You are on page 1of 42

2011 оны 1-р сар

giveS

Монгол Улсын эдийн засгийн


улирлын тойм
Дэлхийн Банк

Дэлхийн Банкнаас эрхлэн гаргадаг Mонгол Улсын эдийн засгийн улирлын тойм нь тус
улсын эдийн засаг, нийгмийн амьдралд сүүлийн үед гарсан өөрчлөлт хөгжил, бодлогод
үнэлэлт дүгнэлт өгдөг баримт бичиг юм. Мөн түүнчлэн, Дэлхийн Банкнаас Монгол Улсад
хэрэгжүүлж буй үйл ажиллагааны үр дүнг танилцуулдаг. Тоймыг Дэлхийн Банкны Зүүн
Ази, Номхон далайн бүсийн дэд ерөнхийлөгчийн дэргэдэх Ядуурлыг бууруулах, эдийн
засгийг удирдах салбарын нэгжийн баг бэлтгэдэг бөгөөд багийн бүрэлдэхүүнд Н.
Мөнхнасан, Темина Хан, Ш. Алтанцэцэг нар орж ажилладаг. Багийг Рохиер ван ден Бринк
ахладаг. Тоймыг бэлтгэх ажилд Ричард Аллэн, Хайке Грамков, Захид Хаснайн, Хиронори
Кавагүчи, Александер Панков, Ранг Ван Нгуэн нар мөн хувь нэмэр оруулав. Энэхүү
баримт бичгийн хуулбарыг http://www.worldbank.org.mn хаягаар орж татаж авах боломжтой
бөгөөд нэмэлт мэдээлэл авах, санал дүгнэлт өгөх, асуулт тавихыг хүсвэл Ж.
Сүнжидмаатай холбоо барина уу (sjamba@worldbank.org).
Монгол Улсын улирлын тойм 2011

Гарчиг
Хураангуй ................................................................................................................................................... 5
Бодит салбарт гарсан өөрчлөлт хөгжил ............................................................................................. 7
Инфляци ..................................................................................................................................................... 8
Нэгдсэн төсөвт гарсан өөрчлөлт хөгжил .......................................................................................... 11
Төсөв зохиох ба төсвийн хөрөнгө оруулалтын төлөвлөлт ........................................................... 21
Гадаад салбар......................................................................................................................................... 27
Банкны салбар ........................................................................................................................................ 33
Хөдөлмөрийн зах ба ядуурал .............................................................................................................. 37
Монгол Улс дахь хууль эрх зүйн хүртээмж ...................................................................................... 38

Зургууд
Зураг 1 Эдийн засгийн сэргэлт илүү өргөн хүрээнд гарч эхэллээ … .................................... 7
Зураг 2 …гэвч аж үйлдвэрийн өсөлт удаашралтай байна ................................................... 7
Зураг 3 Эрэлт, нийлүүлэлтийн аль алин дээр дарамт байгаагаас инфляцийн түвшин
өндөр хэвээрээ байна........................................................................................................... 8
Зураг 4 Монгол Улсын махны экспорт.................................................................................... 8
Зураг 5 Дэлхийн зах зээл дээр хүнсний барааны үнэ өслөө ...............................................10
Зураг 6 ОХУ ба Монгол: үр тариа, гурил, талхны үнэ...........................................................10
Зураг 7 БНХАУ ба Монголын хүнсний барааны үнэ ..............................................................10
Зураг 8 Ядуурлын түвшингээс доогуур амьжиргаатай эг дундын өрхийн хүнсний зарлага,
бүлгээр ................................................................................................................................10
Зураг 9 Бараа түүхий эдийн үнэ сэргэж, дотоодын эрэлт өссөний илрэл болж нэгдсэн
төсвийн орлого ихээхэн нэмэгдэж ......................................................................................12
Зураг 10 … нэгдсэн төсвийн тэнцлийг сүүлийн саруудад нилээд сайжрууллаа ..................12
Зураг 11 Төсвийн орлогын төрөл зүйл (ДНБ-д эзлэх хувиар) ..............................................13
Зураг 12 Нэгдсэн төсвийн ерөнхий үзүүлэлтүүд (ДНБ-д эзлэх хувиар)...............................15
Зураг 13 Нэгдсэн төсвийн үзүүлэлтүүдийн жилийн өсөлт ....................................................15
Зураг 14 Бодит ханш ба дотоодын үнийн индекс .................................................................16
Зураг 15 Нэгдсэн төсвийн зарлага ........................................................................................16
Зураг 16 Тэлэлт агуулсан төсвийг баталсан тохиолдолд эдийн засгийн салбаруудын
үйлдвэрлэх бодит нэмүүн өртөг (суурь нөхцөлтэй харьцуулсан зөрүү)............................16
Зураг 17 Татаас ба шилжүүлэг (нийт зарлагад эзлэх хувиар) .............................................18
Зураг 18 Төсвийн зарлага (төрөл зүйл ба засаглалын түвшингээр) ....................................18

2
Монгол Улсын улирлын тойм 2011

Зураг 19 Төсвийн хөрөнгө оруулалтын удирдлагын системийн ир ашигтай байдал: бага,


дунд орлоготой улс орнуудын оноо ба зэрэглэл ...............................................................23
Зураг 20 Төсвийн хөрөнгө оруулалтын удирдлагын системийн ир ашигтай байдал: захим
улсуудын оноо, дэд бүлгээр ...............................................................................................23
Зураг 21 Тээврийн машин механизм, түлшний импорт өсөхийн хирээр … ..........................28
Зураг 22 ... худалдааны алдагдал нэмэгдсэн ........................................................................28
Зураг 23 Зэс, алтны экспортод нааштай төлөв ажиглагдахгүй байсаар, харин нүүрсний
экспорт өндөр өсөлттэй гарлаа...........................................................................................29
Зураг 24 Бараа түүхий эдийн үнийн сэргэлт үргэлжилсээр байна… ....................................29
Зураг 25 Эдийн засаг сэргэж эхлэхийн хирээх урсгал дансны алдагдал нэмэгдсэн ...........30
Зураг 26 мөн гадаад хөрөнгө оруулалтын дотогшлох урсгал үлэмж нэмэгдлээ ..................30
Зураг 27 Хятадад мөнгөний бодлогыг хатууруулсны үр нөлөөгөөр эдийн засгийн өсөлт
хурдаа сааруулж байна .......................................................................................................31
Зураг 28 Хөрөнгө оруулалтыг дагаад импортын тоо хэмжээ буурч байна ...........................31
Зураг 29 Төгрөгийн ханш тогтвортой байна ...........................................................................32
Зураг 30 Монголбанкны гадаад валютын нөөц түүхэндээ байгаагүй өндөр түвшинд хүрлээ
..............................................................................................................................................32
Зураг 31 Инфляцийн өсөлттэй зэрэгцээд бодит салбарын хэмжээнд хүүгийн түвшингийн
буурах хандлага үргэлжилсээр байна ...............................................................................33
Зураг 32 Төгрөгийн харилцах хадгаламжийн үлдэгдэл 2010 оны 12-р сард шинэ дээд
түвшинд хүрсэн бол гадаад валютын харилцах хадгаламжийн үлдэгдэл харьцангуй
тогтвортой байв ...................................................................................................................33
Зураг 33 Төв банкны үнэт цаасны үлдэгдэл түүхэндээ байгаагийн өндөр түвшинд хүрээд
байхад … ..............................................................................................................................34
Зураг 34 … нийт зээлийн өсөлт удаан байна ........................................................................34
Зураг 35 Чанаргүй зээлийн багцын үлдэгдэл буурч байгаа ч удаан байна … ...................35
Зураг 36 .. гэхдээ хамгийн том 50 зээлдэгчдийн зээл нийт зээлийн өрийн үлдэгдлийн 1/3-
тай тэнцэж байна .................................................................................................................35
Зураг 37 Барилга, хөдөө аж ахуйн салбарт чанаргүй зээлийн багц төвлөрсөн хэвээр
байна ....................................................................................................................................36
Зураг 38 2010 оны 3-р улиралд бөөний худалдааг эс тооцвол нийт салбарын чанаргүй
зээлийн багц өмнөх улиралтай харьцуулахад нэмэгдсэн .................................................36
Зураг 39 Бүртгэлтэй ажилгүйдэл* 2010 оны сүүлийн хагаст өөрчлөлтгүй байлаа...............37
Зураг 40 УБ хотын зарим албан бус зах хөдөлмөрийн зах дээрх ажилчдын тоо буурсан 38
Зураг 41 Суурь хэрэгцээтэй харьцуулахад цалингийн хүрэлцээтэй байдал ........................38
Зураг 42 Эдгээр зах дээр ажиллах учир шалтгаан ................................................................38

3
Монгол Улсын улирлын тойм 2011

Хүснэгтүүд
Хүснэгт 1 Дунд хугацааны төсвийн хүрээний мэдэгдэл ба 2011 оны нэгдсэн төсвийн
нийлбэр үзүүлэлтүүдийн харьцуулалт (ДНБ-д эзлэх хувиар) ...........................................14
Хүснэгт 2 2011 болон 2010 онуудын нэгдсэн төсөв, ДХТХМэдэгдлийн харьцуулалт ..........19
Хүснэгт 3 Нээлттэй төсвийн индексийн оноо: шилдгүүд .......................................................21
Хүснэгт 4 Бараа түүхий эдийн гол экспортод 2009 оны 12-р сараас 2010 оны 12-р сарын
хооронд гарсан өөрчлөлтийг өдөөгч хүчин зүйлс ..............................................................29
Хүснэгт 5 Монгол Улс: Үндсэн үзүүлэлтүүд ...........................................................................42

Шигтгээ
Шигтгээ 1 Монгол Улсын Хөгжлийн банк................................................................................26
Шигтгээ 2 Нийтийг хамарсан боловсрол олгох, үндэстний цөөнхөд зориулсан тусгай
үйлчилгээ үзүүлэх замаар Монгол Улс дахь хууль эрх зүйн хүртээмжийг нэмэгдүүлэх нь
..............................................................................................................................................39

Товчлол

ХҮИ Хэрэглээний үнийн индекс


ДНБ Дотоодын нийт бүтээгдэхүүн
ХХС Хүний хөгжлийн сан
МСХ Moнголын санхүүгийн холбоо
ҮСХ Үндэсний статистикийн хороо
Ам. долл АНУ-ын доллар

4
Монгол Улсын улирлын тойм 2011

Хураангуй1

2008 оны сүүл болон 2009 оны эхэн үеийн эдийн засгийн уналтаас хойш Монголын эдийн
засгийн ихэнхи салбаруудын өсөлт эргэн сэргэсээр байна. 2009 онд 1.3 хувийн бууралтай
байсан ДНБ, 2010 онд урьдчилсан байдлаар 6.1 хувиар өссөн байна. Гэвч хөдөө аж ахуйн
салбарт өнгөрсөн жилийн зудны гамшиг нөлөөлсөөр өвөлтэй золголоо. Энэ салбарт
сүүлийн гурван улиралд 2 оронтой тоогоор хэмжигдэх бууралт ажиглагдаж байна.
12-р сарын хамгийн сүүлийн үеийн мэдээллээр 11-р сард 12 хувьтай байсан УБ хотын
инфляци 12-р сард 14 хувь (өмнөх оны мөн үетэй харьцуулахад) хүрч хэрэглээний үнэ
цаашид өсөх хандлага үргэлжилсээр байна. Инфляцийн хувьд гадаад болон дотоодын
хүчтэй дарамтууд хослон нүүрлэж байна. Олон улсын мөнгөний бодлого, хүнсний
нийлүүлэлтийн байдал мөн Монгол Улсад хүнсний ногоо, будаа зэрэг хүнсний гол нэрийн
бүтээгдхүүнүүдийг нийлүүлэгч Хятад Улс, ОХУ-д хүнсний үнэ өсч байгаа нь гадаад
орчноос инфляцийн дарамтууд ирж болзошгүйг анхааруулж байна. Дотоодын эдийн
засгийн хувьд нөөц чадамж дутагдалтай байгаа бөгөөд өнгөрсөн өвлийн зудны сөрөг
нөлөө махны үнэнд ихээхэн нөлөөлсөн хэвээр байна. Түүнчлэн 2011 оны төсөв их
хэмжээний бэлэн мөнгө тараах өндөр зардалтай батлагдав. Тиймээс бид 2011 онд үнийн
өсөлтийн дарамтууд үргэлжилнэ гэж үзэж байна.
Америк доллартай харьцуулсан төгрөгийн ханш аажмаар чангарсаар хямралын өмнөх
үеийн түвшинд хүрлээ. 2010 оны 12-р сарын дундаж ханш өмнөх сартай харьцуулахад 3
хувиар, 2009 оны 12-р сартай харьцуулахад 15 хувиар тус тус өссөн байна.
Монгол Улсын төсөв санхүү, эдийн засгийн сэргэлт болон ашигт малтмалын үнэ өсөж
буйтай уялдан сайжирсаар байна. 2010 оны төсөв тэнцсэн төсөвтэй гарав (12 сарын
гулсмал нийлбэрээр). Гэвч 2011 оны төсөв урьд өмнө тохиож байгаагүй өндөр зардалтай,
ДНБ-ий 9.9 хувьтай тэнцэх огцом өссөн төсвийн алдагдалтайгаар батлагдсан. Энэ нь
Монгол Улсын түүхэн дэх хамгийн том төсөв (4.0 триллион төгрөг) буюу ДНБ-ий тэн
хагасаас илүү хэмжээнд хүрээд байна. Бидний дүн шинжилгээгээр 2011 оны төсөв эдийн
засгийн огцом эргэлт болон эдийн засгийн нөөц чадамж дутагдалтай зэргээс бий
болчихоод байгаа одоогийн инфляцийн дарамтуудыг улам хүндрүүлнэ гэж үзэж байна.
Зардлыг ингэж мөчлөг дагасан байдлаар үргэлжлүүлэх нь шинээр батдагдсан Төсвийн
Тогтвортой Байдлын хуулийн үзэл санаатай нийцэхгүй мөн 2013 оноос эхлэн мөрдөх
төсвийн алдагдлыг ДНБ-ий 2 хувиас илүүгүй байлгах шилжилтийн замд хүндрэл учруулж
байна.
Гадаад худалдааны алдагдал 2009 оны 2-р сард 1086 сая ам.доллар (12 сарын
гулсмалаар) байсан бол 2010 оны 6-р сард 146 сая ам.доллар болтлоо багасч
мэдэгдэхүйц сайжирч байснаа 2010 оны 12-р сард 379 сая ам.доллар болж, ойрын
саруудад дахин нэмэгдэж эхэллээ. ОТ-н бүтээн байгуулалтын ажил, түлш, тоног
төхөөрөмжийн тээвэрлэлт болон холбогдох дэд бүтцийн төслүүд нэмэгдсэнээр эдийн
засаг тэлж, тэр хэрээр импорт огцом өсч байна. Үүний үр дүнд II улиралд ДНБ-ий 7.4
хувьтай тэнцэж байсан урсгал дансны алдагдал (4 улирлын гулсмал нийлбэрээр) 2010
оны 3-р улиралд 9.8 хувьд хүрч тэллээ.

1
Дүн шинжилгээнд Монголбанк (сарын бюллетень, зээлийн мэдээ, банкны нэгдсэн тайлан тэнцэл), Үндэсний
статистикийн хороо, Үндэсний татварын ерөнхий газар, Сангийн яамнаас гаргасан хамгийн сүүлийн үеийн тоо мэдээ буюу
2010 оны 12-р сарын мэдээг ашигласан.

5
Монгол Улсын улирлын тойм 2011

Банкны салбарт ЧЗБ (чанаргүй зээлийн багц) болон хугацаа хэтэрсэн зээл 12-р сард нийт
зээлийн 16 хувьтай тэнцэж энэ үзүүлэлт өндөр хэвээр байна. Хадгаламжийн бодит хүү
буурч байгаа ч хадгаламжийн баталгааны хууль болон ханшын таатай байдлаар
өдөөгдсөн төгрөгийн хадгаламж өссөн хэвээр байх хандлага үргэлжилж байна. Гэвч ам.
долларын хадгаламжийн хүү маш өндөр хэвээр байгаа нь (хугацаат хадгаламжийн хүү 14
хүртэл хувьтай) зах зээлийн эрсдэлтэй байдлыг харуулж байна. Хувийн салбарын
гадаадаас зээл авах явдал нэлээд их хэмжээгээр нэмэгдлээ. Энэ байдал нь төв банкнаас
нухацтай хяналт тавихад хүргэж байна. Учир нь эдгээр зээлүүд нь ямар ч хамгаалалтгүй,
зээлдүүлэгч мөнгөө гэнэт татсан тохиолдолд зээлдэгчийг эмзэг байдалд оруулж
болзошгүй юм. Банкуудын үзүүлэлтийг сайжруулах үүднээс банкны бүтцийн өөрчлөлтийг
хийх мөн одоогийн мөрдөгдөж буй банкны дүрэм журмуудыг цаг алдахгүй, зоригтойгоор
хэрэгжүүлэх нь чухал байна.
Албан бус хөдөлмөрийн захууд дээр хамгийн сүүлд 2010 оны 12 сард хийсэн
судалгаагаар улирлын онцлогтой барилгын хөдөлмөрийн зах зээл болон цаг агаарын
хүйтэн байдлаас шалтгаалан гадуур борлуулалт буурсантай холбогдуулан түр ажилчдын
тоо 9 сартай харьцуулахад 40 хувиар буурсан үзүүлэлт гарав. Албан бус зах зээл дэх
ажилчдын бодит цалин дундааар 2010 оны 9 сараас хойш ойролцоогоор 30 хувь буурсан
байна. Өсч буй инфляцтай зэрэгцэн өвлийн саруудад ажиллах боломж багассан нь
нийгмийн хамгийн эмзэг хэсгийнхний бодит цалин буурч байгааг тайлбарлаж байна.
Монгол Улс төсвөө ил тод байлгах тал дээр томоохон ахиц гаргасан боловч төсвийн
хөрөнгө оруулалтын удирдлагыг сайжруулах тал дээр ихээхэн анхаарах хэрэгтэй хэвээр
байна. Нэгдсэн Төсвийн тухай хууль, Хөгжлийн бодлого, төлөвлөлтийн хууль, Төрийн
болон орон нутгийн өмчийн хөрөнгөөр худалдан авах бараа, ажил үйлчилгээний
гүйцэтгэгч сонгох журам зэрэг хуулийн төслүүд болон төр, хувийн хэвшлийн хамтын
ажиллагааг хэрэгжүүлэх асуудлуудын талаар хэлэлцэж байгаа энэ чухал үед төсвийн
хөрөнгө оруулалтыг төлөвлөх, төсөвлөх системийг сайжруулах талаархи саналуудыг
Дэлхийн Банкны техник туслалцааны баг саяхан танилцуулсан. Түүнчлэн 2011 онд
Хөгжлийн Банк байгуулахаар төлөвлөж байгаа. Энэ банк нь Монгол Улсын урт хугацааны
дэд бүтцийн хэрэгцээг санхүүжүүлэхдээ Төсвийн Тогтворжуулалтын Сангийн орлогын нэг
хэсгийг хэрэглэх юм. Энэхүү эдийн засгийн тоймоороо Хөгжлийн Банкыг байгуулахад олон
улсын туршлагыг үндэслэн заавал анхаарах шаардлагатай зарчмын томоохон
асуудлуудын талаар товч өгүүллээ.
Эцэст нь, Монгол Улсын хууль тогтоомжийг Интернетээс чөлөөтэй авах боломжтой,
шүүхийн үйл ажиллагаа үндсэндээ хараат бус, ил тод байдаг боловч шүүхээс гаргах
шийдвэрийг урьдчилан тооцоолох боломжгүй байдаг бөгөөд шүүх, хууль хяналт,
бүртгэлийн байгууллагуудыг авилгад автагдсан хэмээн олон нийт үздэг. Гэсэн хэдий ч
Хууль зүй, дотоод хэргийн яамнаас хуулиар олгогдсон эрх, түүнийг хэрэгжүүлэх талаар
мэдлэг олгож, сургалт явуулах хөтөлбөрийг боловсруулан гаргаад байна.

6
Монгол Улсын улирлын тойм 2011

Бодит салбарт гарсан өөрчлөлт хөгжил

Эдийн засгийн өсөлт илүү өргөн хүрээтэй болж, уул уурхайн салбараас өөр
салбаруудад өсөлт бий боллоо
Эдийн засгийн ихэнх салбаруудын өсөлт эрчимжиж, эдийн засгийн сэргэлт илүү өргөн
хүрээнд бий болж эхэллээ. Түүний дотор бөөний болон жижиглэнгийн худалдаа өмнөх
онтой харьцуулахад 23 хувь, барилга 16 хувь, боловсруулах салбар 11 хувь, тээвэр,
агуулахын аж ахуй 9 хувь, уул уурхай 6 хувиар тус тус өсчээ. 2008 онд эдийн засгийн
өсөлт 8.9 хувьтай байсан бол 2008 оны сүүл, 2009 оны эхээр үйлдвэрлэл үйлчилгээ огцом
унаж, 2009 онд эдийн засаг 1.3 хувиар агшсан байсан учраас бага суурьтай харьцуулаад
ийм хэмжээний өндөр үзүүлэлтүүд гарч байгаа юм. 2010 оны ДНБ-ий бодит өсөлт өмнөх
онтой харьцуулахад 6.12 хувьтай гарлаа (Зураг 1).
Гэтэл өнгөрсөн жилийн зудын хөдөө аж ахуйн салбарт үзүүлсэн үр нөлөө бүрэн
арилаагүй байхад өвөл эхэллээ. Хөдөө аж ахуйн салбарт өнгөрсөн онд 17 хувийн
уналттай гарч, дараалсан гурван улирлын туршид хоѐр оронтой тоогоор илэрхийлэгдэх
уналттай байна. Зудын улмаас нийт мал сүргийн 22 хувь нь хорогдож, ноолуурын экспорт
өмнөх онтой харьцуулахад 39 хувиар буурч, ноолуурын салбарыг доош чангаасаар байна.
Боловсруулах, уул уурхай, олборлох салбарын үйл ажиллагаа 2010 оны сүүлчийн
улиралд удааширч, аж үйлдвэрийн бүтээгдэхүүний өсөлт 12 сарын гулсмал дунджаар
тооцоход саарсан. Энэ нь харьцуулалт хийж байгаа 2009 оны суурь үзүүлэлтүүдийн
нөлөөлөл арилсантай холбоотой (Зураг 2).
Зураг 1 Эдийн засгийн сэргэлт илүү өргөн Зураг 2 … гэвч аж үйлдвэрийн өсөлт
хүрээнд гарч эхэллээ … удаашралтай байна.
ДНБ-д эзлэх хувиар, жилийн өөрчлөлт Жилийн бодит өөрчлөлт, 12 сарын гулсмал дундаж

ХАА
Agriculture
30 Уул
Miningуурхай, олборлох
and quarrying
Уул уурхай
Mining
Боловсруулах
Manufacturing салбар
Боловсруулах
Manufacturing салбар
25
Барилга
Construction Эрчим
Utilities хүч, усан хангамж
Бөөний,
Wholesaleжижиглэн худалдаа
& retail trade 20 Нийт
Total
Тээвэр холбоо
Transport & communication 15
10 ДНБ
Gross Domestic Product
8 10
6 5
4
2 0
0
-5
-2
-4 -10
-6
-15
-8
-10 -20
Q3-08
2008.Q4-08
I 2008.IIQ1-09
2009.IQ2-09
2009.II Q3-09
2009.III Q4-09
2009.IVQ1-10 Q2-102010.III
2010.I 2010.II Q3-10 Aug-09сар
2009.08 Dec-09
2009.12 сар Apr-10
2010.4 сар Aug-10
2010.8 сар 20Dec-10
10.12 сар

Эх сурвалж: ҮСХ, Дэлхийн Банкны Эх сурвалж: ҮСХ, Дэлхийн Банкны


мэргэжилтнүүдийн тооцоо. мэргэжилтнүүдийн тооцоо.

