Archaeological Sites MK

s k o d o n e m a k r n o l t u t v o k u e d s l n a s

lo[ki arheo iteti lokal

ISBN 978-608-4549-00-0

MAKEDONSKO KULTURNO NASLEDSTVO

Knigata e objavena so poddr{ka na Italijanskata Kooperacija (Cooperazione Italiana) i Kancelarijata na UNESKO vo Venecija - Regionalno biro za nauka i kultura vo Evropa (UNESKO BRESCE). Iska`anite stavovi i prezentacijata na materijalot vo ovaa publikacija ne izrazuvaat mislewe na Sekretarijatot na UNESKO vo vrska so pravniot status na bilo koja zemja, teritorija, grad ili oblast, za nejzinite vlasti ili za razgrani~uvaweto na nejzinata granica ili granici. Avtorot (avtorite) e odgovoren za izborot i prezentacijata na faktite sodr`ani vo ovaa publikacija i tie ne se nu`no onie na UNESKO i ne se obvrzuva~ki za Organizacijata.

Skopje 2008

ARhEOLO[KI LOKALITETI
M A K E D O N S K O K U L T U R N O N A S L E D S T V O

SODR@

INA

ARhEOLO[KI LOKALITETI
M A K E D O N S K O K U L T U R N O N A S L E D S T V O

� � � � � � � � � � � � � �
6

Tumba Maxari Skopska tvrdina - Kale Skupi Anti~ka naselba Tauresium Kasteloto kaj P~iwa Stobi Neolitska naselba Vrbjanska ^uka Stibera (Styberra) Markovi Kuli heraklea Linkestis Golem Grad Lihnidos Engelana Zaliv na Koskite

Skopje Skopje s. Zloku}ani, Skopje s. Taor, Skopje Skopje Gradsko, Veles s.Slavej, Prilep s. ^epigovo, Prilep Prilep Bitola Prespansko Ezero, Prespa Ohrid Sv. Erazmo kraj Ohrid s. Pe{tani, Gradi{te, Ohrid

12 16 20 24 28 30 36 38 42 44 48 52 58 60

� � � � � � � � � � � � � �

Vardarski Rid Gradot na Isar Crkvi na Svetite petnaeset Tiveriopolski ma~enici Anti~ki bawi Carevi Kuli Isarot Bargala Morodvis Vini~ko Kale Grad Golemo Gradi{te Kokino Kostoperska Karpa Tetovsko Kale - Bal Tepe

Gevgelija s. Marvinci kaj Valandovo Strumica s. Bansko kraj Strumica Strumica [tip [tip s. Morodvis, Ko~ansko Vinica s. Grad, Del~evsko s. Kowuh Kumanovo Mlado Nagori~ino Tetovo

62 66 68 70 72 74 76 80 82 86 88 90 92 94

arheolo{ki lokaliteti

7

pReDg

OvOR

Od vremeto na pe{terskite lavovi i paleolitskite lovci otkrieni se ostatoci koi gi osmisluvaat dale~nite maglivi po~etoci na egzistencija na ~ove~kiot rod na po~vata od postojano vetuvanata zemja na prostorite od mitskiot Balkan. Ostatoci od toj `ivot se zabele`ani po dolinata na Babuna, odnosno vo pe{terata Makarovec, kaj Kristiforovo vo Pelagonija, a u{te postari indicii se registirani vo paleolitskite pristapnici na osogovskite planini. Taa prikazna nalikuva na argonautsko pate{estvie niz vremeto. Od taa pleistocentska dale~ina, od toa staro kameno vreme, nataka, sé be{e poinaku. Vsu{nost, ovie prostori o~igledno silno bile privle~ni vo sledniot period od predistiriskite vremiwa, vo mladoto kameno vreme, vo takanare~enata neolitska revolucija, odnosno vo idili~noto vreme na neolitskata civilizacija. Toa zapo~nalo nekade pred osum iljadi godini. Na toa ne potsetuvaat impozantnite terakotni idoli Boginkite Majki od Maxari i Govrlevo, na toa ne potsetuva Adam od Govrlevo, mnogubrojnite kulturni pridobivki od Amzabegovo-Vr{ni~kata kulturna grupa i od Velu{ko-Porodinskata vo Pelagonija. Od tie vremiwa navaka “vetenata zemja” Makedonija, so svoite reki i ezera, so planinite i ridovite, so dolinite i nizinite, so blagata klima, kontinuirano e naselena i toa vriewe na `ivotot go ~uvstvuvame i denes. Toa {to izgleda deka nikoga{ nema da se

vrati se periodite (koi dlaboko vo idninata sepak }e se vratat) nare~eni: eneolit (bakarno vreme), bronzenoto i `eleznoto, za koi govorat arheolo{kite vrednosti (bogata kerami~ka produkcija, koskeni, kameni i kremeni orudija) otkrieni vo vodite na bogatoto krajbre`je na Ohridskoto Ezero. Ovie vremiwa se “preplaveni” so zna~ajnite takanare~eni “makedonski bronzi”, mali ritulani predmeti vo razni formi koi vo arheolo{kiot svet go afirmiraa `eleznoto vreme na makedonskata po~va. Pate{estvieto prodol`uva nataka do zlatnite ritualni maski i mnogubrojnite drugi zlatni, srebreni, bronzeni, kerami~ki i drugi predmeti koi bile pridru`ni bogatstva vo grobnicite na aristokratskite krugovi od Lihnitida, posebno Lihnidos i Trebeni{ta (dene{nata Ohridska oblast) vo VI-V vek pred na{ata era. Me|u ovie vrednosti nadaleku se pro~ueni i bronzenite volutni krateri koi, sigurno, se pojavuvaat i vo Povardarjeto na “vetenata zemja” (Demir Kapija), a ottoga{ e i pro~uenata tetovska Menada. Ranata antika i “zlatniot IV vek” na Makedonija koga taa stana gospodarka na svetot so kralevite Filip II i Aleksandar III, ostavila mnogubrojni arheolo{ki artefakti i isklu~itelni arhitektonski objekti, tvrdini izgradeni so megalitni kameni blokovi (Lihnidos-Ohrid, Engelana kaj Sv. Erazmo, niz Pelagonija) i objekti vo naukata poznati kako “makedonski tip na grobnici” (Ohrid, Pelagonija),

8

arheolo{ki lokaliteti

9

sepak pretstavuva evropska arheolo{ka oaza i po{iroko. Svetiklimentovoto vreme (kraj na IX – po~etok na X vek) pretstavuva “zlatno” vreme na slovenskiot rod vo “vetenata zemja”. a toga{ zapo~nuva i ranohristijanskiot period. posle vladeeweto na edno vreme od XIV vek na srpskite carevi. pretstavuval isklu~itelno bogato mondensko mesto vo toga{niot svet. kon krajot na toj vek Makedonskata zemja “se veti” na Turcite Osmanlii. po dve iljadi godini. Skupi. tuku i vo ramkite na celokupniot op{testvenopoliti~kiot i duhovniot `ivot na `itelite od imperijata. koj so svojata mestopolo`ba na bregot od Lihnidskoto (Ohridskoto) Ezero i na najpoznatata anti~ka patna magistrala Via Egnatia. Skupi. arheolo{kata nauka }e treba mnogu poseriozno da go vklu~i ova vreme vo svoite nau~no-istra`uva~ki ramki.a makedonskiot period od istorijata na svetot so afirmacijata na t.n. koj sigurno e edinstveniot car vo evropskata i svetskata istorija koj ne koval pari. Srednovekovnite kulturni sloevi na arheolo{kata po~va vo Makedonija se bogati so dokazi za dostrelite na mo}niot vizantiski izvor: nakit. kuriozitetno. gradovite vo Makedonija se razvivale vo eden vid na provinciska mirna blagosostojba. makedonski delbi. so postepeno vkorenuvawe na rimskite vrednosti vo site sferi na `ivotot vo ve}e urbaniziranite sredini. bez razlika na okolnostite. slikana gle|osana keramika. vreme vo koe (X-XI vek) na carskiot prestol vo Carigrad. a ne{to podocna. ottoga{ nataka niz vremeto vo istorijata se poznati t. Kone~no. so bogatstva otvoreni za toga{niot svet no i ottoga{ po~nuvaat takanare~enite makedonski raskoli. ova e vremeto na car Justinijan koj. Stibera i Lihnidos. so nastapot na idnata Rimska svetska imperija. Toa se zabele`uva od rezultatite na arheolo{kite iskopuvawa vo Stobi. isto kako i Lihnidos od toga{nata Gorna Makedonija. Imeno Stobi. monumentalnite ranohristijanski objekti so rasko{na arhitektura i podni mozai~ni povr{ini. Vo ova vreme vleguvaat i ve}e nadaleku pro~uenite vini~ki terakotni ikoni koi pretstavuvaat kolekcija od ovoj vid sosem retka vo svetskata religiska umetnost. Bazilikite od Lihnidos (Ohrid) i herakleja. egipetskata i aziskopersiskata) e eden od najbogatite periodi na evropskite prostori. me|u drugoto. Vo rimskiot period. rimski kolonijalen grad od I do III vek bil eden od najgolemite gradovi na Balkanot. srebreni i bronzeni moneti na arheolo{kite lokaliteti. osobeno so vleguvaweto vo XXI vek. popatno. ostavile mnogu malku od svojata materijalna kultura. Prostorite na “vetenata zemja” osobeno bile gusto naseleni vo docnata antika (spored pojavata na docnoanti~ki grobni konstrukcii glavno od teguli na dve vodi na arheolo{kite lokaliteti). vo ramkite na mediteranskiot kulturen kompleks. Pasko Kuzman 10 arheolo{ki lokaliteti 11 . koi na nekoj na~in ja otslikuvaat ovaa zemja vo arheolo{ka smisla. na ustieto od dve reki (AksiosVardar i Erigon-Crna reka) pretstavuva eden od najzna~ajnite gradovi koj vo rimski period imal i isklu~itelni rimski povlastici. a Stibera kaj ^epigovo (Prilepsko) vo toa vreme pretstavuval eden od pogolemite anti~ki centri so rabotilnici za izrabotka na mermerni skulpturi. Imaj}i predvid deka sé pove}e se oddale~uvame od toj osmanliski period. Osven car Samuil. Ova posebno i zaradi toa {to vo pazuvite na ovaa imperija Makedonija povtorno. Paralelno. so pretstaveniot kosmogoniski svet izveden so magi~nite raznobojni kam~iwa so temi od hristijanskata religija se osobeno zna~ajni za ova vreme vo ramkite na mediteranskiot ranohristijanski svet. Ova e period koga Makedonija mu be{e “vetena” od istorijata na vizantiskata imperija. *** Na arheolo{kata po~va vo Makedonija se evidentirani pove}e od 4700 arheolo{ki lokaliteti. koj se nao|a vo “srceto” na ovaa Makedonija. koj najverojatno ~etiriesettina godini javal na kow i nemal vreme da si go organizira plate`niot sistem vo carstvoto. helenskata. vladeele devet carevi od t. vsu{nost. mnogubrojni poedine~ni i grupni naodi na zlatni. balkanskite prostori bile naseluvani od slovenskite plemiwa (VI-VII vek) koi. “vetenata zemja” stana prvata rimska provincija na Balkanot i. Istra`eni i nedoistra`eni ima mnogu malku. odnosno pove}e od polovina milenium be{e del od Otomanskata imperija. Sepak. metalni predmeti i. se veruva deka poteknuva od makedonskite krai{ta i ova e vremeto na dolgoto vizantisko “argonautsko” pate{estvie niz balkanskite visoki “istoriski” planini. Arheologijata na Makedonija od toa vreme e prepolna so zlato i srebro. koval sopstveni pari. Samuilovata tvrdina vo Ohrid e vidliv profan monument koj vo arheolo{ka i istoriska smisla go otslikuva toj period na makedonskoslovenska dominacija nad balkanskite zemji. po~na da se bori za sebe. Toa e vremeto na dejnosta na Svetiklimentoviot univerzitet i vremeto koe posledovatelno rezultira so Samuilovoto srednovekovnoto makedonsko-slovensko carstvo.n. koja.n. osobeno. helenisti~ka kultura (sublimat na makedonskata. Makedonskata po~va e razdavana na onie na koi im ja vetila istorijata. herakleja. odnosno VREMETO NA BAZILIKITE. odnosno vo vistinska smisla na zborot po~na da raboti vo nasoka “da se veti na sebe”. makedonska dinastija. drugite vladeteli ostavile svoi tragi ne samo vo ovaa sfera. Ovde se prezentirani 28.

najdeni na edno mesto.n. slikani amfori. se izraboteni od rakata na eden odli~en majstor. golemi frutariumi so plasti~ni rebra od vnatre{nosta na obodot. od slama postaven na drvena konstrukcija {to ja nosat debeli kolci od nadvore{nata strana. fakturata. Otkrien e vo 1961/2 godina vo tekot na arheolo{ki rekognoscirawa. Prvite arheolo{ki istra`uvawa se izvr{eni vo 1978 godina od Muzej na Makedonija. Stratigrafijata na naselbata e so kulturen sloj debel 2. Potsetuvaat na barski Lokalitetot se nao|a vo sega{nata naselba ^ento i e najzna~ajnata neolitska naselba vo Skopskata kotlina. ~inii.5200 godini p. Toj odvojuva dve pe~ki podignati do nego. determinirana kako svetili{te. Toa se razni }upovi. Yidovite od nadvor se dekorirani so povlekuvawa na prsti vo vid na spirali {to zavr{uvaat kako primitivni voluti. Prvootkrienata ku}a e gradena vo tradicionalnata tehnika na nabieni kolci vo zemja. Vo istra`uvawata od 1981 e otkriena prvata ku}a. Pokrivot e na dve vodi. Svojot ekonomski i kulturen procut ovaa naselba go do`ivuva vo periodot na 5800 . ~esto flankirani so kamewa/melnici.80 m. Povr{inata na ku}ata e 8 h 8 m. osobena karakteristika na Tumba Maxari mu davaat askosite. koi spored formata. postaveni na frontalnata i zadnata strana. pitosi so barbotin ukrasi. Vnatre{nosta na ku}ata e pregradena so eden tenok nepravilen parapet. Rezultatite poka`aa deka se raboti za naselba od neolit. mala piksida so plasti~en reqef na dnoto kako pintadera i razni mali sad~iwa. a so jamite 2. Ku}niot lepe` poka`uva deka vo yidovite se vgraduvani golemi cepeni gredi od koi se ostanati otpe~atoci.e. Vo ovaa ku}a .� lOkAc � Neoli Itet: lOkAl pje A: Sko Ij tskata naselb a Max a Tumb ari vo Skopje TUMBA MAXARI u{te sedum.40 m..Vr{nik II – IV.svetili{te otkrieni se vkupno 45 celi sadovi i mnogu fragmenti. odnosno vo fazata Anzabegovo . so tri fazi na `iveewe. Dosega se otkrieni 1 12 arheolo{ki lokaliteti 13 . so pravilna ~etiriagolna forma. So svojata sovr{ena ednostavna forma. ukrasuvaweto so slikani stilizirani floralni ornamenti. Za prvpat vo Makedonija se otkrieni 2 golemi i edna mala.

{to se odnesuva do obezbeduvaweto meso. 9. Arheolo{ka karta 2. e za prvpat otkrienata terakotna pretstava na Golemata Majka. Dragi{a Zdravkovski Lit. Skopje 1996. Skopje 1989. Maced. D. seka~i. Sanev. A. 10. 5 3 4 6 7 14 arheolo{ki lokaliteti 15 . a taka se dekorirani so perdu{est barbotin. Skopje 2003. ja pravi ovaa terakota ekskluzivna. 9-30. V. Ona {to ja pravi Tumba Maxari i ovaa ku}a poznata. 55-75. Od drugite zoomorfni pretstavi interesni se kozata i kentavrot so recipienti na grbot. 377-378. Tumba Maxari. Vo Tumba Maxari od alatkite se otkrieni tegovi za vertikalen razboj. Skopje 1988. Sreden neolit vo Gornovardarskiot region (magisterski trud). Zdravkovski. Analizata na koskite na `ivotnite i pticite od Maxari uka`uva na faktot deka neolitskiot ~ovek. Voop{to frizurite zboruvaat za vonredno bogatata moda na neolitskata `ena.:V. visina. bikonusni tegovi (makari) za ribarski mre`i mnogu koskeni spatuli so standardna forma. Vo 2002 godina e otkriena edna “kada“ izgradena od zemja so ubavo izmazneti yidovi i pod. {ila i igli. apsolutno se potpiral na svoite stada.39 m. 100-112. Osobeno interesna e edna markantno izvajana vo prirodna golemina glava na ~ovek. acta archaeol. Moskalewska. V. acta archaeol. Kremenata industrija e zastapena so razni kremeni no`iwa. a mnogu malku na lov i ribolov. Skopsko.2 ptici.bukranion koj se datira vo ran neolit. a na nego kristali na soli. klasi~nata smirena poza na izniknuvawe od ku}ata i voedno bdeewe nad nejzinoto ogni{te i mir. Kako slu~aen naod. kameni avani i melnici. so 4 dr`alki na stomakot i edna na grbot. Sanev. Preliminary analisis of bone remnants of animals from the Neolithic Archaeological site Tumba Madzari near Skopje. Vo podocne`nite istra`uvawa se otkrieni i drugi fragmenti od cilindrite i ku}ata so razli~ni dimenzii i frizuri. Neolitsko svetili{te od Tumba vo Maxari. Maced. So svoite impresivni dimenzii od 0. Sanev. od ovoj lokalitet e edna kerami~ka pretstava na glava na oven (bik) .

pe~ki za keramika i drugi kulturni ostatoci od site fazi na bronzenoto doba. Praistoriskoto `iveewe se odvivalo vo najmalku 3 naselbi (eneolitska. So toj prostor e povrzana re~isi celokupnata kulturna i politi~ka istorija na gradot.najisturen del. Skopskata tvrdina ja zazema najdominantnata pozicija vo centralnoto gradsko podra~je na Skopje. dodeka vo tekot na sredniot vek i turskiot period se `iveelo u{te vo najmalku 3 posledovatelni naselbi (prvata od X-XIII/XIV vek. najintenzivna 1 16 arheolo{ki lokaliteti 17 . Najstarite naodi na Skopskata tvrdina pretstavuvaat ostatoci od inicijalnata naselba od bakarnoto vreme . kultni objekti ili otpadni i skladi{ni jami bile vkopani vo glinestata zdravica.� lOkAc � a tvrd Skopsk Itet: lOkAl pje ko IjA: S ina . Sepak. preku odredeno `iveewe vo tekot na bronzenoto i `eleznoto vreme. Pozicionirana e na dolgiot greben od sedimenten peso~nik {to se protega po dol`inata na isto~niot breg na Vardar vo pravec sever-jug. Vo tie sloevi se dokumentiraat. no na pomal prostor. vtorata XIV-XVII vek i tretata od XVIII-XX vek). poto~no kako Goren Grad na srednovekovno Skopje. Niz sledniot period na bronzenoto doba ili vo tekot na tretiot i vtoriot milenium pred hrista. Takvata tvrdina bila obnovuvana i niz slednite vekovi od turskiot period.KALE bila upotrebata na toj prostor kako srednovekovna tvrdina. Od taa. najstara naselba. na negoviot ju`en . Upotrebata na toj prostor kako naselba otpo~nala u{te vo tekot na praistorija. bronzenodopska i `eleznodopska). ograni~en glavno vo severoisto~nite delovi na Kaleto.K ale SKOPSKA TVRDINA . prostorot na kaleto bil so razli~en intetnzitet upotrebuvan do vekovite pred vostanovuvawe na rimskata vlast vo Makedonija.eneolitot ili od 4 milenium pred hrista. praistoriskot `ivewe prodol`ilo. poto~no od vremeto na eneolitot. zemjanki ili poluzemjanki so funkcija na `iveali{ta. so kontinuirana upotreba do denes. Razli~ni objekti. pokraj brojnite dvi`ni naodi i ostatoci od stanbeni objekti.

