ΚΕΦΑΛΑΙΟ Α1 - ΠΡΟΣΩΚΡΑΤΙΚΟΙ ΦΙΛΟΣΟΦΟΙ

1.1.2. Τα φιλοσοφικά ερωτήματα
1. Περί κοσμογονίας (δημιουργία-γέννηση του κόσμου)
2. Περί κοσμολογίας (υφή και λειτουργία του κόσμου)
3. Για τις δυνατότητες και τα όρια της ανθρώπινης γνώσης
1. Πέρα από τα παραπάνω ασχολήθηκαν με προβλήματα βιολογίας, ιατρικής, φυσιολογίας,
ζωογονίας και ανθρωπογονίας, και λιγότερο ηθικής και πολιτικής φιλοσοφίας.
2. Οι μύθοι αντικαθιστώνται από στοχαστές με διατυπωμένες θεωρίες.
3. Η παράδοση αντικαθίσταται από ενδείξεις και επιχειρήματα με λογική συνοχή και συνέπεια.
ΔΡΑΣΤΗΡΙΟΤΗΤΑ 1/ΚΕΦ. 1 ΣΟΣ
1. Δικαιολογείται η άποψη ότι η γένεση της φιλοσοφίας είναι το πέρασμα από το μύθο στο λόγο;
2. Πιστεύετε ότι ήταν ανορθολογικό το κοσμοείδωλο στο οποίο στηρίχτηκε η προσωκρατική
παράδοση;
1. Το πέρασμα από το μύθο στο λόγο: Έτσι ονομάζεται η εξέλιξη που οδήγησε στον 6ο αι. στη
γένεση της φιλοσοφίας
Α) Γιατί στη θέση παραδεδομένων μύθων που εξηγούσαν τη δημιουργία του κόσμου ή τα φυσικά
φαινόμενα, εμφανίζονται πλέον θεωρίες διατυπωμένες από στοχαστές
Β) Δεν είναι πια η αυθεντία της παράδοσης που εγγυάται την ορθότητα των όποιων ερμηνειών,
αλλά οι ενδείξεις και τα επιχειρήματα που διατυπώνονται με λογική συνοχή και συνέπεια.
2. Ως ποιο βαθμό δικαιολογείται αυτή η άποψη;
1) Πολλά από τα επιχειρήματα των Προσωκρατικών μπορεί σήμερα να είναι λαθεμένα ή ορθά ή
άτοπα ή παραπλανητικά κλπ., ΕΙΝΑΙ ΟΜΩΣ ΕΠΙΧΕΙΡΗΜΑΤΑ.
2) Η απρόσωπη/απομυθοποιημένη έκφραση είναι το αποφασιστικό βήμα για έκφραση αφηρημένων
εννοιών.
3. Πιστεύετε ότι ήταν ανορθολογικό το κοσμοείδωλο…?
ΟΧΙ. Παρότι η παραστατική απεικόνιση της πραγματικότητας και ο μύθος δεν έλειψαν από τη
φιλοσοφία (ούτε στα πρώτα ούτε σε πιο προχωρημένα στάδια /μύθοι στον Πλάτωνα)
1
Αθηνά Σαλούστρου – ΕΛΠ22 – 2012-2013