2
Урьдчилсан гүйцэтгэлийг Үндэсний статистикийн хорооноос гаргасан, 2010 оны 12-р сарын бюллетeнь.

7
Монгол Улсын улирлын тойм 2011

Инфляци

Инфляцийн түвшин хоѐр оронтой тоогоор илэрхийлэгдсэн хэвээр байна


Хэрэглээний барааны үнийн өсөх хандлага хадгалагдаж, Улаанбаатар хотын
инфляцийн ерөнхий үзүүлэлт 2010 оны 11-р сард өмнөх оны мөн үетэй харьцуулахад 12
хувьтай байсан бол 12-р сард 14 хувьд хүрч өсчээ. Өнгөрсөн онд Монгол Улсад
инфляцийн дарамт үлэмж нэмэгдэж, үүнд махны үнэ, суурь инфляци хоѐр гол өдөөгч нь
байв. Өмнөх жилүүдэд эрчим хүч, талх, гурил будаа, хүнсний бусад барааны үнэ
инфляцийг тодорхойлдог байснаас өөр дүр зураг юм (Зураг 3). Хүнсний барааны үнийн
инфляци 2010 оны 1-р сард өмнөх оны мөн үетэй харьцуулахад 3 хувьтай байсан бол 12-р
сар гэхэд 21 гаруй хувьд хүрч өсөн, ерөнхий индексийн өсөлтийг 60 орчим хувийг
бүрдүүлжээ.
Өнөөг хүртэл хүнсний барааны үнийн өсөлтөнд мах, сүү, сүүн бүтээгдэхүүний үнийн
өсөлт голлох нөлөөтэй байв. Эдгээр барааны үнэ 2010 оны дунд үед өмнөх оны мөн үетэй
харьцуулахад 40 хувиар өссөн бөгөөд үндсэн шалтгаан нь 2009 оны сүүл, 2010 оны эхээр
тохиолдсон зуд турхан байлаа. Зудын улмаас Монгол Улсын нийт мал сүргийн тавны нэг3
нь хорогдсон. Үүнтэй зэрэгцээд махны салбарын нийлүүлэлтийн 30 хувийг хариуцдаг зүүн
аймгуудад малын шүлхий өвчин дэгдсэний зэрэгцээ ОХУ, БНХАУ, Вьетнам, Иран улсууд
уруу хийх махны экспорт (Зураг 4) нэмэгджээ.
Цаашдын төлөвийг харахад, Монгол Улс өөрийн махны бус хүнсний ихэнх хэрэгцээг
импортоор хангадаг учраас дэлхийн зах зээл дээр үр тарианы үнэ өсч байгаа нь махны
үнийн өсөлтөөр өдөөгдсөн инфляцийг хөөрөгдөх болно. 2008 оноос хойш үр тарианы үнэ
өсч, төр засгаас татаас олгох болсноор үр тарианы ургац сүүлийн жилүүдэд үлэмж
нэмэгдсэн. Ямартаа ч, дотоодын хүнсний хэрэглээ импортын бараанаас ихээхэн
хамааралтай хэвээр байна. Тухайлбал, 2010 онд төмсний импорт дотоодын хэрэглээний
94 хувийг хангажээ.
Зураг 3 Инфляцийн түвшин өндөр хэвээр
байгаа нь эрэлт, нийлүүлэлтийн аль аль Зураг 4 Монгол Улсын махны экспорт
талын дарамт байгааг харуулж байна
Жилийн өөрчлөлт, хувиар Сая ам. доллар, гурван сарын гулсмал дундаж

Energy
Эрчим and fuels
хүч, түлш 4.5
Meat,
Мах,milkсүү,and cheese
сүүн бүтээгдэхүүн Хөлдөөсөн Адууны махны
4.0 Frozen beef
үхрийн
export
махны
Horse meat export
экспорт
Талх,flour
bread, гурил,
and будаа
cereals
45 Бусад
Other foodхүнс экспорт
3.5
Суурь
Core инфляци,
inflationexc хүнс,and
all food эрчим хүчгүй
energy
ХҮИ-ээр
CPI inflationилэрхийлэгдсэн инфляци 3.0
35
2.5
25 2.0
1.5
15
1.0
5 0.5
0.0
-5
Feb-09
2009.02 Jun-09
2009.06 Oct-09
2009.10 Feb-10
2010,02 Jun-10
2010,06 Oct-10
2010,10
Jan-07 2007.08
2007.01 Aug-07 2008.03
Mar-08 2008,10
Oct-08 2009,05
May-09 2009,12
Dec-09 Jul-10
20 10.07

3
9.7 сая орчим толгой мал.

8
Монгол Улсын улирлын тойм 2011

Эх сурвалж: ҮСХ, Дэлхийн Банкны Эх сурвалж: ҮСХ, Дэлхийн Банк.


мэргэжилтнүүдийн тооцоо.

Дэлхийн хэмжээнд, үр тариа, сүүн бүтээгдэхүүний үнэ 2008 онд хүрсэн дээд
үзүүлэлтээс холгүй байгаа бол махны үнэ аль хэдийнээ тэр түвшинг хэтэрсэн байна (Зураг
5). Хуучин ЗХУ-ын улсуудын цаг агаарын байдал, экспортын хориг (тухайлбал, ОХУ-ын
ургацын 4 40 хувь сүүлийн хэдэн арван жилд тохиолдоогүй, хамгийн их хохиролтой ган
гачигийн улмаас алдагдсан), бусад улсуудад үүссэн цаг агаарын гамшгаас үр тарианы
ургац гэнэт багасч, АНУ, Европын холбоо, Канад гэх мэт гол үйлдвэрлэгч улсуудын ургац
муу гарснаар үр тарианы үнэ 2010 онд нилээд их хэмжээгээр өссөн. Bloomberg-ийн
онцолсноор ОХУ-д тохиолдсон ган гачигийн улмаас улаан буудайн үнэ 1973 оноос хойш
анх удаа огцом өсч, хэд хэдэн хүнсний үнэнд нөлөөлсөн байна (жишээлбэл, мах, сүүн
бүтээгдэхүүн).
Инфляцийн цаашдын төлөв 2011 оны ургац, арилжаа багатай байгаа хүнсний бараа
түүхий эдийн олон улсын зах зээл дээр экспортын хориг тавьж магадгүй байгаа байдал,
үргэлжилсээр байгаа цаг агаарын гамшигт үзэгдэл (хамгийн сүүлд Австрали, АНУ-ын зүүн
бүсэд), ам. долларын ханшийн өөрчлөлтөөс ихээхэн хамаарах болно. Ам. долларын
ханшийн тухайд, хүнсний болон хүнсний бус бараа түүхий эдийн үнийг энэ валютаар
тогтоодог учраас их нөлөөтэй байна. Дэлхийн хүнс, хөдөө аж ахуйн байгууллагаас
гаргасан тооцоогоор гол нэр төрлийн будааны хувьд одоогийн хэрэглээг хангаж, дэлхийн
нөөцийг бий болгохын тулд үйлдвэрлэл үлэмж хэмжээгээр нэмэгдэх шаардлагатай
байна.5
Монгол Улс хүнсний хэрэгцээнийхээ ихэнх хэсгийг ОХУ, БНХАУ-аас импортоор авдаг
бөгөөд эдгээр улсуудын хүнсний барааны үнэ өсч байгааг сайн ажиглаж байх нь чухал.
Жишээлбэл, Монгол Улс импортоор авч байгаа гурилынхаа 80 гаруй хувийг ОХУ-аас,
цайны хэрэгцээний 80 хувь, төмсний импортын 90 гаруй хувийг БНХАУ-аас тус тус авдаг.
ОХУ-д хүнсний барааны инфляци нэг улирлын дотор гурав дахин өсч, 2010 оны 4-р
улиралд 12 хувьд хүрсэн. Гурил, гурилан бүтээгдэхүүний хувьд, энэхүү үнийн өсөлт тэр
даруй Монгол Улсын үнэнд нөлөөлсөн (Зураг 6). БНХАУ-ын ХҮИ-ээр илэрхийлэгдсэн
инфляци мөн хурдацтай өсч байна. 2010 оны 11-р сарын байдлаар 12 хувьд хүрсэн нь
2010 оны 6-р сарын үнийн түвшингээс даруй хоѐр дахин өндөр байгаа бөгөөд үндсэндээ
гурил будаа, ногооны үнийн өсөлтөөр бий болсон юм. Гурил будааны үнэ 11-р сард өмнөх
оны мөн үетэй харьцуулахад 15 хувиар өссөн бол шинэ ногооны үнийн инфляци 2010 оны
сүүлийн хагаст 20 хувийн дундаж үзүүлэлттэй байв.
БНХАУ-ын хүнсний барааны үнэ Монгол Улсын хүнсний барааны үнэд гурван сарын
хоцрогдолтойгоор шууд нөлөөлдөг (Зураг 7). Энэхүү хамаарлыг харгалзан үзвэл Монгол
Улсад хүнсний барааны инфляци 2011 оны эхний улиралд өмнөх оны мөн үетэй
харьцуулахад 25 хувиар өсч болзошгүй байна. Энэ тохиолдолд хөдөөгийн болон хот
суурин газрын ядуусын хүнсний аюулгүй байдалд маш их хор учруулж болзошгүй. Мах,
сүүн бүтээгдэхүүний инфляцийн жилийн өсөлт одоогоор 20 гаруй хувьтай байгаа бөгөөд
мал сүргийн тоо толгой өмнөх түвшиндээ хүртэл тодорхой цаг хугацаа шаардлагатай
(магадгүй хэдэн жил, нэн ялангуяа орон нутгийн ядуусын хувьд) учраас ойрын үед үнийн

4
Дэлхийн Банкны үйл ажиллагаа ОХУ-д, ОХУ-ын эдийн засгийн тайлан No.23, 2010 оны 11-р сар.
5
Гурил будааны үнэ өссөнөөр тариаланчид илүү их талбайд тариалалт хийх хөшүүрэг болох боловч тэд өнгөрсөн онд
үнэ нь өссөн бусад бараа түүхий эд, тодруулбал шар буурцаг, даавуу, чихрийн нишингийн үнийг харгалзан хариу арга
хэмжээ авах нь гарцаагүй.

9
Монгол Улсын улирлын тойм 2011

өндөр түвшин хадгалагдах болно. Үүнээс гадна, ОХУ, БНХАУ-аас авах гурил будаа,
ногооны импортын үнэ өсч байгаа нь хүнсний барааны инфляцийг хөөрөгдөх болно.
Зураг 5 Дэлхийн зах зээл дээр хүнсний Зураг 6 ОХУ ба Монгол: будаа, гурил,
барааны үнэ өссөн гурилан бүтээгдэхүүний үнэ
2005=100 Жилийн өөрчлөлт, хувиар

Meat Prices Russia: bread


ОХУ: талх, and flour
гурил
Махны үнэ 80 Монгол: талх, гурил, будаа (баруун 80
Dairy
Сүүн Prices
бүтээгдэхүүний үнэ Mongolia:
тэнхлэг) bread, flour & cereals, RHS
300 70 70
Будааны
Cereals үнэ
Prices
60 60
250
50 50
200 40 40
30 30
150
20 20
100 10 10
0 0
50
-10 -10
Jan-05
2005.01 Jan-06 2007.01
2006.01 Jan-07 2008,01
Jan-08 2009,01
Jan-09 2010,01
Jan-10
01-06
2006.01 01-07
2007.01 01-08
2008,01 01-09
2009,01 01-10
2010,01 01-11
2011.01

Эх сурвалж: ДХХААБ, Дэлхийн Банк Эх сурвалж: Хэйвэр, Дэлхийн Банк

Зураг 7 БНХАУ ба Монголын хүнсний Зураг 8 Ядуурлын түвшингээс доогуур


барааны үнэ амьжиргаатай эг дундын өрхийн хүнсний
барааны зарлага, бүлгээр
БНХАУ-ын хүнсний үнэ, Moнголын хүнсний үнэ, Нийт хүнсний зарлагад эзлэх хувь
жилийн өөрчлөлт жилийн өөрчлөлт
жимс, бусад, 8.8
гурил, 6
БНХАУ: хүнс, 3 сарын өмнө
Монгол: хүнс, архи ороогүй, баруун ногоо, 6.9
30 тэнхлэг 60 талх
25 50 нарийн
20 40 сүү, боов, 29.7
15 30 өндөг,
10 20 12.3
5 10
0 0
-5 -10 мах, 33.6 цагаан
-10 -20 будаа, 2.7
01-06
2006.01 01-07
2007.01 01-08
2008,01 01-09
2009,01 01-10
2010,01 01-11
2011.01

Эх сурвалж: Хэйвэр, Дэлхийн Банк Эх сурвалж: ҮСХ, Өрхийн судалгаа 2007/2008


онууд, Дэлхийн Банк

Хүнсний барааны үнэ өснө гэдэг нь орлого хүнс хэрэглэгчдээс (гол төлөв хот суурин
газрын оршигч, мөн хүнс худалдаж авдаг орон нутгийн ядуус) хүнс үйлдвэрлэгчдэд
(дотоодын болоод гадаадын) шилжинэ гэсэн үг. Монгол Улсад мах, сүүний үнэ өсч
байгаагийн үр өгөөжийн ихэнхийг одоогоор харьцангуй ашиг олоод байгаа том сүрэгтэй
малчид хүртэх бөгөөд тэд зуд турханы үеэр малдаа зориулан тэжээл авах буюу зуны цагт
мал сүргээ нөхөж авахад хангалттай хэмжээний санхүүгийн чадвартай юм. Гэтэл цөөн тоо
толгойтой малчид амьжиргаагаа хангахын тулд зудын үеэр буюу дараа амьд үлдсэн

10
Монгол Улсын улирлын тойм 2011

малаа аль хэдийнээ зарж борлуулсан байх магадлалтай учраас одоогийн үнийн өсөлтийг
ашиглах боломж багатай юм.
Хот суурин газрын ядуувтар оршин суугчид орлогынхоо ихээхэн хувийг хүнсэнд
зарцуулдаг учраас хүнсний барааны өсөлтөнд хамгийн хүндээр өртөх болно. Ерөнхийдөө,
Улаанбаатар хотын ХҮИ-ийн хэрэглээний багцын 40 хувийг хүнсний бараа бүрдүүлдэг
бөгөөд Улаанбаатар хотод нийт хүн амын 40 хувь нь амьдран сууж байна. Мөн
Улаанбаатар хотын хүн амын 22 орчим хувь 6 нь ядуурлын түвшингээс доогуур
амьдралтай байна. 2007-2008 оны өрхийн судалгааны хүнсний хэрэглээний байдлаас
харахад ядуурлын түвшингээс доогуур амьжиргаатай эг дундын өрх хүнсний нийт
зарлагынхаа (Зураг 8) 80 гаруй хувийг мах, сүүн бүтээгдэхүүнд (46 хувь), гурил, гурилан
бүтээгдэхүүнд (36 хувь) зарцуулдаг байна.
Эдгээр хүчин зүйл дээр Монгол Улсын 2011 оны нэгдсэн төсөв томоохон тэлэлттэй
батлагдаж, их хэмжээний бэлэн мөнгө тараахтай зэрэгцээд цалин, үнийн спиралиар
дамжин хоѐр дахь шатны үр нөлөө үүсэх эрсдэлийг тооцож үзвэл 2011 оны туршид үнийн
хөөрөгдөл хадгалагдах болно. Эдийн засаг сүүлийн улирлуудад төсөөлж байснаас
хурдацтай сэргэж, эдийн засаг хүчин чадалдаа дөхөж очсон бөгөөд дэлхийн зах зээлийн
байдал уул уурхайн экспортыг дэмжсэн хэвээр байна. 2010 оны 1-р сард 4.5 хувьтай
байсан инфляци 5-р сараас хойш дунджаар 11 хувьтай байгаа бөгөөд инфляцийн хурд
нэмэгдэх нь тарааж байгаа бэлэн мөнгөний бодит үнэ цэнийг бууруулж, улс төрийн ач
холбогдол нь өнөөдөр харагдаж байгаагаас багасна. 10-р сарын улирлын тоймонд
дурьдсанчлан, 2008 онд инфляцийн ерөнхий үзүүлэлт 33 орчим хувьд хүрч өссөний 20
орчим пункт нь төсвөөс олгосон татаас, шилжүүлэг, төсвийн тэлэх бодлогоор өдөөгдсөн
болохыг Монголбанкны судалгааны үр дүн харуулсан.

Нэгдсэн төсөвт гарсан өөрчлөлт хөгжил

Эрдэс баялгийн орлогыг даган нэгдсэн төсвийн тэнцэл нилээд сайжирсан …


Нэгдсэн төсвийн сүүлийн сарын гүйцэтгэлийг харахад Монгол Улсын төсвийн байдал
сайжирч байгаа бөгөөд энэ нь эдийн засагт нааштай суурь өөрчлөлтүүд гарсан, бараа
түүхий эдийн үнэ өсч байгаагийн илрэл болж байна. 12 сарын гулсмал аргаар тооцоход
нэгдсэн төсвийн тэнцэл 2010 оны 10-р сард 2008 оны 7-р сараас хойш анх удаа ашигтай
гарчээ. 11-р сарын байдлаар нэгдсэн төсвийн ашиг хадгалагдаж, ДНБ-ий 1.3 хувьтай
тэнцэх хэмжээнд хүрсэн бол 12-р сард 0 хувь болж багассан нь 2010 оны 8-р сард 10.6
хувийн алдагдалтай харьцуулахад томоохон нааштай өөрчлөлт юм. Цэвэр зээлийг
оруулахгүйгээр нэгдсэн төсвийн ашиг ДНБ-ий 3.1 хувьд хүрсэн нь 2008 оны 6-р сараас
хойшхи хоѐр дахь өндөр үзүүлэлт байлаа (Зураг ).
Төсвийн байдал ийнхүү сэргэсэн нь бараа түүхий эдийн өндөр үнэ орлогыг дэмжиж
байсны илрэл юм. 2010 оны жилийн гүйцэтгэлээр нийт орлого 2009 онтой харьцуулахад
55 хувиар өссөн бол нийт зарлага 33 хувиар өндөр байлаа. Төсвийн орлогын өсөлтийн
ихэнх хувийг гэнэтийн ашгийн татвар, дотоодын аж ахуйн нэгж, байгууллагын ашгийн
татвар, шууд бус татварын орлого эзэлж байна (Зураг 9).

6
Үндэсний статистикийн хороо, Ядуурлын үзүүлэлт 2007-2008 он.

11
Монгол Улсын улирлын тойм 2011

Зураг 9 Бараа түүхий эдийн үнэ сэргэж, Зураг 10 ... нэгдсэн төсвийн тэнцлийг
дотоодын эрэлт өссөний илрэл болж сүүлийг саруудад нилээд сайжрууллаа …
нэгдсэн төсвийн орлого ихээхэн нэмэгдэж

Төсвийн орлогын өсөлт, хувиар 2010 оны 12-р ДНБ-д эзлэх хувь *
сарыг 2009 оны 12-р сартай харьцуулахад
150 Revenue & grants
Нийт орлого, тусламжийн дүн
Dec-09 Dec-10 Total
Нийт expenditure and зээл
зарлага, цэвэр net lending
50 Total
Нийт expenditure
зарлага 4
Төсвийн
Fiscal тэнцэл
balance (right axis) тэнхлэг)
(баруун
100
73
48 Тэнцвэржүүлсэн төсвийн(right axis) 2
Adjusted fiscal balance**
61 58 тэнцэл** (баруун тэнхлэг)
50 46 46
106 41 0
50 44
18 13
42 -2
0
40 -4
-6
-50
38 -6
36
VAT

Royalty
WPT

Social sec. cont'ns


Corporate income tax

Excise taxes
Tax revenue

Wages &salaries

Import duties

Non-tax revenues
-8
34
32 -10

30 -12
Dec-08
2008.12 Apr-09 Aug-09 Dec-09
2009.04 2009,08 Apr-10 Aug-10
2009,12 2010,04 2010.08 Dec-10
2010.12

Эх сурвалж: Сангийн яам, Дэлхийн Банкны Тайлбар: *2008, 2009 оны ДНБ-ий гүйцэтгэл,
мэргэжилтнүүдийн тооцоо. ҮСХ-ноос гаргасан 2010 оны ДНБ-ий урьдчилсан
гүйцэтгэлийг ашиглан төсөөлж тооцсон ДНБ. **
Төсвийн тэнцвэржүүлсэн тэнцэлд нийт зарлагаас
цэвэр зээлийг хасаж, зөвхөн урсгал болон
хөрөнгийн зарлагыг үлдээсэн.
Эх сурвалж: Сангийн яам, Дэлхийн Банкны
мэргэжилтнүүдийн тооцоо.