Deroko. Vo tekot na XIII vek `ivotot vo skopskiot Goren Grad prodol`il so nesmalen intenzitet. Slednite naselbinski ostatoci pripa|aat ve}e na srednovekovniot grad. Nekade kon krajot na X vek ili vo Samuiulovo vreme zapo~nuva neprekinatiot i burniot istoriski razvitok kako vistinski gradski centar (Srednovekovno Skopje) i trae do denes. MANU Kniga 5. Vo taa smisla. Mikul~i}. zboruvaat deka Kaleto toga{ funkcioniralo najverojatno kako golem voen kastron. Skopska Tvrdina-Revival. Dragi Mitrevski Lit. Staro Skopje so okolnite tvrdini. site od X i XI vek. so gravirawe i gle|osuvawe. Na najvisokiot i najdominanten del od Kaleto. postoele i drugi crkvi od toa vreme. Najprvo. Srednovekovni gradovi i tvrdini. Skopje 1999. Vo 1391 godina Skopje bilo osvoeno od Turcite. Otkrienite gradbi od toa vreme i celokupniot kulturen inventar dokumentiraat voobi~aeni aktivnosti za tvrdina so takov karakter. magacini i rabotilnici kova~nici za izrabotka i popravka na oru`je. Mikul~i}. no oddelni naodi potvrduvaat odredeni aktivnosti na Kaleto vo tekot na IV vek pred hrista. Od nea se otkrieni ostatoci od voobi~aenata praistoriska arhitektura ili ku}i na pravoagolna osnova gradeni so drvena skeletna konstrukcija od kolci i plet. Dolen Grad. Nekoi od najdenite ~inii se vistinski umetni~ki dela. Nikifor III i Mihail VII. Spomenik SANU 120. Spored pi{uvanite izvori. vo ramkite na Skopskata tvrdina.n. onaa od `eleznoto vreme (prva polovina na prviot milenium pred hrista) zna~ela prodol`uvawe na `ivotot. Mitrevski. Anti~ki gradovi vo Makedonija. koi celosno go ograduvaat toj prostor. ostatoci od razviena metalur{ka i kerami~arska dejnost kako i raznovidni naodi od sekojdnevniot `ivot. zasega ne se otkrieni. MANU Kniga 8. Kulturnite sloevi od naselbata od XII i XIII vek ili od vremeto na vladeeweto na dinastijata na Komnenite go ilustriraat Skopje kako vistinski centar na {iroka balkanska regija. Pointenzivni ostatoci od `ivewe vo slednite vekovi od vtorata polovina na prviot milenium pred hrista.pat .: A. ogni{ta. D. a bil ukrepen so obyidie i t. Za toa zboruvaat brojnite naodi na olovni pe~ati. vo jugoisto~niot del na gradot otkriena e crkva so krstoobrazna vnatre{nost i so nekropola okolu nea. kaleto bilo za{titeno so ubavo yidani bedemi. moneti. anonimni folisi. kako vrven proizvod se izdvojuvaat luksuznite trpezni sadovi ukraseni so slikawe. Site ostatoci od ovaa uslovno ka`ano “samuilova” faza se prosledeni so monetni naodi na t. Skopje 2007. i na imperatorite Vasilij II. Makedonska kniga. Skopje 1982. Vo prodol`enie na vleznata partija otkrieni se ostatoci od kaldrmirana povr{ina .2 Najmladata praistoriska naselba. koi go razurnale gradot i delovi od gradskite bedemi. formiraj}i edinstven fortifikaciski sistem. no sega koncentriran na nova pozicija. Sredwevekovni grad Skopqe. keramika i drugi sitni naodi od istoto vreme.n. Toj }e bide koristen i obnovuvan nekolku pati vo slednite vekovi. Beograd 1971. Skopje 1996. boevi sekiri i streli. 4 3 18 arheolo{ki lokaliteti 19 . Muzej na grad Skopje. Po dol`inata na ju`niot bedem otkrieni se ostatoci od brojni drveni gradbi so otpadni jami. so site pridru`ni elementi. a celata kolekcija na takva keramika e edna od najbrojnite i najvredni na Balkanot. kako glaven vlez. i na podocne`nata srednovekovna i na ranoosmanliska tvrdina. pogrebuvawa vedna{ od vnatre{nata strana na ju`niot bedem. I. Mikul~i}. Otkrienite brojni moneti od X i XI vek. Po tie nastani Kaleto dobiva nov karakter i slu`i kako voena kasarna. {to vodel po dol`inata na vnatre{nosta na ju`niot bedem do povisokite delovi na terenot. glavno vo jugoisto~nite delovi na Kaleto. Gradskite bedemi bile obnoveni i zagraduvale sosem nova urbanizacija. graden spored najvisokite toga{ni kriteriumi i grade`ni tehniki. pe~ki i drugi ostatoci od metalur{ka aktivnost. Za posebno odbele`uvwe od toj grad e ju`niot vlez vo tvrdinata.

izdal dva carski ukaza. levo od utokata na Lepenec vo Vardar. a vo IV vek povtorno do`ivuva golem ekonomski i urbanisti~ki podem. dobiva rang na samoupravna deduktivna 1 20 arheolo{ki lokaliteti 21 . Na Tabula Peuntengeriana (IV vek). Otvoreno e pra{aweto za prethodniot status na gradot kako civilna naselba ili legiski logor. na jugozapadnata padina od Zaj~ev Rid. kulturen. Carot Teodosij I pri prestoite vo Skupi vo 379 i 388 god. verojatno pri vladeeweto na Domicijan 84/5 god. n. i formiraweto na provincijata Mezija vo 15 god. n. Zloku} �l lItet : Skup i ani. e. Od IV do VI vek e episkopsko i mitropolitsko sedi{te. nastradal vo katastrofalen zemjotres zabele`an vo hronikata na Marcelin Komes. Verojatno ne bil po{teden ni vo razurnuva~kite napadi na hunite vo 447 godina. e. vo 170 god. Se razviva kako va`en administrativen. Skupi e eden od najgolemite rimski gradovi na Balkanot so status na kolonija. Vo vremeto na Flavievcite. Po obnovata vo VI vek. Vo 268/69 god. opusto{en e od silni gotski i herulski odredi. To~nata lokacija ja odredil A.). civilni i verski objekti koi odgovarale na novite uslovi i priliki. Sk opje SKUPI (SCUPI) COLONIA FLAVIA SCUPINORUM kolonija (Colonia Flavia Scupinorum) so naseluvawe na veterani. Po~etocite na rimskiot grad se povrzani so probivot na rimskite legii kon krajot na I vek pr.� lOOkkAAcIjA: s. Kon krajot na III vek stanuva metropola na novo osnovanata provincijata Dardanija. stopanski. Vo 518 god. Vo vremeto na Mark Avrelij. Evans vo 1883 god. Gradot go spomenuva Ptolomej vo II vek. Se nao|a na 5 km severozapadno od Skopje. vo Skupi pominalo dakiskoto pleme Kostoboki pri prodorot kon Egeja. Prvobitnata naselba se transformira vo kompleksen urban rimski grad so site administrativni. verski i tranziten centar na provincijata Gorna Mezija. e. Zloku}ani. Kako pomala ruralna naselba opstojuva do X . vo blizina na s.XI vek. glavno od legijata VII Claudia. n. urbanoto `iveewe kone~no zamira kon krajot na vekot vo vremeto na Mavrikij (582/3 god. Potvrdeno e kontinuirano `iveewe vo bronzenoto i `eleznoto vreme do VI vek pr. pretstaven e so viweta na glaven provinciski grad.

IV vek). pokrieni so portici. oslikani yidovi. toa prvenstveno se odnesuva na izgledot na gradot vo docnoanti~kiot period (kraj na III-VI vek). teatarskata zgrada i gledali{teto. Len~e Jovanova Lit. krstosnicite so dva dekumani.: I. III-IV vek). infrastukturata i visokoto komunalno stanbeno nivo na `iveewe (vodovod. Skopje 2002. VI. Trotoarite se odvoeni so ivi~nici. u{te eden kardo i dekuman IV-VI vek). kraj na III-IV vek). Ulicite se paralelni (jz/si-sz/ji) so yidovite na obyidieto i se se~at pod prav agol. javni kupatila. mikrostanben kompleks (privatni stambeni gradbi. Bardovci. kako i slo`ena mre`a od glineni i olovni cevkovodi za dovod na ~ista voda vo objektite. Poplo~eni se so masivni kameni plo~i. go smestuvaat najvisoko na civilizaciskata skala na provinciskite rimski gradovi. vol. Obyidieto ima forma na nepravilen ~etiriagolnik (738 h 590 m) so povr{ina od 43 ha. razviena uli~na mre`a so poplo~eni ulici. podno greewe. no dimenziite i sodr`inata na gradskite kvartovi se menuvale vo razli~nite vremenski periodi. kanalizacija. gradska bawa (javen objekt so podno zagrevawe i delovi za toplo i ladno kapewe. zastakleni prozori). podovi so mozaici. pripa|a na rimskiot tip na teatri (podignat vo vremeto na hadrijan. Scupi et la région de Kumanovo.2 5 6 3 4 7 8 9 Urbanisti~kite odliki. horeum (masiven javen objekt so profana namena-skladi{te. Istra`eni se okolu 1000 grobovi (I-IV vek) od jugoisto~nata i severozapadnata nekropola i delovi od anti~kiot most na Vardar. Nadvor od obyidieto na site ~etiri strani se nao|ale nekropolite i drugi pridru`ni gradbi. Pod i pokraj ulicite se nao|aat odvodni kanali za ne~ista voda. VI vek). D. Dragojevi} Josifovska. Skopje so okolnite tvrdini. privatna vila i hristijanska bazilika vo s. trobrodna ranohristijanskata bazilika so krstilnica na ju`nata strana (V-VI vek). IV-V vek). Mikul~i}. Kora~evi}. SKUPI. gradska vila-domus (privaten stanben objekt so luksuzno ukraseni yidovi so fresko dekoracija i sopstveno podno greewe. nekolku gradbi so nedefinirana namena i del od uli~nata mre`a (cardo maximus. II vek). Gradska teritorija. Gradot e pravilno planiran spored ortogonalen sistem. Inscriptions de la Mésie Supérieure (IMS). B. Beograd 1982. Skopje 1982. civilna bazilika (reprezentativen monumentalen javen objekt so rasko{na mermerna arhitektonska dekoracija i mozai~en pod. Celosno ili delumno se istra`eni nekolku grade`ni kompleksi i gradbi: teatar (impozanten objekt so otkrieni konturi od skenata. so luksuzna mermerna arhitektonska dekoracija. Niz celiot istoriski razvoj gradot }e ja zadr`i osnovnata urbanisti~ka {ema so ista orientacija na grade`nite kompleksi i gradbi. Spored istra`enosta koga zboruvame za urbanisti~kiot izgled na Skupi. 22 arheolo{ki lokaliteti 23 .

so vkupen raspolo`iv prostor od okolu 1. raspolo`ena na visok rid {to go so~inuvaat akropola i dve terasi. Anti~kata naselba denes e poznata pod toponimot Gradi{te. Praistoriskiot kulturen horizont pripa|a na ranoto bronzeno vreme koj se datira vo vremeto od okolu 2200 .1700 god. Prviot e ju`en i naselbata so Skopje ja vrzuva mostot na rekata Vardar i selo Ore{ani. arheolog i patepisec Artur 1 24 arheolo{ki lokaliteti 25 . Anti~kata naselba za prvpat e evidentirana od angliskiot istra`uva~.� lOkA � resiu lba Tau a nase Anti~k opje Itet: . Docnoanti~kiot kulturen horizont e potvrden preku mnogubrojnite dvi`ni arheolo{ki naodi i otkrienite gradbi. pred. prepoznavaj}i go vo nea Tauresium. koe le`i na okolu 20 km j/i od centarot na Skopje. zabele`an od anti~kiot avtor Prokopius.6 ha. dodeka vtoriot pravec e dolg 3. Prvata egzistirala vo periodot od IV do po~etokot na VI vek.n. Sk lOkAl s. mo`at da se izdvojat tri kulturni horizonti na `iveewe i toa praistoriski. a e locirana na s/i periferija od selo Taor. Arheolo{kite istra`uvawa na naselbata se zapo~nati vo 2000 godina od Muzej na grad Skopje i kontinuirano se odvivaat do denes.5 km. rodnoto mesto na imperatorot Justinijan I (527-565). Vo rimsko vreme dvata dene{ni pristapi go pretstavuvale glavniot magistralen povardarski pat (Via Axia) koj pominuval vo severnoto podno`je na naselbata. otkrieni vo anti~kite sloevi. Potvrden e preku naodi na kameni sekirki. a naselbata na j/i ja vrzuva so magistralniot pat E 75. Vo stratigrafijata na ovoj horizont jasno se izdvojuvaat dve fazi. Vo taa prilika pokraj Skupi ja posetil i na{ata naselba. Spored rezultatite od dosega{nite arheolo{ki istra`uvawa na naselbata. docnoanti~ki i ranosrednovekoven. koj od Skupi preku Stobi bil naso~en kon Tesalonika. odnosno do katastrofalniot Anti~kata naselba Tauresium se nao|a vo neposredna blizina na seloto Taor. Denes komunikacijata od Skopje do seloto Taor se odviva preku dva pravca. Taor cIjA: m TAURESIUM Evans u{te pred stotina godini. kremeni no`iwa i pove}e fragmentirani delovi od kerami~ki sadovi.e.

{to ja so~inuvaat pove}e mermerni stolbovi so bazi. 103-106. delovi od voena oprema. Mikul~i} I... 215-230. Od site dosega otkrieni naodi za najzna~aen go smetame fragmentot od skladi{ten sad pitos. Vol 49. Scopia and the Birthplace of Justinian. Part IV. 1. predmeti od grade`ni konstrukcii. Kako posledica na nekolkute prodori na Avarite i Slovenite pri krajot na VI vek `ivotot na naselbata potpolno zamrel. fibuli. Archaeology. od kogo se so~uvani del od ustieto i grloto. Ovoj monogram u{te edna{ ja potvrduva sto godini starata teza na Ser Artur Evans deka naselbata kaj seloto Taor e anti~ki Tauresium. Na ustieto fragmentot e ukrasen so pe~at koj go pretstavuva monogramot na imperatorot Justinijan I. a vtorata po zemjotresot do krajot na VI vek.: Evans A. otkrieni se fragmenti od stakleni sadovi. Scupi. 208-246. Gradi{teTaor. Pokraj ovie naodi. acta archaeol. prozorsko staklo. London 1885. Ristov K. so odbranben yid i sistem za dovod i odvod na voda. Antiquarian Researches in Illyricum.3 4 2 5 6 zemjotres vo 518 godina. So dosega{nite istra`uvawa od prvata faza se otkrieni ostatoci od samo edna gradba. naselbata re~isi celosno bila obnovena. Vo ovoj period naselbata nemala odbranben bedem. naselbata povtorno e aktivna vo tekot na IX i X vek. delovi od bravi i klu~evi. Preliminaren izve{taj od istra`uvawata vo 2000-2004 godina. Staro Skopje so okolnite tvrdini. Vo vtorata faza po zemjotresot vo 518 godina. Pokraj mnogubrojnite fragmenti od kerami~ki sadovi. oradija. 17. predmeti od koska. Skopje 1982. oru`je. So dosega{nite istra`uvawa otkrien e mo{ne obemen dvi`en arheolo{ki materijal. yidana od kamen vrzan so kal. impost kapiteli i kapiteli ukraseni so ranohristijanski motivi. 26 arheolo{ki lokaliteti 27 . Po prekin od okolu dva veka. Kiro Ristov Lit. Ranosrednovekovniot kulturen horizont bil so mo{ne kratok vremenski period na egzistirawe. kako sostaven del na prvata gradba otkrieni se delovi od kamena plastika. Skopje 2006. Maced. nakit (obetki. okolu 250 bronzeni moneti i dr.. rodnoto mesto na Justinijan I. prsteni).

Т. Mnogu e verojatno deka tuka se nao|al 1 2 3 4 manastirot zabele`an vo carskite dokumenti koi denes se ~uvaat vo ruskiot manastir vo Sv. Kiril Trajkovski Lit.. Томоски. kova~i i trgovci. Srednovekovni gradovi i tvrdini vo Makedonija. Kako edna od severozapadnite i krajgrani~ni naselbi kon Dardanija. 375. Pantelejmon na Sveta Gora.Tesalonika. na najvisokite karpi. Летевци. 694. @itelite na Kastelionot vo sredniot vek `ivotot go zavr{uvale na krajniot zapaden jazik nad rekata P~iwa. Makedonski civilizacii.� lOkAc � Kastel Itet: lOkAl pje A: Sko Ij oto kaj P~iwa KASTELOTO KAJ P^IWA Kastelot nad rekata P~iwa denes e vramen vo politi~kite granici na R. 4 (30) Скопје 1978. Vo tvrdinata hristijanskoto naselenie izgradilo crkva vo koja se molelo se do prvite decenii na VII vek koga varavarskite plemiwa od sever }e ja osvojat. Prirodno. Археолошка карта на Р. Najdenite par~iwa od kameniot mobilijar govorat deka tuka{nite kamenoresci bile inventivni. Овче Поле во средниот век. Београд 1912. Скопје. Ф.ot e Bederijana odnosno rodnoto selo na vizntiskiot imeperator Justin 1 (518 . kako carski dar go dobil manastirot so okolnata teritorija i imoti na upravuvawe. 133-135. zaradi kontrolata nad anti~kiot i srednovekovniot pat od Tesalonika do Skupi (Skopje). Зб. Kako Kastelion ovaa naselba dobiva i igra strate{ko zna~ewe vo V. Vo isto vreme. era do I vek po hr.: С. Skopje 1982. 290-292. Skopje 1996. II. 28 arheolo{ki lokaliteti 29 . kade sega se otkrivaat nivnite grobovi kako i crkvata vo koja nad niv se izvr{uvala poslednata ceremonija. На Ф. 91-92. Intersno e {to na samo 5 km severno od Kastelion . ili kulturno sli~ni na niv stoi kako ne~itliva istoriska stranica. Predistorijata na Kastelot e fluidna i misti~na i doskoro nerasvetlena od istra`uva~ite na genezisot. Naj{irokiot i pretenciozen pogled go imal kastrofilaksot ili kefalijata koj od najvisokiot pirg (kula) ja upravuval regijata. Скопје. Новаковић.565). Kulata i rezidencijalniot del vo koj ne taka ~udno i sekako obitavale konkubini i metresi. Makedonija i e oddale~en 26 km jugoisto~no od centarot na Skopje ili na avtopatot Skopje . Македонија. Rekonstitucijata na vizantiskoto carstvo vo XI vek }e go vrati aktivniot `ivot i zna~eweto na Kastelionot koj bez prekini }e te~e sè do osmanskite osvojuvawa kon krajot na XIV vek. Staro Skopje so okolnite tvrdini. Год. I. e najmarkantniot arhitektonski masiv koj denes posetitelot ne mo`e da ne go vidi ili zaobikoli.VI i VII vek.Mikul~i}. era kako i rimskiot period sé do IV vek. И. 1996. tuka se sé u{te prekrieni so tajni. Mnogu e verojatno deka poslednite godini od svojot `ivot toj gi zavr{il vo }elijata napravena vo prirodnata pe{tera smestena pod najstrmnite i naju`ni karpi pod kastelot. Spored dokumentot od XIV vek mitropolitot Sereski Jakov. Т. Samata pozicija na crkvata e impresivna i zastra{uva~ka i se dobiva vpe~atok deka lebdi nad rekata P~iwa. kraj Akropolot se odvival sekojdnevniot `ivot na toga{nite pekari. Микулчиќ. kreativni i krajno originalni vo nivniot umetni~ki izraz. Mikul~i}. Dali zemjodelcite i kozerite kraj P~iwa bile od plemiwata na Brigite. Okolu 3500 godini pred hrista minornoto selo so bezimenite `iteli bilo prinudeno da kopa rovovi i da podiga palisadi kako bi se za{titile od osvojuva~ite koi doa|ale od sever. Makedonskiot period od IV vek pred hr. Законски споменици српских држава средњег века. Vodenite branovi na P~iwa i ognenite jazici na osvojuva~ite ~esto gi menuvale boite i lu|eto vo Kastelot. kniga 5. naselbata e legnata na orogravskata linija kade se dopiraat [arskiot i Rodopskiot planinski venec pa ottamu izleguva dramati~nata i potresna geolo{ka istorija {to trae do denes. Od VII do XI vek ovaa naselba i tvrdina e zaboravena od lu|eto i e prekriena so temninata na sredniot vek. pajonskata naselba nad P~iwa sekako deka administrativno zavisela od gradskiot centar Bilazora izgraden na dvaesetina kilometri isto~no ottuka.527) koj voedno e i ~i~ko na velikiot Justinijan I (527 . Malkute sobrani i otkrieni par~iwa od kerami~ki sadovi postari od 1000 godini pred hrista se onie od koi jadele i rasnele pajonskite voini koi zaedno so Trojancite se borele protiv Ahajcite. 243-265. 701. I.

na mala povr{ina od 3. a oddelni grobni prilozi datiraat od klasi~niot anti~ki period. vo ~ii mnogubrojni yidni ni{i stoele pozlateni mermerni statui na bo`estva (mo`ebi Panteon ?). Na pove}e mesta se pronajdeni primeroci na keramika i na bronzen nakit od razvienoto `elezno vreme (VIII .). Stobi bil “star grad” i denes arheologijata toa go potvrduva. taka {to evropskite istra`uva~i od sredinata na XIX vek lesno ja utvrdile negovata pozicija na terenot. gradot s$ u{te se prostiral samo na najvisokiot del od lokacijata. Vo periodot na ranoto i srednoto rimsko carstvo Stobi do`iveal visok ekonomski podem. vo 197 godina pr. hr. Stobi bil kartiran na poznatata Tabula Peutingeriana. Od najdlabokite sloevi poteknuvaat fragmenti od kerami~ki sadovi so tipolo{ki i stilski karakteristiki na docnoto bronzeno i ranoto `elezno vreme (XIII-IX vek pr. Bidej}i tamu se vkrstuvale najva`nite anti~ki pati{ta.).hr. Vedna{ po okupiraweto na Makedonija od Rimjanite vo 168 godina pr. �l lItet : Stob i Veles STOBI Arheolo{kiot lokalitet Stobi se nao|a vo centralniot del na Republika Makedonija.5 ..� lOOkkAAcIjA: Gradsko. arhitektonskata i kultnata mermerna plastika so vrvna umetni~ka izrabotka od hramovite i od drugi javni zgradi. Toga{. a vo 69-ta godina ve}e imal upraven rang Municipium. Stobi stanal centar za trgovija so sol za sto~arite od posevernite regioni. Op{tiot prosperitet i blagosostojbata bile nasilno prekinati so voenoto osvojuvawe i pusto{ewe od herulite i Gotite vo 267/269 godina. Zaednicata na Evreite {to bila naselena vo Stobi izgradila sinagoga. Arheolo{ki iskopuvawa se otpo~nati vo tekot na Prvata svetska vojna i so povremeni prekini te~at do denes. Iako Stobi vo naukata e prvenstveno poznat kako anti~ki i ranovizantiski grad.4 hektari. dobivaj}i vo docnoanti~kiot period vidoizmeneta urbana 1 30 arheolo{ki lokaliteti 31 . ku}ata nare~ena “Kasa Romana” ukrasena so boeni {tukaturi i so freski.hr. {to e odbele`ano i na bakarnite pari od stobskata kovnica. Spored Livius. koja rabotela s$ do raniot III vek. zabele`uvaj}i ja voenata pobeda na makedonskiot kral Filip V nad dardanskite osvojuva~i “vo blizinata na Stobi”. monumentalniot teatar od bel i crveno`ilen mermer. nare~ena i “Forum”. Vo vremeto na Oktavian Avgust naedna{ se pro{iril na 20 hektari. Toga{ nastanale najreprezentativnite zgradi: Gradskata porta so triumfalen vlez. Najstariot literaren podatok za Stobi go dal rimskiot istori~ar Titus Livius. zagado~nata “Zgrada so arki”.VI vek pr. Potoa gradot zabaveno se obnovuval. arheolo{kite naodi davaat dokazi za kontinuiran `ivot na toa mesto u{te od predistoriskite epohi. hr. dobil nova fortifikaciska ramka i status na Oppidum civium Romanorum. kako i od vekovite {to neposredno usledile. na mestoto kade {to Crna Reka (anti~ki Erigon) se vliva vo rekata Vardar (Axios).

Stobi stanal vlijatelen grad vo tekot na ranohristijanskiot period kako episkopski crkoven centar koj imal va`na uloga vo etabliraweto na novata dr`avna religija. Me|u niv najgolema i najrasko{na e bazilikata na episkopot Filip od prvata polovina na V vek. so ulicata “Via Sacra” i so obnovenata fortifikacija. prestojuvaj}i vo Stobi vo 388 godina. a od drugi crkovni spisoci i od natpisi pronajdeni vo gradot. Do sega se otkrieni ~etiri ranohristijanski crkvi vo gradot i u{te tri nadvor od negovite yidini. izdal dva edikti za strogo regulirawe na verskite pra{awa. ukraseni so rasko{ni fontani i mozai~ni podovi. Vo tekot na V i VI vek Stobi nekolkupati bil izlo`en 3 4 32 arheolo{ki lokaliteti 33 . na evrejskiot rabin Poliharm i na Peristerija. Pove}eto imaat krstilnici. koja e izgradena vrz postara crkva so dve hronolo{ki fazi. Ve}e na prviot crkoven koncil vo Nikeja vo 325 godina prisustvuval stobskiot episkop Budios. poznati se imiwata na u{te {est stobski episkopi. “Episkopskata rezidencija” i “Severna palata”. se reprezenti na toa vreme. Ku}ite na kolekcionerot Partenij. zaedno so javnata bawa vo centarot na gradot. Poznato e deka imperatorot Teodosij I.2 {ema od isto~no-mediteranski tip. koj vo raniot V vek s$ u{te ja zastapuval starata duhovna tradicija. so nepravilni kvartovi i golemi ku}i so vnatre{en peristilen dvor. objektite nare~eni “Kasino” . no zabele`an e i u~eniot filozof Jovan Stobjaninot.