1.1.3. ΘΑΛΗΣ, ΑΝΑΞΙΜΑΝΔΡΟΣ, ΑΝΑΞΙΜΕΝΗΣ
ΘΑΛΗΣ: μπόρεσε να αναγάγει τα πολλαπλά φαινόμενα του κόσμου σε μια απρόσωπη και ενιαία
αρχή, το νερό, και πίστευε πως ο κόσμος είναι ζωντανός και έμψυχος.
1. Η γη στηρίζεται (δηλ. επιπλέει) στο νερό
2. Το νερό είναι η αρχή των πάντων
3. Όλα προήλθαν από το νερό (κοσμογονικό ερώτημα: πως δημιουργήθηκε ο κόσμος;)
4. Όλα αποτελούνται από νερό (κοσμολογικό ερώτημα: από τι αποτελείται ο κόσμος;)
5. Το νερό είναι μόνο φυσικό σώμα και όχι θεός
6. Ο κόσμος είναι γεμάτος θεούς, δηλ. ο κόσμος είναι ζωντανός και έμψυχος, και η ψυχή
βρίσκεται παντού ακόμη και στα ορυκτά, κάτι που αποδεικνύεται από την συνεχόμενη κίνηση
του κόσμου.
ΑΝΑΞΙΜΑΝΔΡΟΣ: αναζήτησε μια άλλη αρχή ποιοτικά και ποσοτικά απροσδιόριστη, το άπειρον.
Ο κόσμος και η ζωή είναι ενιαία εξελικτική διαδικασία και η φύση κυβερνιέται με κανόνες και
τάξη. Βασίζεται στις σχέσεις αντίθετων κοσμολογικών φυσικών παραγόντων και χαρακτηρίζεται
από κανονικότητα και ισορροπία.
1. Συγγράφει το πρώτο φιλοσοφικό έργο, το «Περί φύσεως».
2. Επίκεντρο της θεωρίας του το άπειρον (το απεριόριστο, το χωρίς πέρατα, ένας χώρος χωρίς
όρια που δεν μπορεί να διανυθεί από άκρο σε άκρο).
3. Στο άπειρον αποδίδει την πρωταρχική ύλη και την αρχική κατάσταση (από το άπειρο ξεπήδησε
η φλόγα και ο αέρας που δημιούργησαν τον κόσμο).
4. Η γη δεν στηρίζεται πουθενά, αλλά ισορροπεί στο κέντρο του σύμπαντος και έχει σχήμα
κυλινδρικό.
5. Τα ουράνια σώματα είναι πύρινοι δακτύλιοι.
6. Ο κόσμος προέκυψε από μια εξελικτική διαδικασία μέσα από το νερό και την ιλύ. Το ίδιο και ο
άνθρωπος και τα ζώα (εξελικτική θεωρία).
7. Προχωρά στον ορθολογισμό αποθεοποιώντας τα φυσικά στοιχεία και φαινόμενα.
8. Είναι ο πρώτος που χρησιμοποιεί γνώμονα (ηλιακό ρολόι), και κατασκεύασε ωροδεικτικά
συστήματα.

2
Αθηνά Σαλούστρου – ΕΛΠ22 – 2012-2013

ΑΝΑΞΙΜΕΝΗΣ:
1. Η αρχή του κόσμου ήταν μία και μοναδική και άπειρη, ο αήρ.
2. Αήρ: αόρατος ατμοσφαιρικός αέρας, ισομερώς διαμοιρασμένος στην ατμόσφαιρα.
3. Από την πύκνωση και αραίωση του αέρα δημιουργήθηκε ο κόσμος και τα σώματα: φωτιά
(αρ.), ο άνεμος (πύκν.), τα σύννεφα (πιο πύκν.), νερό, γη και  πέτρες κλπ.
4. Για να εξηγήσει τη δημιουργία του κόσμου και την ποικιλία των ουσιών του υποστήριξε:

 Ο αήρ είναι άπειρος, με την ποσοτική έννοια, δηλ. απεριόριστος, μια ανεξάντλητη
πηγή γίγνεσθαι.

 Ο αήρ, η πρωταρχική ουσία, γίνεται αραιότερη ή πυκνότερη, αλλάζει δηλ. εμφάνιση,
ανάλογα με την ποσότητα της σε μια ορισμένη θέση.

 Με τη θεωρία του για την πύκνωση-αραίωση του αέρα εξηγούσε πώς:
 Όλα όσα δεν είναι άμεσα αέρας, μπορούν να νοηθούν ως καταστάσεις που
προέκυψαν από τις μεταβολές του αέρα. Έτσι, δεν υπάρχει τίποτα κατ’ ουσίαν που
να είναι διαφορετικό ή αντίθετο από τον αέρα.

 Απαραίτητη προϋπόθεση των μεταβολών του αέρα είναι η συνεχής κινητικότητά
του:
 Συμμερίζεται έτσι την αντίληψη του Θαλή ότι η ύλη είναι κατά κάποιον
τρόπο ζωντανή.