2010 оны 2-р сард иргэн бүрт 70 мянган төгрөг олгосонтой холбоотойгоор оны эхний
хоѐр улиралд нэгдсэн төсвийн зарлага нэмэгдсэнийг эс тооцвол сүүлийн саруудад
зарлага үндсэндээ өөрчлөлтгүй байлаа. Гэхдээ 8-р сараас 12-р сарыг дуустал бэлэн
мөнгө олгох хөтөлбөрийн дараагийн шат (иргэн бүрт 50 мянган төгрөг) хэрэгжсэн. Мөн 10-
р сараас төрийн албан хаагчдын цалин хөлсийг 30 хувиар нэмсэн бөгөөд цалин хөлсийг
нэмэх шийдвэрийн үндэслэл нь 2009 онд засгийн газраас хямралын эсрэг арга хэмжээ
авч, цалин хөлсний бодит өсөлт маш бага байсантай холбон тайлбарласан байдаг. 12-р
сарын байдлаар цалин хөлсний зарлага нэрлэсэн дүнгээрээ 12 хувиар нэмэгдсэн ба
инфляци өсч байгаа учраас бодит дүнгээрээ дөнгөж 2 хувийн өсөлттэй байсан юм.
Нэгдсэн төсвийн зарлага 2011 онд түүхэндээ байгаагүй тэлэлтийг төлөвлөж, орлого,
санхүүжилтийн байдал хялбар биш байгаа хэдий ч гэнэтийн ашгийн татвар 1-р сарын 1-
нээс эхлэн хүчингүй болсон. Үүний зэрэгцээ ОУВС, Дэлхийн Банк зэрэг хөгжлийн
түншүүдээс үзүүлдэг төсвийн дэмжлэг зогссон. Нөөц ашигласны төлбөрийн хэмжээ 5 хувь
байсныг саяхан 10 хувь болгож хоѐр дахин нэмсэн. Гэнэтийн ашгийн татварын орлого7
2007, 2008 оны нэгдсэн төсвийн нийт орлогын бараг тавны нэгийг бүрдүүлж, ДНБ-ий 6-8
хувьтай тэнцэж байсан (Зураг 11). Гэнэтийн ашгийн татварыг хүчингүй болгосноор ДНБ-ий
2-3 хувьтай тэнцэх хэмжээний орлого нэгдсэн төсвөөс дутах тооцоо одоогоор хийгдээд
7
Нэг тонн зэсийн үнэ 2,600 ам. доллар, нэг унци алтны үнэ 850 ам. долларын суурь үнэнээс давсан дүн
дээр 68 хувийн татвар ногдуулдаг.

12
Монгол Улсын улирлын тойм 2011

байна. 2010 оны 12-р сарын байдлаар гэнэтийн ашгийн татварын орлого хуримтлагдсан
нийт орлогын 14 хувь буюу ДНБ-ий 5 орчим хувийг бүрдүүлж, нийт орлогын 19 хувийг
бүрдүүлдэг НӨАТ-ын дараа хоѐрдугаарт байлаа.

2011 оны нэгдсэн төсвийн зарлага түүхэндээ


хамгийн өндөр байна Зураг 11 Нэгдсэн төсвийн орлогын
төрөл зүйл (ДНБ-д эзлэх хувиар)
Монгол Улсын 2011 оны нэгдсэн төсөвт
зарлагыг огцом өсгөж, төсвийн алдагдлыг
Windfall
ГэнэтийнProfits
ашгийнTax
татвар Indirect & Trade
Шууд бус, Taxesтатвар
худалдааны
түүхэндээ байгаагүй буюу ДНБ-ий 9.9 хувьд ААН-ийн ашгийн
Corporate Tax татвар Хувь хүний
Personal орлогын
Income татвар
Taxes
хүргэж эрс нэмэгдүүлсэн. Энэ нь Монгол Улсын 45 БусадTax
Other татвар БусадNon-tax
Other татварын бус
түүхэн дэхь хамгийн том төсөв (4.0 их наяд 40
төгрөг) болж байгаа бөгөөд ДНБ-ий талаас илүү 35
хувьтай тэнцэж байна. Бидний хийсэн дүн 30
шинжилгээнээс харахад энэ нь эдийн засаг 25
хүчтэй сэргэж, эдийн засагт нэмэгдэл хүчин 20
чадал дутагдалтай байгаагаас үүдэлтэй 15
инфляцийн дарамтыг улам бүр хурцатгах болно.
10
Төсвийн зарлага ийнхүү мөчлөг дагасан
5
байдалтай болж байгаа нь Төсвийн тогтвортой
0
байдлын тухай хуулийн үзэл баримтлалтай
2004 2005 2006 2007 2008 2009 2010
зөрчилдөж байгаа бөгөөд 2013 оноос эхлэн
мөчлөгийн тохируулга хийсэн төсвийн алдагдал
Эх сурвалж: ҮСХ.
ДНБ-ий 2 хувиас хэтрэхгүй байх шалгуур уруу
хийх шилжилтийг илүү хүнд болгож байна.
2011 оны төсөвд төсвийн дүрмийг мөрдлөг болгосон …
Төсвийн зарлага нэмэгдсэн нь Төсвийн тогтвортой байдлын тухай хуулинд заасан
төсвийн тодорхой дүрмүүдийг зөрчөөгүй болно. Үүнд, нэгдүгээр дүрэм болох орлогыг
тооцохдоо эрдэс баялгийн урт хугацааны үнийг ашиглах дүрмийг хатуу мөрдсөн. Ийнхүү
2011 оны нэгдсэн төсөвт нэг тонн зэсийн үнийг 5,983 ам. доллар, нэг тонн нүүрсний үнийг
98.8 ам. доллараар тус тус авсан бөгөөд энэ хоѐр бараа түүхий эдийг эрдэсийн гол орлого
гэж үзсэн. Гэхдээ төсвийн анхны төсөлд өөрчлөлт оруулахдаа зарлагын өсөлтийг
багтаахын тулд нэг унци алтны үнийг 1,250 ам. доллараас 1,350 ам. доллар болгож өсгөж
тооцсон. Бараа түүхий экспортод алтны эзлэх хувь хэмжээ харьцангуй бага болсон учраас
алтыг эрдэс баялгийн багцанд оруулаагүйг анхаарна уу. Гэхдээ алтны үнийн төсөөллийг
ийнхүү өөрчилсөн нь хуулийн үзэл санаатай зөрчилдөж байна гэж маргах хүн гарч ирж
болно.
Улсын өртэй холбоотой хоѐрдугаар дүрмийг мөн дагаж мөрдсөн. Төсвийн тогтвортой
байдлын тухай хуулинд тогтоосноор 2012 он гэхэд улсын өрийн өнөөгийн цэвэр үнэ цэнэ
ДНБ-ий 40 хувиас хэтрэхгүй болох ѐстой бөгөөд үүнд ирээдүйн ашгаас эргэн төлөх
учиртай8 төрөөс уул уурхайн аж ахуйн нэгжид оруулсан хөрөнгө оруулалтыг санхүүжүүлэх
зорилгоор авсан зээлийг оруулж тооцохгүй юм. 8 Тэр болтол 2011 онд ДНБ-ий 50 хувь,

8
Монгол Улс Оюу толгой уул уурхайн нэгдэл компанийн дотоодын талаас 870 сая ам. доллар зээлж, уг
төсөл дэхь 34 хувийн хөрөнгө оруулалтаа санхүүжүүлсэн. Зээлсэн хөрөнгийг төслийн үйлдвэрлэл эхэлснээс
хойш засгийн газрын авах ѐстой ногдол ашгаас суутган эргэн төлөх юм.

13
Монгол Улсын улирлын тойм 2011

2012 онд 60 хувь, 2013 онд 50 хувиас тус тус хэтрэхгүй байх шилжилтийн хугацаа гаргаж
өгсөн байгаа. 2010 оны байдлаар улсын өрийн өнөөгийн цэвэр үнэ цэнэ, ДНБ-ий харьцаа
43 хувьтай байсан хэдий ч Оюу толгойн хувьцааны хөрөнгө оруулалттай холбоотой
зээлийг эс тооцвол үүнээс доогуур үзүүлэлттэй байгаа юм. Иймд, Төсвийн тогтвортой
байдлын тухай хуулийн хүрээнд засгийн газрын зээлийг нэмэгдүүлэх боломжтой хэдий ч
макро эдийн засгийн үүднээс авч үзвэл энэ нь ухаалаг санаа мөн эсэх нь өөр асуудал юм.
Мэдээжийн хэрэг, засгийн газрын бондтой холбоотой асуудал Европын холбоонд дэгдээд
байгаа нөхцөл байдлыг харгалзан үзвэл засгийн газар ихээхэн зээл авбал өндөр өртөгтэй
байхаас гадна хангалттай тооны худалдан авагч олж авч чадахгүй байх магадлалтай юм.
Гуравдугаар дүрэм нь төсвийн бүтцийн алдагдал, дөрөвдүгээр дүрэм нь зарлагын
өсөлттэй холбоотой юм. Төсвийн тогтвортой байдлын тухай хуулинд зааснаар төсвийн
бүтцийн алдагдал нь ДНБ-ий 2 хувиас хэтрэхгүй бол төсвийн зарлагын өсөлт (1) тухайн
жилийн эрдэс баялгийн бус ДНБ-ий өсөлт эсвэл (2) өмнөх 12 жилийн эрдэс баялгийн бус
өсөлтийн дундажийн аль ихээс нь давахгүй байх учиртай. Гэвч, байгалийн гамшиг
тохиолдох эсвэл эдийн засаг уналтанд орохоос бусад тохиолдолд энэ хоѐр дүрэм нь 2013
он хүртэл үйлчилж эхлэхгүй юм. Өөр нэг харамсалтай зүйл нь гэвэл Төсвийн тогтвортой
байдлын тухай хуулинд 2010 онд ДНБ-ий 6.5 хувийн алдагдалтай байсан төсвийг 2013 он
гэхэд 2 хувийн бүтцийн алдагдалтай болгох шилжилтийн замыг тодорхойлж өгөөгүй
байна.
… батлагдсан төсөв нь Дунд хугацааны төсвийн хүрээний мэдэгдэлтэй нийцэхгүй
байна
Төсвийн тогтвортой байдлын тухай хуулинд төсвийн тодорхой бодлого, удирдлагын
зарчмыг баримтлахаар заасан байгаа. Тухайлбал, нэгдсэн төсөв нь тухайн оны зун УИХ-
аас баталсан Дунд хугацааны төсвийн хүрээний мэдэгдэл (ДХТХМ)-тэй нийцэж байх
учиртай.
Гэтэл, 2011 оны нэгдсэн төсөв нь ДХТХМ-д тодорхойлсон чиглэлтэй үл нийцэж байна.
Нэгдүгээрт, 2011 оны төсөвт нийт алдагдлыг ДНБ-ий 9.9 хувьтай тэнцүү (Хүснэт 1, Зураг
12) байхаар заасан нь ДХТХМ-д тогтоосон төсвийн алдагдлын 5 хувийн дээд хэмжээнээс
нилээд ихээр зөрж, УИХ-д анх өргөн барьсан төсвийн төсөлд анх заасан 8.6 хувиас өндөр
байгаа юм. Мөн түүнчлэн, 2010 оны нэгдсэн төсвийн ашиг, алдагдалгүй гүйцэтгэлээс
муудсан үзүүлэлт болж байна. Цаашилбал, 2011 онд нэгдсэн төсвийн алдагдлыг ийм
ихээр тогтоосноор 2013 он гэхэд 2 хувийн төсвийн алдагдалтай болоход зөвхөн 2012 он
үлдэж байна гэсэн үг учраас сонгуулийн жил болох 2012 онд нэгдсэн төсвийн зарлагыг
үлэмж хэмжээгээр багасгах хэрэгтэй болно. Үүний хэрэгжих магадлал тун бага юм.
Хүснэт 1 Дунд хугацааны төсвийн хүрээний мэдэгдэл ба 2011 оны нэгдсэн төсвийн
нийлбэр үзүүлэлтүүдийн харьцуулалт (ДНБ-д эзлэх хувиар)
2011
ДХТХМ ДХТХМ ДХТХМ батлагдсан
2011 2012 2013 төсөв 2010 төсөв
Нэгдсэн төсвийн нийт 35.4 35.4 30.3 42.2 36.9
орлогын доод хэмжээ
Нэгдсэн төсвийн нийт 40.4 39.4 32.3 52.1 43.3
зарлагын дээд хэмжээ
Төсвийн нийт тэнцлийн дээд -5.0 -4.0 -2.0 -9.9 -6.4
хэмжээ
Хөрөнгийн зарлагын доод 6.3 6.0 4.7 10.8 8.5
хэмжээ
Эх сурвалж: Дэлхийн Банк, Сангийн яамны төсвийн баримт бичиг.

14
Монгол Улсын улирлын тойм 2011

Tүүнээс гадна 2011 оны нэгдсэн төсөвд суулгасан орлого, зарлагын аль аль нь
ДХТХМ-ийн суурь нөхцлийн үзүүлэлтүүдээс хамаагүй өндөр байгаа юм. 2011 оны нэгдсэн
төсөвт төлөвлөснөөр төсвийн нийт зарлага ДНБ-ий 52 хувьд хүрч ДХТХМ-д тогтоосон 40.4
хувиас давж байгаа юм. НӨАТ, нийгмийн даатгалын шимтгэл, онцгой татвар, нөөц
ашигласны төлбөрийн орлогын төлөвлөгөөг өндрөөр авснаар төсвийн орлого 2010 оны
төсвөөс 25 хувиар өснө (Зураг 13).
Инфляцийг богино хугацаанд хөөрөгдөж, Монгол Улсын эрдэс баялгийн бус
экспортын салбарын өрсөлдөх чадварт сөргөөр нөлөөлнө
Ерөнхий тэнцвэр тооцох динамик загвар (CGE загвар) дээр Монгол Улсын эдийн
засагт тусгайлан хийсэн симуляцийн үр дүнгээс 2011 оны нэгдсэн төсөв эдийн засагт
тодорхой хэмжээний хор хохирол авчирахыг харж болно9. Экспортын орлогын өсөлтөөр
тэтгэгдсэн төсвийн тэлэх бодлого нь уг орлогыг мөнгөн шилжүүлэг, татварын бууралт
хэлбэрээр иргэдэд хуваарьлаж, эдийн засаг дахь цалин, үнийн өсөлтийг хөөрөгдөж,
төгрөгийн бодит ханшийг чангаруулахад хүргэнэ (Зураг 14).

Зураг 12 Нэгдсэн төсвийн ерөнхий Зураг 13 Төсвийн нийлбэр үзүүлэлтүүдийн


үзүүлэлтүүд (ДНБ-д эзлэх хувиар) жилийн өсөлт

ДНБ-ий хувь ДНБ-ий хувь Хувь, нэрлэсэн өөрчлөлт


70 62 62
55 4 60
52.1
50 50.5 50 41 41
0 40 29 38 34
31
45 43.3 30 22 33
25
20 18 15
40 40.4 -4
-5.0 10
2
35 35.4 0
-6.4 -8 -10
30 -8 -6
-8.6 -20
-9.9

2010

Батлагдсан
2011
2004

2005

2006

2007

2008

2009

2010төсөв

2011 approved
25 -12
2011
2003
2004
2005
2006
2007
2008
2009
2010 budget
2011 planned
2011 approved
батлагдсан
2010 төсөв

2010 тодотгол

budget
Revenue
Нийт орлого
overall
Нийт balance,
тэнцэл, баруун RHS
тэнхлэг Нийт зарлага
Aggregate Expenditure
revenues
Нийт орлого
expenditure
Нийт зарлага
revenuesорлого*
ДХТХМ-ийн MTBF*
expenditure
ДХТХМ-ийн MTBF*
зарлага*
overall balance
ДХТХМ-ийн MTBF,
нийт тэнцэл, RHS*тэнхлэг*
баруун

Эх сурвалж: Дэлхийн Банк, Төсвийн баримт бичиг.* Дунд Эх сурвалж: Дэлхийн Банк, Төсвийн баримт бичиг.
хугацааны төсвийн хүрээний мэдэгдэлд тогтоосон төсвийн орлого,
зарлага, нийт тэнцлийн чиглэлийг графикт давхар үзүүлж, 2011
оны батлагдсан төсвөөс ямар зөрүүтэй байгааг харуулав.
Жишээлбэл, 2011 оны нэгдсэн төсвийн нийт тэнцэл ДНБ-ий 9.9
хувьтай тэнцэхээр төлөвлөсөн бол ДХТХМ-д дээд хязгаарыг нь 5
хувь гэжээ.

9
Дүн шинжилгээнд Дэлхийн Банкны MAMS (Maquette for MDG Simulation) загварыг ашигласан бөгөөд уг загвар нь нэг
улсын эдийн засгийг бүхэлд нь хамарч, дундаас урт хугацааны шинжилгээ хийх ерөнхий хүрээг гаргаж өгдөг. Гэвч тооцоонд
ашигласан тоо мэдээны хязгаарлагдмал шинж чанарыг харгалзан үзэж, ийм загварууд нь эдийн засгийн ерөнхий тоймыг
гаргаж өгдөг бол симуляци нь өөрчлөлтийн ерөнхий хэмжээ, чиглэлийг зааж өгдөг гэж ойлгох хэрэгтэй.

15
Монгол Улсын улирлын тойм 2011

Зураг 14 Төгрөгийн бодит ханш ба Зураг 15 Нэгдсэн төсвийн зарлага


дотоодын үнийн индекс
Суурь нөхцөлтэй харьцуулсан зөрүү, хувиар Суурь нөхцөлтэй харьцуулсан зөрүү, хувиар
30% Govt.төсвийн
Нэгдсэн cons (real) Govtтөсвийн
Нэгдсэн cons. (nominal)
40% нийт зарлага (бодит) нийт зарлага (нэрлэсэн)
20%
35%
10%
30%
0% 25%
-10% Real Exchange
Төгрөгийн Rate
бодит ханш
20%
-20% Domestic 15%
ДотоодынPrice
үнийнIndex
индекс 10%
-30%
-40% 5%

-50% 0%

2008
2009
2010
2011
2012
2013
2014
2015
2016
2017
2018
2019
2020
-5%
2005 2007 2009 2011 2013 2015 2017 2019

Эх сурвалж: Дэлхийн Банк Эх сурвалж: Дэлхийн Банк

2011 оны сүүл гэхэд инфляци 17 хувиар Зураг 16 Тэлэлт агуулсан төсвийг баталсан
нэмж өсөх тооцоо гарч байна (одоогоор тохиолдолд эдийн засгийн салбаруудын
14 хувьтай байгаа). Энэхүү инфляци нь үйлдвэрлэх бодит нэмүүн өртөг
нэгдсэн төсвийн зарлагын бодит өртгийг Суурь нөхцөлтэй харьцуулсан зөрүү, хувиар
богино хугацаанд идэж (Зураг 9), улмаар
төр засгаас олгож буй мөнгөний үр Agriculture
ХАА Construction
Барилга

өгөөжийн багасгаж, хамгийн их Гадаадын


Pvt үйлдвэрлэгчтэй
Tradable
өрсөлддөг хувийн хэвшил
Гадаадын
Pvt үйлдвэрлэгчтэй
Non-tradable
өрсөлддөггүй хувийн хэвшил

хэрэгцээтэй байгаа хүмүүст хор хохирол 30% Mineral


Эрдэс баялаг Government
Засгийн газар

учруулна. Мөн түүнчлэн, үүнээс үүдэх 20%


төгрөгийн бодит ханшийн чангаралт
10%
гадаадын өрсөлдөгчидтэй өрсөлддөггүй
эрдэс баялгийн бус салбарын өрсөлдөх 0%
чадварт сөргөөр нөлөөлнө. Монгол -10%
Улсын хувьд энэ нь хөдөө аж ахуй болон
боловсруулах салбар гэх мэт -20%

бүтээгдэхүүн нь олон улсын түвшинд -30%


арилжаалагддаг бусад бүхий л 2006 2010 2014 2018
салбаруудад онцгойлон нөлөөлнө.
Ингэснээр түүхий эдийн үнэ дотоодод Эх сурвалж: Дэлхийн Банк
нэмэгдсэний хариуд эдгээр салбарууд
эцсийн бүтээгдэхүүнийхээ үнийг өсгөх боломжгүй байх болно (үнэ нь олон улсын зах дээр
тогтоогддог). Зураг 10-т харуулсанчлан хөдөө аж ахуй, гадаадын үйлдвэрлэгчидтэй
өрсөлддөг хувийн хэвшил (боловсруулах салбар)-ийн аль алиных нь үйлдвэрлэл багасч,
ашиглагдахгүй болсон орц материалыг барилга, бөөний болон жижиглэнгийн худалдаа
зэрэг гадаадын үйлдвэрлэгчидтэй өрсөлддөггүй, эрчимтэй тэлж байгаа салбарууд
шингээж авах болно.