75.Wiseman and Dj. Washington 1971. 6 7 9 34 arheolo{ki lokaliteti 35 . Pronajdenite pove}e depoa so skrieni pari od osmata i devettata decenija na VI vek se poslednite materijalni tragi od `ivotot vo Stobi. Ostin-Beograd 1973. J. Mano-Zissi.: B. Vol.5 8 na razurnuvawa. 395-411. Ivan Mikul~i}. Vo raniot VI vek nastradal od zemjotres i potoa prodol`il da opstojuva bez porane{nite gradski obele`ja. Iskopavawe u Stobi.. Saria. 1970. vodi~ niz anti~kiot grad. ~ie definitivno zamirawe se sovpa|a so prodorite na Kutrigurite. Skopje 1925. 287-299. Zoran Georgiev Lit. Skopje 2003. Avarite i Slovenite na balkanskiot prostor. Magor. Vo 447 godina go osvoile i opo`arile hunite. Glasnik Skopskog nau~nog dru{tva I. American Journal of Archaeology. Stobi. a vo 479 godina bil ograben od vojskata na isto~nogotskiot kral Teodorih Veliki. Stobi. J. Excavations at Stobi.Wiseman.

postojano da `ivee vo nea. Zavod.Jovanović B. crveno pe~eni. 104. Takov detal ima bo~nata strana od Golemata Majka na prestol so leopardi od ^atal hijik I. so dna na minimalni razli~ni nivoa. D. Od neolitskiot period se karakteristi~ni luksuzno izrabotenite sadovi. neolitskata naselba. povrzan e na ednata bo~na strana so eden plasti~en detal kako kaj malite `rtvenici od tipot masi~ka {to asocira na golemo M. Naselbata se nao|a na okolu 2 km jugoisto~no od sovremeniot pat Prilep – Kru{evo i pretstavuva pogolema ve{ta~ka tumba visoka 2. @ivotot na lokalitetot se odvival od sredinata na III se do VI vek. Vin~a i wen svet.Kitanoski. e izgraden od masivni yidovi od zemja. Vrbjanska ^uka. 1990 Die Kulturplatz auf der fundstatte Vrbjanska Čuka bei Prilep. i e poznat po monumentalniot “`rtvenik” otkrien vo edna ku}a. Za toa svedo~at mnogubrojnite fragmenti od kerami~ki sadovi i pokrivni keramidi . od tipot tumba. B. 107-111. predmetite od metal i monetite otkrieni pri iskopuvawata. na objektot mu odreduvaat utilitarna namena. A. grubi golemi sadovi. Pogolemiot ~etriagolen objekt (kada) so dimenzii 2 h 2 m.e. I tie se datiraat vo srednovekovniot period. Simoska D. odnosno od VI-iot milennium p.Slav cIjA: Vrbjan ska ^u ka VRBJANSKA ^UKA Lokalitetot Vrbjanska ^uka kaj s. Skopje.Mitkoski. Geneza i razvoj na Anzabegovo-vr{ni~kata kulturna grupa. Arheolo{ki istra`uvawa se vr{eni od 1979 do 1989 godina. Osobeno e interesen sadot so forma na `elka ukrasen so mnogu geometrizirani kru`ni crveni i beli ornamenti. Analizite na skramata od kadata na lokalitettot Tumba Maxari uka`uvaat za 1 soli. Okolu ovie objekti se najdeni mnogu plitki sadovi za voda i {kolki. Nivnata vkupna dol`ina e 2 m.2006. otvoren od prednata strana. Skopje. Pritoa e konstatirano postoewe na neolitska naselba. verojatno slu`ele za skladirawe na hrana.Simoska. Zbornik Arheologija 2.Zdravkovski. Slavej e otkrien vo 1977 god. po~ituvan zaradi svojata osobina sekade da ja nosi svojata “ku}a”. Lokalitetot bil so prekini naselen vo rimskiot i srednovekovniot period. So ostanatite ~etiri bo~ni plitki recipienti. a aglite se ubavo profilirani so naglaseni pilastri. Vo nekoi od niv ima ostatoci od gorewe. Taka nastanal kultot na Golemata Majka. Takva funkcija imale i sli~nite objekti od lokalitetite Tumba Maxari i Sten~e. B. Makedonija) i dr. Zbornik na trudovi 6-7-8. Dosega{nite rezultati od istra`uvawata na neolitskata naselba. i razni kultni predmeti . Vo ku}a 1 na neolitskata naselba e otkrien objekt za kogo istra`uva~ite se izjasnile deka e `rtvenik so kulten karakter. Najverojatno e deka ~etirite bo~ni recipienti ja imale funkcijata na kadi i istite se koristeni za desolenizacija na voda vo koja kristalizirala gotvarska sol.2005 Vrbjanska ^uka kaj seloto Slavej.35-37. Mo`ebi sopstvenikot na ovoj objekt od Vrbjanska ^uka proizveduval doma{na sol.Kitanoski. Objektot pretstavuva slo`ena konstrukcija sostavena od pet ~etiriagolni objekti.: J. Kitanoski B. Taka i pomislile deka ku}ata e svetili{te nameneto za potrebite na `itelite na naselbata. Dragi{a Zdravkovski Lit. Najnovite nau~ni razmisluvawa bazirani na novi arheolo{ki dokazi i analogii. naredeni vo niza. 47. Osvrt vrz rezultatite od arheolo{kite istra`uvawa na praistorijata vo Pelagonija. 36 arheolo{ki lokaliteti 37 .`rtvenici. Gotvarskata sol e faktor bez {to e nezamisliv `ivotot na lu|eto i opstanokot na doma{nite `ivotni.(doktorska disertacija). D. @elkata vo neolitskiot krug na Pelagonija bila totem. Arheološki pregled 28 (1987). Arheolo{kite naodi se nao|aat vo Narodniot muzej vo Prilep. osnoven kult vo neolitot na Makedonija so karakteristi~nite `rtvenici. Ljubljana 1989.n. a toj e del od nekoj slo`en sistem na recipienti za libacija. P lOkAl s. ^etirite bo~ni recipienti se podignati vrz zaedni~ki postament. . o{teteni od golem broj srednovekovni jami. Beograd. Vrbjanska ^uka ja vbrojuvaat vo redot na najzna~ajnite arheolo{ki lokaliteti vo Pelagonija od periodot na neolitot.Todorovi}. Prilepsko.teguli. [este otkrieni grobovi bez naodi na lokalitetot poteknuvaat od srednovekovniot period.� lOkA � selba tska na Neoli Itet: rilep ej. Otkrieni se i pove}e od 60 kru`ni jami koi spored arheolo{kiot materijal pronajden vo niv. Muzej i Galerija – Bitola 1987.80 m nad okolniot teren. kerami~kiot `rtvenik od Sten~e (Gostivar. Otkrieni se pove}e stanbeni objekti i delovi od ku}i.

Za gradot najstar e podatokot na Polibij. Istubera.00 m. na edna od terasite koi strmno se spu{taat od istok kon zapad. zaslu`ni gra|ani na gradot Stibera i kultna skulptura na bogot Bahus – dete. Natpisot vo centralnata ni{a govori za obnova na hramot vo II vek n.. so {ir. Od starite itinerariumi se doznava deka Stibera le`i na patot Stobi-herakleja. izvedeni od Arheolo{kiot muzej na Makedonija. a podetalni podatoci za nego davaat T.tatko i sin. e yidan od kr{en lokalen kamen vo suvoyid. 3.� � Itet: o. herakleja. heroon i temenos. koi od isto~nata strana le`at vrz ostatocite od helenisti~kiot bedem. Gradbite se yidani od kr{en kamen i tuli povrzani so varov malter. tuli i varov malter so dimenzii 10 h10 m. Gradskiot helenisti~ki bedem. koj veli deka Stibera le`i na rekata Erigon i mu pripa|a na Deriopite. so masivni yidovi od kr{en kamen. e. Podetalni podatoci za postoewe na golema anti~ka naselba se dobieni so arheolo{kite iskopuvawa vo 1953 god. so sredstva podareni od Antestija Fuska. iskopani se del od ostatocite od kompleksot na javnata gradba Gimnazion. hramot na boginkata Tihe. Pri lOkAl epigov A: s. ^ kAcIj lO Stiber a (Styb erra) lep STIBERA Ostatocite od gradot Stibera le`at na 16 km zapadno od Prilep. nad vlivot na rekata Blato vo Crna Reka (Erigon). Vuli} vo 1924 god. Od nego se istra`eni objektite peristil so atrium. Vo Tabula Poitingeriana stanicata Stibera e ispu{tena. So arheolo{kite istra`uvawa na ridot “Bedem”otkrieni se delovi od gradskiot helenisti~ki bedem.. Ima centralna polukru`na ni{a vo isto~niot i bo~ni ni{i vo ju`niot i severniot yid. me|utoa kaj geografot Ravenacki taa e zabele`ana kako Istubera po ovaj redosled: Eristion. Ceramij. Prvite arheolo{ki istra`uvawa gi izvr{il N. za{titni~ka na gradot. koi zafa}aat prostor ssa 1000 m². Vo Stibera se najdeni 1 38 arheolo{ki lokaliteti 39 . Vo hramot se najdeni portretni bisti na Orest i Filoksen . hramot na boginkata Tihe i delovi od kompleksot Gimnazion. pokrieni so teguli i imbreksi. se nao|a na zapadnata strana od ridot. se otkrieni najgolemiot broj na mermerni spomenici so natpisi i kultna i portretna mermerna plastika. Solidno e izyidan. Livij i Strabon. Od osumdesetite godini na minatiot vek Zavodot i Muzej Prilep izveduva arheolo{ki istra`uvawa na otvorenite punktovi i vr{i konzervatorski intervencii vrz ostatocite od otkrienite gradbi. Na najniskata terasa koja blago se spu{ta vo ramniot del od ridot “Bedem” kon rekata Blato. ~ii ostatoci se otkrieni vo severniot i zapadniot del od ridot. polukru`na eksedra. odnosno vo 126 god. Vo objektite heroon i temenos. vo koi se smesteni darodavni natpisi.

Kostadin Kepeski Liljana Kepeska Lit. Skopje 1990. kako i 27 statui od kultna i portretna plastika. @iva Antika. Skopje 2006. acta archaeol. Istra`uvawa na sektorot “B“ Stibera.Septimij Mestrij Likon. Makedonski gradovi u rimsko doba. – Septimij Silvan Klovdijan. pomali ~a{i so edna ili dve dr`alki. e. Maced. 17. Kepeski. e. 6 40 arheolo{ki lokaliteti 41 . Gradot od svvoite redovi dal ~etiri makedonijarsi. Kepeski. Kepeski. K. Skopje 1957.5 2 28 spomenici so natpisi i imiwa na efebi. Kepeska. a pri~inite za toa se s$ u{te nepoznati. kako i nekolku fragmenti od tera sigilata. K. K. e. Spomenik LXXI – 1931.n. Po~etocite na formirawe na gradot Stibera se vo makedonsko-helenisti~kiot period . Najzastapeni se reqefni ~a{i. eden vo krajot na II vek n. @ivotot vo nego zgasnal vo vtorata polovina na III vek n. 11.kosmeti. Mermernata plastika pripa|a na raniot rimski period. Torzo od Stibera.: N. L. Skopje 1993. Od dvi`niot arheolo{ki materijal naj~esti se naodite od fragmenti od kerami~ki sadovi od makedonskohelenisti~kiot i raniot rimski period. torza od efebi. posebna izdawa.gra|anin na Stibera. Od kultnata mermerna plastika se otkrieni statui na bogovite Asklepij. plitki ~inii na prstenasti dna i kantarosi. Svojot procut gradot go do`iveal vo II vek n. acta archaeol. a od portretnata statui na `eni od tipot na herkulanki. na ma`i . edna imperatorska i edna statua na makedonijarh . Maced. Vuliћ. koga e vr{ena najgolemata obnova na objektite vo nego. 1.IV vek p. Septimij Silvan Nikolaos i Septimij Silvan Keler. zastapeni 3 4 preku reljefna keramika ukrasena so antropomorfni i floralni ornamenti. odedna{ i nasilno. F. Depo od rimski moneti vo Stibera. Beograd. hermes i Bahus. e. Papazoglu. 13. Maced. Vremeto se sovpa|a so ograbuva~kite pohodi na Gotite i herulite koi vo dva navrati pusto{ele vo ovie krai{ta. kw.e . imiwa na bogovi i imiwa na donatori. i tri vo po~etokot na III vek n. acta archaeol.

kako i na prostorot na dene{nata naselba Varo{ se otpo~nati vo 1958 god. koj ima pove}e prostorii i zafaka relativno golem prostor. a nekoi nejzini gradbi dobivaat drug karakter. Po propasta na Samuilovata dr`ava vo XI vek i prvata polovina na XII vek.II vek p. Nikola. del II . razurnuvawe i obnovuvawe. 42 arheolo{ki lokaliteti 43 . kova~nica i pridvorna crkva. e. Vo istoriskite pi{uvani izvori za prvpat tvrdinata i imeto Prilep se spomnuvaat vo kratkata istorija na Jovan Skilica i vo sigilionite na vizantiskiot car Vasilij II. Periodot na XII vek a osobeno vo XIII i XIV vek go karakterizira intenzivnata izgradba na sakralni objekti. Deroko. Markovi Kuli . naselbata od karpite na Mali Kuli sleguva vo podgradieto i Varo{. na granitnite karpi e smesten lokalitetot Markovi Kuli. A. Markovite Kuli. so ku}i so drvena konstrukcija. Prilep end Marko’s Towers. Yidovite od tvrdinata ja sledat karpestata konfiguracija na terenot i maksimalno se vklopuvaat vo reqefot. kowu{nica. od koi e istra`ena edna celina so ostatoci od stanbena i ekonomska zgrada. Atanas. vo po~etokot na XI vek. Na granitnite karpi od Markovite Kuli. povrzani so glina i varov malter. L. se konstatirani vo najvisokiot severoisto~en del od ^ardak. Sv. koristej}i gi i potpiraj}i se na nepristapnite karpi od granitniot masiv. go dobila vo vremeto na vizantiskiot car Andronik II. Prilep i Prilepsko niz istorijata. go zazemaat Prilep i na akropolata dr`at svoja malubrojna posada. Kepeski. Vo tekot na sredniot vek tvrdinata se dograduvala i pro{iruvala. i poka`aa kontinuiran `ivot vo podolg peroiod. Dene{niot izgled so maksimalen opseg so tri odbranbeni pojasi so niski yidovi i strelnici vo niv. negovoto podgradie i Varo{ se konstatirani ostatoci od kulturni sloevi od docniot neolit do XIX vek. 1992.XVII vek.. Starinar V . Vo vremeto od XII-XIV vek na zapadnite i ju`nite terasi od kompleksot Markovite Kuli se gradat feudalni dvorci. kn. kvadratna i kru`na forma. a vo nivnoto jugoisto~no podno`je se smesteni nekropolata i op{testveno-politi~kiot centar so tron od kamen. Od sredinata na XII vek. i poteknuvaat od III . koj e najtransparenten ostatok od srednovekovnite spomenici vo Makedonija.n. Markovite Kuli so podgradieto Varo{ se zna~aen srednovekoven op{testveno-ekonomski i kulturen centar ~ij istoriski razvoj mo`e da se sledi niz materijalnite ostatoci i zapisite vo istoriskite izvori.XI vek. Na prostorot na srednoovekoven Prilep vo Varo{ se izgradeni pove}e crkovni objekti koi go potvrduvaat gradot pod Markovite Kuli kako zna~ajno duhovno sredi{te vo Makedonija.archeology in Macedonia. Tapan~e i Grebnik. Po smrtta na kralot Marko vo krajot na XIV vek gradot pod Markovite Kuli poleka zgasnuva i novata naselba se formira vo ramni~arskiot del na severoisto~niot rab od Pelagoniskata kotlina. Liljana Kepeska Lit. na prostorot na i okolu crkvite sv. tula i plitar. Najstarite ostatoci so tragi na gradewe. Kepeska.grad Prilep. K. Babi}. Prilep 1986. Prilep 1971. Materijalnata kultura na Makedonskite Sloveni vo svetlinata na arheolo{kite iskopuvawa vo Prilep. prostranite terasi na podgradieto i Varo{ go otslikuvaat `ivotot na ugledniot srednovekoven grad Prilep koj svojot poln procut go do`ivuva vo vtorata polovina na XIII i prvata polovina na XIV vek. nad podgradieto Varo{. period povrzan so rimsko-makedonskite vojni. Turcite 1395 god. glava I . severoisto~no od Glavnata porta. Najvpe~atlivi srednovekovni materijalni tragi se ostatocite od trite obyiduvawa od bedemskite pojasi na tvrdinata Markovi Kuli. Tvrdinata go gubi svoeto strate{ko zna~ewe po smrtta na kralot Marko. 1. Beograd 1954/1955. Taa ima pove}e kuli so pravoagolna. Prvite arheolo{ki istra`uvawata na Markovi Kuli i negovoto podgradie. Prilep i Prilepsko od elenisti~kiot do ranovizantiskiot period.� � Itet: lOkAl lep A: Pri kAcIj lO Marko vi Kul i MARKOVI KULI Na severnata periferija od gradot Prilep. Vo sredinata na XVI vek tvrdinata e potpolno napu{tena kako fortifikacionen objekt. Najvpe~atlivi se nekolkute cisterni so koi tvrdinata se snabduvala so voda kako i pogolemiot reprezentativen grade`en objekt od 1 2 tipot na palati od X vek. Poslednite tragi od grade`ni intervencii vrz delovi od gradbite vo tvrdinata se vr{eni vo XVI . Tvrdinata Markovi Kuli e smestena na pove}e terasi od prirodniot graniten masiv so ~etirite vrvovi . Dimitrija i Sv. pod vlijanie na vizantiskoto graditelstvo vo naselbata pod Markovite Kuli pri gradeweto na zgradite po~nuva da se upotrebuva kamen. Krupnik.: B. so koja se identifikuva i prepoznava sovremeniot grad Prilep.VI.^ardak. Ostatoci od stanbeni i ekonomski objekti se konstatirani vo site tri nivoa na opkru`uvawa od bedemskite yidovi. Macedonian newsmagazine. Na granitnite karpi od Markovite Kuli se konstatirani ostatoci od srednovekovna naselba od X .III.

go dobiva statusot na rimska kolonija. Posebno aktivni bile diplomatskite pretstavnici. Kon sredinata na II vek pred hrista Rimjanite ja osvoile Makedonija i ja uni{tile nejzinata politi~ka mo}. portik na sudnicata so vpe~atliv skamenet natpis od Dela i Denovi na hesiod. do`iveala izvesen prosperitet.� lOkAc � ea Li herakl Itet: la lOkAl ito IjA: B nkesti s hERAKLEA LINKESTIS pamtivek vodel pat (Kandaviskiot) koj vo vremeto na rimskoto vladeewe go zamenil najpoznatiot pat na klasi~nata epoha Via Egnatia. Vo prvite tri veka na novata era heraklea. Itinerarium Burdigalense. Povolnostite. Gradot e smesten vo plodnata ramnina. vo drevnata oblast Linkestida. kako od geografski. taka i od istoriski aspekt. ju`no od gradot. koi ovaa zada~a ja imale vo svojata sekojdnevna aktivnost. spojkata na jadranskoto so egejskoto krajbre`je. Nastanokot na ovoj najzna~aen grad vo anti~ka Makedonija se vrzuva za imeto na Filip II Makedonski. Od fizionomijata na heraklea vo rimskiot period se otkrieni nekolku gradbi od II vek po hrista. {to go dolovuvaat duhot na toa vreme: terma. pridonesle za nadmo}nosta na heraklea vo vremeto na antikata. (HERACLEA LYNCESTIS) Anti~kiot grad heraklea Linkestis (Heraclea Lyncestis) se nao|a vo neposredna blizina na Bitola. Interesot na nau~nata javnost kon anti~kite starini na heraklea se pojavuva vo po~etokot na XIX vek. severno za{titen od Baba planina i reki~kata Siva voda od ju`na strana. niz nego od 1 44 arheolo{ki lokaliteti 45 . i genijot na rimskata arhitektura. a potoa ja pretvorile vo provincija i ja podelile na ~etiri oblasti. Ova mo`e da se potvrdi so natpisot na eden mermeren postament od po~etokot na III vek po hrista. vo sredinata na IV vek pred hrista. a na Tabula Peutingeriana i kaj geografot Ravenski kako stanica na patot heraklea Stobi. I pokraj vakvata sostojba heraklea koja vleguva vo ~etvrtata oblast. kade {to e navedeno dinasti~koto ime na Septimia Aurelia Heraclea. Kako va`na stanica }e bide zabele`an na pove}e itinerarii: Itinerarium Antonini..

monografija.: herakleja I. monografija. no remek delo na ranohristijanskata umetnost pretstavuva mozaikot na podot vo narteksot na Golemata bazilika. Vesna Kalpakovska. Ona {to mo`ebi e najmisteriozno i najvpe~atlivo vo heraklea. Istiot pretstavuva vistinsko ispoveduvawe na hristijanskata vera. Gradot heraklea ne gi u`iva{e dolgo plodovite od svojot zlaten vek.Bitola 1965. Tome Janakievski.Bitola 2007. 5 6 7 8 46 arheolo{ki lokaliteti 47 . Odbor za heraklea. Bitola 1987. toa se podnite mozaici izvedeni vo najraznovidni tehniki (tessalatum i sectile). rasposteleni na povr{ina od okolu 1300m². Za toa najdobro svedo~i pomenot na episkopite (Evagrius. 2003. Episkopska rezidencija i Gradska ~e{ma podignata od episkopot Jovan po povod 35 godini od vladeeweto na energi~niot imperator Justinijan. Anica \or|ievska Lit. kade do sovr{enstvo se vklopeni strogite grade`ni kanoni na Vitruvij. Golema bazilika.slovenskite napadi nastapi no} na varvarstvoto. Teatar . tuku se ras{trkale okolu i zasekoga{ go prekinale urbaniot `ivot na gradot so vekovno natalo`eni iskustva. So avaro .2 3 4 teatarot. Tie tuka ne se naselile. Beograd 1978. herakleja II. a nad gorniot red se nao|al Nemezion. Anica \or|ievska. Patot niz vremeto na Heraklea Linkestis. Stanuva zbor za relativno mal teatar (dvaeset reda sedi{ta) koj mo`el da sobere 2 500 gleda~i. Bitola. Svojot slaven period i najgolem procut heraklea go do`ivuva koga za~ekoruva po patot na krstot i stanuva eminentno episkopsko sedi{te. Site mozaici vo herakleja se so isklu~itelna ubavina. 1961. So pomo{ na simboli~kiot jazik ja prepoznavame drevnata azbuka na hristijanskiot religiozen sistem. Ranovizantiski podni mozaici. Quintilius i Benignus od IV . monografija. Gordana Toma{evi} Cvetkovi}. Naroden muzej Bitola . Anica \or|ievska.VI vek po hrista) za nivno u~estvo na crkovnite Sobori i ansamblot na nepovtorlivo ubavite arhitektonski gradbi: Mala bazilika. @ivotot vo Heraklea Linkestis preku epigrafskite spomenici.

po~nuvaj}i od po~etokot na prviot milenium pr. o~igledno tuka postojano se `iveelo. No vo ranoanti~kata epoha. Antigon Gonata. najverojatno poradi ribarewe. potoa od makedonskite vladeteli Filip II.e. daleku od starite i od sovremenite komunikacii. od oru`je. Brojniot i razlli~en numizmati~ki fundus uka`uva na {irokite ekonomsko-trgovski relacii so Balkanot {to go vospostavuvalo naselenieto od ovaa naselba. Makedonija. Naselbata od III i II vek e smestena vo centralniot prostor na ostrovot pome|u srednovekovnite crkvi Sv. Albanija i Grcija. na histaja od ostrovot Evbeja. epirskiot vladetel Piros i gradovite od Pela. na halkidskata liga. Ku}ite bile gradeni od drvo i kal. odnosno yidnite platna se izveduvani od preplet na granki od foja koja raste vo prostorot na Prespa. moneti na Tanagra od Beotija. koja pripa|ala na makedonskoto pleme Oresti. Vo rimskata epoha `ivotot prodol`uva so gradewe Istra`uvawata na starata naselba na ostrovot Golem Grad se zapo~nati vo 1967 godina.e. pokrivani so slama. koj manir na gradewe }e se za~uva do sredinata na minatiot vek kaj naselbite na bregot na ezeroto.� � . Malata selska naselba. Od toa vreme se konstatirani pogrebuvawa so naodi od zlaten i srebren nakit.Petar. po~nuvaj}i od IV vek pr. Jadranska Apolonija i Dirahion.n. }e poka`e edna dolga hronologija na `iveewe ili prestoj na ~ovekot na toj prostor.Dimitrija i Sv. Ostrovot so golemina od 20 hektari. so natpis i oznaka na kerami~arite kako KRITOLAOU i PREURATOU. Najstarite artefakti od kerami~ki sadovi i kameno oru`je uka`uvaat na prisustvo na neolitskiot ~ovek. otkrieni pri iskopuvawata. Se nao|a na trome|ata izme|u R. pretstavuva prostrana karpa koja se izdiga na 30 m od povr{inata na vodata. posebno }e za`ivee vo periodot od IV do I vek pr. Ovaj neobi~en lokalitet.n. n. Ku}ite bile pokrivani i so teguli. Podocna vo docnobronzenoto i rano`eleznoto vreme prestojot na ostrovot e 1 48 arheolo{ki lokaliteti 49 .e. Go Itet: o ezero lOkAl spansk A: Pre Ij lOkAc lem Gr ad Prespa GOLEM GRAD pointenziven. pa sé do sredniot vek.

