийг тогтмол зохион байгуулж бүрэлдэхүүний субъектив талыг зөв
ирэв. тогтоох явдал маш чухал. Хэрэв
1995 оны 10-р сарын 4-10-нд системийн администратор үйлдлийн
хуралдсан Интерполын ерөнхий дарааллыг өөрчилсний улмаас
ассамблейн хуралдааны “Интерполын үйлдвэрийн дамжлага зогсож, ажил
хүрээнд компьютерийн гэмт хэрэгтэй үйлчилгээ тасалдсан бол санаатай
хийх тэмцлийг эрчимжүүлэх болон болгоомжгүй үйлдэл, эсхүл
зорилгоор үндэсний хууль сахиулах мэргэжлийн алдаа гаргасан зэрэг
байгууллагуудын ажиллагааг чиглүүлэх шалтгаан нөхцөлийг тогтооход
ажлын зөвлөмж”13, 1997 оны 7-р төвөгтэй. Төгс програм хангамж байхгүй
сарын 1-2-нд Английн Брамшил хотод нь уг этгээдийг буруугүйд тооцож болох,
хуралдсан “Их найм”-ын уулзалтын түүний үйлдлийг цагаатгах хууль зүйн
“Өндөр технологийн орчин дах гэмт нэг гарц байж болох юм. Гэхдээ дээрх
хэрэг”-ийн тухай салбар хуралдааны үйлдлийн улмаас учирсан нийгмийн
баримт бичиг14, 2005 оны 4-р сарын хор аюул, хохирлын хэр хэмжээгээр
18-25-нд Тайландын Бангкок хотод нь эрүүгийн, эсвэл захиргааны болон
хуралдсан НҮБ-ын XI чуулганаас эрх зүйн бусад зөрчилд хамааруулах
эсэхийг нарийн зааглаж өгөх нь онол,
11
http://www.un.org/events/11thcongress/
практикийн ач холбогдолтой.
12
http://www.cassandra.com.ua/index23-4.php
13
http://newasp.omskreg.ru/bekryash/app1.htm
Заримдаа компьютерийн
(Резолюция AGN/64/P, RES/19: Компьютерно- гэмт хэргийн халдлагын зүйлийг
ориентированная преступность)
14
http://newasp.omskreg.ru/bekryash/app10.htm 15
http://www.unodc.org/unodc/en/crime-congress/
(Подгруппа по преступности в сфере высоких crime-congresses-11-documents.html (Workshop paper 6:
технологий) Measures to combat computer-related crime)

52
Ýðõ ç¿é, ñýòãýëãýý: ¿çýë áîäîë, ýðãýö¿¿ëýë

тодорхойлоход нэлээд төвөгтэй байдаг. Монгол Улсын Эрүүгийн хуулийн


Тухайлбал, аль нэг хэрэглэгчийн шинэчилсэн найруулгын төсөлд20
компьютерийн эсрэг чиглэсэн гэмт орчин үед шинэ тутам гарч байгаа гэмт
халдлага эцсийн үр дүндээ хоорондоо хэргийн бүрэлдэхүүнийг (тухайлбал,
холбогдсон глобал сүлжээ, түүний цахим мэдээллийн аюулгүй байдлын
бүтцэд илүү их хор хөнөөл учруулж эсрэг гэмт хэрэг) шинэчлэн тодорхойлж,
болзошгүй юм. мэдээллийн аюулгүй байдалд халдсан
зарим гэмт хэргийн үйлдлийн аргыг
III. Эрүүгийн загвар хуулийн 16 ахин шинээр томьёолжээ.
дугаар бүлэг16 (Кибер гэмт хэрэгт Мөн цахим хэрэгсэл (13.10 дугаар
хамаарах гэмт үйлдэл) зүйл. Хувь хүний нууцад халдах),
Эдүгээ дэлхийн олон улс орон цахим сүлжээ (16.9 дүгээр зүйл. Хүүхэд
кибер гэмт хэргийн тухай хууль ашиглаж садар самууныг сурталчлах),
тогтоомждоо шинээр тусгаж, үндэсний (17.3 дугаар зүйл. Залилах), (20.1
эрх зүйн хэм хэмжээг боловсруулж, дүгээр зүйл.Террор үйлдэх), цахим
түүнийгээ хэрэгжүүлж байна. Нөгөө карт (18.10 дугаар зүйл. Мөнгөн
талаас цөөнгүй улс оронд кибер гэмт тэмдэгт, үнэт цаас, төлбөр тооцооны
хэргийн талаар тусгайлан зохицуулсан хэрэгсэл хуурамчаар бэлтгэх, ашиглах)
эрх зүйн зохицуулалт байхгүйн улмаас ашиглаж үйлдсэн гэмт хэрэгт эрүүгийн
гэмт этгээдэд эрүүгийн хариуцлага хариуцлага оногдуулахаар тусгажээ.
тооцох боломжгүй байсаар байна. 2001 онд Европын зөвлөл
Кибер гэмт хэрэгт өргөн утгаараа “Компьютерийн систем, сүлжээ,
компьютер, Интернэт ашиглан үйлдсэн компьютерийн мэдээллийн сангийн
гэмт хэрэг, мөн сүлжээнд холбогдоогүй нууцлал, бүрэн бүтэн байдал,
боловч компьютер ашиглан үйлдсэн хүртээмжтэй байдлын эсрэг чиглэсэн
гэмт хэргийг хамааруулж болно. Кибер үйлдэл, мөн дээрх систем, сүлжээ,
гэмт хэргийг компьютерийн гэмт хэрэг, мэдээллийг хууль бусаар ашиглах”-ыг
Интернэтийн гэмт хэрэг17, өндөр таслан зогсоох зорилгоор кибер гэмт
технологийн орчинд үйлдсэн гэмт хэргийн тухай конвенцийг21 баталсан.
хэрэг18 гэж нэрлэх хандлага байна. Энэ төрлийн гэмт халдлагатай
Интернэтийг ашиглаж зөвхөн тэмцэхийн тулд уг конвенцийн оролцогч
мэдээллийн аюулгүй байдлын эсрэг талууд тодорхой гэмт үйлдлийг гэмт
төдийгүй бусад олон төрлийн гэмт хэрэгт тооцох, кибер гэмт хэргийг
хэрэг19 үйлдэх болов. Тухайлбал, мөрдөн шалгах үйл ажиллагааны
хэн нэгний э-мэйл хаяг руу хууль аргачлал, нэгдсэн зөвлөмж гаргах,
бус мэдээлэл бүхий цахим шуудан энэ асуудалд олон улсын хамтын
явуулбал түүнийг эрх зүйн зөрчилд ажиллагаа нэн чухал болохыг онцлон
тооцох бодит нөхцөл бүрдсэн гэж үзэж тэмдэглэж, анхаарал хандуулсан
болно. байна.
Кибер гэмт хэргийг нийтлэг
байдлаар тодорхойлох нь “нийтлэг
шинжтэй наад захын жишиг бий болгох”
16
Model Criminal Code, Volume I, Section 16: Cybercrime
Offenses
зорилготой (Кибер гэмт хэргийн тухай
17
Интернэтийн сүлжээгээр дамжин хийгдэж буй өөр өөр
конвенцийг тайлбарласан илтгэл, 33
төрлийн гэмт хэргийн нийлбэр гэж тодорхойлж болох дах параграф).
юм. Энэ нь Монгол Улсын Эрүүгийн хуулийн 226-229 Эрүүгийн загвар хуулийн (ЭЗХ) 16
дүгээр зүйлд заасан гэмт хэргээс илүү өргөн хүрээтэй
ойлголт. Интернэтийн гэмт хэрэг бол кибер гэмт хэргийн дах хэсгийн нэгдүгээр ангилалд багтах
нэг төрөл. гэмт хэрэгт хууль бусаар нэвтрэх, хууль
18
Физик, хими, биологийн зэрэг шинжлэх ухааны бусаар халдах, мэдээлэлд хөндлөнгөөс
технологийн шинэ ололтыг ашиглаж үйлдсэн гэмт хэрэг
19
http://www.techopedia.com/definition/26587/inter-
20
http://www.parliament.mn/laws/projects/532
net-crime 21
http://en.wikipedia.org/wiki/Cybercrime_Convention

53
ÕÓÓËÜ ÄÝÝÄËÝÕ ¨Ñ 2015 ¹2 (52)

нэвтрэх, системд орох, тоног санаачилга, зөвлөмжийг оруулсан


төхөөрөмжийг зүй бусаар ашиглах байна24.
зэрэг үйлдэл багтаж байна. 184 дүгээр зүйл. Компьютерийн
ЭЗХ-ийн тусгай ангийн 5 дугаар системд хууль бусаар нэвтрэх
бүлгийн хүүхдийн эсрэг гэмт хэргийн 117 184.1. Гэмт хэргийн тодорхойлолт
дугаар зүйл (хүүхдийн порнограф), 118 1. Зөвшөөрөлгүйгээр
дугаар зүйл (хүүхдийн порнографийг компьютерийн системд бүхэлд нь,
эзэмшилдээ байлгах) дээрх ангиллын эсхүл аль нэг хэсэгт хууль бусаар
гурав дах хэсэгт хамаарна. нэвтэрсэн гэмт үйлдлийг ойлгоно.
Кибер гэмт хэргийн тухай 2. Компьютерийн систем гэдэгт
конвенцийн тайлбар, илтгэлд мэдээллийг автоматаар боловсруулдаг
дурдсан гол үзэл санаанд анхаарал ямар нэгэн програмд холбогдсон нэг,
хандуулахдаа үндэсний эрүүгийн түүнээс дээш хоорондоо холбоотой,
хууль тогтоомжид кибер гэмт хэрэг, эсхүл холбогдох үйлчилгээг авч байгаа
түүний талаар тусгайлсан агуулгыг нэг, эсхүл бүлэг тоног төхөөрөмжийг
анхаарах хэрэгтэй. Энэхүү илтгэлээр ойлгоно.
ЭЗХ-ийн тусгай ангийн 16 дугаар бүлэг Тайлбар:
дэх гэмт хэргүүдийг тусгайлан авч Параграф 1: Кибер гэмт хэргийн
үзэж, холбогдох хэсгүүдэд анхаарал тухай конвенцийн 2 дугаар зүйлийг
хандуулсан болно. Аль нэг улсын хууль удирдлага болгон энэ параграфыг
тогтоогчид кибер гэмт хэргийн тухай бичсэн. Компьютерийн системд
хуулийг боловсруулахаар төлөвлөж хууль бусаар нэвтрэх гэдэгт ямар
байгаа бол эдгээр гэмт хэргийг мөрдөн гэмт үйлдлийг тодорхойлсныг Кибер
шалгах мэргэжилтнийг бэлтгэх, гэмт хэргийн тухай конвенцийг
зайлшгүй тулгарч болох бэрхшээлийг тайлбарласан илтгэлийн 44-50 дах
урьдаас тооцож анхаарах ёстой. Учир параграфаас үзэж болно. 38 дугаар
нь энэхүү арга хэмжээ маш их хөрөнгө параграфт “”зөвшөөрөлгүйгээр” гэж
зардал шаардахаас гадна боловсон ямар утга илэрхийлэхийг тайлбарласан
хүчин, сургалтын хөтөлбөр, хөрөнгө байна.
мөнгө, техник, тоног төхөөрөмж зэрэг Параграф 2: Кибер гэмт хэргийн
цогц асуудлыг шийдвэрлэх ёстой. тухай конвенцийн 1(а) дүгээр зүйлийг
Кибер гэмт хэргийн тухай үндэслэн “компьютерийн систем” гэдэгт
конвенцийн 14-21 дүгээр зүйлд тухайн юуг ойлгох талаар хэрхэн хэлэлцсэн
улс орон кибер гэмт хэргийг мөрдөн тухай Кибер гэмт хэргийн тухай
шалгахад туслахад чиглэсэн олон конвенцийг тайлбарласан илтгэлийн
тооны арга хэмжээ авахыг шаардсан 23-24 дах параграфаас үзэж болно.
байдаг. Тухайлбал, MCCP22 (Mud Client 184.2. Ял
Compression Protocol)-г дурдсан байна. Компьютерийн системд хууль
НҮБ-ын гэмт хэргээс урьдчилан бусаар нэвтэрсэн бол хоёроос арван
сэргийлэх, гэмт хэргийг шүүх тухай 11 жил хүртэл хугацаагаар хорих ял
дүгээр конгрессийн23 “Компьютертэй шийтгэнэ.
холбоотой гэмт хэрэгтэй тэмцэх арга
зам” сэдэвт 6 дугаар семинараас 185 дугаар зүйл. Компьютерийн
гаргасан баримт бичигт компьютертэй мэдээллийн санд хууль бусаар саад
холбоотой гэмт хэргийн талаар хийх
хэлэлцэж, үндэсний болон олон улсын 185.1. Гэмт хэргийн тодорхойлолт
1. Компьютерийн мэдээллийн
санд хууль бусаар саад хийх:
24
http://www.unodc.org/unodc/en/crime-congress/
22
http://en.wikipedia.org/wiki/MCCP crime-congresses-11-documents.html (Workshop paper 6:
23
http://www.un.org/events/11thcongress/ Measures to combat computer-related crime)

54
Ýðõ ç¿é, ñýòãýëãýý: ¿çýë áîäîë, ýðãýö¿¿ëýë

a) Зөвшөөрөлгүйгээр 186 дугаар зүйл. Компьютерийн


b) Техникийн тусламжтайгаар мэдээллийн санд хөндлөнгөөс орох
c) Компьютерийн мэдээллийн 186.1. Гэмт хэргийн тодорхойлолт
санг агуулж буй компьютерийн 1. Зөвшөөрөлгүйгээр
системээс цахилгаан соронзон долгион компьютерийн мэдээллийн санг
илгээх зэргээр компьютерийн систем гэмтээх, устгах, өөрчлөх, нуусан бол
рүү, эсхүл компьютерийн мэдээллийг компьютерийн мэдээллийн санд
олон нийтэд нээлттэй бус байдлаар хөндлөнгөөс орсонд тооцно.
дамжуулахад саад учруулах үйлдлийг 2. 186 дугаар зүйлд заасан
ойлгоно. мэдээллийн сан гэдэгт 185.1(2)(b)
2. 185 дугаар зүйлд заасан хэсэгт заасныг ойлгоно.
a) Компьютерийн систем гэдэгт Тайлбар:
184.1(2) дах хэсэгт заасныг ойлгоно. Параграф 1: Кибер гэмт хэргийн
b) Компьютерийн мэдээллийн тухай конвенцийн 4 дүгээр зүйлийг
сан гэдэгт үйл явдал, мэдээлэл, удирдлага болгон энэхүү параграфыг
компьютерийн системд ямар нэгэн бичсэн. Кибер гэмт хэргийн тухай
үйлдэл хийх боломжтой програм зэрэг конвенцийг тайлбарласан илтгэлийн
компьютерийн системд мэдээлэл 60-64 дэх параграфаас компьютерийн
боловсруулах боломжтой хэлбэр бүхий мэдээллийн санд хөндлөнгөөс орох
ойлголтууд багтана. гэмт үйлдлийг тодорхойлсныг үзэж
Тайлбар: болно.
Параграф 1: Кибер гэмт хэргийн Параграф 2: Кибер гэмт хэргийн
тухай конвенцийн 3 дугаар зүйлийг тухай конвенцийн 1(b) дүгээр зүйлийг
удирдлага болгон энэхүү параграфыг үндэслэн “компьютерийн мэдээллийн
бичсэн. Кибер гэмт хэргийн тухай сан” гэдэгт юуг ойлгох талаар хэлэлцсэн
конвенцийг тайлбарласан илтгэлийн тухай кибер гэмт хэргийн тухай
51-59 дэх параграфаас компьютерийн конвенцийг тайлбарласан илтгэлийн 25
мэдээллийн санд хууль бусаар халдах дах параграфаас үзэж болно.
гэмт үйлдлийг тодорхойлсныг үзэж 186.2. Ял
болно. Компьютерийн мэдээллийн санд
Параграф 2(a): Кибер гэмт хөндлөнгөөс орсон хоёроос арван жил
хэргийн тухай конвенцийн 1(а) дүгээр хүртэл хугацаагаар хорих ял шийтгэнэ.
зүйлийг үндэслэн “компьютерийн
систем” гэдэгт юуг ойлгох талаар хэрхэн 187 дугаар зүйл. Компьютерийн
хэлэлцсэн тухай Кибер гэмт хэргийн системд хөндлөнгөөс орох
тухай конвенцийг тайлбарласан 187.1. Гэмт хэргийн тодорхойлолт
илтгэлийн 23-24 дах параграфаас үзэж 1. Компьютерийн системд
болно. хөндлөнгөөс оролцох:
Параграф 2(b): Кибер гэмт a) Зөвшөөрөлгүйгээр
хэргийн тухай конвенцийн 1(b) дүгээр b) Компьютерийн системийг
зүйлийг үндэслэн “компьютерийн ноцтойгоор саатуулсан
мэдээллийн сан” гэдэгт юуг ойлгох c) Компьютерийн мэдээллийг
талаар хэрхэн хэлэлцсэн тухай оруулах, дамжуулах, гэмтээх, устгах,
Кибер гэмт хэргийн тухай конвенцийг эвдэх, өөрчлөх, нуух үйлдлийг ойлгоно.
тайлбарласан илтгэлийн 25 дах 2. 187 дугаар зүйлд заасан
параграфаас үзэж болно. a) Компьютерийн систем гэдэгт
185.2. Ял 184.1(2) дах хэсэгт заасныг ойлгоно.
Компьютерийн мэдээллийн санд b) Мэдээллийн сан гэдэгт 185.1(2)
хууль бусаар саад хийсэн бол хоёроос (b) хэсэгт заасныг ойлгоно.
арван жил хүртэл хугацаагаар хорих ял
шийтгэнэ.

55
ÕÓÓËÜ ÄÝÝÄËÝÕ ¨Ñ 2015 ¹2 (52)

Тайлбар компьютерийн мэдээллийн санд хууль


Параграф 1: Кибер гэмт хэргийн бусаар саад хийх (185 дугаар зүйл),
тухай конвенцийн 5 дугаар зүйлийг компьютерийн мэдээллийн санд
удирдлага болгон энэ параграфыг хөндлөнгөөс орох (186 дугаар зүйл),
бичсэн. Кибер гэмт хэргийн тухай компьютерийн системд хөндлөнгөөс
конвенцийг тайлбарласан илтгэлийн орох (187 дугаар зүйл) гэмт хэрэг
65-70 дах параграфаас компьютерийн үйлдэх зорилгоор боловсруулсан,
системд хөндлөнгөөс оролцох гэмт нийцүүлсэн компьютерийн програм
үйлдлийг тодорхойлсныг үзэж болно. зэрэг тоног төхөөрөмж эсхүл;
Параграф 2(a): Кибер гэмт хэргийн ii. Ашиглах нөхцөлөө бүрдүүлэхийн
тухай конвенцийн 1(а) дүгээр зүйлийг тулд компьютерийн системд нэвтрэхээр
үндэслэн “компьютерийн систем” гэдэгт компьютерийн нууц үг, нэвтрэх код,
юуг ойлгох талаар хэрхэн хэлэлцсэн эсхүл адил төстэй мэдээллийг бүхэлд
тухай Кибер гэмт хэргийн тухай нь буюу хэсэгчлэн олж авах;
конвенцийг тайлбарласан илтгэлийн (b) 1 (a) (i), 1 (a) (ii) дах хэсэгт
23-24 дах параграфаас үзэж болно. заасны дагуу тоног төхөөрөмж, нууц
Параграф 2(b): Кибер гэмт хэргийн үг, нэвтрэх код, адил төстэй мэдээлэл
тухай конвенцийн 1(b) дүгээр зүйлийг эзэмшиж байхыг ойлгоно.
үндэслэн “компьютерийн мэдээллийн 2.188 дугаар зүйлд заасан
сан” гэдэгт юуг ойлгох талаар хэрхэн компьютерийн систем гэдэгт 184.1(2)
хэлэлцсэн тухай Кибер гэмт хэргийн дах хэсэгт заасныг ойлгоно.
тухай конвенцийг тайлбарласан Тайлбар
илтгэлийн 25 дах параграфаас үзэж Параграф 1: Кибер гэмт хэргийн
болно. тухай конвенцийг тайлбарласан
илтгэлийн 71-78 дах параграфаас тоног
187.2. Ял төхөөрөмжийг зүй бусаар ашиглах гэмт
Компьютерийн системд үйлдлийг тодорхойлсныг үзэж болно.
хөндлөнгөөс орсон хоёроос арван жил Параграф 2: Кибер гэмт хэргийн
хүртэл хугацаагаар хорих ял шийтгэнэ. тухай конвенцийн 1(а) дүгээр зүйлийг
үндэслэн “компьютерийн систем” гэдэгт
188 дугаар зүйл. Тоног юуг ойлгох талаар хэрхэн хэлэлцсэн
төхөөрөмжийг зүй бусаар ашиглах тухай Кибер гэмт хэргийн тухай
188.1. Гэмт хэргийн тодорхойлолт конвенцийг тайлбарласан илтгэлийн
1.Тоног төхөөрөмжийг зүй 23-24 дах параграфаас үзэж болно.
бусаар ашиглахад зөвшөөрөлгүйгээр,
компьютерийн системд хууль 188.2. Ял
бусаар нэвтрэх (184 дүгээр зүйл), Тоног төхөөрөмжийг зүй бусаар
компьютерийн мэдээллийн санд хууль ашигласан бол хоёроос арван жил
бусаар саад хийх (185 дугаар зүйл), хүртэл хугацаагаар хорих ял шийтгэнэ.
компьютерийн мэдээллийн санд
хөндлөнгөөс орох (186 дугаар зүйл), IV. Кибер гэмт хэрэг: Үндсэн
компьютерийн системд хөндлөнгөөс асуудал
орох (187 дугаар зүйл) гэмт үйлдлийг Кибер гэмт хэрэг гэж юу вэ?
хийх зорилгоор ямар нэгэн тоног Кибер гэмт хэрэг гэсэн ойлголт байна
төхөөрөмжийг ашиглах сэдэл агуулсан уу? Хэрэв байдаг бол “кибер гэмт
байна. Үүнд: хэрэг”, “гэмт хэрэг” хоёр ямар ялгаатай
(a) Бэлтгэх, худалдах, хэрэглэхээр вэ?
худалдан авах, импортлох, боломж Кибер гэмт хэрэг үйлдсэн
бүрдүүлэх. Үүнд: этгээдийг илрүүлэх, түүнд ял оногдуулах
i. Компьютерийн системд хууль хууль зүйн асуудлыг жичлэн авч үзсэн
бусаар нэвтрэх (184 дүгээр зүйл), зүйл сүүлийн үед нэлээд гарах болов.

56
Ýðõ ç¿é, ñýòãýëãýý: ¿çýë áîäîë, ýðãýö¿¿ëýë

Тухайлбал, компьютерийн гэмт хэрэг, ерөнхий категори болон “гэмт хэрэг”


компьютерийн арга хэрэгсэл ашиглан гэсэн ерөнхий категори) эрүүгийн
үйлдсэн гэмт хэрэг зэргийг нэрлэж хариуцлага хүлээлгэх үндсэн шинжийг
болно. Гэвч энэ талаарх үзэл бодлын баримтлах зарчмыг дагаж мөрдөнө.
ихэнх нь манай нийгэмд гардаг дийлэнх Уламжлалт гэмт хэрэгт хүлээлгэдэг
шинэ үзэгдлийг ойлгож мэдэхийн нэгэн зарчмаас ялгаатай, кибер гэмт хэрэгт
адил эхлэл төдий байна. Тухайлбал, зориулсан эрүүгийн хариуцлагын
кибер гэмт хэрэг гэж байдаг, тэдгээр тусгай категори бий болоогүй байсан ч
нь эрх зүйн шинэ зохицуулалт, мөрдөн энэ зарчмыг мөрдөх нь зайлшгүй.
шалгах шинэ арга, техник бий болгож Англи-Америкийн эрх зүй дөрвөн
хөгжүүлэхийг шаарддаг, уламжлалт шинжийн давхцал дээр эрүүгийн
гэмт хэргээс ялгаатай гэж таамаглаж хариуцлагыг үндэслэдэг. Энэ нь оюун
байна. санааны гэм буруутай байдал (the mens
Кибер гэмт хэрэг бодитой байдаг rea), үйлдэл эсвэл хийх үүрэгтэй байсан
эсэх нь энэ таамаглалд эргэлзэхэд ч хийгээгүй эс үйлдэхүй (the actus
хүргэж буй бөгөөд үүнд дүн шинжилгээ reus), зайлшгүй тодорхой нөхцөл буюу
хийх нь нэн чухал. Кибер гэмт хэрэг “туслах нөхцөл байдал”-ын оршихуй, үр
нь өөр үзэгдэл мөн бол “уламжлалт” дагавар буюу хор хохирол юм.
гэмт хэргээс материаллаг агуулгаараа Хэрэв кибер болон “ердийн”
ялгарах ёстой. Кибер гэмт хэрэг гэмт хэргийн аль аль нь эдгээр гэмт
“уламжлалт” гэмт хэргээс хэрхэн хэргийн бүрэлдэхүүний шинжээс
ялгагдахыг тогтоох нь түүнийг бодитой бүрддэг юм бол тэдэнд байж болох
оршдог эсэхийг тодорхойлох эхний ялгаа нь тодорхой гэмт хэрэг болон
алхам мөн. Хэрэв кибер гэмт хэрэг кибер гэмт хэрэг үйлдэгдэхэд эдгээр
болон бусад гэмт хэргийн хооронд шинж бүгд эсвэл зарим нь байна уу
материаллаг ялгаа байдгийг нотолж гэдгээр тодорхойлогдох учиртай.
чадвал кибер гэмт хэрэг үйлдэгдэх үед Оюун санааны байдал гэсэн хоёр
тийм ялгаа байна уу, үгүй юу гэдгийг дах шинжид хамаарах материаллаг
тогтоож, дүн шинжилгээ хийх нь чухал ялгааг таамаглах боломжгүй юм. Аль
юм. Хэрэв кибер гэмт хэрэг болон гэмт ч гэмт хэргийг нэг, түүнээс дээш тооны
хэргийн хооронд ялгаа байдгийг нотолж этгээд үйлдэх нь тодорхой. Энэ хоёр
чадахгүй бол энэхүү ойлголтууд хоёр категорид гэм буруугийн ялгаатай
өөр категори биш, харин кибер гэмт байдлыг тогтоох үндэслэл харагдахгүй
хэрэг нь өнөөг хүртэл оршиж ирсэн гэмт байгаа учраас тэдний хоорондын чухал
хэргүүдийн нэг хувилбар гэж үзэхэд ялгаанаас энэ шинжийг хасч болно.
хүрнэ.
Гэмт хэргийн дээрх категори тус
Кибер гэмт хэрэг болон “ердийн”
бүрт хамаарах зөрчилд хэрэглэсэн
гэмт хэргийн хоорондын ялгааг
зан үйл, үйлдэхтэй холбогдсон нөхцөл
тогтоох гэж оролдохоос өмнө эхлээд
байдал, үйлдсэнээс гарах үр дагавар
тэдний төсөөтэй талыг тогтоох нь
буюу хор хохирол нь энэ хоёр гэмт
чухал. Энэ нь тэдний хооронд байж
хэргийн ялгаатай шинж гэсэн эхний
болох ялгааг тодорхойлоход тусална.
таамаглал дэвшүүлж болох юм.
Тэдний төсөөтэй талыг гаргаж ирэх
замаар чухамхүү ялгааг илэрхийлдэг Энэ таамаглалд үндэслэсэн ялгааг
асуудлаас “хөндийрч”, шууд нотолж эрүүгийн хоёр категорийн хоорондын
чадахгүй байгаа төсөөтэй зүйлүүдтэй эмпирик зөрөлдөөнөөс гаргаж болох
холбогдсон асуудлыг судлахад бөгөөд тэдгээрийг үйлдэх газрууд өөр
анхаарал хандуулах нь зүйтэй. өөр байдаг.
Кибер болон “ердийн” гэмт хэрэгт Уламжлалт гэж нэрлэж заншсан
эрүүгийн хариуцлага хүлээлгэх үр гэмт хэргийг бодит ертөнцөд буюу
дагавар дагалдах учраас аль алинд “физик бодит байдал”-д үйлддэг.
нь (тухайлбал, “кибер гэмт хэрэг” гэсэн Эдгээр гэмт хэргийн үйлдэл, үйлдэхтэй

57
ÕÓÓËÜ ÄÝÝÄËÝÕ ¨Ñ 2015 ¹2 (52)

холбогдсон нөхцөл байдал, үйлдсэнээс тодорхойлдог. Өөрөөр хэлбэл, аргад нь


учрах хор хохирол нийтийн эзэмшил үндэслэн гэмт хэргийн тусгай төрлийг
болох гудамж, хувийн орон байр зэрэг бий болгодоггүй. Тухайлбал, “галт
бодит газарт гардаг. Гэмт хэргийн зэвсгээр үйлдсэн аллага”, “хордуулсан
тухай одоо үйлчилж байгаа хууль аллага”, “зодож алсан аллага”, “хутгалж
нь бусдын эд хөрөнгөнд хохирол үйлдсэн аллага” г.м. Бусдыг алахаар
учруулах, бусдын өмчийг зөвшөөрөлгүй төлөвлөсөн зан үйлээс учирсан хор
авах зэрэг бодит хохирол бүхий зан хохиролд бид анхаарлаа хандуулдаг
үйлд хариуцлага, санкци (торгууль, бөгөөд тэрхүү хор хохирлыг агуулсан
хорих ял г.м) оногдуулахад чиглэдэг. гэмт хэргийг тодорхойлдог.
Үндсэндээ орчин үеийн эрүүгийн эрх “Кибер гэмт хэрэг” гэж нэрлэж
зүй гадаад физик ертөнцөд үйлдсэн байгаа компьютер болон кибер орон
зарим зан үйл (үйлдэл буюу үйлдэх зайгаар үйлддэг гэмт хэрэг нь удаан
үүргээ биелүүлээгүй эс үйлдэхүй)-д жил оршиж ирсэн тодорхой арга
хариуцлага хүлээлгэнэ гэдгийг хүлээн хэрэглэдэг гэмт хэргээс тийм ч өөр
зөвшөөрсөн, зохисгүй бодол санаа зүйлийг илэрхийлэхгүй байж болох юм.
зэрэг бодит бус зан үйлд хариуцлага
хүлээлгэх үзлээс татгалзсан билээ. V. Санал, дүгнэлт
Кибер орон зай физик ертөнцийн Дээр дурдсан хандлага, саналыг
хажууд байдаг боловч түүнээс тусдаа харгалзан үзэж, хууль зүйн онол
орших үйл ажиллагааны талбар юм. практикт хэрэглэх нь цахим мэдээллийн
Энэ нь физик ертөнц биш, харин аюулгүй байдлыг эрх зүйн хүрээнд
үзэл бодлын бодит байдал, “хийсвэр хангах, кибер гэмт хэрэгтэй тэмцэх,
ертөнц” юм. Иймээс эрүүгийн эрх зүйн түүнээс урьдчилан сэргийлэх олон
өнөөгийн зарчмууд кибер орон зайн талт хөтөлбөр боловсруулахын тулд
өвөрмөц давуу талыг ашиглан үйлддэг тодорхой асуудлуудыг үр нөлөөтэй
гэмт хэрэгт хэрэглэхэд тохирох уу гэсэн шийдвэрлэх зарим боломжийг олгоно.
асуулт гарч ирнэ. Энэ хоёр категори Үүнд:
тус бүрт хамаарах гэмт хэрэг үйлдэхэд 1. Мэдээллийн технологи, түүний
хэрэглэсэн зан үйл, үйлдэхтэй хэрэглээтэй холбогдсон харилцааг
холбогдсон нөхцөл байдал, үйлдсэнээс зохицуулах эрх зүйн үндсэн (суурь)
учрах хор хохиролтой холбоотой кибер ойлголтыг хуульчлах;
гэмт хэрэг болон гэмт хэргийн хооронд 2. Кибер гэмт хэрэгтэй тэмцэх
материаллаг ялгаа байхгүйгээр ийм үл хууль, эрх зүйн орчныг бүрдүүлэх;
тохирох байдал оршиж чадахгүй. 3. Кибер гэмт хэргийн нийгмийн хор
Хэрэв кибер орон зай нь аюулыг тодорхойлох шинж, энэ төрлийн
уламжлалт гэмт хэргийг үйлдэхэд гэмт хэрэг үйлдэгсдэд хариуцлага
хэрэглэдэг ердийн орон зай буюу арга хүлээлгэх шалгуурыг шинжлэх ухааны
хэрэгсэл мөн бол кибер гэмт хэрэг үндэслэлтэй боловсруулах;
гэсэн тусгайлсан нэр томьёо гаргах, 4. Компьютер гэмт халдлагын зүйл
түүнийг зохицуулахын тулд тусгай болсон, эсвэл түүнийг хэрэгсэл болгож
хууль тогтоомж гаргах биш, одоо ашигласан гэмт хэргийг бусад төрлийн
мөрдөгдөж буй хууль тогтоомжоор гэмт хэргээс ялгаж зааглах;
түүнийг зохицуулахад хангалттай. 5. Компьютерийн гэмт хэрэгтэй
Тухайлбал, бусдын амь насыг санаатай холбогдолтой шүүхээр шийдвэрлэсэн
хөнөөсөн үйлдлийг ноцтой гэмт хэрэгт хэргийг нэгтгэн судлах, дүн шинжилгээ
тооцсоор ирсэн. Хүн амины гэмт хийх;
хэргийг үхэлд хүргэхэд ашигласан
аргаас шалтгаалж олон төрөлд
яллахаас илүүтэйгээр “homicide” буюу
“хүн амины гэмт хэрэг” гэж ерөнхийлөн

58
Ýðõ ç¿é, ñýòãýëãýý: ¿çýë áîäîë, ýðãýö¿¿ëýë

6. Төрийн байгууллагуудын 9. Өрнөдийн болон мэдээллийн


мэдээллийн аюулгүй байдлын технологийн өндөр хөгжилтэй улс
эрсдэлийн үнэлгээг хийх; орнуудын туршлагыг нарийвчлан
7. Кибер гэмт хэрэгтэй тэмцэх судалж, мэргэшсэн кибер-мөрдөгчдийг
Европын конвенцод нэгдэн орох, олон бэлтгэх тусгай хөтөлбөр хэрэгжүүлэх;
улсын эрх зүйн түгээмэл стандарт, хэм 10. Цахим мэдээллийн эргэлтийн
хэмжээг үндэсний хууль тогтоомжид хүрээ гэмт халдлагын зүйл болсон нь
тусгах; энэ гэмт хэргийн онцлог үр дагавар.
8. Энэ төрлийн гэмт хэрэгтэй Үүнээс үндэслэн тэрхүү хүрээнд гарсан
тэмцэхийн тулд хууль сахиулах гэмт хэрэгт эрүүгийн хариуцлага
байгуулагуудын олон улсын хамтын хүлээлгэх асуудлыг хуульчлан тогтоох
ажиллагааг эрчимжүүлэх; шаардлага гарч ирсэн. Үндэсний
хэмжээнд “Кибер эрх зүй”-н тогтолцоо
бүрдээгүй, эрх зүйн зохицуулалтын
механизм эхний шатандаа байна.

---o0o---

59
ÕÓÓËÜ ÄÝÝÄËÝÕ ¨Ñ 2015 №2 (52)

ЭРДЭС БАЯЛГИЙН ХУУЛЬ ТОГТООМЖИЙН СИСТЕМД


НУТГИЙН ЗАХИРГААНЫ ЭРХ ХЭМЖЭЭ

çààëòààð òîäîòãîí áýõæ¿¿ëñýí íü áóé2.


Ò¿¿í÷ëýí ò¿¿íèé ýäèéí çàñãèéí áààçûí
íýãýí á¿ðýëäýõ¿¿í íü õàðüÿàëàõ íóòàã
äýâñãýðèéí áàéãàëèéí áàÿëàã ìºí
áîëîõ òóõàé õóóëü ç¿éí óòãà çîõèîë,
õóóëü òîãòîîìæ ìºí ë ºã¿¿ëíý3.