16
Монгол Улсын улирлын тойм 2011

Төсвийн алдагдлыг санхүүлэхэд бэрхшээлтэй байж болзошгүй


Тооцоолсон байгаа 9.9 хувийн төсвийн алдагдлыг санхүүжүүлэхэд бэрхшээлтэй байж
болзошгүй бөгөөд Таван толгойн гэрээ хэлэлцээр, шинээр байгуулагдсан
тогтворжуулалтын сангаас хөрөнгө авч ашиглах, өмч хувьчлалын орлогоос хамаарах
болно.
Нэгдсэн төсвийн алдагдлыг дараах эх үүсвэрээр санхүүжүүлэхээр төлөвлөжээ. Үүнд
ДНБ-ий 1.2 хувьтай тэнцэх хэмжээний засгийн газрын бондыг дотоодын зах дээр арилжих
(2011 оны төсөвт гадаад валютаар илэрхийлэгдэх өр гаргах төлөвлөгөө багтаагүй), олон
талт болон хоѐр талт хандивлагчдаас тодорхой хэмжээний санхүүжилт авах (0.8 орчим
хувь), ДНБ-ий 1.5 хувьтай тэнцэх хэмжээний орлогыг (115 тэрбум төгрөг) өмч хувьчлалаас,
түүний дотор Төрийн банкны хувьчлалаас төвлөрүүлэх. Эдгээр нөхцлийг төсвийн
төлөвлөгөөнд суулгаж өгснөөр засгийн газар үнэндээ өмч хувьчлалыг гүйцэтгэж дуусгах
эцсийн хугацааг зааж өгч, гэрээ хэлэлцээр явуулахад засгийн газрын байр суурийг
сулруулж байна.
Санхүүжилтийн ихэнх хэсэг гэрээ хэлэлцээр нь явагдаж байгаа Таван толгой төслөөс
авах урьдчилгаанаас хамаарч байгаа нь илүү их санаа зовоож байна. Засгийн газар ДНБ-
ий 6 хувьтай тэнцэх хэмжээний (470.1 тэрбум төгрөг) урьдчилгаа төлбөр авахаар
тооцоолж байна. Томоохон хэмжээний урьдчилгаа төлбөрийн нөхцөлтэйгээр Таван толгой
зэрэг төслийн гэрээ хэлэлцээрт орох нь засгийн газрын хэлэлцээр явуулах эрх хэмжээг
үлэмж багасгаж, тохиролцоонд хүрэх хугацааг хойшлуулах буюу таатай бус нөхцөлд
хүргэх эрсдэлийг дагуулж байна.
Түүнээс гадна, урьдчилгаа төлбөрийг авч чадахгүйд хүрвэл засгийн газар олон улсын
санхүүгийн зах дээрээс мөнгө босгох хувилбарыг хэрэгжүүлж болох юм. Гэвч еврогийн
бүсэд үүссэн гай зовлонгийн улмаас олон улсын санхүүгийн захын үймэрсэн байдал
даамжирч байгаа учраас Монгол Улсад хөрөнгө шаардлагатай болсон тохиолдолд буюу
үед бэрхшээлтэй байж болзошгүй. Энэ зуур хандивлагчдын санхүүжилт зогсож, дотоодын
өрөөр санхүүжилт хийх нь хувийн хэвшлийг шахах буюу инфляцийг өдөөсөн санхүүжилт
болох эрсдэл агуулж болно.
Эерэг зүйл тэмдэглэхэд, УИХ-д анх өргөн барьсан 2011 оны төсвийн төсөлд ДНБ-ий
2.1 хувьтай тэнцэх хэмжээний (164.6 тэрбум төгрөг) хөрөнгийг Төсвийн тогтворжуулалтын
сангаас зарцуулахаар төлөвлөсөн байсан. Гэтэл төсвийг батлахдаа энэхүү төлөвлөгөөг
үгүй хийжээ. Тогтворжуулалтын санд төвлөрсөн хөрөнгийг шууд зарцуулах биш, эдийн
засгийн тойршгүй уналт үүссэн үед ашиглах зорилгоор хуримтлуулах ѐстой учраас энэхүү
анхны санал нь зөв зүйтэй байлаа.
Төсвийн тогтвортой байдлын тухай хуулийн дагуу энэ онд байгуулагдаж, үйл
ажиллагаагаа явуулах ѐстой тогтворжуулалтын сангийн үндсэн зорилго нь бүтцийн
орлогын тооцооноос давсан эрдэс баялгийн орлогыг хуримтлуулахад оршино. Санд
хуримтлагдсан хөрөнгийг эдийн засгийн уналтын үед төсвийн санхүүжилтийн эх үүсвэр
болгож ашиглах учиртай. УИХ-аар батлагдсан Төсвийн тогтвортой байдлын тухай хуулийн
дагуу төсвийн тогтворжуулалтын санд хуримтлагдсан хөрөнгийн тодорхой хэсгийг
дотоодын болоод гадаадын хөрөнгө оруулалтыг санхүүжүүлэхэд ашиглаж болно.
Тухайлбал, байгуулахаар төлөвлөөд байгаа төрийн өмчит Хөгжлийн банкны урт хугацаат
үнэт цаасыг худалдан авахад ашиглахыг засгийн газарт зөвшөөрсөн байгаа (Шигтгээ 1-ийг
харна уу). Хөгжлийн банк нь төмөр зам, эрчим хүч, газрын тос боловсруулах зэрэг дэд
бүтцийн урт хугацааны төслийг санхүүжүүлэхэд дэмжлэг болохоор төлөвлөгдөж байна.

17
Монгол Улсын улирлын тойм 2011

Албаны хүмүүсийн тооцоолсноор эдгээр хөрөнгө оруулалтын 90 хувь нь импортыг


санхүүжүүлэх бөгөөд тэдний үзэж байгаагаар инфляцийн нөлөөллийг бууруулах учиртай.
2011 оны нэгдсэн төсвийн нийт зарлагын тал хувийг шилжүүлэг эзэлж байна
Урсгал зарлага хоѐр жил дараалан өмнөх оны зарлагаас 30 гаруй хувиар өндөр байна.
2011 онд цалин хөлсний зарлага өмнөх онтой харьцуулахад 22 хувь (2010 оны 10-р сарын
1-нээс төрийн албан хаагчдын цалин хөлс 30 хувиар нэмэгдсэнтэй холбоотой),
шилжүүлгийн зарлага 53.5 хувиар тус тус өссөн.
Ингэснээр шилжүүлгийн нийт төсөв 2011 онд нэгдсэн төсвийн нийт зарлагын бараг 40
хувь, ДНБ-ий 20 хувьтай тус тус тэнцэж байна (Зураг 17). Эрдэс баялгийн орлогыг
төвлөрүүлдэг Хүний хөгжлийн санд (Зураг 18) хуваарилах хөрөнгийн хэмжээг хоѐр дахин
гаруй нэмж, 805 тэрбум төгрөгт (ДНБ-ий 10 орчим хувь) хүргэснээс урсгал зарлага ийнхүү
өссөн. Хуулинд зааснаар Хүний хөгжлийн сангийн хөрөнгийг дөрвөн зорилгоор зарцуулж
болно. Үүнд: (1) өндөр насны тэтгэвэр, эрүүл мэндийн даатгалын шимтгэлийн төлбөр
төлөх; (2) орон сууц худалдан авах; (3) бэлэн мөнгө олгох; (4) эрүүл мэнд, боловсролын
үйлчилгээний төлбөр төлөх. Засгийн газар 700 тэрбум төгрөгийг бэлэн мөнгө хэлбэрээр
тараахаар шийдвэрлэж, 2011 онд иргэн бүрт сард 21 мянган төгрөг олгоно.

Зураг 17 Татаас ба шилжүүлэг Зураг 18 Төсвийн зарлага (төрөл зүйл ба


засаглалын түвшингээр)
Нийт зарлагад эзлэх хувиар Тэрбум төгрөг
2010 Budget
2010 оны төсөв
60 25 2011
2011 оны батлагдсан төсөв
approved
3,000 35.5
50 20 33.8
40 2,500
15 ДНБ-д эзлэх хувь
30 As % of GDP
10 2,000
20
10 5 1,500
0 0
1,000 10.3
2011батлагдсан
төсөв
2004

2005

2006

2007

2008

2009

budget

approved

7.2 7.9
500 4.7 4.2 5.5
2010

0
2010

Улсын төсөв НДСан ХХСан


Dev. Орон
Localнутгийн
Govt төсөв
2011

State Budget Social Human


Security Fund
Subsidies and transfers as % of total exp
Татаас шилжүүлэг
Fund
Transfers as % of total exp
Шилжүүлэг
Татаас шилжүүлэг,
Subsidies ДНБ-ий
and transfers as % ofхувь
GDP
Шилжүүлэг,
Transfers as %ДНБ-ий
of GDP хувь

Эх сурвалж: Дэлхийн Банк, Төсвийн баримт бичиг. Эх сурвалж: Дэлхийн Банк, Төсвийн баримт бичиг.

18
Монгол Улсын улирлын тойм 2011

Хүснэгт 2 2011 оны нэгдсэн төсвийг 2010 оны нэгдсэн төсөв, ДХТХМэдэгдэлтэй
харьцуулахад
2009 оны 2010 оны 2010 оны 2011 оны 2011 2011 2011 оны
гүйцэтгэл батлагдса төсөв 2009 батлагдса оны оны ДХТХМ
, ДНБ-д н төсөв, оны н төсөв, төсөв ДХТХ 2010
эзлэх ДНБ-д гүйцэтгэлээс ДНБ-д 2010 М ДХТХМ-
хувиар эзлэх нэрлэсэн эзлэх оны ээс
хувиар өсөлт, хувиар төсвөөс нэрлэсэн
хувиар нэрлэсэ өсөлт,
н өсөлт, хувиар
хувиар
Нийт орлого, 32.9 36.9 32.7 42.2 24.9 35.4 19.1
тусламжийн дүн
Урсгал орлого 32.6 36.6 32.9 42.0 25.6
Татварын орлого 26.8 31.6 39.9 37.0 27.8 30.3 21.9
Хувь хүний орлогын 2.1 10.8 49.6 2.2 44.9
татвар
ААН-ийн ашгийн 3.4 4.3 50.6 5.5 40.1
татвар
Гэнэтийн ашгийн 3.1 4.9 87.4 0.9 -78.9
татвар
Татварын бус 5.8 4.9 0.6 5.0 11.6 4.8 5.6
орлого

Нийт зарлага, цэвэр 38.6 43.3 33.0 52.1 31.4 40.4 29.0
зээл
Урсгал зарлага 29.5 32.6 30.8 40.2 34.5
Цалин хөлс 9.5 9.0 12.2 10.1 22.2
Бараа үйлчилгээ 6.5 7.2 31.3 8.1 22.8
Татаас шилжүүлэг 13.0 15.6 42.2 21.5 50.1
Хөрөнгийн зарлага 7.6 8.5 32.0 10.8 39.0
Дотоодын ХО 6.5 7.3 31.7 8.8 31.8
Капитал засвар 0.2 0.4 145.3 0.6 61.4
Нийт тэнцэл -5.7 -6.4 34.9 -9.9 68.6 -5.0 98.9
Эх сурвалж: Дэлхийн Банк, Сангийн яамны төсвийн баримт бичиг.

Хөрөнгө оруулалт, их засварын зарлага ДХТХМ-тэй нийцэж байна


Хөрөнгийн зарлага 2011 онд ДНБ-ий 10.8 хувьтай тэнцэж, 2010 оны төлөвлөгөөнөөс
8.5 хувиар өссөн бөгөөд 2011 оны ДХТХМ-д тогтоосон 6.3 хувийн доод хэмжээтэй нийцэж
байна. Тэр зуур их засварын зарлага 2010 оны түвшинтэй харьцуулахад 60 гаруй хувиар
өссөн нь ухаалаг алхам болж байна. Цаашид засгийн газар төсвийн хөрөнгө оруулалтын
удирдлагыг боловсронгуй болгоход чиглэсэн сүүлийн жилүүдийн бодлогын шинэчлэлийн
үр дүнг бэхжүүлэх хэрэгтэй. Үүний тулд өмнөх жилүүдэд гарч байсан шиг техник, эдийн
засгийн үндэслэл байхгүй буюу зохистой бус хийгдсэн төслүүдийг төсөвт суулгахгүй
байхад анхаарах нь чухал.

Төвлөрлийн сааруулах ажлыг түргэтгэж эхэллээ


Төвлөрлийг сааруулах бодлогод нийцүүлэн аймаг тус бүрт хуваарилдаг орон нутгийн
хөрөнгө оруулалтын хэмжээ 800 сая төгрөг болж нэмэгдсэн. Төслийн өмнөх төсөлд энэ

19
Монгол Улсын улирлын тойм 2011

зардалд дунджаар 560 сая төгрөгт төлөвлөсөн байсан. Мөн түүнчлэн, төсөлд тусгаснаар
Улаанбаатар хотын захиргаа 2011 онд 68 тэрбум төгрөгийн хөрөнгө оруулалт хийх эрхтэй
байна. Орон нутгийн хөрөнгө оруулалтын бодит хэмжээг макро эдийн засгийн үзүүлэлт,
хүн ам, нутаг дэвсгэрийн хэмжээ, бүсийн ДНБ, орлого хураах хүчин чадал зэрэг хүчин
зүйлээс хамааруулан тогтооно.

Эрсдэл
Энэ удаагийн төсөв эрсдэлтэй батлагдсан. Төсвийг батлагдсан чигээр нь гүйцэтгэвэл
инфляци үлэмж өснө. Сүүлийн улирлуудад эдийн засгийн сэргэлт тооцож байснаас илүү
өндөр үзүүлэлттэй байгаа бөгөөд эдийн засаг одоогоор бүрэн хүчин чадалдаа дөхөж
очсон байна. Дэлхийн эдийн засгийн байдал уул уурхайн экспортод таатай хэвээр байлаа
ч гэсэн 2010 оны 1-р сард 4.5 хувь, 5-р сараас хойш дунджаар 11 хувьтай байсан
инфляцийн хурд нэмэгдэх нь тарааж байгаа бэлэн мөнгөний бодит үнэ цэнийг бууруулж,
улс төрийн ач холбогдол нь өнөөдөр харагдаж байгаагаас багасна. 10-р сарын улирлын
тоймонд дурьдсанчлан, 2008 онд инфляцийн ерөнхий үзүүлэлт 33 орчим хувьд хүрч
өссөний 20 орчим пункт нь төсвөөс олгосон татаас, шилжүүлэг, төсвийн тэлэх бодлогоор
өдөөгдсөн болохыг Монголбанкны судалгааны үр дүн харуулсан байдаг.
Үүнээс гадна, төсвийн тэлэх бодлогын шууд үр дагавар болоод зогсохгүй хэрвээ
инфляцийн хүлээлт тархаад ирвэл цалин, үнийн спиралиар дамжин хоѐр дахь шатны үр
нөлөө үүсэх эрсдэл байна. Тухайлбал, 2010 онд тараасан 120 мянган төгрөг, төрийн
албан хаагчдын цалингийн 30 хувийн өсөлтийг залгуулаад 2011 онд иргэн бүрт сар бүр 21
мянган төгрөг олгох гэж байна. Хэрвээ үнэ, цалингийн шийдвэрийн үндэс нь болдог
ирээдүйн инфляцийн хүлээлт нэмэгдэж, тархаад ирвэл үнэ, цалингийн спираль үүсч,
инфляцийн хүлээлтийг тогтоон барихын тулд мөнгөний бодлогыг хатууруулах
шаардлагатай болно.
Дотоодод инфляци өндөр байх нь мөнгөн тэмдэгтийн бодит ханшийг чангаруулах
хүчин зүйл болдог бөгөөд энэ нь экспортын салбарт хор хохирол авчирна. Тухайлбал,
бодит ханшийн чангаралт нь хөдөөгийн хүн амын амьжиргааны эх үүсвэр болсон хөдөө аж
ахуйн салбар болон угаасаа жижиг боловсруулах салбарт хоѐуланд нь сөргөөр нөлөөлнө.
2011 оны нэгдсэн төсөв ийм байдалтай батлагдсан явдал нь Монгол Улс байгалийн
нөөцөөр баялаг олон орнуудын удаа дараа явсан замыг дагаж байгаагийн илрэл мөн.
1960-аад онд Нидерландын Вант Улс ийм замаар явж, муу нэрээрээ алдаршсан Голланд
өвчинд нэрвэгдэж байсан. Эдгээр улсууд иргэддээ үлэмж хэмжээний татаас, шилжүүлэг
олгож, улмаар цалин, үнийн өсөх спираль үүсч, эцэстээ хяналтаас гарч, дотоодын зах
зээл дээр хөрөнгийн үнийн хөөсийг бий болгож (жишээлбэл, орон сууц), гадаадын
үйлдвэрлэгчидтэй өрсөлддөг салбарын ашигт ажиллагаанд ноцтой сөрөг нөлөө үзүүлсэн.
Эцсийн дүнд үүсдэг агшилт Нидерландын хувьд ноцтой үр дагавар дагуулсан бөгөөд
бүтцийн шинэчлэлийг өргөн хүрээнд, хор хохиролтой ихтэйгээр явуулахад хүргэж,
гадаадын үйлдвэрлэгчидтэй өрсөлддөггүй эрдэс баялгийн бус салбаруудын үйлдвэрлэл
эргэж буцаахад хүндрэлтэйгээр буурсан.
Инфляци эрс өндөр түвшинд хүрч дахин нэг дайралт хийвэл төгрөг болон санхүүгийн
системд итгэх итгэлийг алдруулж болзошгүй юм. Монгол Улсын банкны систем бүрэн
гүйцэд бэхжээгүй хэвээр байгаа бөгөөд өөрийн хөрөнгийн дутагдал, чанаргүй зээл их, муу
засаглал, эрсдэлийн удирдлагын тогтолцооны системийн алдаа дутагдал, сул хяналт
шалгалт зэрэг олон асуудлууд бүрэн шийдвэрлэгдээгүй байна. Өсч байгаа инфляцитай

20
Монгол Улсын улирлын тойм 2011

тэмцэж хүүгийн түвшинг урьтаж өсгөхгүй бол бодит хүүг тэг буюу сөрөг утгын бүс үрүү
оруулах ба өмнөх агшилтын үед мөн ийм зүйл тохиолдсон юм. Одоогоор УИХ мөнгөний
бодлогын үндсэн чиглэлийн хэлэлцүүлгийг түр зогсоож, төв банкны эрх үүргийг
тодорхойгүй үлдээв. Хүүг өсгөснөөр хувийн хэвшлийн өсөлт, ажил эрхлэлтийн ойрын
төлөвийг гэнэт саатуулдаг учраас олон нийт хүлээж авахгүй. Гэхдээ нэгдсэн төсвийн хэт
их зарлагатай тулсан төв банкинд өөр сонголт байхгүй байна.
Дэлхийн зах зээлийн байдалд томоохон эрсдэл оршиж байна. Бидний явуулсан
симуляцийн үр дүнгээр төсвийн өнөөгийн төсөл нь Монгол Улсад 2006-2008 оны үе
давтагдах нөхцлийг бүрдүүлж байгаа бөгөөд 2008-2009 онд үүссэн агшилттай төстэй
байдал үүсэхгүй гэх баталгаа алга байна. Уналтанд хүргэж болзошгүй гадаад эрсдэл
гэвэл олон улсын санхүү, өрийн захын тодорхой бус байдал, хөгжингүй улсуудын эдийн
засгийн өсөлт эрс удааширсан, гадаад худалдааны нөхцлийн цочрол (бараа түүхий эдийн
үнэ супер мөчлөгт дахин орж, өнгөрсөн онд бий болсон үнийн өсөлт нь суурь нөхцлөөс
шалтгаалсан эсэхийг тогтооход бэрх байна), банкны салбарт дотоодоос үүсэх итгэл
найдвартай холбоотой цочрол зэрэг байна. Одоогоор банкны салбарын гүйцэтгэл их
хэмжээний чанаргүй зээлийн багцаас шалтгаалан тааруу байгаа билээ.

Төсөв зохиох ба төсвийн хөрөнгө оруулалтын төлөвлөлт

Төсвийн бодлогыг оновчтой залахын зэрэгцээ Монгол Улсын эрдэс баялаг эдийн
засгийн эргэлтэнд орж эхлэхэд тус улсын бодит баялаг цөлмөгдөхгүй байх нөхцлийг
хангах нь чухал. Үүний тулд төсөв зохиох, төсвийн хөрөнгө оруулалт төлөвлөх явцад өөр
хэлбэрийн баялаг бүтээх хэрэгтэй.

Төсвийн ил тод байдал ихээхэн сайжирсан


Хүснэгт 3 Нээлттэй төсвийн индексийн
Монгол Улс азаар төсвийн ил тод байдлаа
оноо: шилдгүүд
үлэмж сайжруулж чадсан. Олон Улсын
Төсвийн Түншлэл байгууллагаас явуулдаг
Нээлттэй төсвийн судалгаа нь улс орнуудын 2006 2008 2010
төсвийн баримт бичгийн хүртээмж, агуулгын Aфганистан NA 8 21

нарийн ширийн байдалд үнэлгээ өгдөг бөгөөд Aнгол 5 4 26


Aргентин 40 56 56
Монгол Улс ил тод байдал, хариуцлагыг
Aзербайджан 30 37 43
сайжруулах чиглэлээр шилдгүүдийн тоонд
Хорват 42 59 57
багтсан юм. Монгол Улс төсвийн талаар маш
Египет 19 43 49
хязгаарлагдмал мэдээлэл өгдөг байсан улсаас
Гүрж 34 53 55
богино хугацаанд илүү нарийн ширийн
Гана 42 50 54
мэдээлэл өгдөг улс болсон. Монгол Улсын
Энэтхэг 53 60 67
оноо “ихээхэн мэдээлэлтэй” ангилалд Либери NA 3 40
багтахад хэдхэн оноо дутсан ч Итали, Малави NA 28 47
Португаль зэрэг өндөр орлоготой улсуудын Монгол 18 36 60
онооноос давж гарсан юм.
Эх сурвалж: Олон улсын төсвийн
байгууллага: Нээлттэй төсвийн судалгаа 2010
он.

21
Монгол Улсын улирлын тойм 2011

Нээлттэй төсвийн судалгаа нь ойлголтыг судалдаг судалгаа эсвэл санал асуулга биш
юм. Судалгаанд олон улсад хүлээн зөвшөөрөгдсөн шалгуурын дагуу улс орон тус бүрийн
төсвийн ил тод байдал, хариуцлагыг үнэлдэг. Судалгааг засгийн газартай ямар нэгэн
холбоогүй төсвийн хараат бус шинжээч явуулж, асуулга бөглөдөг. Тухайн улсын ил тод
байдлын харьцангуй үзүүлэлтийн бодит оноо, зэрэглэл нь Нээлттэй төсвийн индекс
болно. Судалгааны хүрээнд хууль тогтоогч, аудитын дээд байгууллагаас тавьдаг бодит
хяналт, улсын төсвийн шийдвэр гаргах үйл ажиллагаанд ард иргэдийн оролцох боломж
ямар байгааг мөн судалж үздэг.
2006, 2008, 2010 онуудад 40 оронд хийсэн судалгааны үр дүнг судалж үзэхэд хэд
хэдэн улсад, түүний дотор Монгол Улсад онцлох хэмжээний ахиц гарсан байна. Монгол
Улсын Нээлттэй төсвийн индекс 2006 онд 18 байсан бол 2010 онд 60 болж сайжирчээ
(Хүснэгт 3).
Монгол Улсын Нээлттэй төсвийн индексийн үзүүлэлт ийнхүү гарамгай сайжирсан нь
засгийн газар урьд өмнө нь олон нийтэд хаалттай байсан төсвийн баримт бичгийг, түүний
дотор засгийн газрын төсвийн төслийг 2007 оноос нийтлэж, 2008 оноос нийтэд зориулсан
жилийн эцсийн тайланг дахин гаргах болсонтой шууд холбоотой. Үүнээс гадна, 2008 оноос
2010 оны судалгааны хооронд засгийн газрын төсвийн төсөл 50 хуудастай баримт бичгээс
300 хуудастай болж, улмаар төсвийн орлого, зарлагын талаар илүү дэлгэрэнгүй мэдээлэл
өгөх болсон. Үүн дээр нэмж, Монгол Улсын аудитын дээд байгууллага аудитын тайлангаа
цахим хуудсаараа дамжуулан саяхнаас нийтэд нээлттэй болгож эхэлсэн. 2000-аад оны
дундаас хэрэгжсэн төсвийн хүрээний шинэчлэлд олон улсын байгууллагуудаас техник
болон санхүүгийн дэмжлэг өгсөн.
Гэхдээ нэмж сайжруулах зүйл байна. Жилийн эцсийн тайлан, аудитын тайлан зэрэг
төсвийн зарим баримт бичгүүдийг 2004 онд нээлттэй болгосон боловч 2008 он хүртэл түр
хаалттай байлгасан. 2002 онд батлагдсан Төсөвт байгууллагын удирдлага, санхүүжилтийн
тухай хуулинд заасны дагуу төсвийн тайлан мэдээ УИХ, төрийн бусад байгууллагад
нээлттэй байх ѐстой боловч олон нийтэд тархаах талаар дурьдаагүй байна. 2000-аад оны
эхээс дотоодын болоод гадаадын байгууллагууд шахаж шаардаж байгаа хэдий ч Монгол
Улсад Мэдээллийн эрх чөлөөний тухай хууль батлагдаагүй байна.
Төсвийн тайлан мэдээг олон нийтэд тархаах тухай хуулийн шаардлага, төсөв зохиох
үйл ажиллагаанд олон нийт оролцох суваг байхгүй байгааг шинээр боловсруулсан
Төсвийн нэгдсэн хууль залруулж болох юм. Мөн түүнчлэн, иргэд, иргэний нийгмийн
бүлгүүдийн зүгээс тавьж буй мэдээ мэдээлэл авах боломжийг нэмэгдүүлэх шаардлага нь
Монгол Улсын уул уурхайн салбарын ил тод байдлыг дээшлүүлэхэд шийдвэрлэх үүрэг
гүйцэтгэж байна. Төсвийн хөрөнгөөр бараа үйлчилгээ худалдан авах үйл ажиллагаанд ил
тод байдал дутагдсан хэвээр байгааг Moнголын иргэний нийгмийн байгууллагууд
онцгойлон шүүмжилж байна.