Toa se sledi i preku grobnite obi~ai i preku gradeweto na crkvite. Najza~uvani se ansamblite od crkvata Sv. Tuka se odvival sekako i ceremonijalot na pokrstuvaweto na naselenieto. 11-20. no pointenzivno od IV-VI vek. kade e pretstavena najstarata slika na ova tema. vklu~uvaj}i gi i dvete ranohristijanski. 10 50 arheolo{ki lokaliteti 51 . potprena na karpite od jugoisto~niot rab na ostrovot. franç. odnosno Pesnata na Bogorodica. Vo XIII-XIV vek se podignuvaat u{te dve crkvi. zlatniot i srebreniot nakit. 203-210. gradot e spasen od neprijatelot.: Ľagglomération antique et médiévale de Golem Grad sur le lac de Prespa). a drugata nad samata cisterna. So spu{taweto na velot na Bogorodica vo moreto od zidinite na gradot. Skopje 1989. Vo toa vreme se odviva mona{ki `ivot i intenzivno gradewe na crkvi. Tuka se izdvojuva ilustracijata na Akatistot. I pokraj blizinata na vodata. I pogrebuvaweto na `itelite od okolnite naselbi na kopnoto }e prodol`i da se izveduva vo krugot na Sv. Veliko Trnovo 2006. Spored brojnosta na grobovite od periodot na IV-VII vek. opsadata na Carigrad od strana na Persijancite.2 3 4 5 6 na ku}i so kamen i malter. Skopje 1988. kako vo eden svet prostor do krajot na XIV vek. Vo sredniot vek naselbata ne se obnovuva. koja bila dekorirana i so mozaik.: Les fouilles de 1980 sur ľile de Golem Grad). Spartakus II.Dimitrija.Petar i Sv. Symposium 2002. Pogrebuvaweto }e prodol`i vo krugot na dvete crkvi Sv. se zapo~nuva i so inhumirawe. {est na broj dosega registrirani i prou~uvani. Skromniot fragment na mozaik e znak na mo}. hristijaniziranoto naselenie }e po~ne da se pogrebuva vo blizinata na ovaa crkva. ednata na ju`niot breg kaj Vlaija. posebno od IV vek nataka. Sandanski. Ovaa impresivna scena e pretstavena na ju`niot yid od nadvore{nata strana na crkvata. Izgradena vo kamen i hidrauli~en malter. Vo ranohristijanskata epoha izgradeni se dvete crkvi. a vernikot-donator imal `elba crkvata da bide na nivo na bazilikite od toga{nite golemi hristijanski gradski centri. Vera Bitrakova Grozdanova.Dimitrija. Celata rimska epoha e pridru`ena so otkrienite moneti.Petar. Iskopuvawa na Golem Grad vo 1980 (rés. koi se sega postaveni vo ju`niot del na ostrovot. nekropolite. Macrdoniae acta archaeologica 10. Macedoniae acta archaeologica 9. Pokraj paganskiot obi~aj na spaluvawe na pokojniot sé u{te prisuten vo IV vek. Napu{taweto na paganstvoto i prifa}aweto na novata vera stignuva i vo ovaa mala naselba. postaven pred glavniot vlez na oltarot. kade }e bide definiran oltarniot prostor i predvorjeto. 101-133. Site crkvi bile `ivipisani vo XIV vek. taa se polnela so do`dovnica preku kanalite koi bile vgradeni vo severniot yid na gradbata. Vera Bitrakova Grozdanova. se zaklu~uva deka naselenieto e pobrojno. Vera Bitrakova Grozdanova 7 8 9 Lit.: Vera Bitrakova Grozdanova. sepak poednostavno bilo sobiraweto i koristeweto na vodata na platoto kade se nao|ala naselbata. franç. Naselenieto vo rimsko vreme gi prifatilo dostignuvawata na novata civilizacija. Golem Grad de Prespa. Od sakralnite gradbi posebno se istaknuva ednobrodnata bazilika so narteks i bo~ni aneksi. Iskopuvawa na Golem Grad od 1981-1986 (rés. Blizu do niv vo toa vreme e izgradena cisterna.

pokraj ezeroto. vrz koja deneska se protega ramni~arskiot del od gradot Ohrid. Zalivot na Koskite kaj poluostrovot “Gradi{te” i Zalivot na Bombite kaj s. kilibar i keramika koi pripa|ale na toga{nata plemenska aristokratija na Enheleite (Engelani). na ovoj prostor e konstatirana naselbinska mat slikana keramika i grobovi cisti od ranoto `elezno vreme (VIII-VII vek) vo koi se otkrieni i predmeti vo naukata poznati kako “makedonski bronzi”. Gorenci severozapadno blizu Ohrid u{te vo 1918 godina. Imeno. e pokrien so 4 metra naslagi od glina i zemja.� � Li Itet: lOkAl id A: Ohr Ij lOkAc hnidos LIhNIDOS Ohrid (anti~kiot Lihnidos). Trpejca. bronza. grad vo jugozapaniot del od Makedonija. edna vo blizina na Pogradec (Albanija) i u{te tri vo isto~noto krabre`je na ezeroto: Zalivot na Pr~ot kaj s. Kon krajot na bronzenoto i ranoto `elezno vreme `itelite poleka go naseluvale ridot. negoviot povisok zapaden del. podocna i vo vremeto od 1930-1934 godina. koj denes. na koj denes egzistira del od staroto gradsko jadro na Ohrid. srebro. Pe{tani. Vo vremeto koga niz Lihnitida (oblasta pokraj 1 52 arheolo{ki lokaliteti 53 . Zaedno so ovie predmeti vo grobovite od ovie nekropoli otkrieni se i mnogubrojni drugi prilozi od zlato. Arhajskiot period (VI-V vek) e eden od najzna~ajnite za Ohrid i negovata neposredna okolina vo ramkite na arheolo{kata nauka bidej}i od ovoj period poteknuvaat nadaleku pro~uenite zlatni ritualni maski otkrieni vo nekropolata “Trebeni{ta” kaj s. so najnovite arheolo{ki istra`uvawa. na lokalitetot Gorna Porta. odnosno na prostorot od Samuilovata tvrdina i lokalitetot Plao{nik. zaedno so ostatocite na taa praistoriska civilizacija. vo vremeto na obemnite arheolo{ki istra`uvawa vo 2002 godina. vo nizinskiot del od gradot. Ostatoci od naselbi od ova vreme konstatirani se i vo vodite na Ohridskoto Ezero: na lokalitetot Usta na Drim i Vrbnik vo sosedna Struga. ~esto spomnuvano vo anti~kite izvori. e eden od najstarite gradovi vo Evropa. Bogata materijalna kultura e evidentirana vo isto~noto podno`je na Ohridskiot rid. pleme od regionite na Gorna Makedonija. kako i eden primerok vo samiot grad Ohrid. kade e konstatirana golema palafitna naselba koja egzistirala kontinuirano od neolitskiot period (mladoto kameno vreme) do po~etokot na `eleznoto vreme od praistoriskata epoha. Naselbata bila podignata na mo~urliv teren. pokraj severniot breg od Ohridskoto (Lihnidskoto) Ezero.

Za toa govori nekropolata na Deboj (pomaliot isto~en del od Ohridskiot rid) i kaj Gorna Porta (severen vlez vo stariot del na gradot Ohrid) istra`uvana 1978/1979.helenisti~kiot period od istorijata na svetot (od krajot na IV do I vek pred hr. vo vremeto na vladeeweto na makedonskiot kral Filip V. a podocna i na drugite makedonski kralevi. Neposredno do teatarot. era (preadaptiran vo II vek od hr. era za potrebite na toga{noto rimsko op{testvo) i koj denes. konzerviran i prezentiran slu`i za spektakleni pretstavi vo ramkite na kulturniot `ivot vo Ohrid i Makedonija.2 Lihnid i Lihnidskoto Ezero) pominal makedonskiot kral Filip II (358 godina pred hr. istra`en. dodeka na Gabavskiot Rid do denes se za~uvale vidlivi ostatoci od bedemi izgradeni od megalitni (“kiklopski”) kameni blokovi koi nekoga{ bile mo}na prestolnina na Engelanite. Od ovoj period e i Anti~kiot teatar koj se nao|a vo isto~noto podno`je na povisokiot del od Ohridskiot rid. 2000-2002 godina koja obiluva so mnogubrojni arheolo{ki vrednosti od zlato. era) Lihnid bil bogat urbaniziran grad pokraj bregot od Beloto (Lihnidsko) Ezero i pokraj poznata anti~ka magistrala Via Egnatia. Gradot Lihnid i tvrdinata vo izvorite. za prvpat se spomnuvaat kaj anti~kiot istori~ar Livij vo 209 godina pred n. Vo makedonsko . bronza i keramika. vo blizina na Gorna Porta. koja vo toj del na stariot Lihnid bila smestena u{te vo krajot na IV ili po~etokot na III vek pred hr. dromos. zapadno od nego. Ostatoci od najstarata ohridska tvrdina se otkrieni vo 2001-2002 godina na prostorot od dene{nata Samuilova tvrdina. era. srebro. za~uvana e vo celost tipi~na staromakedonska grobnica so skalest vlez. pretkomora i komora. denes vo “zlatnata zbirka” od muzejot “Robevci” vo Ohrid. era) toj sigurno gi zabele`al strate{kite pozicii na dvata rida severno pokraj ezeroto (Ohridskiot i Gabavskiot) i na ovie mesta naredil da se podignat mo}ni bedemi .e. koj najverojatno bil izgraden vo II vek pred hr.tvrdini. 5 6 7 3 4 8 54 arheolo{ki lokaliteti 55 ..

Ohrid: Zavod za za{tita na spomenicite na kulturata i Naroden muzej 1975. {to pretstavuva svoevidna pojava vo vremeto koga so isto~noto rimsko carstvo vladeel carot Justinijan I. Istorija. 249-265. Ottoga{ toj prestanuva da bide Lihnid. Bitrakova. Vo vremeto na rimskata dominacija Lihnidos zaedno so Dasaretite. ne uspeal da go osvoi Lihnid “zatoa {to gradot le`el na utvrdenoto upori{te i izobilstvuval so izvori me|u yidi{tata”. Kliment Ohridski i negovata isklu~itelna prosvetitelska misija. Vo arheolo{ka smisla ostatoci od isprepletena srednovekovna arhitektura vo Ohrid. Samo na Plao{nik. Bogorodica Perivlepta (XIII vek) i drugite. trobrodna bazilika so narteks. 2. 269-339. Papazoglu. era tvrdinata ve}e funkcionirala vo site presudni momenti od istorijata na gradot Lihnid. 92 (zab. kako i vo staromakedonskata-helenisti~ka era. grad koj vo golema mera slobodno se razvival. Ova e vremeto na bazilikite. od koga ostanala negovata trolisna crkva na Plao{nik. Od Svetiklimentovoto vreme (kraj na IX . Dene{niot izgled i protegaweto na tvrdinata najverojatno bile oformeni vo IV vek od na{ata era. koja denes ja prepoznavame po tehnikata na yidawe opus mikstum (~etiri. Vo Ohrid denes ima arhitektonski ostatoci od u{te pet drugi baziliki. Zabele`ano e vo istoriskite izvori deka vaka ukrepeniot grad imal silna odbranbena mo}. Starohristijanski spomenici vo Ohridsko. poradi {to vo 479 godina kralot Teodorih Amaliecot. Pasko Kuzman F. Malenko. na relativno mal prostor otkrieni se ostatoci od tri monumentalni ranohristijanski gradbi: tetrakonhalna crkva so atrium i krstilnica.9 10 11 Ovoj podatok govori deka vo krajot na III vek pred hr. XXVIII. Slednata pozna~ajna pojava na Lihnidos/Ohrid e vo IX vek koga za prvpat ovoj grad vo istoriskite izvori se spomnuva pod imeto Ahrida. V. atrium i prostrana krstilnica so isklu~itelno vredni podni mozai~ni pretstavi i u{te eden objekt koj sè u{te se istra`uva. Skopje 1986. a vo ramkite na objekti od rasko{ni palati. so varov malter me|u redovite). XXII. Ohrid-Skopje 1985. denes vozobnovena. br.6 . kral na isto~nite Goti. bil libera gens. a `ivotot vo ovaa slovensko-vizantiska sredina kontinuirano prodol`uva pod imeto Ohrid. Sv. V. Topografija i urbaniot razvoj na Lihnidos.po~etok na X vek).I. i denes se prezentativni vrednosti na gradot Ohrid i na negovoto slavno minato. 12 13 14 15 56 arheolo{ki lokaliteti 57 . a najverojatno pretstavuva episkopski dvor od vremeto koga Lihnidos bil podolg period episkopski centar na provincijata Nov Epir. denes se evidentirani i delumno prezentirani na lokalitetite Samuilova tvrdina/Citadela i na Plao{nik. @ivopisot i ikonopisot se glavnite vrednosti vo vkupnosta na `iveeweto na ovoj grad sé do ukinuvaweto na slavnata Ohridska arhiepiskopija 1762 godina. Srednovekovnite sakralni monumenti: katedralnata crkva Sv. i sega e bogat so rasko{ni arhitektonski gradbi.). vo svojot pohod od Makedonija kon Nov Epir. na mesta i tri redovi na opeki. god. odnosno od vremeto na golemiot i prviot slovenski episkop i prosvetitel Sv. del VI. Del vtori. era) so pretstava na tvrdina so kuli i razni drugi mozai~ni umetni~ki sliki. Ohrid (monografija). V. Ranosrednovekovnata materijalna kultura vo Ohrid i Ohridsko. Sofija Ohridska (XI-XIV) vek. 9.Liv. dene{niot Ohrid. kn. Lihnid. Ohridsko vo praistorijata i vo anti~kiot period. OhRID (monografija). Bitrakova Grozdanova. Ohrid-Skopje 1985. Ottoga{ poteknuvaat novootkrienite mozai~ni podovi na Plao{nik (I vek pred hr. 32. nataka niz sredniot vek Ohrid se razviva kako isklu~itelno crkovno sredi{te so mnogubrojni sakralni objekti koi do den denes so svoite fresko`ivopisni dela se na vrvot vo ramkite na celokupnata vizantiska srednovekovna umetnost.

deneska ovozmo`uva soodvetno planirawe i realizacija na programa za otkrivawe. Zbornik na trudovi. 474 (Polibij 5. Matica Srpska. Filip II najverojatno naredil da se zapo~ne so gradewe na tvrdini na poziciite od ridovite: Ohridskiot (mestoto na dene{nata Samuilova tvrdina) i Gabavskiot (mestoto na lokalitetot “Kuli{ta”) koi podocna se razvile vo zna~ajni anti~ki centri.� � r En kraj Oh Itet: lOkAl Erazmo A: Sv. Pozicijata na strmniot rid so tvrdinata e vsu{nost “orlovski” greben so vizuri na istok kon Ohrid i ohridskata kotlina. a vo blizina vo karpite e i pe{ternata kelija-crkva Sv. istra`uva~ite toga{ go otkrile i ekonomskiot del na tvrdinata. Ij lOkAc gelana id ENGELANA Se nao|a na ssa 5 km severozapadno od Ohrid. era. 10. toj se nao|a na samo nekolku kilometri od Ohrid.Ki~evo . Ostatocite se monumentalni.Skopje. a ne na mestoto na koe denes se nao|a. Erazmo so sloevi na `ivopis od XIII i XVII vek. Erasmo am Ochridasee. Ricl. 19-21. a se pretpostavuva deka poteknuvaat od IV vek pred hr. Ova najverojatno se slu~ilo vo vremeto po prvata Filipova vojna so Ilirite vo 358 godina. a pod samite karpi nad koi se nao|a tvrdinata. Na desettina metri severozapadno ottuka smestena e atraktivnata pe{terna crkva posvetena na hristrijanskiot propovednik Sv. vo 1975-1976 godina se otkrieni ostatoci na ranohristijanska bazilika so mozai~ni podovi i ranosrednovekovna nekropola. odnosno prostorot vo kogo bile smesteni pitosi. 96-99. Zapadnata strana od ova “kiklopsko” gradi{te bila najsilno za{titena so monumentalen bedem {irok do 2. Unverzagt. Za odbele`uvawe e {to vedna{ do spomenatiot magistralen pat. konzervacija. Geografskata polo`ba na Gabavskiot rid na kogo pred ssa 2400 godini bila izgradena tvrdina so “kiklopski” yidini. me|u koi najgolemite so dimenzii 1. @iva antika. Gabavskiot rid e isklu~itelno `ivopisen so visokite karpi koi strmno se izdigaat re~isi vedna{ od magistralniot pat na nadmorska visina od 875 m. Erazmo. IX god. Taffel 9. Novi Sad 1988. Dolgi godini se smeta{e deka anti~kiot Lihnidos (dene{en Ohrid) se nao|al na ovoj rid. Osven toa. hermeleja.Lisičar. Skopje 1959. Katerina.80 h 0. restavracija. a na jug kon sinite vodi na Ohridskoto Ezero.II vek pred hr. ovozmo`uva osmisluvawe koe sigurno }e obezbedi ekonomsko isplatliva turisti~ka destinacija. 1 2 3 58 arheolo{ki lokaliteti 59 . koga za prvpat se spomnuva Lihnidskoto Ezero vo istoriskite izvori (Diodor). nad lokalitetot Sv. na Gabavskiot rid. P. Smetame deka e eden od najzna~ajnite arheolo{ki lokaliteti od vakov vid vo ramkite na mediteranskiot kulturen kompleks. na zapad kon Struga i stru{koto pole. 1-2 tom. Beilage 1.90 m. koj pat go povrzuva Ohrid i so sosednata Struga. Die Burganlage uber dem Kloster Sv. Germania XXXII. Rei{vic i Keler. Rezultatite poka`ale deka vo centralniot del od tvrdinata. kako i od Miodrag Grbi} od Narodniot muzej vo Belgrad. za{tita. Imeno. zatoa {to makedonskiot kral Filip II nevozmo`no bilo da ne gi zabele`i strate{kite mesta vo ramkite na negovite vojni planovi. a pozicijata na lokalitetot “Kuli{ta” e isklu~itelna vo severnoto krajbre`je od regionot na Lihnidskoto Ezero. Pasko Kuzman Lit. 6. a isto taka i so ohridskiot aerodrom “Podmolje”. O Lihnidskoj akropoli. Vrz osnova na rezultatite od ponovite arheolo{ki istra`uvawa se nametnuva zaklu~okot deka se raboti za plemenskata “prestolnina” na gornomakedonskoto pleme Engelanite i “baza” na makedonskite kralevi vo III . so {to ovaa tvrdina dokumentirano e vlezena vo svetskata arheolo{ka literatura. 231-233. golemi kerami~ki sadovi za ~uvawe na namirnici.10 m i {est mo}ni kuli izgradeni od megalitni kameni blokovi. Polibije. Ohrid 1988. br. 1954. prezentacija i funkcionalizacija na kulturno-istoriskiot spomenik vo nasoka na kulturno i ekonomsko iskoristuvawe na negovite potencijali. Ostatocite od “kamenata” civilizacija se monumentalni. e utvrdena so mo}ni bedemski yidovi gradeni so megalitni kameni blokovi. Vo 1931-1932 godina vr{eni se arheolo{ki iskopuvawa na eden del od ovie “kiklopski” yidini od strana na Vilhelm Unfercakt od Berlin. vo neposredna vertikalna blizina na aktuelnata tvrdina so “kiklopski” yidini.108). V. Vlado Malenko-Pasko Kuzman. Celiot ovoj kompleks na kulturno-istoriski vrednosti. bil fundiran eden pomal akropolen prostor koj najverojatno pretstavuval zasolni{te na vladetelot i najbliskata svita. nedaleku od bregot na Ohridskoto Ezero i pokraj magistralniot pat Ohrid . re~isi “organski” povrzan so tvrdinata. Lihnid. Istorija I. na najvisokata visinska to~ka.: M.

glavno fragmentirani i celi kerami~ki sadovi. Pritoa se sobrani mnogubrojni bronzenodopski i `eleznovremenski artefakti. so mno{tvo fragmenti od `ivotinski koski. vo vodite na Ohridskoto Ezero. objekti vo antikata i srednovekovieto koi bile potopeni vo vodite. glavno poradi oscilaciite na nivnite nivoa. koe poradi razni okolnosti vo minatoto i denes ostanalo pod vodenite povr{ini na makedonskite ezera. Plo~a Mi}ov Grad. 1 2 3 4 5 6 7 60 arheolo{ki lokaliteti 61 . a vo 2007-2008 godina be{e izvedena rekonstrukcija na del od naselbata so {to se prezentira atraktiven arheolo{ki lokalitet na atraktiven prostor od ezeroto. Na lokalitetot Plo~a Mi}ov Grad otkriena e praistoriska palafitna (nakolna) naselba so vremenska pripadnost na docnoto bronzeno i ranoto `elezno vreme. Grad Itet: lOkAl e{tani A: s. So dosega{nite arheolo{ki podvodni aktivnosti konstatiran e gabaritot na naselbata. osobeno Ohridskoto Ezero obiluva so ostatoci od praistoriski nakolni naselbi. se realiziraa vo kampawi sekoja godina od 1997-ta. a vo tekot na dosega{nite istra`uvawa bea evidentirani 6000 ostatoci od drveni kolci vo vodite na dnoto od ezeroto. pomalku bronzeni. kako i dvi`ni artefakti koi niz minatoto se na{le na dnoto od ezeroto najpove}e poradi ribolovni aktivnosti ili vo vreme na obavuvawe na ezerskiot soobra}aj niz minatite vekovi. pokraj ju`noto krajbre`je na poluostrovot Gradi{te. Zaliv na Koskite. Plocha Michov Grad. Od dosega{nite soznanija. So ovie istra`uva~ki aktivnosti za prvpat vo Makedonija se oficijalizira podvodnata arheologija kako granka na arheologijata koja se zanimava so ostatoci. kameni i kremeni predmeti. Prehistoric Palafitte Settlement. me|u koi ima i takvi koi slu`ele kako orudija. Kuzman.: P. blizu ribarskata i turisti~ka naselba Pe{tani. Pasko Kuzman Lit. za{tita i prezentacija na podvodnoto kulturno nasledstvo. O ZALIV NA KOSKITE Podvodnite arheolo{ki istra`uvawa na lokalitetot “Plo~a Mi}ov Grad” vo Zalivot na Koskite. restavriran i prezentiran na najvisokoto plato od ridot “Gradi{te”. P kAcIj lO Zaliv na kos kite hrid i{te. na dlabo~ina od 3 do 5 metri koi potpirale najverojatno zaedni~ka drvena platforma na koja funkcionirale dvaesettina praistoriski stanbeni objekti. Skopje-Ohrid 2008. Lokalitetot Plo~a Mi}ov Grad vo Zalivot na Koskite denes e atraktiven muzejski kompleks koj ima pove}e sodr`ini: rekonstruirana palafitna naselba nad vodite od ezeroto. od drvo. do 2005 godina. rimski kastrum koj e konzerviran. postavena e podvodna arheolo{ka kvadratna mre`a i realizirani se iskopuvawa na nekolku istra`uva~ki poliwa.� � . pristapen objekt so muzejski vitrini i objekt za realizacija na podvoden turizam. izgradeni isto taka. praistoriska nadvodna naselba – Bay of the Bones.