 Ανήγαγε ακόμα και τις αλλαγές στη θερμοκρασία, που φαινομενικά δεν έχουν
σχέση με την πυκνότητα, στην αραίωση-πύκνωση του αέρα: π.χ. αναπνοή.
5. Ταυτίζει την ψυχή με τον αέρα (πνεύμα – πνοή) και επίσης θεωρεί τον αέρα και το πνεύμα
συνώνυμους όρους ζωτικής σημασίας για τον άνθρωπο (η 1 η προσωκρατική φιλοσοφική
θέση).
6. Με τη θεωρία για την πύκνωση και την αραίωση του αέρα απαντά και στα δύο ερωτήματα
(από πού; και από τι;), προβάλλοντας μια ενιαία αρχή και ένα ενιαίο εξηγητικό μοντέλο.
7. Η Γη, που σχηματίστηκε από την συμπύκνωση ενός μέρους του άπειρου αρχέγονου αέρα,
είναι πλατιά, επίπεδη, αβαθής και στηρίζεται στον αέρα.
8. Θεωρεί την ύλη ζωντανή, κι όχι αδρανή, αξεχώριστη από την κινούσα αιτίας της
9. Πρόκειται για το πρώτο συστηματικό μονιστικό σύστημα στην αρχαία ελληνική φιλοσοφία
και θέτει μια πρώτη βάση περί υλιστικής θεωρίας.
10. Είναι ο πρώτος που κατανοεί την σημασία ύπαρξης του ήλιου.

3
Αθηνά Σαλούστρου – ΕΛΠ22 – 2012-2013

1.1.4. ΠΥΘΑΓΟΡΑΣ ΚΑΙ ΠΥΘΑΓΟΡΕΙΟΙ
ΠΥΘΑΓΟΡΑΣ: δίδαξε τη μετενσάρκωση της ψυχής ενώ στις εταιρείες που ίδρυσε
καλλιεργήθηκαν τα μαθηματικά και η μουσική.
1. Η ψυχή είναι αθάνατη και μετεμψυχώνεται. Είναι αριθμητικός λόγος εν αρμονία.
2. Δίδαξε τη μετενσάρκωση
3. Πυθαγόρειος βίος = όχι φόνος έμβιων, χορτοφαγία, άσκηση, τήρηση του μέτρου,
αντιηδονιστική στάση.
4. Ο πυθαγορισμός έδειχνε να διαπερνάται από έντονο συμβολισμό, ακατάληπτες δυνάμεις,
μυθικές παραστάσεις σε αντίθεση με τον ορθολογισμό των υπολοίπων της εποχής του.
5. Όλα τα έμψυχα όντα συγγενεύουν μεταξύ τους.
6. Ο πυθαγορισμός αντιμετωπιζόταν ως ιδιόρρυθμη αίρεση με θρησκευτικό και ηθικό
περιεχόμενο.
7. Δύο μορφές Πυθαγόρειων:
1. οι ακουσματικοί (πιστή τήρηση του πυθαγορισμού ως τρόπου ζωής – σημασία στην
αρμονία και τον αριθμό - τετρακτύς) και
2. οι μαθηματικοί (οι ασχολούμενοι με τις επιστήμες του πυθαγορισμού).
8. Οι αριθμοί είναι συστατικά του κόσμου με την έννοια της μονάδας σημείου.
9. ΠΥΘΑΓΟΡΕΙΟΙ: «χωρίς τους αριθμούς δεν μπορούμε να κατανοήσουμε την γύρω
πραγματικότητα»
10. Η αρμονία ταιριάζει τα περαίνοντα και τα άπειρα (περιττούς και άρτιους)
11. Το κέντρο του σύμπαντος είναι φωτιά γύρω από την οποία περιστρέφονται τα ουράνια
σώματα (Φιλόλαος).
12. Το πέρας και το άπειρον είναι τα βασικά στοιχεία του κόσμου και από αυτά προκύπτουν οι
αριθμητικές σχέσεις και ισορροπίες, όπως και τα δέκα βασικά ζεύγη των αντιθέτων (πέραςάπειρον, περιττόν-άρτιον, έν-πλήθος, δεξιόν-αριστερόν, άρρεν-θήλυ, ηρεμούν-κινούμενον,
ευθύ-καμπύλον, φως-σκότος, αγαθόν-κακόν, τετράγωνον-ουρανομήκες)
13. Εισήγαγαν την θεωρία των αριθμών στην αστρονομία και την κοσμολογία διατυπώνοντας
την θεωρία της αρμονίας των σφαιρών.