Гэвч төсвийн хөрөнгө оруулалтын удирдлагын систем үл нийцсэн хэвээр байна …


Гэвч төсвийн хөрөнгө оруулалтын шат дамжлагыг боловсронгуй болгох зүйл олон
хэвээр байна. Төсвийн хөрөнгө оруулалтын удирдлагын суурь болсон шат дамжлагын үр

22
Монгол Улсын улирлын тойм 2011

ашгийн нэгдсэн индекс10-ээр Монгол Улс бага, дунд орлоготой 71 орны яг дунд нь жагсаж
байна. Уг индексийг тооцохдоо төсвийн хөрөнгө оруулалтын удирдлагын шат дамжлагын
үндсэн дөрвөн үе шатыг үнэлдэг. Үүнд:
 Стратегийн чиглэл ба төслийн үнэлэлт: нийтлэг чиглэл байгаа эсэх (жишээлбэл, дунд
хугацааны стратегиас), стратегийн төлөвлөгөө боловсруулж, зардлын тооцоог хийдэг
эсэхийг хардаг ба хөрөнгө оруулалтыг сонгохдоо үндэсний хөгжлийн тэргүүлэх чиглэл
дээр үндэслэдэг. Энэхүү анхны шалгуурын дараа төслүүдийн санхүүгийн болоод эдийн
засгийн үндэслэлийг тооцож, “цагаан заан”-ыг сонгохгүй байх нөхцлийг бүрдүүлнэ.
 Төслийн сонголт ба төсөв: Төсвийн хөрөнгө оруулалтын төслийг үнэлж, сонгох үйл явц
төсвийн мөчлөгтэй нийцэж байгаа эсэх эсвэл төсөвтэй уялдуулсан зүйл байхгүй бол
засгийн газрууд зээл авах эцсийн арга ашигладаг бөгөөд ингэхдээ үүний үр дагаврыг
тооцдоггүй. Зохистой бус хөрөнгөтэй болж, хөрөнгийн багцаа оновчтой удирдаж
чаддаггүй.
 Төслийн хэрэгжилт: Үүнд олон янзын асуудлууд багтддаг, тухайлбал төсвийн гүйцэтгэл
хугацаандаа байгаа эсэх, худалдан авах үйл ажиллагааны үр ашиг, төсвийн дотоод
удирдлагын чанар ба хяналт.
 Төслийн аудит ба үнэлгээ: Хөгжиж буй улсуудад төсөл хэрэгжүүлсний дараах үнэлгээ
хийгдэхгүй байх нь элбэг байдаг. Гэхдээ нь энэ нь төсвийн хөрөнгө оруулалтын
төслийг ирээдүйд төлөвлөх, хэрэгжүүлэх, ил тод байдал, хариуцлагын талаар чиглэл
гаргаж өгдөг учраас чухал ач холбогдолтой.
Зураг 19 Төсвийн хөрөнгө оруулалтын Зураг 20 Төсвийн хөрөнгө оруулалтын
удирдлагын системийн ир ашигтай удирдлагын системийн үр ашигтай байдал:
байдал: бага, дунд орлоготой улс зарим улсуудын оноо, дэд бүлгээр
орнуудын оноо ба зэрэглэл
Тэрбум төгрөг
4.0 3.53 4.0
3.5 3.12 Appraisal
Үнэлэлт Selection
Сонголт
2.87 3.5
3.0 2.38 2.35 Implentation
Хэрэгжилт Evaluation
Үнэлгээ
2.5 3.0
1.85 1.72 Хэрэгжилт
2.0 1.44 2.5
1.5
1.0 2.0
0.5
0.0 1.5
1.0
Өмнөд Африк (1) Бразил (2) Тайланд (5)
Казахстан (9) Ботсвана (10) Филиппин (28) 0.5
Монгол (34) Уганда (46) 0.0
Өмнөд
South Африк
Africa Монгол
Mongolia Казахстан
Kazakhstan

Эх сурвалж: Dabla-Norris, Brumby, Kyobe and Эх сурвалж: Dabla-Norris, Brumby, Kyobe and
Papageeorgious (2010). Улсуудын зэрэглэлийг хаалтанд Papageeorgious (2010). 4 оноо нь хамгийн сайн төсвийн
харуулав. 4 оноо нь хамгийн сайн хөрөнгө оруулалтыг хөрөнгө оруулалтын удирдлагын үйл ажиллагааг илтгэнэ.
илтгэнэ.

10
Энэ нь үнэлгээ хийдэг уламжлалт аргачлалаас эрс өөр бөгөөд үр дүнд суурилсан үзүүлэлтүүдийг ашигладаг.
Тухайлбал, эрчим хүчний алдагдлын нийт үйлдвэрлэсэн эрчим хүчинд эзлэх хувь, сайн нөхцөлтэй байгаа хатуу хучилттай
замын хувь хэмжэ. Dabla-Norris, Brumby, Kyobe and Papageeorgious (2010)-г харна уу.

23
Монгол Улсын улирлын тойм 2011

Зураг 19-т харуулсанчлан, ерөнхий индексээрээ Монгол Улс 71 улсаас 34-р байранд
байна. Шилдгүүдийн тоонд Өмнөд Африк, Бразил зэрэг төсвийн хөрөнгө оруулалтын
удирдлагын нилээд нарийвчилсан системтэй улсуудаас гадна Монгол Улстай ойролцоо
орших Казахстан, Тайланд гэх мэт улсууд багтсан байна. Эдгээр улсуудтай харьцуулахад
Монгол Улсын төсвийн хөрөнгө оруулалтын удирдлагын систем төслийн үнэлэлт, сонголт,
хэрэгжилтийн дараах үнэлгээний тал дээр доогуур үзүүлэлттэй байна (Зураг 20).

… хөрсөнд байгаа эрдэс баялгийг хөрсөн дээрх тогтвортой капитал хөрөнгө


болгохын тулд яаралтай шинэчлэл хийх шаардлагатай байна
Монгол Улс Өмнийн Говьд байгаа орд газруудыг эдийн засгийн эргэлтэнд оруулахтай
холбогдон гарах сорилт бэрхшээлийг даван туулах, хөрсөд байгаа эрдэс баялгийг хөрсөн
дээрх тогтвортой капитал хөрөнгө болгохын тулд төсвийн хөрөнгө оруулалтын төлөвлөлт,
төсөвлөлт, удирдлагын оновчтой системтэй болох нь зайлшгүй шаардлагатай байна.
Монгол Улсад үйлчилж байгаа өнөөгийн тогтолцоо нь зохистой бус бөгөөд яаралтай
боловсронгуй болгох шаардлагатай болохыг одоо хүлээн зөвшөөрөөд байна.
Дэлхийн Банкнаас Монгол Улсад техник туслалцааны ажлын хэсэг илгээж, төсвийн
хөрөнгө оруулалтын төлөвлөлт, төсөвлөлтийн системийг боловсронгуй болгох талаар
засгийн газарт зөвлөмж өгсөн. Төсвийн нэгдсэн хууль, Хөгжлийн бодлого, төлөвлөлтийн
тухай хуулийн төслүүдийг УИХ дээр хэлэлцэж, төр, хувийн хэвшлийн түншлэлийг
хэрэгжүүлэх асуудал яригдаж байгаа чухал цаг үед энэхүү зөвлөмжийг өгсөн.
Монгол Улс одоогоор дараах ажлыг хийж гүйцэтгэх шаардлагатай байна. Үүнд:
 Засгийн газрын төв бүтцэд тодорхой эрх мэдэл бүхий төлөвлөлтийн чиг үүргийг
бий болгож, салбар хоорондын уялдаа холбоог хангасан, байгаль орчин, нийгмийн
эрх ашгийг хөндөхгүй, дэд бүтцийн хөгжлийн олон янзын хувилбарыг тооцсон
нийгэм, эдийн засгийн хөгжлийн, түүний дотор Өмнийн Говийн орд газруудыг
эдийн засгийн эргэлтэнд оруулах дунд хугацааны нарийвчилсан стратегийг
боловсруулах;
 Төлөвлөлт, төсөвлөлтийг уялдуулан нэгтгэж, үүрэг роль, хариуцлага, шат
дамжлагыг тодорхой тогтоож, төлөвлөсөн төсөл арга хэмжээг зохих ѐсоор
санхүүжүүлж, ашиглах нөхцлийг бүрдүүлэх;
 Төсвийн томоохон хөрөнгө оруулалтын төсөлд үнэлэлт хийж, сонгох бат бөх
тогтолцоог боловсруулах;
 Дэд бүтцийн санхүүжилтэнд хувийн хэвшлийн гүйцэтгэх үүрэг чухал ач
холбогдолтой байхыг харгалзан үзэж, төр, хувийн хэвшлийн түншлэлээр
хэрэгжүүлэх төслүүдийг сонгон шалгаруулах журмыг тогтоож, төсвийн хөрөнгө
оруулалтын төлөвлөлттэй уялдуулан нэгтгэж, дунд хугацааны төсвийн хүрээтэй
нийцүүлж, төр, хувийн хэвшлийн түншлэлтэй холбоотойгоор үүсч болзошгүй өр
төлбөр, төсвийн бусад эрсдэлийг нарийн үнэлэх системтэй болгох.
Төсвийн төсөвлөлт, төлөвлөлттэй холбоотой шинэ хуулийн төслийг засгийн газар,
УИХ-ын түвшинд хэлэлцэж байгаатай холбогдуулан дээр тодорхойлсон дөрвөн сорилт
бэрхшээлийг шийдвэрлэхийн тулд Дэлхийн Банкнаас дараах зөвлөмжийг өгч байна. Үүнд:
 Төлөвлөлтийн чиг үүрэгт ач холбогдол, эрх мэдлийг зохих ѐсоор олгох үүднээс
төлөвлөлтийн тухай хуулийн төслийг шинээр боловсруулах.

24
Монгол Улсын улирлын тойм 2011

 Үндэсний хөгжил, шинэтгэлийн хороог яамны статустай болгож, Шадар сайдын


эрхлэх асуудлын хүрээнд багтааж, салбарын бусад яамдуудтай үйл ажиллагаагаа
оновчтой уялдуулах нөхцлийг бүрдүүлэх.
 Төлөвлөлтийн чиг үүргийн эрх хэмжээг нэмэгдүүлэхдэ төсөв зохиох үйл явцтай
оновчтойгоор уялдуулан нэгтгэж, хөрөнгийн болоод урсгал зарлагын төсвийг
салгалгүйгээр Сангийн яамны эрх мэдэлд үлдээх. Эдгээр заалтуудыг Төсвийн
нэгдсэн хууль болон Төлөвлөлтийн тухай хуулинд тодорхой тусгаж өгөх нь зүйтэй.
Ажлын хэсгийн урьдчилсан тайланд энэ хоѐр хуулийн төслийн тодорхой зүйл
заалтуудын шинэчлэн найруулах саналыг оруулсан.
 Техник эдийн засгийн урьдчилсан үндэслэлийн шалгуурыг хангасан, стратегийн ач
холбогдолтой, тэргүүлэх чиглэл өндөртэй томоохон төслүүдийг багтаасан төсвийн
хөрөнгө оруулалтын дунд хугацааны гулсмал хөтөлбөрийг боловсруулах. Төсвийн
хөрөнгө оруулалтын хөтөлбөрийг боловсруулах тодорхой үүрэг роль, хариуцлага
бүхий механизмыг Хөгжлийн бодлого, төлөвлөлтийн тухай болон Төсвийн нэгдсэн
хуулинд тусгаж өгөх шаардлагатай.
 ҮХШХ (техник эдийн засгийн урьдчилсан үндэслэлийн шалгуурыг хангасан) болон
Сангийн яам (дунд хугацааны төсвийн хүрээнд багтсан) хоѐулангаар нь
баталгаажсан төсөл арга хэмжээг төсвийн хөрөнгө оруулалтын хөтөлбөрт багтаах
учиртай.
 Төр, хувийн хэвшлийн түншлэлээр хэрэгжүүлэх боломжтой төслүүдийг нэгдүгээрт,
техник эдийн засгийн урьдчилсан үндэслэлийн шалгуурыг хангаж байгаа эсэх,
хоѐрдугаарт, зарцуулсан хөрөнгөнөөс авах үр өгөөжийн шалгуурыг хангаж байгаа
эсэхийг тогтоосон байна.
 Концессийн тухай хуулинд нэмэлт өөрчлөлт оруулж, техник эдийн засгийн
урьдчилсан үндэслэлийн шалгуур, зарцуулсан хөрөнгөнөөс авах үр өгөөжийн
шалгуурыг тус тус хангаж байгаа эсэхийг тогтоох үүргийг ҮХШХ-д хариуцуулах
хэрэгтэй. Зарцуулсан хөрөнгөнөөс авах үр өгөөжийн шалгуурыг хангаж байгаа
эсэхийг тогтоох аргачлалыг ҮХШХ, Сангийн яам хамтарч батална.
 Төр, хувийн хэвшлийн түншлэлийн гэрээний нөхцөл болгож засгийн газраас олгох
санхүүгийн хөшүүрэг, баталгаа гаргах асуудлыг батлах албан ѐсны эрх Сангийн
яаманд байх нь зүйтэй. Мөн төсвийн эрсдэл, өрийн тогтвортой байдлын хувьд
хангалттай бус гэж үзсэн аливаа гэрээг батлахгүй байх эрхтэй байна.
Төр, хувийн хэвшлийн түншлэлийн хүрээнд төсвийн эрсдэлийн дээд хязгаарыг
Төсвийн нэгдсэн хуулинд тусгах асуудлыг засгийн газар судалж үзэх нь зүйтэй. Эхний
ээлжинд төсвийн нийт орлогын 2 хувь гэж тогтоож, цаашдаа төр, хувийн хэвшлийн
түншлэлийн хэрэгжүүлэх асуудлаар тодорхой туршлагатай болж ирэхэд энэ үзүүлэлтийг
өсгөж болно.

… дэд бүтцийн хэрэгцээг санхүүжүүлэхэд засаглал, үйл ажиллагаа, санхүүгийн сайн


бүтэц, чадвартай Хөгжлийн банк чухал
Дээр хэлсэнчлэн, Монгол Улс Хөгжлийн банк байгуулахар төлөвлөж байгаа бөгөөд
2011 онд байгуулагдах Төсвийн тогтворжуулалтын санд төвлөрсөн хөрөнгөний тодорхой
хэсгийг дэд бүтцийн урт хугацааны хэрэгцээг хангахад санхүүжүүлэх юм. Хөгжлийн банк

25
Монгол Улсын улирлын тойм 2011

байгуулахад харгалзан үзэх ѐстой нийтлэг зарчим, бусад улсуудын сургамжийг Шигтгээ 1-
т танилцуулав.

Шигтгээ 1 Монгол Улсад зориулсан Хөгжлийн банк

Монгол Улсын засгийн газар Хөгжлийн банк байгуулах тухай шийдвэрийг саяхан гаргасан.
Хөгжлийн банкны ерөнхий зорилго, санхүүжилт, үйл ажиллагааны төрөл, засаглал, хяналтын
механизмыг тодорхойлсон дүрмийг засгийн газрын тогтоолтой хамт баталсан. Дүрмэнд
тогтоосноор “Хөгжлийн банк нь Монгол Улсын хөгжлийн төлөвлөгөөнд тодорхойлсон тэргүүлэх
чиглэлийн салбарын хөгжлийг дэмжих, нэмүүн өртөг шингэсэн экспортыг нэмэгдүүлэх, эдийн
засгийн өрсөлдөх чадварыг бэхжүүлэх зорилгоор дунд болон урт хугацааны зээл олгож, бусад
үйлчилгээ үзүүлнэ” гэжээ.
Хөгжлийн банк нь хөгжиж байгаа гэлтгүй хөгжингүй улсуудын хувьд санхүүгийн ашигтай
хэрэгсэл юм. Арилжааны банкнууд хэмжээ, нарийн төвөгтэй байдлаас нь хамаарч тэр бүр олгож
чаддаггүй урт хугацаатай, бага хүүтэй зээлийг хөгжлийн банкнаас тэргүүлэх чиглэлийн салбарын
төслүүдэд олгож, санхүүгийн зай завсрыг нөхдөг юм. Өмнөд Ази, Латин Америк, Саб-сахарын
Африкийн хөгжлийн банкуудын чанаргүй зээл нийт багцын 50 хувьтай тэнцсэн байдаг бол тэдэнтэй
харьцуулахад Зүүн Азийн зарим улсуудын хөгжлийн банк нь ер бусын амжилттай ажилласан
11
байдаг. Дэлхийн Банкны үзэж байгаагаар засгийн газар хөгжлийн банкаа муу төслүүдийг
санхүүжүүлэх улс төрийн дарамтаас ангид байлгаж, төслийг шилж сонгох, хэрэгжилтэнд нь хяналт
тавих зөв хөшүүрэг, боломж гаргаж өгсөн нь ийнхүү амжилтанд хүргэсэн байна. Амжилтанд
хүргэсэн бусад хүчин зүйлүүд гэвэл зохицуулалтын тал дээр давуу эрх олгож (жишээлбэл,
татварын чөлөөлөлт), үндсэн хөрөнгө худалдан авах бага зардал гаргасан явдал байлаа.
Тухайбал, Японы болон Солонгосын хөгжлийн банкууд анх 100 хувь төрийн өмчит санхүүгийн
байгууллага байсан бөгөөд засгийн газар, парламентын зохих хяналттайгаар үйл ажиллагаагаа
явуулдаг. Хятадын хөгжлийн банк нь саяхан байгуулагдсан ба засаглалын орчин үеийн
тогтолцоотой, дээд түвшний боловсролтой мэргэшсэн ажиллах хүчнийг татан ажиллуулж байна.
Сингапурын Хөгжлийн банкны өмчлөл нь онцлогтой юм: үйл ажиллагааг нь Банкны тухай хуулиар
зохицуулж, арилжааны банктай ижил статустай, хувийн хэвшлийн аж ахуйн нэгж хэдий ч үндэсний
эдийн засгийн бодлогын хэрэгсэлд тооцдог.
Хөгжлийн банк амжилтанд хүрэхэд дараах дөрвөн гол хүчин зүйл нөлөөлдөг. Үүнд:
 Хариуцлага хүлээх чадвартай төлөөлөн удирдах зөвлөл, банк болон засгийн газар
хоорондын “гарын урт”-ын хэмжээний зохистой харилцаа, бүхэлдээ ил тод, аудитлагдсан
санхүүгийн үйл ажиллагаа бүхий хууль эрх зүй, засаглалын бат бөх тогтолцоотой байх.
 Хүн хүчний хүчин чадал хангалттай байх (жишээлбэл, удирдлага, ажилтнууд нь
өрсөлдөхүйц ур чадвартай, зохих сургалтын хөтөлбөртэй байх).
 Ашигтай байх төслүүдийг сонгон шалгаруулах оновчтой шат дамжлага (жишээлбэл,
хөгжлийн банк болон төр засгийн бодлогын тэргүүлэх чиглэлийг ялгаж салгах, төслүүдийг
нарийн шалгаж, хянах хүчирхэг тогтолцоотой байх).
 Санхүүгийн зөв бүтэц (жишээлбэл, банкны төрийн өмчит статус нь тогтвортой байх, засгийн
газраас хуваарилсан, банкны өөрийн үйл ажиллагаанаас олсон хөрөнгийг үйл ажиллагаанд
тогтвортой ашиглах боломжтой байх).

Монгол Улс Хөгжлийн банк үйл ажиллагааг эхлүүлээд удаагүй байгаа боловч чухал
үзүүлэлтүүдийг тодорхойлоогүй хэвээр байна. Тухайлбал, одоогоор банкны дүрмийн сан, үйл
ажиллагааг санхүүжүүлэх, засгийн газрын баталгаа гаргах асуудлуудыг бүрэн дүүрэн

11
Дэлхийн Банк, Зүүн Азийн гайхамшиг, 1993, Нью-Йорк: Оксфордын их сургуулийн хэвлэх үйлдвэр.