Òýãâýë ýë õóóëèéí ýòãýýä,


ò¿¿íèé óäèðäëàãà íü õàðüÿàëàõ íóòàã
äýâñãýðèéíõýý áàéãàëèéí áàÿëãèéí
òàëààð ÿìàð ýðõ õýìæýýòýé áàéõ
МУИС-ийн Хууль зүйн сургуулийн Төр, áý? ãýäýã àñóóëò íóòãèéí ýðõ ç¿éí
захиргааны эрх зүйн тэнхимийн багш, ¿¿äíýýñ óðãàí ãàðäàã. ¯¿íä õàðèóëò
(LLM), MPA Д.Батболд áîëîâñðóóëàõ çîðèëãûí ¿¿äíýýñ ýðäýñ
áàÿëãèéí õýìæýýíä ñóäàëñíàà òà
ОРШИЛ á¿õýíä òîëèëóóëüÿ.
Íýãæ (àéìàã, íèéñëýë, ñóì, ä¿¿ðýã) Уул асуудлыг ýðäýñ áàÿëàã
òóñ á¿ð ¯íäñýí õóóëüä çààñíààð ýçýìøèõ, àøèãëàõ, çàõèðàí
õàðüöàíãóé áèå äààñàí íèéòèéí ýðõ ç¿éí çàðöóóëàõõàðèëöààíä орон íóòãèéí
õóóëèéí ýòãýýä áàéõûí òóëä þóíû ºìíº хэмжээнд гарч байгаа үзэлдэл, үйл
ºì÷, ñàíõ¿¿ãèéí íººö, ýðõ ìýäýëòýé явц, нутгийн çàõèðãààíû ýðõ õýìæýýã
áàéõ íü íýí ÷óõëààð òàâèãääàã. ªì÷ã¿é, òîäîðõîéëñîí õóóëü òîãòîîìæ, õóóëèéí
ýä õºðºíãèéí ýðõã¿é õóóëèéí ýòãýýä ãýæ äýä àêò ãýñýí ¿íäñýí хоёр ò¿âøèíä авч
îíîëûí õóâüä áàéõã¿é áºãººä ýíý íü үзэв.
ò¿¿íèé ¿íäñýí øèíæ áîëäîã. ¯¿íèéã íîì
çîõèîëд “ÍªÓ¨1-íû áàòàëãàà,¿íäýñ” Íýã. Àøèãò ìàëòìàë
õýìýýí áè÷äýã, ¯íäñýí õóóëüä ”... ýäèéí àøèãëàхад õºäºº íóòàãò ãàðсан
çàñãèéí…öîãöîëáîð” ãýæ òóñãàëàà ¿çýãäë¿¿ä þó өгүүлэâ
îëñîí ñîíãîäîã îéëãîëò þì. Ýë ¿çýë 1.1. Ñóì íóòàã äýâñãýðòýé ÷
ñàíààã Èðãýíèé õóóëüä ”àéìàã, íèéñëýë, ýçýìøèë ãàçàðã¿é áàéñààð áàéõ óó?
ñóì, ä¿¿ðýã íü èðãýíèé ýðõ ç¿éí Òºâ àéìãèéí Çààìàð ñóìàíä 2003 îíû
õàðèëöààíä õóóëèéí ýòãýýäèéí íýãýí 5 ñàðûí áàéäëààð àøèãëàëòûí 55,
àäèë îðîëöîíî” ãýõ÷èëýí õýä õýäýí õàéãóóëûí 36 ëèöåíç îëãîñîí íü ñóìûí

2
Хэдийгээр Үндсэн хууль, Иргэний хуульд нэгжийг
1
Ýíýõ¿¿ өгүүлэлд îðñîí òîâ÷èëñîí ¿ãñèéã äàðààõ харьцангуй бие даасан эрх зүйн этгээд буюу субъект
áàéäëààð òàéëíà. ÀÌÃÒÕÝÃ-Аøèãò ìàëòìàë, ãàçðûí байхыг хуульчилсан ч орон нутгийн хууль тогтоомжийн
òîñíû õýðýã ýðõëýõ ãàçàð, ÀÍÇÄ-Аéìàã íèéñëýëèéí хэмжээнд гүнзгийрүүлэн хөгжүүлээгүй юм.-Д.Б.
Çàñàã äàðãà, ÀÌÒÕ-Аøèãò ìàëòìàëûí òóõàé õóóëü, 3
Èðãýíõóóëèéí 7.3, 99.2, 100.1-èéã òóñòóñ ¿çíý
ÀÒÇÝ- Аøèãòëàëòûí òóñãàé çºâøººðººë ýçýìøèã÷, ÁÎÕ- ¿¿.̺íÌîíãîë Óëñàä Õ¿íèé ýðõèéã õàíãàõ ¯íäýñíèé
Бàéãàëü îð÷íûã õàìãààëàõ, ÁÎß-Бàéãàëü îð÷íû ÿàì, õºòºëáºðò “Íóòãèéí ººðºº óäèðäàõ áàéãóóëëàãûí
ÈÒÕ-Иðãýäèéí Һ뺺ëºã÷äèéí õóðàë, ÇÇÍÄÍÒÓÒÕ-Зàñàã ¿éë àæèëëàãààíû ñàíõ¿¿, ýäèéí çàñãèéí ÷àäàâõèéã
çàõèðãàà, íóòàã äýâñãýðèéí íýãæ, ò¿¿íèé óäèðäëàãûí áýõæ¿¿ëæ, ò¿¿íèé äîòîð ñóìäûã ººðèéí ºì÷òýé áîëãîõ
òóõàé õóóëü, ÇÃÕÝÃ-Çàñãèéí ãàçðûí Õýðýã ýðõëýõ ãàçàð, ãàçàð, áàéãàëèéí áàÿëãèéã õ¿í àìûí àæ áàéäëûã
ͪӨ-Нóòãèéí ººðºº óäèðäàõ ¸ñ, ÑÄÇÄ-Сóì, ä¿¿ðãèéí äýýøë¿¿ëýõ, õ¿íèé õºãæëèéã õàíãàõ ÷èãëýëýýð çîõèñòîé
Çàñàã äàðãà, ÕÒÇÝ-Хàéãóóëûí òóñãàé çºâøººðºë àøèãëàõ ýðõèéã ºðãºòãºíº” ãýæýý.Òºðèéíìýäýýëýë.2002
ýçýìøèã÷. îí. ¹7.

60
Õóóëèéí õýðýãæèëò, ¿ð íºëºº, àñóóäàë

íèéò íóòàã äýâñãýðèéí 1/3-èéã4 õàìàð÷ õ¿÷èíã¿é áîëãîñîí áàéõ þì.


áàéñàí áîë 2004 оны 05 ñàðä áóþó Àðõàíãàé àéìãèéí Öýíõýð ñóìàíä
ÿã íýã æèëèéí äàðàà àéìãèéí ãàçðûí áàñ Заамартай төстэй нөхцөл áàéäàë
àëáàíààñ àâñàí ìýäýýãýýð ýíý òîî ¿¿ñсýí. Íèéò ãàçàð íóòãèéí 85%-èéã
áàðàã 1/2 áîëòëîî ºññºí áàéäàã5. õàéãóóëûí áîëîí àøèãëàëòûí òàëáàé
1998 îíä Æ.Àëòàíãýðýë òýðã¿¿òýé ýçýëñýí. Öýíõýðèéíõýí îðøèí àìüäðàõ
Заамар сумын 128 èðãýí óóðõàéí íºõöºëã¿é áîëñîí òóë ýëäýâ òºðëèéí
ýäýëáýð ãàçàð áýë÷ýýðèéã øàõàí ìàë òýìöëèéã ¿¿ñãýí, ýöýñòýý óóðõàé õ¿ðäýã
àæ àõóé ýðõëýõ áîëîìæã¿é áîëæ áàéãàà íóòãèéíõàà çàì äýýð “àðä ò¿ìíèé
òóõàé, àëòíû êîìïàíèóä àøèãëàñàí íýðèéí ºìíººñ îðîõûã õîðèãëîâ” ãýæ
ãàçðàà íºõºí ñýðãýýäýãã¿é, óñûã èõýýð ÷óëóóí äýýð áè÷èæ òàâüñàí íü áóé.
àøèãëàñíààñ áîëæ áóëàã øàíäíû òýí 1.2. Ñóìûí çºð÷èãäñºí ýðõèéã
õàãàñ íü øèðãýæ, óñ áàãàñ÷ áàéãàà õýðõýí ñýðãýýõ áý? (Çààìàðûí
òóõàé, Çàñàã äàðãûí íýýñýí òóñãàé Áàðæèí óóëûí êåéñ). Çààìàð сумûí
äàíñàíä áàðüöààëàõ áàðüöààíû ÈÒÕ-ын 1996.01.20-íы 03, 1997.02.03-
ìºí㺺 õèéäýãã¿é çýðýã îëîí çºð÷ëèéã íû 07, 1998.02.10-íû 04 òîîò
öîõîí òýìäýãëýæ Åðºíõèé ñàéäàä áè÷èã òîãòîîëóóäàà𠺺ðèéí ñóìûí çàðèì
ºðãºí ìýä¿¿ëæýý. ãàçðûã òóñãàé õýðýãöýýíä àâ÷ýý. ¯¿íä
Òýä Çààìàðàà çàìõðóóë÷èõã¿éí õî¸ð áàãèéí äèéëýíõ àéë ºâºëæèæ
òºëºº óóë áè÷ãýýð “îäîî àæèëëàæ õàâàðæäàã Áàðæèí óóë õàìààðíà.
áàéãàà àæ àõóé íýãæèéí òîîã 1996 îíû ñ¿¿ëýýð Áàðæèí óóëàíä
íýìýãä¿¿ëýõã¿é áàéõ, àëòíû õàéãóóëûí àëòíû õàéãóóë õèéõ çºâøººðëèéã
àæëûã îéðûí 10 æèëä õèéëãýõã¿é àíõ “Ìîíãîë àëò” êîìïàíè àâñàí
áàéõ, ìàëûí òîî òîëãîé ºñ÷ áýë÷ýýð áºãººä Çààìàðûí Çàñàã äàðãà ãàçðûí
õ¿ðýëöýõã¿é áàéãààòàé õîëáîãäóóëàí çºâøººðºë îëãîîã¿é òóë óã êîìïàíè
1981 îíä Áóëãàí àéìãèéí Áàÿííóóðò “Äåëüôèí” ÕÕÊ-ä ÒÇ-ºº øèëæ¿¿ëñýí
ºãñºí Áîð áóëàíã áóöààí îëãîæ áèäýíä áàéíà. Çààìàð ñóìûí óäèðäëàãà “ñóì
ýçýìø¿¿ëæ ºãíº ¿¿”6 ãýñýí øààðäëàãà газар нутагтай байх” ÿçãóóð àøèã
òàâüñàí àæ. Õàðàìñàëòàé íü Åðºíõèé ñîíèðõëûí ¿¿äíýýñ “Äåëüôèí” ÕÕÊ-ä
ñàéä äîðèâòîé àðãà õýìæýý àâàëã¿é, ìºí ë çºâøººðºë îëãîîã¿é òóë “ÀØÁ”
òýãýñãýýä ë ºíãºðººв! ÕÕÊ-ä 58000 äîëëàð áóþó 65 ñàÿ
Äýýðõ íºõöºë áàéäëûã ¿íäýñëýí òºãðºãººð óóë ýðõýý õóäàëäæýý.8 Õàðèí
2001.01.05-íä òóñ ñóìûí ÈÒÕ-ààñ àéìãèéí Çàñàã äàðãà 1999.02.08-íû
“íºõºí ñýðãýýëòèéí ¿ð ä¿í ãàð÷, òàëáàé ºäºð 0/132 òîîò àëáàí áè÷ãýýð õàéãóóë
íýìýãäýõ õ¿ðòëýõ õóãàöààíä Çààìàð õèéõèéã “ÀØÁ” ÕÕÊ-ä çºâøººðñºí
ñóìûí íóòàã äýâñãýðò àëò îëáîðëîëò áàéíà.
áîëîí õàéãóóë õèéõýä çîðèóëàí àæ Êîìïàíèóäûí õ¿ñýëò, àéìãèéí
àõóé íýãæ áàéãóóëëàãàä ýäýëáýð ãàçàð Çàñàã äàðãûí øàõàëòûã ñóìûíõàí ñºðºí
ýçýìø¿¿ëýõã¿é áàéõ” òóõàé òîãòîîë çîãñîõ áºãººä ¿¿íòýé íü õîëáîãäóóëàí
áàòàëæýý.7 Ãýòýë ýíý òîãòîîëûã Òºâ 2003.03.10-íä “ÀØÁ” ÕÕÊ-ûí çàõèðàë
àéìãèéí ñóì äóíäûí ø¿¿õ “ÀØÁ” Í.Àëòàíöýöýã Òºâ àéìãèéí ñóì äóíäûí
êîìïàíèé “үйл ажиллагааг хууль бусаар ø¿¿õýä õîõèðîë áîëîõ 100.000.000 (100
зогсоосон” гэх үндэслэлээр 2003 îíä ñàÿ) òºãðºã øààðäàæ, ¿éë àæèëëàãàà
ÿâóóëàõ ýðõýý ñýðãýýëãýõýýð íýõýìæëýë
4
Çàñàã äàðãà Ì.Ýðäýíýäàëàé íàðûí 2003 îíû 5 ñàðä ãàðãàæýý.
Òºâ àéìãèéí ø¿¿õýä ãàðãàñàí äàâæ çààëäàõ ãîìäîëä.
Õýðýãò çàäëàí øèíæèëãýý õèéæ
5
ÀÌÃÒÕÝÃ-ààñ Çààìàðûí ñóìûí òºâèéã õ¿ðòýë
õàìðóóëñàí ÕÒÇ îëãîæ áàéсан түүхтэй. –Д.Б. ¿çýõýä “ÀØÁ” ÕÕÊ, ÀÌÕÝÃ, àéìãèéí
6
ÌÓ-ûí åðºíõèé ñàéä Ö.Ýëáýãäîðæ òàíàà. Áàò-ªëçèéò. Çàñàã äàðãà гурав нэхэмжлэгч талын
1998.04.24. Çààìàðûí èðãýäèéí ºðãºí áàðüñàí áè÷èãò.
6-7 äàõü òàë. 8
ÌÓ-ûí “Äåëüôèí” ÕÕÊ-ûí çàõèðàë Äýìáýðýë, Ìîíãîë-
7
Òºâ àéìãèéí Çààìàð ñóìûí 2001.01.15-íû ºäðèéí ¹01 Õÿòàäûí õàìòàðñàí “ÀØÁ” ÕÕÊ-ûí çàõèðàë Øà ¨î Äè
òîîò òîãòîîë. 2-ð ç¿éë. íàðûí õîîðîíä áàéãóóëñàí ãýðýý. ÓÁ.,1999.05.10.

61
ÕÓÓËÜ ÄÝÝÄËÝÕ ¨Ñ 2015 №2 (52)

байр суурь дээр, Òºâ àéìãèéí ÓÌÕÃ- àøèãò ìàëòìàëûí îëáîðëîëòûã


ûí óóë óóðõàé õàðèóöñàí óëñûí õîðèãëîõ ýðõ õóóëü òîãòîîõ áîëîí
áàéöààã÷, íóòãèéí èðãýä, ò¿¿íèé çàñàã ã¿éöýòãýõ ýðõ ìýäëèéí áàéãóóëëàãûí
çàõèðãàà, àéìãèéí ÈÒÕ-ûí äàðãà íàð àëü àëüä íü áàéäàã. Ãýâ÷ òºð õóóëèàð
хариуцагч талын байр суурь дээр òîãòîîñîí á¿ðýí ýðõèéã õýðýãæ¿¿ëýõã¿é
ìàðãàëäæýý. Àíõàí øàòíû ø¿¿õ “ÈÒÕ- ¿¿ðýãëýñýýð ë, àðä îëíûã õîõèðîîñîîð
ûí òîãòîîëóóäûã áîëîí õàðèóöàã÷ ë áàéв. Харин Гол, мөрний урсац
òàëûí íîòëîõ áàðèìòûã õóóëèéí бүрэлдэх эх, усны сан бүхий газрын
øààðäëàãà õàíãààã¿é, Áàðæèí óóëàíä хамгаалалтын бүс, ойн сан бүхий
êîìïàíè ¿éë àæèëëàãàà ÿâóóëààã¿éãýýñ газарт ашигт малтмал хайх, ашиглахыг
ÿìàð ÷ çºâøººðºëã¿é иргэд ãàð àðãààð хориглох тухай хуулийг 2009 оны 07-р
àëò îëáîðëîæ áàéíà, õàéãóóëûí ëèöåíç сарын 16-ны өдөр баталж, улмаар уг
õ¿÷èí òºãºëäºð õýâýýð áàéãàà” çýðýã хуулийн дагуу 41 лицензийг хүчингүй
¿íäýñëýë çààæ ÈÒÕ-ûí òîãòîîëóóäûã болгосон нь байгаль орчин, экологийн
õ¿÷èíã¿é áîëãîæ, ñóìûí ÈÒÕ-ûí сүйрлийг таслан зогсооход их дөхөм
äàðãà, Çàñàã äàðãà íàðûã õóóëü áóñ боллоо9.
¿éëäëýý òàñëàí çîãñîîõûã äààëãàæýý. 1.4. Íóòãèéíõàí ¿ëäýæ ãàäíûõàí
Ýë øèéäâýð äàâæ çààëäàõ áîëîí àøèãëàñààð áàéõ óó? (Æàðãàëàíòûí
õÿíàëòûí øàòíû ø¿¿õýýð îðñîí áîëîâ÷ æàãñààë). Òºâ àéìãèéí Æàðãàëàíò
çàð÷ìûí õóâüä îãò ººð÷ëºã人ã¿é þì. ñóìààñ 5-6 êìò îðøèõ Íàðàí òîëãîéä
Заамарынхан “íóòàã äýâñãýð á¿õèé” íóòãèéí èðãýä ãàð àðãààð àëò îëáîðëîäîã
ãýñýí ¯íäñýí õóóëèàð òîãòîîãäñîí áàéæýý. Òýä íàðààñ àëò õóäàëäàí àâäàã
ñòàòóñдаа үндэслэн нэхэмжлэлийн áàéñàí ãýõ Õÿòàäóóä óóë îðäûí ÀÒÇ-èéã
шаардлагыг үгүйсгэж, өөрийн тогтоол, àâñíààð Æàðãàëàíòûíõíû àìüäðàëûí
тайлбараа хамгаалсан ч шүүх хүлээн ýõ ¿¿ñâýð áîëîîä áàéñàí àæ àõóé
аваагүй юм. çîãñîõîä õ¿ðýâ.
1.3. Ýêîëîãèéí áóþó àìüäðàëûí 100 ãàðóé õ¿í 2005.03.12-íä
ìºõºë. Áèäíèé ëàâòàé òîãòîîñíîî𠺺ðñäèéí ýðõèéã õàìãààëàõûã øààðäàí
ªâºðõàíãàéí ªëòèéí àëòíû óóðõàé, ÇÄÒÃ-ûã á¿ñëýí æàãñæýý. Òýä ÈÒÕÒ-
Çààìàðûí óóðõàéíóóä áàéãàëü îð÷èí, èéí äàðãûã äàãóóëàí àëòíû êîìïàíèé
òýð äóíäàà ãàçðûí õºðñèéã ¿ëýìæ Õÿòàäóóäòàé óóëçàõ ãýñýí áîëîâ÷
ýâäýæ, öºëæèëò áèé áîëãîæ, ãîëûí çàõèðàë íü áàéãààã¿é áàéíà. 800-ààä
óñûã áîõèðäóóëæ, óñàíä ëàã øàâàð ºðõèéí 3000 îð÷èì õ¿í õàìðàãäñàí
èõýýð ¿¿ñãýæ, ýíý á¿õýí íü ýöýñòýý ãîë сóìûí èðãýäèéí аæèëã¿é÷¿¿äèéí
ãîðõèéã òàñàëäóóëàõ çýðýã ýêîëîãèéí õºäºë㺺íèéõºí “Õÿòàäóóä ìàíàé
íîöòîé ñ¿éðýëä õ¿ðãýæ áàéíà. àëòûã àâààä áàéõàä áèä ÿàãààä ãàð
2005 îíä ªâºðõàíãàéí Óëààí àðãààð îëáîðëîæ áîëäîãã¿é þì áý”10
öóòãàëàí òàñàðñàí. Çààìàðûí Çàñàã ãýñýí ëîîçîí òàâèí æàãñ÷ýý. Òýìöýë
äàðãûí ÿðüæ áàéãààãààð Çààìàð áàñ ë ¿ð ä¿íä õ¿ðñýíã¿é.
îð÷ìîîð Òóóë ãîë òàñðàõ èðìýãò î÷ñîí. 1.5. Îðîí íóòãèéí çîâëîíã ÿàì
Àðõàíãàéí Öýíõýð ñóìàíä àëò ìýäðýõã¿é íü. Àðõàíãàé àéìãèéí çàñàã
îëáîðëîõûí òóëä Õàðãóéò, Íàðèéí çàõèðãààíû àëáàí õààã÷äûí Öýíõýð
õàìàð, ªëçèé òýýëèéí (ãîðõè), ªë, ñóìàí äàõü àëò àøèãëàëòûí òàëààð
Øèéðò çýðýã 5 ãîëûí ãîëüäðîë èéíõ¿¿ ÿðüæ áàéíà. “Àðõàíãàé àéìãèéí
ººð÷èëñºí. ¯¿íèé óëìààñ ýäãýýð ãîëóóä Öýíõýð ñóìûí íèéò ãàçàð íóòãèéí 85%-
øèðãýæ Öýöýðëýã, Öýíõýð, Óðä òàìèð èéã õàéãóóëûí áîëîí àøèãëàëòûí
ãîëûã öóòãàæ ÷àäàõàà áîëæýý. Èéìä òàëáàé ýçýëäýã.
äýýð äóðäñàí ãîëóóäûí ñàâ íóòãèéã 9
АМГ-ын Геологи, уул уурхай, кадастрын хэлтсийн
äàãàí íóòаглаäàã ãóðâàí ñóìûí îëîí даргын 2012 оны 5 дугаар сарын 2-ны өдрийн 295 дугаар
шийдвэр.
çóóí àéëûí àìüäðàë íü àþóëä, ýêîëîãè 10
ªäðèéí ñîíèí. ¹064 (1885). 2005.03.14. Æàðãàëàíòàä
íü ñ¿éðýëä ºðòсөн аж. Èéì íºõöºëä áîñëîãî ãàðëàà.

62
Õóóëèéí õýðýãæèëò, ¿ð íºëºº, àñóóäàë

Õàéãóóлûí 18, àøèãëàëòûí 3 äýâñãýðòýé áàéõ ÿçãóóð ¿íäñèéã


ëèöåíçòýé. õàíãàõûí òóëä ãàçðûã ýçýìø¿¿ëýõ,
Ò¿ãýýìýë çºð÷èë íü íºõºí ñýðãýýëò ò¿¿íèéã õàìãààëàõ ìåõàíèçìûã òîãòîîõ
õèéäýãã¿é.Ó÷èð íü àøèãëàñàí ãàçðûí õýðýãцээ, шаардлага байсаар байна.
õýäýí õóâèéã íºõºí ñýðãýýõèéã ÁÎß- 2. ¯íäñýí õóóëèàð õàìãààëàãäñàí
íààñ òºëºâëºãººãººð áàòëààä ºã÷èõäºã. íýãæèéí ýðõ, õóóëü ¸ñíû àøèã ñîíèðõëыг
Îëîí ãîë ãîðõè øèðãýñýí. Õºðñèéã íü Засгийн газар, түүний байгууллага,
õóóë÷èõààð óñ ÷èйã íü óóðалчихäàã бусад нэгжүүд çºð÷èх, хөндөх, үл
áîëîëòîé. Áàéãàëü îð÷íû ÿàìíû àøèãò хүндэтгэх, уã асуудлаар ø¿¿õдэвч
ìàëòìàë àøèãëàõ ÿâöàä ÁÎ-ûã íºõºí эрх зүйн орчин муутайгаас зэрэг
ñýðãýýõ òàëààð ÿâóóëæ áàéãàà áîäëîãî шалтгаанаар үл сэргэх тохиолдлуудаас
áóðóó”11. сургамж авч орон нутгийн асуудал
Äýýðõ ñóäàëãààíààñ äàðààõ хариуцсан Засгийн газрын байгууллага
ä¿ãíýëòèéã õèéæ áîëîõîîð áàéíà. ¯¿íä: буюу Засгийн газрын Хэрэг эрхлэх
1. Òºâ àéìãèéí Çààìàð, Àðõàíãàéí газрын чиг үүрэг, ажлын хариуцлагыг
Öýíõýðèéã ñóìûí á¿ðä¿¿ëáýðýýð сайжруулах, жигдрүүлэх.
õýìæâýë ãàçàð “газар íóòàãã¿é”, 3. Óóë óóрõàéí ¿éëäâýðëýëèéí
õàìòëàãèéí ãèø¿¿ä íü ¿íäñýí àæ àõóé óëìààñ áàéãàëü îð÷èí, ò¿¿íèéã ò¿вøèí
áîëîõ ìàëàà ìàëëààä ººð ñóìûí íóòàã àìüäàð÷ áóé íóòãèéí èðãýäýä ó÷ðóóëæ
äýâñãýðò àìüäàðäàã òóë “õ¿í àìã¿é”, áóé õîõèðîë íü îëîõ àøãààñ èõ áàéãàà
“çºâõºí” çàñàã нь ë ¿ëäæýý. ×óõàìäàà íºõöºëä àøèãëàëòûã çîãñîîõ àðãà,
ñóì ñºíºõ õàíäëàãàòàé áîëæ, îðøèõ óó õýðýãë¿¿ðèéã îðîí íóòãèéí èðãýä,
ýñ îðøèõ óó ãýäýãò õ¿ðñýí гэсэн үг. Дээр çàñàã çàõèðãààíû ýðõ õýìæýýíä
дурьдсан 2 сумаас үзэхэд хайгуулын îðóóëàí õóóëü÷ëàõ õýðýãöýý áàéíà.
талбай, уурхайн талбай, уурхайн Ашиг алдагдлыг үнэлэх үнэлгээний
эдэлбэр газрын12 эрх зүйн дэглэмийг механизм, түүний үр дүнг орон нутгийн
тодорхой болгоогүйгээс бэлчээргүй иргэдээр хэлэлцүүлэх эрх зүйн орчинг
малчид, газар íóòàãã¿é ñóìä ¿¿ñ÷ áàéíà. бий болгох шаардлагатай. Уурхайн
Áàãèéí õóâüä ÷ ìºí àäèë. Нөгөө талаас үйлдвэрлэлийн бизнес эрхлэгч нь их
хайгуулын болон уурхайн талбай хэмжээний бэлчээр газар ашиглаж орон
нь газрын нэгдмэл сангийн үндсэн нутгийн аж ахуйд сөргөөр нөлөөлөгчийн
ангилалд тодорхой байр суурьгүй хувьд орон нутгийн хөгжлийн дэмжих
буюу13 газрын эрх зүйн харилцааны үүрэг хариуцлага хүлээдэг байх
үүднээс уул асуудлыг хууль тогтоомжид нь, түүнчлэн иргэдэд уурхайн үйл
тодорхойлоогүй байна гэж үзэж болно. ажиллагааны улмаас учирсан хохирлыг
Иймд эдгээр асуудлыг шийдвэрлэх. арилгах зүй ёсны хэрэг.
Мөн түүнчлэн ñóìäûã òîìîñãîõ 4. Ýðäýñ áàÿëãèéã àøèãëàõ ¿åä
çàìààð ãàçàð íóòãèéã íü òýëýõ, íóòàã ìºðäºõ áàéãàëü îð÷íûã õàìãààëàõ
òºëºâëºãººã äàí ãàíö áàéãàëü îð÷íû
11
“Àéìãèéí óäèðäëàãà çîõèîí áàéãóóëàëò-ýðõ ç¿éí ÿàì áàòалæ ºãäºã æóðìûã ººð÷илж,
¿íäñèéã áîëîâñðîíãóé áîëãîõ íü” Óäèðäëàãûí àêàäåìûí íóòãèéí çàñàã çàõèðãààíû îðîëöîîã
ñóäàëãààíû áàãèéí ñóäëàà÷ Ä.Áàòáîëäûí Àðõàíãàé
àéìãèéí ÌÕÃ-ûí óóë óóðõàé õàðèóöñàí óëñûí áàéöààã÷ õóóëü÷ëàõ õýðýãòýé áàéíà. Ýíäýýñ íýã
×.Îþóíñàéõàí, àéìãèéí ÇÄÒÃ-ûí ¯ÄÁÁÎÁÇÕ-èéí äàðãà àæèãëàãäàæ áàéãàà ç¿éë áîë áàéãàëü
íàðààñ àâñàí ÿðèëöëàãààñ. 2006.6 ñàð. Àðõàíãàé,
Ýðäýíýáóëãàí ñóì.
îð÷íûã óäèðäàõ òºðèéí óäèðäëàãà íü
12
Ашигт малтмалын тухай хууль. 4 дүгээр зүйл. 4.1.17: ͪӨ-îîñ äàâ÷èõñàí, ¿ã¿éñãý÷èõñэí
”хайгуулынталбай” гэжэнэхуулийн 4.1.15-д заасантусга áàéäàë õàðàãäàæ áàéíà. Óã íü îðîí
йзөвшөөрлөөролгогдсонталбайг;, 4 дүгээр зүйл. 4.1.18: íóòãàà íèéñëýëä ñóóãàà ñàëáàðûí
”уурхайнталбай” гэжэнэхуулийн 4.1.16-д заасантусгай
зөвшөөрлөөролгогдсонталбайг;, 4 дүгээр зүйл. 4.1.19: ÿàì áèø íóòãèéí ººðºº óäèðäàõ
”уурхайнэдэлбэр” гэжуурхайнталбайтайдавхацсан, аш áàéãóóëëàãà íü óäèðäàõ шинэ ¯íäñýí
игтмалтмалолборлохгеологийнтогтоцынхэсгийг; хэлнэ
гэжээ. õóóëийн зарчимòàé билээ.
13
Газрын тухай хууль 10-р зүйлийг үзнэ үү.

63
ÕÓÓËÜ ÄÝÝÄËÝÕ ¨Ñ 2015 №2 (52)

Õî¸ð. Ýðäýñ áàÿëãèéí õóóëü òîãòîîìæèéí ñèñòåìä íóòãèéí çàõèðãààíû


ýðõ õýìæýýã òîäîðõîéëñîí íü14

Íóòãèéí çàõèðãààíû ýðõ õýìæýýã


Õóóëèéí Хуулийн заалтын гол
Ä\ä òîäîðõîéëñîí õýì õýìæýýíèé òîâ÷ Òîâ÷ ä¿ãíýëò, тайлбар
íýð, çààëò үð ä¿í, тайлбар
àãóóëãà
Àøèãò ìàëòìàëûí òàëààð íóòãèéí
çàõèðãààíû áîëîí ººðºº óäèðäàõ
áàéãóóëëàãà äàðààõü 4 á¿ðýí ýðõèéã
Àøèãò ìàëòìàëûí
õýðýãæ¿¿ëíý:
òàëààðõ õóóëü
ÀÌÒÕ 12-ð
òîãòîîìæ, ÇÃ-ûí
1.àøèãò ìàëòìàëûí òóõàé õóóëü ç¿éë.
øèéäâýð óëñ äàÿàð
òîãòîîìæ, ò¿¿íèéã õýðýãæ¿¿ëýõòýé
áèåëíý.
õîëáîãäóóëàí ÇÃ-ààñ ãàðãàñàí
øèéäâýðèéí áèåëýëòèéã õàðüÿàëàõ
íóòàã äýâñãýðòýý çîõèîí áàéãóóëàõ;
Õýðõýí ÿàæ òàñëàí
çîãñîîõ áý ãýäýã íü
õóóëüäàà áàéõã¿é.
Õàðèí Ãàçðûí òóõàé
õóóëüä çºð÷ëèéã
àðèëãàõ øèéäâýð ãàðãàõ,
ãàçðûí òºëºâ áàéäëûã
2.õàðüÿàëàõ íóòàã äýâñãýðò íü èëýðõèé äîðîéòóóëñàí
Òóñãàé çºâøººð뺺ð
тусгай зºвшººрлººð îëãîãäñîí íü ìýðãýæëèéí ýðõ
ÀÌÒÕ. 12-ð îëãîãäñîí òàëáàé
òàëáàéã çîðèóëàëòààð àøèãëóóëàõ, á¿õèé áàéãóóëëàãûí
ç¿éë. çîðèóëàëòûí áóñààð
çºð÷èë ãàðãàâàë òàñëàí çîãñîîõ; ä¿ãíýëòýýð òîãòîîãäñîí
àøèãëàãäàõã¿é
áîë òóõàéí ãàçðûã
àëáàäàí ÷ºëººë¿¿ëýõ
øèéäâýð ãàðãàæ,
õýðýãæ¿¿ëýõ àæëûã
çîõèîí áàéãóóëàõ çýðýã
á¿ðýí ýðõèéã Çàñàã
äàðãà íàðò õóóëü÷èëñàí
áàéäàã1.

14
Ýíä 2006 îíû Àøèãò ìàëòìàëûí õóóëèéã ãîëëîñîí áºãººä ÇÇÍÄÍÒÓ Ãàçàð, ÁÎÕ, ÁÎ-ä íºëººëºõ ¿íýëãýýíèé òóõàé
õóóëèéã òóñ òóñ àøèãëàâ.

64
Õóóëèéí õýðýãæèëò, ¿ð íºëºº, àñóóäàë

Íóòàã äýâñãýðèéíõýý
Áèåëýõ çîõèõ
áàéãàëü îð÷èí õ¿í
ìåõàíèçìóóäààð
àìûí ýð¿¿ë ìýíä,
õàíãàãäñàí. Гэвч
òºñ⺺ õàìãààëàõ
БÎ-ûã íºõºí ñýðãýýõ
3.áàéãàëü îð÷íûã õàìãààëàõ, ýðõ ç¿éí ¿íäýñ
¿¿ðãýý áèåë¿¿ëýýã¿é
íºõºí ñýðãýýõ, õ¿í àìûí ýð¿¿ë á¿ðäñýí. Гэвч ашигт
òîõèîëäîëä ÑÄÇÄ
ìýíäèéã õàìãààëàõ áîëîí îðîí малтмал ашигласны
ÒÇÒÁ-ä ñàíàë ãàðãàæ
íóòãèéí òºñºâò òºâëºð¿¿ëýõ ÀÌÒÕ. 12-ð төлбөрөөс орон
ÒÇ-ûã öóöëàõàä
òºëáºðèéí òàëààð õ¿ëýýñýí ¿¿ðãýý ç¿éë. нутагт ордог хувь
íºëººëíº.
тусгай зºвшººрºл ýçýìøèã÷ õýðõýí хэмжээг тогтоосон
áèåë¿¿ëæ áàéãààä õÿíàëò òàâèõ; АМТХ-ийн 58,
ÁÎß-íààñ íºõºí ñýðãýýõ
59 дүгээр зүлийг
ãàçðûí õýìæýýã áàãààð
хүчингүй болгосноор
áàòàëäàãààñ íóòãèéí
энэ заалтын агуулга
çàñàã çàõèðãàà ÁÎÕ-æ
ач холбогдол
÷àäàõã¿éä õ¿ðäýã.
алдагдсан.

Газрын тухай хуулийн 16.1.11-д


заасан зориулалтаар олгохоор Газрын давхардал,
сонгосон газрын талаар энэ хуулийн ÀÌÒÕ. хамгаалалтад орсон
11.1.23-д заасан дүгнэлт гаргуулах 12.1.5 газар зүй бусаар
тухай хүсэлтийг төрийн захиргааны ашиглагдахгүй.
байгууллагад тавьж шийдвэрлүүлэх.

ÒÇÝ-èéí òàëáàéã
òóñãàé õýðýãöýýíä àâüÿ
ãýâýë íºõºí îëãîâîðò
ºãºõ ìºí㺠ñóìàíä
4.Ãàçðûí òóõàé õóóëüä çààñàí Ãàçàð íóòãàà òóñãàé áàéõã¿é òóë ãàçðàà àâ÷
¿íäýñëýë, æóðìûí äàãóó òîäîðõîé õýðýãöýýíä авч, ÷àääàãã¿é. ÒÇÝ-ýýñ
ÀÌÒÕ. 14-ð
ãàçðûã орон нутгийн тусгай нөөцтэй, хуваарьтай óðüäààä ãàçðàà òóñãàé
ç¿éë.
хэрэгцээнд авàõ øèéäâýð ãàðãàõ. àøèãëàõ боломж õýðýãöýýíä àâüÿ ãýâýë
á¿ðäñýí. 5-ààñ äýýø æèë àâàõ
ýðõã¿é. Èéìä ñóì ýë
ìåõàíèçìààð íóòãàà
õàìãààëæ ÷àäàõààðã¿é
áàéãàà þì.
Îðîí íóòãààñ ñàíàë àâ÷
Аймаг, нийслэлийн Засаг дарга энэ áàéãàà íü ñàéí õýäèé ÷
хуулийн 19.3-т заасан мэдэгдлийг ýöñèéí ä¿íäýý ãàçðûí
хүлээн авмагц тухайн талбай ýçýí áîëñîí ñóìíààñ
байрших сум, дүүргийн иргэдийн Ãàçàð íóòãàà áèø àéìãààñ àâ÷ áàéãàà
Төлөөлөгчдийн Хурлын болон аймаг, õàìãààëàõ íü áóðóó. ÀÇÄ-ûí
нийслэлийн иргэдийн Төлөөлөгчдийн ÀÌÒÕ. 19.4. àðãà, õýðýãë¿¿ð øèéäâýðèéã ñóìûí õ¿í
Хурлын Тэргүүлэгчдийн саналыг авч çàðèì òàëààð àì, ÈÒÕ õ¿ëýýæ àâàõã¿é,
30 хоногийн дотор төрийн захиргааны õóóëü÷ëàãäñàí. ñ¿¿ëäýý ñóì àéìàã
байгууллагад хариу өгөх бөгөөд энэ 2 ø¿¿õääýã çîõèñã¿é
хугацаанд хариу өгөөгүй бол тухайн áàéäëûã ¿¿ñãýäýã.
саналыг зөвшөөрсөн гэж үзнэ.

65
ÕÓÓËÜ ÄÝÝÄËÝÕ ¨Ñ 2015 №2 (52)

Òºëºâëºãººíèé
ã¿éöýòãýëèéí áàòàëãàà
áîëãîæ ÁÕ àæëûí íýã
æèëèéí àæëûí çàðäëûí
Íóòàã äýâñãýðèéíõýý 50%-òýé òýíöýõ
Õàéãóóëûí ÒÇ ýçýìøèã÷ íü ÁÎÕ àëáà
ÁÎ-ûã ÒÇ õýìæýýíèé ìºíãèéã
áîëîí ÑÄÇÄ-òàé çºøèëöºí ÁÎÕ
ýçýìøèã÷ýýð õýðõýí ÑÄÇÄ-ûí äàíñàíä
òºëºâëºãºº áîëîâñðóóëæ ÑÄÇÄ-ààð
ÀÌÒÕ. 38.1, õàìãààëóóëàõ òºâëºð¿¿ëíý. ÁÎÕ
áàòëóóëíà.
àñóóäëûã ÑÄÇÄ ¿¿ðãýý áèåë¿¿ëãýýã¿é
ººðºº ìýäýæ áàéãàà òîõèîëäîëä ÑÄÇÄ
íü äýìæ¿¿øòýé. ýíý ìºí㺺ð ýâäýðñýí
ÁÎ-ûã íºõºí ñýðãýýõ
áºãººä ¿ëäñýí ìºíãèéã
¿ë ìàðãàõ æóðìààð
ãàðãóóëíà.
Òóõàéí æèëèéí íºõºí ñýðãýýëòèéí ̺í ÀÒÇÝ-èéí ÁÎÕ
àæëûã á¿ðýí õèéãýýã¿é òîõèîëäîëä òºëºâëºãººíä íóòãèéí
ÑÄÇÄ áîëîí ìýðãýæëèéí õÿíàëòûí çàñàã çàõèðãààíû
ÁÎÕ áàòàëãàà
àëáà õàìòðàí äàðààãèéí æèëèéí îðîëöîî áàéäàãã¿é íü
ÀÌÒÕ. 39.7 áîëñîí ãýæ ¿çýæ
îëáîðëîëòûí àæëûã ýõë¿¿ëýõã¿é ÒÇÝ ÁÎÕ, íºõºí ñýðãýýõ
áîëíî.
áàéõ ýðõòýé. ¿¿ðãýý õàíãàëòã¿é
áèåë¿¿ëýõ íºõöºëèéã
á¿ðä¿¿ëæ áàéãàà.
Ýíý íü èðãýíèé
õóóëèéí õîëáîãäîõ
ÒÇÝ íü õàéãóóëûí áîëîí õýì õýìæýýòýé àäèë
àøèãëàëòûí ¿éë àæèëëàãààíû ÿâöàä àãóóëãàòàé õýì õýìæýý
õóäàã, ºâºë溺, õóâèéí áîëîí íèéòèéí þì.
çîðèóëàëòòàé îðîí áàéð áóñàä Ãýì õîð ó÷èðâàë
áàðèëãà áàéãóóëàìæ áîëîí ò¿¿õ, àðèëãóóëàõ ýðõòýé.
ñî¸ëûí äóðñãàëò ç¿éëñýä ãýì õîð Í¿¿í øèëæèõ áîë
ÀÌÒÕ. 41.
ó÷ðóóëñàí áîë õîõèðëûã íü ºì÷ëºã÷, òºëáºð àâàõ ýðõòýé. Øààðäëàãàòàé
ýçýìøèã÷èä á¿ðýí õýìæýýãýýð (øààðäëàãàòàé òîõèîëäîëä
íºõºí òºëºõ áºãººä øààðäëàãàòàé òîõèîëäîëä) øèëæ¿¿ëýõòýé
òîõèîëäîëä òýäãýýðèéã øèëæ¿¿ëýí õîëáîãäñîí çàðäëûã
áàéðëóóëàõòàé õîëáîãäñîí çàðäëûã õàðèóöàõààð çààñàí íü
õàðèóöíà. øóäàðãà áóñ áîëñîí.
Õîõèðëûã á¿ðýí
õàðèóöàõ ¸ñòîé.
ÒÇÝ íü áàéãàëü îð÷íûã õàìãààëàõ, Õýíòýéãýðýý áàéãóóëàõ,
Íóòàã äýâñãýðèéíõýý
óóðõàé àøèãëàõ, ¿éëäâýð ãýðýý áàéãóóëàõã¿é
ÁÎ-ûã ñ¿éòãýõýýñ
áàéãóóëàõòàé õîëáîãäñîí äýä á¿òöèéã ãýâýë õýðõýõ òóõàé
ñýðãèéëýõ, äýä
õºãæ¿¿ëýõ, àæëûí áàéð íýìýãä¿¿ëýõ òîäîðõîéã¿é.
ÀÌÒÕ. 42.1. á¿òöèéã õºãæ¿¿ëýõ,
àñóóäëààð íóòãèéí çàõèðãààíû ªºðººð õýëáýë
àæëûí áàéð
áàéãóóëëàãàòàé ãýðýý áàéãóóëæ õóóëèéí õîëáîãäîõ
íýìýãä¿¿ëýõýä àõèö
àæèëëàíà. çààëòóóäààðàà
ãàðàõ áîëîìæòîé.
áàòàëãààæààã¿é.