4
Αθηνά Σαλούστρου – ΕΛΠ22 – 2012-2013

1.1.5. ΞΕΝΟΦΑΝΗΣ
ΞΕΝΟΦΑΝΗΣ: απέρριψε την παραδοσιακή θεολογία και εισήγαγε την έννοια του ενός θεού ο
οποίος κυβερνά τον κόσμο με τον νου του.
1. Θεωρία 1η: Τα πάντα προέρχονται από το νερό και την γη.
2. Θεωρία 2η: Όπως και κατά τον Αναξιμένη η ζωή προήλθε από την λάσπη.
3. Οι ανθρώπινες πνευματικές κατακτήσεις είναι απλώς γνώμες και η απόλυτη αλήθεια
απροσδιόριστη.
4. Έντονη κριτική στους Όμηρο και Ησίοδο για την ανθρωπομορφική διάσταση των θεών. Οι
παραδοσιακές θρησκευτικές κριτικές είναι δοξασίες στηριζόμενες σε υποθέσεις.
5. Υποστηρίζει την μονοθεϊστική αντίληψη για έναν θεό διαφορετικό από τους ανθρώπους σε
όλα τα επίπεδα, ο οποίος κινεί τα πάντα με τον νου (ουσία και πνευματική αντίληψη).

5
Αθηνά Σαλούστρου – ΕΛΠ22 – 2012-2013

1.2. Η ΑΚΜΗ ΤΗΣ ΠΡΟΣΩΚΡΑΤΙΚΗΣ ΦΙΛΟΣΟΦΙΑΣ
ΗΡΑΚΛΕΙΤΟΣ: απαλλάσσει τον λόγο από τις μυθολογικές καταβολές και τον ανάγει σε αρχή που
ρυθμίζει τη συνεχή κίνηση και μεταβολή του κόσμου και μέσο έκφρασης αυτού με την γλώσσα.
1. Το έργο του είναι ένα σύνολο από ρήσεις και αποφθέγματα με ιδιόρρυθμη και αινιγματική
σύνθεση.
2. Η φιλοσοφία είναι μια έκφραση του λόγου ο οποίος διέπει και κατευθύνει τα πάντα, και όχι
μια αυθαίρετη και υποκειμενική κατασκευή.
3. Ο λόγος = ομιλία, προφορική έκφραση, σχέση αναλογίας που διέπει το σύνολο της
πραγματικότητας και την σχέση μεταξύ των όντων. Είναι η αιώνια καθολική σχέση της
γλωσσικής έκφρασης της πραγματικότητας.
4. Η κίνηση είναι το μόνο σταθερό συστατικό στοιχείο του κόσμου και μοναδικός τρόπος
ύπαρξής του.
5.

Το Ηρακλείτειο πυρ ακολουθεί κυκλική πορεία μεταλλασσόμενο από γη σε θάλασσα και
τούμπαλιν. Δεν ταυτίζεται με την υλική φωτιά αλλά αποτελεί σταθερά που μεταμορφώνεται
και κινείται αέναα. Το πυρ συνιστά την αιωνιότητα, το μέτρο και τον ρυθμό της μεταβολής.