).).� � Itet: lOkAl gelija A: Gev kAcIj lO Vardar ski Ri d VARDARSKI RID 16 kulturni sloevi. a od drugata kon dene{niot grad Gevgelija.IX vek pr. Suva Reka i Paragon.) So isklu~ok na oddelni incidentno otkrieni neolitski naodi. pr. gradot Gevgelija i dolinata na Vardar.). se formiraat i brojnite nekropoli okolu samiot Vardarski Rid (Milci. koja se datira okolu XIII vek pr. so dominantna i strate{ka polo`ba nad Gevgelisko pole. hr. spoeni so zaedni~ko blago sedlo. Direktno vrz karpestata osnova na terenot se otkrieni ostatoci od naselba. otvoreno od ednata strana kon koritoto na Vardar.VI vek pr. Isto taka. prvoto naseluvawe na Vardarski Rid se slu~ilo kon krajot na bronzenoto vreme. VR V (V . vo sedloto me|u dvata rida i po dol`inata na celata Isto~na terasa (VR III). na isto~nite padini na Ridot 1. hr. so zgr~ena inhumacija. Sistematski istra`uvawa na Vardarski Rid se izveduvaat od 1995 godina na tri udarni punktovi ili vo sektorite: Akropola. hr. Na sprotivnata zapadna strana na istiot Rid 1. Lokalitetot Vardarski Rid vo Gevgelija e prostor na koj intenzivno se `iveelo vo tekot na okolu iljada godini. Vo tekot na polnoto `elezno vreme (VII-VI vek pred hrista) `ivotot na Vardarski Rid prodol`il vo nova naselba (VR IV) so mnogu posilen intetnzitet na `iveewe. Ju`na terasa i Isto~na terasa. otkrieni se pogrebuvawa od ovaa naselba.cisti od obi~ni kamewa ili vo golemi kerami~ni sadovi. niz celioot prv milenium pred hrista. na koi dosega se otkrieni nad 200 grobovi.hr. Tie se ednovremeno i 6 osnovni fazi vo periodizacijata na Vardarski Rid.XI vek pr. VR VI (III .IV vek pr.II/I vek pr. hr.era (VR II). site datirani vo VII i VI v. Go so~inuvaat dva karpesti rida. vo grobovi . Bil zafaten celiot prostor na koj mo`elo da se organizira naselbinski `ivot. povisokiot i postrmen zapaden rid (Rid 1) i poniskiot i poblag isto~en rid (Rid 2). VR II (XIII . i toa: VR I (neolitska naselba). VR IV (VIII . Raul). koi pripa|aat na 6 razli~ni naselbi.). na druga pozicija. Po zamiraweto na taa naselba `ivotot ne bil prekinat tuku nastanale novi uslovi so novi kriteriumi za `eleznodopsko `iveewe. VR III (X . Vo generalnata stratigrafska slika na lokalitetot se izdvojuvaat vkupno 1 62 arheolo{ki lokaliteti 63 .hr. Lokalitetot zazema centralna pozicija.n.

Slamkov. husenovski. Gevgelija 2004. D.n. Najreprezentativnata i istovremeno najzna~ajna gradba od ovaa naselba e monumentalnata gradska Stoa od IV vek pred hrista. dodeka najmladi se dvata srebrenici na Seleuk (312-280). koja se razvivala niz tri grade`ni fazi. Najubavite primeri na ku}i za `iveewe se otkrieni vo sektorot Isto~na terasa. Iako pretstavuva kontinuiran prodol`etok na `iveeweto od prethodnata naselba sepak se raboti za nova urbanizacija. Skopje 2001. avtonomni kovnici sé do prvite primeroci na rimski moneti vo Makedonija. Najbrojni moneti vo ostavata se tetradrahmite (45) na Aleksandar III.n. du}ani i sli~no) so karakteristi~en inventar i bogati i raznovidni dvi`ni naodi. Tie pretstavuvaat izraz na vistinski gradski `ivot vo ramkite na urbanizirani naselbi. od predrimsko vreme. Staromakedonskiot grad na Vardarski Rid. kerami~arski i zanaet~iski rabotilnici. E. Vsu{nost stanuva zbor za eden od istoriski posvedo~enite centri na anti~ka Makedonija. preku t. zboruvaat za zanatsko trgovski del od gradot.: D. gradot Gortinija. prosledeni so moneti od site makedonski vladeteli posle Aleksandar III. @ivotot na Vardarski Rid postepeno zgasnuva nekade vo tekot na I vek pred hrista. B.2 Ostatocite od poslednite dve naselbi (VR V i VR VI) go ilustriraat ranoanti~koto `iveewe i kultura na Vardarski Rid. magacini. Umetnosta na Vardarski Rid (Katalog). Ovaa naselba bila najmalku 4 pati obnovuvana. Objektite otkrieni vo sektorot Ju`na terasa ili nad ostatocite od klasi~nata Stoa. Na toj prostor otkrien e cel kompleks na gradbi (metalur{ki. Skopje 2005. pred da bide definitivno razurnata i postepeno napu{tena nekade vo tekot na vtoriot do prviot vek pred hrista. Gradbite od ovaa naselba bile koncentrirani glavno na Ridot 2 so okolnite padini. Mitrevski i drugi. Prvata takva naselba egzistirala vo vtorata polovina na V i vo tekot na IV vek pred hrista (VR V) i vsu{nost go pretstavuva postariot makedonski grad na Vardarski Rid. Pokraj nasilno i ednovremeno sru{enite objekti kako ilustracija na takvite nastani e ostavata od 51 srebrena tetradrahma. Anti~kite moneti od Vardarski Rid. posle odredeni krupni istoriski nastani {to se slu~ile vo tekot na vtorata polovina na II i vo I vek pred hrista a povrzani so rimskite osvojuvawa i pohodite na Skordiscite na Makedonija. otkrieni vo kerami~en sad zayidan vo edna od gradbite od slojot 5. Uni{tuvaweto na ovoj grad so golema verojatnost mo`e da se povrzi so keltskite napadi. Mitrevski. “Kuka na kolekcionerot“. Poslednata ili {esta naselba na Vardaraski Rid vsu{nost e pomladiot makedonski grad. Najzna~ajniot dosega otkrien objekt vo toj del na gradot e edna bogata privatna ku}a od II vek pred hrista t. Dragi Mitrevski 3 4 Lit. Vardarski Rid -Tom 1. 5 64 arheolo{ki lokaliteti 65 . na dosta po{irok prostor so nova arhitektura i novi kulturni sodr`ini. Gevgelija 2004.

Najmonumentalniot objekt vo centralniot del od kastrumot kone~no e definiran i determiniran so negovata prvi~na funkcija na terma. Isar .Josifovska. Godi{en zbornik na Filozofskiot fakultet . Cone Krstevski-Laura Bofo. Folia archaeologica Balkanica. posebno izdanie I. Izve{taj o arheolo{kom iskopavawu kod sela Marvinaca. a od 1977 godina so arheolo{kite istra`uvawa rakovodat arheolozite Viktorija Sokolovska. Radmila Pa{i} i Cone Krstevski. na vrvot na edna viso~inka so pogled na valandovskata kotlina i dolinata na Vardar. Koga ja ima voenata funkcija istiot e poplo~en so mermerni raznobojni plo~ki vo tehnika opus sektile. Na drugata strana od ovoj natpis e zabele`ana posetata na pet~lenata delegacija vo gradot Rim so zamolnica da bidat oslobodeni od danok za izvesen period dodeka vo gradot prestojuvaat carskite voeni edinici. kade se spomenuvaat dvata grada Idomene i Dober. Vo kastrumot se otkrieni pogolemi yidni platna od bedemite i vleznata porta. In honorem Vera Bitrakova Grozdanova. Lokalitetot Isar se protega na prostor od okolu 5 ha i e podelen na dva dela: akropola kade e locirana predrimskata naselba. Muzej na Makedonija. Skopje 1967. poto~no na severozapad e cisternata koja ima za~uvani yidovi vo visina od 4. Objektot e so dimenzii 13 h10 metri i ima 1 za~uvani yidovi so arki. (`eleznoto vreme) pa sé do krajot na IV odnosno V vek od na{ata era. Gradot na Isar . Podocna ovoj objekt e zamenet i e izgradena principija ({tapska zgrada). Kastrumot (kvadriburgot) bil izgraden kon krajot na III vek i e lociran na jugoisto~nata padina vedna{ pod akropolata. Eden od najmarkantnite arheolo{ki lokaliteti se nao|a na jugozapadnata strana od seloto Marvinci. Po gotskite napadi vo 268/269 godina od novata era gradot stradal po {to e izgraden kastrum (kvadriburg) so odbranbeni bedemi koi zafa}aat prostor od okolu 6000 m2. a na padinite pod akropolata se protega gradot od rimskiot i docnorimskiot period. Bogatite grobni naodi se izlo`eni vo Muzejot na Makedonija. Skopje 1986. Skopje 2006. Gradot na Isarot bez razlika dali e Idomene ili Dober e zna~aen po toa {to vo negovata neposredna blizina ima pogrebuvawa od VIII vek pred n.Skopje. pri {to severozapadniot bedem go se~e svetili{teto od ranocarskiot period. Vo 1961 godina Arheolo{kiot muzej od Skopje zapo~na arheolo{ki istra`uvawa pod rakovodstvo na Borka Josifovska – Dragojevi}. 19. Najkarakteristi~nite arhitektonski sodr`ini vo kastrumot se: makedorimskiot hram izgraden vo 181/182 godina od novata era od eden visok makedonski funkcioner po poteklo od gradot. 000 2 66 arheolo{ki lokaliteti 67 . Cone Krstevski Lit.� � i kaj V Itet: lOkAl arvinc A: s. a podocna so poslab intenzitet imame tragi sè do V vek. Dragendorf.5 metri kako i zasvedeniot lagum vo dol`ina od 9 metri. Prvite arheolo{ki podatoci za Valandovo i valandovsko datiraat od vremeto na prvata svetska vojna koga istra`uvawa vo regionot vr{el h. Vo prilog na ubikacijata i imeto na anti~kiot grad na Isarot odi i pronajdeniot kamenpatokaz (stadion) vo 1984 godina vo koj e vklesan gr~ki natpis od dvete strani. Stopite od kolonadite na ovaa impozantna zgrada se za~uvani vo celost. Podot bil od mermer. poznata pod imeto Bojmija.Marvinci i rimskata administracija vo provincijata Makedonija. M Ij lOkAc Gradot na Isa r alando vo GRADOT NA ISAR Valandovskata kotlina. Neodamna be{e otkrien i eden izvonreden epigrafski spomenik na koj e zabele`ano deka donatorot Marko Aurelius go gradi glavniot vodovod na gradot na Isarot. Na akropolata se utvrdeni ~etiri horizonti na `iveewe. Vo ranocarskiot period gradot se {iri s$ do podno`jeto na Isarot.Marvinci i Povardarjeto vo anti~ko vreme. Viktorija Sokolovska. Napisot e so karkteristi~na sodr`ina. Gradot na Isarot najintenzivno bil naselen vo II i III vek od novata era. Ovoj podatok go ima na arhitravnata greda koja go spomenuva liceto koe go podignalo hramot za spomen na svojot grad. vo dolniot tek na rekata Vardar.: Borka Dragoeviħ .e. odnosno go ozna~uva rastojanieto pome|u dvata grada. Zad ovoj objekt. Na nekoi se vidlivi i natpisi so gr~ki bukvi. pretstavuva mala geografska celina vo jugoisto~niot del na Republika Makedonija. 333-355.

Kiril Trajkovski Lit. pa taka. Vo VII vek gradot bil opusto{en od Avarite. hariton. ili Strumica. kako {to e zapi{ano vo srednovekovniot manuskript na Ohridskiot arhiepiskop Teofilakt vo XII vek. Portreti na svetitelite od Makedonija od IX . Skopje 1978. surovosta i zlo~estivosta na toga{nite vlasti bile tolku silni i nevideni. vo 1972 godina amaterski i dobronamerno ja otkrivaat edna od pove}eto ranohristijanski grobnici na Svetite Petnaeset tiveriopolski ma~enici. potoa. D. govorat za vistinitosta za slu~uvawata vo IV vek i na ova mesto. Duri po zaminuvaweto na krvnicite hristijanite so golemi po~esti gi podignale ~esnite tela i gi polo`ile vo Tiveriopol. C. Eden od tie monumenti sozdavani vo duhot na makedonskata renesansa bil postroen nad grobnicite i memoriite na Svetite Petnaeset tiveriopolski ma~enici. Koj bile tie ma~enici? Vo vremeto na rimskiot imperator Julian Apostat (“Otpadnik“) koj vladeel od 361 do 363 godina hristijanite `estoko stradale ili bile progonuvani taka {to ~etvorica ma`i od gradot Nikea vo Mala Azija tajno prebegale i stignale do Solun od kade se upatile vo Tiveriopol. nim im se priklu~ile edinaesetmina koi stanale prezviteri ( Petar. Petnaesetiot so ime Sokrat bil vojnik so golemo bogatstvo i slava.XVII vek. koj vo antikata bil narekuvan Astraion ili “Yvezden grad“. Otkrienata trikorabna bazilika so mermeren ukras i mozai~ni podovi. Vo centralniot del na taa crkva e otkriena kripta vo ~ija vnatre{nost i denes stojat 1 likovite na Svetiite. 2 3 68 arheolo{ki lokaliteti 69 . vo crkvata“Sv. `ivopisani na freska. a bo`jite hramovi bile sramnati do zemja so {to i grobovite na Svetiite bile zatrupani. Rezultatite od arheolo{kite iskopuvawa vo 1973 god. Memorijata na lu|eto od Strumica i nivnata duhovna po~it i naklonost kon Svetosta. {to ve}e fatenite petnaeset otci gi izvele pred sud i gi osudile na smrt so se~ewe. Sergej. Danail. Prviot. II. 15 tiveriopolski ma~enici“ . od {to se otka`al i im se priklu~il na otcite.79. 42 . eden den odewe na sever od Solun. ~. Sofiя 1994. da go propovedaat hristijanstvoto. Za mnogu kuso vreme. Grcki izvori. stanal episkop. pove}e od 1600 godini ne prestanale. IX. 93 . kako i pove}eto otkrieni ranohristijanski zasvodeni grobnici vnatre `ivopisani so krstovi.Strumica.: Teofilakt Ohridski. Teodor. Silniot i ploden hristijanski `ivot na petnaesette otci napravile site vo Strumica da stanat poklonici na hrista i da se za~ne mona{kiot `ivot vo Makedonija. se gleda niz celoto srednovekovie koga tuka masovno se pogrebuvaat gra|anite na Strumica. IBI.127 . No. Komasij i Evsevij monasi. Milkovi}. Jovan. vo IX vek bugarskiot knez Boris Mihail izgradil i vozobnovil mnogu crkvi osobeno vo Strumi~ko i Bregalni~ko.138. Skopje 1983. Kon jugoisto~niot del na crkvata podocna vernicite dogradile paraklis. a Teodor bil eden od bla`enite otci na Nikejskiot koncil i bil udostoen so ~in na episkop. Timotej. Nikifor ). a za hristijanite od Makedonija tie se najblisku do Svetosta. Zb. Vo XII vek crkvata e remodelirana. Mь~eni~estvoto na 15-te tiveripolski mь~enici. yverovi i ptici.Grozdanov.AM. Koco . zadr`uvaj}i ja tripartitnata podelba. |akonite Vasilij. Respektot kon Petnaesette Svetii.P. kako i `elbata na obi~nite vernici da bidat vo nivnata blizina. Svetiite zavr{ile na 28 noemvri a delovite od nivnite tela pove}e denovi bes~esno bile rasfrlani za da bidat izedeni od ku~iwa. Toma i monasite Erotej. pretstavuvaj}i go bo`estvenoto evangelie pred qubitelite na dobroto od Strumica i okolinata. Kultot na Svetite Petnaeset tiveriopolski sve{tenoma~enici vo kontinuitet `ivee do denes. Tiberiopolis e imeto na gradot.104.SVETITE PETNAESET TIVERIOPOLSKI MA^ENICI � lOkAc � ici i ma~en opolsk Tiveri eset te petna a Sveti Crkvi n Itet: a lOkAl trumic IjA: S Vo sredi{teto na gradot Strumica se nao|aat crkvite i grobovite na Svetite Petnaeset tiveriopolski ma~enici.

Prostorijata nare~ena tepidarium bila me|u toplata bawa (kaldarium) i ladnata bawa (frigidarium). tie tuka se zabavuvale i trguvale. Glavno mesto vo termata zazemal bazenot i kadite ~ija dlabo~ina iznesuvala okolu 1. Osven terapeutskite tretmani bawata bila mesto i za mladite atleti. The Hypocaust in the Sudatorium of the late roman thermal spa in the village of Bansko by Strumica. gimnazioni. Kulturno nasledstvo.: J. Aktuelnite arheolo{ki istra`uvawa govorat deka le~ili{teto postoelo i porano za {to svedo~at novootkrienite postari objekti. Izgradeni za potrebite na lu|eto vo antikata bawite bile i centar na socijalniot `ivot.V. 1 zdravjeto na lu|eto.339.e.271. da i se vrati istata funkcija koja ja imala pred pove}e od eden i pol milenium. Kiril Trajkovski Lit. na pareata i davala opojnost. a so toa.Ananiev. Taseva . 261 . 333 .29. Izvorot se nao|a vo seloto Bansko koe tokmu zaradi vodata i nekoga{nite bawi go dobilo dene{noto ime. S. Za~uvanosta na objektite e skoro celosna. Docnoanti~koto termalno le~ili{te vo s. Vo prostorot nare~en (dipterium) kako bolnite taka i u`ivatelite se ma~kale so masla. a nivnata povr{ina zafa}a pove}e od 1500 m2 i e edna od najgolemite termi na Balkanot.e. biblioteki. 235-246. silno izvira topla voda so temperature od 72°C. 28 . vo severnoto podno`je na planinata Belasica.5 m. Skopje 2004. Zapustuvaweto na ovoj sanatorium nastapilo vo VI vek n. Rimskata terma i tuka imala soblekuvalna (apoditerium) kade se odlagala i zaka~uvala oblekata.V. Dnevnata svetlina {to vleguvala niz prozorcite vnatre{nosta ja pravela privatna i intimna. n.VI C AD). osven {to se molele. Zbornik na trudovi. Sofia 2007. 70 arheolo{ki lokaliteti 71 .1981. a vo samiot bazen se vleguvalo niz skali. Bawata e proektirana kako i pove}eto rimski objekti i bila vo duhot na potrebite na rimskata zdravstvena kultura.Sekulov. a rozovoto maslo i ambrata. S. no i za bezrabotnite gra|ani. Pove}eto od 11-te prostorii se so razli~na funkcija i pred sé se gradeni od tuli kombinirani so kamen i malter pri {to e postignata vrvna i harmoni~na polihromija. B kAcIj lO Anti~k i bawi umica ANTI^KI BAWI Greeweto vo vnatre{nosta bilo proektirano i izvedeno so specijalen sistem vo koj se koristela vrelata voda za zagrevawe na podovite i na yidovite. Arheolo{ko iskopuvawe na lokalitetot “ Turska bawa“ Pana|ur“ selo Bansko kaj Strumica 1978 .� � Itet: kraj Str lOkAl ansko A: s. termalnite izvori ostanale privle~ni za lu|eto od ovoj kraj s$ do docnoto srednovekovie za {to govori toponimot “turska bawa”. Pred tri decenii tuka otpo~nale arheolo{kite istra`uvawa kaj izvorot “Parilo” i dosega e otkrien pogolem del od rimska bawa koja bila izgradena vo II vek.Taseva . So mali tehni~ki intervencii ovaa rimska terma mo`e vo potpolnost da se rekonstruira. a sekako tuka bile i hramovite posveteni na bogovite koi go {titele Na 12 km od gradot Strumica. Vtoriot poznat toponim e “Pana|ur” {to naveduva na edno mislewe deka okolu ovie izvori i hristijanskite vernici. Strumica 1989. Okolu niv se podigale gradini. the lower Danube in antiquity (VI C BC. Sekulov.Bansko kaj Strumica. Me|utoa.