66
Õóóëèéí õýðýãæèëò, ¿ð íºëºº, àñóóäàë

Óóðõàйí ¿éë
àæèëëàãààíû
Тусгай зөвшөөрөл эзэмшигч нь энэ òàëààð òîäîðõîé
хуулийн 42.1-д заасан асуудлаар ìýäñэíèé ¿íäñýí
Îëîí ò¿ìíèé îðîëöîî,
нутгийн захиргааны байгууллагатай ÀÌÒÕ. 42.2. äýý𠺺ðñäèéíõºº
õÿíàëòûã òîãòîîñîí.
хамтран олон нийтийн хэлэлцүүлэг ýðõ, õóóëü ¸ñíû
явуулж болно. àøèã ñîíèðõëûã
õàìãààëàõ
áîëîìæòîé.
Íóòãèéí ýðõ
ç¿éí õóâüä ¿íäýñëýëã¿é
õýì õýìæýý.

Õàðèí
ýëñ, õàéðãà ìýòèéí
åðäèéí ýðäýñ áàÿëàã
àøèãëàñíû òºëáºðèéã
äàõèí õóâààðèëäàãã¿é
çºâõºí ñóìàíä íü
¿ëäýýíý, ñóìûí ººðèéí
õ¿÷ýýð àøèãëàõ áîë
1.Ашиглалтын тусгай зөвшөөрөл çºâøººðëèéã àéìàã
эзэмшигч болон тэдгээрийн туслан íü îëãîíî, áóñàä
гүйцэтгэгч нь Монгол Улсын иргэдийг çºâøººðëèéã ñóì ººðºº
ажлын байраар хангах үүрэг хүлээх ºãíº ãýõ÷èëýí àñóóäëûã
бөгөөд тухайн хуулийн этгээдэд øèéäâýðëýõүéö æóðìûã
ажиллагсдын 10-аас дээшгүй хувь нь òîãòîîìîîð. Åðäèéí
АМТХ
гадаадын иргэн байж болно. ýðäýñ áàÿëàãã¿é ñóì
СД-ийн төсвийн ãýæ áàéõã¿é òóë ñóì á¿ð
2.Тусгай зөвшөөрөл эзэмшигч нь 43.1
орлого нэмэгдэнэ îðëîãîòîé áîëíî.
гадаадын иргэдийг энэ хуулийн
43.1-д зааснаас илүү хэмжээгээр 43.2
Çàâõàíû Òýñ
авч ажиллуулсан тохиолдолд ñóìàíä õàéðãàíû àæ
ажлын байр тутамд хөдөлмөрийн àõóé ýðõëýõ íýãýíä
хөлсний доод хэмжээг 10 дахин Óëààíáààòàðààñ
нэмэгдүүлсэнтэй тэнцэх хэмжээний çºâøººðºë àâ ãýýä
төлбөрийг сар бүр төлнө. áàéãàà íü òóí ÷ çîõèñã¿é
ãýäýã îéëãîìæòîé.
Åðäèéí ýðäýñ áàÿëàã
àøèãëàëò àâñààð,
áàéãàëü îð÷èíä õºíººë
áàãà, íºõºí ñýðãýýëò
õºíãºíèéã àíõààð÷
àøèãëàëòûí àñóóäëûã
îðîí íóòãààðàà
ýðõë¿¿ëáýë èðãýääýý
÷èðýãäýëã¿é áóñ óó.

67
ÕÓÓËÜ ÄÝÝÄËÝÕ ¨Ñ 2015 №2 (52)

ÒÇÝ ... òóõàéí ñóì, ä¿¿ðãèéí Ýíýõ¿¿ òîäîðõîé ¿éë


Óóðõàéí ¿éë
èðãýäèéí àþóëã¿é áàéäëûã õàíãàõ àæèëëàãààã ÿâóóëààã¿é
àæèëëàãààíààñ áîëæ
òàëààð òîäîðõîé ¿éë àæèëëàãàà áîë õ¿ëýýõ õàðèóöëàãà
ÀÌÒÕ. 44. õ¿í àìûí àþóëã¿é
ÿâóóëíà. òîäîðõîéã¿é. ªºðººð
áàéäàë àëäàãäàõã¿é
õýëáýë áèåëýõ áàòàëãàà
áîëíî.
áàéõã¿é.
Тусгай зөвшөөрөл эзэмшигч
байгаль орчныг нөхөн сэргээх
Орон нутаг орчны
үүргээ биелүүлээгүй талаар нутгийн
газар, хүрээлэн буй
захиргааны байгууллагын саналыг ÀÌÒÕ.
орчноо хамгаалах
харгалзан байгаль орчны асуудал 56.1.5
нэгэн механизмтай
эрхэлсэн төрийн захиргааны төв
болсон.
байгууллага дүгнэлт гаргасан бол
тусгай зөвшөөрлийг цуцлана.
Àøèãò ìàëòìàë ýðýõ, õàéõ, àøèãëàõ, Орон нутгийн зүй
ÇÇÍÄÍÒÓÒÕ
îëáîðëîõ ¿éë àæèëëàãààíä õóóëü ёсны эрх мэдлийг
30.1.5.
òîãòîîìæèéí äàãóó õÿíàëò òàâèõ хуульчилсан

68
Õóóëèéí õýðýãæèëò, ¿ð íºëºº, àñóóäàë

Äýýðõ õ¿ñíýãòýíä äóðäñàí÷ëàí õàìãààëàõ, ýðäýñ áàÿëãàà àøèãëàõ,


ýðäýñ áàÿëãèéí õóóëü òîãòîîìæèéí äýýä øàòíû áàéãóóëëàãûí øèéäâýðèéí
ñèñòåìä íóòãèéí çàñàã çàõèðãààíû ã¿éöýòãýëèéã õàíãàõ ÷èãëýëèéí çààëòóóä
áàéãóóëëàãûí ýðõ õýìæýýã 15 ç¿éëýýð îðæ áàéхад бèåëýõ áîëîëöîîã¿é,
òîäîðõîéëæýý. Ýäãýýð íü: çºð÷èë ¿¿ñãýæ áàéãàà áóþó ç¿é çîõèñîî
1. Íóòàã äýâñãýðèéíõýý áàéãàëü îëæ ÷àäààã¿é õýì õýìæýýíä íóòàã
îð÷íûã õàìãààëàõ (õ¿ñíýãòèéí 3,6,8-ð äýâñãýðèéíõýý ýðõèéã õàìãààëàõ, ãàçàð
ç¿éë, ÀÌÒÕ-èéí 12, 39.7, 38.1 ); íóòãàà õàìãààëàõ ãýñýí ÷èãëýëèéí
2. Äýýä øàòíû áàéãóóëëàãûí çààëòóóä îðæ áàéíà.
øèéäâýðèéí ã¿éöýòãýëèéã õàíãàõ ¯éë÷èëæ áóé õýì õýìæýýíèé
(õ¿ñíýãòèéí 1,2,7-ð ç¿éë.); òàë õóâü íü ¿ð íºëººã¿é, çºð÷èë
3. Ýçýìøèë ãàçàð íóòãàà ¿¿ñãýäýã ãýõýýð “õóóëüòàé þìóó ãýõýýð
õàìãààëàõ (õ¿ñíýãòèéí 4,5-ð ç¿éë.); õóóëüã¿é, áàéõã¿é þìóó ãýõýýð áàéãàà”
4. Íóòàã äýâñãýðèéí ýðõ, õóóëü èéì ë áàéäàëòàé áàéíà ãýñýí ñýòãýë
¸ñíû àøèã ñîíèðõëûã õàìãààëàõ ãîíñãîéëãîìîîð ä¿ãíýëòýíä àðãà áóþó
(õ¿ñíýãòèéí 9,10,12,13-ð ç¿éë) ãýñýí 4 õ¿ðнý. Èéì àëäàà ãàðàõ áîëñîí ¿íäñýí
÷èãëýëýýð òîäîðõîéëîãäñîí áàéíà. øàëòãààí íü õóóëü òîãòîîã÷ ÇÇÍÄН-ä
çîõèîí áàéãóóëàëòàíä îðñîí õ¿í àì
Íóòãèéí çàñàã çàõèðãààíû ýðõ áóþó õóóëèéí ýòãýýä (ñóáüåêò) ãýäýã
õýìæýýã òîãòîîñîí äýýðõ õýì õýìæýýíä øèíý ¯íäñýí õóóëèéí ¿çýë ñàíààãààð
çàäëàí øèíæèëãýý õèéõýä áàðàã áóñ өөр бусад (жишээлбэл, çàñàã
çààëò á¿ð äýýð íü “ãàð õ¿ð÷” áîëìîîð çàõèðãààíû íýãæ) ºðººñãºë õàíäëàãààð
áóþó êîíöåïöèéí õóâüä á¿õýëä íü õàíäñàíä îðøèíî. Геологи, уул уурхайн
ººð÷ë¿¿øòýé байна.15Дурдсан хэм олон талт харилцаанд тэр хэмжээнд нь
хэмжээнд бүхэлд нь анализ хийж үзвэл: хүрч, эрх зүйн олон салбарын үүднээс
− Õóóëèéí áóñàä çààëòóóäòàéãàà бүрэн хандаж чадаагүй нь алдаа
óÿëäàæ, áèåëýõ íîðìàòèâ áîëîëöîîòîé гаргах бас нэгэн шалтгаан болсоннь
áîëñîí íü 50%-èéã; судалгааны явцад ажиглагдаж байна.
− Áèåëýõ áîëîëöîîã¿é áóþó Монгол нутагт өргөн дэлгэр,
õóóëèéí áóñàä õýì õýìæýýòýé õîëáîîã¿é шинэ тутам өрнөсөн уул уурхайн
íü 6.25%- õóâèéã; үйлдвэрлэл, харилцаанд орон нутаг,
− Ǻð÷èë ¿¿ñãýäýã áóþó ç¿é түүний иргэдийн Үндсэн Хуулиар
çîõèñîî îëæ ÷àäààã¿é íü 43.75%-èéã хамгаалагдсан эрх, хууль ёсны ашиг
òóñ òóñ ýçýëæ áàéíà16. сонирхол зөрчигдөж байхад түүнийг төв
засгийн түвшинд буюу улсын хэмжээнд
Áèåëýõ áîëîëöîîòîé õýì õýìæýýíä хамгаалан зохицуулах чиг үүрэгтэй
íóòãèéí çàñàã çàõèðãàà áàéãàëü îð÷íîî Засгийн газрын хэрэг эрхлэх газар
15
Ýíý òàëààð õ¿ñíýãòèéí òîâ÷ ä¿ãíýëò, ñàíàë õýñãýýñ хэрхэн ажиллав аа гэдгийг бодууштай
дэлгэрүүлэн õàðíà óó. бас дүгнүүштэй юм.
16
Õ¿ñíýãòèéí äóðäñàí õýñýãò ¿çíý ¿¿.

---o0o---

69
ÕÓÓËÜ ÄÝÝÄËÝÕ ¨Ñ 2015 №2 (52)

ЭРҮҮГИЙН БАЙЦААН ШИЙТГЭХ АЖИЛЛАГААН


ДАХЬ ТӨРИЙН НУУЦТАЙ ХОЛБООТОЙ ЭРХ ЗҮЙН
ЗОХИЦУУЛАЛТЫН АСУУДАЛ
байцаан шийтгэх хуульд тусгайлан
зааж зохицуулж байна.
Монгол Улсын Эрүүгийн байцаан
шийтгэх хууль2-аас үзэхэд эрүүгийн
байцаан шийтгэх ажиллагааны явцад
төрийн нууцыг хамгаалах зорилгоор
тус хуулийн тодорхой хэсэгт буюу
41.3.8, 48.4, 79.3, 132.2, 133.4, 235.1
зэрэг зүйл, заалтад төрийн нууцыг
хамгаалахтай холбогдсон хэм хэмжээг
Үндэсний тагнуулын академийн эрдэм тогтоожээ. Эдгээр нь үндсэндээ
шинжилгээний тэргүүлэх ажилтан, (LL.M), төрийн нууцыг хамгаалах төрийн
Б.Батхишиг ашиг сонирхлыг хангах шаардлагыг
харгалзан тусгасан зохицуулалт гэж
Гэмт хэргийг илрүүлэх, гэмт үзэж болно. Гэвч дээрх хуульд заасан
этгээдийг олж тогтоож эрүүгийн хэм хэмжээнүүд нь гадаад орны нийтлэг
хариуцлагад татах зорилго бүхий жишиг, төрийн нууцыг хамгаалах
эрүүгийн байцаан шийтгэх ажиллагааны хэрэгцээ, шаардлагыг хангаж байгаа
явцад төрийн нууцыг хамгаалах төрийн эсэх нь эргэлзээтэй юм. Өнөөгийн
ашиг сонирхол хөндөгдсөн тохиолдолд байдлаар Монгол Улсын эрүүгийн
түүнийг хэрхэн зохицуулах тухай байцаан шийтгэх эрх зүйн шинжлэх
асуудал нь эрүүгийн байцаан шийтгэх ухаанд энэ сэдвээр гаргасан эрдэмтэн,
эрх зүйн судалгааны чухал чиглэлийн судлаачдын бүтээл, судалгааны ажил
нэг юм. төдийгүй энэ сэдвийг хөндсөн бүтээл
Аливаа нууц, түүний дотор төрийн байхгүй. Түүнчлэн практикт эрх бүхий
нууц нь зөвхөн түүнийг итгэмжлэн байгууллага, албан тушаалтан төрийн
хариуцсан эсхүл ажил үүргийн дагуу нууцтай холбоотой нарийн төвөгтэй
мэдсэн цөөн хүний хувьд мэдэх, бусад асуудлыг шийдвэрлэхэд удирдлага
хүний хувьд хаалттай мэдээлэл юм.1 болгох тусгайлан гаргасан эрх зүйн акт
Тиймээс улс орон бүр үндэсний аюулгүй ч байхгүй байна.
байдлыг хангах үүднээс төрийн нууцад Аливаа орны эрүүгийн байцаан
хамаарах мэдээлэлтэй танилцах, шийтгэх ажиллагаан дахь төрийн
ашиглах, хадгалах, шилжүүлэх зэрэг нууцтай холбоотой эрх зүйн
төрийн нууцтай холбоотой бүхий л зохицуулалтыг үзэхэд эрүүгийн
үйл ажиллагаанд нууцлалыг хангах байцаан шийтгэх тодорхой ажиллагааг
арга хэмжээг хууль зүйн хүрээнд авч явуулахад төрийн нууцыг хамгаалах
хэрэгжүүлдэг. Үүний дотор эрүүгийн болон энэ ажиллагааны үед төрийн
байцаан шийтгэх ажиллагааны нууцтай танилцах тусгай журмуудыг
онцлогтой холбоотойгоор төрийн агуулсан байдаг ба эдгээр журмыг
нууцтай холбоотой асуудлыг эрүүгийн Эрүүгийн байцаан шийтгэх хуульд
1
ХБНГУ-ын Эрүүгийн хуульд төрийн нууцыг “ХБНГУ- хэрхэн бэхжүүлснээс төрийн нууцын
ын гадаад аюулгүй байдалд хүнд хор уршиг учруулах
аюулаас сэргийлэхийн тулд гадаад улсаас нууцлах
шаардлагатай, зөвхөн хязгаарлагдмал хүрээний хүн
2
Монгол Улсын Эрүүгийн байцаан шийтгэх хууль.
танилцах баримт, эд зүйл, мэдээ” гэж тайлбарласан 2001.01.10 “Төрийн мэдээлэл” сэтгүүл, 2002 он №6
байдаг.
70
Õóóëèéí õýðýãæèëò, ¿ð íºëºº, àñóóäàë

хамгаалалт ихээхэн шалтгаалдаг. 88 (Төрийн нууц мэдээ, баримт бичиг,


Монгол Улсын Эрүүгийн байцаан эд зүйлийг үрэгдүүлэх) дугаар зүйлд
шийтгэх хуулийн 172.3-т заасны заасан гэмт хэргийн халдлагын зүйл нь
дагуу гомдол, мэдээллийг шалгах “мэдээ”, “баримт бичиг”-ээс гадна “эд
явцад гэмт хэрэг үйлдэж байгаа зүйл” болдог. Гэтэл 132.2-т төрийн нууц
болон үйлдсэн тухай үндэслэлтэй агуулсан “эд зүйл”-ийг орхигдуулсан
сэжиг байгаа тохиолдолд эрх бүхий нь прокурорын зөвшөөрөлгүй төрийн
албан тушаалтан эрүүгийн хэрэг нууцыг хураан авах боломжийг
үүсгэх эсэхийг шийдвэрлэхийн тулд бүрдүүлжээ. Үүнээс гадна “прокурорын
хойшлуулшгүй ажиллагааны хүрээнд, зөвшөөрөл” нь ямар хэлбэр (аман
түүнчлэн эрүүгийн хэрэг үүсгэсний эсхүл бичгийн)-тэй байх, цаг хугацааны
дараа эрүүгийн байцаан шийтгэх хувьд хэзээ үйлчлэх (урьдчилж, эсхүл
ажиллагааны хүрээнд үзлэг, туршилт, тухайн үед нь зөвшөөрөл авах),
хураан авах, нэгжих, эд хөрөнгө зөвшөөрлийг ямар прокурор олгох,
битүүмжлэх, шуудан-цахилгаанаар “зохих байгууллагын удирдлагад
явуулсан зүйлийг хураан авах, байцаах, мэдэгдэх” гэдэгт ямар түвшний албан
таньж олуулах, мэдүүлгийг шалгах, тушаалтныг авч үзэх зэрэг нь тодорхой
шинжилгээ хийх зэрэг ажиллагааг бус байгаа нь Эрүүгийн байцаан
явуулдаг. Эдгээр ажиллагаанууд шийтгэх хуулийн заалтыг хэрэглэхэд
дотроос төрийн нууцыг хамгаалахтай хүндрэлд учруулахаар байна. Эрүүгийн
холбоотой тусгай журмыг тус хуулийн байцаан шийтгэх хуулийн 132.2-д
132.2, 133.4 дэх хэсэгт буюу хураан заасантай ойролцоо зохицуулалтыг
авах, нэгжлэг хийх ажиллагаанд ОХУ-ын Эрүүгийн байцаан шийтгэх
тусгасан байна. хууль4-ийн 183 дугаар зүйлийн 3 дахь
Эрүүгийн байцаан шийтгэх хуулийн хэсэгт тусгахдаа хураан авах зүйлд
132.2-т хураан авах ажиллагааны үед төрийн нууц агуулсан баримт бичгээс
“Төрийн нууц агуулсан баримт бичгийг гадна эд зүйлийг хамааруулж, хураан
гагцхүү прокурорын зөвшөөрөлтэйгөөр, авах ажиллагааг хуулиар тогтоосон
зохих байгууллагын удирдлагад журмын дагуу шүүхийн шийдвэрийн
мэдэгдсэний үндсэн дээр хураан үндсэн дээр явуулахаар заасан нь илүү
авна.” гэж заажээ. Энэ хэсэг нь тодорхой зохицуулалт болсон байна.5
хураан авах ажиллагааны явцад үүсэх Эндээс үзвэл, Монгол Улсын Эрүүгийн
төрийн нууцтай холбоотой асуудлыг байцаан шийтгэх хуулийн 132.2 дахь
шийдвэрлэхэд чиглэсэн боловч хэсгийн томьёоллыг илүү боловсронгуй
томьёоллын хувьд төрийн нууцыг болгож өөрчлөх шаардлагатай юм.
хамгаалах шаардлагыг бүрэн хангаж Эрүүгийн байцаан шийтгэх
чадаагүй байна. Учир нь Төрийн нууцын хуулийн 133.4-т “Хураан авах, нэгжлэг
тухай Монгол Улсын хуульд зааснаар хийх үед хуулиар хамгаалагдсан нууц
төрийн нууц тээгч нь мэдээ, баримт баримт бичиг, бусад зүйл илэрвэл
бичиг, эд зүйл зэрэг олон хэлбэртэй хэрэг бүртгэгч, мөрдөн байцаагч
байж болох3 ба Эрүүгийн хуулийн тусгай түүнийг задруулахгүй байх арга
ангийн 87 (Төрийн нууц задруулах), хэмжээ авна.” гэсэн нь бүх төрлийн

3
Төрийн нууцын тухай Монгол Улсын хуулийн 3 дугаар
4
ОХУ-ын Эрүүгийн байцаан шийтгэх хууль (Уголовно-
зүйлд “Төрийн нууц “гэж Монгол Улсын хууль тогтоомжийн процессуальныйкодексРоссийской Федерации)
дагуу төрийн нууцад хамааруулсан, тус улсын гадаад 2001.12.18 №174 www.consultant.ru
бодлого, эдийн засаг, шинжлэх ухаан, техник-технологи, 5
ОХУ энэ хуулиас өмнө үйлчилж байсан ЗХОУ-ын
батлан хамгаалах, тагнуул, сөрөх тагнуул, гүйцэтгэх Эрүүгийн байцаан шийтгэх хуулийн 167 дугаар зүйлийн
ажилтай холбоотой бөгөөд задруулбал үндэсний 2 дахь хэсэгт төрийн нууцад хамаарах мэдээлэл
аюулгүй байдалд хор хохирол учруулахуйц мэдээллийг агуулсан баримт бичгийг хураан авах ажиллагааг
томьёолол, дүрс зураг, дохио тэмдэг, техник-технологийн прокурор, эсхүл түүний орлогчийн зөвшөөрөлтэйгөөр
шийдэл болон үйл ажиллагааны хэлбэрээр өөртөө зохих байгууллагын удирдлагатай тохиролцсон журмаар
агуулж байгаа мэдээ, баримт бичиг, эд зүйл, объект, үйл явуулна” гэж заасан байсан бөгөөд шинэ хуульдаа энэ
ажиллагааг хэлнэ.” гэж тодорхойлсон. алдаагаа засч боловсронгуй болгосон байна. Б.Б

71
ÕÓÓËÜ ÄÝÝÄËÝÕ ¨Ñ 2015 №2 (52)

нууц, түүний дотор төрийн нууцыг 1-т “Төрийн нууцад хамаарах мэдээлэл
хамгаалахад чиглэсэн заалт юм. Харин агуулсан эрүүгийн байцаан шийтгэх
хуульд нууцыг задруулахгүй байх ямар ажиллагааны шүүхийн өмнөх мөрдөн
арга хэмжээг авч хэрэгжүүлэх талаар шалгах ажиллагаа болон шүүхээр
заагаагүй байна. Төрийн нууцын тухай хэлэлцэх ажиллагаанд нууцын
Монгол Улсын хуулийн 13 дугаар дэглэмийн шаардлагыг сахин биелүүлж
зүйлийн 1 дэх хэсгийн 2-ын “б”-д Монгол явуулна” гэж заасан бол Молдав Улсын
Улсын Ерөнхийлөгч “төрийн нууцыг Эрүүгийн байцаан шийтгэх хууль7-ийн
боловсруулах, хадгалах, хамгаалах, 213 дугаар зүйлд “Эрүүгийн байцаан
ашиглах, обьект, тодорхой үйл шийтгэх ажиллагааны хүрээнд төрийн
ажиллагааг халхлах, төрийн нууцтай нууц агуулсан мэдээллийг хамгаалахын
танилцах, төрийн нууцыг шилжүүлэх, тулд тус хууль, Төрийн нууцын тухай
татан авах, хаалттай хуралдаан хийх хууль болон бусад эрх зүйн хэм
журмыг батлах”, 19 дүгээр зүйлийн хэмжээний актад заасан арга хэмжээг
2-т Улсын Их Хурлын болон Засгийн авна” гэж заажээ. Эдгээр орны жишгийн
газрын гишүүн, тэдгээртэй адилтгах дагуу Монгол Улсын Эрүүгийн байцаан
бусад албан тушаалтан нь албан шийтгэх хуулийн 133.4 дэх хэсгийн
үүргийн шаардлагаар танилцвал хэм хэмжээг нөхөж, эрүүгийн байцаан
зохих төрийн нууцтай энэ журмын шийтгэх ажиллагааны явцад төрийн
дагуу танилцахаар заасан. Төрийн нууцыг хамгаалах арга хэмжээг төрийн
нууцын тухай хуулийн заалтын дагуу нууцын тухай хууль тогтоомжийн дагуу
Монгол Улсын Ерөнхийлөгчийн 1999 авч хэрэгжүүлэх талаарх заалтыг
оны 12 дугаар сарын 23-ны өдрийн хуульд тусгах нь оновчтой юм.
213 дугаар зарлигаар “Монгол Улсын Монгол Улсын Эрүүгийн байцаан
төрийн нууцыг хамгаалах журам”-ыг шийтгэх хуульд зааснаар хэрэг
баталсан бөгөөд энэ нь төрийн нууцыг бүртгэгч, мөрдөн байцаагч төрийн
хамгаалахтай холбоотой бүхий л нууцад хамаарах хэргийг шалгах
харилцаанд төрийн бүх байгууллага, явцдаа холбогдох байгууллагаас
албан тушаалтан нийтлэг дагаж төрийн нууцад хамаарах мэдээ, баримт
мөрдөх журам юм. Эндээс үндэслэн бичиг, эд зүйлийг шаардан гаргуулах,
Эрүүгийн байцаан шийтгэх хуулийн эсхүл төрийн нууц хариуцсан болон
133 дугаар зүйлийн 133.4 дэх хэсгийн ажил үүргийн дагуу танилцсан
“задруулахгүй байх арга хэмжээ” гэдэг албан тушаалтан, иргэнээс төрийн
нь “Монгол Улсын төрийн нууцыг нууцад хамаарах асуудлаар тайлбар
хамгаалах журам”-д заасны дагуу авч мэдүүлэг авах эрхтэй байдаг. Гэхдээ
хэрэгжүүлэх хамгаалах арга хэмжээ гэж энэхүү шаардсан материалыг тухайн
ойлгож болох ч энэ талаар Эрүүгийн байгууллага гаргаж өгөх, албан
байцаан шийтгэх хуульд ч, “Монгол тушаалтан, иргэн тайлбар, мэдүүлэг
Улсын төрийн нууцыг хамгаалах өгөх асуудлыг тусгайлан зохицуулаагүй
журам”-д ч тодорхой заалт байхгүйгээс учир нийтлэг журмын дагуу явуулдаг
шууд ингэж үзэх боломжгүй юм. билээ. Гэтэл энэ зохицуулалт нь төрийн
Гадаадын зарим орны хуулиас нууцын тухай хууль тогтоомжийн зарим
үзэхэд, нууцын дэглэмийг хангах нөхцөл, шаардлагатай зөрчилдөхөд
журмыг эрүүгийн байцаан шийтгэх хүргэдэг. Төрийн нууцын тухай хууль
ажиллагаанд сахин биелүүлж байхаар тогтоомжийн дагуу төрийн нууцыг
хуулиар заасан байдаг. Тухайлбал: хариуцдаг, эсхүл төрийн нууцтай
Украин Улсын Эрүүгийн байцаан албан үүргийн дагуу танилцсан албан
шийтгэх хууль6-ийн 517 дугаар зүйлийн тушаалтан, иргэн төрийн нууцыг ил
6
Украин Улсын Эрүүгийн байцаан шийтгэх хууль 7
Бүгд Найрамдах Молдав Улсын Эрүүгийн байцаан
(Уголовно-процессуальныйкодексУкраины). 2012.04.13 шийтгэх хууль (Уголовно-процессуальный кодекс
№4651-VI Республики Молдавии). 2003.03.14 №122

72
Õóóëèéí õýðýãæèëò, ¿ð íºëºº, àñóóäàë

болох хүртэл хугацаанд задруулахыг хариуцсан байгууллагад тухайн үйл


хориглодог (12 дугаар зүйл) ба энэ баримтыг төрийн нууц, гадаад улсын
тухайгаа илэрхийлж баталгаа8 гаргадаг. нууц мэдээлэл болох эсэх талаар
Мөн Төрийн нууцын тухай Монгол баталгаа гаргуулж авдаг. Хэрэв төрийн
Улсын хуулийн 19 дүгээр зүйлийн 3 нууц, гадаад улсын нууц мэдээллийг
дахь хэсэгт тагнуул, сөрөх тагнуул, эзэмшиж хариуцсан байгууллага
гүйцэтгэх ажлын хүрээнд хамаарах тухайн үйл баримтыг төрийн нууц,
төрийн нууц болох гүйцэтгэх ажлын гадаад улсын нууц мэдээлэл болохыг
мэдээллийн эх сурвалж болон гүйцэтгэх хүлээн зөвшөөрч батлаагүй, эсхүл
ажлын нэгдсэн тоо бүртгэлд холбогдох хүсэлт гаргасан өдрөөс 20 хоногийн
мэдээ, баримт бичигтэй зөвхөн хугацаанд хариу өгөөгүй бол тухайн
шалгаж байгаа асуудлын хүрээнд гэрч мэдүүлэг өгөх үүрэгтэй болдог
Улсын Их Хурлын зөвшөөрснөөр байна. Чехийн Эрүүгийн байцаан
Улсын Их Хурлын Тусгай хяналтын шийтгэх хуулийн 99 дүгээр зүйлд
дэд хорооны дарга, гишүүнээс бусад “Зохих байгууллага үүргээс нь
хүн танилцахыг хориглосон байдаг. чөлөөлснөөс бусад тохиолдолд гэрчийг
Эдгээр шаардлагын дагуу төрийн төрийн нууцад хамаарах асуудлаар
нууц хариуцсан байгууллага, албан байцааж болохгүй. Зохих байгууллага
тушаалтан холбогдох мэдээллийг нь гэрчийн мэдүүлэг улсад ноцтой
хэрэг бүртгэгч, мөрдөн байцаагчид хохирол учруулах нөхцөлд тухайн
гаргаж өгөхгүй байх, албан тушаалтан, үүргээс чөлөөлөхөөс татгалзаж болно”
иргэн мэдүүлэг өгөхгүй байх үүрэгтэй. гэж заажээ. Латвийн Эрүүгийн байцаан
Гэтэл энэ онцлогийг харгалзан үзсэн шийтгэх хууль9д зааснаар шаардсан
зохицуулалтыг Эрүүгийн байцаан мэдээлэл нь хуулиар хамгаалсан
шийтгэх хуульд тусгаагүй учир дээрх төрийн нууцад хамаарч байгаа бол
шалтгаанаар баримт сэлтийг гаргаж тухайн этгээд нь эрүүгийн байцаан
өгөөгүй буюу мэдүүлэг өгөхөөс шийтгэх ажиллагааны халдашгүй
татгалзсан тохиолдолд хэрэг шалгах эрхтэй этгээдэд тооцогддог.(113 дугаар
ажиллагаанд саад учруулсан, мэдүүлэг зүйл)
өгөхөөс зайлсхийсэн гэж эрүүгийн Дээр дурдсан бүх жишээ баримт
хариуцлагад татагдахад хүрдэг нь нь Монгол Улсын Эрүүгийн байцаан
нууцад хамаарах асуудлаар ямар шийтгэх хуульд төрийн нууцад хамаарах
ч хязгаарлалтгүй албадан мэдээ, мэдээллийг, ялангуяа мэдээллийн эх
мэдээлэл авах механизм үйлчилж сурвалжтай холбоотой төрийн нууцад
байна гэж үзэхэд хүргэж байна. Гэтэл хамаарах мэдээллийг хариуцсан
гадаад орнуудын эрүүгийн байцаан байгууллага гаргаж өгөхгүй байх,
шийтгэх хуульд эсрэгээр нэлээн нарийн холбогдох албан тушаалтан энэ талаар
зохицуулалтыг тусгасан байх нь бий. мэдүүлэг өгөхгүй байх нөхцөл, журам,
Жишээлбэл: Эстони Улсын Эрүүгийн түүнчлэн мэдүүлэг өгөх тохиолдолд
байцаан шийтгэх хуулийн 73 дугаар тавигдах шаардлага зэргийг хуульчлах
зүйлд зааснаар, гэрч төрийн нууц шаардлагатайг харуулж байна.
болон гадаад улсын нууц мэдээлэлтэй Эрүүгийн байцаан шийтгэх
холбоотой асуудлаар мэдүүлэг өгөхөөс хуулийн 48 дугаар зүйлийн 48.4-т
татгалзах эрхтэй бөгөөд мэдүүлэг “Хөндлөнгийн гэрч нь хэрэг бүртгэгч,
өгөхөөс татгалзсан тохиолдолд мөрдөн мөрдөн байцаагч, прокурор, шүүхийн
байцаах байгууллага, прокурор, эсхүл дуудсанаар ирэх, байцаан шийтгэх
шүүх тухайн төрийн нууц, гадаад ажиллагааны журмыг сахиж, нууцыг
улсын нууц мэдээллийг эзэмшиж задруулахгүй байх үүрэгтэй.” гэж заасан.
8
Төрийн нууц задруулахгүй байх тухай баталгаа –
холбогдох иргэнээс төрийн нууцыг задруулахгүй байх 9
Латви Улсын Эрүүгийн байцаан шийтгэх хууль
үүрэг хүлээж, үүргээ зөрчсөн тохиолдолд хуулиар (Уголовно-процессуальный кодекс Республики Латвии).
тогтоосон хариуцлага хүлээхийг зөвшөөрч гарын үсэг 2005.04.21
зурж баталгаажуулсан баримт бичиг. (Б.Б)
73
ÕÓÓËÜ ÄÝÝÄËÝÕ ¨Ñ 2015 №2 (52)

Харин хөндлөнгийн гэрчээс бусад шийтгэх хуулийн 79.3-т тусгалаа олсон


бусад байцаан шийтгэх ажиллагааны гэж үзэх үндэстэй юм.
оролцогчид болох иргэдийн төлөөлөгч, Эрүүгийн байцаан шийтгэх
иргэний нэхэмжлэгч, хохирогчийн хуулийн 79.3-т заасан “Нууцлах”
төлөөлөгч, орчуулагч, хэлмэрч, гэдэг нь нэр томьёоны талаас нууцад
шинжээчид ийм үүрэг хүлээлгэсэн зүйл хамаарах мэдээллийг хамгаалах арга
байхгүй байна. Гадаад орны хууль хэмжээг авч хэрэгжүүлэх агуулгыг
тогтоомжид тухайлбал, Эстони Улсын илэрхийлдэг12 учир гүйцэтгэх ажлын
Эрүүгийн байцаан шийтгэх хууль10-аар арга хэрэгсэл ашиглаж олж авсан
хохирогчийн хамгаалагч, төлөөлөгч, баримт сэлттэй танилцах, ашиглах
шинжээч, эвлэрүүлэгч эрүүгийн асуудал тусгайлан зохицуулах ёстой
байцаан шийтгэх ажиллагаанд оролцох ч тус хуулийн бусад зүйл, хэсэгт
явцдаа мэдсэн мэдээллийн нууцыг зохицуулагдаагүй. Гүйцэтгэх ажлын
хамгаалах үүрэгтэй байдаг. тухай хуулийн 18 дугаар зүйлийн 18.1.2-
Эрүүгийн байцаан шийтгэх т гүйцэтгэх ажлын үр дүнг “гэмт хэргийг
хуулийн 166.1.5-д “гэмт хэргийн илрүүлэх, таслан зогсоох, түүнээс
талаар гүйцэтгэх ажлын шугамаар урьдчилан сэргийлэх, гэмт этгээдийг
авагдаж баримтжуулагдсан мэдээ эрэн сурвалжлах, нотлох баримт
баримт байгаа бол” эрүүгийн хэрэг цуглуулах, тэдгээрийн эх сурвалжийг
үүсгэх үндэслэл болох ба 28 дугаар олж тогтоох” зорилгоор ашиглахаар
зүйлд заасны дагуу хэрэг бүртгэгч, заасан боловч гүйцэтгэх ажлын арга
мөрдөн байцаагч “гэмт хэрэг, түүнийг хэрэгсэл ашиглаж олсон баримт сэлтийг
үйлдсэн этгээдийг олж тогтоохын тулд танилцуулах эрх зүйн зохицуулалт
зайлшгүй хийвэл зохих гүйцэтгэх ажлыг байхгүй, өнөөг хүртэл журамлагдаагүй
эрх бүхий байгууллагад даалгавар байна. Гадаад орнуудын хувьд энэ
бичиж гүйцэтгүүлэх(28.2.14), гэмт хэрэг эрх зүйн зохицуулалтыг Гүйцэтгэх
үйлдсэн этгээдийг эрэн сурвалжлах, ажлын тухай хуульд эсхүл Эрүүгийн
түүнчлэн гүйцэтгэх тодорхой ажиллагаа байцаан шийтгэх хуульд шууд тусгаж
явуулах шаардлагатай бол энэ тухай шийдвэрлэсэн байдаг.
даалгаврыг бичгээр гаргах (28.2.15) эрх, Төрийн нууцтай танилцах
үүрэгтэй байдаг. Иймээс тус хуулийн тусгай журам тогтоосон Эрүүгийн
79.3-т “Эрүүгийн хэргийн талаар хуульд байцаан шийтгэх хуулийн нэг хэм
заасан үндэслэл, нөхцөл, журмын дагуу хэмжээ бол өмгөөлөгч “хэрэг бүртгэлт,
прокурорын зөвшөөрлөөр явуулсан мөрдөн байцаалт дууссаны дараа
гүйцэтгэх ажлын арга хэрэгсэл хэргийн бүх материалтай танилцаж,
ашиглаж авсан баримт сэлтийг нотлох төр, байгууллага, хувь хүний нууцад
баримтын хэмжээнд үнэлж болох ба үл хамаарах нотлох баримтыг өөрийн
ингэхдээ нотлох баримтыг цуглуулах, зардлаар хувилах, хуулбарлан авах”
бэхжүүлэх үйл ажиллагааны эх эрхтэй гэсэн заалт юм. (41.3.8) Харин
сурвалжийг нууцална.” гэж заажээ. өмгөөлөгчөөс бусад оролцогчид
Энэ заалт нь Төрийн нууцын жагсаалт болох хохирогч, түүний хууль ёсны
батлах тухай хууль11-ийн 1 дүгээр төлөөлөгч, шинжээч, орчуулагч зэрэг
зүйлийн 39-д “тагнуул, сөрөх тагнуул, оролцогчид танилцах эсэх, цаашлаад
гүйцэтгэх ажлын мэдээллийн эх танилцахад хязгаарлалт байх эсэх
сурвалж” гэж заасан төрийн нууцтай асуудлыг Эрүүгийн байцаан шийтгэх
шууд холбоотойгоор Эрүүгийн байцаан хуульд шийдвэрлээгүй. Украин Улсын
Эрүүгийн байцаан шийтгэх хуулийн 517
10
Эстон Улсын Эрүүгийн байцаан шийтгэх хууль (Crimi-
nal Procedure Code of the Republic of Estonia). 2003.02.12
дугаар зүйлийн 5 дахь хэсэгт, “Хохирогч,
11
Төрийн нууцын жагсаалт батлах тухай Монгол Улсын
түүний төлөөлөгч, орчуулагч, шинжээч,
хууль. 2004.01.02 12
Б.Батхишиг “Монгол Улсын төрийн нууцыг хамгаалах
үндэс” гарын авлага. УБ., 2015 23 дахь талаас үзэх.