6. Ο κόσμος είναι διαρκώς σε κατάσταση σύρραξης της οποίας πατέρας και βασιλιάς είναι ο
πόλεμος.
7. Η κίνηση και η μεταβολή υπόκεινται στο αποτέλεσμα της δράσης αντίθετων δυνάμεων
(πόλεμος) και δεν είναι τυχαίες ή αυθαίρετες. Μέσα από αυτές παράγεται η αρμονική σχέση
η οποία ισορροπεί τον κόσμο.
ΠΑΡΜΕΝΙΔΗΣ: ο δικός του λόγος έχει έναν μοναδικό σκοπό την αναζήτηση, έκφραση και
κατανόηση της αλήθειας του είναι.
1. Γράφει την φιλοσοφία του σε στίχους, ώστε να την παρουσιάσει ως αποτέλεσμα θείας
αποκάλυψης.
2. Η μεταβολή και κάθε έννοια μεταβολής είναι λογικά αδύνατη.
3. Εστιάζει στην έννοια του «είναι» εγκαινιάζοντας τον φιλοσοφικό κλάδο της οντολογίας.
4. Δεν τον απασχολεί το από τι είναι τα όντα αλλά τι είναι αυτά μέσα από το είναι τους το
οποίο παραμένει αμετάβλητο.
5. Δεν δέχεται πως το μηδέν είναι αντίθετο προς το είναι. Είναι αδύνατον ένα πράγμα να
μεταβεί από το μη-είναι στο είναι.
6. Από το τίποτα δεν μπορεί να προέλθει τίποτα.
7. Η νόηση δεν είναι παράγωγο των αισθήσεων αλλά από την βαθύτερη ουσία των
6
Αθηνά Σαλούστρου – ΕΛΠ22 – 2012-2013

πραγμάτων, το είναι καταλήγοντας στην ταύτισή τους.
8. Επέκταση του είναι το εόν, αγέννητο και ανώλεθρο, ανίκητο και τέλειο, όμοιο και
αδιαίρετο, μια ολοστρόγγυλή σφαίρα.
9. Τα επιμέρους στοιχεία του όντος μπορεί να είναι φθαρτά ενώ το είναι τους όχι.
10. Τα όντα ποτέ δεν περνάνε στην ανυπαρξία του μηδενός.
11. Θέτει το ερώτημα του τι πρέπει να εμπιστεύεται κανείς, τα δεδομένα της εμπειρίας ή τα
συμπεράσματα της λογικής; Η απάντησή του είναι η λογική.
12. Το χαρακτηριστικό του συλλογισμού του ήταν η έμμεση αποδεικτική διαδικασία (οι
προτάσεις μόνο εμμέσως μπορούν να αποδειχθούν)
13. Μετά τον Παρμενίδη εγκαταλείπεται η κοσμογονία αφού ο κόσμος πλέον δεν είναι
αποτέλεσμα γέννησης, αλλά παράγωγο μεταβολών βασικών αιώνια υπαρχόντων φυσικών
στοιχείων τα οποία πλέον συγκροτούν τον κόσμο (κοσμολογία).
ΖΗΝΩΝ Ο ΕΛΕΑΤΗΣ
1. Επηρεασμένος από τις πυθαγόρειες αντιλήψεις και μετά σφοδρός πολέμιός τους.
2. Τα περί εναντίον της κινήσεως «παράδοξα» (ο Αχιλλέας και η χελώνα, η διχοτομία, το
βέλος, το στάδιο) και τα εναντίον περί της ύπαρξης των πολλών.
ΕΜΠΕΔΟΚΛΗΣ Ο ΑΚΡΑΓΑΝΤΙΝΟΣ
1. Χρησιμοποίησε και αυτός ποιητικό λόγο.
2. Το κοσμικό γίγνεσθαι αποτελεί παράγωγο της αλληλεπίδρασης των τεσσάρων βασικών
στοιχείων (ριζωμάτων), γη, νερό, φωτιά και αέρας (έργο του περί Φύσεως).
3. Παράλληλα κρατάει το μηδέν εκτός κόσμου.
4. Η σχέση των ριζωμάτων εξαρτάται από την δράση δύο κοσμικών δυνάμεων αγέννητων και
αιώνιων, της φιλότητας (δύναμη έλξης και συνένωσης) και του νείκους (δύναμη άπωσης,
διάσπασης και διάλυσης).
5. Όταν επικρατεί η πρώτη, η φιλότητα, τα ριζώματα έρχονται σε μια αρμονική συμπαγή
ενότητα όμοια με το τελειότερο γεωμετρικό στερεό, τη σφαίρα.
6. Η είσοδος του νείκους προκαλεί διάσπαση και διαμάχη μέσα από μια περιστρεφόμενη δίνη.
7. Μετά την ολοκληρωτική διάσπαση επανέρχεται η φιλότητα κ.ο.κ διαπιστώνοντας την
αέναη κυκλική πορεία του κοσμικού γίγνεσθαι.
8. Στο έργο Καθαρμοί αναφέρεται στην πτώση της ψυχής, την κάθαρσή της και την επιστροφή
της στην εποχή της αθωότητας.