26
Монгол Улсын улирлын тойм 2011

шийдвэрлээгүй байна. Засаглалын бүтцийн хувьд, хөндлөнгийн болоод дотоод аудит явуулах
шаардлага бүхий хараат бус төлөөлөн удирдах зөвлөл, хувьцаа эзэмшигчдийн хяналтын зөвлөл
байгуулах асуудал гол нарийн ширийний хамтаар (жишээлбэл, ТУЗ-ийн бие даасан гишүүн)
шийдвэрлэгдээгүй байна. Хөгжлийн банкны үйл ажиллагааг удирдан авч явуулахаар Солонгосын
хөгжлийн банкинд ажиллаж байсан туршлагатай ажилтнуудыг олон улсын нээлттэй сонгон
шалгаруулалтаар хөлслөн авсан. Хөгжлийн банкны тухай хуулийн төслийн УИХ-д өргөн бариад
байна.
Санхүүгийн чадвартай хөгжлийн банк байгуулахтай холбогдуулан ихээхэн сорилт бэрхшээл
тулгардгийг Монгол Улсын төр засгийн эрх бүхий байгууллагууд бүс нутаг дахь амжилтын түүхийг
бодон умартах ѐсгүй юм. Зүүн Азийн олон орнууд хүчирхэг, хараат бус институциуд, эрх мэдэлтэй
төр засаг, мэргэжлийн шаардлага хангасан олон тооны боловсон хүчний уламжлалтай бөгөөд
эдгээрийг Монгол Улсад бүрэн дүүрэн дуурайх боломжгүй юм. Тиймээс дэлхийн бусад хэсэгт
байгаа хөгжлийн банкуудтай харьцуулах нь илүү зохимжтой болов уу. Тэнд амжилтанд хүрсэн
тохиолдол хамаагүй цөөн бөгөөд жинхэнэ утгаараа хараат бус ТУЗ, өөрийн хөрөнгийн оновчтой
бүтэцтэй байх сургамжинд илүү их анхаарах нь зүйтэй.
Эх сурвалж: Дэлхийн Банкны мэргэжилтнүүд.

Гадаад салбар

Импортын өсөлт экспортын өсөлтөөс давж, гадаад худалдааны алдагдал ихсэж


байна
Өнгөрсөн онд гадаад худалдааны 12 сарын гулсмал алдагдал 2009 оны 2-р сард 1,086
сая ам. доллараас 2010 оны 6-р сард 146 сая ам. доллар болж үлэмж багассан боловч
сүүлийн саруудад эргээд ихсэж, 12-р сарын байдлаар 379 сая ам. долларт хүрсэн (
Зураг 22). Эдийн засаг тэлэхтэй зэрэгцээд импорт эрчимтэй өсч байна. Оюу толгойн
зэсийн уурхай, түүнтэй холбоотой дэд бүтцийн бүтээн байгуулалт эхэлж, түлш, тээврийн
машин механизмын импорт нэмэгдэж байна (Зураг 21). Импортын барааны ам. долларын
үнэлгээ 2009 оны 8-р сард өмнөх оны мөн үетэй харьцуулахад 47 хувиар буурч байсан
2010 оны 12-р сард 54 хувиар өсчээ. Уул уурхай, барилга, хөдөө аж ахуйн салбарын
үйлдвэрлэл өссөнөөр дизель, шатахууны импортыг нэмэгдүүлсэн.
Монгол Улсын нийт экспортын 80 хувийг БНХАУ уруу ачуулдаг бөгөөд тус улсын нүүрс,
зэсийн импорт нэмэгдэж, металын үнийн өсөлт бий болсонтой холбоотойгоор экспорт
2010 оны 12-р сард өмнөх оны мөн үетэй харьцуулахад 52 хувиар өссөн. Сүүлийн үеийн
тоо мэдээнээс харахад нүүрсний ачилт огцом нэмэгдэж (Зураг 23), нийт экспортын
өсөлтийн 40 пунктийг бүрдүүлжээ. БНХАУ-ын эрчим хүч үйлдвэрлэгчдийн нүүрсний
хэрэглээ, Монгол Улсын өмнөд хэсэгт уул уурхайн үйл ажиллагаа тогтвортой нэмэгдэхийн
хирээр нүүрсний экспортын дүн 188 хувиар, тоо хэмжээ 140 хувиар тус тус нэмэгдсэн
байна. Харин БНХАУ-ын Монгол Улсаас авч байгаа металын импорт тогтворжиж, зэсийн
нийт экспортын өсөлтөнд оруулах хувь нэмэр 2-р сард 53 хувь байсан бол 12-р сард 8
хувь болж багасчээ. 2010 оны 12-р сард зэсийн тоо хэмжээ 3 хувиар багассан хэдий ч ам.
долларын дүн нь 54 хувиар өсчээ (Зураг 21).

27
Монгол Улсын улирлын тойм 2011

Зураг 211 Тээврийн машин механизм,


түлшний импорт өсөхийн хирээр Зураг 222 ... худалдааны алдагдал
нэмэгдсэн.
12
Жилийн өсөлтөнд оруулсан хувь нэмэр, пунктээр Сая ам. доллар, 12 сарын гулсмал нийлбэр

Mineral products
Эрдэсийн бүтээгдэхүүн 4,000 200
Transport
Тээврийнequipment
төхөөрөмж
Machinery and equipment
Машин механизм 3,500 0
Үндсэн
Base метал
metals 3,000
Хүнсний
Food бараа
products -200
Бусад
Other 2,500
-400
Нийт
Total импорт
imports 2,000
120% -600
100% 1,500
80% 1,000 -800
60% -1000
500
40%
20% 0 -1200
0% 2007.12 2008.06 2008,12 2009,06 2009,12 2010.06 2010.12
Dec-07 Jun-08 Dec-08 Jun-09 Dec-09 Jun-10 Dec-10
-20%
-40% Exports
Экспорт
-60% Imports
Импорт
2009,06
Jun-09 2009,12
Dec-09 2010.06
Jun-10 2010.12
Dec-10 Trade balance (right
Худалдааны тэнцэлaxis)
(баруун тэнхлэг)

Эх сурвалж: Үндэсний статистикийн хороо, Эх сурвалж: Үндэсний статистикийн хороо,


Дэлхийн Банк. Монголбанк, Дэлхийн Банк.

2009 онд нийт экспортын 16 хувийг нүүрсний экспорт бүрдүүлж байсан бол энэ
үзүүлэлт 2010 онд 30 хувь хүрч нэмэгджээ. Зэс экспортын хамгийн гол бараа түүхий эд
байхаа больж нүүрс болсон (27 хувь).
Бараа түүхий эдийн үнийн өсөлт үргэлжилж (Зураг 24), үндсэн металын үнэ зургаан
сарын турш тасралтгүй өсч, 12-р сард гэхэд 6.0 хувиар, жилдээ 26 хувиар тус тус өссөн.
Зах зээл дээр нийлүүлэлтийн хомсдол үргэлжилж, хамгийн сүүлд Чилийн Коллахуаси
ордыг хааснаас зэсийн үнэ өнгөрсөн онд 8 хувиар өсч, 1-р сарын эхээр нэг тонн нь 9,600
ам. доллараас давсан. БНХАУ-ын зэсийн эрэлт тогтворжин, Европ тивд улсын өртэй
холбоотой хямрал дэгдэж, дэлхийн эдийн засгийн сэргэлт эргэлзээтэй болсон энэ үед
бараа түүхий эдийн үнэ хир удаан өндөр түвшинд хадгалагдах нь тодорхойгүй юм.
Алт, ноолуурын экспорт буурсан хэвээр байна (Зураг 23). Алтны үнэ сүүлийн саруудад
дэлхийн зах зээл дээр түүхэндээ байгаагийн өндөр түвшинд хүрсэн боловч Монгол Улсын
алтны экспорт 2009 оны 8-р сартай харьцуулахад 47 хувиар багасчээ. Гэнэтийн ашгийн
татварыг 2011 оны 1-р сараас хүчингүй болгохтой холбогдуулан алт олборлогчид 68
хувийн татвар үйлчлэхээ болих хүртэл алтны нөөцөө хадгалж байгаа бололтой. Үүний
зэрэгцээ, Европын холбооны улсын өрийн хямралтай холбоотойгоор хөрөнгө оруулагчид
санхүүгийн тогтвортой байдлын талаар тайван бус байгаа, алтыг валютын ханш,
инфляцийн эсрэг хамгаалалт маягаар ашиглаж байгаа учраас үнэ нь цаашид нэмж өсөх
төлөвтэй байна. Зудын улмаас нийлүүлэлт маш хүнд байдалд орсон учраас ноолуурын
үнэ өссөн боловч экспорт (самнасан болон боловсруулаагүй ноолуур) нь багассан хэвээр
байна.

12
Гадаад худалдааны сарын мэдээ нилээд хэлбэлзэлтэй бөгөөд улирлын нөлөөлөл орсон байдаг. Энэ шалтгаанаар 12
сарын гулсмал нийлбэрийг ашигладаг.

28
Монгол Улсын улирлын тойм 2011

Зураг 23 Зэс, алтны экспортод нааштай


төлөв ажиглагдахгүй байсаар, харин Зураг 24 Бараа түүхий эдийн үнийн
нүүрсний экспорт өндөр өсөлттэй гарлаа сэргэлт үргэлжилсээр байна …
Жилийн өсөлтөнд оруулсан хувь нэмэр, пунктээр Индекс=2004 оны 1-р сард 100

Бусад
Other Copper ($/mt)
Нэг тонн зэс, ам. Доллар
Боловсруулаагүй
Greasy cashmere ноолуур Нэг тонн нүүрс, ам. Доллар
Нүүрс
Coal Coal
Нэг ($/mt)
унци алт, ам. доллар
Алт
Gold 500
200%
Зэсийнconcentrate
Copper баяжмал
Нийт экспорт
Total
150% 400

100% 300

50%
200
0%
100
-50%

-100% 0

Jun-09 01-04
2004.01 01-05
2005.01 01-06
2006,01 01-07
2007,01 01-08
2008,01 01-09
2009.01 01-10
2010.01
2009.06 Sep-09
2009.09 Dec-09
2009,12 Mar-10
2010,03 Jun-10
2010,06 Sep-10
2010.09 Dec-10
2010.12

Эх сурвалж: Үндэсний статистикийн хороо, Эх сурвалж: Дэлхийн Банк, Datastream.


Дэлхийн Банк.
Хүснэгт 4 Бараа түүхий эдийн гол экспортод 2009 оны 12-р сараас 2010 оны 12-р сарын
хооронд гарсан өөрчлөлтийг өдөөгч хүчин зүйлс
Ам.
долларын Тоо
дүнгийн хэмжээний Нийт
өөрлөлт, өөрчлөлт, Нэгжийн үнийн экспортод эзлэх
хувиар хувиар өөрчлөлт, хувиар хувь
Зэсийн
баяжмал 54 -3 58 27
Алт -47 -57 23 6
Нүүрс 188 135 23 30
Самнасан
ноолуур 1 -40 67 2
Боловсруулааг
үй нолуур 14 -13 32 4
Цайр
Түүхий нефть
concentrate
Эх сурвалж: Үндэсний статистикийн
хороо, Дэлхийн Банк.

Гадаад худалдааны тэнцлийг дагаад урсгал дансны тэнцэл дордож байна


Урсгал дансны алдагдлын дөрвөн сарын гулсмал нийлбэр үзүүлэлт 2010 оны
хоѐрдугаар улиралд ДНБ-ий 7.4 хувьтай тэнцэх болж сайжирсан боловч барааны
худалдааны алдагдал нэмэгдсэнээс болж гуравдугаар улиралд 9.8 хувьд хүрсэн (Зураг
25).

29
Монгол Улсын улирлын тойм 2011

Тээвэр, бизнесийн бусад үйлчилгээний орлого 13 доогуур хэвээр байсан тул


үйлчилгээний худалдааны алдагдал ДНБ-ий 4.6 хувьд хүрч нэмэгдсэн (2010 оны
гуравдугаар улиралд 3.8 хувь байсан). 2010 оны гуравдугаар улиралд урсгал дансны
дөрвөн улирлын гулсмал нийлбэр үзүүлэлт ерөнхийдөө 495 сая ам. долларт хүрч
нэмэгдсэн бөгөөд өмнөх улиралд нь 346 сая ам. доллар байсан юм. Энэхүү алдагдлыг
үндсэндээ санхүүгийн дансны хөрөнгийн цэвэр дотогшлох урсгалаар санхүүжүүлсэн ба
энэ нь 2010 оны гуравдугаар улиралд 1,292 сая ам. доллар байсан. Гадаад шууд хөрөнгө
оруулалт уул уурхайн салбарын хөрөнгө оруулалттай холбоотойгоор 2010 оны
гуравдугаар улиралд өмнөх улиралтай харьцуулахад 27 орчим хувиар нэмэгдсэн.
Хандивлагчдын тусламжийн ашиглалт, арилжааны банкуудын зээлтэй холбоотойгоор
гадаадаас авсан зээлийн өсөлт үргэлжилсэн. Цэвэр гуйвуулгын дөрвөн улирлын гулсмал
нийлбэр үзүүлэлт буурсан; гэхдээ дотогшлох урсгал 2010 оны гуравдугаар улиралд өмнөх
улиралтай харьцуулахад 8 хувиар өссөн (Зураг 26).
Зураг 25 Эдийн засаг сэргэж эхлэхийн Зураг 26 мөн гадаад хөрөнгө оруулалтын
хирээх урсгал дансны алдагдал дотогшлох урсгал үлэмж нэмэгдлээ.
14
нэмэгдсэн
Сая ам. доллар, дөрвөн улирлын гулсмал нийлбэр Сая ам. доллар, дөрвөн улирлын гулсмал нийлбэр
600 Санхүүгийн цэвэр ХО
Гуйвуулга
400 Гадаадын цэвэр ХО
1.4 Санхүүгийн, хөрөнгийн 1.4
200 дансны нийлбэр, баруун
1.2
тэнхлэг 1.2
0
1.0
-200 0.8 1.0
-400 0.6
0.8
-600 0.4
-800 0.6
0.2
-1000 0.0 0.4
Барааны худалдааны
Merchandise тэнцэл
trade balance -0.2
-1200 Үйлчилгээний
Services balanceтэнцэл 0.2
NetЦэвэр
Q3-06 Q1-07 орлого
Q3-07
income Q1-08 Q3-08 Q1-09 Q3-09 Q1-10 Q3-10 -0.4
Урсгалtransfers
Current шилжүүлэг
Урсгал дансны тэнцэл -0.6 0.0
Current account balance
Q3-06 Q1-07 Q3-07 Q1-08 Q3-08 Q1-09 Q3-09 Q1-10 Q3-10
2006.III 2007.I 2007,III 2008,I 2008,III 2009.I 2009.III 2010.I 2010.III
2006.III 2007.I 2007,III 2008,I 2008,III 2009.I 2009.III 2010.I 2010.III

Эх сурвалж: Монголбанк, Үндэсний Эх сурвалж: Монголбанк, Үндэсний


статистикийн хороо, Дэлхийн Банк. статистикийн хороо, Дэлхийн Банк.

Дэлхийн эдийн засгийн төлөвийн тухайд, зах зээл гутрангуй байсныг харгалзан үзэж
Ирланд Улс Европын холбоо, ОУВС-гаас санхүүгийн дэмжлэг хүсч, 2010 сүүлээр Европын
захын улсуудад өмнөх жүжгийн шинэ бүлэг бичигдсэн. Гэтэл зах зээлийг тайтгаруулахын
оронд энэхүү мэдэгдэл нь өрийн захын сул талыг доройтуулж, Испани, Итали, Бельги
зэрэг төсвийн хувьд эмзэг байдалтай байсан улсуудад халдварласан. Хэдийгээр Европын
төв банкны засгийн газрын бондыг худалдан авах хөтөлбөр хэрэгжсэн хэвээр байгаа
боловч шуурганы цөм эсвэл байнгын эргэх цэг алин болохыг цаг хугацаа харуулах болох
нь ээ. Еврогийн бүсийн улсын өрийн хямралын сүүлийн бүлгүүд хараахан бичигдээгүй
байна. Гэтэл зах зээлийн нарийн хяналт шалгалтанд ороод буй Европын эдгээр улсууд нь

13
Нягтлан бодох бүртгэл, хууль эрх зүй, зөвлөх үйлчилгээ гэх мэт аж ахуйн үйл ажиллагаа, мэргэжил, техникийн төрөл
бүрийн үйл ажиллагааг багтаасан.
14
Монгол Улсад худалдааны сарын мэдээнүүд улирлын нөлөөнд их автсан байдгаас гадна сарын өөрчлөлтүүд нь
хэлбэлзэл ихтэй байдаг. Иймд дөрвөн улирлын гулсмал нийлбэрийг ашигласан.

30
Монгол Улсын улирлын тойм 2011

АНУ, Японтой (2009 оны байдлаар улсын өр нь ДНБ-ий 100 болон 200 хувьтай тус тус
тэнцэж байсан) харьцуулахад өрийн байдал нь тийм ч их муу биш байгаа юм.
Дэлхийн эдийн засгийн төлөвийг эрсдэлтэй болгож буй зүйл нь олон улсын санхүүгийн
зах дээр ойрын үед эх үүсвэрийн тасалдал үүсэх аюул юм. Банкуудад, тэр дундаа Европ,
АНУ-ын банкуудад эх үүсвэрийн дарамт тулгарч, олон улсын санхүүгийн зах дээр засгийн
газруудтай өрсөлдөн эх үүсвэр татаж байна. Олон улсын төлбөр тооцооны банкны
мэдээгээр дэлхийн хэмжээнд банкнууд бонд эзэмшигч, бусад зээлдүүлэгчдэд 5 их наяд
ам. долларын өр зээлтэй байгаа бөгөөд эргэн төлөлт нь 2012 оноос эхлэх болно. Монгол15
зэрэг хөрөнгө оруулалтаас доогуур зэрэглэлийн засгийн газрууд олон улсын санхүүгийн
захаас эх үүсвэр татахад зардал өндөртэй байж болох талтай.
Зураг 27 Хятадад мөнгөний бодлогыг
хатууруулсны үр нөлөөгөөр эдийн засгийн Зураг 28 Хөрөнгө оруулалтыг дагаад
өсөлт хурдаа сааруулж байна импортын өсөлтийг хурд саарч байна
Улирлын бодит өсөлт (жилийн өөрчлөлт, хувиар) Бодит өөрчлөлт (жилийн өөрчлөлт, хувиар)
Үйлчилгээ
Аж үйлдвэр Түүхий эдийн импорт (3 сарын
ДНБ
ХАА дундаж)

Үйлдвэрлэсэн барааны
импортын тоо хэмжээ
(3 сарын дундаж) үйлд

Эх сурвалж: CEIC, Дэлхийн Банкны Эх сурвалж: CEIC, Дэлхийн Банкны


мэргэжилтнүүдийн тооцоо. мэргэжилтнүүдийн тооцоо.

БНХАУ Монгол Улсын нийт экспортын 80 хувийг худалдаж авдаг учраас Хятадын
эдийн засгийн өсөлт, импортын удаашралыг сайн ажиглах байх нь чухал. БНХАУ-ын
гуравдугаар улирлын өсөлт бага зэрэг багасч, бүтэц нь өөрчлөгдсөн. Эдийн засаг нь оны
эхний хагаст 10.6 хувийн өсөлттэй байсан бол гуравдугаар улирад 9.6 хувь болж буурсан
боловч өндөр хэвээр байна. Засгийн газраас олгосон дэмжлэгийн нөлөөлөл арилж,
мөнгөний бодлого хатуурсны улмаас Хятадын эдийн засгийн өсөлт намжсан (Зураг 27).
Хөрөнгө оруулалт, хот суурин газрын хэрэглээ саарч, импорт ч ижил үзүүлэлттэй байлаа.
Дэлхийн эдийн засгийн өсөлт саарч, макро эдийн засгийн нөхцөл нэмж хэвийн болохтой
зэрэгцээд эдийн засгийн өсөлт дунд хугацаанд суларч магадгүй. Засгийн газрын
дэмжлэгийн үр нөлөөгөөр бий болсон өмнөх огцом өсөлтийн дараагаар хөрөнгө оруулалт

15
Фитчийн үнэлгээгээр Монгол Улс В зэрэглэлтэй байгаа нь хөрөнгө оруулалтын зэрэглэлээс даруй таван ангилал
доогуур байгаа бөгөөд Боливи, Мозамбик, Руанда, Украинтай нэг зэрэглэлд багтаж байна. S&P үнэлгээ бага зэрэг дээгүүр
(BB-) боловч Бангладеш, Габон, Филиппин гэх мэт улсуудтай нэг зэрэглэлд байна. Доогуур зэрэглэлтэй, тухайблал В
зэрэглэлтэй засгийн газрын бондын өгөөж 2010 оны 6-р сараас хойш дунджаар 8 хувь байсан.

31
Монгол Улсын улирлын тойм 2011

багасч, аж үйлдвэрийн бүтээгдэхүүн үлэмж нэмэгдсэнээр импорт, нэн ялангуяа түүхий


эдийн импорт энэ онд саарахад хүргэсэн (Зураг 28). Машин механизм, тоног
төхөөрөмжийн импортын гүйцэтгэл муугүй байж, автомашины импорт ч буурсангүй өндөр
байлаа. Өнөөгийн хандлага, бодлогын тухайд, гадаад ашиг 2011 онд болон дунд
хугацаанд өсөх болно.

Төгрөгийн ам. доллартай харьцах ханш чангарсаар байна


Төгрөгийн ам. доллартай харьцах ханш бага багаар чангарсаар ирлээ (Зураг 29). 2010
оны 12-р сард төгрөгийн ханш өмнөх сартай харьцуулахад дунджаар 3.0 хувиар чангарсан
бол өмнөх оны мөн үетэй харьцуулахад 15 хувиар чангарчээ.
Монголбанкин дахь гадаад валютын нөөц 12-р сард 2 тэрбум ам. долларт хүрч шинэ
амжилт тогтоосон. Монголбанк гадаад валютын дуудлага худалдаагаар дамжуулан
арилжааны банкуудаас 700 сая ам. доллар худалдан авч, нэг ч ам. доллар худалдаагүй.
Гадаад валютын нөөцийг нэмэгдүүлсэн бусад эх үүсвэр гэвэл мөнгөжсөн алт, олон улсын
байгууллагуудын төслийн санхүүжилт, арилжааны банкуудын харилцах, хадгаламж байв
(Зураг 30).

Зураг 29 Төгрөгийн ханш тогтвортой байна. Зураг 30 Монголбанкны гадаад валютын


нөөц түүхэндээ байгаагүй өндөр түвшинд
хүрлээ
Төгрөг/ам. доллар Сая ам. доллар, үлдэгдэл Сая ам. доллар, сарын өөрчлөлт

2,200 250
1700 Монголбанкны
2,000 Stock of BoM international reserves 2091
гадаад 200
валютын нөөц
1600 1,800 Сарын өөрчлөлт change (right
Month-on-month axis) 150
(баруун тэнхлэг)
1,600
100
1500
1,400
50
1400 1,200
0
1,000
1300 800 -50
BoM official rate
Монголбанкны албан ханш 600 -100
1200 Parallel market
Хар захын ханш rate
400 -150
Commercial bank rate
Арилжааны банкны ханш
1100 06/08
2008,06 12/08
2008.12 06/09
2009,06 12/09
2009,12 06/10
2010,06 12/10
2010.12

12/08
2008,12 04/09
2009.04 08/09
2009,08 12/09
2009,12 04/10
2010,04 08/10
2010.08 12/10
2010.12

Тайлбар: Хар захын ханш нь авах, зарах ханшийн Тайлбар: Монголбанкны гадаад валютын
дундаж юм. Албан ханштай харьцуулахад эерэг нөөцийн 12-р сүүлийн байдлаарх үлдэгдэлийг
өгөөжтэй байгаа нь харьцангуй сулралтыг илэрхийлнэ. хүрээлж сая ам. доллараар харуулав.
Авах зарах ханшийг өгөөжийг авах зарах ханшийн Эх сурвалж: Монголбанк, Дэлхийн Банк.
дундажид эзлэх хувиар харуулав. Сүүлчийн ажиглалт:
2010 оны 12-р сарын 31.
Эх сурвалж: Монголын санхүүгийн холбоо,
Дэлхийн Банк.