74
Õóóëèéí õýðýãæèëò, ¿ð íºëºº, àñóóäàë

мэргэжилтэн, шүүх хуралдааны Аливаа орны эрүүгийн байцаан


нарийн бичгийн дарга, шүүхийн зохион шийтгэх хууль тогтоомжид нийтлэг
байгуулагч төрийн нууцад хамаарах заасан төрийн нууцыг хамгаалах
материалаас хуулбарлах, тэмдэглэл нэг зохицуулалт бол төрийн нууцад
хийхийг хориглоно. Сэжигтэн, яллагдагч хамаарах хэргийг авч хэлэлцэх
хууль ёсны төлөөлөгч, хамгаалагч шүүх хуралдааныг хаалттай явуулах
төрийн нууцад хамаарах материалаас явдал юм. Үүний нэгэн адил Монгол
хуулбар хийхийг хориглоно.” гэж Улсын Эрүүгийн байцаан шийтгэх
заасан бол Белорусийн Эрүүгийн хуулийн 235 дугаар зүйлийн 235.1-
байцаан шийтгэх хууль13-д “... Эрүүгийн д “Төр, байгууллага, хувь хүний
хэрэгт төрийн нууц болон хуулиар нууцыг хамгаалах болон насанд
хамгаалсан бусад нууцад хамаарах хүрээгүй этгээдэд холбогдох хэрэг
мэдээлэл байгаа бол яллагдагч, түүний хянан шийдвэрлэхээс бусад бүх
хууль ёсны төлөөлөгч, хамгаалагчаас шатны шүүхийн шүүх хуралдааныг
тэдгээрийг задруулсан тохиолдолд нээлттэй явуулна.” гэж заасан.
эрүүгийн хариуцлага хүлээлгэх талаар Өнөөгийн байдлаар манай улсад
урьдчилан сануулсан баталгаа авна.” шүүх хуралдааныг хаалттай явуулах
гэж заажээ. (257 дугаар зүйлийн 2) эрх зүйн үндсийг үндсэн хуулийн цэц,
Мөн Чехийн Эрүүгийн байцаан шийтгэх эрүү, иргэний, захиргааны процессын
хууль14-ийн 50 дугаар зүйлийн 3-т хуулиудаас гадна бусад хуульд
“Төрийн нууцад хамаарах нөхцөл тусгасан боловч хаалттай хуралдаан
байдлыг авч хэлэлцэж байгаа эрүүгийн явуулах нийтлэг журам байхгүй, албан
хэргийн хохирогчийн болон иргэний тушаалтнуудын хувьд хуралдааны
нэхэмжлэгчийн төлөөлөгч нь зөвхөн танхимаас зөвхөн гаднын оролцогчид,
төрийн нууцтай танилцах зөвшөөрөл хэвлэл мэдээллийг хэрэгслийнхнийг
авсан өмгөөлөгч, эсхүл иргэн гаргаснаар хаалттай явагдана гэж үздэг
байна” гэж зааж, 65 дугаар зүйлийн хандлага байдаг. Хаалттай хуралдаан
1-д яллагдагч, хохирогч, иргэний явуулахад хуралдааны танхим, техник
нэхэмжлэгч, тэдгээрийн хамгаалагч, хэрэгсэлд тавигдах шаардлагыг хангах,
төлөөлөгч, олон нийтийн төлөөлөгчид мэдээлэл алдагдахаас урьдчилан
“Хэргийн материалтай танилцахыг сэргийлэх арга хэмжээ авах, үзлэг хийх,
зөвшөөрсөн үед төрийн, албаны, аж хуралдаанд оролцох этгээдүүдийг
ахуйн нууцыг хамгаалах арга хэмжээг тогтоох, нууц задруулахгүй байх
авсан байх шаардлагатай” гэжээ. баталгаа авах, хуралдааныг явуулах
Гадаад орнуудын зохицуулалтаас дэгийг тогтоох, хуралдааны үед нууцад
үзэхэд, төрийн нууцтай холбоотой хамаарах баримт бичиг, бусад зүйлийг
эрүүгийн хэргийн материалтай танилцуулах зэрэг олон асуудлыг
өмгөөлөгчөөс гадна бусад субъект шийдвэрлэх шаардлагатай болдог.
танилцаж болох ч төрийн нууцтай Төрийн нууцын жагсаалт батлах
танилцах зөвшөөрөл авсан байх, эсхүл тухай хуулийн 1 дүгээр зүйлийн 54-т
задруулсан тохиолдолд хариуцлага “төрийн нууцад хамаарах асуудлаар
хүлээх баталгаа гаргаж танилцах зэрэг хэлэлцсэн төрийн байгууллагын
хязгаарлалтыг тогтоодог нь Монгол хаалттай хуралдааны тэмдэглэл, түүнд
Улсын Эрүүгийн байцаан шийтгэх холбогдох мэдээ, баримт бичиг, эд зүйл,
хуульд ч авч хэрэгжүүлбэл зохих жишиг объект, үйл ажиллагаа”-г төрийн нууцад
юм. хамааруулсан. Үүнтэй холбоотойгоор
13
Бүгд Найрамдах Белорусь Улсын Эрүүгийн байцаан
Төрийн нууцын тухай хуулийн 13 дугаар
шийтгэх хууль (Уголовно-процессуальныйкодексРеспуб зүйлийн 1 дэх хэсгийн 2-ын “б”-д Монгол
ликиБеларусь). 1999.07.16 № 295-З Улсын Ерөнхийлөгч “... хаалттай
14
Бүгд Найрамдах Чех Улсын Эрүүгийн байцаан шийтгэх хуралдаан хийх журмыг батлах”-
тухай хууль. (Act on Criminal procedures) 1961.11.29
№141 аар тогтоосны дагуу Монгол Улсын

75
ÕÓÓËÜ ÄÝÝÄËÝÕ ¨Ñ 2015 №2 (52)

Ерөнхийлөгчийн 1999 оны 213 дугаар Тухайлбал: Украины Эрүүгийн


зарлигаар баталсан “Монгол Улсын байцаан шийтгэх хуулийн 517.2-
төрийн нууцыг хамгаалах журам”-д т, “Байцаан шийтгэх ажиллагааны
“Хаалттай хуралдаан хийх” гэж тусгай шийдвэр төрийн нууцад хамаарах
зүйл оруулсан байна. Ийм учраас мэдээллийг агуулсан байж болохгүй”
төрийн нууцад хамаарах асуудлыг гэж заасан нь Монгол Улсад зайлшгүй
хэлэлцэх хаалттай шүүх хуралдааныг хуульчлах ёстой жишиг юм.
энэ журмын дагуу явуулах ёстой. Монгол Улсад 2013 онд Гэрч,
Гэхдээ “Монгол Улсын төрийн нууцыг хохирогчийг хамгаалах тухай хууль
хамгаалах журам”-д заасан хаалттай батлагдсантай холбоотойгоор Төрийн
хуралдаан хийх журам нь дэлгэрэнгүй нууцын жагсаалт батлах тухай хуульд
бус, шүүхийн үйл ажиллагааны “Гэрч, хохирогчийг хамгаалах тухай
онцлогийг тусгаагүй учир шүүхийн хуульд заасан нүүлгэн шилжүүлэх,
хэмжээнд мөрдөх нарийвчилсан журам баримт бичгийг солих, гадаад
байх шаардлага үүсэж байна. төрхийг өөрчлөх арга хэмжээг
Эрүүгийн байцаан шийтгэх хуульд хэрэглэх журам, арга хэмжээний явц,
шүүх хуралдааны төгсгөлд шүүхийн уг арга хэмжээгээр хамгаалагдсан
тогтоолын агуулгыг танилцуулж, тогтоох этгээдийн нууцалбал зохих мэдээлэл”-
хэсгийг уншиж сонсгох (299.1), шийтгэх ийг төрийн нууцад хамааруулсан.
ба цагаатгах тогтоол хүчинтэй болсноос Харин Эрүүгийн байцаан шийтгэх
хойш 7 хоногийн дотор тогтоолын хуульд энэ төрлийн нууцтай холбоотой
агуулгыг хуульд заасны дагуу бүрэн тусгай журам тогтоогоогүй учраас
эхээр, бичгээр үйлдэж ял шийтгүүлсэн хамгаалалтад авсан этгээдийг шүүх
буюу цагаатгагдсан этгээд, хохирогч, хуралдаанд биечлэн оролцуулах эсэх,
өмгөөлөгч, прокурорт гардуулан өгөх хэрэв оролцох тохиолдолд нууцлалыг
(302.1), “Шүүх хуралдаан даргалагч хэрхэн хангах, биечлэн оролцохгүй
шүүх хуралдаанд оролцогчийг тохиолдолд мэдүүлэг хэрхэн авах,
тэмдэглэлтэй танилцах бололцоогоор асуулт хариулт хэрхэн явуулах
хангах үүрэгтэй” (314.3) байхаар зэрэг олон асуудал үүсэх үед хэрхэн
заажээ. Энд хаалттай хуралдаанаар шийдвэрлэх нь тодорхойгүй байна.
хэлэлцсэн төрийн нууцад хамаарах Дээр дурдсан бүхэн Эрүүгийн
мэдээллийг холбогдох этгээдэд байцаан шийтгэх хуулийн төрийн
танилцуулах эсэх, шүүхийн шийдвэрт нууцтай холбоотой зохицуулалт олон
тусгах эсэх, тусгасан тохиолдолд талаар хангалтгүй хуульчлагдсан,
шүүхийн шийдвэрийг хүлээн авсан хийдэлтэй, төрийн нууцыг хамгаалах
этгээд хэрхэн хадгалж хамгаалах зэрэг шаардлагыг хангаагүй, төрийн нууцын
олон асуудал тодорхой бус, хууль тухай болон эрүүгийн байцаан шийтгэх
зүйн шийдэл шаардлагатай юм. Хэрэв хууль тогтоомж хоорондоо харилцан
төрийн нууцад хамаарах мэдээллийг уялдаагүй болсны илрэл гэж үзэж
шүүхийн шийдвэрт тусгасан тохиолдолд байна. Ийм учраас төрийн эрх бүхий
тухайн яллагдагч, иргэн төрийн нууц байгууллагуудаас үндэсний аюулгүй
баримт бичгийг задруулахгүй байх байдлыг хангах хэрэгцээ, шаардлага,
баталгаа байхгүй бөгөөд төрийн гадаад орнуудын жишиг, өнөөгийн
нууцыг хамгаалахад тавигдах бүх бодит практикийг харгалзан хөндсөн
шаардлага зөрчигдөхөд хүрнэ. Ийм чиглэлийн хүрээнд Эрүүгийн байцаан
учраас эрүүгийн байцаан шийтгэх шийтгэх хуулийн холбогдох хэм
ажиллагааны аливаа шийдвэрт төрийн хэмжээг боловсронгуй болгох буюу
нууцад хамаарах мэдээллийг тусгахгүй шаардлагатай эрх зүйн зохицуулалтыг
байх шаардлагыг гадаадын зарим орны шинээр бий болгох арга хэмжээг
эрүүгийн байцаан шийтгэх хууль нэн даруй авах нь хойшлуулшгүй
тогтоомжид шууд заасан байдаг. шийдвэрлэх асуудал юм.

76
Õóóëèéí õýðýãæèëò, ¿ð íºëºº, àñóóäàë

АВЛИГА АЛБАН ТУШААЛЫН ГЭМТ ХЭРГИЙН ХОР


ХӨНӨӨЛ, ӨНӨӨГИЙН ТУЛГАМДАЖ БУЙ АСУУДАЛ
биелүүлэх сахилга хариуцлага бүх төвшинд
суларч, төрд итгэх итгэл алдарч эх орноо,
улс үндэстнээ, хүн хүнээ хайрлах нинжин
сэтгэлээ гээж авлига байх ёстой хэвийн
үзэгдэл мэт ойлголт ардчилсан төрийг
мөхөөдөг гашуун сургамжийг түүхээс
харж болно.
1990 оноос өмнө “авлига” гэсэн
ойлголт БНМАУ болон хуучин пост
коммунист улсуудад байгаагүй мэтээр
тайлбарлаж энэ төрлийн гэмт үйлдлийн
судалгааг тогтвортой хийж яваагүйгээс
АТГ-ын МШХ-ийн мөрдөн байцаагч, МУИС-ийн өнөөдрийн хүндхэн нөхцөл байдалд ороод
Хууль зүйн сургуулийн магистрант байгааг өөрчлөх цаг хугацаа ирсэн. Үүний
Ч.Жаргалбаатар зэрэгцээ 21 дүгээр зуунд либерал ардчилал
хөгжлийн чиг хандлага бий болоод байгаа
Энэхүү нийтлэлдээ авлигын өнөө үед тухайн засаглалыг үгүй хийдэг,
хор хөнөөл, авлига үүссэн түүхэн цаг мөхөлд хөтөлдөг авлига их байгаа нь
хугацаа, одоо цагт манай улсын эрх зүйн тухайн улс үндэстний хөгжил, дэвшилтэд
тогтолцоонд авлигатай тэмцэх эрх зүйн хортой талаар дэлхийн олон орны
зохицуулалт дутагдалтай байгаа болон судлаачид бичиж нотолж байгаа бөгөөд
авлигаас урьдчилан сэргийлэх, түүнтэй Монгол улсын хувьд олонхийн ардчилал
тэмцэх ажил олон улсын хүрсэн түвшин, хөгжиж байна гэсэн дүгнэлтийг зарим
хэрэгжүүлсэн туршлагаас хол хоцрогдсон эрдэмтэд хийсэн байдаг1.
байгааг дурдаад цаашид авлига, албан Нэгдсэн үндэсний байгууллага,
тушаалын гэмт хэрэгтэй тэмцэхэд эрх зүйн Европын холбоо гэх мэт олон улсыг
зохицуулалтыг боловсронгуй болгох тэр эгнээндээ нэгтгэсэн байгууллагууд
дундаа эрүүгийн хуулийг боловсронгуй авлигатай тэмцэх асуудлаар эрчимтэй
болгохын ач холбогдлыг хөндөн бичихийг ажиллаж нийтээр дагаж мөрдөх
зорьлоо. конвенц, эрхийн баримт бичгүүдийг
Авлига бол их, бага ямар ч улс гүрний боловсруулан гишүүн орнуудаа үндэсний
хөгжил дэвшлийг саатуулагч, улс төр, хууль тогтоомждоо нийцүүлэх үүрэг
эдийн засаг, хууль эрх зүй болон ардчилалд хүлээлгэсний дагуу дан ганц эрүүгийн
хор хохирол учруулдаг, улс үндэстнийг хууль бус, Хөдөлмөрийн хууль, Иргэний
мөхөөдөг олон талын сөрөг үр дагавартай хууль, Захиргааны хуульд авлигатай
нийгмийн бодит үзэгдэл. Гэмт үйлдлээ холбоотой нарийн зохицуулалт оруулах
бусдад илчлэгдэн баригдахгүйн тулд маш шаардлага тавьж, хууль тогтоомжийг
нууц далд аргаар хуйвалдан үйлддэг, дээрх гэрээ коневицид нийцүүлэх талаар
талууд харилцан сэтгэл ханамж авдаг, нэг зөвлөмж өгсөөр байгаа боловч төдийлөн
талд нь эрх мэдэл бүхий этгээд байдаг үр дүнд хүрэхгүй байна. Тухайлбал, мөнгө
тул тухайн үйлдэл илрэхгүйгээр үл барам угаах гэмт хэргийн бүрэлдэхүүнийг 2002
нийгмийн үндэс суурийг сулруулж байдаг.
Нийгмийн шударга ёсны зарчим
Аренд Лийпхартын “Ардчиллын хэв загвар, гучин
алхам тутамд зөрчигддөгөөс иргэдийн
1

зургаан орны төр засгийн хэлбэр ба илрэл” зохиолын


төрийн хуулийг дээдлэн хүндэтгэж сахин Монголчуудад зориулсан зохиогчийн үг 5 хуудас

77
ÕÓÓËÜ ÄÝÝÄËÝÕ ¨Ñ 2015 №2 (52)

оноос хойш удаа 3 дахь удаагаа2 өөрчлөн үйлчлэх,ямар нэгэн хувь хүний ашиг
найруулж мөрдүүлээд байгаа бөгөөд сонирхол агуулаагүй байх нь хамгаас
хэргийн бүрэлдэхүүн өөрчлөн батлагдах чухал.
бүрт тухайн хэргийг эцэслэн шийдвэрлэж “Төрийн эрх мэдэлтнүүдийн ёс
гэм буруутай этгээдэд хариуцлага суртахуун нь төрийн эрх мэдэлгүй хүмүүсээс
хүлээлгэх боломжгүй болдог нь нууц биш. илүү чанга байх шаардлагатай байх, төрийн
Эдийн засгийн хамтын ажиллагаа, албан хаагчийн үүрэг, хариуцлага нь илүү
хөгжлийн байгууллага, европ, төв өндөр учраас тэр”3гэсэн ишлэл нь Засгийн
Азийн авлигын эсрэг сүлжээ, Олон эрхэнд гарсан хүмүүсийн үзүүлж болох
улсын СТАР байгууллагын шинжээчид нэн магадлалт үйлдлийн үр дагавар ямар
авлигын хэргийн үндсэн хэлбэрүүдийг байхыг 1887 онд лорд Актоны “Аливаа
гэмт хэрэгт тооцсон хуулийн үндсэн засаглал завхруулдаг, хэмжээгүй засаглал
зүйл заалтууд Монгол улсын Эрүүгийн хэмжээгүйгээр завхруулдаг, ... халамжлагч
хуульд байдаг хэдий ч энэ нь олон улсын нь дарангуйлагч болж хувирах аюул ямагт
стандартаас хоцорсон, хээл хахуулийн заналхийлж байдаг, хангалттай эрх мэдэл
гэмт хэргийн зарим зайлшгүй чухал хүч чадалтай болж авсан хүн буюу бүлэг
элементүүд, хувийн хэвшлийн авлигын таны үзэл бодлыг үл тоомсорлож таныг
гэмт хэрэг болон нөлөөллийн хууль бус уландаа гишгэчин өөрсдийн зарчмыг
үйлдлүүд, түүнчлэн гадаад улсын албан хэрэгжүүлэх нь ойлгомжтой”4гэсэн гэсэн
тушаалтан хээл хахууль авах үйлдлийг онолтой дүйж байна.
гэмт хэрэгт тооцож хуульчлаагүй, Энэ төрлийн гэмт үйлдлээс урьдчилан
“хээл хахууль” хэмээх тодорхойлолтод сэргийлэх, таслан зогсоох, нэгэнт
мөнгөн бус, эдийн бус давуу байдал, үйлдэгдсэн гэмт хэргийг илрүүлэх, гэм
албан үүргээ хэрэгжүүлсний төлөө авсан буруутай этгээдэд эрүүгийн хариуцлага
хээл хахуулийн зүйлийг гэмт хэргийн хүлээлгэхэд эрүүгийн хуулийн заалт онцгой
бүрэлдэхүүнд хамруулаагүй байна. үүрэг гүйцэтгэх ёстой боловч хуулийн
Авлигын гэмт хэрэгт ногдуулах зохицуулалт, хуулийг хэрэгжүүлэгч нарын
эрүүгийн ял шийтгэлийг үр нөлөөтэй, дур зоргоор хийх тайлбар, улс төрчдийн
үйлдсэн хэрэгт нь тохирсон, дахин авлига албан тушаалын гэмт үйлдэлтэй
үйлдэхийг таслан зогсоодог байх тэмцэх сонирхол, хүсэлгүй байдлаас үүдэн
шаардлагыг хангахын тулд хуулийн амжилтад хүрдэггүй жишээг олон улсын
зохицуулалтыг боловсронгуй болгох туршлагаас бэлээхэн харж болно.
хэрэгцээ шаардлага үүссээр байна. Монгол улсад албан тушаалтан
Гэмт хэрэг ба ялын асуудлыг төрийн албан хаагчийг ажлаас үндэслэлгүй
зэрэгцүүлэн судлахгүйгээр зөвхөн халдаг, шүүхээр тухайн маргаан хянагдаж,
эрүүгийн хуулийн зохицуулалт үр дүнгээ төрийн албан тушаалтны буруу болохыг
өгөхгүй. Хөрөнгө хураах тухай хуулийн тогтоож ажилгүй байсан хугацааны тэтгэмж
зүйл заалтуудыг түүний дотор хөрвүүлсэн олгож байгаа явдал их байна. Захиргааны
эсхүл нийлүүлсэн хөрөнгө, хөрөнгөөс хэргийн шүүх тухайн маргааныг хэлэлцэх
олсон ашгийг хураахтай холбоотой зүйл үед төрийн байгууллага өмгөөлөгч авах,
заалтуудыг дахин авч үзэх шаардлагатай шүүхийн шийдвэр гарсны дараа ажилгүй
байна. байсан хугацааны цалинг нөхөн олгох
Авлигын эсрэг эрчимтэй тэмцэхийн заргаар их хэмжээний мөнгөн хөрөнгийг
тулд төрийн удирдлагад авлигатай тэмцэх үргүй зарцуулсаар байхад буруутай
улс төрчдийн сонирхлыг нэмэгдүүлэх, этгээдээс гарсан зардлыг нөхөн төлүүлэх
мэргэжлийн боловсон хүчнүүдийг сайтар
бэлтгэх, хуулийн гол зорилт авилгын эсрэг
3
Оросын Холбооны Улсын авилгын эсрэг хуулииг
сайжруулах нь нэртэй илтгэлд ОХУ-ын төрийн
эрх зүйн актууд нь хоорондоо зөрчилгүй захиргааны академийн профессор Владимир Соколов
байх, хоорондоо уялдаа холбоотой онцлон тэмдэглэсэн.
4
Ардчиллын тухай Роберт Даль Copyright 1998. Зориг
2 Монгол улсын эрүүгийн хууль 2002 он, Эрүүгийн сангаас ADMON ХХК-д хэвлүүлсэн номны 66 дугаар
хуулийн 2681,1661 дэх заалтууд хуудас

78
Õóóëèéí õýðýãæèëò, ¿ð íºëºº, àñóóäàë

түүнд хариуцлага хүлээлгэсэн нэг ч “Хуульд захирагдалгүй эрх мэдэлдээ


тохиолдол бүртгэгдээгүй байна. эрдсэн этгээдүүдийн дур зорго ихдэх аваас
Иймд авлигатай тэмцэхэд хамгийн гэмтэй бол зэмтэй байх гэсэн ертөнцийн
чухал хүчин зүйл нь авлигатай тэмцэх гурван байхын үзэл санаа алдагдаж
улс төрийн хүсэл зоригийг бий болгох, хамгийн ардчилсан нийгэм маань адгийн
төлөвшүүлэх үр нөлөөтэй авлигын эсрэг дарангуйлалт нийгмээс долоон дор5
чиглэсэн бодлогын баримт бичгүүдийг болж болзошгүй бид мартах ёсгүй”гэсэн
батлан гаргах, Эрүүгийн хуулийн төсөлд А.Хаекийн үгээр энэхүү нийтлэлээ төгсгөж
тусгагдаад байгаа авлига албан тушаалын байна.
гэмт хэргийн бүрэлдэхүүнийг төсөлд
тусгагдсан байдлаар нь батлан мөрдүүлэх, 5
Фридрих А.Хаек Боочлогдох замд 2008 он Монсудар
албан тушаалтан, албан хаагч нарт олгосон ХХК-иас хэвэлсэн 3 дахь хэвлэл хуудас 48
халдашгүй дархан байдлыг хязгаарлах, (олонхийн засаглал нь ардчиллыг хамгийн адгийн
хуулийг нэг мөр ойлгох, хэрэглэх, төрийн дарангуйллаас долоон дор тэсвэрлэшгүй болгож болно
гэдгийг мартах хэрэггүй)
худалдан авалтыг шударга ил тод болгох
нь хамгаас чухал болно.

---o0o---

79
ÕÓÓËÜ ÄÝÝÄËÝÕ ¨Ñ 2015 ¹2 (52)

ЭРҮҮГИЙН БАЙЦААН ШИЙТГЭХ ХУУЛИЙН


ХАРЬЦУУЛСАН СУДАЛГАА: ХБНГУ, БНСУ

Хууль зүйн судалгааны төвийн эх газрын эрх зүйн системийн онцлогийг


мөн хадгалж байгаа юм.
судалгааны товч тайлан
Монгол Улсын эрүүгийн
байцаан шийтгэх ажиллагаа нь байцаан
УДИРТГАЛ
шийтгэх ажиллагаа явуулдаг мөрдөн
Аливаа улсын эрүүгийн байцаан
байцаах шат, шүүн таслах ажиллагаа
шийтгэх ажиллагаа нь тухайн улсын
явуулдаг шүүх шат ба энэ 2 шатны
эрх зүйн тогтолцооны суурь зарчим
зааг прокурорын яллах дүгнэлт байдаг.
болон өөрийн орны эрх зүйн соёл,
Эдгээр шинж болон шүүх хуралдааны
уламжлал, онцлогт суурилан бүрэлдэн
үе шат мөн л эх газрын эрх зүйн
тогтсон байдаг. Онолын хувьд дэлхийн
зарчимд суурилсан байна.
улс орнуудын эрх зүйн тогтолцоо нь
Эрүүгийн эрх зүйн шинэтгэлийн
эрх зүйн бүл буюу аймгуудад хуваагдан
хүрээнд Монгол Улсын Эрүүгийн хууль,
хөгжиж ирсэн түүхтэй боловч даяаршиж
Эрүүгийн байцаан шийтгэх хууль, бусад
буй өнөөгийн нийгэмд эрх зүйн аймгийн
хуулиудыг шинэчлэх ажил хийгдэж буй
холимог шинжийг агуулсан хууль
энэ үед эрүүгийн процессийн хуулийн
тогтоомжууд ихээр төрөн гарах боллоо.
боловсронгуй болгох үүднээс эх газрын
Монгол Улсын Эрүүгийн байцаан
эрх зүйн тогтолцоо болон нийтийн эрх
шийтгэх 2002 оны хууль нь зүйл
зүйн тогтолцоотой улс орны туршлагыг
заалтыг тодорхой, дэлгэрэнгүй зааж
судлах үүднээс ХБНГУ, БНСУ-ын
өгсөнөөрөө хэрэг бүртгэгч, мөрдөн
эрүүгийн процессийн хуулиудыг
байцаагч, прокурор, шүүгчийн ажлын
харьцуулан судалж онцлог шинжийг
удирдамж болж, түүнчлэн эрх зүйт
илрүүлэхээр зорьлоо.
төрийн зарчимд суурилан оролцогчдын
Өөрөөр хэлбэл, энэхүү
эрхийг хангасан төдийгүй эрүүгийн
судалгааны ажлын зорилго нь Монгол
процессийн ажиллагааг богино
Улсын Эрүүгийн байцаан шийтгэх
хугацаанд хэрэгжүүлж байхаар заасан
хуулийг боловсронгуй болгох үүднээс
зэрэг ач холбогдолтой болсон ба
ХБНГУ, БНСУ-ын эрүүгийн процессийн
үндсэн бүтэц нь эх газрын эрх зүйн
хууль, тэдгээрийн зохицуулалт, үе шат,
тогтолцоотой Герман улсын хуультай
онцлогийг харьцуулан судалж, гадаад
адил юм.1 Англи-Америкийн эрх зүйн
орны эрх зүйн зохицуулалтаас жишиг
тогтолцоотой улсын эрүүгийн байцаан
болохуйц туршлагыг илрүүлэн дүгнэлт
шийтгэх ажиллагаа нь мэтгэлцэх
гаргах явдал юм.
зарчим дээр суурилдаг ба өөрөөр
Судалгаагаар дараах асуудлыг
хэлбэл, талууд шүүхийн хэлэлцүүлгийн
нарийвчлан судлах зорилт дэвшүүлсэн.
агуулгыг өөрсдөө тодорхойлдог мөн
Үүнд:
өмгөөлөх ба яллах талууд шүүхэд
1. ХБНГУ-ын Эрүүгийн байцаан
мэдүүлэх нотлох баримтаа өөрсдөө
шийтгэх хуулийн онцлог, үе шат;
мэдэж шийддэг буюу гаргадаг байна.2
2. БНСУ-ын Эрүүгийн байцаан
Монгол Улсын ЭБШХ-ийн дагуу шүүгч
шийтгэх хуулийн онцлог, ажиллагааны
шүүх хуралдааны аль ч үед асуулт тавих
үе шат;
эрхээр хангагдсан байгаа нь мэтгэлцэх
3. ХБНГУ, БНСУ-ын эрүүгийн
зарчмыг үгүйсгэж үүгээрээ манай хууль
байцаан шийтгэх хуулийн харьцуулалт.
1
Бернд Шюнемани, “2002 оны МУ-ын ЭБШХ-д хийх Судалгааг шинжлэх ухааны арга
шинжлэх ухааны тайлбар, УБ., 2003 он. зүйг баримтлан гүйцэтгэсэн бөгөөд
2
Мөн тэнд. энд дэвшүүлсэн санал, дүгнэлт нь
80
Ñóäàëãààíû òîéì

тухайн судалгаагаар тогтоогдсон Энэ үе шат нь гэмт хэрэг үйлдсэн


үр дүнд тулгуурлан бодитойгоор байж болзошгүй этгээдийг олж
гаргаж, саналаа онолын үндэслэлтэй тогтоох, шаардлагатай албадлагын
боловсруулах зарчимд тулгуурласан болон бусад арга хэмжээг авах,
ба баримт бичгийн судалгааны арга, холбогдох нотлох баримтыг цуглуулах,
задлан шинжлэх, нэгтгэн дүгнэх арга, бэхжүүлэх, тодорхой төрлийн гэмт
харьцуулалтын аргуудыг тус тус хэрэгт буруутгаж эрүүгийн процессын
хэрэглэв. ажиллагааг цаашид үргэлжлүүлэх
Захиалагчийн хүсэлтээр эх боломжтой эсэхийг тодорхойлох зэрэг
газрын эрх зүйн болон нийтийн мөрдөн байцаах байгууллагын хийвэл
эрх зүйн төлөөлөл болгон ХБНГУ, зохих бүхий л үйл ажиллагааг хамарна.
БНСУ-ын эрүүгийн байцаан шийтгэх Мөрдөн байцаах байгууллага гэдэгт
хуулиудыг судалж, тэдгээрийн эрүүгийн хэргийг мөрдөн шалгах үүрэг
ажиллагааны үе шат, онцлог бүхий байгууллагыг ойлгох бөгөөд
зохицуулалтыг шинжилж харьцуулсан мөрдөн байцаах эрх бүхий этгээд нь
дүгнэв. прокурор, шүүхийн цагдаагийн ажилтан
байна. Мөрдөн байцаах үе шатыг
НЭГДҮГЭЭР БҮЛЭГ. Эрүүгийн хэрэг хянан шийдвэрлэх тухай
БҮГД НАЙРАМДАХ СОЛОНГОС хууль3(цаашид ЭХХШТХ гэх)-ийн 195-
УЛСЫН ЭРҮҮГИЙН ПРОЦЕССЫН 245 дугаар зүйлд зохицуулсан байна.
АЖИЛЛАГААНЫ ҮЕ ШАТ Гэмт хэрэг үйлдэгдсэн гэх сэжиг бүхий
1954 онд Бүгд Найрамдах тохиолдолд прокурор өөрөө болон
Солонгос Улс (цаашид БНСУ гэх)-ын түүний заавраар шүүхийн цагдаагийн
Үндэсний Ассамблей тус улсын анхны ажилтан (үүнд шүүхийн ердийн болон
орчин үеийн Эрүүгийн хэрэг хянан тусгай цагдаагийн ажилтан хамаарна)
шийдвэрлэх ажиллагааны тухай хууль гэмт этгээд, гэмт хэргийн ул мөр, баримт,
(цаашид ЭХХШтХ гэх)-ийг баталсан нотлох баримтыг мөрдөн шалгаж
бөгөөд одоогийн байдлаар хүчин эхэлнэ.4 Гэмт хэрэг үйлдэгдсэн гэх
төгөлдөр үйлчилж байна. Ингэхдээ сэжиг бүхий тохиолдол гэдэгт прокурор,
хуульд 1961, 1963, 1973, 1980, 1987, шүүхийн цагдаагийн ажилтан өөрөө олж
1994, 1995, 1997, 2002, 2004, 2005, илрүүлснээс гадна тэдгээрт ирүүлсэн
2006, 2007, 2009, 2011, 2012, 2013, гомдол, мэдээллийг ойлгоно. Шүүхийн
2014 онуудад нэмэлт, өөрчлөлт орсон цагдаагийн ажилтны мөрдөн байцаах
байна. ажиллагаанд прокурор хяналт тавина.
ЭХХШТХ-ийн зохицуулалтын Энэ талаар хуульд зааснаар дүүргийн
хүрээнд эрүүгийн хэрэг хянан прокурорын газрын дарга эсвэл
шийдвэрлэх ажиллагааг гэмт хэргийг дүүргийн прокурорын газрын салбар
ердийн журмаар хянан шийдвэрлэх нэгжийн дарга мөрдөн байцаалтын
ажиллагаа, хялбаршуулсан журмаар ажиллагаанд хууль бусаар баривчлах,
хянан шийдвэрлэх ажиллагаа гэсэн цагдан хорих асуудал гарч байгаа
үндсэн 2 хэсэгт хуваан үзэж болохоор эсэхийг шалгах зорилгоор өөрийн
байна. харьяалах прокуророор дамжуулан
1.1. ГЭМТ ХЭРГИЙГ ЕРДИЙН тухайн мөрдөн байцаах байгууллагаас
ЖУРМААР ХЯНАН ШИЙДВЭРЛЭХ сэжигтэнг баривчилсан, цагдан хорьсон
АЖИЛЛАГАА газрыг сард нэг болон түүнээс дээш
Гэмт хэргийг ердийн журмаар удаа шалгуулна. Шалгалт хийж байгаа
хянан шийдвэрлэх ажиллагааг прокурор нь баривчлагдсан, цагдан
харилцан хамаарал бүхий шат хоригдсон этгээдтэй уулзаж асуулт
дараалсан дараах 3 үе шатанд хуваан асуух, холбогдох бичиг баримтыг
тайлбарлая.
Мөрдөн байцаах/шалгах үе шат. 3
Энэхүү судалгааг хийхэд БНСУ-ын Эрүүгийн хэрэг хянан
Эрүүгийн хэрэг хянан шийдвэрлэх шийдвэрлэх ажиллагааны хуулийн албан бус Монгол
орчуулгыг ашиглахын зэрэгцээ ойлгомжгүй орчуулагдсан
ажиллагааны эхний үе шат нь мөрдөн хэсгийг Англи эхтэй тулган ойлгож хэрэглэсэн болно.
байцаах (investigation) үе шат юм. 4
ЭХХШтХ-ийн 196 дугаар зүйл

81
ÕÓÓËÜ ÄÝÝÄËÝÕ ¨Ñ 2015 ¹2 (52)