работилници. Kiril Trajkovski 1 Lit. 2 3 72 arheolo{ki lokaliteti 73 . Менувањето на стилот на војувањето и различните воени тактики допринеле Царевите кули да го менуваат својот изглед. Откриената грнчарија.: М. По освојувањето. Vизантинците ја реорганизирале одбраната подигајќи нови бедеми и кули од каде с$ до XIV век доминирале во регионот и над градот. алатки и монети го отсликуваат средновековниот живот во тврдинаta сé до освојувањето од Tурците Османлии. а најстарите траги од живот датираат од околу 3500 година пред Христа. до која сакал да допре првиот бугарски владетел – христијанин. II. дуќани и цркви од античкиот па сé до отоманскиот период. Македонија. Источно од кулата има голема цистерна за вода која била неопходна особено за времето на опсадите. Во IX век градот го зазеле Бугарите заради значајната комуникациска позиција и заради високата христијанска светост. Царевите кули со својата позиција имаат одбранбена функција. Ј. Археолошка карта на Р. Струмица – Цареви Кули. Пред влезот бил ископан длабок ров преку кој се спуштал подвижен мост. Ананиев. Тоа е висок рид кој се издига на југозапад од средновековниот и денешнiot град. стои полигонална кула која била резервирана за градската и воена елита. Под денешните градски куќи и дворови во централниот и стар дел на градот Струмица редовно се наоѓаат остатоци од старите куќи. а на највисоката изохипса дел од zaчуваниот акрополис. кој владеел со овие простори. 15 Тивериополски маченици. Две средновековни тврдини во источна Македонија. Vо отоманскиот период животот и функцијата на Царевите Кули се губат. 414 – 415. Како град и тврдина Тивериополис . загинал како турски вазал vo битката кај Ровине. нарекуван Тивериополис во средниот век.Скопје 1996. а самиот град станува седиште на турска каза. Јовановиќ. II. Денес можат да се видат остатоците од понискиот и пообемен бедем на субурбиумот (подградие). Во docnoanti~kiot и рановизантискиот период ридот бил окружен со бедеми и кули во кои била гарантирана сигурност на дел од одбраното население. делумно zaчувана. На најдоминантното место на акрополисот. ЗШНМ.� � : Care Itett lOkAl umica A: Str Ij lOkAc vi Kul i CAREVI KULI Carevi Kuli e nајмаркантниот археолошки локалитет на Струмица. На западната страна стои порта закрепена со две кули. Штип 1961.Цареви Кули играат голема улога во војните меѓу Византија и македонскиот цар Самуил с$ до 1018 година. Тоа се случило во1395 година кога кнезот Константин Драгаш. кнезот Борис – Михаил. произлезена од Sв.

hreqa. Pod ovie bedemi. Vo XVII vek patepisecot Evlija ^elebi zapi{al deka tuka{nite ubavici se poznati vo celiot svet. [tip e grad raspolo`en na mnogu ridovi. preku koi se vleguvalo vo gradot. Mnogu e interesno {to od nitu edna pozicija gradot ne mo`e da se vidi vo celina. 74 arheolo{ki lokaliteti 75 . Sv. Београд. 112. Vlasij. Na najvisokata zaramneta izohipsa stojat za~uvani ostatoci od citadelata na gradot kade pove}e od eden milenium imala svoja rezidencija gradskata uprava i elita.: Византијски извори на територији народа Југославијe. Pokraj stanovite denes na Isarot mo`at da se vidat cisternite za voda. Dervenxiite go ~uvale i kontrolirale priodot niz klisurata i mostot na Bregalnica. том III. Томовски. crkvite. kako i Bezistenot koj pretstavuva arhitektonsko remek delo smesteno vo samiot centar na gradot. Narodot od gradot go pre~ekal vizantiskiot car so pesni i himni. Od ova vreme ostatocite se vo ruini i se nao|aat pod zemja. Ilija. З. Зборник VIII. Vo 1018 godina vojskite na Vizantiskata imperija go zazele gradot so koj prethodnite decenii vladeel carot Samuil. poznata u{te kako Sv. Vo toa vreme vo gradot postoele i crkvite posveteni na Sv. kujna. 26-28. a Turcite Osmanlii Istib. С. a spored predanieto starite yidari vo malterot stavale iljadnici jajca gradej}i gi bedemite. Т. Зборник посветен на Генерал Михаил Апостолски. Панов. 1999. Ilija i drugi. Isarot e najmarkantniot i istovremeno najimpresivniot rid ~ii karpi se nadvivaat nad r. Kiril Trajkovski Lit. Makedonija so bogata i impresivna istorija. с. Toa bile makedonskite. 2 1 3 Pove}e podatoci i detaqi za `ivotot vo gradot i za negovite `iteli poteknuvaat od otomanskiot period koj vo [tip otpo~nal vo 1395 godina. Скопје. Белдедовски. Astibos e anti~koto ime na rekata Bregalnica koja minuva kraj gradot i niz istorijata prirodno go {titela od neprijatelite i osvojuva~ite. osobeno od isto~nata i ju`nata strana. Б. Vizantincite go narekuvale Στιπειoν. Tri etni~ki. Gradskiot prosperitet vo otomanskiot period e vidliv na nekolku za~uvani gradbi kako {to e husa Medin Pa{inata xamija. Jovan Glavato na jugozapadnata padina na Isarot i crkvata na Voznesenieto hristovo (Sv. Скопје 1985. pod koi i na koi se gradele ku}ite. Yidovite {to go okru`uvaat ovoj prostor se mnogu masivni i cvrsti. Средновековен Штип низ историските податоци и материјалните остатоци. drugite javni gradbi i kulite. Prethodno Turcite Osmanlii go zazele gradot otkako go otkrile tajniot koridor {to od akropolata se spu{tal niz najstrmnata strana vodej}i do rekata Bregalnica. Kako regionalni feudalni vladeteli zapi{ani se despotot Jovan Oliver. Средновековна Македонија. trpezarija i drugi prostorii za funkcionirawe na eden pristoen i na momenti bogat `ivot. Od taa strana na tvrdinata i gradot ne slu~ajno Turcite go formirale dervenxiskiot kvart na [tip nare~en Novo Selo. turskite i evrejskite gra|ani na [tip. комуникации. Srednovekovniot grad s$ do krajot na XIV vek se prostiral okolu isto~nata i ju`nata strana na tvrdinata i malata reki~ka Otiwa. III.� � Is Itet: lOkAl p A: [ti Ij lOkAc arot ISAROT [tip e gradskiot centar vo isto~niot del na R. Okolu 1300 godina gradot e pod dominacijata na srpskoto kralstvo i dinastijata Nemani}i. Штип во XIV век. Штип 1998. Arhangel. a svojot podem go zasnoval vrz trgovijata i zanaet~istvoto. Vo podno`jeto na Isarot `iveele gra|anite i toj del vo sredniot vek se narekuval Varo{. a kraj niv sekako deka imalo magacini. vojvodata Dimitar Draga{. Македонија низ вековите. Spas) {to se nao|a na sprotivniot rid od Isarot i rekata Otiwe. с. тврдини. градови. crkvata posvetena na Sv. za~uvan e vtor i poobemen gradski yid so kuli vo koi obi~no `iveele gradskite i dr`avni slu`benici kako i vojskata. Sv. 1966. kulturni i religiozni komponenti go nosele i gradele prosperitetot na gradot. Bregalnica. Чирковиђ. Takva e i glavnata kula koja istovremeno bila stan na gradona~alnikot i najte{ko se osvojuvala. Arhangeli {to se nao|a na isto~nata strana od Isarot. vlastelinot Ivanko i drugi koi izgradile pove}e crkvi od koi e za~uvana crkvata Sv.206. Штип с. Vo tekot na XII i XIII vek [tip e vizantiski grad so krucijalno zna~ewe. с. 618.

Ve{tinata na lokalnite kamenoresci i mozai~ari e o~igledna. ksenodoheion (an. Astibos e anti~koto ime na rekata Bregalnica vo koja spored anti~kiot istoriograf Polien. a negoviot episkop so ime Dardanius bil u~esnik od Makedonia Prima i bil zapi{an vo aktite na ekumenskiot koncil koj se odr`al vo halkedon vo 451 godina. gi prinudila `itelite na gradot da se povle~at 4 km kon jug. motel). a vo celina zna~i “razleana voda”. Nestabilnata situacija vo docnorimskata imperija vo IV i V vek {to bila predizvikana od varvarskite naleti od sever. Tamu se otkrieni ostatoci od yidini. kade go prodol`ile urbaniot stil na `iveewe. pajonskite kralevi pri ~inot na krunisuvaweto morale ritualno da se iskapat. Vo VII i VI vek pred hrista ovoj prostor bil vo ramkite na teritorijata naselena od pajonskoto pleme Deroni koi me|u prvite vo svetot kovale srebreni moneti.e. bazilika i ogromen kamen na koj e ispi{an natpis od 371 godina n. Umetni~kiot stil e karakteristi~en za ranovizantiskata i hristijanska umetnost na V i VI vek vo Makedonija.� � Ba Itet: lOkAl p A: [ti Ij lOkAc rgala BARGALA Docnoanti~kiot grad Bargala se nao|a na 10 km jugoisto~no od gradot [tip pod planinata Pla~kovica. Vo vnatra{nosta na gradot postoel vodovoden sistem koj gi snabduval pozna~ajnite zgradi i ~e{mi so voda doveduvana od planinata. du}ani i rabotilnici {to im slu`ele na gra|anite vo periodot od V do po~etokot na VII vek. kako i vo podnite mozai~ni paneli. Vo gradot se vleguva niz otkrienata glavna porta (porta principalis) koja e dupla (dipilon) i istata bila odli~no braneta. gradot e dlaboko hristijaniziran. osobeno vo izrabotkata na arhitektonskite elementi. Prvata lokacija na gradot Bargala bila na 1 km ju`no od rekata. Vo V vek n. Po modelot na docnorimskite kastrumi zajaknat so 6 defanzivni kuli. crkovniot mobiliar.7 ha. vo podno`jeto na planinata Pla~kovica i mesnosta Kozi Grad. tuka bil izgraden utvrdeniot ranovizantiski grad Bargala na povr{ina od 4. Taa e izgradena na severozapadniot bedem koj dostignuval viso~ina i do 12 m. Na eden od kapitelite bargalskiot episkop hermias ja vre`al 1 76 arheolo{ki lokaliteti 77 . a niz tri vleza (tribelon) vo bogato ukrasenata vnatra{nost na hramot. Vo osnovata na svoeto ime ima trakiska komponenta. vo koj se govori za yidaweto na gradskata porta na gradot Bargala koja se nao|a vo rimskata provincija Dakia Mediteranea. Zasega se otkrieni nekolku javni zgradi.e. kaj mesnosta “ham~e“ kaj seloto Karbinci. Najmarkantna e trikorabnata episkopska bazilika vo koja se vleguvalo preku strmni i visoki skali.

Z. Do severniot yid na ovaa gradba e otkrien baptisterium so piscina vo koja se kr{tevale hristijanite. se najdeni nekolku skrieni depoa na moneti. Kon ju`niot yid na bazilikata e doyidana ednokorabna kapela. luksuzni predmeti kako i kompletni garnituri od zanaet~iski alatki.s.2 3 4 5 6 molbata za spasenie i najverojatno bil ktitor na crkvata. 10 78 arheolo{ki lokaliteti 79 . Sofiя . Nº 1). 82-98. Vo desettiot vek prostorot kraj anti~kata Bargala i Kozja~ka reka se formirala selska naselba so ime Kozjak {to postoela s$ do XIX vek.1971. Vo prodol`enie kon severozapadnata strana na crkvata bila episkopskata razidencija so mala terma do koja funkcionirala golema terma za pogolem broj na konzumenti. Bargala: A Preliminary report. Bargala. (n. Vodi~. 1948.Mango B.. Beldedovski . C. DOP Nº 25. [tip 2005. Aleksova . 265-(277)-281. Venedikovь . Na otkrieniot prostor od gradot. Pogrebnite i hristijanski potrebi gra|anite gi obavuvale von yidinite na gradot (ekstramuros) taka {to na 85 m severno od glavnata porta fukcionirala bazilika vo periodot od IV do VI vek. du}ani) a i stanbena funkcija. Vo duhovniot kontekst na ovaa crkva e i zasvodenata grobnica {to e otkriena isto~no od ovaa sakralna gradba. Kiril Trajkovski 9 7 8 Lit. {to po obem ne e nitu edna desetina. Bargala. Tuka bila izgradena i malata crkva posvetena na Sveti Georgi ~ii arhitektonski i umetni~ki vrednosti zazemaat visoko mesto vo vizantiskata umetnost. Vo najtemniot istoriski period {to trael od VII do krajot na IX vek me|u ruinite na gradot i okolu gradskite bedemi se naselile mali grupi na `iteli ~ij na~in na `ivot bil ruralen a nivnata materijalna kultura zna~ajno zaostanuvala zad prethodnata-romejskata. RP INAM I. Red na prostorii bile izgradeni kraj severozapadniot i sevroisto~niot bedem za koj se pretpostavuva deka imale ekonomska (rabotilnici.: I.

a hodo~asnicite da im se poklonuvaat. {to vpro~em denes i mo`e da se vidi ili prepoznae na samoto mesto. Kon crkvata.e) koe se nao|alo vo ovoj del od Makedonija i mnogu verojatno le`i zakopano pod dene{nite ku}i i dvorovi na seloto Morodvis. velikiot arapski geograf.1014) i Vasilij II (976 .� � n Mo s. vo V vek tuka postoela hristijanska op{tina. kraj Bregalnica i vo Morodvis se odviva politi~kata i hristijanska misija na vizantiskiot erudit i filolog Konstantin filozof (Sv. 89-93. Okolu 855 godina. od ~ii temeli se zaklu~uva deka bila krstoobrazna so kube. Edna od niv e otkriena nad ranohristijanskata crkva vo Morodvis. nare~eno “Crkvi{te”. Otkrieniot mermeren mobiliar i za~uvanite fragmenti od fresko`ivopisot. preku vojni. Nivnite mo{ti se preneseni vo Morodvis da pravat ~uda. Toa se najverojatno pette ranohristijanski ma~enici od gradot Tiberiopolis (dene{na Strumica). “latinskite” i bugarskite moneti. 2 1 3 4 Toj ima lozja i nepregledni obraboteni poliwa”. Al Idrisi. Morovisd bil najzna~aen administrativen i politi~ki centar vo dene{na Isto~na Makedonija. Toa e ednokorabna gradba so baptisterium na severnata strana kako i monumentalna podzemna zasvedena grobnica so ranohristijanski insignii. ja najavuvaat sve~enosta i zna~eweto na ovaa gradba koja so odredeni remodelirawa opstojuva do krajot na XIII vek. koga Turcite osmanlii }e stanat negovi apsolutni gospodari. So sigurnost. Bugarija i na kraj Srbija. 439-445. K. Folia Archaeologica Balkanica. po hrista) se od samoto selo.: Й. Otkrienite predmeti {to gi koristele `itelite na gradot vo sekojdnevieto. Trajkovski. Slu~ajno otkrienite predmeti i moneti od rimskiot carski period (I . vizantiskite. Makedonija e prisoedineta kon bugarskata dr`ava i toga{ zapo~nuva graditelskata dejnost so podigawe na mnogu crkvi i manastiri. so koj trgovcite od Venecija mo`at slobodno da trguvaat vo provincijata Morovisd. Vo vremeto na imperatorot Samuil (976 .Bitrakova Grozdanova. harmonija e imeto na grad~eto zapi{ano vo ranovizantiskite dokumenti (V .IV v. no i od okolu nego. Vtorata polovina na XIV vek Morovisd go minuva vo ramkite na kne`evstvoto na Draga{ite. 80 arheolo{ki lokaliteti 81 . in Honorem V. Trajkovski. Ko~a Itet: lOkAl orodvi A: s.1025). Toa le`i vo podno`jeto na planinata Pla~kovica. gradot se narekuval Morobisdos odnosno Morovisd. Kiril Trajkovski Lit. sedum pati gi menuvale gospodarite od Vizantija. se najdeni i vo nivnite grobovi. K. Srednovekovniot grad Morodvis vo Makedonija (Trud Ы V MUSA Kiev 1985) Moskva 1987. Sofiя 1906. Osven rimskite. osobeno nakitot. vizantiskiot imperator Aleksij III izdava Privilegium na venecijanskiot du`d Enrico Dandolo. najdeni se mo{ti na pet svetiteli so ~udotvorna mo}. Latinite. Vo 1198 god. Vo sredinata na XII vek. Na lokalitetot Crkvi{te e otkriena katedralnata crkva od XI vek. vrz koja se prelevaat pove}e od dvaesetina nijansi na zelenata boja. Sъverna Makedoniя. n. kako i sedi{ten na episkop. koj tokmu na ovoj prostor go pi{uva slavjanskiot alfabet.Ivanovь. Istovremeno napi{al i deka e: “mnoguquden i se nao|a na vrvot na eden rid. Kiril Solunski). Tie govorat za postoewe na mala naselba so urban i luksuzen na~in na `iveewe. vo Morodvis se najdeni srebreni moneti od Venecija. vo podzemnata grobnica. Vo vremeto na vladeeweto na bugarskiot knez Boris Mihail i na negoviot sin car Simeon. M Ij lOkAc rodvis sko MORODVIS Morodvis e imeto na edno od najubavite sela vo Isto~na Makedonija. s$ do 1395 god. Episkopiitъ brъgalni{ka i velbu`dska. a vernicite se sobirale vo hramot otkrien vo sredinata na seloto. kartograf i botani~ar. Agonijata na gradot se otslikuva i vo otkrienite ruini. Na mestoto od urnatata episkopska crkva. kon krajot na XIII vek bila izgradena pomala i pomalku skapa crkva. Kultot na mo{tite vo Bregalni~kata dolina. 72-100. Vo tekot na XIII vek ovoj del od Makedonija kako i gradot Morovisd. vo vtorata polovina na X vek.VII v. koja pretstavuva eden od najharmoni~nite arhitektonski trikorabni hramovi na srednovizantiskiot period vo Makedonija. go zapi{al gradot na kartite kako Murumizdus ili Formendos. Kako lokalni feudalci i muslimani tie se molele vo xamijata kaj “starata ~e{ma” vo toga{ nare~enoto selo Morozda. so krstoobrazen plan i so kube. Skopje 2006. Genova i Dubrovnik. od nejzinata ju`na strana.

Pri~inite za zapo~nuvawe na sistematski arheolo{ki istra`uvawa se od porano pronajdenite dve celi i pet fragmentirani terakotni ikoni otkrieni vo 1977-ta i slednite nekolku godini. Ova otkritie otvori nova stranica za ranohristijanskata umetnost vo Makedonija i po{iroko. no probiena i ograbena mnogu odamna. Kontinuiranata naselenost na Vini~ko Kale na ovoj stepen na istra`enost e slednata: docno bronzeno vreme. dve kuli. a drugata od krajot na V odnosno VI vek. i makedonsko . Utvrduvaweto (kastrumot) ima poligonalna forma od okolu 25000 m².). kako i yidana grobnica zasvedena so tuli.e. klasi~en period so importirana keramika od V i IV vek pred n. e.jug utvrden so masivni bedemi i poludefanzivni kuli. Na jugoisto~niot del od lokalitetot dosega se otkrieni pove}e arhitektonski sodr`ini na prostor od okolu 5000 m² i toa: delovi od bedemot. Lokalitetot e isklu~itelno zna~aen so otkrivaweto na depoto terakotni ikoni isfrleni kako klasi~en {ut pred vlezot na isto~nata kula. prefurnium (ogni{te) za mala bawa.� � Itet: lOkAl ica A: Vin kAcIj lO Vini~ ko Kal e VINI^KO KALE ulica. nekolku prostorii (magacini) so vkopani pitosi. pokonkretno zad ~e{mata i maliot trem vo 1985 godina. `elezno vreme. ~e{ma (piscina). Docnoanti~kiot i ranovizantiskiot period mu davaat poseben beleg na ovoj lokalitet so monumentalnite arhitektonski objekti i dvi`niot arheolo{ki materijal. plo{tad. Lokalitetot e evidentiran za prvpat vo 1953 godina. trem.helenisti~ki period (III-II vek pred n.XII vek. Utvrduvaweto (kastrumot) ima dve grade`ni fazi. 1 82 arheolo{ki lokaliteti 83 . mala ednokorabna crkva i edna pogolema crkva vo forma na vpi{an krst dosta ruinirana vo koja i okolu koja se otkrieni nad stotina grobovi od XI do XIII vek. Arheolo{kiot lokalitete Vini~ko Kale se nao|a jugozapadno od gradot Vinica na eden povisok rid koj dominira nad celata okolina. Sredniot vek e konstatiran so nekropola od XI . edna od krajot na IV i po~etokot na V vek. so pravec na protegawe sever .