32
Монгол Улсын улирлын тойм 2011

Банкны салбар

Хадгаламжийн бодит хүү буурч байгаа хэдий ч ханшийн чангаралтын хүлээлт,


мөнгөн хадгаламжийн бүрэн баталгаатай холбоотойгоор төгрөгийн хадгаламжийн
үлдэгдэл өссөөр байна
Эх үүсвэрийн дутагдалд орсон банкууд хөрөнгө хайж байгаагаас голлон шалтгаалан
зээл, хадгаламжийн нэрлэсэн хүү хоѐулаа өндөр хэвээр байна. Гэвч, инфляцийн хурд
нэмэгдэж байгаагаас хүүгийн бодит түвшин буурч байна. Төгрөгийн хадгаламжийн
жигнэсэн дундаж бодит хүү өнгөрсөн оны сүүлийн хоѐр сард сөрөг утгатай болж 6-р сард
гарсан өөрчлөлтийг давтсан (Зураг 31). Харин зээлийн бодит хүү ерөнхийдөө буурах
хандлагатай байгаа бөгөөд одоогоор 5 орчим хувьтай байна.
Сүүлийн саруудад төгрөгийн хадгаламжийн үлдэгдэл нэмэгдсээр 12-р сард өмнөх оны
мөн үетэй харьцуулахад 62 хувиар өсч 2 их наяд төгрөгт хүрч, шинэ амжилт тогтоов (Зураг
32). Үүний үндсэн шалтгаан нь төгрөгийн ханшийн чангаралт, хадгаламжийн өндөр хүү,
банкин дахь мөнгөн хадгаламжийг хамарч байгаа “бүрэн баталгааны тухай хууль” юм.
Гэхдээ ам. долларын хадгаламжийн нэрлэсэн хүү ч гэсэн өндөр байгаа бөгөөд ам.
долларын хугацаат хадгаламжийн хүү 14 хувьд хүрч, зах зээл эрсдэл байгааг ойлгосон
хэвээр байгааг илэрхийлж байна. Олон хадгаламж эзэмшигчид төгрөгийн ханш нэмж
чангарна гэсэн хүлээлтэндээ үндэслэн төгрөгийн хадгаламж уруу хөрвүүлж байгаа хэдий ч
гадаад валютын хадгаламжийн үлдэгдэл жилийн өмнөхөөс 21 хувиар өсч, 754 тэрбум
төгрөгт хүрэн шинэ амжилт тогтоов.

Зураг 31 Инфляци өсөхтэй зэрэгцээд бодит Зураг 32 Төгрөгийн хадгаламжийн үлдэгдэл


эдийн засагт үйлчилж буй бодит хүүгийн 12-р сард шинэ өмжилтыг тогтоосон бол
буурах хандлага үргэлжилсээр байна гадаад валютын хадгаламжийн үлдэгдэл
харьцангуй тогтвортой байв
Хувь (жилээр) Тэрбум төгрөг, сарын өөрчлөлт Тэрбум төгрөг, үлдэгдэл
Гадаад валютын хадгаламж, баруун
FXтэнхлэг
deposits, stock RHS
400 MNT deposits, stock RHS 3,000
CPI inflation Төгрөгийн хадгаламж, баруун тэнхлэг
ХҮИ-ээр илэрхийлэгдсэн инфляци FX deposits, change
Гадаад валютын хадгаламж,өөрчлөлт
Real maximum
Төгрөгийн interest
хугацаат rate on LC
хадгаламжийн time
бодит deposits
дээд хүү MNT deposits, change
40 300 Төгрөгийн хадгаламж,өөрчлөлт
2,500
Real average
Төгрөгийн interest
хугацаат rate on LCбодит
хадгаламжийн time дундаж
deposits
хүү

30 Банкны
Real төгрөгийн
interest rate зээлийн
on bankбодит хүү
LC loans 200 2,000

20
100 1,500

10
0 1,000
0
-100 500
-10
-200 0
-20
12/08 04/09 2009,08
2008,12 2009,04 08/09 2009,12
12/09 2010,04
04/10 2010.08
08/10 2010,12
12/10
Aug-08 Dec-08
2008,08 2008.12 Apr-09
2009,04 Aug-09
2009,08 Dec-09
2009,12 Apr-10
2010,04 Aug-10 Dec-10
2010.08 2010,12

Эх сурвалж: Монголбанк, Үндэсний Эх сурвалж: Монголбанк, Дэлхийн Банк.


статистикийн хороо, Дэлхийн Банк.

33
Монгол Улсын улирлын тойм 2011

Хувийн хэвшлийн гадаад зээл нэмэгдэж байгаагаас гадна дотоодын банкууд


зээлийн өндөр хүү, их хэмжээний чанаргүй зээлийн багц, бага өсөлттэй байгаа
зээлийн асуудлыг шийдвэрлэх гэж хичээж байна.
Зээлийн өрийн нэрлэсэн үлдэгдэл 2009 оны 12-р сараас хойш өсч, 2010 оны 12-р
сарын байдлаар өмнөх оны мөн үетэй харьцуулахад 23 хувиар тэлжээ (Зураг 33). Гэвч,
инфляцийн жилийн өсөлт нэмэгдэхийн хирээр зээлийн бодит өсөлт илүү удаашралтай
байгаа бөгөөд одоогоор 10 орчим хувьтай байна.
Эдийн засаг сэргэж, дотоодын зээлийн байдал хумигдмал хэвээр байгаа үед хувийн
хэвшлийн гадаад зээл үлэмж нэмэгдэж, 2010 оны гуравдугаар улирлын байдлаар 918.6
сая ам. долларт хүрчээ16. Дотоодын банкуудын зээл олгох чадавхи тэдний тайлан тэнцэл
дээр бүртгэлтэй байгаа их хэмжээний чанаргүй зээлийн багцаар хязгаарлагдаж байгаа
үед аж ахуйн нэгжүүд өөр зээлдүүлэгчид үрүү ханджэ. Аж ахуйн нэгжүүд гадаад болон
дотоод зээлийн хүүгийн зөрүү их байгааг ашиглан арилжааны банкуудын хамтаар нийтдээ
нийт гадаад өрийн 36.4 хувьтай тэнцэх хэмжээний зээл авчээ. Дотоодын зээлийн
жигнэгдсэн дундаж хүү 18-21 хувьтай байгаа нь төв банкны үнэт цаасны хүү (11 хувь)-гээс
хамаагүй өндөр байгаа бөгөөд банкууд тэгсэн хирнээ төв банкны үнэт цаасыг (хувийн
хэвшилд зээл олгосноор хамаагүй эрсдэл багатай) худалдан авсаар байна. Улмаар
банкуудын төв банкны үнэт цаасны үлдэгдэл 12-р сарын байдлаар түүхэндээ байгаагүй
өндөр хэмжээнд буюу 1.1 их наяд төгрөгт хүрсэн. Жилийн өмнө энэ үзүүлэлт 456 тэрбум
төгрөг байсан юм (Зураг 34).
Зураг 33 Нийт зээлийн өсөлт удаашралтай Зураг 34 … төв банкны үнэт цаасны
байна … худалдан авалт шинэ дээд амжилт
тогтоов
Тэрбум төгрөг Жилийн өөрчлөлт, % Тэрбум төгрөг
1,400
3,500 Нийт loans
Total зээлийн өрийн үлдэгдэл
outstanding 80
1,200 Short-term bills үнэт цаас
Богино хугацаат
Annual
Жилийнgrowth %, RHSтэнхлэг
өсөлт, баруун
70
3,000 Засгийн газраас авах авлага
Claims on Government
60 1,000
2,500
50 Bills of exchange
Вексель, & Promissory notes
өрийн бичиг
800
2,000 40
1,500 23 30 600
20 400
1,000
-3.6 10
500 0 200
0 -10 0
Dec-07
2007,12 Sep-08
2008.09 Jun-09
2009,06 Mar-10
2010,03 Dec-10
2010,04
12/08
2008,12 04/09
2009,04 08/09
2009,08 12/09
2009,12 04/10 08/10 12/10
2010,04 2010.08 2010,12

Эх сурвалж: Монголбанк, Дэлхийн Банк. Эх сурвалж: Монголбанк, Дэлхийн Банк.

Хувийн хэвшлийн гадаад өр нэмэгдэж байгааг төв банкнаас сайн хянаж байх нь
зүйтэй: гадаадаас зээл авахдаа эрсдлээ хамгаалах арга хэмжээ аваагүйгээс гадна
хөрөнгийн урсгал гэнэт чиглэлээ өөрчлөхөд зээлдэгчдийг эмзэг байдалд оруулах
томоохон эрсдэл агуулж байна. Банкуудын тайлан тэнцлийг сайжруулах шаардлагатай
байгааг харгалзан боловсруулсан банкны бүтцийн өөрчлөлтийн шинэчлэлийг хэрэгжүүлж,
хүчин төгөлдөр зохицуулалтын бодлогыг айх аюул, тал засахгүйгээр хэлбэрэлтгүй

16
Монголбанк, Нийт гадаад өрийн позици 2010.

34
Монгол Улсын улирлын тойм 2011

хэрэгжүүлэх нь нэн чухал байна. Валютын ханш эсрэг чиглэлд өөрчлөгдөх тохиолдолд
зээлдэгчид гадаад валютаар илэрхийлэгдсэн өр зээлтэй, харин актив нь ханш нь суларч
байгаа дотоодын валюттай үлдэнэ (1997-1998 оны Зүүн Азийн хямралын үеэр үүнтэй
ижил үйл явц өрнөсөн). Монгол Улсыг хөрөнгийн урсгалыг татаж байгаа “захын” зах зээл
гэж үзэж болох боловч эдгээр урсгал нь маш их тогтворгүйгээс гадна богино хугацаанд
чиглэлээ өөрчилж болно. Олон улсын зах дээр асуудал үүсч байгаагийн анхны дохиог
харангуутаа (хөрөнгө оруулагчид Барууны орнуудад үүсээд байгаа засгийн газрын өрийн
хямралын улмаас тайван бус байгаа үед зах зээлээс зугтах байдал ихсэж байна) эсвэл
дотоодын эдийн засагт гарсан өөрчлөлт шинэчлэл нь асуудал дагуулж болзошгүй гэж
үзсэн (жишээлбэл, улсын төсөв нь тогтвортой бус харагдах) үедээ хөрөнгө татаж болно.
Банкны салбарын шинэчлэл эн тэргүүнд шийдвэрлэх асуудал хэвээр байна
Иймд, банкны бүтцийн өөрчлөлтийн шинэчлэлийг хэрэгжүүлж, банкуудын тайлан
тэнцлийг цэвэрлэж, дотоодын санхүүгийн зуучлалын үүрэг бүрэн ажиллах нөхцлийг
бүрдүүлэх нь шийдвэрлэх ач холбогдолтой байна. Ингэснээр зээлийн хүртээмж сайжирч,
эрсдэлийн үнэлгээ, удирдлагын журам боловсронгуй болж, системийг ирээдүйд үүсч
болзошгүй цочролын үр нөлөөнд өртөх явдлыг багасгах нөхцлийг бүрдүүлэх болно.
Чанаргүй зээлийн багц 2009 онд тогтвортой өсч байсан бол одоо буурч байгаа хэдий ч
төлбөрийн чадварын асуудал, нэн ялангуяа дунд болон жижиг банкуудын хувьд чухал
хэвээр байна. 2009 оны 11-р сарын байдлаар нийт зээлийн өрийн үлдэгдлийн 24.6
хувьтай тэнцэж, дээд цэгтээ хүрсэн байсан чанаргүй зээлийн багц, хугацаа хэтэрсэн
зээлийн үлдэгдэл 12-р сарын байдлаар 16 хувь болж буурчээ (Зураг 35). Төлбөрийн
чадваргүй болсон хоѐр банкийг хасч тооцвол, чанаргүй зээлийн багц, хугацаа хэтэрсэн
зээлийн үлдэгдлийн нийт зээлийн өрийн үлдэгдэлд эзлэх хувь 2009 оны 9-р сард дээд
цэгтээ буюу 19.7 хувьд хүрсэн бол 11-р сар гэхэд 16.4 хувь болсон байжээ. Банкуудын
хуримтлагдсан ашгаасаа илүү их хэсгийг өөрийн хөрөнгөндөө оруулж байна: банкуудын
өөрийн хөрөнгө 2009 онд 143.4 тэрбум төгрөгөөр багассан бол 12-р сарын байдлаар 66
тэрбумаар нэмэгджээ.17
Зураг 35 Чанаргүй зээлийн багц буурч Зураг 36 .. тэгсэн ч гэсэн хамгийн том 50
байна, гэхдээ удаашралтай … зээлдэгч нийт зээлийн гуравны нэгийг
авсан байна
Тэрбум төгрөг Тэрбум төгрөг
Сая төгрөг
Хугацаа
Loans хэтэрсэн
with principal зээл
in arrears MNT million
Оршин
NPLs суугч бусын чанаргүй зээл
to non-residents Нийт зээлд эзлэх хувь
Share of total loans outstanding
Оршин
NPLs суугчийн чанаргүй зээл
to residents Шугаман хандлага
Дампуурлын банкуудын чанаргүй зээл Linear (Shareэзлэх
(нийт зээлд of total loans outstanding)
хувь)
NPLs of failed banks 1,000 35%
1,000
25 30%
900 21 800
800 17
17 16 25%
700
600 600 20%
12
500
400 400 15%
300
200 10%
100 200
5%
0
2008,12
Dec-08 2009,04
Apr-09 2009,08
Aug-09 2009,12
Dec-09 2010,04
Apr-10 2010.08
Aug-10 2010,12
Dec-10 0 0%
12/07 2008,06
2007,12 06/08 2008.12
12/08 2009,06
06/09 2009,12
12/09 2010,06
06/10 2010,12
12/10

17
Зээлийн нэгдсэн тайлан, 2010 оны 3-р улирал, Монголбанк.

35
Монгол Улсын улирлын тойм 2011

Тайлбар: чанаргүй зээл, хугацаа хэтэрсэн Эх сурвалж: Монголбанк, Дэлхийн Банк.


зээлийн нийлбэрийн нийт зээлд эзлэх хувийг
хүрээлж харуулав.
Эх сурвалж: Монголбанк, Дэлхийн Банк.

Хугацаа хэтэрсэн зээл 9-р сарын байдлаар 76 тэрбум төгрөг байсан бол 90 тэрбум
төгрөгт (нийт зээлийн 3 хувь) хүрч нэмэгдсэн байна. Үүнтэй зэрэгцээд,банкуудын зээлийн
төвлөрөл өндөр хэвээр байна. Нийт зээлийн 30 орчим хувийг хамгийн том 50 зээлдэгчид
олгосон байна (ойролцоогоор 871 тэрбум төгрөг, 36).
Монголбанкнаас гаргасан зээлийн тайлангийн гуравдугаар улирлын мэдээгээр
боловсруулах, уул уурхай, олборлох, барилгын салбарын зээлүүд хамгийн өндөр чанаргүй
зээлтэй байна (Зураг 37). Гэхдээ улирлын өөрчлөлтүүдийг авч үзвэл (2010 оны
гуравдугаар улирлыг өмнөх улиралтай харьцуулахад), гол салбаруудын, ялангуяа
боловсруулах, уул уурхай, олборлох, барилгын салбарын чанаргүй зээлийн багц, хугацаа
хэтэрсэн зээл нэмэгдсэн бол бөөний болон жижиглэн худалдааны чанаргүй зээл буурч,
импорт нэмэгдсэнийг харуулж байна (Зураг 38).
Зураг 38 гэвч бөөний худалдаанаас бусад
Зураг 37 Барилга, хөдөө аж ахуйн салбарын бүх салбарын чанаргүй зээл 2010 оны 3-р
чанаргүй зээл хамгийн өндөр хэвээр улиралд өмнөх улиралтай харьцуулахад
нэмэгдсэн
Хувь Тэрбум төгрөг Хувь
Зээлийн үлдэгдлийн
Loans (% ofзээлд
Зээл (нийт total)эзлэх хувь) 12 өөрчлөлт, тэрбум төгрөг 18
Чанаргүй
NPLs ба хугацаа
and loans хэтэрсэн
in arrears (%зээл (нийт зээлд эзлэх хувь)
of total)
Өөрчлөлт, хувиар 16
10 (баруун тэнхлэг)
(чанаргүй зээлийн багцын харьцааг тоогоор харуулав) 14
(Label indicates NPL ratio) 8 12
Хөдөө аж ахуй
Agriculture 26.0% 10
6
8
Уул уурхай
Mining and… 15.7% 4 6
2 4
Manufacturing
Боловсруулах 21.2% 2
0
0
32.7%

sectors
Agriculture

and retail
Уулquarrying

Manufacturing

Construction

Construction
Барилга -2 -2
аж ахуй

OtherБусад
Барилга
Боловсруулах
уурхай

Бөөний, жижиглэн
худалдаа

Wholesale and retail 12.4%


Бөөний, жижиглэн худалдаа
Хөдөө

Wholesale
Mining and

Other sectors 8.7%


Бусад

0% 10% 20% 30% 40%

Эх сурвалж: 2010 оны 3-р улирлын тайлан, Эх сурвалж: 2010 оны 3-р улирлын тайлан,
Монголбанк, Дэлхийн Банк. Монголбанк, Дэлхийн Банк.

Банкны салбарын 5.2 их наяд төгрөгийн нийт өр төлбөрийн 3.5 их наяд төгрөг нь
харилцах хадгаламжийн дансны үлдэгдэл бөгөөд үүнд засгийн газраас баталгаа гаргсан
байгаа. Бүрэн баталгаа үйлчилсээр байгаагаас банкны эзэд банкны системд үнэхээр
шаардлагатай байгаа хувийн хөрөнгийг оруулах сонирхол багатай байна. Мөн түүнчлэн,
салбарын хүрээнд тэгш бус талбарыг бий болгож, сул дорой, өөрийн хөрөнгийн
дутагдалтай банкууд сайн удирдлагатай, хангалттай өөрийн хөрөнгөтэй банкуудтай
өрсөлдөн хадгаламжийн эх үүсвэр татах боломжийг бүрдүүлж байна. Уул уурхайн салбарт
тэлэлт гарах гэж байгаа, зээлийн эрэлт хэдийнээ үлэмж өссөнтэй холбогдуулан банкууд
хангалттай хэмжээний өөрийн хөрөнгөтэй болж, ижил төстэй нөхцөлөөр зээл олгож,
хадгаламж татах боломжтой байх нь шийдвэрлэх үүрэгтэй байна. Дотоодын банкуудыг

36
Монгол Улсын улирлын тойм 2011

хангалттай хэмжээнд бат бөх болсон гэж үзэхгүй бол цаашид уул уурхайн томоохон
компаниудын санхүү, арилжааны гүйлгээг дотоодын гэхээс гадаадын банкууд гүйцэтгэх
бололтой. Тэгэхлээр, эдийн засагт ашиг тусаа өгө үүднээс банкны бүтцийн өөрчлөлт маш
чухал юм.

Хөдөлмөрийн зах ба ядуурал

Ажиллах хүчний судалгааны үр дүнгээр тооцож гаргасан ажилгүйдэл 8.6 хувь болж
буурсан
Албан ѐсны ажилгүйдлийн түвшинг Зураг 39 Бүртгэлтэй ажилгүйдэл сүүлийн
тооцохдоо зөвхөн Хөдөлмөр, халамж хагаст ижил түвшинд байлаа
үйлчилгээний төвд бүртгэлтэй хүмүүсийг Ажиллах хүчинд эзлэх хувь
оруулдаг бөгөөд 12-р сарын байдлаар 3.3 хувь 3.9
Бүртгэлтэй
Registered ажилгүйдлийнrate
unemployment түвшин

болж буурсан (Зураг 39). 2009 оны 7-р сард Бүртгэлтэй ажилгүйдлийн түвшин (12 сарын гулсмал
Registered
нийлбэр) unemployment rate (12-month moving avg)
3.7 хувь байсан гэвэл маш бага өөрчлөлт юм. 3.7

Бүртгэлтэй ажилгүйчүүдийн тоо 2010 оны 3.5


сүүлийн хагаст 40 мянга орчим хүнээс
өөрчлөгдөөгүй. 3.3

Ямартаа ч гэсэн, өмнөх тоймонд 3.1

тайлбарлаж байсанчлан, эдгээр тоонууд нь 2.9


эдийн засгийн уналтын ажилгүйдэл, бодит
2.7
цалин хөлсөнд үзүүлсэн нөлөөллийг дутуу
харуулж байх талтай. Ажиллах хүчний 2.5
судалгаанд Хөдөлмөр, халамж үйлчилгээний 2008,12 2009,04 2009,08 2009,12 2010,04 2010.08 2010,12
Dec-08 Apr-09 Aug-09 Dec-09 Apr-10 Aug-10 Dec-10
төвд албан ѐсоор бүртгүүлээгүй хүмүүсийг
давхар хамруулдаг бөгөөд 2010 оны
гуравдугаар улирлын судалгааны үр дүнгээр Тайлбар: *цалинтай ажил эрхлээгүй,
ажилгүйдлийн түвшин 8.6 хувь байсан (хот хувиараа ажил эрхлээгүй, идэвхтэй ажил хайж
суурин газар 10.5 хувь, хөдөө орон нутагт 6.5 байгаа, Ажил эрхлэлтийн албанд бүртгэлтэй
ажиллах насны хүн ам.
хувь). 2009 оны 9-р сард энэ үзүүлэлт 10.5 Эх сурвалж: Үндэсний статистикийн хороо,
хувь байсан бөгөөд 2010 оны гуравдугаар Дэлхийн Банк.
улирлын байдлаар 1,193 мянган хүнээс бүрдэх
ажиллах хүчний 103 мянган хүн нь ажилгүй байсан байна.