хянах хэлбэрээр шалгалтыг явуулна.5 Proceedings for Summary Judgments)8–


Шалгалтын явцад тухайн этгээдийг аар тусгайлан зохицуулдаг байна.
хууль бусаар хорьсон, баривчилсан Харьяалах цагдаагийн хэсгийн дарга
гэж үзэх сэжиг бүхий бодит шалтгаан 200, 000 воноос бага хэмжээний мөнгөн
байгаа тохиолдолд уг этгээдийг нэн дүнгээр торгох эсхүл ял хойшлуулах
даруй суллах эсхүл хэргийг прокурорт боломжтой гэмт хэргийг ийнхүү
шилжүүлэхийг үүрэг болгоно.6 Мөрдөн шийдвэрлэх талаар хүсэлт гаргана.9
байцаалт явуулах эрх бүхий бусад Энэ тохиолдолд эрх бүхий шүүгч шүүх
этгээд нь сэжигтэн болон эрүүгийн хуралдаан хийхгүйгээр хялбаршуулсан
хэрэг хянан шийдвэрлэх ажиллагаанд журмаар хэрэг хянан шийдвэрлэх тухай
эрх ашиг нь хөндөгдөж байгаа аливаа шийдвэр гаргаж, зохих шийтгэлийг
этгээдийн хүн ёсны эрхийг хүндэтгэж, оногдуулна. Хэргийг хялбаршуулсан
мөрдөн байцаалтын явцад олж мэдсэн журмаар хянан шийдвэрлэх тухай
хувийн нууцыг хадгалж, мөрдөн хуралдаан нь шүүх хуралдааны
байцаалтын ажиллагаанд ямар нэгэн танхимд нээлттэй явагдах бөгөөд шүүх
байдлаар саад учруулахгүй.7 хуралдааны танхим нь хүсэлт гаргасан
1.2. ГЭМТ ХЭРГИЙГ цагдаагийн хэсэг байрладагаас өөр
ХЯЛБАРШУУЛСАН ЖУРМААР ХЯНАН газар байрлах ёстой.10
ШИЙДВЭРЛЭХ АЖИЛЛАГАА 2. Хялбаршуулсан журмаар хэрэг
БНСУ-ын эрүүгийн процессын хянан шийдвэрлэх шүүхийн захирамж.
эрх зүйгээр гэмт хэргийн хөнгөн, Энэ талаар ЭХХШТХ-ийн 448-458
хүндээс хамааран ялгаатай эрх зүйн дугаар зүйлд заасан. Хавтаст хэргийг
процессыг дамжих боломжийг олгожээ. шүүхэд хүлээлгэн өгсөн прокурор
Тодруулбал 200, 000 воноос бага энэ талаар дүүргийн шүүхэд хүсэлт
торгууль оногдуулах гэмт хэргийг хянан гаргана. Шүүх прокурорын хүсэлтийг
шийдвэрлэхэд эрүүгийн процессын зөвшөөрсөн тохиолдолд хэргийг ердийн
бүхий л үе шатыг дамжих шаардлагагүй журмаар шийдвэрлэхгүйгээр(шүүх
бөгөөд шүүх хуралдаан хийхгүйгээр хуралдаан хийхгүйгээр) торгох эсхүл
гэм буруутай этгээдэд ял оногдуулдаг эд хөрөнгө хураах арга хэмжээ авах
байна. БНСУ-ын эрүүгийн хэрэг талаар хялбаршуулсан журмаар
хянан шийдвэрлэх тогтолцоонд ийм хэлэлцэж болно.11Шүүх хэргийг
процессын 2 төрөл байдаг. Эдгээр нь хялбаршуулсан журмаар шийдвэрлэх
хялбаршуулсан журмаар хэрэг хянан нь зүйтэй гэж үзвэл энэ талаар прокурор
шийдвэрлэх тухай шүүхийн шийдвэр ба болон яллагдагчид бичгээр мэдэгдэх12
хялбаршуулсан журмаар хэрэг хянан ба энэ тухай захирамжийг хүлээн
шийдвэрлэх тухай шүүхийн захирамж авснаас хойш 7 хоногийн дотор хэргийг
юм. ердийн журмаар шийдвэрлүүлэх тухай
1. Хялбаршуулсан журмаар хүсэлтээ бичгээр гаргаж болох талаар
хэрэг хянан шийдвэрлэх тухай 8
Тус хуулийн анх 1957 онд баталсан бөгөөд хамгийн
шүүхийн шийдвэр. Энэ асуудлыг сүүлд 2009 оны 12 дугаар сарын 29-ний өдөр 9831 тоот
Хялбаршуулсан журмаар хэрэг хянан хуулиар нэмэлт,өөрчлөлт оруулжээ.Тус хуулийн англи
шийдвэрлэх шүүхийн шийдвэр гаргах орчуулгыг БНСУ-ын Засгийн газрын харьяа Солонгосын
Хууль тогтоомжийн хүрээлэн (Korea Legislation Research
хуралдааны тухай хууль (Act on the Institute, abbreviated as KLRI)-ийн албан ёсны цахим хаяг
руу 2015 оны 03 дугаар сарын 27-ний өдөр нэвтэрч үзэв.
Англи орчуулгыг http://elaw.klri.re.kr/eng_mobile/viewer.
do?hseq=18120&type=part&key=9 холбоосоор нэвтэрч
үзнэ үү.
9
Хялбаршуулсан журмаар хэрэг хянаншийдвэрлэх
шүүхийн шийдвэр гаргах хуралдааны тухай хуулийн 3
дугаар зүйлийн 3.1 дэх хэсэг
10
Хялбаршуулсан журмаар хэрэг хянан шийдвэрлэх
шүүхийн шийдвэр гаргах хуралдааны тухай хуулийн 7
дугаар зүйлийн 7.1 дэх хэсэг
5
ЭХХШтХ-ийн 198-2 дугаар зүйлийн 1 дэх хэсэг 11
ЭХХШтХ-ийн 448 дугаар зүйл
6
ЭХХШтХ-ийн 198-2 дугаар зүйлийн 2 дахь хэсэг 12
ЭХХШтХ-ийн 452 дугаар зүйл
7 ЭХХШтХ-ийн 198 дугаар зүйлийн 2 дахь хэсэг

82
Ñóäàëãààíû òîéì

захирамжид заасан байна.13 ажиллах эрхийг түдгэлзүүлэх эсхүл


1.3. ЯЛЛАХ ҮЕ ШАТ сахилгын байранд хорих, бага
Мөрдөн байцаах ажиллагааны хэмжээгээр торгох, эд хөрөнгө хураан
үр дүнд үндэслэн прокурор нь хэргийг авах гэмт хэрэгт 1 жил байна.17
хэрэгсэхгүй болгох эсхүл ялын Прокурор бичгээр үйлдсэн яллах
төлөвлөгөө үйлдэж хэргийг шүүхэд төлөвлөгөөг шүүхэд хүргүүлснээр
шилжүүлэх эрхтэй. Үүнийг прокурор тухайн хэрэг шүүхэд шилжинэ.
өөрийн дотоод итгэл үнэмшлээр 1.4. ШҮҮХИЙН ШАТ
шийднэ. Энэ байдлыг зарим судлаач Шүүхэд хэргийг хэлэлцэх асуудал,
“прокурорын ялын төлөвлөгөө үйлдэх иргэдийн төлөөлөгч шүүхийн шийдвэр
монополь байдлын зарчим” хэмээн гаргах үйл явцад оролцох нь
үзсэн байна.14 БНСУ-ын эрүүгийн хэрэг хянан
Прокурор нь сэжигтэн этгээд гэмт шийдвэрлэх ажиллагааны нэг онцлог нь
хэрэг үйлдсэн гэж үзэх үндэслэл байгаа шүүх хуралдаанаас өмнө урьдчилсан
гэж үзвэл ялын төлөвлөгөө үйлдэнэ. сонсгол хуралдаан (preparatory hearing)
Ялын төлөвлөгөөнд дараах асуудлыг хийдэг явдал юм. Өөрөөр хэлбэл
тусгана. Үүнд: шүүхээс хэргийг хянан шийдвэрлэх
a) Яллагдагчийн нэр болон ажиллагаа нь
түүнийг таних бусад мэдээлэл; • Бэлтгэл /урьдчилсан/
b) Эрүүгийн хэргийн нэр; хуралдаан,
c) Тухайн гэмт хэрэгт буруутгаж • Шийдвэрлэх хуралдаан (шүүх
байгаа үндэслэл, үйл баримт (хэрэг хуралдаан) гэсэн 2 үе шатыг дамжина
үйлдэгдсэн огноо, цаг хугацаа, орон гэж ойлгож болох юм.
байр болон үйлдсэн арга зэргийг Мөн тангарагтны шүүхийн
дэлгэрэнгүй тодорхой тусгана); Хуулийн тогтолцоотой төстэй иргэдийн
хэрэглэгдэх зүйл, заалт.15 төлөөлөгч шүүх хуралдаанд, бүр
2 буюу түүнээс дээш үндсэн ялаас шүүхийн шийдвэр гаргах процесст
нэг ял оногдуулах эсхүл 2 буюу түүнээс оролцох асуудал эрүүгийн процессын
дээш ялыг хамтад нь оногдуулах гэмт хууль тогтоомжид тусгалаа олсон
хэргийн хувьд хөнгөн ялыг хамгийн байна. Эдгээр нь эх газрын эрх зүйн
хүнд ялд багтаах замаар эдлэх ялыг тогтолцоо бүхий улсын эрүүгийн
тогтооно.16 процесст нийтлэг /Англи-Америкийн/
Хөөн хэлэлцэх хугацааны тухайд эрх зүйн тогтолцооны элементийн
цаазаар авах ял шийтгэх гэмт хэрэгт 25 шилжүүлэн авсан нэг сонирхолтой
жил; бүх насаар нь хорих эсхүл насаар тохиолдол байж болох юм.
нь хөдөлмөр эрхлүүлэхгүй хорих ял 1.5. ОНЦЛОГ ЗОХИЦУУЛАЛТ:
шийтгэх гэмт хэрэгт 15 жил; хорих ИРГЭДИЙН ТӨЛӨӨЛӨГЧ ШҮҮХИЙН
эсхүл дээд тал нь 10-аас доошгүй ШИЙДВЭР ГАРГАХ ҮЙЛ ЯВЦАД
жил хөдөлмөр эрхлүүлэхгүйгээр ОРОЛЦОХ НЬ
хорих ял оногдуулах гэмт хэрэгт 7 2008 онд батлагдсан Эрүүгийн шүүх
жил; хорих эсхүл 5-аас доошгүй жил хуралдаан дахь Иргэний оролцооны
хөдөлмөр эрхлүүлэхгүйгээр хорих тухай хууль ( 국민의형사재판참여에관한법률 /
ял оногдуулах эсхүл 10-аас доошгүй Act on Citizen Participation in Criminal
жил мэргэшлээрээ ажиллах эрхийг Trials)-д “Иргэний оролцоо бүхий
түдгэлзүүлэх, торгох гэмт хэрэгт 5 шүүх хуралдаан” хэмээх нэр томьёо
жил; 5-аас доошгүй жил мэргэшлээсээ хэрэглэсэн бөгөөд үүнд “иргэн хүн
ажиллах эрхийг түдгэлзүүлэх ял оноох шүүн таслах эрхтэйгээр (шүүгчийн
гэмт хэрэгт 3 жил; 5 жил мэргэшлээрээ хувиар) эрүүгийн шүүх хуралдаанд
оролцож байгаа байдлыг ойлгоно”18
13
ЭХХШтХ-ийн 451 дүгээрзүйл
хэмээн заасан байна. Тангарагтны
14
Kim Young-Chul, The Effective System of Criminal In-
vestigation and Prosecution in Korea, 120th International
шүүх хуралдааны мөн чанар нь ийнхүү
Senior Seminar Visiting Experts’ Papers, p.85 17
ЭХХШтХ-ийн 249 дүгээр зүйлийн 1 дэх хэсэг
15
ЭХХШтХ-ийн 254 дүгээр зүйлийн 3 дахь хэсэг 18
국민참여재판법,제2조
16
ЭХХШтХ-ийн 250 дугаар зүйл

83
ÕÓÓËÜ ÄÝÝÄËÝÕ ¨Ñ 2015 ¹2 (52)

хуульч мэргэжилтэй биш боловч мөн Эрүүгийн байцаан шийтгэх


хараат бус, хөндлөнгийн иргэн хүн ажиллагааны сэжигтэн болоод гэрчийн
шүүн таслах эрхтэйгээр оролцох явдал эрх үүргийн талаар, 2-р бүлэгт Эрүүгийн
байдаг учраас БНСУ-ын энэ хуулийн байцаан шийтгэх ажиллагааны үйл
зохицуулалтыг Америкийн jury trial явц, хэргийг хэрэгсэхгүй болгох талаар,
system буюу тангарагтны шүүн таслах 3-р бүлэгт хэрэг давж заалдах болон
тогтолцоотой харьцуулах боломжтой хянан шийдвэрлэх ажиллагааг, 4-р
юм. бүлэгт Эрүүгийн байцаан шийтгэх
Гэхдээ эрүүгийн хэрэг хянан ажиллагааны хэргийг ахин сэргээх
шийдвэрлэх ажиллагаанд тангарагтны тухай, 5-р бүлэгт Эрүүгийн байцан
шүүхийн тогтолцоог тодорхой тооны шийтгэх ажиллагааны хохирогчийн
гэмт хэрэгт боломжтой байхаар эрх, эрх мэдлийн талаар, 6-р бүлэгт
хязгаарлагдмал түвшинд нэвтрүүлсэн Эрүүгийн ял оногдуулах ажиллагааны
байна. талаар, 7-р бүлэгт Эрүүгийн байцаан
Эрүүгийн шүүх хуралдаан дахь шийтгэх ажиллагааны зардлын талаар,
Иргэний оролцооны тухай хуулиар хүн 8-р бүлэгт талууд хэргийн материалтай
алах, хүндрүүлэх бүрэлдэхүүнтэйгээр танилцах энэ талаар мэдээлэл авах
хүн алах, болгоомжгүйгээр хүн асуудлын тухай тус тус зохицуулсан
алах, ноцтойгоор хүний биед гэмтэл байна. Герман улсад гэмт хэргийг
учруулах, зодох болон хүчиндэх онцгой ба энгийн журмаар хянан
зэрэг хүчирхийлллийн гэмт хэрэгт шийдвэрлэдэг тухай авч судалсан ба
тангарагтны шүүхийн тогтолцоог энэ судалгааны хүрээнд хамгийн өргөн
хуульчилжээ.19 хэргэлэгддэг онцгой журмаар хэрэг
шүүн таслах талаар судлан харуулсан.
ХОЁРДУГААР БҮЛЭГ. Хэрэг байцаан шийтгэх ажиллагааны
ХБНГУ-ЫН ЭРҮҮГИЙН нэг чухал зүйл бол шүүхийн харъяаллыг
ПРОЦЕССИЙН ОНЦЛОГ, ҮЕ ШАТ зөв тодорхойлох багтдаг. Тиймээс
Эрүүгийн байцаан шийтгэх тухайн хэргийг нутаг дэвсгэрийн болон
ажиллагааны зорилт нь аливаа гэмт хэрэг шалгах шүүхийн харъяаллаар
хэргийг шудрагаар хянан шийдвэрлэж, яаж тогтоодог тухай харуулсан. Мөн
эрх зүйт төрийн үйл ажиллагааг эрүүгийн хэрэг энгийн журмаар ямар
хангаж, хууль эрх зүйн хүрээнд эрх дэс дарааллаар хянан шийдвэрлэгдэж
зүйн таатай орчинг бүрдүүлж улмаар дуусдаг тухай нарийвчлан судалсан.
эрх зүйн баталгааг олгоход чиглэдэг. 2.1. ЭРҮҮГИЙН ГЭМТ ХЭРГИЙГ
Холбооны Бүгд Найрамдах Герман ОНЦГОЙ ЖУРМААР ХЯНАН
Улсад (цаашид Герман улс гэх) хүчин ШИЙДВЭРЛЭХ
төгөлдөр үйлчилж байгаа Эрүүгийн 2.2. Эрүүгийн гэмт хэргийг онцгой
байцаан шийтгэх журам20 (ЭБШЖ) нь ба энгийн журмаар хянан шийдвэрлэдэг.
8 бүлэг, 495 эрх зүйн зохицуулалтаас Эрүүгийн гэмт хэргийг онцгой журмаар
бүрддэг. хянан шийдвэрлэх ажиллагаанд гэмт
Энэ журмын анхны хувилбар 1877 хэргийг хялбаршуулсан журмаар
оны хоёрдугаар сарын нэгэнд гарсан. хянан шийвэрлэх21, гэмт хэргийг
Эрүүгийн байцаан шийтгэх журмын хурдавчилсан журмаар шийдвэрлэх22,
1-р бүлэгт Эрүүгийн процессийн арга хувь хүн бие дааж шүүхэд яллах бичиг
хэмжээний талаар жишээ нь жолооны өргөх23, хохирогч эрүүгийн гэмт хэргийн
үнэмлэх хураах, жолоо барих эрх хасах, шүүн таслах ажиллагаанд яллагчаар
нэгжлэг хийх, баривчлах үйл ажиллагаа оролцох24 гэсэн онцгой хэлбэрүүд
явуулах, эд зүйлс хураан авах талаар багтдаг.
2.2.1. Гэмт хэргийг
19
국민참여재판법, 제5조
хялбаршуулсан журмаар хянан
20
Герман улсад Эрүүгийн байцаан шийтгэх ажиллагааг
эрүүгийн байцаан шийтгэх журмаар зохицуулсан байдаг. 21
ЭБШЖ-ын 407-ын дагалдах заалтууд.
Энэхүү судалгааг хийхэд Герман улсын ЭБШЖ- ыг 22
ЭБШЖ-ын 417-ын дагалдах заалтууд.
Герман хэл дээр доорх линкээр уншиж Монгол хэл
дээр хөврүүлэн орчуулсан болно. http://www.gesetze-im-
23
ЭБШЖ-ын 474-ын дагалдах заалтууд.
internet.de/stpo/ сүүлд нэвтэрсэн 2015.04.08. 24
ЭБШЖ-ын 495-ын дагалдах заалтууд.

84
Ñóäàëãààíû òîéì

шийвэрлэх ажиллагаа дараах байдлаар ялгардаг.


Герман улсад эрүүгийн хэргийг  Гэмт хэргийг хурдавчилсан
хялбаршуулсан журмаар хянан журмаар шийдвэрлэхэд тухайн гэмт
шийдвэрлэдэг үйл ажиллагаа байдаг. хэрэг саяхан болж өнгөрсөн байх ёстой.
Үүгээр хөнгөн гэмт хэргийг шүүх  Хурдавчилсан ажиллагаанд
ажиллагааны явцыг хөнгөвчлөх хэрэг хянан шийдвэрлэх шүүх
зорилготой ба үүнийг эрүүгийн шийтгэл хуралдааныг нээх тухай бэлтгэл
оногдуулах тухай захирамж гаргаснаар ажилыг хийхгүй. Прокурорын газраас
шийдвэрлэдэг. Энэ ажиллагааны онцгой яллах дүгнэлтийг бичгээр гаргахын
хэлбэр нь хүчин төгөлдөр үйлчлэх ял, оронд амаар шүүх хуралдаан дээр
шийтгэлийг шүүх хуралдаан хийхгүйгээр илтгэж болно.
гэм буруутай этгээдэд ял оногдуулдагт  Шүүх хурал Прокурорын газраас
оршино. Прокурор тухайн хавтаст хавтаст хэргийг хурдавчилсан журмаар
хэргийг хялбаршуулсан журмаар хянан шийдвэрлэх хүсэлт гаргасны зургаан
шийдвэрлэгдэх хүсэлтийг харъяаллын долоон хоногийн дотор болдог26.
шүүхэд гаргадаг. Энэ хүсэлтийн дагуу  Хурдавчилсан ажиллагаагаар
шүүгч зохих захирамжийг гаргах үгүйг шүүх, ял шийтгэл оноохдоо нэг жилээс
шийдвэрлэнэ. илүү хорих ял оноож болохгүй27. Хэрэв
Хэргийг хялбаршуулсан журмаар шүүгдэгчид хагас жилээс доошгүй
шийдвэрлэх нь шүүхийн хэрэг хянан хорих ял оногдуулах бол шүүх тус
шалгах ажиллагаа болон Прокурорын хэргийг заавал шүүгдэгчийн хуулийн
хэрэг байцаан шалгах ажиллагааг дагуу өмгөөлөгчтэй28 шүүх ёстой.
хөнгөвчилхөөс гадна энэ ажиллагааны  Мөн хурдавчилсан ажиллагаанд
давуу талууд сэжигтний ашиг сонирхолд нотлох баримт авах ажиллагаа
нийцдэг. Учир нь сэжигтэн энэ хялбарчлагдсан байдаг.
ажиллагаагаар шүүхийн процессийн Хэрэв шүүх шүүгдэгчийг тухайн
хөлс хэмнэж, тухайн хэрэг энгийн шүүх хэрэгт гэм буруутай болох эсэхэд
ажиллагаанаас илүү хурдан хугацаанд эргэлзээтэй гэж үзвэл эсвэл уг хавтаст
шийдэгдэж, өөр ямар нэгэн хүндрэл хэрэг хянан шийдвэрлэхэд хурдасгах
бэрхшээлгүй явагддаг. ажиллагаа зохимжгүй гэж үзвэл тус
2.2.2. Гэмт хэргийг хурдавчилсан хэргийг энгийн хэрэг хянан шийдвэрлэх
журмаар шийдвэрлэх замаар шийдвэрлэнэ29.
Эрүүгийн байцаан шийтгэх 2.2.3. Хувь хүн бие дааж шүүхэд
ажиллагааг тодорхой нөхцөл дор яллах бичиг өргөх
хурдасгаж болно. Энэ хурдавчлах Зарчмын хувьд прокурор хэрэг
ажиллагаа явуулах хүсэлтийг мөрдөн байцаах ажиллагааг явуулж,
Прокурорын газар тухайн хэргийг яллах тухай бичгийг шүүхэд хүргүүлдэг.
хянан шийдвэрлэх харъяаллын шүүхэд Гэвч энэ зарчмын онцгой хэлбэрт хувь
гаргадаг. Гэмт хэргийг хурдавчилсан хүн бие дааж шүүхэд яллах бичиг
журмаар шийдвэрлэхэд тухайн хэрэг өргөх ажиллагаа ордог. Прокурор
маш энгийн, нотлох баримт тогтоогдсон хэргийг мөрдөн байцааж, уг хэрэгт
шууд шүүх ажиллагааг эхлүүлэхэд яллах дүгнэлтийг шүүхэд гаргаж байгаа
бэлэн мөн хэрэг шийдвэрлэх шүүх ажиллагаа нь олон нийтийн ашиг
нь дүүргийн анхан шатны шүүх байх сонирхолыг хангах үүднээс хийгддэг.
гэсэн нөхцлийг хангах ёстой. Дээрх Харин хувь хүн бие дааж яллах бичгийг
нөхцлийг хангаж байвал Прокурор шүүхэд хүргүүлэх ажиллагаанд зөвхөн
хавтаст хэргийг хурдавчилсан журмаар тухайн бичиг гаргагчийн буюу хувь хүний
шийдвэрлэх хүсэлт гаргаж, шүүх уг 26
ЭБШЖ-ын 418-р зүйл.
хүсэлтийг шалгаж үзээд хүлээж авах 27
ЭБШЖ-ын 419-р зүйл.
шийдвэр гаргаснаар үйл ажиллагааг 28
Pflichtverteidiger гэдгийг хуулийн дагуу өмгөөлөгч
эхлүүлнэ.25 Гэмт хэргийг хурдавчилсан гэж орчуулсан. Хуулийн дагуу өмгөөлөгчийг шүүхийн
журмаар шийдвэрлэх нь энгийн захиалгаар, Прокурорын газар эсвэл сэжигтний
хүсэлтээр ЭБШЖ-ын 140-р зүйлийн нөхцлийг хангаж
журмаар хэрэг хянан шийдвэрлэхээс байгаа тохиолдолд авдаг.
25
ЭБШЖ-ын 417-р зүйл. 29
ЭБШЖ-ын 201, 203-р зүйл.

85
ÕÓÓËÜ ÄÝÝÄËÝÕ ¨Ñ 2015 ¹2 (52)

ашиг сонирхол илүү хамгаалагдсан болно. Мөн эрүүгийн байцаан шийтгэх


байдаг. Хэрэв прокурор ямарваа нэгэн ажиллагааны явцад тухайн хэргээс
хэргийг нягталж үзсэний эцэст тухайн үүссэн хохирлыг иргэний байцаан
хэрэг олон нийтийн ашиг сонирхолын шийтгэх ажиллагаагаар шийдүүлэх
бус харин хувь хүний ашиг сонирхолын бус энэ болж буй ажиллагааны дагуу
хүрээнд шийдэгдэх хэрэгтэй гэж үзвэл хохирлоо нөхөн төлүүлэх нэхэмжлэл
уг хэргийг мөрдөн байцааж, яллах гаргаж болно. Үүнийг харилцан үйлчлэх
дүгнэлт хийх үүргээс чөлөөлөгддөг. ажиллагаа гэж нэрлэдэг30.
Ингэснээр хувь хүн прокурорын оронд 2.3. ЭРҮҮГИЙН ХЭРГИЙГ ХЯНАН
яллах бичгийг шүүхэд хүргэх боломжтой ШИЙДВЭРЛЭХ АЖИЛЛАГАА
болдог. Эрүүгийн хэрэг хянан шийдвэрлэх
2.2.4. Хохирогч эрүүгийн гэмт ажиллагааг дөрвөн үе шат дамжин
хэргийн шүүн таслах ажиллагаанд хянан шийдвэрлэдэг. Үүнд мөрдөн
яллагчаар оролцох байцаах үе шат, шүүх хуралдаанд
Хохирогч эрүүгийн гэмт хэргийн бэлдэх үе шат, шүүх хуралдааны
шүүн таслах ажиллагаанд оролцох үе шат, шүүхийн шийдвэрийг давж
гэдгийг тус этгээд прокурорын яллах заалдах үе шат багтдаг.
ажиллагаанд тодорхой хэмжээнд 2.3.1. Мөрдөн байцаах үе шат
яллагчаар оролцохыг хэлдэг. ЭБШЖ- Зарчим ёсоор зөвхөн Прокурорын
ын 395-р зүйлд хохирогч эрүүгийн ямар байгууллага яллах ба ялын саналыг
гэмт хэргийн шүүн таслах ажиллагаанд тухайн хэрэг хянан шийдвэрлэх
Прокурортой хамтран яллагчаар харъяаллын шүүхэд тавих эрхтэй.
оролцож болдгийг зохицуулсан. Үүнд Тиймээс юуны өмнө шүүхийн үйл
ихэвчлэн эрүүгийн хүнд ноцтой хэрэг ажиллагааг эхлүүлэхийн өмнө тухайн
ордог жишээ нь насанд хүрээгүй хэргийг байцаан шийтгэх шүүхийн
хүүхдийг садар самуунд уруу татах, харъяалалыг тогтоох нь чухал. Учир
хүчингийн гэмт хэрэг, онц ноцтойгоор нь бүх хэрэг эхлээд анхан шатны
амь насанд хүрхийг завдах, хүний шүүхээр дамждаггүй ба хэрэг шууд 2-р
биед санаатайгаар онц ноцтой гэмтэл шатны шүүх буюу Давж заалдах шатны
учруулах, хүн барьцаалах гэх зэрэг шүүхээр анх шийдэгдэх боломтой гэсэн
хэрэг багтдаг. Хэрэв хохирогч өөрөө үг. Мөн хэрэг шууд 3-р шатны шүүхээр
тухайн гэмт хэргийн улмаас амь насаа анх шийдэгдэх тохиолдол ч мөн бас
алдсан бол түүний оронд ар гэрийнхэн бий.
нь Прокурортой хамт яллагчаар хэрэг Нутаг дэвсгэрийн харъяалал
шүүн таслах ажиллагаанд орж болно. Хэргийг аль нутаг дэвсгэрт шүүх
Тиймээс энэ ажиллагааны зорилт нь тухай шийдэхдээ уг хэрэг гарсан газар,
хохирогчийн эрхийг сайжруулахад сэжигтний амьдарч байгаа газар эсвэл
оршдог. Хохирогч Прокурортой адил сэжигтний баригдсан газар эсвэл усан
өөрийн гэсэн шүүх ажиллагааны дагуу онгоцонд тухайн хэрэг гарсан бол тэр
эрх эдэлдэг бөгөөд энэ нь ЭБШЖ-ын усан онгоцны боомт байрлаж байгаа
397- 401-т тусгагдсан. Хохирогч шүүх газрыг тус тус харгалзан үзэж тухайн
ажиллагаанд яллагчаар оролцож хэрэг хянан шийдвэрлэх шүүхийн нутаг
байгаагийн давуу эрхэнд хавтаст дэвсгэрийн харъяаллыг тогтоодог.
хэрэгтэй танилцах, шүүн таслах Хэрэг шалгах шүүхийн харъяалал
ажиллагаанд оролцох, нотлох баримт Хэрэг аль шатны шүүхэд
авах хүсэлт гаргах, гэрч болон анх шийдэгдэх тухай Прокурор
шүүгдэгчээс асуулт асуух зэрэг багтдаг. шийдвэрлэдэг. Прокурор уг хавтаст
Түүнчлэн шүүх ажиллагааны төгсгөлд хэрэг хөнгөн, хүнд, хүндэвтэр,
өөрийн зүгээс саналаа илэрхийлж онц ноцтой хэргийн аль ангилалд
үүгээрээ ял, шийтгэлийн хэмжээнд хамаархыг нягталсны дараа тухайн
нөлөө үзүүлэх эрхтэй. Өөрийгөө хэрэг харъяалагдах шатны шүүхэд
хамгаалуулах зорилгоор хохирогч шилжүүлнэ. Тус шийдэгдэх хэрэг анхан
өөрөө шүүхийн өмнө мэдүүлэг өгөхдөө шатны дүүргийн шүүхэд, дараагийн
нийтээс болон шүүгдэгчээс далд өгч 30
Adhäsionsverfahren.

86
Ñóäàëãààíû òîéì

шатны хотын шүүхэд эсвэл дээд шатны ч Эрүүгийн хуулийн 138.1-д тусгасан
хотын шүүхэд шийдэгдэх эсэх нь гэмт хэргийн аль нэг үйлдэгдэснийг
тухайн хэргийн хөнгөн, хүнд, хүндэвтэр, мэдвэл холбогдох байгууллагад заавал
онц ноцтой эсэхээс шалтгаалдаг. мэдээлэх үүрэгтэй.
Анхан шатны дүүргийн шүүхийн Эрүүгийн хэрэг үүсгэх өргөдөл нь
шүүгч 2 жил хүртэлх ялын хэмжээтэй хоёр чиг үүрэгтэй. Нэг талаараа өргөдөл
хэргийг шийдвэрлэх эрхтэй, хэрэв гарснаар Прокурорын газар тухайн
бүрэлдхүүнээрээ шийдвэл 4 хүртэлх хэргийг мөрдөн байцааж, нээн илрүүлэх
жилийн ялыг оногдуулдаг. ажиллагааг хийх ёстой болдог бол нөгөө
4 жилээс илүү ялын хэмжээтэй талаараа тус өргөдөл гаргаж байгаа
хэргийг анх шийдвэрлэх шүүх нь хотын этгээдийн өргөдөл гаргасны дагуу
шүүх байдаг. Тус хотын шүүх нь хэрэв мөрдөгддөг эрүүгийн хэргийн нөхцлийг
анхан шатны дүүргийн шүүх анх түүнд хангаж байгаа юм. Герман улсад зөвхөн
оногдсон хэргийн талаар шийдвэрлэсэн хохирогч өргөдөл гаргасны дагуу
бол түүний дараагийн шатны шүүх буюу уг хэргийг мөрдөн байцааж улмаар
давж заалдах шатны шүүх болдог. үүсгэдэг хэд хэдэн гэмт хэрэг байдаг.
Харин онцгой хүнд хэргийг Эдгээр гэмт хэргүүд Эрүүгийн хуулинд
шийдвэрлэх анхан шатны шүүх нь дээд тодорхой тусгагдсан байдаг бөгөөд
шатны хотын шүүх байдаг.Тиймээс тухайн эрүүгийн заалтад энэ хэргийг
хэрэг анх ямар шатанд хэрэг хянан хохирогч өргөдөл гаргасанаар үүсгэнэ
шийдвэрлэгдэхээс хамаараад Давж гэж нарийвчлан тусгасан байдаг. Үүнд
заалдах шатны шүүх бас ондоо байдаг. жишээлбэл Эрүүгийн хуулийн дагуу
Мөрдөн байцаалт эхлэх гэрт зөвшөөрөлгүй нэвтрэн орох34 гэсэн
Энэ үе шатанд мөрдөн байцаах заалт ордог. Иймээс өргөдлийн дагуу
ажиллагааны гол цөм буюу гол үүргийг үүсдэг эрүүгийн хэргийг тус хэргийн
Прокурорын газар гүйцэтгэж31 хувь хохирогч тухайн хэргийг үүсгэх үгүйгээ
хүний эсвэл албан байгууллагын зөвхөн өөрөө шийддэг.
гомдлоор эсвэл өөр арга замаар Мөрдөн байцаалт явуулах
гэмт хэрэг гарсан талаар мэдээлэл Мөрдөн байцаалт явуулах
авсан даруйдаа тухайн гэмт хэргийг ажиллагаа нь юуны өмнө эд мөрийн
нээн илрүүлэх ажиллагааг гардан баримтыг олж тогтооход чигэлсэн
авч явуулна32. Хэрэг гарсан гэх байдаг. Эд мөрийн баримтыг олж
мэдэгдлийг мөн хэвлэл мэдээллийн тогтооход хамгийн түрүүнд гэрч
тусламжтайгаар мэдэж болно. болон хохирогчийг байцаах, хэргийн
Мөрдөн байцаах ажиллагааг газар дээрх эд мөрийн баримтыг
зөвхөн Прокурорын газрын хийх баталгаажуулах мөн бусад нотлох
ажил гэлтгүй бусад хэрэг мөрдөх эрх баримтыг тогтоох шаардлагатай.
бүхий байгууллага буюу цагдаагийн Мөрдөн байцаалтын үед тухайн мөрдөн
байгууллага үүнд оролцдог. Мөрдөн байцаах ажиллагааг гардан явуулж
байцаах ажиллагааг явуулж байгаа байгаа Прокурор өөрөө гүйцэтгэх35
байгууллага тухайн хэрэгтэй болон эсвэл бусад мөрдөн байцаалтын
сэжигтэнтэй холбоотой эерэг, сөрөг ажиллагааг гүйцэтгэдэг ажилтанд энэ
бүх бодит үнэн байдлыг нээн илрүүлж талаар үүрэг даалгавар болгож болох
ажиллах эрх, үүрэгтэй. Хувь хүн ба энэ нь нэн ялангуяа цагдаагийн
эрүүгийн хэргийг гомдлоор буюу ажилтан юм36.
өргөдлөөр үүсгэж болно33. Хэн нэгэн Мөн мөрдөн байцаалтыг авах
ямарваа нэгэн хэргийг гарсан даруйд арга хэмжээнд Прокурорын газар
нь тухайн холбогдох байгууллагт тухайн хэрэгт холбоотой этгээдүүдийг
гомдол мэдүүлэх үүрэг хүлээдэггүй 34
ЭХ-ийн 123.2-р зүйл.
35
ЭБШЖ-ын 161-р зүйл.
31
Прокурорын гүйцэтгэдэг ажлыг ЭБШЖ-ын 152.1,
2; 160.1,2; 163 гэсэн заалтуудаар илүү нарийвчлан
36
Шүүхийн үйл ажиллагааны тухай хууль152-р зүйл.
зохицуулсан. Дараа ШҮАХ гэж ишлэнэ. Энэхүү судалгааг хийхэд
Герман улсын ШҮАХ- ийг Герман хэл дээр доорх линкээр
32
ЭБШЖ-ын 160.1.-р зүйл. уншиж Монгол хэл дээр хөврүүлэн орчуулсан болно.
33
ЭБШЖ-ын 158.1, 2-р зүйл. http://www.gesetze-im-internet.de/gvg/

87
ÕÓÓËÜ ÄÝÝÄËÝÕ ¨Ñ 2015 ¹2 (52)

байцааж мөн шаардлагатай бол 2.3.2. Шүүх хуралдаанд бэлдэх


албадлагын болон бусад арга хэмжээг үе шат48
авч болдог. Албадлагын болон Эрүүгийн хэрэг үүссэний дараа
бусад арга хэмжээнд37 нэгжлэх хийх, зарчмын хувьд ЭБШЖ-ын 199 дүгээр
нууц ажиллагаа явуулах жишээ нь зүйлийн дагуу шүүх хуралдаанд бэлдэх
харилцаа холбооны талаарх бүх тоног үе шат эхэлдэг. Шүүх хуралдаанд
төхөөрөмжийг хянах38 эсвэл сэжигтнээс бэлдэх үе шат гэдэг нь хэрэг
цус авах39 гэх зэрэг арга хэмжээнүүд Прокурорын газраас шүүхэд шилжин
багтдаг. Хэрэг илрүүлэхийн тулд эсвэл ирсэн байдаг боловч шүүх хуралдаан
байцаан шийтгэх ажиллагааг хэвийн хараахан эхлээгүй бөгөөд тахайн
явуулахын тулд сэжигтэнд байцаан хавтаст хэргийг шүүх өөрийн зүгээс
шийтгэх албадлагын арга хэмжээ авдаг. шүүх хуралдаанд зориулж нягтлах
Заримдаа тус шалгагдаж буй хэрэгтэй шалгах явц юм49. Энэ үйл ажиллагааны
хамаагүй хүмүүс албадлагын арга зорилт нь нэг талаараа шүүх нөгөө
хэмжээнд хамрагдах тохиолдол гардаг. талаараа сэжигтэнг хэрэггүй шүүхийн
Хэрэг илрүүлэхийн тулд авдаг арга ажиллагаанаас хамгаалахад оршино.
хэмжээнд сэжигтэнд40 мөн гуравдагч Энэ үед сэжигтэнд яллах тухай бичгийг
этгээдэд41 нэгжлэг хийх, эд зүйлс хүргүүлдэг ба тус бичигт Эрүүгийн
хураан авах42, утас чагнах болон бусад хуулийн ямар заалтыг сэжигтэн
холбоо барих хэрэгслүүрийг хянах43, биелүүлсэн байж болзошгүй тухай мөн
тагнуулын ажиллагаа явуулах44, оршин үүнээс үүссэн хуулийн үр дагаварын
суугаа байр, орон сууцыг хянах45, талаар тодорхой тайлбарлан бичсэн
биед нарийн нэгжлэг хийх46, мөн байдаг. Түүнчлэн энэ яллах тухай
ДНХ-ийн шинжилгээ47 хийх гэсэн арга бичигт эд мөрийн баримт, тус хэргийг
хэмжээнүүд багтдаг. хянан шийдвэрлэх харъяаллын
Мөрдөн байцаалтын чухал шүүх, сэжигтний өмгөөлөгчийн тухай
хэсгийн нэг бол сэжигтэнг мөрдөн мөн мөрдөн байцаалтын явцад
байцаах ажиллагаа юм. Сэжигтэн илэрсэн үр дүнг танилцуулна. Энэ үе
байцаагдахаасаа өмнө өмгөөлөгч шатанд шүүхийн зүгээс тухайн хэрэг
авах эрхтэй. Ингэснээр тэрээр мөрдөн хүлээн авсан шүүх тус хэргийг хянан
байцаах ажиллагаа дуусахаас өмнө шийдвэрлэх харъяаллын шүүх мөн
өөрийн буруутгагдаж байгаа хэргийн эсэхийг тогтоож, хэргийг шүүн таслах
дагуу өөрийн зүгээс саналаа илэрхийлж хурлыг нээх50 эсвэл татгалзах51 талаар
мөн өөрийг нь гэм буруугүйг нотлох урьдчилан шалгадаг.
эд мөрийн баримтыг ашиглах эрхийн Прокурорын газар шүүхэд шүүх
талаар хүсэлт гаргаж болно. Гэрч, ажиллагааг нээхийг татгалзсан
шинжээч мөн сэжигтэн хуулийн дагуу албан бичиг хүргүүлсэн байсан ч энэ
цагдаагийн өмнө очиж мэдүүлэг өгөх бичгээс зөрүүтэйгээр бэлтгэл үеийн
үүрэг хүлээдэггүй ч хэрэв прокурор ажиллагааны шалгалтын явцад
тус этгээдүүдийг мэдүүлэг өгөхөөр шүүх хурлыг нээх тухай шийдвэр
хүрэлцэн ир гэж дуудвал тэд энэ үүргийг гарч болно. Энэ бэлдэх үе шатанд
заавал биелүүлэх шаардлагатай. гаргасан шийдвэр Прокурорын газраас
ирүүлсэн ялын бичигтэй заавал
37
ЭБШЖ-ын 102-ын дагалдах заалтууд. нийцэх албагүй гэсэн үг юм. Бэлдэх
38
ЭБШЖ-ын 100а-р зүйл. үе шатанд гаргасан шүүх ажиллагааг
39
ЭБШЖ-ын 81а-р зүйл. нээх тухай шийдвэрийг өөрчилж
40
ЭБШЖ-ын 102-р зүйл. болдоггүй52 бөгөөд Прокурорын газар
41
ЭБШЖ-ын 103-р зүйл.
энэхүү шийвэрийн эсрэг үйл ажиллагаа
42
ЭБШЖ-ын 94-р зүйл.
явуулахыг хүсвэл энэ талаар гомдол
43
ЭБШЖ-ын 100а, 100б-р зүйл. 48
ЭБШЖ-ын 199-р зүйл.
44
ЭБШЖ-ын 110а-р зүйл. 49
ЭБШЖ-ын 199-р зүйл.
45
ЭБШЖ-ын 100с- 100е-р зүйл. 50
ЭБШЖ-ын 203-р зүйл.
46
ЭБШЖ-ын 81а-р зүйл. 51
ЭБШЖ-ын 204-р зүйл.
47
ЭБШЖ-ын 81е-р зүйл. 52 ЭБШЖ-ын 210.1.-р зүйл.