Terakotni ikoni vo Makedonija. Cone Krstevski. Kerami~ki reljefi od Vini~ko Kale. Vo poslednite dvaesettina godini Vini~kite terakotni ikoni bea izlo`eni i privlekuvaa osobeno vnimanie vo svetskite metropoli: Vatikan. Kambera. Tabernakul. Virzburg. Seto gore ka`ano go potvrduva faktot deka rimskata ikonografija i prisustvoto na latinski tekstovi zboruva za dominantno vlijanie na rimskata crkva vo bregalni~kata oblast za vreme na ranovizantiskiot period. hristolo{ki pretstavi i pretstavi na likovi na hristijanski svetiteli kako i sceni od poznati voeni sudiri. Melburn itn. grobnici. Makedonski hristijnski koreni. 50-tina celi i 250-tina fragmenti.2 3 6 7 8 4 5 Osnovnite karakteristiki na terakotnite ikoni se: dimenzii 32 h 28 h 4 sm (kvadratni) i 32 h 20 h 4 (pravoagolni) izvedeni so pomo{ na kalap i visok reqef. Akvilea. Za komparacija samo }e gi nabroime terakotite od Francija. Skopje 1995. Qubqana. poto~no so visokiot reqef se do`ivuva izvonrednata plasti~nost na provinciskata umetnost i lokalen stilski izraz formiran pod silno vlijanie na Orientot. Minhen. Ikonite se praveni vo rabotilnica vo sostav na gradskiot kompleks koj se prostira i na sosednite ridovi poto~no na zapad s$ do lokalitetot Oreovo vo selo Leski. Moskva. vo pove}e repliki. Belgrad. \ur|a. a tekstovite gi opi{uvaat scenite ili likot vo koi se vgradeni koncizni teolo{ki poraki. Skopje. Op{tata karakteristika na ovoj plan na vini~kite terakoti e pobedata nad zloto i smrtta i triumfot nad site neprijateli na verata. Sidnej. kako i poznatite terakotni ikoni od Tunis smesteni vo muzejot Bardo. Sofija. Var{ava. Site ikoni se pridru`eni so latinski tekstovi po rabovite na istite. Kosta Balabanov. Vajzenburg. Ankara. 84 arheolo{ki lokaliteti 85 . Bregenc. ilustrirani psalmi. Sankt Petersburg. Ohrid. Split. Dosega se otkrieni okolu 20-tina sceni. Muzej na Makedonija. Zagreb. Pariz. Linc. Isto taka treba da se istakne deka ikonite bile aplicirani na yidovi od sakralni objekti (na nekoi od niv za~uvan e na pozadinata i originalniot malter). So stilskite osobenosti. Mastrih.: Elizabeta Dimitrova. Spored ikonografskata analiza ikonite gi smestuvame vo : starozavetni sceni. Skopje 1993. martirij i sli~no. Skopje 1998. po dolinata na Loara. Lisabon. Cone Krstevski Lit. vo Italija. Rim.

a kraj koja denes se nao|a del od etno-parkot so pove}e arhitektonski objekti. kako na dr`avnata uprava.. Скопје 1996. Na najvisokiot del stoele kuli koi ja garantirale sigurnosta. Otkrienite metalni predmeti me|u koi se najbrojni alatkite. Vo XIV vek `upata nare~ena Pijanec najverojatno bila upravuvana i koordinirana od ovde sé do zaginuvaweto na knezot Draga{ vo 1395 godina koga i formalno zapo~nalo polovinamileniumskoto otomansko vladeewe prosledeno so dekadencii niz koi gradskata naselba vo s. Ne taka oddale~en od anti~kiot pat gradot imal kontrolna i strate{ka funkcija vo regionot sé do krajot na VI vek koga `ivotot nadvor od nego zgasnuva kako posledica na varvarskite pusto{ewa od sever i epidemiite na ~uma.Grado“ kraj ~ija severna i isto~na strana te~e reki~kata Pijavica. Македонија. Град. Т. Нацев. 1 86 arheolo{ki lokaliteti 87 . Grad stanuva selo. D �l lItet : Grad el~evs ko GRAD Grad e dene{noto ime na selskata naselba {to se nao|a 6 km jugoisto~no od administrativniot centar Pijanec vo Del~evo i nekolku kilometri od granicata so R. Toga{ ridot bil zagraden so bedemi i kuli koi ja garantirale bezbednosta na `itelite.. Археолошки истражувања и конзерваторско – реставраторски работи на археолошкиот локалитет Градиште с. Керамидчиев. Samoto ime govori za postoeweto na gradska naselba vo minatoto koja svoeto zna~ewe i prosperitet go dostignala zaradi blizinata na civilizaciskata komunikacija me|u rekite Struma i Vardar. Град – Делчево. Vo XIII i XIV vek na ovie prostori dominiraat venecijanskite trgovci ~ii srebreni moneti se otkrieni vo zemjenite sloevi vo Grad. Okolu 3000-ta god.: А. Штип 2003. Делчево. Toa traelo s$ do edinaesettiot vek koga postepeno se vozobnovuva citadelata i podgradieto od koi se otkrieni samo segmenti. Kiril Trajkovski Лит. 125. Зборник IX – X.� lOOkkAAcIjA: s. Ogromnata pe{tera vo koja ima tragi od `ivotot na ~ovekot vo praistorijata e prirodno izdlabena vo spilata {to se nao|a nasproti “Grado”. Grad. oru`jeto i monetite ja ispi{uvaat istoriskata slika na edno vizantisko grat~e koe pulsiralo s$ do po~etokot na XIV vek. Urban model i karakteristiki na Grad naselbata dobiva kon krajot na anti~kiot period ili vo periodot od IV do VI vek. pred hrista na ridot se odvival mirniot i idili~en `ivot od koj se za~uvani i otkrieni mnogu kerami~ki sadovi so visoki umetni~ki vrednosti. Nad severoisto~nata strana na seloto se izdiga visok karpest rid nare~en . Bugarija. II. taka i na gra|anite. Т. 31 – 46. Археолошка карта на Р. Pove}e od 300 godini lokacijata “Grado” ne bila vo sferata na interesot na lu|eto koi toga{ go minuvale najtemniot del od istorijata na sredniot vek.

C. Crkva u Kowuhu. Anti~ki gradovi kod Drenova i Kowuha u Makedoniji. pak. Dumbarton Oaks Papers 56. Beograd.� � Itet: lOkAl owuh A: s. Grn~arijata i drugite naodi uka`uvaat na rezidencijalen kvart od gradot. kako i negovata pozicija kako edinstven grad na linijata na utvrduvawa koi go za{tituvale rimskiot pat istok . kanal i yidovi koi pripa|ale na nekolku arhitektonski objekti. So eden isklu~ok. K kAcIj lO Golemo Gradi{ te GOLEMO GRADI[TE Utvrdeniot grad na Golemo Gradi{te se nao|a na okolu 40 km isto~no od Skopje.severozapad. Taa prodol`ila da postoi i vo VI vek. 2) {iroka skalesta terasa me|u severnoto podno`je na akropolot i rekata Kriva Reka i 3) tesen prostor me|u ju`nata strana na akropolot i dolniot masiv poznat kako Malo Gradi{te. sugerira deka gradot imal zna~ajna strate{ka funkcija vo ovoj region vo docnata antika. Snively. blizu podno`jeto na akropolot.zapad koj pominuval niz dolinata na Kriva Reka. Arheolo{ki pregled 15 (1973) 179-182. no se ~ini deka naselbata na severnata terasa bila osnovana za vreme na V vek. Zbornik radova Vizantolo{kog instituta 1. Sondite otkrija kusi delovi od ulici. Nego go so~inuvaat 1) izdol`eno vozvi{uvawe koe se protega vo pravec istok-zapad ili akropol.. koj se izdignuva na okolu 440 m nadmorska viso~ina.. Yidovit se izgradeni od kamewa i malter od kal i namesta se za~uvani do visina od re~isi 2 m. 1952. Tvrdinata na akropolot na Golemo Gradi{te. bila osnovana za vreme na vtorata ~etvrtina na VI vek i se ~ini deka bila del od povtornoto utvrduvawe na imperijata od strana na Justinijan. Ulicite bile poplo~eni so ~akal i povr{ini so nabiena zemja. tie prika`uvaat dosledna orientacija severoistok . zapo~naa sistematski iskopuvawa na Severnata terasa na lokalitetot kade {to se veruva{e deka se nao|ala urbanata naselba. Bea iskopani ~etiri sondi vo ramki na pravoagolnik od 20 h 40 m. Karolin Snivli Lit. 148-167. Lokacijata na gradot vo eden rudarski region. verojatno vo negovata vtorata polovina. Ograni~enite iskopuvawa ne dozvolija donesuvawe {iroki zaklu~oci. Beograd. 2002. na centralniot del od terasata.: Radoj~i} S. a otkrivaweto na vrvovi od streli i |uliwa sugerira edna od pri~inite za serijata na gradbi i nivnoto uni{tuvawe. Mikul~i} I. 1 88 arheolo{ki lokaliteti 89 . Zabele`ani se dokazi od nekolku fazi na gradba i rekonstrukcija. 293-302. Washington DC. Golemo Gradište at Konjuh: Report on the Excavations in 2000. Vo 2005 god.

e.n. Vo po{irokiot repertoar na formi na pronajdenite kerami~ki sadovi dominiraat onie so t. Gornata platforma e zaramnet. 2003. utilitaren karakter. Najranite naodi datiraat od periodot na ranoto bronzeno vreme (XIX . 2007. dve platformi vo pravec zapad . bo`estvenoto sonce mu go prenesuvalo svojot legitimitet i ovlastuvawa vo ovoj obred.n.e. docno bronzeno vreme (XIV do XI vek p. a najdocnite od t.n. Bidej} i markerot vo minatoto bil verojatno pokrien.).n. Arheolo{kite iskopuvawa koi prodol`ija i vo narednite godini. poznat kaj okolnoto naselenie kako “Tati}ev Kamen“. okolu 7 vek p.n. Zbornik “Pirajhme“.megalitska opservatorija i svetili{te. Son~eviot zrak osvetluval samo eden od prestolite na dolnata platforma bidej}i. The peak sanctuary “Taticev Kamen“ at the village of Kokino and two of its cults. J. pokrien so relativno tenok humusen sloj. Gri`livo izrabotenite markeri za oblo`uvawe na mestata na izgrevawe na polnata mese~ina na horizontot vo za nea karakteristi~ni pozicii. t.istok i visinska razlika od okolu 20 m. Na onoj koj sedel na taka osvetleniot prestol. sadovi vo koi se ~uvala i spremala hrana.e. Na samiot vrv na ridot. Na poniskata. Vrz osnova na ovie nabquduvawa bil izraboten lunaren kalendar so ciklus od 19 godini.: J. Stankovski. Jovica Stankovski Lit. zapadna platforma. Studia in honorew Kiril Jordanov. J. pri {to najbrojni se naodite od t. Muzejski glasnik 7 . postaveni taka da ~ovekot koj sedi na niv e zavrten kon isto~niot horizont. so preciznost koja za~uduva i denes. raritetna forma na bronzen visulec. bronzenodopski period od razvojot na ~ovekovata civilizacija (pribli`no celiot vtor milenium p. se javuval efekt na silen son~ev zrak koj minuval nad gornata. Stankovski. Vtoriot obred se izveduval vo sredinata na letoto (denes posledniot den od mesecot juli). isto~na platforma na lokalitetot.). Pove}e topografski karakteristiki na lokalitetot uka`uvaat na negovata upotreba kako sveta planina na koja se izveduvani planinski obredi.XVII vek p. vo karpa zase~en prostor. Kumanovo. go atribuiraa lokalitetot vo t. 90 arheolo{ki lokaliteti 91 . koj pri prvite arheolo{ki iskopuvawa vo 2001 god. Eden od planinskite obredi za koj se utvrdeni arheolo{ki tragi na najvisokiot del na lokalitetot bil. se izdiga impozanten neovulkanski rid koj so svojata viso~ina od 1013 m dominira nad svojata okolina i nad seloto Kokino vo negovoto podno`je. Tracia 17. Tri megalitni spomenici vo kumanovskiot region.e. Kumanovo. Vo tekot na astronomskite istra`uvawa otkrieni se kameni markeri ise~eni vo karpite koi ja potvrduvaat upotrebata na lokalitetot kako megalitska opservatorija vo tekot na re~isi celiot vtor milenium p. vrzani za veruvaweto na praistoriskite `iteli deka karpestiot planinski vrv e mesto kade prisustvuvaat bogovite i kade e mo`no da se komunicira so niv.e. Ekskluziven naod e kalapot za liewe na bronzen amulet. doka`uvaat deka tuka se vr{eni sekojdnevni astronomski nabquduvawa vo tekot na pove}e decenii. Tati}ev Kamen . 2003. vo vertikalnata karpa 2 1 3 koja gi odvojuva dvete platformi bila izrabotena posebna tran{ea (zasek). Stankovski. vo andenzitnite karpi. vrzan za kultot na plodnosta.n. Sofia. verojatno. dominira blok od nekolku kameni sedi{ta.e. Markerite za proletnata i esenskata ramnodnevica (21 mart i 23 septemvri) i markerot za zimskata kratkodnevica (22 dekemvri) se delumno za~uvani.). isklesani vo karpa. na prostor so dol`ina od okolu 90 m i {irina okolu 50 m izraboteni se.n. dade mnogu bogat i raznoviden arheolo{ki materijal. koga sonceto izgreva na specijalno izraboten marker koj se nao|a vedna{ pod najvisokata kota na lokalitetot. razvieno `elezno vreme.� � Ko Itet: lOkAl anovo A: Kum Ij lOkAc kino KOKINO Na okolu 35 km severoisto~no od Kumanovo.n. na levata strana od asfaltniot pat koj vodi od seloto Dragomance kon seloto Arbana{ko.n. Najso~uvan son~ev marker e markerot na koj sonceto se pojavuva vo denot na letnata dolgodnevica (21 juni).9. koja go propu{tala zrakot vo toj pravec.

Vo delumno otkrieniot prostor arheolozite otkrile fragmenti od grn~arija i staklo kako i `ivotinski koski od hranata {to toga{nite `iteli ja podgotvuvale. a preku niv istovremeno se sobirala do`dovnicata vo samata vnatre{nost na ovoj neobi~en grade`en i funkcionalen sistem. arheolo{kite ostatoci se i na anti~kata magistrala Scupi (Skopje) . n. Vo negovata vnatra{nost arheolozite otkrile ranohristijanska crkva od VI vek okolu koja vo sredniot vek naselenieto pogrebuvalo odredena kategorija na li~nosti. vo ~ii grobovi se najdeni li~ni predmeti na pokojnicite {to gi koristele vo sekojdnevniot `ivot. Istovremeni i skoro identi~ni gradbi na ovie se otkrieni vo maloaziskite provincii vo Kapadokija vo Sirija kako i na poluostrovot Krim. Okolu karpata vo zamislen krug od okolu 500 m se otkrieni ostatoci na naselba od bronzenoto vreme koja denes e delumno uni{tena od sovremeniot pat.� � Itet: ori~i lOkAl do Nag A: Mla kAcIj lO Kostop erska K arpa no KOSTOPERSKA KARPA Lokalitetot se nadviva nad dene{noto selo Mlado Nagori~ino na 10 km severoisto~no od Kumanovo i nad me|unarodniot pat {to odi na istok kon Kjustendil.: B. Objektite se so ni{i i klupi za sedewe ili spiewe. Toj pretstavuva bazaltna kupa vrz koja. Preku vertikalni kanali cirkuliral vozduhot. se miele koski {to gi inspiriralo lu|eto vo minatoto da ja nare~at “Kostoperska Karpa”. Najvisokata izohipsa na karpata bila okru`ena so odbranben yid {to vo celina potsetuva na mal akropolis. Lihnid 7. Podzemniot objekt kaj Kumanovo. Ohrid 1989. a niz skali se vleguvalo podlaboko vo poniskite prostorii. Geor|ievski. Istovremeno. Na zapadnata padina od karpata se pogrebuvalo naselenieto vo rimskata epoha odnosno vo III . Ovie gradbi pod @egligovskiot Kamen zasega se edinstveni na Balkanot. 95-100. Maliot vlez vodel do vnatre{nosta na prostoriite i bil zatvoran so masivna kamena plo~a {to nalikuvala na vodeni~arski kamen. 1 92 arheolo{ki lokaliteti 93 .IV v. Kiril Trajkovski Lit.e. Prirodniot vulkanski fenomen nare~en @egligovski Kamen e krucijalnata to~ka na poznatata vo istorijata @egligovska oblast. Najneobi~nite i zasega nepoznati na Balkanskiot Poluostrov se podzemnite objekti otkrieni na ju`nata strana na karpata koi celosno se izvedeni vo utrobata na ridot ~ija geolo{ka struktura e tufot.Serdica (Sofija). kako vo minatoto taka i denes. Vakov reduciran ili hermeti~ki model na egzistirawe e rezultat na nemirnite vremiwa vo vizantiskata imperija koja bila izlo`ena na varvarskite napadi od koi naselenieto se zasolnuvalo vo takanare~enite “mrtvi gradovi”.

posetiteli. na isto~nata strana od platoto. koj se karakterizira so bogato profilirana kamena plastika. Najmarkantniot objekt e Golemiot saraj. karakteristi~ni za ovoj period. kako i srebrena tabakera za tutun. Od pribor za pu{ewe pronajdeni se kerami~ni luliwa. Od ovaa pozicija se dolovuva preglednost i prekrasen pogled kon Polog. Ova plato e poznato pod imeto Tetovsko Kale ili Bal Tepe. a ne pomalku grandiozen e Maliot Saraj ili Leten Saraj. zandana (zatvor) i crkva posvetena na Sv. Irena Koli{trkoska Nasteva 94 arheolo{ki lokaliteti 95 . a pove}eto vo vnatre{nosta na prostoriite bile dekorirani so ednostavni geometriski pravoagolni {ari naslikani na bela podloga so crveni i crni potezi. so cel da se obezbedi bezbednosno `iveewe na ovoj prostor {titej}i go blagodetniot spokoj na pa{ata i negovata pridru`ba. Spomenatite gradbi bile gradeni pove}e od 20-tina godini. Za~uvani se i vidlivi pove}e grandiozni objekti. Na ju`nata strana od platoto na malo vozvi{uvawe postaveni se 2 objekti so odbranbeni funkcii.planinarsko pat~e. so solidni debeli yidovi. Pobuduvaat osoben interes tunelite osmisleni za brza i sigurna evakuacija od pove}e strani na Sarajot i drugite objekti. a sekako najvpe~atlivi se samorodnite drvja od kosteni i leski. konektirani vo bedemite i pod niv. Celoto plato na Tetovsko Kale e zaobikoleno so kameni bedemi koi gi opkru`uvaat objektite. Objektite se dolgi i do 20-tina metri. kako i zandanata koja e skriena pod nivoto na aktuelnite objekti. Se stasuva so avtomobil po asfalten pat ili pak po strmno pe{a~ko . Site gorespomenati objekti se dostapni za {irokata publika. Rasposlani se na prostor od 20-tina hektari vrz plato koe se izdiga nad gradot Tetovo. raznovidni {ajki. grade`no vozobnovena vo XX vek vrz postari srednovekovni temeli. Mal saraj. osobeno vo vleznite partii. odbranbeni objekti. tuneli. namerni i slu~ajni minuva~i. Bogorodica. Nekoi od niv bile dvokatno re{eni. nekoga{ vo {iro~ina i do tri metri. gradot Tetovo i [ar Planina. Inaku toj bil sin na pro~ueniot Rexep pa{a koj bil nazna~en kako nadle`en za ovoj pa{alak od strana na Turskata imperija. pokraj nedvi`nite otkrieni objekti se otkri i dvi`en arheolo{ki materijal: kerami~ki fragmenti od sadovi. trpezarija. Izgradeno e od Abdurahman pa{a vo periodot od 1822 do 1842 god. Re~isi site objekti se gradeni so zelen travertin.Bal Tepe TETOVSKO KALE Vo neposredna blizina do Tetovo. dotolku pove}e {to e postaven na odmerena nadmorska viso~ina od 1000 m. Prostorot obiluva so bogata flora i fauna. so dobro poznavawe od strana na graditelite vo delot na sfernoto zasveduvawe koe e primeneto vo vleznite partii na glavnite porti. Niz golemata arheolo{ka akcija sprovedena na celiot lokalitet. pove}eto glazurirani so sjaen zelen premaz.� lOkAc � Tetovs Itet: lOkAl vo A: Teto Ij ko Kal e . kako i kaj golemata sve~ena trpezarija koja e so nad 8 metri viso~ina vo centralniot del i otvori so kru`na forma za ventilirawe na prostorot. blagodarenie na toa {to ovaa godina 2008-ta se izvr{i golemo arheolo{ko istra`uvawe i 2 1 3 iskopuvawe na ovoj lokalitet i se osoznaa site ovie osobenosti za navedenite objekti. na samo 2 km od centarot na gradot se izdiga rid so zaramneto plato podvoeno od padinite na [ar Planina so `ivopisnoto te~enie na rekata Pena. Vo dene{ni dni ovoj prostor e poznat kako rekreativen centar za site qubiteli na prirodata. kako: Golem saraj. bedemi. metalni fragmenti od dr`a~i na porti.

: βαπτιστἡριΌν) Krstilnica. preden del od hram ili crkva. odli~ija. Sadovite se prema~kani so olovna.: quadriburgium) Utvrden voen logor so ~etvrtesta forma vo rimskiot period.: έφέβ) Mom~e (mladi~) od 16 .: amuletum) Visulec. Ambra (ar. bo~na.imponere=da se nametne.: concilium) Sobranie na crkovni velikodostojnici zaradi re{avawe na aktuelni crkovni pra{awa. premin od neolitot (mladoto kameni vreme) vo metalnite vremiwa od praistoriskiot period. predmet od razli~en material (kamen. na sarkofazite i na nadgrobnite spomenici. titula na poglavarite na Venecijanskata i Genovskata republika. so dve dr`alki vertikalno postaveni edna nasproti druga.: cardo decumanos) . Dromos (gr~.: άοκός) Asimetri~en kerami~en sad so edna dr`alka. Vo Atina se sostoi od edna nadvore{na i edna vnatre{na.: castrum) Rimski vojni logor za{titen so iskopan rov okolu nego.: Cardo Maximus) Glavna ulica koja sozdava krstosnica so Kardo Dekumanis (lat.: γυμνάσιον) Objekt . Dipterium (lat. glavno nadvor od gradskite yidini. Ovie objekti imale posebni dvorani za razni vidovi sportski disciplini. libacija (lat. vo sakralnata arhitektura naj~est arhitektonski oblik vo ranoto hristijanstvo (V-VI vek). da udri) Grade`.: βασικἡ).: καμάρα. atribut na bogot Dionis. onoj {to go nosi od sekoe zlo. podocna utvrden so bedemski yidovi. Baptisterium (gr~.: λίθος=kamen) ili halkolit Bakarno vreme.: arca=kov~eg) Arhitekt. Ekstramuros (lat. kastel Utvrden zamok.: exedra) Polukru`en (apsidalen) oblik vo sostav na pogolema arhitektonska gradba. kastrum (lat.: libatio) Kulten ritual na prinesuvawe te~nost kako dar za bogovite. polukru`en presek. koncil (lat.: doge.: del me|u svod i stolb. Bedem [irok odbranben yid so kuli.: annexus) Dodatok. @rtvenik Mesto na koe se prinesuva `rtva. gorni grad. amajlija.: colonnade) Red od stolbovi. dvori{ta. Dipilon (gr~. so koja vo orientalnite zemji se zamirisuvale odaite. kefalija Civilen upravitel na tvrdina.TERMINOLO[KI RE^NIK Akropol (gr~. kardo Maksimus (lat. lat. Insignii (lat.: insignia) Osobeni znaci na nekoe dostoinstvo. iskosen vrat i neobi~na forma. komora (gr~. an. kantaros (gr~. kube (kupola) Polusferi~en konstruktiven element vo sakralnata arhitektura. Impost (lat. kr~ma. 96 arheolo{ki lokaliteti 97 . Arka (lat. mo`e da bide i dekorativen.: ∆ίπυλον) Dvojna porta. podocna i efebite. pomo{na prostorija. gimnazion (gr~. me|u niv imalo dvori{te so grobovi strani~no i pompeon-zgrada za formirawe na sve~eni povorki. vo gr~kata i rimskata arhitektura ukras na arhitekturata. prijaten miris koj se staval i vo prostoriite od rimskite termi.18 godini.: κάνθαρος) Sad (keramika.: imbrex) ]eramida pokrivna. Atrium (lat. crkoven sobor. Imbreks (lat. forma.) Rid. Askos (gr~. lat. efeb (gr~.: βουκράνιον) Glava od doma{no `ivotno (vol) izrabotena vo reqef. srednovekoven period: vizantiska i turska keramika.: dipterium) Prostorija za ma~kawe so masla na bolnite i na u`ivatelite vo rimskite termi. Andezit (Andezitni karpi) Geolo{ki: vid na vulkanski kamen.: άκρόπολις) Najdominanten del od tvrdina-utvrden grad. eneolit (lat. metal) na visoka noga. naj~esto podelena na tri ili pet brodovi (navis) od koi sredniot e naj{irok i najvisok.: camera) Svodna prostorija. naj~esto se izdignuva nad pokrivnata konstrukcija vo centralniot del od crkvite. Du`d (ital. kaldarium (lat.: basilica). odnosno vremeto me|u finalniot neolit i ranoto bronzeno doba. Bukranion (gr~. hodnik (koridor) do grobnata arhitektura. lat.: anbar) Ambra ili kilibar e mirisna smola koja se dobivala od `lezdite na eden vid na kit. biblioteki i dr. kolonadi (fr.popre~na ulica vo gradovite vonite kastrumi vo anti~kiot rimski period. dvorana so stolbovi.: apoditerium) Soblekuvalna vo rimskite termi (kupatila). vo rimskata civilna arhitektura golema dvorana so izrazena nadol`na oska. pokriva dvosliven pokriv. kerami~ki sad so poseben oblik izraboten za obavuvawe na ritualot prinesuvawe na `rtva. Bazilika (gr~.: dux) Voda~.: caldarium) Prostorija so topla voda vo rimskite termi.: atrium) Predvorje. e za{titen koska i dr.: extra muros) Nadvor od yidinite. del od ranohristijanska bazilika ili crkva vo kogo se vr{i kr{tevawe. urnek za telesna ubavina i skladnost. gr~. Barbotin Tehnika na ukrasuvawe na povr{inata od kerami~kite sadovi vo praistoriskite periodi (neolit). za{titen prostor so bedemski yidovi.prostor za ve`bawe na atletite. grobna prostorija vo semejnite grobnici. palestri. kamena plastika. predmet.) so natprirodna sila. kapitel vo oblik na prese~ena piramida. religiozen simbol povrzan so kultot na plodnosta. vojvoda. ksenodoheion Motel. Apoditerium (lat. eksedra (lat.: aeneus=bakar. gle|osuvawe Tehnika na ukrasuvawe na keramika vo rimsko vreme (orientalno poteklo). kvadriburg (lat. koj (a) povrzuva dva stolba. Isar (tur. Amulet (lat.: δρόμος) Staza za fiskulturni natprevari. dvorana za posetiteli. slu`el za piewe vino. kastrofilaks Voen upravitel na tvrdina vo vizantiskiot period. nalik na barska ptica. Aneks (lat. utvrden rid. kvarcna ili alkalna gle| vo izvedba na raznobojna ornamentika. Zamatena glina se nafrluva na povr{inata od sadot i se sozdava gruba ornamentika. Vo gr~kata arhitektura dvorana vo koja arhontot dr`el slu`ba.: polukru`en arhitektonski element. le~ili{ta. po~esni znaci.