7
Αθηνά Σαλούστρου – ΕΛΠ22 – 2012-2013

ΑΝΑΞΑΓΟΡΑΣ
1. Αρνείται την δημιουργία όντων από την μίξη των ριζωμάτων και θεωρεί πως τα πάντα
προϋπάρχουν εξαρχής.
2. Κάθε όν του φυσικού κόσμου εμπεριέχει στοιχεία όλων των φυσικών υποστάσεων.
3. Ο νους είναι άπειρος, αμιγής, και αυτοκυβέρνητος και μόνος με τον εαυτό του. Είναι η
κινητική αιτία που καθορίζει τον τρόπο μείξης και διάκρισης των βασικών και αναλλοίωτων
φυσικών υποστάσεων. Ασκεί απεριόριστη επίδραση στο κοσμικό γίγνεσθαι.
ΑΤΟΜΙΚΟΙ ΦΙΛΟΣΟΦΟΙ: ΛΕΥΚΙΠΠΟΣ - ΔΗΜΟΚΡΙΤΟΣ

1. Πρώτοι απέρριψαν την έννοια της απόλυτα συμπαγούς πραγματικότητας.
2. Το κενό αποτελεί προϋπόθεση για κίνηση των θεμελιωδών δομικών στοιχείων, των ατόμων.
3. Τα άτομα είναι σταθερά και αναλλοίωτα σωματίδια αντιληπτά μόνο με τον νου και
αποτελούν το έσχατο σημείο διαίρεσης της ύλης.

4. Δεν περιέχουν μέσα τους κενό ούτε διακρίνονται σε μέρη.
5. Είναι αγέννητα, άφθαρτα και άπειρα στον αριθμό, και απαθή αφού δεν μεταλλάσσονται.
6. Δεν έχουν ποιοτικά χαρακτηριστικά αλλά διακρίνονται ως προς το σχήμα, την τάξη και την
θέση, και αργότερα και ως προς το βάρος.

7. Κινούνται διαρκώς στο κενό και συγκρούονται σχηματίζοντας συνδυασμούς ή αλλάζουν
κατεύθυνση.

8. Τα σώματα του κόσμου είναι συμπλέγματα ατόμων σε ενώσεις οι οποίες είναι βέβαιο ότι
κάποτε θα διαλυθούν και επιπλέον διαφέρουν ως προς το βάρος το οποίο εξαρτάται από το
κενό μεταξύ των ατόμων.

9. Η συγκέντρωση μεγάλων αριθμών ατόμων στο κενό δημιουργεί δίνες μέσα από τις οποίες
ξεπηδούν οι διάφοροι κόσμοι.

10. Οι αισθήσεις είναι αποτέλεσμα ροής ατόμων από το αντικείμενο προς το αισθητήριο.
11. Η γνώση βασίζεται στην νόηση η οποία είναι αποτέλεσμα κίνησης των ατόμων της ψυχής.
12. Η ηθική αποβλέπει στην ευθυμία του κάθε ανθρώπου. Αυτή εκφράζεται με την
ισορροπημένη κατάσταση μετρημένης διαβίωσης σε αρμονία με το περιβάλλον και χωρίς
υπερβολές (μέτρον άριστον).

8
Αθηνά Σαλούστρου – ΕΛΠ22 – 2012-2013

Sign up to vote on this title
UsefulNot useful