88
Ñóäàëãààíû òîéì

мэдүүлж болдог53. Хэрэв бодит байдал буруутай тогтоогдоогүй байхад шийтгэл


дээр хэрэг үйлдсэн нь ил тод бөгөөд тус оногдуулахыг хориглох, олон нийтэд
хэргийг шүүх ажиллагаагүйгээр шийдэх нээлттэй байх, хууль ёсны зарчим
боломжтой гэж үзвэл тухайн этгээдийг зэрэгт суурилан явах ба байцаалт
шийтгэх тушаалыг шүүх хуралгүйгээр явуулах зарчим буюу улсын прокурор,
шууд гаргана54. Энэ нь харин хорих шүүх нь хэргийг байцаан явуулах
ялын шийтгэлтэй гэмт хэрэг байж үүрэгтэй гэж зааснаараа мэтгэлцэх
болохгүй бөгөөд үүнд ихэвчлэн мөнгөн зарчмаар явагддаг нийтийн эрх зүйн
тэмдэгтийн шийтгэл эсвэл жолооны бүлийн зарчмаас онцлог ялгаатай.
үнэмлэх хураах гэх зэрэг шийтгэл Герман улс болон БНСУ-
багтдаг. Дээрх тохиолдолдоос гадна ын эрүүгийн байцаан шийтгэх
хэрэг хурдавчилсан журмаар шүүх ажиллагааны онцлогийг дараах 5
ажиллагаа шаардлагатай үед55 шүүх шинжээр харьцуулан шинжлэв.
хуралдаанд бэлдэх үе шатыг явуулах 1.Хэрэг хянан шийдвэрлэх
хэрэггүй байдаг. ажиллагаа нь тус 2 улсад хоёр
төрөлтэй байгаа ба БНСУ-д
ГУРАВДУГААР БҮЛЭГ. БНСУ, ердийн, хялбаршуулсан гэсэн хянан
ХБНГУ-ЫН ЭРҮҮГИЙН ПРОЦЕССИЙН шийдвэрлэх ажиллагаа байгаа бол
ОНЦЛОГИЙН ХАРЬЦУУЛАЛТ Герман улсад энгийн, онцгой гэсэн
Эрүүгийн байцаан шийтгэх төрөлтэй байна.
ажиллагааны зорилго нь гэмт хэргээс БНСУ-ын ердийн хэрэг хянан
урьдчилан сэргийлэх, олон нийтийг шийдвэрлэх ажиллагааны эхний шат нь
хамгаалах, гэмт хэргийн хохирогч, мөрдөн байцаалтаас эхлэх ба мөрдөн
түүний гэр бүл, гэрчийг дэмжих, байцаах эрх бүхий этгээд нь прокурор,
үйлдсэн гэмт хэргийнх нь төлөө гэмт шүүхийн цагдаагийн ажилтан байдаг
этгээдэд хариуцлага оногдуулах, гэмт боловч практикт шүүхийн цагдаагийн
хэрэгтнийг нийгэмд нь буцаах, хууль ажилтан мөрдөн шалгах ажиллагааг
дагагч нийгмийн гишүүн болоход нь хариуцан явуулдаг байна. Хэрэг
туслах явдал байдаг. Нийтийн эрх зүйн бүртгэлт, мөрдөх байцаалтын шатанд
тогтолцоотой улс орнуудын ЭБША-ны оролцдог төрийн байгууллагууд болон
үндсэн зарчмууд: тэдний хоорондын эрх хэмжээний
 Гэм буруугийн зарчим буюу хуваарилалтын асуудлыг улс орнууд
бүхий л эрүүгийн гэмт хэргийг өөр өөрөөр шийддэг ба тухайлбал,
сэжигтнийг гэм буруугүй гэж таамаглах Англид мөрдөн байцаалтыг зөвхөн
таамаглалаас эхэлдэг; цагдаагийн байгууллага гүйцэтгэдэг56
 Эрх зүйн зайлшгүй процесс бол Германд прокурор мөрдөн шалгах
(Due process), гэм буруугүйн дээрх үйл ажиллагааг хариуцан явуулах ба
зарчимтай холбоотойгоор яригддаг. цагдаагийн ажилтан түүний заавраар
Гэмт хэргийн үйл явдлыг шинжлэхдээ үйл ажиллагаа явуулж оролцоно гэж
тухайн сэжиглэгдэж байгаа этгээдийн хуульчилсан байдаг. Германд онцгой
хууль ёсны эрхийг хамгаалах явдлыг журмаар хэрэг хянан шийдвэрлэх
чухалчилдаг; ажиллагаа нь хялбаршуулсан журмаар,
 Бие даасан шүүх буюу хэрэгтэн хурдавчилсан журмаар, хувь хүн бие
бие даасан эрх бүхий шүүхээр шүүлгэх дааж яллах бичиг өргөж болон хохирогч
асуудал; шүүн таслах ажиллагаанд яллагчаар
 Шүүх нээлттэй, хүртээмжтэй оролцож хэрэг хянан шийдвэрлүүлэх
байх; гэсэн 4 онцгой төрөлтэй байна. Мөрдөн
 Хуулийн өмнө бүх хүн эрх тэгш байцаалт явуулахдаа БНСУ-д сайн
байх эдгээр болно. дурын байдалд үндэслэсэн мөрдөн
Тэгвэл эх газрын эрх зүйн байцаах ажиллагаа, албадлагын арга
тогтолцоотой улсын ЭБША нь мөн л гэм хэмжээнд суурилсан мөрдөн байцаах
53 ЭБШЖ-ын 210.2.-р зүйл.
ажиллагаа гэсэн 2 төрөл байх ба энэ
54 ЭБШЖ-ын 407 ба дагалдах заалтууд.
нь албадлагын арга хэмжээ авах буюу
55 ЭБШЖ-ын 417-420.-р зүйл. 56

89
ÕÓÓËÜ ÄÝÝÄËÝÕ ¨Ñ 2015 ¹2 (52)

цагдан хорихгүйгээр сэжигтэнг шалгаж байгаа БНСУ-ын эрүүгийн процессийн


байгаагаар ялгагддаг онцлогтой. БНСУ- эрх зүйн зохицуулалтаас харж болохоор
ын мөрдөн байцаах шатанд хэрэгжүүлж байна.
байгаа хүний эрхийн хамгаалалттай Хоёрдугаар бүлэгт авч үзсэн
холбоотойгоор сайн зохицуулалт нь Герман улсын эрүүгийн байцаан
сэжигтэнг цагдан хорьсноос хойш шийтгэх ажиллагаанд шүүхийн
шүүхийн цагдаагийн ажилтан 10 харъяаллыг тодорхойлох нь маш чухал
хоногийн дотор прокурорт шилжүүлэх үүрэгтэй.Учир Герман улсын шүүхйин
ба прокурор яллах хангалттай үндэслэл тогтолцооны нэгэн онцгой чанарт
байхгүй бол нэн даруй суллана гэсэн хэрэг хөнгөн, хүндээсээ хамаараад
заалт юм. аль ч шатны шүүхээр анх хянан
шийдвэрлэгдэж болдог. Тэгэхээр бүх
ДҮГНЭЛТ хэрэг анхан шатаар дамжихгүйгээр
Тус судалгааны нэгдүгээр шууд давах болон дээд шатны шүүхээр
бүлгийг дүгнэн үзэхэд БНСУ улс шийдвэрлэгдэж болдог онцлогтой.
шүүхийн өмнөх шатанд прокурорын Эрүүгийн байцаан шийтгэх
оролцоо давамгайлсан эрүүгийн ажиллагаанд хэргийг энгийн ба онцгой
процессын тогтолцоотой байна. Энд журмаар хянан шийдвэрлэдэг ба
прокурор нь өөрийн хяналтын чиг онцгой журмаар хянан шийдвэрлэх үйл
үүргээс гадна эрүүгийн процессын ажиллагаанд тухайн хэргийн хохирогч
ажиллагааг төрийн зүгээс голлон Прокурорын яллах ажиллагааны
хөтлөн явуулагч этгээд юм. Мөн нөгөө хажуугаар бас хэрэгт яллагчаар орж
талаас БНСУ нь эрүүгийн процессын болдог онцгой хэлбэрийг харуулсан.
тогтолцоогоо хөгжүүлэх, шинэтгэхийг Мөн хувь хүн яллах бичиг буюу яллах
эрмэлзэж байгаа нь Англи-Америкийн дүгнэлтийг шүүхэд хүргүүлж болдог нь
буюу нийтлэг эрх зүйн тогтолцооны шүүхийн болон прокурорын ажиллагааг
зарим элементийг нутагшуулах гэсэн явуулахгүй хохирогчид өөрийгөө
оролдлого харагдаж байна. шүүхийн өмнө хамгаалах боломжийг
Эрүүгийн процесст тангарагтны нээн өгч байгаа онцлог эрх зүйн
хувиар оролцож болох иргэдийн зохицуулалт болж байна.
төлөөлөгч-шүүгчийн оролцоо бүхий Герман улсад иргэдийн төлөөлөгч
эрүүгийн шүүх хуралдааны хэлбэрийг буюу иргэдийн шүүгч гэж байдаг.
бий болгосон байна. Тангарагтны Хэдийгээр тангарагтны шүүх гэх
гүйцэтгэх үүрэг Америкийн тогтолцоотой нэршилтэй шүүх байгаа боловч
адил биш боловч шүүх хуралдааны ил уг шүүх нь энгийн хэлбэрээр шүүх
тод, ардчилсан байдлыг сайжруулахад ажиллагаагаа явуулдаг. Эцэст нь
тодорхой хэмжээний түлхэц үзүүлж тэмдэглэхэд Монгол Улсын Эрүүгийн
байна. Үүнээс гадна хэргийг эцэслэн байцаан шийтгэх систем нь эх газрын
шийдвэрлэхийн өмнө урьдчилсан болон нийтийн эрх зүйн тогтолцоотой
хуралдаан/сонсгол (preparatory улсуудын аль “сайн” туршлагыг судалж
hearing) хийхээр зохицуулсан нь яллах, нутагшуулах нь зүйтэй. Өөрөөр хэлбэл,
өмгөөлөх талуудыг шүүхийн шатанд аливаа улсын эрх зүйн тогтолцоо ямар
идэвхитэй тоглогчид болгох, хэргийн эрх зүйн бүл, уламжлалд хамаарна,
нөхцөл байдлыг бүх талаас нь бүрэн тэрхүү бүл, уламжлалд хамаарах улсын
бодитойгоор тогтоох бодит боломжийг эрх зүйн хэм хэмжээ, зохицуулалтыг
улам бүр нэмэгдүүлж байгаа юм. Ийнхүү нутагшуулан авах ёстой гэсэн
аливаа улсын эрх зүйн тогтолцоо ямар уламжлалт хандлагын эсрэг жишээг эх
эрх зүйн бүл, уламжлалд хамаарна, газрын эрх зүйн бүлд хамаарах хэрнээ
тэрхүү бүл, уламжлалд хамаарах улсын жишгийн эрх зүйн бүлээс рецепци хийж
эрх зүйн хэм хэмжээ, зохицуулалтыг байгаа БНСУ-ын эрүүгийн процессийн
нутагшуулан авах ёстой гэсэн эрх зүйн зохицуулалтаас харагдаж
уламжлалт хандлагын эсрэг жишээг эх байна.
газрын эрх зүйн бүлд хамаарах хэрнээ
жишгийн эрх зүйн бүлээс рецепци хийж

90
Олон улсын òóðøëàãà

ШҮҮХИЙН ХАМГААЛАЛТЫН МЕХАНИЗМЫН ҮР НӨЛӨӨГ САЙЖРУУЛАХ НЬ:


АСУУДЛЫГ УЛС ХООРОНДЫН ҮҮДНЭЭС АВЧ ҮЗЭХ НЬ

Шүүх дахин давтагдаж буй хүндрэлтэй


асуудлын үр дагаврыг дангаар нь
арилгахад бус тэдгээрийн шийдлийг
олох механизм боловсруулахад илүү
анхаарал хандуулж байна.
Конвенцийн хяналтын механизмын
үр нөлөөг дээшлүүлэх хүчин зүйлсийн
тоонд шүүгчдийн тоо болон тэднийг
сонгон шалгаруулах ажиллагаанд
оруулах өөрчлөлтийн асуудал ч орно.
Оросын Холбооны Улсын Үндсэн хуулийн Брайтоны Бага хурлын үеэр, хүлээж
шүүхийн дарга1, Хууль зүйн шинжлэх авч болох гомдол эсэхийг ялгаж салгах
ухааны доктор, профессор, Оросын ажлыг хийж гүйцэтгэх (шүүлтийн үе
Холбооны Улсын Гавьяат хуульч
шат) шүүгчдийн тоог нэмэгдүүлэх
Валерий Дмитриевич Зорькин
санал гарч байсан юм. Тэгсэн хэдий ч
ЕХЭШ-ийн үр нөлөөг нэмэгдүүлэх гол
Хүний эрх, үндсэн эрх чөлөөг арга хэрэгсэл түүний үйл ажиллагааны
хамгаалах тухай Конвенцийн хүрээний гадна байгаа юм. ЕХЭШ-ийн
хяналтын механизмын хөгжлийн гаргаж ирсэн бүтцийн бэрхшээлтэй
шинэ үе шат: асуудлыг даван туулахад үндэсний эрх
Оросын Холбооны Улсын оролцоо зүйн тогтолцоо хүчин чармайлт тавих
ёстой.
Өнөөдөр Европын Хүний Үүнтэй уялдуулан үндэсний
Эрхийн Шүүх (цаашид ЕХЭШ гэх) үйл шүүхийн тогтолцооны өмнө (түүний
ажиллагааныхаа шинэчлэл гэж бараг дотор ОХУ) Конвенцийн хяналтын
хэлж болох өөрийн түүхийн нэгэн шинэ механизмын харилцан үйлчилгээний
үе шатыг туулж байна. Конвенцоор үр нөлөөг дээшлүүлэх, (юуны өмнө
олгогдсон эрхийг хамгаалах бүтцийн хүндрэлтэй асуудлыг даван
тогтолцоонд хувь хүний гомдол бүрийн туулах хүчин чармайлтаа уялдуулан
ач холбогдол, үүрэг, эрх зүйг хэрэглэдэг зохицуулснаар Шүүхийн ачаалалаас
бие даасан байгууллага болох шүүхийн болж үүсэх ноцтой нөхцөл байдлыг
үүргийг хадгалахын зэрэгцээ үндэсний бууруулж) ЕХЭШ-ийн тогтоолыг
эрх зүйн тогтолцоон дахь бүтцийн (ерөнхий шинжтэй арга хэмжээний
хүндрэлтэй асуудлыг олж илрүүлэхэд тусламжтайгаар) үндэсний төвшинд
илүү их ач холбогдол өгч эхэлжээ. үр дүнтэй хэрэгжүүлэх болон эрх
ЕХЭШ-ийн үйл ажиллагаанд үндэсний зүйг хэрэгжүүлэх өдөр тутмын үйл
эрх зүйн тогтолцоон дахь бүтцийн ажиллагаанд Конвенцийн стандартыг
хүндрэлтэй асуудлыг олж илрүүлэх, нэвтрүүлэхтэй холбоотой шинэ
тэдгээр асуудлыг даван туулахад нь зорилтууд ч тавигдаж байна. Иймээс
туслах гэх мэт шинэ зорилтууд урган гарч ОХУ-ын эрх зүйн тогтолцооны тэргүүн
ирж байна. Шүүхийн үйл ажиллагааны зэргийн зорилт нь бүтцийн бэрхшээлтэй
арга барил мөн өөрчлөгдөж байна. асуудлын “жагсаалт гаргах”, тэдгээрийн
учир шалтгааныг тодорхойлох,
1
Энэ өгүүлэл нь “ Право в условиях глобальных шийдвэрлэх арга замыг хайх явдал
перемен.В.Д.Зорькин.Издательство Норма.2013” номд
хэвлэгдсэн.
болоод байна. Энэхүү ажлын зорилго

91
ÕÓÓËÜ ÄÝÝÄËÝÕ ¨Ñ 2015 ¹2 (52)

нь эрх зүйн хамгаалалтын дотоодын -Тусгай шинжтэй арга хэмжээ:


төвшинг сайжруулах явдал юм. ОХУ-ын шүүхийн шийдвэрийг эргэн хянах
олон улсын өмнө хүлээсэн үүргээс үл шаардлагатай/боломжтой тохиолдлыг
хамааран энэ нь өөрөө маш үнэ цэнэтэй тодорхойлох, шаардлагатай
зорилго бөгөөд ЕХЭШ-ийн практик, тохиолдолд Конвенцийн зөрчигдсөн
түүний гарган ирж буй хүндрэлтэй эрхийг сэргээх өөр арга замыг ашиглах;
асуудал нь ердөө уг зорилгод хүргэх -Ерөнхий шинжтэй арга хэмжээ:
хурдасгуур юм. Ерөнхий шинжтэй арга хэмжээ авахаар
Юуны тулд үүнийг хийх вэ? Энэ заасан Шүүхийн тогтоолоос үүдэн
нь олон улсын өмнө хүлээсэн үүргээ гарах улсуудын үүргийг тодорхойлох.
биелүүлэх тулгамдсан зорилгоос /Үндсэн хуулийн шүүх нь тэдгээрийг
гадна ОХУ-ын Үндсэн хуулийн суурь тодорхойлох, батлах үйл ажиллагааг
болсон үнэт зүйлс, юуны өмнө хувь санаачлагчийн үүргийг гүйцэтгэхэд
хүний Үндсэн хуулийн үндсэн эрхэд илүү тохирох юм./
тулгуурласан хүний эрхэмсэг оршихуйг
сэргээн бэхжүүлэх явдал юм. Эдгээр Ерөнхий стандарт боловсруулахад
үнэт зүйлс нь эрх, эрх чөлөөг хамгаалах ОХУ-ын нөлөөг нэмэгдүүлэх ба
Конвенцийн тогтолцооны үндэс суурь Конвенцийг үндэсний төвшинд
болж, түүнчлэн оролцогч улсуудын хэрэгжүүлэхэд
Үндсэн хуулийн уламжлалыг хамгаална. Үндсэн хуулийн шүүхийн
ОХУ-ын эрх зүйн тогтолцоо гүйцэтгэх үүрэг
болон ЕХЭШ-ийн хооронд байгаа
бүтцийн хүндрэлтэй ихэнх асуудлаар Конвенцийн үр нөлөөг дотооддоо
зөвшилцөлд хүрсэн байдаг. (Шүүхийн нэмэгдүүлэхийн тулд үндэсний
шийдвэрийг үл биелүүлэх, хорих хэмжээнд түүний хэрэгжилтээр
байрны нөхцөл байдал, хэт удаан мэдэгдэхүйц үр дүнд хүрсэн байх
хугацаагаар цагдан хорих, байцаан хэрэгтэй юм. Ийм үр дүнгийн тодорхой
шийтгэх ажиллагааны баталгаа, түүний нэг жишээ нь “Бурдов ОХУ-ын эсрэг”
дотор ялын гажуудал). (№2) хэргийн асуудлаархи ЕХЭШ-ийн
Бүрэн зөвшилцөлд хүрч чадаагүй тогтоолыг гүйцэтгэхтэй холбогдуулан
байгаа цөөн тохиолдолд ОХУ-ын “Хэргээ зохих хугацаанд шүүхээр
Үндсэн хуулийн үнэт зүйлсийг ЕХЭШ- шийдвэрлүүлэх болон шүүхийн
ийн практикийг үндэслэн түүний үнэт шийдвэрийг зохих хугацаанд биелүүлэх
зүйлстэй нь цаашид харьцуулан үзэж талаар эрх нь зөрчигдсөн тохиолдолд
судлах шаардлагатай. Мэдээжээр, энд олгох нөхөн олговрын тухай” Холбооны
хамгийн хүчтэй тоглогчид болох Англи, хууль баталсан явдал бөгөөд энэ нь эрх
Франц, Герман “санал нийлэхгүй” зүйн салбарынхны хамтын ажиллагааны
байгаа бөгөөд Конвенцийн тогтолцооны үр дүнд боломжтой болсон юм. Ийм
хувьд санал нэгдэх асуудал нь нэлээд хамтын ажиллагааны жишгээр дээр
хугацаа шаардаж болох энгийн зүйл дурдсан асуудлуудыг (Конвенцийн
юм. стандартыг нэвтрүүлэх, бүтцийн
Конвенцийн хэрэгжилтийг хүндрэлтэй асуудлыг даван туулах арга
үндэсний төвшинд боловсронгуй зам, ЕХЭШ-ийн шийдвэрийн биелэлт,
болгох: Үндсэн хууль ба Конвенцийн ”дээд” хэм
ЕХЭШ-ийн шийдвэрийг биелүүлэх хэмжээний хооронд гарч болзошгүй
Одоогийн байдлаар онол, арга зөрчилдөөнийг шийдвэрлэх, олон
зүй, зохион байгуулалтын хэд хэдэн янзын өрсөлдөгч эрхийг хэрэгжүүлэх
асуудал тулгарч байна. Шийдвэрийн тэнцвэрийг эрж хайх) илүү өргөн цар
биелэлтийн үр дүнг дээшлүүлэхийн тулд хүрээтэйгээр хэлэлцэхэд чиглэсэн
онолын болоод практик арга хэрэгслийг төсөл эхлүүлэх нь зүйтэй бөгөөд
боловсруулах шаардлагатай: Үндсэн хуулийн шүүх нь ийм төслийн

92
Олон улсын òóðøëàãà

зохицуулагч, ажлын талбар нь байж шаардлагатай. Гэвч уг ажил хийгдэж


болох юм. Төсөлд Европын Конвенцийн эхлээгүй байна.
Хяналтын механизмын байгууллагууд Одоогийн байдлаар Конвенцийн
(ЕХЭШ, Хяналтын механизм) болон стандартыг ОХУ-ын эрх зүйн практикт
тэдний ОХУ дахь түншүүд (Хууль зүйн нэвтрүүлэх ажилд мэдэгдэхүйц ахиц
яам, Гадаад хэргийн яам), мөн эрх гарч байна. Гэхдээ шүүх эрх мэдлийн
зүйн шинжлэх ухаан, шүүгч нарын үйл ажиллагааны дээд төвшинд болон
болон өмгөөлөгчдийн нийгэмлэгийн ерөнхий онолын төвшинд Конвенцийг
төлөөллийг хамруулан оруулж болох хэрэгжүүлэх шаардлагатайг хүлээн
юм. Хэрэгжүүлэх хэлбэр нь: Зөвлөгөөн, зөвшөөрсөн ч “доод” төвшинд энэхүү
нээлттэй хэлэлцүүлэг, эрдэм үйл явц сул байна. Конвенцийг үндэсний
шинжилгээний нийтлэл байх юм. төвшинд хэрэгжүүлэх гол үүргийг
Энэхүү ажиллагааны үр дүн нь дотоодын шүүгч нар гүйцэтгэнэ гэдгийг
хуулийн төсөл боловсруулах (ЕХЭШ- тодотгох нь чухал юм. Шүүгч нар эрх зүйн
ийн шийдвэрийг биелүүлэх ерөнхий стандартыг уялдуулан зохицуулахад
шинжтэй арга хэмжээг боловсруулах өндөр төвшний мэргэжлийн эрх чөлөө
гэх мэт) санал байж болох юм. Уг шаардлагатай. Энэ нь эргээд үндэсний
төсөлд Конвенцийг үндэсний төвшинд хэмжээнд шүүгч нарын үүрэг, ролийг
хэрэгжүүлэхтэй холбоотойгоор өөрчлөх, тэднийг мэргэжлийн бие
Европын улсуудын өмнө нийтлэг даасан байдлаар хангах, мэргэжлийн ур
тулгарч байгаа асуудал болон уг чадварыг нь дээшлүүлэх шаардлагыг
асуудлын талаархи тэдний нийтлэг бий болгож байна.
байр суурийг хэлэлцэхэд зориулсан ЕХЭШ-ийн шийдвэрийн
олон улсын элементийг оруулж болно. хэрэгжилтийн талаар ОХУ-ын Үндсэн
Интерлакен, Измир, Брайтоны Бага хуулийн шүүхийн бүрэн эрхийг хуулиар
Хурлаас гаргасан тунхаглалд тусгагдсан бэхжүүлж өгөхөд энэ үед онцгой
Конвенцийг шинэчлэх арга замын ихэнх анхаарал хандуулах хэрэгтэй байна.
нь 2006 онд Ярославль хотод болсон Миний бодлоор, энэ чиглэлд
“Оролцогч улсуудын үндэсний эрх зүйн хийгдэх ажил нь дараах үндсэн байр
тогтолцоонд Европын Конвенцийн суурийг багтаасан үзэл баримтлалд
үзүүлж буй нөлөө ” сэдэвт бага хурлын тулгуурласан байх шаардлагатай.
үеэр анх яригдсан гэдгийг санах
хэрэгтэй. Энэ утгаараа Ярославль нь 1.Үндсэн хуулийн шүүхийн үйл
Интерлакены өмнө бичигдэнэ. ажиллагааны өнөөгийн олон улсын ба
Европын хэрэг хянан шийдвэрлэх эрх зүйн бүрэлдэхүүн хэсгийг хууль
ажиллагаан дахь өөрийн байр суурийг зүйн үүднээс нь тодорхойлж өгөх
бэхжүүлэхийн тулд ОХУ ЕХЭШ-тэй шаардлагатай байна. Энэ нь, нэн
харилцах журмынхаа дарааллыг ялангуяа, Европын Шүүхтэй харилцах
өөрчилж, Страсбургт болж буй хэрэг харилцаа ба харилцан үйлчлэлийн
хянан шийдвэрлэх ажиллагаанд эерэг (зөрчилдөөнгүй) болон сөрөг
гуравдагч этгээдийн хувиар илүү (зөрчилдөөнтэй) тохиолдолд Европын
идэвхтэй оролцох хэрэгтэй юм. Шүүхийн практикийг Оросын эрх зүйд
(Оросын эрх зүйн тогтолцоонд харгалзан үзэх явдалд хамаатай
стратегийн ач холбогдолтой, мөн юм. Ингэхдээ эерэг (зөрчилдөөнгүй)
ЕХЭШ-ээс гаргасан шийдвэртэй ОХУ тохиолдолд шүүхийн шийдвэрийг
санал нийлэхгүй байх болзошгүй хэрэгжүүлэхийн тулд бүрэн эрхээ
асуудлаар) Түүнчлэн, “зөвшилцөл”- бэхжүүлэх тал дээр улам бүр анхаарах
ийн мөн чанартай төдийлэн нийцээд хэрэгтэй юм. Зөрчилдөөнтэй нөхцөл
байдаггүй “Конвенцийн стандарт”-ын байдалд шийдвэрийн эрх зүйн үр
боловсруулалтад нөлөөлөхийн тулд дагаврыг тодорхойлохдоо ЕХЭШ-ийн
бусад түнш улсуудтай хамтран ажиллах шийдвэрийн хэрэгжилтийг хязгаарласан

93
ÕÓÓËÜ ÄÝÝÄËÝÕ ¨Ñ 2015 ¹2 (52)

хэмээн ойлгогдохуйц тусгай хэм хэмжээг ч хэлбэрийн төдий энэ хяналт шалгалт
хуульд тусгахаас аль болох зайлсхийх нь ЕХЭШ-ийн тогтоолтой холбоогүй
хэрэгтэй. Үндсэн хуулийн шүүхээс юм. Үндсэн хуулийн шүүхийн тухай
ЕХЭШ-ийн шийдвэрийн хэрэгжилтийг Холбооны Үндсэн хуульд ЕХЭШ-ийн
хязгаарлах боломж олгосон заалтыг тогтоол гарсантай холбогдуулан ОХУ-
хуульд тусгах аливаа оролдлого нь ын Үндсэн хуулийн шүүхэд хандан
дотоодод төдийгүй хилийн чанадад ерөнхий шинжтэй арга хэмжээ авах
ч таагүй сэтгэгдэл төрүүлж байсныг тухай хүсэлт гаргах боломж олгосон
туршлага харуулж байна. Тэгээд ч ОХУ- заалт оруулах санал гараад байна.
ын зүгээс сөрөг хариу үйлдэл үзүүлэх
(үндсэн хуулийн болон эрх зүйн үүднээс) 3. ЕХЭШ-ээс Конвенцийг
ЕХЭШ-ийн “зөрчилдөөнтэй” шийдвэр зөрчсөн болохыг тогтоон, тусгай
тийм ч олон тоогоор гарахгүй биз дээ. эсхүл ерөнхий шинжтэй арга хэмжээ
Иймд тэдгээрийн цаашдын хувь заяаг авахаар шийдвэрлэж болно. Тусгай
тодорхойлохын тулд хуульд заавал шинжтэй арга хэмжээг ЕХЭШ-ийн
тусгай шинжтэй хэм хэмжээ оруулах тогтоолд (шударга нөхөн олговор олгох,
шаардлагагүй юм. Харин ЕХЭШ-ийн хохиролыг барагдуулах) тодорхойлж
гаргасан шийдвэрээс үүсч болзошгүй өгөх ба эсвэл дотоодын эрх мэдэл
үр дагаврыг тухайн тохиолдлын бүх бүхий байгууллага тодорхойлохоор
нөхцөл байдлыг харгалзсан үзсэний шийднэ. (Шаардлагатай үед шүүхийн
үндсэн дээр тодорхойлох, төвийг шийдвэрийг эргэн харна). Энэ нь
сахисан шинж чанартай заалтыг ихэнхдээ (ердийн шүүх, эсхүл арбитр)
бататган өгөх зайлшгүй шаардлагатай. шүүхийн өмнө гаргасан шийдвэрийг
дахин хянуулахаар гомдол гаргагч
2. Энэхүү асуудлыг шийдвэрлэх эрх мэдэл бүхий шүүхэд хандсан
гол арга нь ерөнхий шинжтэй арга тохиолдолд хэрэгжинэ. Шийдвэрийг
хэмжээг тодорхойлох бүрэн эрхийг эргэн харах үндэслэл байгаа эсэхийг
Үндсэн хуулийн шүүхэд өгөх явдал үндэсний шүүх хэрэгт холбогдох бүх
бөгөөд ОХУ-ын эсрэг гаргасан гомдлыг нөхцөл байдлыг авч үзсэний үндсэн
шийдвэрлэсэн ЕХЭШ-ийн тогтоолоос дээр тодорхойлно.
ийм арга хэмжээ авах хэрэгтэй гэдэг Үүний зэрэгцээ, ерөнхий шинжтэй
нь харагдаж байна. Ингэснээр өнөөдөр арга хэмжээ авах тухай асуудлыг
үүсээд байгаа яг аль субъект, ямар санаачлах эрх ямар нэгэн байгууллагын
журмын дагуу энэхүү ерөнхий шинжтэй бүрэн эрхэд хамаардаггүй. Энэ асуудал
арга хэмжээг авах процессийг эхлүүлэх хууль санаачлах ердийн журмаар
вэ гэсэн тодорхой бус байдлыг даван хэрэгжих ёстой ч үүнийг хэрэгжүүлэх эрх
туулахад ихээхэн тус нэмэр болох юм. бүхий байгууллага байхгүй байгаа нь
Бодит байдал дээр Үндсэн хуулийн энэхүү үйл явцыг үр дүн муутай болгож
шүүхээс энэ механизмыг практикт байна. Энэ агуулгаараа Үндсэн хуулийн
хэрэглэн хууль Үндсэн хууль зөрчсөн шүүх нь эрх зүйн талбарт засвар хийх
болохыг тогтоодог бөгөөд эдгээр бодит эрх мэдэлтэй байгууллагын хувьд
хууль нь Европын Конвенцид нийцэж ЕХЭШ-ийн шийдвэрийг хэрэгжүүлэх
буй эсэхэд Европын шүүхийн зүгээс асуудлаар ЕХЭШ-ийн Орос дахь гол
эргэлзээтэй ханддаг. Үндсэн хуулийн харилцагчийн үүргийг гүйцэтгэнэ.
шүүх өөрт олгогдсон эрх хэмжээний Энэ нь дотоодод болон олон улсын
хүрээнд буюу өөрөөр хэлбэл өмнө нь харилцаанд Үндсэн хуулийн шүүхийн
ЕХЭШ-ээс Конвенцид үл нийцэж буйн эрх мэдлийг бэхжүүлж, хамгийн чухал
улмаас шүүмжлэлд өртсөн хэм хэмжээг нь ЕХЭШ-ийн шийдвэрийн гүйцэтгэлийн
Үндсэн хуульд нийцэж буй эсэхийг явцыг хянан, үндэсний ашиг сонирхол
шалгуулах тухай өргөдлийг хэлэлцэх болон олон улсын өмнө хүлээсэн
замаар ажиллаж ирсэн. Гэсэн хэдий үүргийн тэнцвэрийг хадгалах боломжийг

94
Олон улсын òóðøëàãà

олгодог бөгөөд ЕХЭШ-ийн тогтоол ээс өргөдөл гаргагчийн эрх зөрчигдсөн


нь өөрөө Үндсэн хуулийн шүүхээс гэж тогтоосон байхад дүгнэлт сөрөг
ерөнхий шинжтэй арга хэмжээ авах гарвал тухайн хэрэгт хэрэглэх хуулийг
шаардлага байгаа тухай дүгнэлт гаргах буруу тайлбарласнаас бус харин эрх
эсэхийг урьдчилан шийдвэрлэдэггүй. зүйн зохицуулалтын улмаас өргөдөл
ЕХЭШ-ээс тодорхой хэрэг, маргааны гаргагчийн эрх зөрчигдсөн гэсэн үг
явцад гаргасан үндэслэлийг Үндсэн юм. Энэ тохиолдолд хэм хэмжээний
хуулийн шүүх авч үзээд хэм хэмжээний агуулгыг бүхэлд нь өөрчлөхгүйгээр
зохицуулалт хийх үндэслэл бий эсэх, тухайн хэрэг дээр ЕХЭШ-ийн
(маргаан бүхий заалт Үндсэн хуульд шийдвэрийн биелэлтийг хангаж өгнө.
нийцсэн эсэх болон ОХУ-ын олон Ийм шийдвэрийг хэргийн нөхцөл байдал
улсын өмнө хүлээсэн үүргийг нягтлан болон хэм хэмжээг өөрчлөх боломжгүй
судалсны үндсэн дээр) эсхүл эрх зүйн гэдгийг бүрэн тогтоосны эцэст гаргана.
зохицуулалтыг бүхэлд нь өөрчлөх Хэрэв тухайн хэрэг дээр хэм хэмжээг ad
үндэслэл байхгүй гэсэн дүгнэлт hoc тайлбарлах боломжгүй бол Үндсэн
гаргадаг. хуулийн шүүх өргөдөл гаргагчийн
Үндсэн хуулийн шүүхэд ийм эрх зөрчигдсөн эрхийг (тухайн хэргийн
мэдэл олговол ЕХЭШ-ийн тогтоолыг нөхцөл байдлаас шалтгаалан) сэргээх
үндэслэн ерөнхий шинжтэй арга өөр ямар нэг аргыг үндэс болгож
хэмжээг хэрэгжүүлэх механизм нь болно. Европын Зөвлөлийн Сайд
Үндсэн хуулийн шүүхийн шийдвэрийг нарын Хорооны практикаас үзэхэд
биелүүлэхэд хэрэглэдэг механизмтай энэ хандлага нь ЕХЭШ-ийн тогтоолын
адил байж болох юм. шийдвэрийг тухайн улс бүрэн биелүүлж
байна гэсэн үг юм.
4. ЕХЭШ-ийн тогтоолоос үүдсэн
ерөнхий шинжтэй арга хэмжээг 5 ОХУ-ын эрх зүйн зохицуулалтад
тодорхойлохтой холбоотой асуудлаар өөрчлөлт оруулах шаардлага байгаа /
Үндсэн хуулийн шүүхэд хандах эрх бүхий ялангуяа, шаардлага байхгүй/ тухай
субъектээр хэм хэмжээний хийсвэр үндэслэлийг ЕХЭШ-ийн үндэслэлийг
хяналт хийх ажиллагааны ердийн нягтлан үзэж, тэр нь ОХУ-ын Үндсэн
субъект, Конвенцийн эрх нь зөрчигдөн хуулийн суурь зарчим, төрийн
гэж үзэж ЕХЭШ-ээр хэрэг нь хянагдахад бодлогын үндэстэй хэрхэн нийцэж
оролцсон өргөдөл гаргагчид, түүнчлэн байгаа болон ЕХЭШ-ийн шийдвэрт
ЕХЭШ-ийн тогтоол гарсны үндсэн тусгагдсан асуудлын мөн чанарыг
дээр шинэ нөхцөл байдал үүссэнтэй харгалзан үзсэний үндсэн дээр ОХУ-
холбогдуулан хэргийг дахин хянуулах ын Үндсэн хуулийн шүүх гаргаж,
тухай өргөдлийг хэлэлцэж байгаа шүүх өөрийн шийдвэртээ тайлбарлаж өгөх
байж болно. нь маш их ач холбогдолтой. ЕХЭШ-ийн
Сүүлийн тохиолдолд, өргөдөл тогтсон практикаас үндэслэн гаргаж
гаргагчийн хэрэгт шаардлагатай ирсэн тогтолцооны шинжтэй асуудал
тусгай шинжтэй арга хэмжээ авах тулгарах, /өөрөөр хэлбэл, эрх зүйн
асуудлыг Үндсэн хуулийн шүүх зохицуулалтад өөрчлөлт оруулахад
бараг шийдвэрлэж чадна. Шүүхийн ганц шийдвэр хангалтгүйюм./ түүнчлэн,
хүсэлтийг авч хэлэлцэхдээ Үндсэн ЕХЭШ-ийн үндэслэлд эрх зүйн
хуулийн шүүх ерөнхий шинжтэй арга бүрэлдэхүүн хэсэг нь давамгайлах
хэмжээ авах шаардлагатай, эсхүл тохиолдолд л ийм арга хэмжээ авахыг
шаардлагагүй гэсэн дүгнэлт гаргана. шаардаж болох юм.
Энэ тохиолдолд Үндсэн хуулийн шүүх Энэхүү арга хэмжээ нь Үндсэн
асуудлыг шийдвэрлэхдээ хэргийг хуулийн шүүх болон ЕХЭШ-ийн хооронд
эргэн хянах хувь заяаг нь урьдчилан хэлэлцэж буй асуудлаар зөрчилдөөн
шийдэж байгаа гэсэн үг юм. ЕХЭШ- үүссэн тохиолдолд тэдний хооронд