Албан бус захын бодит цалин хөлс


2010 оны 12-р сард хөдөлмөрийн албан бус зах дээр явуулсан хамгийн сүүлчийн
судалгааны дүнгээр хөлсний ажилчдын тоо 9-р сартай харьцуулахад 40 хувиар буурсан
байна. Үүний шалтгаан нь хүйтний улиралтай холбоотойгоор барилгын ажил зогсож,
гудамжинд наймаа хийх нь багассан. Албан бус захын ажилчдын бодит цалин хөлс 9-р
сараас 12-р сарын хооронд дунджаар 30 хувиар багасчээ. Нийгмийн хамгийн эмзэг бүлэгт
багтаж буй хүмүүсийн бодит орлого ийнхүү буурсан нь хүйтний улиралд ажил багасдаг,
инфляци нэмэгдэж байгаатай шууд холбоотой (Зураг 40). Судалгаанд оролцогчдын 52
гаруй хувь нь тэдний орлого наад захын хэрэгцээг хангахад хүрэлцдэггүй гэж байхад
үлдсэн нь энэ захаас олсон мөнгөөрөө хүнс авч, оромж хийдэг байна. Мөн түүнчлэн,
сүүлчийн судалгаа хөдөө орон нутгаас мэргэжилгүй ажилчид ихээр ирж байгаа явдал

37
Монгол Улсын улирлын тойм 2011

үргэлжилсээр байгааг харуулж, зуд турханы улмаас хөдөөнөөс шилжих хөдөлгөөн явагдаж
байгааг илтгэлээ (судалгаанд оролцогчдын 28 хувь хөдөө орон нутгийн шилжиж ирсэн
хүмүүс байсан ба 9-р сард ийм хүмүүс 23 хувь байсан). 2009 оны мөн үетэй харьцуулахад,
нийт ажилчдын тоо, бодит цалин хөлс, нэн ялангуяа төмөр замын карго буулгах хэсэгт,
дунджаар өссөн. Гадаад худалдаа тэлж, эдийн засаг сэргэхийн хирээр ажлын боломжууд
нэмэгдсээр байна (Зураг 41,
Зураг 42).
Зураг 40 Улаанбаатар хотын зарим албан бус зах дээр ажилчдын
тоо цөөрсөн
Ажилчдын тоо Төгрөг

2500 1400 Барилгын материал


Construction ачих “100
materials delivery
буулгах,
family” 100 айл
district
1200 Merchandise
Бараа зарах, carter Narantuulзах
Нарантуул “Black
2000
market” in UB
1000 Дэлгүүрүүдийн ачааг татах, Барс
Supermarket
зах shipments loading and
1500 800 unloading at “Bars” market
Цемент ачих, Амгалангийн
Cement
Ботаник loading
зах at “Botanic” market at
1000 600
Amgalan district
400 Тээвэр зуучийн контейнер ачих,
Container loading and unloading for
500 буулгах
freight companies
200
Төмөрcargo
Railway замыг карго буулгах,
unloading in UB "44" area:
0 0 Гурвалжингийн
Triangle гүүр
bridge district
Apr-09
2009,04 Sep-09
2009.09 Nov-10
2010,11 Jan-10
2010,01 Jun-10
2010,06 Sep-10
2010,09 Dec-10
2010.12
Дундажreal
Average бодит хөлс
wages MNT(баруун
(RHS)
тэнхлэг)

Эх сурвалж: Дэлхийн Банкнаас явуулсан тусгай судалгааны тоо мэдээ, 2009 оны 4, 9, 11-р сарууд, 2010 оны 1,
6, 9, 12-р саруудад.

Зураг 41 Суурь хэрэгцээтэй харьцуулахад


цалин хүрэлцэхгйү байгаа байдал Зураг 42 Эдгээр зах дээр ажиллах шалтгаан
Хувь Хувь

40%
70% 2010-09
Sep-10
35%
60% Dec-10
2010-12 30% Dec-10
2010-12 Sep-10
2010-09
Dec-10
2010-12
50% 25%
40% Sep-10
2010-09 20%
15%
30%
10%
20% 2010-09 5%
Sep-10
10% 0%
Dec-10
2010-12
0% Боловсролгүй
Lack of Албан ажил
Too Тахир
Disability Хөдөөнөөс
Migrated Албан
Can'tажил
find
хийхэд хэт дутуу шилжин ирсэн олж чадахгүй
Суурь don’t
хэрэгцээнд education залуу/хөгшин
old/young reasons from rural formal jobs
Wages meet Зөвхөн
Wages суурь
meetхэрэгцээнд Амжиргаанд
only Wages sufficient
хүрэлцэхгүй хүрэлцэнэ хангалттай for formal regions
basic needs basic needs for living
jobs

Эх сурвалж: 2010 оны 12-р сарын албан бус Эх сурвалж: 2010 оны 12-р сарын албан бус
судалгааны үр дүн. судалгааны үр дүн.

Дэлхийн Банкнаас энэхүү судалгааг явуулж, сүүлийн жилүүдийн эдийн засгийн хямрал,
сэргэлтийн үеэр Улаанбаатар хотын хөдөлмөрийн албан бус зах дээр бодит орлого

38
Монгол Улсын улирлын тойм 2011

хэрхэн өөрчлөгдөхийг харах зорилготой байсан. Хөдөлмөрийн эдгээр зах нь шилжин


ирсэн, мэрэжилгүй, ажилгүй, оюутнууд, ядуусын орлогын чухал эх үүсвэр болдог юм.
Судалгааны дүнгээс харахад инфляци өндөр байх нь бодит орлогод ямар том нөлөөлөл
үзүүлдэг болох нь тодорхой байлаа. 2008 оны дундуур хэрэглээний үнийн индексийн
жилийн өсөлт 32 хувьд хүрэхэд хот суурин газрын зарим албан бус зөх дээр үйлчилж буй
бодит орлого 60 хувиар буурсан болохыг судалгаагаар тогтоогдсон. Инфляци нэрлэсэн
цалинг идэхтэй зэрэгцээд ажлын байр хомсдож ирснээс ийм үр дүнд хүрсэн. Хөдөө орон
нутгийн албан бус ажилчдын ажил эрхлэлтийн байдал мөн доройтсон байна. Тухайлбал,
малчид, нинжа нарын ажлын хүрэлцээ муудаж, цалин хөлс нь багасч, амьжиргааны өртөг
нь өссөн.

Монгол Улс дахь хууль эрх зүйн хүртээмж

Монгол Улсын хууль тогтоомжийг Интернетээс чөлөөтэй авах боломжтой бөгөөд шүүх
ажиллагаа ерөнхийдөө хараат бус, ил тод боловч хууль эрх зүйн салбарын талаар олон
нийт мэдээлэл олж авах, шийдвэр гаргах үйл ажиллагааг урьдчилан тооцоолох
боломжийн чиглэлээр нэмж сайжруулах зүйл олон байсаар байна. Хэдийгээр шүүхэд
хандах үйл явцад өртөг зардал багатай, хугацаа их шаарддаггүй ч зөвхөн дээд түвшний
шүүхийн шийдвэрүүд олон нийтэд нээлттэй бөгөөд шийдвэрүүд нь уялдаагүй байдаг.
Шүүхээс гарах шийдвэрийг урьдчилан тооцоолох боломж хязгаарлагдмал, шүүх, хууль
хяналтын эрх бүхий байгууллагууд авилгад ихээр автсан гэж үздэг. 2009 онд Азийн
Сангаас явуулсан судалгаанд оролцогчид хууль хяналтын тогтолцоог улсын хэмжээнд
авилгалд өртсөнөөрөө хоѐрдугаарт орно гэж хариулжээ 18 . Мөн түүнчлэн иргэдийн
Авилгатай тэмцэх газарт итгэх итгэл буурч, шүүгч, туслах ажиглтнууд хээл хахууль хүсэх
явдал нэмэгдсэн болохыг судалгаагаар тогтоосон. Transparency International байгууллагын
2010 оны тайланд төрийн албан хаагчид, УИХ-ын гишүүд, хууль хяналтын байгууллагын
ажилтнууд авилгад автсан гэдэг иргэдийн бодол нийтлэг болохыг дурьджээ. Transparency
International байгууллагын сүүлчийн тайланд Монгол Улс 116-р байранд бичигдэж, 2009
онд 120-д байснаас бага зэрэг сайжирсан юм.19
Дэлхийн Банкны Шүүхийн шинэчлэлийн хөтөлбөрийн хүрээнд Хууль зүй, дотоод
хэргийн яам хуулийнд заасан эрх, түүнийг хэрхэн хэрэгжүүлэх талаар олон нийтэд
зориулсан соѐн гэгээрүүлэх хөтөлбөр, сургалтыг бэлтгэсэн. Чөлөөт, нээлттэй, ил тод
нийгэм цогцлоон байгуулахад энэхүү хөтөлбөр нь чухал алхам болно. Үүний талаар
Шигтгээ 2-т дэлгэрэнгүй өгүүлэв.

Шигтгээ 2 Үндэстний цөөнхөд зориулсан иргэдийн боловсрол, тусгай


үйлчилгээгээр дамжуулан Монгол Улс дахь хууль эрх зүйн хүртээмжийг
нэмэгдүүлэх нь

Иргэдийн хууль эрх зүйд итгэх итгэл, хууль хяналтын салбар тэрхүү хууль тогтоомжийг
хэрэгжүүлэх чадвар нь тухайн улсын эдийн засгийн өсөлтийг хангах, илүү тогтвортой нийгэм

18
Азийн Сангийн Монгол Улсын авилгын харьцуулсан судалгаа, 2010. Интернетээс авах хаяг:
http://asiafoundation.org/resources/pdfs/MongoliaCorruptionBenchmarkingsurvey122009.pdf.
19
Transparancy International байгууллагын Авилгын индексийн 2010 оны үзүүлэлтүүд. Интернетээс авах хая:
http://www.transparency.org/policy_research/surveys_indices/cpi/2010/results .

39
Монгол Улсын улирлын тойм 2011

байгуулах, нийгмийн тэгш байлдыг сайжруулахад чухал юм. Энэ нь иргэд ч гэсэн хууль тогтоомж,
хууль эрх зүйн салбараас хэрхэн үйлчлүүлэхийг ойлгосон байх шаардлагатай гэсэн үг. Хууль эрх
зүйн талаар иргэдийг гэгээрүүлэх нь үүнд, нэн ялангуяа үйлчилгээ авч чадахгүй байгаа болон
үндэстний цөөнхөд чухал үүрэг гүйцэтгэнэ.
2010 оны 4-р сард Хууль зүй, дотоод хэргийн яам Иргэдийн соѐн гэгээрүүлэх дунд хугацааны
хөтөлбөр боловсруулж баталсан. Хөтөлбөрийг боловсруулахад Дэлхийн Банкны Шүүхийн
шинэчлэлийг хөтөлбөр дэмжлэг үзүүлсэн бөгөөд соѐн гэгээрүүлэх хөтөлбөрийн хүрээнд хуулиар
олгогдсон эрх, түүнийг хэрхэн хэрэгжүүлэх талаар соѐн гэгээрүүлэх үүднээс мэдээллийг түгээх
хууль эрх зүйн сургалт, соѐн гэгээрүүлэх тогтолцоог бий болгож, тогтвортой ажиллуулах
зорилготой. Хөтөлбөрийг хэрэгжүүлэхэд засгийн газар, төрийн бус байгууллага, хэвлэл
мэдээллийн хамтын ажиллагаа, олон нийтийн идэвхтэй оролцоо чухал бөгөөд ингэснээр хууль эрх
зүйн талаар илүү их мэдлэг ойлголттой болж, хууль зүйн үйлчилгээний хүртээмжийг нэмэгдүүлэх
юм.
Хөтөлбөрийн хүрээнд анхаарч байгаа өөр нэг асуудал нь үндэсний олон нийтийн мэдээллийг
стратегийг монгол, казах хэл боловсруулж гаргах, нэн ялангуяа хөдөөгийн болон хотын ядуу, эмзэг
бүлгийнхний мэдээлэл, үйлчилгээний хүртээмжийг нэмэгдүүлэх явдал юм. Дэлхийн Банк одоогоор
хууль тогтоомжийг хараагүй хүний үсгээр гаргах ажилд туслалцаа үзүүлж байгаа бөгөөд энэ
хараагүйчууд анх удаа хууль тогтоомжтой шууд танилцах боломж ийнхүү бүрдэх юм.
Олон ястан үндэстний өлгий болсон Баян-Өлгий аймагт хэд хэдэн тусгай хөтөлбөр хэрэгжиж
эхлээд байна. Баян-Өлгий аймгийн хүн амын ихэнх нь казахууд (88.7 хувь) бөгөөд бусад үндэстний
цөөнх болон урианхай, дөрвөд, тува нар 11.3 хувь юм. Хэлний асуудал эдгээр хүмүүс хууль зүйн
ойлголт мэдлэг, хүртээмжинд томоохон хаалт болж байна. Шүүх хуралдаан, туршилт, эрүүгийн
мөрдөн байцаалтыш казах хэл дээр явуулж байна; гэтэл хууль тогтоомж, хуулийн бусад бичиг
баримт, мэдээлэл бүгд зөвхөн монгол хэл дээр байна. Төслийн хүрээнд алслагдсан сумдад
хуулийг соѐн гэгээрүүлэх тусгай кампанит ажлыг казах хэл дээр явуулах санхүүжилт олгогдож
байна. Үүнээс гадна, гол хууль тогтоомж, гэрээг казах хэл үрүү орчуулах, монгол, казах хэлний
хууль зүйн үг хэллэгийн толийг гаргаж хэвлэх ажил ид явагдаж байна.
Алслагдсан байршилтай Ногооннуур, Сагсай, Бугат сумдад амьдардаг урианхай, дөрвөд тува
нарт зориулсан хууль эрх зүйн ойлголт мэдлэг олгох, хүртээмжийг нэмэгдүүлэх боловсролын
тусгай хөтөлбөрийг мөн хэрэгжүүлж байна. Урианхай, дөрвөд, тува өрхийн 50-60 хувь нь нэн ядуу
өрхөд хамаарч байгаа бөгөөд ихэнх нь албан ѐсны халх монгол эсвэл казах хэлний алиныг нь ч
бүрэн эзэмшээгүй байна. Тэдний хэрэглэдэг нутгийн хэл нь халх монгол эсвэл казах хэлнээс
нилээд ялгаатай учраас үндэстний цөөнхийнхөн Монгол Улсын хууль эрх зүйн тогтолцооны талаар
бага ойлголттойгоос гадна хууль хяналтын байгууллага, шүүхэд өөрсдийгөө илэрхийлэх чадвар нь
сул юм.
Баян-Өлгий аймгийн урианхай, дөрвөд, тува үндэстний цөөнхийн нийгмийн хөгжлийг дэмжих
холбооны чадавхийг бэхжүүлж, тэдгээрийн хууль эрх зүйн ойлголт мэдлэг, хүртээмжийг
сайжруулахад Дэлхийн Банкны дэмжлэг чиглэж байна. Энэ гурван үндэстний цөөнхийн төлөөлөл
болсон нийгмийн идэвхтэй иргэд нэгдэж энэхүү холбоог байгуулсан бөгөөд зорилтот орон нутагтаа
олон нийт, төр, төрийн бус байгууллагатай харилцаа холбоо тогтоож, чадварлаг боловсон хүчинтэй
болсон байна.
Хөтөлбөрийн хүрээнд Баян-Өлгий аймгийн урианхай, дөрвөд, тува үндэстний цөөнхийн
нийгмийн хөгжлийг дэмжих холбооноос “Уугуул иргэдийн эрх” хууль зүйн туслалцааны төвийг
байгуулахад дэмжлэг үзүүлж, төвийн үйл ажиллагаа 2010 оны 9-р сараас эхэлсэн. Төвөөс үзүүлж
буй хууль зүйн үндсэн үйлчилгээ:
 Хууль тогтоомжийн хуулбарыг гаргаж өгөх;
 Төрийн байгууллагад гаргах хүсэлт, шүүхэд гаргах нэхэмжлэхийн бичихэд туслалцаа
үзүүлэх;

40
Монгол Улсын улирлын тойм 2011

 Тэтгэвэр тогтоолгох, иргэний бүртгэлийн журам зааврын талаар туслалцаа үзүүлэх;


 Гэрээний тухай хууль, Нийгмийн даатгалын тухай хууль, Гэр бүлийн тухай хуулийн талаар
хууль зүйн зөвлөгөө үзүүлэх;
 Хөдөлмөрийн гэрээ, түрээсийн гэрээний төсөл боловсруулах.
Төвөөр дамжуулан үйлчилгээ үзүүлэхийн зэрэгцээ төвийн ажилтнууд Цэнгэл, Алтай суманд
очиж, тэнд амьдардаг урианхай, дөрвөд тува иргэдэд хууль зүйн туслалцаа үзүүлсэн байна.
Эх сурвалж: Дэлхийн Банкны мэргэжилтнүүд.

41
Монгол Улсын улирлын тойм 2011

Хүснэгт 5 Moнгол Улс: Үндсэн үзүүлэлтүүд


2003 2004 2005 2006 2007 2008 2009 2010
Үйлдвэрлэл, ажил эрхлэлт, үнэ
Бодит ДНБ (жилийн өөрчлөлт, хувиар) 7 10.6 7.3 8.6 10.2 8.9 -1.3 6.1p
Аж үйлдвэрийн бүтээгдэхүүний индекс .. .. .. 100 110.4 113.4 109.6 120.5
(жилийн өөрчлөлт, хувиар) .. .. .. .. 10.4 2.8 -3.3 10.0
Ажилгүйдэл (хувиар, хугацааны эцэст) 3.4 3.6 3.3 3.2 2.8 2.8 3.3 3.3
УБ хотын ХҮИ (жилийн өөрчлөлт, 4.6 10.9 9.6 5.9 14.1 23.2 1.9 14.3
хувиар, хугацааны эцэст)

Улсын салбар
Төсвийн тэнцэл (ДНБ-д эзлэх хувиар) -3.7 -1.8 2.6 3.3 2.8 -4.8 -5.7 0.0*
Эрдэсийн бус тэнцэл (ДНБ-д эзлэх -5.9 -5.8 -1.3 -7.3 -13.4 -15.1 -13.3 -10.1*
хувиар)(1)
Улсын салбарын өр (ДНБ-д эзлэх 88.0 73.7 59.7 44.3 39.4 33.8 56.4 62.7
хувиар) (2)

Гадаад худалдаа, төлбөрийн тэнцэл,


гадаад салбар
Худалдааны тэнцэл (сая ам. доллар) -199.6 -99.2 -99.5 136.2 -52.4 -613 -195 -378p
Барааны экспорт (сая ам. доллар) 627 872 1066 1542 1889 2534 1885 2899
(жилийн өөрчлөлт, хувиар) 19.7 39 22.2 44.8 22.4 34.0 -26.0 53.8
Зэсийн экспорт (жилийн өөрчлөлт, .. .. 14.7 94.8 27.7 3.0 -39.9 53.6
хувиар)
Барааны импорт (сая ам. доллар) 826.9 971.3 1021.1 1485.6 2117.3 3244 2137 3277
(жилийн өөрчлөлт, хувиар) 21.6 17.5 16 25.4 42.5 53.2 -34.1 53.3
Урсгал дансны тэнцэл (сая ам. доллар) -102.4 24.1 29.7 221.6 264.8 -722 -411 -805**
(ДНБ-д эзлэх хувиар) -7.1 1.3 1.3 7 6.7 -14 -9.8 -14**
Гадаадын хөрөнгө оруулалт (сая ам. 131.5 128.9 257.6 289.6 360 836 496 422**
доллар)
Гадаад өр (ДНБ-д эзлэх хувиар) (3) 87.3 73.7 59.7 44.3 38.9 33.7 47.1 40.0
Гадаад валютын нөөц, нийт (сая ам. 204 208 333 718 1001 658 1328 2091
доллар)
Бараа, үйлчилгээний импортын сараар 2.4 2 2.6 4.3 3.8 3.0 4.3 7.6
Санхүүгийн зах
Дотоодын зээл (жилийн өөрчлөлт, 157.3 25.8 18.8 -3.1 78.4 52.5 -7.6 47.1**
хувиар)
Богино хугацаат хүү (хувиар, жилийн)(4) .. 15.8 3.7 5.1 8.4 9.8 … …
Ханш (төгрөг/ам. доллар, хугацааны 1168 1209 1221 1165 1170 1267.5 1442.8 1234
эцэст)
Үйлчилж буй бодит ханш (2006=100)(5) 94.2 93.9 99.6 102.8 104.8 124.4 102.4 …
(жилийн өөрчлөлт, хувиар) -4.8 -0.4 6.1 3.2 1.9 18.7 -17.7 …
Хөрөнгийн захын индекс (2000=100)(6) 151.5 120.8 203.6 382 2048 1182 1229 1872

Суурь үзүүлэлтүүд:
Нэрлэсэн ДНБ (тэрбум төгрөг *) 1660 2152 2780 3715 4600 6020 6055 8255
Нэрлэсэн ДНБ (сая ам. доллар *) 1448 1814 2307 3156 3930 5258 4203 6690
Нэг хүнд ногдох ДНБ (ам. доллар*) 583 722 900 1214 1491 1921 1552 2470
(1) Эрдэсийн бус тэнцэлд уул уурхайн компанийн төлсөн ашгийн татвар, ногдол ашиг, гэнэтийн ашгийн
татвар, нөөц ашигласны төлбөрийг оруулаагүй. (2) ОУВС, Дэлхийн Банкны Өрийн тогтвортой байдлын
шинжилгээ, 2010 оны 6-р сарын байдлаар. (3) Улсын болон засгийн газрын баталгаатай өр. (4) 2006 он хүртэл
14 хоногийн үнэт цаасны хүү, 2007 оноос 7 хоногийн үнэт цаасны хүү. (5) Өсөлт нь ханшны чангаралт. (6) Toп-
20 индекс, жилийн эцэст, 2000 оны 12-р сард индекс =100. * 2009 оноос хойшхи тоонууд ҮСХ-ны шинэчилсэн
жинтэй ДНБ-ны тооцоо. ** ОУВС-гийн тоо мэдээ нь 2010 оны 9-р сарын стэндбай хөтөлбөрийн үнэлгээний
баримт бичгээс авсан. Эх сурвалж: Монголбанк, Үндэсний статистикийн хороо, Сангийн яам, ОУВС, Дэлхийн
Банкны мэргэжилтнүүдийн тооцоо.

42

You might also like