arhajskiot period. lepe` Smesa od kal so primesi na slama (pleva) za oblepuvawe (malterisuvawe) na ku}ite od praistoriskite periodi. prinkipija (lat. a se upotrebuva od praistoriskoto bronzeno vreme do sredniot vek. tran{irawe (fr. temenos (gr~. Ovoj arhitektonski stil najprvin se praktikuval vo ramkite na javnite zgradi. tegula (lat. ku}i na drveni kolci i drveni platformi.: principia) [tabska zgrada. pobo`na pesna vo slava na Gospod.: fibula) Del od nakit . {im{irovo drvo ili slonova koska koja slu`ela za ~uvawe nakit. Mobilijar (nl.: suburbium) Podgradie. Manuskript (lat.: manu scriptum) Rakopis.: spatula) Koskeni predmeti vo vid na plitki la`ici so podolgi dr`alki. tuf (geol. novo kameno vreme) Termin za mladoto kameno vreme koj e voveden od X. Folis (lat. vili i ku}i. Se smeta deka slu`ele za maznewe na ko`a. name{taj. a i za me{awe na hrana i kozmeti~ki i medicinski raboti. Ponekoga{ vo ovie sadovi se pogrebuvale pokojnici. rakopisen tekst. totem (ind. pa vo neolitot (mladoto kameno vreme) i vo anti~kiot period. po poteklo od isto~nite zemji. za~in ili mirisi vo anti~kiot period. Makedonijarh(ont) ^in (funkcija) na makedonec vo op{testvena zaednica od rimski period. pintadera ({p.: ἡρῷον) hram posveten na anti~ki heroj koj bil upotrebuvan za komemoracija i po~ituvawe na herojot. Horeum (lat.Lubbock) vo 1865 god.: πολύ. portik (lat.: cittadella) Pomala tvrdina koja se nao|a na dominantno mesto vo pogolema tvrdina (akropol). Sigilum (lat.: tegula) Potenka kvadratna tula so pogolemi dimenzii. Frutarium (lat. koi imale stacionirani naselbi i vo koja se pojavuva kerami~kata industrija i industrijata na obraboten (maznet. sli~ni na alatki (pe~ati) za ukrasuvawe na leb. πὸλις=grad) Grad na mrtvite. paraklis Pomo{na prostorija vo oltarniot del na crkvite koja se nao|a do apsidalniot prostor. 98 arheolo{ki lokaliteti 99 . tepidarium (lat. srebro i zlato. trupci) Soenici.: praefurnium) Ogni{te za pomala bawa.: terra sigillata) Luksuzna trpezna rimska keramika so fina faktura i svetol crven premaz.predmet koj slu`el za pricvrstuvawe-zakop~uvawe na oblekata.: mobiliare) Podvi`en imot. Nekropola (gr~. Suburbium (lat. palafiti (ital. pilaster (ital. porta prinkipalis (lat. Recipient (lat. rase~uvawe (tran{ea=zasek). prefurnium (lat.: marturium) Crkva. trivlezna vrata. naj~esto elipsovidna.: πίθος) Golem kerami~ki sad koj slu`el za ~uvawe na `ito i drugi namirnici vo anti~kiot period.: Porta Principalis) Glavna porta koja vodi vo centarot na rimskiot grad. Se izrabotuvale od bronza. citadela (ital. pove}e grobovi.: opus=tehnika na yidawe i ukrasuvawe.: sigillum) Pe~at.: tepidarium) Prostorija za mlaka voda vo rimskite termi (kupatila). poretko i privatni kupatila vo koi prostoriite i vodata se zagrevale so specijalno izgradeni-podgotveni prostorihipokausti (anti~ki rimski period). Naj~esto imaat za{ileno dno. so ednostavni geometriski vre`i (kaneluri) na dolnata bazna strana. Sekoja fibula ima glava. λίθος=kamen. crkoven name{taj vo oltarniot prostor od crkvata. Frigidarium (lat. termi (lat. χρῶμα=boja) Pove}eboen. vo Stariot zavet ima 150 pofalni pesni. psalm (gr~.: τέμενος) Obele`en prostor koj bil vo sopstvenost na kralot ili pak bil posveten na nekoj bog ili bo`estvo. Opus sektile (lat. peristylium) Trem so stolbovi koj zagraduva dvori{te od site ~etiri strani vo makedonsko-helenisti~kite i rimskite palati.: lagum) Svodna nadzemna ili podzemna konstrukcija.: pilaster) ^etvrtest stolb vmetnat vo predniot tel na yid. Stoa Posebna gradba na pokrien trem so stolbovi vo anti~kiot period. peristil (gr~. a se pripi{uvaat na carot David. ikonostas i dr.: frutarium) Po{irok kerami~ki sad za ~uvawe na ovo{je. piscina (lat. plemenski znak na starite severnoamerikanski plemiwa.: περίστυλον. Faza Anzabegovo-vr{nik II-IV Stratigrafska faza na `iveewe vo neolitskiot period vo naukata zacrtana spored karakteristikite na kulturen sloj na lokalitetite Anzabegovo i Vr{nik kaj gradot Sveti Nikole vo Isto~na Makedonija.) Vid na vulkanski kamen.: recipiens) Primatel. Gi ima vo razni vidovi i oblici.: frigidarium) Prostorija za studena voda vo rimskite termi (kupatila). i koj ja ozna~uva epohata na prvite praistoriski zaednici koi proizveduvale hrana. Spatula (lat.: palafitta=kolci. lat. sectile=tehnika na postavuvawe na mozai~ni kam~iwa) Tehnika na ukrasuvawe (poplo~uvawe) na podni i yidni povr{ini so malku pokrupni raznobojni mozai~ni kam~iwa.lagum (lat.: doodem) Idol.: thermae) Javni. `ivotno ili rastenie preku koi se po~ituvale pretcite i duhovite. poretko od kamen.: νεκρός. Naj~esto bil podignuvan vrz pretpostaveniot grob ili pak vrz kenotafot na slavenata li~nost.: πυξίς) Pomala kutija (kru`na) od pe~ena zemja.: pintadera) Pomali predmeti od pe~ena zemja.: follis) Bronzeni moneti vovedeni vo vremeto na carot Dioklecijan (284-305). zgrada za komandniot kadar na vojskata vo rimskiot period. grobi{ta.: horeum) Javen objekt. onoj koj prima sodr`ina: stomak od kerami~ki sad vo kogo se naleva sodr`inata-te~nost. tera sigilata (lat. pretkomora Prostorija vo monumentalnite yidani grobnici koja se nao|a pred vlezot vo glavnata grobna prostorija (vo staromakedonskiot i vo rimskiot tip na grobnici). Heroon (gr~. Skena Vo anti~kite teatri pomo{na teatarska zgrada koja bila povrzana so platformata kade se odr`uvala pretstavata i vo koja se ~uvale tetatarskite kostimi. predmet. a podocna i vo privatniot sektor. a gi ima i vo sredniot vek. Martirij (lat.:νέος=nov. ispust. gla~an) kamen. piksida (gr~. metal. Labok (J. krstilnica (bazen za voda vo krstilnicitebaptisteriumi) vo ranohristijanskite baziliki.: ψαλμός) Udirawe po `ici.: trancher) Se~ewe. Fibula (lat.: porticus) Pokrien trem so stolbovi vo rimskata arhitektura. tribelon Porta so tri vleza. noga i igla. palisadi Odbranben sistem od zemja i drvo. Se pojavuvaat u{te vo mladiot paleolit (staroto kameno vreme). pitos (gr~. Se pojavuvaat vo vremeto na kritskata i mikenskata kultura. ima pove}e boi. Naj~esto ovie pari se narekuvaat numusi.: peristylum. polihromen (gr~. kerami~kite pe~ati se poznati vo neolitskite kulturi od jugoisto~na i centralna Evropa i Bliskiot istok. magacin. lak. se pretpostavuva deka ovie alatki slu`ele za nanesuvawe na boi na telo ili na tkanina. del od crkva ili druga gradba vo koja se nao|a grobot na hristijnaski ma~enik. Neolit (gr~. Vo ranovizantiskiot period pretstavuva bakarna moneta so vrednost od 40 numii.: piscina) Bazen za voda vo rimskite termi.

12. keramika Belegzija so zmiski glavi 14. bronza. HeRAkleA lINkeStIS 1. 2. Stobi. 4. 10. 2. Pantelejmon (obnova 2002) Zlaten visulec-labris . 3. MORODvIS 1. snimeno od vozduh Bedemskite yidovi na yitadelata Prostorija vo akropolot Glavnata porta Ostatoci od kula Izgled na bedemski yid Bedemski yid. 4. 2. 6. pravoagolna reljefna plo~a Statua na Tit Flavij Orest. keramika. Ostatoci od crkovniot i episkopskiot kompleks Oltarniot prostor na crkvata od XIII vek Staklena belegzija. Idejna pretstava na rekonstrukcijata na praistoriskata nakolna naselba Pogled vrz rekonstruiranata nakolna naselba od severoistok Drveni kolci od naselbata na dnoto od ezeroto Sonda na dnoto od ezeroto so ostatoci od drveni kolci Nurka~ so arheolo{ki eksponat od lokalitetot pod voda Insert od sonda so arheolo{ki predmeti na dnoto od ezeroto Fragmenti-dr`alki od kerami~ki sadovi izvadeni od dnoto na ezeroto StOBI 1. 2. 4. III-II vek pred hr. BARgAlA 1.lo`ilnica od termata Mermerna dekorativna plastika. 6. XIV vek Arhitektonski ostatoci od crkvata Sv. II vek Natpis na arhitravna greda. 4. 3. V-XIV vek Podzemna zasvedena grobnica vo sredi{teto na crkvite `ivopisana so pretstava na Svetite petnaeset tiveriopolski ma~enici. 5. 3. keramika Glava na idol. XIV vek @ivopis od crkvata Sv. SkUpI (SCUPI) COLONIA FLAVIA SCUPINORUM 1. 5. 7. keramika @enska figurina od maznet kamen Antropomorfen cilinder na ku}a.e. Zlatni obetki so negroidni glavi. po~etok na IV vek Golemata i Malata bazilika. SkOpSkA tvRDINA . Mozai~na pretstava na rajskata reka Geon. Zlatna obetka. XII-XIII vek Srebren prsten. Terakotna ikona so pretstava na bik. 5. 2. Ulicata Cardo Maximus i gradskata bawa Gradskata bawa . Samuilova tvrdina-Ohrid. III-II vek pred hr. Panorama na tvrdinata kaj s. 4. Plao{nik. keramika Sad ukrasen so Y kaneluri. kraj na I vek n. 2. mermer. XIV vek Arhitektonski ostatoci od ranohristijanska crkva so pridru`ni prostorii Arhitektonski ostatoci od naosot i oltarot na ranohristijanska crkva Docnorimska cisterna. V-VI vek Kerami~ki fragment so solarna pretstava Fragment od terakotna ikona so pretstava na kowanik 3. 3 4 Monogramot na Justinijan I vrz venec na pitos. IX vek vINI^kO kAle 1. 2. V-VI vek MARkOvI kUlI 1. 8. 3. Teatarska tragi~na maska so pretstava na herakle. 2. pogled od severozapad Satir na postoqe. 7. 5. 2. Mozai~na pretstava na rajskata reka Eufrat. bista. VII vek pred hr. V-VI vek Mozai~na pretstava na lav i zmii. 4. Gorna PortaOhrid. ZAlIv NAZ kOSkIte 1. so pretstavi na lav. cARevI kUlI 1. bista. terakota 15. 3. 2. 3. II vek n. pe~ena zemja lIHNIDOS 1. 7. Dimitrij. 6. VI vek Arhitektonski ostatoci od javna gradba i ku}i za `iveewe Prostorija 2 od javnata gradba Za~uvan stolb od bifora graden od tuli Bronzeni moneti od V i VI vek Nakit i krstovi.ANtI^kA NASelBA tAUReSIUM 1. 5. 10. 3. Mermerna statua na Afrodita. 6. III vek pred hr. bronza. Terakotna pretstava na Golemata majka Askos. 4. Arhitektonski ostatoci od zanaet~iski kompleks. Ostatoci od anti~kiot teatar vo Skupi snimeno od vozduh Ulicata Cardo Maximus gradskata bawa-severen del Severozapadnata nekropola od rimski period Statueta na golo mom~e (Apolon?). jugozapaden del Skopskata tvrdina-Kale od jugozapad Arhitektonski ostatoci od zanaet~iski rabotilnici vo jugozapadniot del od tvrdinata Pretstava na vladetel. II vek pred hr. XIV vek Obetki od zlato i srebro i bronzena toka za kai{. krstilnica od trobrodna bazilika. 3. 3. V-VI vek Mozai~na pretstava na elen. predna i zadna strana. spolija Statua na Asklepij. 8. Nadvore{en bedem. Del od vlezot vo tvrdinata Izgled na yidovite do cisternata ostatoci od kula gRAD 1. 9. terakota Glava na idol. Panorama na ostrovot Golem Grad Crkvata Sv. Ostatoci od zapadniot „kiklopski” bedem na tvrdinata Ostatoci od zapadniot „kiklopski” bedem na tvrdinata Ostatoci od nadvore{na kula na zapadniot bedem vRBjANSkA ^UkA 1. 2. 2. I vek pred hr. 8. Karabegomala-Ohrid. snimeno od vozduh Sinagoga bazilika. Izida. V-VI vek Mozai~en pod vo bawa. 3. herakle. Bronzena figurina na Artemida. II vek vARDARSkI RID 1. mermer. 4. II-I vek pred hr. po~etok na II vek Statua na herkulanka. 2. 2. NeOlItSkA NASelBA tUMBA MAXARI 1. 9. II vek Tit Flavij Filoksen. po~etok na II vek ANtI^kI BAWI 1.e. (Naroden muzej-Belgrad) Satir. 4. 2. krstilnica od polikonhalna crkva. Drevna astronomska opservatorija sedi{ta isklesani vo karpa Bronzen visulec. Statua na car. 7. prostorija do polikonhalnata crkva. Korintski kapitel. Plao{nik.e. 8. 13. 2. 4. 5. II-I vek pred hr. 2. 8. XII vek. rozeti i sonce Dedal. Terakotni figurini na boginki. 2. Plao{nik. Kastelot. 5. 6. IV vek eNgelANA 1. V-VI vek Gradba vo jugozapadniot del od lokalitetot Ostatoci od zapadniot bedem so polukru`na kula Pitos za ~uvawe na hrana Javni objekti vo jugoisto~niot del od lokalitetot Terakotna ikona so pretstava na Arhangel Mihail. Vnatre{nost na bawite so bazen 7. 3. II vek pred hr. III-II vek pred hr. IX vek Pretstava (`ivopis) na dvajca od Svetite petnaeset tiveriopolski ma~enici vo zasvedenata grobnica. 3. 9. 2.severen del Gradskata bawa . mermer. 2. 3. 5. Golemo gradi{t. 5. II vek LEGENDI NA FOTOGRAFII 5. II vek pred hr. Za~uvani ostatoci na objekt vo tvrdinata Ostatoci od bedem i kuli so postari fazi Ostatoci-vlez vo sarajot 100 arheolo{ki lokaliteti 101 . 4. 4. Anti~ki teatar. II vek Rimski teatar. V-VI vek 4. 3. V vek pred hr. 9. V vek pred hr. 7. vlezna partija 7. 7. Samuilova tvrdina. 3. Vozobnovenata crkva Sveti Pantelejmon na Plao{nik (2000-2002) Crkva Sv. opus na yidawe Crepna. Del od gradot Bargala so episkopskiot kompleks Ranohristijanska crkva (kapela) do ju`nata strana na episkopskata bazilika Del od javnite gradbi Vlez-skalozmi do javnite objekti Piscina od krstilnicata vo episkopskata bazilika Del od hipokausten sistem Vnatre{nost na episkopskata bazilika Ostatoci od arhitektonska kOStOpeRSkA kARpA 1 Kostoperska karpa. krstilnica od polikonhalna crkva. mermer. Grad ISAROt 1. 2. po~etok na IV vek Makedonski vojnik. 6. 3. 10. koska 6. panorama. 7. 6. 11. IV vek pred hr. Pogled kon Markovi kuli od jugoistok Kula. Reljefna ~a{a so pretstava na makedonski {tit. 3. Petar. 8. 3. 5. eneolitski period Kerami~ki sad. Plao{nik. Ostatoci od srednovekovniot crkoven kompleks. XIV-XV vek SvetIte petNAeSet tIveRIOpOlSkI MA^eNIcI 1. bronza. 2. 9. @rtvenik so kulten karakter od pet ~etiriagolni objekti. Gorna Porta-Ohrid. Petar. III-II vek pred hr. gradba-javen objekt Termata vo Bargala Kamena dekorativna plastika gRADOt NA ISAR 1. Zlatnata ritualna maska i raka od Gorna Porta-Ohrid. 9. II vek pred n. IV-VI vek Srebreni fibuli „maloaziski tip”. 4. bronza. 6. 7. panorama gOleMO gRADI[te 1. 5. 8. 2. mermer. 6.e. aplicirani reljefni plo~i mermerna dekorativna plastika.lo`ilnica i kaldarium Ritualen zoomorfen bokal. II-III vek Delovi od termata. podocna transformirana vo crkva. kAStelOtO NAD p^IWA 1. Reljefna ~a{a so pretstava na sonce na dnoto. 6. 5. Glavnata kula na tvrdinata Del od bedemot na tvrdinata od jugoistok Vnatre{en izgled na bedemot od citadelata kOkINO 1. od severozapad StIBeRA 1. II vek pred hr. II vek Ostatoci na arhitektonski objekt Tit Flavij Orest.kAle 1. Arhitravna greda so natpis od hram na eden makedonijarh. 8. I vek pred hr. (Naroden muzej-Belgrad) Episkopskata (Filipova) bazilika Krstilnicata so piscina na Episkopskata bazilika Teatarot vo Stobi Statua na car hadrijan. 6. V-VI vek hipokaust . tetOvSkO kAle – BAltepe 1. gOleM gRAD 1. III-II vek pred hr. 3. – IV vek po n.

25. 18. Veles s. 17.Bal Tepe Skopje Skopje s. Grad. 08. Zloku}ani. 14. 28. Kowuh Kumanovo Mlado Nagori~ino Tetovo 06 17 19 18 09 07 08 16 15 12 13 10 14 11 102 arheolo{ki lokaliteti 103 . 26. Skopje Skopje Gradsko. 21. 10. 03. Tumba Maxari Skopska tvrdina . 22. 02. Ko~ansko Vinica s. 13. Morodvis. 24.Kale Skupi Anti~ka naselba Tauresium Kasteloto kaj P~iwa Stobi Neolitska naselba Vrbjanska ^uka Stibera (Styberra) Markovi Kuli heraklea Linkestis Golem Grad Lihnidos Engelana Zaliv na Koskite Vardarski Rid Gradot na Isar Crkvi na Svetite petnaeset Tiveriopolski ma~enici Anti~ki bawi Carevi Kuli Isarot Bargala Morodvis Vini~ko Kale Grad Golemo Gradi{te Kokino Kostoperska Karpa Tetovsko Kale . Skopje s.Slavej. Bansko kraj Strumica Strumica [tip [tip s. 04. 06. Marvinci kaj Valandovo Strumica s. 07. Pe{tani. 11. 20. Gradi{te. 12. Prilep Prilep Bitola Prespansko Ezero. 05. Erazmo kraj Ohrid s. Taor. 23. Ohrid Gevgelija s. 15 16. 19. 09. Prespa Ohrid Sv. Del~evsko s.26 27 25 28 03 02 24 ARhEOLO[KI LOKALITETI 01 04 05 22 23 20 21 01. Prilep s. 27. ^epigovo.

: 22h22 cm.7) ARhEOLO[KI lokaliteti / (urednik Pasko Kuzman . 58. – 93 str.: ilustr. 82 Karolin Snivli 88 Jovica Stankovski 90 Irena Koi{trkoska Nasteva 94 . 52. Kliment Ohridski“ – Skopje 903/904 (497. Liljana Kepeska 38. 36 Dragi Mitrevski 16. Kiril Trajkovski 28. 92 Zoran Georgiev 30. 70. 62 Len~e Jovanova 20 Kiro Ristov 24. 2008.MK-ID 75674890 Anica \or|ievska 44 Vera Bitrakova Grozdanova 48 Pasko Kuzman 08. 60 Cone Krstevski 66. Skopje 2008 a) Arheolo{ki lokaliteti – Makedonija COBISS. 42 Kostadin Kepeski 38 Lektor Aleksandar Jordanovski Fotografii Mi{e Tutkovski Terminolo{ki re~nik Pasko Kuzman Kompjuterska obrabotka i grafi~ko oblikuvawe Artbaiter Pe~at Pro Point Tira` 800 CIP – Katalogizacija vo publikacija Nacionalna i univerzitetska biblioteka “Sv. 76. Vlatko Korobar). . fotografii Mi{e Tutkovski. – (Edicija Makedonsko kulturno nasledstvo) Bibliografija kon glavite ISBN 978-608-4549-00-0 © Copyright Ministerstvo za kultura na Republika Makedonija. 72.Izdava~ Ministerstvo za kultura na Republika Makedonija Uprava za za{tita na kulturnoto nasledstvo Za izdava~ot Pasko Kuzman Urednik Pasko Kuzman Avtori Dragi{a Zdravkovski 12. 80. Uprava za za{tita na kulturnoto nasledstvo. 86. 68. 74.Skopje : Uprava za za{tita na kulturnoto nasledstvo.

Sign up to vote on this title
UsefulNot useful