95
ÕÓÓËÜ ÄÝÝÄËÝÕ ¨Ñ 2015 ¹2 (52)

яриа хэлцэл хийх үр дүнтэй хэрэгсэл өргөдөл гаргасан иргэд, эсхүл


болно. Үндсэн хуулийн шүүхээс өмнө тэдгээрийн нэгдлийн зүгээс ерөнхий
нь хэм хэмжээ Үндсэн хуульд нийцэж арга хэмжээ /тухайлбал Конвенцийн
байгаа эсэхийг шалгасан нь ЕХЭШ-ийн дагуу эрх зүйн зохицуулалт хийх
зүгээс шүүмжлэл дагуулж байсан бол хэсэгт/ авахыг даалгасан шийдвэрийг
энэхүү санал болгож буй загварын дагуу гүйцэтгүүлэх тухай гаргасан өргөдлийн
Үндсэн хуулийн шүүх асуудлыг дахин дагуу ЕХЭШ-ийн шийдвэрийг
авч хэлэлцэх нь Үндсэн хууль болон хэрэгжүүлэхтэй холбоотой ерөнхий
Конвенц зөрчилдөж байгаа тохиолдолд шинжтэй арга хэмжээ авахыг
үндэсний эрх зүйн болон түүний “дээрх” тодорхойлох талаар Үндсэн хуулийн
тогтолцоо хоорондоо харилцан үйлчлэх шүүхийн бүрэн эрхийг Үндсэн хуулийн
хамгийн үр дүнтэй арга болох нь шүүхийн тухай Холбооны Үндсэн
харагдаж байна. Энэ тохиолдолд ОХУ- хуулийн хуульд бататгаж өгөх;
ын Үндсэн хуулийн шүүх нэг бол, ЕХЭШ- - Процессийн хуулиудад /
ийн үндэслэлтэй санал нийлж, хууль шинээр илэрсэн нөхцөл байдалтай
ба (эсвэл) эрх зүйг хэрэглэх практикаа холбоотойгоор шүүхийн шийдвэрийг
засч залруулна. Эсхүл Страсбургийн эргэн хянах тухай холбогдох бүлгүүдэд/
үндэслэлтэй санал нийлэхгүй байгаагаа ЕХЭШ-ийн гаргасан тогтоолтой
үргэлжлүүлэн илэрхийлж, өмнөх холбоотойгоор шүүхийн шийдвэрийг
байр сууриа хамгаална. Хэлбэрийн дахин хянуулах тухай өргөдлийг хянаж
хувьд энэ нь Үндсэн хуулийн шүүхийн буй шүүхээс ОХУ-ын Үндсэн хуулийн
шийдвэрийг эргэн хянаж буй явдал шүүхэд ерөнхий шинж чанартай арга
биш юм. Энэ шийдвэр нь эцсийн хэмжээ авах талаар хүсэлт гаргах
шийдвэр бөгөөд ямар ч тохиолдолд эрхийн тухай заалтыг нэмэлт болгон
түүнийг дахиж хянахгүй, түүний эрх оруулах.
зүйн байдалд эргэлзээ үүсэх учиргүй. ***
Үндсэн хуулийн шүүх нөхцөл байдал Европт төдийгүй дэлхий дахины
өөрчлөгдсөн, эсхүл үндэслэл болгосон олон улсын тогтолцоонд олон улсын
эрх зүйн хэм хэмжээ нь алдаатай эрх зүй бүрэлдэх явц нь “шүүгчийн
байсан гэх тохиолдолд л нэг асуудлаар ноёрхол”-д суурилсан сурвалжит
гаргасан шийдвэрээ дахин хянана. язгууртны хэлбэрээс эрх зүйг бүтээх
Үүнтэй холбогдуулан, ОХУ-ын Үндсэн парламентын ардчиллын үйл
хуулийн шүүхийн практикт ижил хэм ажиллагаа руу шилжсэн түүхийн
хэмжээгээр асуудлыг дахин хэлэлцсэн логикийг ямар нэгэн байдлаар давтаж
тохиолдол гарч байсныг тэмдэглэх нь байгааг төгсгөлд нь дахин тэмдэглэхийг
зүйтэй. хүсч байна. Өнөөдөр олон улсын
болон Европын эрх зүй бүрэлдэх үйл
6. Санал болгож буй үзэл явц ерөнхийдөө “шүүгчийн эрх”-ийн
баримтлалыг хэрэгжүүлэх явдал үе шатандаа явж байна. (Шүүгчийн
нь дараах асуудалтай холбоотой идэвхжилт/активизм/-ийн тухай номлол
өөрчлөлтийг хуульд оруулахыг үүнээс үүдэлтэйгээр олон нийтэд илүү
шаардаж байна: тархсан юм.) Яагаад гэвэл одоогоор
-Хэм хэмжээний хийсвэр хяналтын дэлхийн хэмжээнд өөр механизм
журмаар Үндсэн хуульд нийцэж буй байхгүй. Харин Европт энэ механизм
эсэх асуудлыг шалгуулах тухай эрх Европын Зөвлөлийн байгууллагуудын
бүхий байгууллага, албан тушаалтны дотор дөнгөж бий болж эхлэж байна.
хүсэлт; ЕХЭШ-ийн шийдвэр гарсантай ЕХЭШ-ийн хүчин чармайлтын үр дүнд
холбогдуулан шинээр илэрсэн нөхцөл Европын ерөнхий эрх зүйн үр хөврөл
байдлын улмаас шүүхийн шийдвэрийг тавигдаж байна. Үүнийг эрхэмлэн
дахин хянуулахаар гаргасан өргөдлийг үнэлэх хэрэгтэй. Энэ үйл явцыг яавч
хянаж буй шүүхийн хүсэлт; ЕХЭШ-д тасалдуулж болохгүй.

96
Олон улсын òóðøëàãà

Нэгдсэн бүрэн эрхт байдлын үзэл Барууны өндөр хөгжилтэй


баримтлал дээр тулгуурлан олон улсын орнуудын зүгээс олон улсын эрх зүй
эрх зүй бүтээх ардчилсан механизм бүтээх хүрээнд гаргаж буй “давхар
бүрэлдэхэд тулгарах гол бэрхшээлийн стандарт” нь байж болшгүй зүйл хэмээн
нэг нь улс орнуудын нийгэм-эдийн зарим улс шударгаар шүүмжилж,
засаг, улс төрийн (эрх зүйн) хөгжлийн дургуйцлээ илэрхийлж байна. Гэхдээ
тэгш бус байдал юм. тэгш эрхийн төлөө тэмцэхдээ эдгээр
Энэ нөхцөл байдалд Барууныхан улс өөрийн эрх зүйн тогтолцоог олон
олон улсын эрх зүйн хэм хэмжээ тогтоох улсын суурь баримт бичигт тусгагдсан,
үйл явцад ижил тэгшээр хамтран хүлээн зөвшөөрөгдсөн хэм хэмжээнд
оролцож буй “ардчиллыг шинээр ойртуулахад илүү хүчин чармайлт
тогтоосон” гэх тодотголтой улсуудын гаргах хэрэгтэй юм.
үүрэг оролцоог байнга эргэлзээтэй Ерөнхийдөө, миний бодлоор,
байдалд оруулдаг. (Гэхдээ Барууныхан бид Европын Зөвлөлийн хүрээнд
өөрсдийн “улс төрийн чамбай байдал”- цаашилбал дэлхийн улс төр, эрх зүйн
ын улмаас энэхүү бодлогоо зарлаад орон зайд эрх зүй бүтээх ардчилсан
байдаггүй). механизмыг бий болгох шаардлагын
тухай хууль дээдлэх зарчмыг үндэс
болгон ярих хэрэгтэй байна. Энд ямар
ч байсан алдаа гарахгүй юм.

Орос хэлнээс орчуулсан


Ё.Өнөборгил
Н.Соронзонболд
Д.Мандхай

---o0o---

97
ÕÓÓËÜ ÄÝÝÄËÝÕ ¨Ñ 2015 ¹2 (52)

ОЛОН УЛСЫН БАЙГУУЛЛАГЫН ЭРХ ЗҮЙН БАЙДАЛ,


ХАРИУЦЛАГЫН АСУУДАЛ (ОЛОН УЛСЫН ЭРХ ЗҮЙН
БОЛОН ДОТООДЫН ЭРХ ЗҮЙН ЖИШЭЭН ДЭЭР)
нэгдэл юм. Үндэсний эрх зүйгээр эрх
зүйн үүсмэл этгээдүүд болох компани,
сан, нийгэмлэг, нөхөрлөл зэргийн эрх
зүйн байдлыг тодорхойлдог бөгөөд
эдгээрийн заримд хуулийн этгээдийн
статус олгосноор гишүүдээсээ тусдаа
эрх эдэлж, үүрэг хүлээх, байгууллага
болон гишүүдийн хүлээх хариуцлагыг
зааглах боломжтой болдог. Олон
улсын эрх зүйн хувьд үндэсний эрх
Хууль зүйн үндэсний хүрээлэнгийн
зүйн тогтолцоотой адил ийм эрх зүйн
бодлогын судлаач Э.Туулайхүү процесс байдаггүй нь олон улсын эрх
зүйн харилцаанд оролцогчдын эрх зүйн
харилцаанд хэрхэн оролцох асуудлыг
Удиртгал1 авч үзэх шаардлагагүй гэсэн үг биш
Олон улсын эрх зүйн субьект юм. Олон улсын байгууллагын эрх
(subject of international law)-ын зүйн байдал, хариуцлагын асуудал энэ
тухай ойлголт нь олон улсын эрх хүрээнд хөндөгдөх асуудал бөгөөд олон
зүйн үндсэн ойлголтуудын нэг юм. улсын эрх зүйн өнөөгийн практикаас
Уламжлалт байдлаар үүнд зөвхөн харахад гишүүн болон гишүүн бус
улсыг хамааруулан ойлгох туйлын улстай үүссэн эрх зүйн харилцаанд
бүрэн эрхт байдлын үзэл санаа олон олон улсын байгууллага ямар
улсын эрх зүйд зонхилж байв. Үүний статустай байх нь харилцан адилгүй
улмаас олон улсын эрх зүйн субьектэд асуудал байна. Мөн гишүүн улс олон
тавигдах шалгуур нь гол төлөв улсын улсын эрх зүй ба дотоодын эрх зүйн
онцлогт тулгуурлаж байсан бөгөөд харилцан хамаарлын ямар хандлага
энэ үзэл санаа 19 дүгээр зууны сүүл баримталдаг нь үүнд нөлөөлж байна.
үе хүртэл үргэлжилсэн байна. Олон Судалгааны хүрээнд олон улсын
улсын эрх зүйн хөгжилд олон улсын байгууллагын эрх зүйн байдал,
амьдралын хэрэгцээ шаардлага хариуцлагын асуудлыг олон улсын
нөлөөлж ирсэн бөгөөд энэ зүй тогтлын эрх зүйн субьект (олон улсын эрх зүйн
дагуу улсуудын хоорондын хамтын дагуу өөрийн нэрээр эрх эдэлж, үүрэг
ажиллагааны хөгжил нь олон улсын хүлээн, шүүхэд нэхэмжлэгч, хариуцагч
байгууллага гэх “улс биш” этгээд олон байх чадвартай этгээд) болох үүднээс
улсын харилцаанд институтын хувьд судлан тайлбарласан болно. Ингэхдээ
гарч ирэхэд хүргэсэн байна. эхлээд олон улсын байгууллагын
Олон улсын байгууллага нь олон ойлголтыг, дараагаар нь олон улсын
улсын эрх зүйн дагуу үүссэн (үүсмэл) байгууллага олон улсын эрх зүйн болон
1
Энэ өгүүлэл нь судлаачийн энэ сэдвээр бичсэн 2 дахь дотоодын эрх зүйн субьект болох
өгүүлэл бөгөөд эхнийх нь Хууль дээдлэх ёс сэтгүүлийн асуудлыг, гуравдугаарт нь хариуцлагын
2014 оны №04/50 дахь дугаарт International Legal
Personality of International Organizations: International
асуудлыг мөн олон улсын эрх зүй болон
Law Perspectiveсэдвээр нийтлэгдсэн.Энэ асуудалтай дотоодын эрх зүйд хэрхэн авч үзэж буй
холбоотойгоор Монгол Улсын эрх зүйн зохицуулалт, талаар авч үзсэн.
шүүхийн практик, олон улсын байгууллагын эрх ямба,
дархан эрхийн асуудлыг тусгайлан судалж байгаа болно.

98
Олон улсын òóðøëàãà

Түлхүүр үгс: Олон улсын улсаа төлөөлөх тухай, 1986 оны Улс
байгууллага, олон улсын эрх зүйн ба олон улсын байгууллага хоорондын
субьект буюу олон улсын эрх зүйн бие болон Олон улсын байгууллагууд
даасан этгээд, олон улсын эрх зүйн бие хоорондын Гэрээний эрх зүйн тухай
даасан этгээдийн чадвар бүхий байдаг. гэсэн хэд хэдэн Венийн конвенцийн нэр
I. ОЛОН УЛСЫН томьёоны тайлбар хэсэгт “олон улсын
II. БАЙГУУЛЛАГЫН ОЙЛГОЛТ байгууллага гэдэгт засгийн газар
Франц улс, Ариун Ромын эзэнт хоорондын байгууллагыг ойлгоно”
гүрний хооронд 1804 оны 8 дугаар хэмээн заасан байдаг.6 Энэ нь тухайн
сарын 15-ны өдрийн гэрээгээр цаг үед эхлээд Үндэстнүүдийн Лиг
байгуулагдсан Administration general (the League of Nations), дараагаар
de l’octroi de navigation du Rhi нь анхны нь Нэгдсэн Үндэстний Байгууллага
олон улсын байгууллага нь байж болох (the United Nations Organization)
талаар зарим эх сурвалжид дурдсан зэрэг засгийн газар хоорондын олон
байх бөгөөд тус байгууллага нь улсын байгууллага олон улсын
хаалттай байгууллага байжээ.2 Гэхдээ тавцанд идэвхтэй үйл ажиллагаа
судлаачид олон улсын байгууллага явуулж эхэлснээр энэ ойлголтыг улс
гэх нэр томьёог 19 дүгээр зууны (сүүл) орнуудын засгийн газруудын хамтын
үеэс анх хэрэглэгдэж эхэлсэн гэдэгтэй ажиллагааны үр дүнд байгуулагдсан
санал нэг байдаг ба энэ үеэс эхлэн байгууллагуудаар төлөөлүүлэн ойлгож
олон улсын байгууллага олон улсын байсантай холбоотой. Гэхдээ ийнхүү
эрх зүйд институцийн хувьд гарч ирсэн тодорхойлсныг бүх тохиолдолд
байна.3 хэрэглэгдэх нийтлэг тодорхойлолт бус
Дэлхийн 2 дугаар дайнаас хойш зөвхөн тухайн конвенцийн зорилгын
“засгийн газар хоорондын байгууллага хүрээнд олон улсын байгууллагыг
(intergovernmental organization)”, “олон тодорхойлсон тодорхойлолт хэмээн
улсын (төрийн/нийтийн) байгууллага үзэх нь зүйтэй. Ийнхүү олон улсын
(public international organization)” гэх байгууллага гэх ойлголтыг зөвхөн
нэр томьёо энэ чиглэлийн судалгаанд засгийн газар хоорондын олон улсын
түгээмэл хэрэглэгдэх болсон байна.4 байгууллагад хамаатуулах нь явцуу
Тухайлбал Олон улсын шүүхийн дүрэмд хүрээнд тодорхойлж байгаа хэрэг
“олон улсын нийтийн байгууллага” юм. Учир нь олон улсын байгууллага
гэх нэр томьёог хэрэглэсэн байдаг5 гэдэгт зөвхөн засгийн газар хоорондын
бол 1969 оны Олон улсын гэрээний олон улсын байгууллагыг ойлгох
эрх зүйн тухай, 1975 оны Түгээмэл нь энэ ойлголтын улам бүр олон
чанартай олон улсын байгууллагад талтай болж байгаа агуулгыг бүрэн
илэрхийлэхгүй (засгийн газраас бусад
2
C.F.Amerasinghe, Principles of the institutional law of in-
ternational organizations (Second Revised Edition), Cam-
төрийн байгууллагуудын хооронд
bridge University Press 2005, p.66 байгуулагдсан, мөн олон улсын
3
Энэ талаар P.B. Potter, An Introduction to the Study of гэрээнээс бусад олон улсын эрх зүйн хэм
International Organizations, Nabu Press 2011, pp. 3-19; хэмжээгээр байгуулагдсан байгууллага
C.F.Amerasinghe, Principles of the institutional law of in-
ternational organizations (Second Revised Edition), Cam- олон улсын эрх зүйн харилцаанд
bridge University Press 2005, p.1; Dapo Akande, Interna- идэвхтэй оролцох нь цөөнгүй) бөгөөд
tional Organizations at Malcolm D.Evans (ed.), International
Law (Third Edition), Oxford University Press 2010, p.270;
улам бүр хөгжиж байгаа олон улсын
Ian Brownlie, Principles of Public International Law (Fourth харилцааны дэвшлийг харгалзан
Edition), Oxford University Press 1990, p.679; Henry үзэж энэ асуудлыг өргөн хүрээнд авч
G.Schermers, Niels M. Blokker, International Institutional
Law: Unity within Diversity (Fifth Revised Edition), Martinus
Nijhoff Publishers 2011, p.30 зэрэгт дурдсан байдаг.
6
Олон улсын гэрээний эрх зүйн тухай конвенц
(1969)-ийн 2.1 (i) зүйл, Түгээмэл чанартай олон улсын
4
Henry G.Schermers, Niels M. Blokker, International Insti- байгууллагад улсаа төлөөлөх тухай конвенц (1975)-ийн
tutional Law: Unity within Diversity (Fifth Revised Edition), 1(1) зүйл, Улс ба олон улсын байгууллага хоорондын
Martinus Nijhoff Publishers 2011, p.30 болон Олон улсын байгууллагууд хоорондын Гэрээний
5
Конвенцийн 34 дүгээр зүйлийн 1, 2 дахь хэсэг эрх зүйн тухай конвенц (1986)-ийн 1(i) зүйл

99
ÕÓÓËÜ ÄÝÝÄËÝÕ ¨Ñ 2015 ¹2 (52)

үзвэл засгийн газар хоорондын олон оролцоог янз бүрийн түвшинд бий болгох
улсын байгууллагаас гадна өөр бусад асуудал засгийн газар хоорондын
этгээдийг хамааруулах эсэх талаар авч байгууллага болон олон улсын бага
үзэх шаардлагатай байдаг. Гэхдээ олон хурлын үйл ажиллагааны бүрэлдэхүүн
улсын байгууллагын тухай нэгдсэн хэсэг болдог онцлогтой. Энэ нь засгийн
(нийтээр хүлээн зөвшөөрөгдсөн) газар хоорондын байгууллагын үүсгэн
тодорхойлолт байдаггүй нь эдгээр байгуулах баримт бичиг зэрэгт зөвлөх
этгээдийг хамааруулах эсэх асуудлыг болох төлөөлөх эрхийн байдлаар
төвөгтэй болгодог. Эдгээр нь үүсгэн тусгалаа олсон байдаг.8 Түүнчлэн олон
байгуулагдсан эрх зүй, эрх зүйн улсын төрийн бус байгууллагуудаас
чадвар, зорилго, эрх, үүргээрээ өөр боловсруулсан стандарт, зөвлөмжийг
хоорондоо адилгүй. А. Олон улсын засгийн газар хоорондын байгууллага
төрийн бус байгууллага (international заавал биелэгдэх хэм хэмжээ байдлаар
non-governmental organization). Ийм баталж болно.
байгууллага нь засгийн газар хоорондын Мөн засгийн газар хоорондын
төрийн бус байгууллагаас ялгаатай нь байгууллага болон төрийн бус
хувь этгээдүүдийн7 нэгдэл (association байгууллагын дундын холимог буюу
of individuals) байдаг бөгөөд олон гиприд шинжтэй байгууллагууд байдаг
улсын эрх зүйгээр буюу олон улсын байна. Тухайлбал, Олон улсын Улаан
гэрээгээр бус аль нэг улсын дотоодын Загалмайн хороо нь Швейцарийн
эрх зүйн дагуу байгуулагдсан байдаг. хуулийн дагуу байгуулагдсан боловч тус
Гэхдээ үндэстэн дамнан үйл ажиллагаа байгууллагад олон улсын эрх зүйгээр,
явуулдаг бөгөөд гишүүнчлэлд нь тодруулбал зэвсэгт мөргөлдөөний үед
хамаарах хувь этгээдүүд нь өөр өөр хэрэглэгдэх олон улсын хүмүүнлэгийн
улс орноос гаралтай байдаг. Олон эрх зүйн Женевийн 4 конвенц болон
улсын төрийн бус байгууллагын холбогдох нэмэлт протоколуудын
олон улсын амьдралд үзүүлэх нөлөө дагуу тодорхой чиг үүрэг албан ёсоор
нь улам бүр нэмэгдэж байгаа юм. олгосон байна. Ийнхүү Хороо нь олон
Жишээлбэл, дэлхийн хэмжээний улсын (нийтийн/төрийн) байгууллага
бүтээгдэхүүн үйлдвэрлэлийн болохгүй ч олон улсын эрх зүйн
зааварчилгааг уялдуулахад чиглэсэн этгээдийн чадвартай тооцогддог
стандартуудыг баталдаг Олон улсын байна.9Үүнээс гадна дотоодын эрх зүйд
стандартжуулалтын байгууллага эрх ямба, дархан эрх эдлэх тохиолдол
(International Standardization бий. Олон улсын Хөдөлмөрийн
Organization), агаар болон далайгаар байгууллага нь засгийн газар, ажил
бараа тээвэрлэхэд хэрэглэгдэх эрх зүйн олгогч, ажилтан гэсэн “гурван түвшний
зохицуулалтыг ижилтгэх зорилготой талууд”-аас бүрдсэн засгийн газар
Олон улсын иргэний агаарын тээврийн хоорондын байгууллага бөгөөд олон
холбоо (International Aviation Transport улсын хөдөлмөрийн эрх зүйн салбарт
Association), Гааг дахь Олон улсын олон улсын гэрээний хэлбэрээр олон
Арбитрын шүүхийн үйл ажиллагааг улсын эрх зүйн хэм хэмжээ бий болгох
зохицуулж арбитрын дүрмийг тогтоодог эрх олгогдсон.10
Олон улсын Худалдааны танхим (the Түүнчлэн өөрчлөн байгуулагдах
International Chamber of Commerce) хэлбэрээр ийм төрийн байгууллагууд
байна. нь олон улсын нийтийн/төрийн
Иргэний нийгмийн оролцоо олон байгууллага болж байгаа жишээнүүд
улсын шийдвэр гаргах процессын
легитим байх асуудалтай ихээхэн 8
Finn Seyersted, Common Law of International Organiza-
tions, Martinus Nijhoff Publishers 2008, p.7
хэмжээгээр холбогддог. Үүний үр дүнд 9
Bindschedler-Robert, Red Cross, EPIL 5 (1983), 248-54
олон улсын төрийн бус байгууллагын 10
Finn Seyersted, Common Law of International Organiza-
7
Энд хувь этгээд гэдэгт хувь хүн, хуулийн этгээдийг tions, Martinus Nijhoff Publishers 2008, p.8
ойлгож байгаа болно.
100
Олон улсын òóðøëàãà

бий.11Гэхдээ энэ нь шууд утгаараа олон баримт бичгээр эрх зүйн статус нь
улсын төрийн бус байгууллага олон тодорхойлогддог.13 Дээр дурдсанаас
улсын нийтийн эрх зүйн субьект болно харахад олон улсын трибуналын олон
гэсэн үг биш юм. улсын эрх зүйн субьект болох асуудал
Б. Олон улсын трибунал нь засгийн газар хоорондын олон
(international tribunal). Бодит байдал улсын байгууллагатай харьцуулахад
дээр олон тооны олон улсын трибуналд тодорхой биш.
олон улсын гэрээ эсхүл дотоодын хууль В. Олон улсын төрийн корпораци
тогтоомжоор шууд болон шууд бусаар (international public corporation).
эрх зүйн чадвар, давуу эрх олгосон Олон улсын төрийн корпораци буюу
байдаг. Мөн энэ талаар зохицуулаагүй засгийн газар хоорондын компани,
тохиолдол ч түгээмэл. Ийм тохиолдлын консорциум нь засгийн газар
нэг жишээ нь AS v. Iran-United States хоорондын байгууллага болон олон
Claims Tribunal хэрэг бөгөөд тус хэрэгт улсын хэмжээнд үйл ажиллагаа явуулж
Нидерланд улсын шүүх Иран, АНУ- байгаа хувийн корпораци хоорондын
ын хооронд байгуулагдсан Иран- дундын шинжтэй этгээд юм.14 Засгийн
Америкийн Маргаан шийдвэрлэх газар хоорондын байгууллагын
трибунал (Iran-United States Claims нэгэн адил улс болон улсын эрх
Tribunal)-ын эрх зүйн байдлыг бүхий байгууллагуудаас байгуулдаг
тодорхойлох шаардлагатай тулгарсан бөгөөд өөрийн дотоод бүтцийн нэгж,
бөгөөд улмаар шүүх шийдвэртээ байгууллагатай. Ялгаа нь зайлшгүй
Трибуналыг Нидерланд улсын эрх зүйд ашгийн төлөө биш боловч ерөнхийдөө
эрх зүйн бие даасан чадвар (шүүхэд арилжааны зорилготой байдаг. Мөн
нэхэмжлэгч, хариуцагч болж чадах)- энэ төрлийн байгууллагын байгуулах
тай хэмээн үзсэн байна. Ингэхдээ талаар олон улсын гэрээнд заасан
Нидерланд улсын Гадаад хэргийн байдаг ч аль нэг улсын компанийн эрх
яамны шүүхэд гаргасан тайлбарыг зүйн дагуу байгуулагддаг. Тухайлбал,
удирдлага болгосон бөгөөд уг тайлбарт EUROFIMA (European Company
“Трибунал нь олон улсын эрх зүйн for the Financing of Railway Rolling
дагуух эрх зүйн баримт бичгээр Stock)-ыг байгуулах талаар Европын
байгуулагдсан холбогдох хоёр улсын улсуудын хоорондох 1955 оны 10
хамтарсан байгууллага бөгөөд олон дугаар сарын 20-ны өдрийн гэрээнд
улсын эрх зүйгээс үүдэлтэй эрх зүйн заасан бөгөөд улмаар Швейцарын
чадвартай этгээд болно” хэмээн заасан эрх зүйн дагуу компанийн хэлбэрээр
байна. 12 байгуулсан байна.15 Олон улсын төрийн
Зарим олон улсын шүүх, трибунал корпорацийг дотоодын эрх зүйгээр
нь томоохон олон улсын байгууллагын байгуулдаг, хуулийн этгээдийн чадвар,
бүрэлдэхүүнд хамаардаг бөгөөд чадамжтай эсэх нь мөн дотоодын эрх
тухайн олон улсын байгууллагын зүйгээр тодорхойлогддог нь олон улсын
эрх зүйн дагуу олон улсын эрх зүйн
11
Дэлхийн Метреологийн байгууллага (World баримт бичгээр байгуулагддаг засгийн
Meteorological Organization), Дэлхийн Аялал жуулчлалын
байгууллага (World Tourism Organization), Олон улсын
газар хоорондын байгууллагаас ялгах
Иргэний хамгааллын байгууллага (International Civil үндсэн шинж юм.
Defense Organization), Олон улсын Хөгжлийн эрх зүйн Г. Үндэстэн дамнасан корпораци
хүрээлэн (International Development Law Institute), Олон
улсын худалдааны мэдээлэл, хамтын ажиллагааны (transnational or multinational
агентлаг (Agency for International Trade Information and corporation). Зарим тохиолдолд олон
Cooperation) зэрэг байгууллага ийм замаар өөрчлөн
байгуулагдсан байна. Энэ талаар Henry G.Schermers,
Niels M. Blokker, International Institutional Law: Unity within
13
Үүний нэг жишээ нь Олон улсын шүүх (International
Diversity (Fifth Revised Edition), Martinus Nijhoff Publishers Court of Justice) юм.
2011, p.39-аас үзнэ үү. August Reinisch, International Organizations before Do-
14

12
Netherlands Yearbook of International Law(1984), No.15, mestic Courts, Cambridge University Press 2004, p.10
p.356 15
Ibid.

101
ÕÓÓËÜ ÄÝÝÄËÝÕ ¨Ñ 2015 ¹2 (52)

үндэстний корпораци гэж нэрлэдэг. гэж үзэхэд дараах урьдач нөхцөл


Энэ нь тодорхой улсын дотоодын эрх тавигдаж байна. Үүнд:
зүйгээр байгуулагдсан боловч нэгээс a) Олон улсын гэрээ болон олон
дээш улсын нутаг дэвсгэрт охин, хараат улсын эрх зүйн бусад баримт бичгийн
компани, хамаарал бүхий этгээдээрээ дагуу байгуулагдсан байх;
дамжуулан үйл ажиллагаа явуулдаг b) Олон улсын эрх зүйн дагуу
бизнесийн нэгдэл юм. Зарим үндэстэн эрх эдэлж, үүрэг хүлээх чадвартай
дамнасан корпорацид дотоодын байх (олон улсын эрх зүйн бие даасан
шүүхийн харьяалалд үл хамаарах этгээдийн чадвар бүхий).
дархан эрх олгож байсан тохиолдол Энэ тодорхойлолтыг Олон
байдаг16 ч энэ нь нийтлэг биш. Иймээс улсын эрх зүйн комисс олон улсын
үндэстэн дамнасан корпораци нь байгууллагын хариуцлагын хил
олон улсын байгууллагын чиглэлийн хязгаарыг тогтоох ажлын хүрээнд өгсөн
судалгаанд үндсэндээ хамааралгүй нь олон улсын байгууллага эрх зүйн бие
юм. даасан этгээдийн чадвартай хэмээн
Харин анх 2002 оноос НҮБ-ын Олон хүлээн зөвшөөрөгдөх нь байгууллагын
улсын эрх зүйн комиссоос боловсруулж, болон гишүүний хариуцлагыг зааглах
2011 онд 63 дахь хуралдаанаараа явдал18 гэсэн санааг давхар агуулдаг.
баталсан (Ерөнхий Ассамблейгаас Олон улсын байгууллагын олон
хараахан эцэслэн батлагдаагүй улсын эрх зүй болон дотоодын эрх
байна) “Олон улсын байгууллагын зүй дэх эрх зүйн статусын асуудал
хариуцлагын тухай баримт бичиг зөвхөн олон улсын эрх зүй судлалын
(Draft Articles on Responsibility of хүрээний онолын маргааны зүйл бус
International Organizations)”-т өмнөхөөс практикт шийдвэрлэх шаардлагатай
өөр хандлага (дээр дурдсан Венийн асуудал болох нь ийм нөхцөл байдал
конвенциудын тодорхойлолтыг эргэж шууд болон шууд бусаар үндэсний
харсан)-ыг баримталсан. Тодруулбал болон олон улсын шүүхэд тулгарч
энэ үеэс олон улсын байгууллагын байгаагаар нотлогддог. Тухайлбал,
тодорхойлолтыг нарийвчлан авч үзэх энд Ойрхи Дорнодод1949 онд НҮБ-
бодит шаардлага байгааг олон улсын аас томилогдсон эвлэрүүлэн зуучлагч
эрх зүйн баримт бичиг боловсруулагчид үүргээ гүйцэтгэж явахдаа алагдсаны
анхааралдаа авсан байна. Тус баримт улмаас НҮБ тухайн улсын эсрэг
бичгийн 2 дугаар зүйлийн 2(a) хэсэгт нэхэмжлэл гаргаж болох эсэх (энэ
зааснаар “олон улсын байгууллага асуудлаар гаргасан НҮБ-ын Олон
гэж олон улсын гэрээ эсхүл олон улсын шүүхийн зөвлөх дүгнэлтийн
улсын эрх зүйн бусад баримт бичгийн талаар хойно өгүүлэх болно), 1989
дагуу байгуулагдсан олон улсын эрх онд International Tin Council төлбөрийн
зүйн этгээдийн чадвар (international чадваргүй байдалд орж дампуурахад
legal personality) бүхий этгээдийг (Maclaime Watson Co.Ltd v. International
хэлэх ба гишүүнчлэлд нь улсаас Tin Council) Английн шүүх түүний
гадна өөр бусад этгээд байж болно”.17 гишүүн улсын хүлээх хариуцлагыг
Энэ тодорхойлолтын дагуу аливаа ямар хэмжээнд тогтоох асуудалтай
байгууллагыг олон улсын байгууллага тулгарсан.19
Олон улсын байгууллагын эрх зүйн
16
Газрын тосны концессын гэрээгээр үндэстэн дамнасан
корпорацид энэ мэт эрх ямба, дархан эрх олгож байсан байдал нь олон улсын эрх зүй болон
талаар Peter Fischer, Die internationale Konzession (Vien- дотоодын эрх зүйд нэг түвшний ойлголт
na and NewYork, 1974), 321-д дурдсаныг August Reinisch,
International Organizations before Domestic Courts, Cam- 18
First report on responsibility of international organizations
bridge University Press 2004, p.11-аас дам ишлэв. by Mr. Giorgio Gaja, Special Rapporteur, 26 March 2003,
17
Draft Articles on the Responsibility of International Or- UN DOCUMENT A/CN.4/532. Available at http://legal.un-
ganizations (2011). Available at http://legal.un.org/ilc/texts/ .org/ilc/documentation/english/a_cn4_532.pdf.
instruments/english/draft%20articles/9_11_2011.pdf. Last 19
Fleur Johns, International Legal Personality, Ashgate
visited on 27 April 2015. Publishing 2010, p.3

102
Олон улсын òóðøëàãà

биш бөгөөд энэ 2 асуудлыг тусад нь авч зүйн субьектэд тавигдах урьдчилсан
үзэх шаардлагатай. нөхцөл юм. Энэ ойлголтыг монгол
хэлнээ “олон улсын хуулийн этгээдийн
III. ОЛОН УЛСЫН БАЙГУУЛЛАГЫН чадвар бүхий байдал” гэхээсээ олон
ЭРХ ЗҮЙН БАЙДАЛ улсын эрх зүйн онцлогийг харгалзан
1. Олон улсын эрх зүйн жишээн “олон улсын эрх зүйн бие даасан
дээр тайлбарлах нь этгээдийн чадвар бүхий байдал” хэмээн
19 дүгээр зууны сүүл, 20 дугаар буулгах нь илүү ойлгомжтой болов уу.
зууны эхэн хүртэл олон улсын эрх зүйн Олон улсын байгууллага олон
цорын ганц хүлээн зөвшөөрөгдсөн улсын эрх зүйн субьект буюу олон
субьектыг улс гэж үзэх туйлын бүрэн улсын эрх зүйн бие даасан этгээд
эрхт байдлын үзэл санаа олон улсын болох асуудал бүрэн эрхт улстай
эрх зүйд зонхилж байжээ. Тэгвэл олон улсын эрх зүйн харилцаанд
олон улсын байгууллага олон улсын ижил байр суурь эзэлнэ гэсэн үг
харилцаанд гарч ирснээс энэ үзэл биш юм. Олон улсын байгууллага нь
санаа өөрчлөгдөх болсон байна. тодорхой чиг үүрэг гүйцэтгэх зорилгоор
Олон улсын эрх зүйд subject of байгууллагддаг учраас нийтлэг эрх
international law гэх ойлголтын зэрэгцээ хэмжээг хэрэгжүүлдэг улсаас ялгаатай
international legal person20, international юм. Улс нь нутаг дэвсгэр, хүн ам,
legal personality гэх нэр томьёог бүрэн эрхт засгийн газар (төр)-тай
хэрэглэгддэг. International legal person, байх шаардлагыг хангаж байж олон
subject of international law гэсэн хоёр улсын эрх зүйн субьект болдогтой адил
нэр томьёо ээлжлэн хэрэглэгддэг21, шалгуурыг олон улсын байгууллагад
ижил агуулга бүхий ойлголт юм. тавих боломжгүй. Энэ шалтгаанаар
Ингэхдээ эхнийх нь удаахыгаа бодвол эхний ээлжинд олон улсын байгууллага
төдийлөн их хэрэглэгддэггүй. Харин олон улсын эрх зүйн дагуу олон улсын
international legal personality гэх ойлголт эрх зүйн бие даасан этгээд болох
нь олон улсын эрх зүйн субьектүүдийг эсэх асуудал чухалд тавигдана. Энэ
тодорхойлоход хэрэглэгддэг боловч утгаараа олон улсын харилцаан дахь
эдүгээ олон улсын эрх зүйн дагуу олон улсын байгууллагын ач холбогдол
үүссэн (үүсмэл) нэгдэл болох олон нь түүний олон улсын эрх зүйн этгээд
улсын байгууллагын олон улсын эрх болох асуудалд тусгалаа олдог. Өөрөөр
зүйн харилцаанд ямар байдалтайгаар хэлбэл олон улсын байгууллагын олон
оролцох (гишүүдээсээ тусдаа эрх улсын тавцанд үйл ажиллагаа явуулах
зүйн бие даасан этгээд болох эсэх) чадвар нь түүний гишүүн улсуудаас
тухайд ихэвчлэн хэрэглэж байгаа тусдаа яригдах асуудал юм. Эндээс
нь ажиглагддаг. International legal дараах асуудал урган гарна. Үүнд:
personality нь олон улсын эрх зүйн 1. Олон улсын байгууллага
дагуу эрх эдэлж, үүрэг хүлээх чадварыг гишүүдээсээ тусдаа эрх зүйн субьектын
хэлдэг22 бөгөөд энэ нь олон улсын эрх чадвартай юу;
2. Хэрвээ тийм бол үүнийг хэзээ,
20
International legal person (лат.persona jure gentium)гэх
нэр томьёог анх Германы эрдэмтэн Готтфред Вилгельм хэрхэн олж авах вэ;
Лайбниз Codex Iuris Gentium diplomaticus (1693) 3. Гишүүдээсээ тусдаа эрх зүйн
бүтээлдээ хэрэглэжээ. Энэ талаар Verzijl, Jan Hendrik
Willem, International law in historical perspective (1888),
субьектын чадвар нь ямар үр дагавар
Volume II International persons, p.2-аас үзнэ үү. үүсгэх вэ.
21
Henry G.Schermers, Niels M. Blokker, International Insti- Олон улсын байгууллагыг олон
tutional Law: Unity within Diversity (Fifth Revised Edition), улсын эрх зүйн субьект гэж үзэхэд
p.985
22
C.F.Amerasinghe, Principles of the institutional law of
түүнд ийнхүү эрх зүйн статус олгосон
international organizations (Second Revised Edition), Cam- дүрэм (үүсгэн байгуулах баримт
bridge University Press 2005, p.1; Henry G.Schermers, бичиг)-ийн заалтыг гол эх сурвалж
Niels M. Blokker, International Institutional Law: Unity within
Diversity (Fifth Revised Edition), p.985 гэж үздэг. Ийм заалт нь гишүүн улсад

103
ÕÓÓËÜ ÄÝÝÄËÝÕ ¨Ñ 2015 ¹2 (52)

тухайн олон улсын байгууллагыг эрх зүйн бие даасан этгээдийн чадвартай
зүйн бие даасан этгээд хэмээн хүлээн эсэх талаарх маргааныг эрчимжүүлдэг.
зөвшөөрөхийг үүрэг болгодог. Энэ нь Одоогоор олон улсын эрх зүйд энэ
гишүүн бус улсын хувьд тухайн олон талаар номлодог гурван үндсэн
улсын байгууллагын статусыг тогтооход хандлага байна.
хэрэглэгдэх боломжтой бөгөөд тухайн Эхнийх нь ийм чадвар зөвхөн
байгууллагын олон улсын шинжтэй байгууллагын үүсгэн байгуулах
үүрэг гүйцэтгэх чадвартай эсэхийг баримт бичигт заасан тохиолдолд л
тодорхойлоход дүрмийн ойлгомжтой боломжтой гэж үздэг. Гол төлөөлөгчид
тодорхой заалт ач холбогдолтой байж нь Г.И.Тункин25 зэрэг оросын судлаачид
болно. Гэхдээ 1990-ээд оноос өмнө байдаг бөгөөд өнөөдөр энэ хандлагыг
ийнхүү илт тодорхой байдлаар ихэнх дэмжих нь багассан байна. Энэ
олон улсын байгууллагад олон улсын хандлагын үүднээс авч үзвэл тухайн
эрх зүйн бие даасан этгээдийн статус байгууллагын үүсгэн байгуулах
олгосон заалт үүсгэн байгуулах баримт баримт бичиг буюу дүрэмд заагаагүй
бичигт үгүйлэгддэг байсан бол 1990 бол тухайн байгууллага эрх зүйн бие
оноос хойш энэ байдал өмнөх үетэйгээ даасан этгээд болохгүй бөгөөд гишүүн
харьцуулахад арай нийтлэг шинж бус улсад ч ингэж тооцогддоггүйгээрээ
чанартай болоод байна.23 Нөгөө талаас дор өгүүлэх хандлагуудаас сул талтай.
олон улсын байгууллагын дүрэмд Нөгөө талаас дүрэмд шууд заагаагүй ч
эсрэгээрээ заах тохиолдол ч бас байна. дүрэмд заасан байгууллагын эрх мэдэл,
Жишээлбэл 2010 оны 12 дугаар сарын эрх, үүргээс тухайн байгууллагыг олон
2-ны өдөр Герман, Бельги, Франц, улсын эрх зүйн бие даасан этгээдийн
Люксембург, Нидерланд, Швейцарь чадвартай хэмээн тодорхойлж болно
улсуудын хооронд байгуулагдсан гэж үздэг.26 Энэ нь байгууллагад
“Europe Central” агаарын орон ямар эрх олгож, үүрэг хүлээлгэснийг
зайн чиглэлээр хамтран ажиллах тодорхойлсны үндсэн дээр тогтоогдох
байгууллага байгуулах тухай гэрээний юм. Уг хандлага нь бүхэлдээ гишүүдийн
2.2 дугаар зүйлд: “ энэ гэрээ нь олон хүсэл зоригоос хамаарах шинжтэй.
улсын эрх зүйн харилцаанд бие даан Хоёрдахь хандлага нь олон
оролцох чадвар бүхий (international legal улсын байгууллагын эрх зүйн обьектив
personality) олон улсын байгууллага бие даасан байдал (objective legal
байгуулах зорилго агуулаагүй болно” personality)-ын үзэл санааг хөгжүүлсэн.
хэмээн заасан байна.24 Гол төлөөлөгч нь F. Seyersted юм. Олон
Ихэнх олон улсын байгууллагын улсын байгууллага нь үүсгэн байгуулсан
үүсгэн байгуулах баримт бичигт гишүүдээсээ тусдаа доод тал нь нэг
олон улсын эрх зүйн дагуух тухайн дотоод бүтцийн нэгж (organ)-тэй бол
байгууллагын эрх зүйн статусын тухайн байгууллага нь олон улсын эрх
талаарх заалт байдаггүй. НҮБ нь зүйн бие даасан этгээд болно гэж үздэг.
үүний нэг жишээ юм. Тодруулбал НҮБ- 27
Энэ утгаараа эрх зүйн бие даасан
ын дүрэмд энэ талаар илт тодорхой этгээд байх нь гишүүдийн (субьектив)
заагаагүй байдаг. хүсэл зоригоос үл хамааран “обьектив”
Дээрх нөхцөл байдал нь олон байдлаар оршино гэсэн үг юм. Энэ
улсын байгууллагын олон улсын эрх 25
G.I. Tunkin, Legal Nature of the United Nations (1966),
23
Дэлхийн Худалдааны Байгууллагыг байгуулах тухай pp.20-25
Марракешийн хэлэлцээр (1994)-ийн VIII зүйл; Олон 26
Manual Rama-Montaldo, International Legal Personality
улсын худалдааны танхим (International Chamber and Implied Powers of International Organizations, 44 Brit.
of Commerce)-ын дүрэм (1998)-ийн 4.1 дүгээр зүйл; Y.B. Int’l L. 111 (1970)
Дэлхийн Усны Түншлэлийн сүлжээ болон Дэлхийн Усны 27
F. Seyersted-ын Objective International Personality of In-
Түншлэлийн байгууллагын дүрэм (2001)-ийн 1.3 дугаар tergovernmental Organizations(1964); The Legal Nature of
зүйл зэргийг энд дурдаж болох юм. International Organizations (1982); Common Law of Inter-
24
www.fabectreaty.tv/downloads/FABEC_Treaty_English_ national Organizations (2008) бүтээлүүдэд энэ асуудлыг
version.pdf. Last visited on 27 April 2015. авч үзсэн.

104
Олон улсын òóðøëàãà

хандлагын дагуу эрх зүйн статусыг байх31;August Reinisch олон улсын


талуудын хүсэл зориг бус олон улсын гэрээгээр байгуулагдсан байх (олон
эрх зүйгээр олгодог бөгөөд эрх улсын байгууллагыг үүсгэн байгуулах
зүйгээр тогтоосон тодорхой обьектив гэрээ нь конвенц, харт, дүрэм зэрэг янз
шаардлагуудыг хангасан тохиолдолд бүрийн нэртэй байдгаас гадна гишүүн
тухайн байгууллага нь олон улсын улсуудын эрх бүхий байгууллагын
эрх зүйн субьектийн чадвартайд шийдвэр, улсуудын хооронд зохион
тооцогдоно гэж үздэг. Энэ хүрээнд байгуулагдсан бага хурлын тогтоол
судлаачид олон улсын байгууллагад зэрэг баримт бичгээр байгуулагдсан
тодорхой шалгууруудыг дэвшүүлэн тохиолдол байгааг судлаач бүтээлдээ
тависан байдаг. Дурдвал, профессор дурдсан байна32), тухайн байгууллагаас
Ian Brownlie нь 1. зохион байгуулалтын тусгайлан эрх олгосон байх, нийтийн
нэгжүүд бүхий хууль ёсны зорилготой зорилготой байх33; Pastor Ridruejo улс
улсуудын тогтвортой нэгдэл байх; 2. хоорондын, сайн дурын, тогтвортой
байгууллага нь гишүүн улсуудаасаа бүтцийн байгууллагатай байх, бие
эрх зүйн хувьд эрх, үүрэг, зорилго даасан хүсэл зоригтой байх, өөрийн
тусдаа байх; 3. нэг буюу түүнээс дээш гэсэн эрх хэмжээтэй байх, нийтлэг
улсын үндэсний эрх зүйн тогтолцоонд ашиг сонирхлыг хангах зорилго
бус олон улсын хэмжээнд хэрэгжүүлэх бүхий гишүүдийн хоорондын хамтын
боломжтой хууль ёсны эрх мэдэлтэй ажиллагаатай байх34 гэсэн үндсэн
байх байх28 гэсэн 3 үндсэн шалгуурыг элементүүд зайлшгүй шаардлагатай
боловсруулсан бол Dapo Akande олон гэж үзсэн байна.
улсын байгууллага нь 1. улс болон Гуравдахь хандлага нь олон
олон улсын байгууллагын нэгдэл улсын байгууллага гишүүдээсээ
байх; 2. өөрийн гэсэн чиг үүрэг, эрх тусдаа доод тал нь нэг дотоод бүтцийн
мэдэл олгогдсон байх; 3. байгууллагын байгууллагатай байх болон дүрэмдээ
хүсэл зоригийг гишүүдээс бие даан олон улсын эрх зүйн бие даасан этгээд
илэрхийлэх хамгийн багадаа нэг дотоод болох талаар зааснаас үл хамааран
бүтцийн нэгж (organ)-тэй байх29 гэсэн олон улсын эрх зүйн бие даасан этгээд
3 нөхцөлийг хангасан байвал зохино байна. Хэрвээ байгууллага нь олон
хэмээн тэмдэглэсэн байна. Мөн Henry улсын гэрээ байгуулах, төлөөлөгч
G. Schermers, Niels M. Blokker нар 31
Rudolf Bindschedler, International Organizations. General
олон улсын байгууллагад олон улсын Aspects, in Rudolf Bernhardt (ed.), Encyclopedia of Public
гэрээгээр байгуулагдсан байх; доод International Law (Second edition. 1995), Vol.II, p.1289
тал нь байгууллагын хүсэл зоригийг 32
Nordic Council буюу Скандинавын орнуудын зөвлөл
нь гишүүн улс тус бүрийн парламентын шийдвэрээр
илэрхийлэх нэг дотоод бүтцийн байгуулагдсан бөгөөд энд олон улсын гэрээ байгуулах
байгууллага (organ)-тай байх; олон эрх бүхий төрийн тэргүүн, засгийн газар оролцоогүй
улсын эрх зүйн дагуу байгуулагдсан байна. Энэ байгууллагыг засгийн газар хоорондын
байгууллага гэж үздэгггүй боловч олон улсын хэмжээнд
байх30; Rudolf Bindschedler олон улсын тодорхой үйл ажиллагаа явуулах боломжтой байж
гэрээгээр байгуулагдсан байх, дотоод болох талаар зарим судлаач үзсэн байна. Өөрөөр
бүтцийн байгууллагатай, нийтлэг хэлбэл олон улсын хэмжээнд үйл ажиллагаа явуулж
чадах эсэх нь олон улсын гэрээгээр байгуулагдснаас
(ихэнх тохиолдолд нийтийн) ашиг зайлшгүй хамаарах шинжгүй гэсэн үг юм. Мөн Come-
сонирхлыг хэрэгжүүлэх эрх олгогдсон con (Эдийн засгийн харилцан туслалцах зөвлөл /Coun-
cil for Mutual Economic Assistance/ нэрээр 1949 онд
байгуулагдаж 1991 оноос Олон улсын эдийн засгийн
хамтын ажиллагааны байгууллага /Organization for Inter-
Ian Brownlie, Principles of Public International Law (Fourth
28
national Economic Cooperation/ гэж нэрлэгдэх болсон) нь
Edition), Oxford University Press 1990, p.679 Зөвлөлт Холбоот Улс, Чехословак, Унгар, Польш, Румин
29
Dapo Akande, International Organizations at Malcolm улсуудын хооронд зохион байгуулагдсан бага хурлын
D.Evans (ed.), International Law (Third Edition), Oxford Uni- тогтоолоор байгуулагдсан.
versity Press 2010, pp. 681-682 August Reinisch, International Organizations before Do-
33

30
Henry G.Schermers, Niels M. Blokker, International Insti- mestic Courts, Cambridge University Press 2004, p.10
tutional Law: Unity within Diversity (Fifth Revised Edition), 34
Finn Seyersted, Common Law of International Organiza-
p.20 tions, Martinus Nijhoff Publishers 2008, p.8-аас дам ишлэв.

105
ÕÓÓËÜ ÄÝÝÄËÝÕ ¨Ñ 2015 ¹2 (52)

солилцох, олон улсын цэргийн хүчин хандлагатай гишүүн улсын хувьд энэ
хөдөлгөх эрх олгогдсон юм бол олон асуудлыг дотоодын эрх зүйд дотоодын
улсын эрх зүйн бие даасан этгээдийн эрх зүйн холбогдох баримт бичгээр
статусгүйгээр байгууллага ийм эрх трансформаци хийх шаардлагатай
мэдэл хэрэгжүүлж боломжгүй гэж үздэг. юм. Ийм жишээ нь Их Британи зэрэг
Дотоодын эрх зүйн жишээн дээр нийтлэг эрх зүйн тогтолцоо бүхий
тайлбарлах нь улсуудад хэрэглэгдэгддэг байна. Их
Олон улсын бус харилцаан Британийн Олон улсын байгууллагын
дахь эрх зүйн байдал, чадвар нь өөрөө тухай хууль (1968)-д тус улс гишүүн нь
асуудал бөгөөд дотоодын эрх зүйн болох олон улсын байгууллагад Нууц
тогтолцоо нь олон улсын байгууллага Зөвлөл(Privy Council, мөнQueen-in-
тухайн эрх зүйн тогтолцоонд эрх Council гэж нэрлэдэг)-ийн шийдвэрээр
зүйн чадвартай эсэхийг тодорхойлох дотоодын эрх зүйн чадвар олгоно гэж
текник, арга зүйтэй байдаг.35 Хэрэглэх заасан байдаг.38 Тухайлбал, JH Rayner
техник, арга зүй нь олон улсын эрх (Mincing Lane) Ltd v Department of Trade
зүй ба тухайн улсын дотоодын эрх and Industry –ийн хэрэгт Английн шүүх
зүйн харилцан хамаарлаас36 хамаарах International Tin Council-ийг эрх зүйн
шинжтэйгээс гадна тухайн олон улсын этгээд болохыг тус байгууллагыг үүсгэн
байгууллагын гишүүн болон гишүүн бус байгуулсан олон улсын гэрээгээр
улсын хооронд ялгаатай. бус дотоодын хууль тогтоомжоор
Олон улсын эрх зүй ба дотоодын тодорхойлсон. Тус хэрэгт Лорд
эрх зүйн харилцан хамаарлын Oliver: “Зөвлөлийн шийдвэргүйгээр
талаарх монист чиг хандлагыг илүүтэй International Tin Council нь Нэгдсэн
баримталдаг гишүүн улсад тухайн олон Вант Улсад эрх зүйн хувьд орших
улсын байгууллагын дотоодын эрх зүйд боломжгүй.”39 гэж хэлсэн байдаг.
эрх зүйн чадвартай эсэх нь энэ тухай Гишүүн бус улсын зүгээс олон
заасан олон улсын гэрээний заалтаар улсын байгууллагыг дотоодын эрх
тодорхойлогдоно. Жишээ нь 1966 оны зүйд эрх зүйн чадвартайд тооцох,
Manderlier v Organisation des Nations хүлээн зөвшөөрөх ньдээр дурдсанаас
Unies & Etat Belge хэрэгт АНУ, Белги тогтвортой арга замаар явагддаг. Олон
улс НҮБ-ыг, 1949 оны UNRRA v Daan улсын хувийн эрх зүйд гадаадын эрх
(1949) хэрэгт Нидерланд улс НҮБ-ыг, зүйгээр бий болсон (байгуулагдсан)
1954 оны Branno v Ministry of Warхэрэгт байгууллагын эрх зүйн байдал,
Итали улс НАТО-г ийнхүү үзсэн байна.37 чадварыг ийнхүү бий болсон эрх зүйгээр
Харин ийм үүрэг бүхий олон улсын нь буюу “хувийн хууль (personal law)”-
гэрээ нь эрх зүйн тогтолцооных нь аар нь тодорхойлдог зөрчилдөөний
бүрэлдэхүүн хэсэг болохгүй, өөрөөр эрх зүйн аргыг хэрэглэдэг. Олон улсын
хэлбэл олон улсын эрх зүй ба дотоодын байгууллага нь олон улсын эрх зүйгээр
эрх зүйн харилцан хамаарлын дуалист байгууллагддаг тул энэ дүрмийн дагуу
түүний эрх зүйн байдал, чадварыг
35
C.F.Amerasinghe, Principles of the institutional law of “хувийн хууль” болох олон улсын эрх
international organizations (Second Revised Edition), Cam-
bridge University Press 2005, p.69 зүйгээр тодорхойлох боломжтой.
36
Олон улсын эрх зүйд олон улсын эрх зүй ба дотоодын Жишээ нь International Tin Council
эрх зүйн харилцан хамаарлыг тодорхойлох монист, v.Amalgament Inc-ийн хэрэгт Нью-
дуалист гэсэн 2 үндсэн арга зүй (хандлага) байдаг.
Эдгээр хандлага нь тус бүртээ холимог монист, холимог 38
Хуулийг http://www.legislation.gov.uk/ukpga/1968/48
дуалист гэх байдлаар салбарлан хөгжиж байна. Монист, цахим холбоосоор нэвтэрч үзнэ үү. Мөн тус хуульд
дуалист хандлага нь олон улсын эрх зүйн хэм хэмжээг нэмэлт болон нөхөх заалт бүхий хуулийг 2005 онд
дотоодын эрх зүйд эрх зүйн эх сурвалжийн хувьд хэрхэн баталсан байна /http://www.legislation.gov.uk/ukp-
үнэлэх асуудлыг тодорхойлох суурь арга зүй учраас энд ga/2005/20/pdfs/ukpga_20050020_en.pdf/. Сүүлд 2015
авч үзэж байгаа болно. оны 04 дүгээр сарын 30-ны өдөр зочилсон.
37
Dapo Akande, International Organizations, in Malcolm 39
JH Rayner (Mincing Lane) Ltd v. Department of Trade and
D.Evans (ed.), International Law (Third Edition), Oxford Uni- Industry (1989), in E. Lauterpacht (ed.), International Law
versity Press 2010, p.277 Report (1989)

106
Олон улсын òóðøëàãà

Йоркийн хотын шүүх: ганц ийм чадвартайд тооцогдоод


АНУ нь International Tin Сouncil-ыг зогсохгүй олон улсын хэмжээнд
үүсгэн байгуулсан олон улсын гэрээний нэхэмжлэл гаргах чадвартай” гэж
тал биш боловч уг гэрээгээр тус үзжээ.41 Энэ нь нөгөө талаас хэрвээ
байгууллагад эрх зүйн чадвар олгосон нэхэмжлэл гаргах чадвартай юм бол
нь дотоодын эрх зүйд мөн адил хүлээн өөрийн үйл ажиллагаанаас үүссэн
зөвшөөрөгдөх учраас тус байгууллага хохирлыг гуравдагч этгээдийн өмнө
нь Нью-Йорк хотын шүүхэд нэхэмжлэгч, хариуцах, шүүхэд хариуцагчаар
хариуцагч болно. 40 татагдах боломжтой гэсэн үг юм.42 Мөн
гэж үзсэн байна. шүүх тус хэрэгт дараах дүгнэлтийг
хийсэн нь олон улсын байгууллагыг
IV. ОЛОН УЛСЫН БАЙГУУЛЛАГЫН олон улсын эрх зүйн субьект гэж үзэх
ХАРИУЦЛАГЫН АСУУДАЛ асуудлыг шинэ шатанд гаргасан юм.
1. Олон улсын эрх зүйн жишээн Үүнд:
дээр авч үзэх нь Аливаа эрх зүйн тогтолцооны
Олон улсын байгууллагын эрх зүйн субьектүүд нь шинж, эрхийн
олон улсын эрх зүйн субьект болох хэмжээгээрээ адил байх шаардлагагүй
асуудал нь олон улсын байгууллага бөгөөд эрх зүйн субьектийн шинж нь
ямар хэмжээнд олон улсын эрх зүйн тухайн нийгмийн хэрэгцээ шаардлагаас
дагуу хүлээсэн үүргийнхээ зөрчилд үүдэн гардаг. Түүхийн туршид олон
хариуцлага хүлээх вэ гэсэн олон улсын улсын амьдралын хэрэгцээ шаардлага
хариуцлагын асуудлыг нөхцөлдүүлдэг. нь олон улсын эрх зүйн хөгжилд
Өөрөөр хэлбэл эрх зүйн байдал, нөлөөлж ирсэн бөгөөд улсуудын
хариуцлагын асуудал нь хоорондоо хамтын үйл ажиллагааны дэвшил нь
нягт холбоотой юм. улс биш этгээдүүд олон улсын тавцанд
Олон улсын эрх зүйд олон улсын гарч ирэхэд хүргэсэн юм. Энэ хөгжил
байгууллагын олон улсын эрх зүйн нь Нэгдсэн Үндэстний дүрэмд заасан
субьектийн чадвар болон хариуцлагын тодорхой зорилго, зарчим бүхий олон
харилцан хамаарлыг 1949 онд Олон улсын байгууллага 1945 оны 6 дугаар
улсын шүүх зөвлөх дүгнэлт өгсөн сард байгуулагдсанаар биеллээ олсон.
Reparation for the Injuries suffered in the Зорилгоо биелүүлэхийн тулд олон
service of the United Nations-ын хэрэгт улсын эрх зүйн субьектийн чадвартай
баталсан байна. Тус хэрэгт гол асуудал байх нь зайлшгүй. Гэхдээ ийм статус
нь НҮБ олон улсын байгууллага олгож байгаа нь НҮБ-ийг улстай
болохынхоо хувьд олон улсын адилхан зүйл гэж үзэж байгаа юм уу
хэмжээнд нэхэмжлэл гаргах чадвартай улстай ижил эрх эдэлж, үүрэг хүлээн,
эсэхийг тодорхойлох асуудал байсан ижил эрх зүйн статустай байна гэсэн
тул шүүх энэ асуудлыг тодорхойлохыг үг биш. Харин энэ нь олон улсын эрх
тулд эхлээд гишүүн улсууд нь тухайн зүйн субьект болж, олон улсын эрх зүйн
байгууллагад ийм эрх зүйн чадварыг дагуу тодорхой эрх эдэлж, үүрэг хүлээх
олгосон эсэхийг тодруулахаас эхэлсэн чадвартай гэдгийг илэрхийлж байгаа
бөгөөд НҮБ-ын дүрэмд нэхэмжлэл хэрэг юм.43
гаргах эрхийн талаар заагаагүй 41
ICJ Advisory opinion on Reparation for Injuries Suffered
байна. Зөвлөх дүгнэлтдээ шүүх “олон in the Service of the United Nations(1949), p.185. Available
улсын хамтын нийгэмлэгийн олонх at http://www.icj-cij.org/docket/index.php?p1=3&p2=4&-
case=4&p3=4.
гишүүдийг төлөөлж байгаа (тухайн 42
Энэ талаар Sir Michael Wood, Maria Vicien-Milburn, Le-
үед НҮБ нь 50 гишүүн улстай байсан)- gal Responsibility of International Organizations in Interna-
ийн хувьд олон улсын эрх зүйн дагуу tional Law (Summary of the International Law Discussion
обьектив олон улсын эрх зүйн Group meeting held at Chatham House on Thursday, 10 Feb
2011), p.2 –аас үзнэ үү.
чадвартайд тооцогдох бөгөөд дан 43
ICJ Advisory opinion on Reparation for Injuries Suf-
fered in the Service of the United Nations, 11 April 1949,
40
International Tin Council v.Amalgament Inc., 524 NYS 2d p.179. Available at http://www.icj-cij.org/docket/index.
(1988), p. 971 php?p1=3&p2=4&case=4&p3=4.

107
ÕÓÓËÜ ÄÝÝÄËÝÕ ¨Ñ 2015 ¹2 (52)

Гэхдээ 1980-аад оны дунд Тухайлбал, 1999 онд НАТО


үеэс олон улсын байгууллагын (North Atlantic Treaty Organization)-ын
хариуцлагатай холбоотой асуудлын явуулсан цэргийн үйл ажиллагааных нь
тоо нэмэгдэж дараах 3 асуудалд хариуд Бүгд Найрамдах Югослав улс
анхаарал хандуулах шаардлагатай тус цэргийн ажиллагааг хууль бус гэж
болсон байна. Нэгдүгээрт, олон үзэж НАТО-ын 10 гишүүн улсын эсрэг
улсын байгууллага хариуцлага хүлээх нэхэмжлэлийг Олон улсын шүүхэд
нөхцөлд түүний гишүүн улсууд мөн адил гаргажээ. Тэрээр НАТО-ын цэргийн
хариуцлага хүлээх үү? Гэхдээ зарчмын ажиллагааг түүний гишүүн улсууд
хувьд байгууллагын хариуцвал зохих хамтран эсхүл тус тусдаа хариуцах
үйл ажиллагаа нь гишүүн улсын ёстой гэж үзсэн байна. Угтаа тус цэргийн
бус байгууллагын асуудал байна. ажиллагааг явуулах шийдвэрийг НАТО-
Хоёрдугаарт, байгууллага хариуцлага ын шийдвэр гаргах гол байгууллага
хүлээж байгаа бол зардлаа гишүүн болох Хойд Атлантын Зөвлөл гаргасан.
улсуудаараа төлүүлж болох уу? Үүнтэй Эндээс НАТО нь цэргийн ажиллагаа
хамааралтай асуудал нь байгууллага явуулах эрх мэдэлтэй, чадвартай
өрөө төлөхөд хангалттай санхүүгийн хэрнээ түүнээс үүсэн гарах үр дагаврыг
эх үүсвэргүй бол гишүүн улсуудынхаа хариуцах чадваргүй юу гэсэн асуулт
тусламжид найдаж болох эсэх асуудал гарсан. Гэхдээ энэ хэргийг Олон улсын
юм. Гишүүд нь зээлдүүлэгчид өрийг шүүх өөрийн харьяаллын маргаан биш
шууд төлөх үүрэг хүлээхгүй ч өрөө гэж үзсэн байна.45
төлөхөд шаардлагатай санхүүжилтээр Арабын Нэгдсэн Эмират, Саудын
байгууллагыг хангаж болно. Энэ нь Араб, Катар, Египет зэрэг улсууд
байгууллагын хариуцлагын асуудалд зэвсгийн үйлдвэрлэлийг хөгжүүлэх
түүний гишүүн улсын гүйцэтгэх үүрэг зорилгоор Arab Organization for
чухал гэдгийг хүлээн зөвшөөрдөг. Industrialization гэх байгууллагыг
Гэхдээ байгууллагын бие даасан эрх байгуулжээ. Тус байгууллага нь Westland
зүйн байдлын үүднээс нэгэн зэрэг Helicopters Ltd компанитай Arab British
байгууллагын хариуцлагатай зэрэгцэн Helicopters Company гэх хамтарсан
улсын хариуцлага байх боломжгүй. компани байгуулахаар хувьцаа
Гуравдугаарт, зээлдүүлэгч өрөө эзэмшигчдийн гэрээ байгуулжээ. Энэ
байгууллагаар төлөөлүүлж чадахгүй гэрээнд талуудын хооронд маргаан
тохиолдолд (санхүүжилт зогссон, гарсан тохиолдолд Олон улсын
гишүүд нь байгууллага хариуцлагаа худалдааны танхимын дэргэдэх
бүрэн хүлээхэд хангалттай санхүүжилт арбитраар маргаанаа шийдвэрлүүлэх
олгоогүй) тэрээр гишүүн улсуудаар тухай арбитрын заалт оруулсан
төлүүлэхээр нэхэмжлэл гаргаж болох байна. 1979 онд Израйл, Египет
уу? Энэ асуултад тийм гэж хариулбал улсуудын хоорондох энхийн гэрээ
гишүүн улсад хохиролтой бөгөөд дуусгавар болсонтой холбогдуулан
байгууллагын бие даасан эрх зүйн Arab Organization for Industrialization
байдалд асуудал үүсэх юм. Харин үгүй үйл ажиллагаагаа зогсоосон байна.
гэж хариулбал гуравдагч этгээд болох Үүнийг Westland Helicopters Ltd
зээлдүүлэгч хохироход хүрэх ба гишүүн компани эсэргүүцэж гишүүн улсууд,
улс нь байгууллагын халхавчны цаана Arab Organization for Industrialization,
хамгаалагдана.44 Arab British Helicopters Company-аас
Эдгээр асуудал олон улсын 126 000 000 фунт стерлинг нэхэмжилж
шүүхийн практикт тохиолдсныг товчхон
авч үзье.
45
ICJ Preliminary Objection on the Case Concerning Legal-
44
Henry G.Schermers, Niels M. Blokker, International Insti- ity of Use of Force (Serbia and Montenegro v. Canada), 15
tutional Law: Unity within Diversity (Fifth Revised Edition), December 2004. Available at http://www.icj-cij.org/docket/
pp.1010-1011 files/106/8454.pdf.

108
Олон улсын òóðøëàãà

арбитрт маргаан үүсгэжээ.46 Арбитрын хөдлөх эд хөрөнгө олж авах, эрх зүйн
бүрэлдэхүүн Arab Organization for процессын ажиллагаа үүсгэх(шүүхэд
Industrialization-ийг эрх зүйн хувьд нэхэмжлэгч, хариуцагч болох)
бие даасан статустай гэж үзсэн ч чадвартай” гэж заажээ.48 Уг гэрээ нь
байгууллагын үүсгэн байгуулах баримт тугалганы олон улсын зах зээлийн
бичигт гишүүн улсыг байгууллагын үнийг хэт хөөрөлтөөс урьдчилан
өмнөөс хариуцлага хүлээлгэхгүй байх сэргийлэх зорилготой байсан бөгөөд
талаар заасан заалт байхгүй байгаа нь ийнхүү үнэ зохицуулах үндсэн
эрх зүйн ерөнхий зарчмын дагуу гишүүн механизм нь гишүүн улсуудаас оруулж
улсууд хариуцлага хүлээх үндэслэл байгаа хөрөнгө оруулалт, банкнаас
болно хэмээн дүгнэсэн байна. Энэ олгож байгаа зээлээр санхүүждэг
талаар шийдвэртээ: “буфер хувьцаа”-г тогтворжуулах явдал
Arab Organization for байжээ.491980-аад оны турш тугалганы
Industrialization-ы өөрийн нэрээр үнэ олон улсын зах зээлд унасантай
байгуулсан арбитрын заалтыг 4 улс холбоотойгоор 1985 оны 10 дугаар
заавал дагаж мөрдөх ёстой эсэх нь сарын 24-ний өдөр International Tin
эдгээр 4 улс тус байгууллагын хүлээсэн Council-д шаардлагатай санхүүгийн
үүргийг ерөнхийдөө биелүүлэх ёстой эх үүсвэр хомстсоноос Лондонгийн
юу гэсэн материаллаг асуулттай утга Металын биржид тогтворжуулах
дүйх юм. Хэрвээ хувьцаа эзэмшигчдийн үйл ажиллагаагаа явуулахаа түр
гэрээгээр хүлээсэн материаллаг эрх хойшлуулсан. Төлбөрийн нэхэмжлэл
зүйн дагуух үүрэг нь байгууллагын хийгдэх үед олон тооны банк, брокерт
төдийгүй 4 гишүүн улсын үүрэг юм буфер хувьцааны есөн зуун сая фунт
бол, гэрээгээр хүлээсэн үүрэгтэй стерлингийн хохирол учирсан. Тэдэнд
холбоотойгоор батлан хамгаалах үйл мөнгөө хэрхэн олж авах асуудал
ажиллагаа явуулах чадвар нь мөн адил тулгарсан. Зээлдүүлэгчдийн талд
хоёуланд нь салшгүй шинжтэй гэвэл 4 арбитрын шийдвэр гарсан боловч
улс арбитрын заалтыг дагаж мөрдөх гэрээний үйл ажиллагааг удирдан
нь зайлшгүй. Арбитрын заалтын зохицуулж байсан тус Зөвлөл
заавал биелэгдэх хүчин чадлыг төлбөрийн чадваргүй байдалд орсны
гэрээгээр хүлээсэн материаллаг эрх улмаас мөнгөө авах боломжгүй
зүйн үүрэг амлалтаас салган ойлгох болсон.50 Олон тооны хэрэг хянан
боломжгүй.47 шийдвэрлэх ажиллагааг Их Британийн
гэж дурдсан байна. шүүх, бусад улсын шүүх болон Европын
International Tin Council нь шүүхэд үүсгэсэн. Гэсэн хэдий ч Их
Их Британид төвтэй байгууллага Британиас бусад улсын шүүх, Европын
байсан бөгөөд Их Британи тэргүүтэй шүүхэд хэргийг хэлэлцээгүй.51
23 улс, Европын Эдийн засгийн Олон улсын байгууллагын
хамтын нийгэмлэгийн хооронд хариуцлагын талаарх баримт бичиг
байгуулагдсан 6 дахь удаагийн Олон
улсын Тугалганы гэрээ (The Sixth
International Tin Agreement (“I.T.A.6”)- 48 This agreement is available at https://treaties.un.org/doc/
Publication/UNTS/Volume%201282/volume-1282-I-21139-
ээр тус байгууллагын эрх зүйн байдлыг English.pdf. Last visited on 2 May 2015.
тодорхойлсон. Гэрээний 16 дугаар 49
Andrew Stumer, Liability of Member States for Acts of
зүйлд “ Зөвлөл нь эрх зүйн бие даасан International Organizations: Reconsidering the Policy Ob-
байдал (legal personality)-тай, тэр jections, Harvard International Law Review (2007)/ Vol.48/
No.2, p.559
тусмаа гэрээ байгуулах, хөдлөх, үл 50 Ibid.
46
Bernard Hanotiau, The Issue of Non-Signatory States, in 51
R. Higgins, The legal consequences for member states
the American Review of International Arbitration 2012/Vol.23 of the non-fulfilment by international organizations of their
Nos. 3-4, pp.384-385 obligations toward third parties (report), 66 Annuaire de
47
ICC interim award of March 5, 1984 in case No. 3879, XI l’Institut de Droit International (Session of Lis bonne, Vol.
Y.B. COM. ARB. 127 (1986). I, 1995), p.393

109
ÕÓÓËÜ ÄÝÝÄËÝÕ ¨Ñ 2015 ¹2 (52)

2001 онд НҮБ-ын Олон улсын дагаврыг ямар этгээд (ямар тохиолдолд
эрх зүйн комисс Улсын хариуцлагын олон улсын байгууллага өөрөө, ямар
тухай баримт бичиг (Responsibility of тохиолдолд улс) хариуцан арилгах
States for Internationally Wrongful Acts)- талаар зохицуулснаас дотоодын эрх
ыг боловсруулан гаргасан. Тус баримт зүйн хүрээнд, олон улсын байгууллага
бичгийн 57 дугаар зүйлд “олон улсын болон түүний гишүүдийн хооронд, олон
байгууллагын үйл ажиллагаанд олон улсын байгууллага болон түүний албан
улсын байгууллага, улсын хүлээх олон тушаалтан, ажилтны хооронд үүссэн
улсын хариуцлагын аливаа асуудлыг хариуцлагын харилцааг зохицуулаагүй.
хөндөхгүй”52 гэж заасан нь 2002 онд Олон улсын байгууллагын бүтцэд
Олон улсын байгууллагын хариуцлагын хамаарах байгууллага, төлөөлөгчийн
талаарх баримт бичгийг боловсруулах чиг үүргийнхээ хүрээнд явуулж байгаа
ажлыг эхлүүлэх нэг шалтгаан болсон үйл ажиллагааг тухайн байгууллагын
байж болох юм. Нөгөө талаас олон олон улсын эрх зүйн дагуух үйл
улсын байгууллагын олон улсын эрх ажиллагаа гэж үзнэ.55 Энэ тухайд Олон
зүйн субьект болох асуудал улсынхтай улсын шүүх “НҮБ-ын төлөөлөгчийн үйл
адилгүй, улстай адил эрх, үүрэгтэй ажиллагаанаас учирсан хохирлыг НҮБ
биш, ижил шалгуур тавих боломжгүй хариуцна”56 гэж үзсэн зөвлөх дүгнэлт
учраас улсын хариуцлагын хэм хэмжээг байдаг. Олон улсын байгууллага нь
төстэй хэрэглэх нь