You are on page 1of 772

JEAN-PAUL

VARLIK VE HLK

3. Basm

Fenomenolojik Ontoloji Denemesi

Turhan lgaz ve Gaye ankaya Eksen evirisiyle

Jean-Paul SARTRE, 21 Haziran 1905te Pariste dodu. Ecole Normale Supe".eureden arkadalaryla birlikte gen yata snfnn, burjuvazinin deer ve gele
neklerini eletirmeye balad. Bir sre Le Havre Lisesinde felsefe retmenlii
Tapt, sonra felsefe eitimini Berlindeki Fransz Enstitsnde srdrd. lk fel

sefi metinlerinden itibaren varoluulua gtrecek bir dncenin zgnl


zze arpar. Sartre daha ok anlatlaryla byk kitlelerce tannd. Zamannn so
ranlarn ele almaya zen gsteren Jean-Paul Sartre yaamnn sonuna dek youn
z\x siyasal etkinlik gsterdi. 15 Nisan 1980de Pariste ld.

Jean-Paul Sartre
Varlk ve Hilik 1 Ftnom enolojik Ontoloji Denemesi
zgn Ad: L'itre et le n ean t! Essai d'ontologie phenomenologique
lthaki Yaynlan - 500
Tarih Toplum Kuram - 82
ISBN 9 7 8 -9 7 5 -2 7 3 -2 9 5 -7
3. Bask, stanbul / Nisan 2010

Trke eviri: Turhan lgaz Gaye ankaya Eksen, 2009


Szlk: Gaye ankaya Eksen
Editions Gallimard, 1943
lthaki, 2009
Bu eserin tm haklan Onk Telif Haklan Ajans araclyla satn alnmtr.
Yayncnn yazl izni olmakszn alnt yaplamaz.

C el ou vrage, pblie d an s le c a d r e du -p ro g ra m m e d'aide a la pu btication , b en efcie dt so utien du M in istere dcs A fja res
E ran g eres. d e V A m bassade d e F ra n c e en T u rqu ie et d e Vlnsttut F ra n a is d'lstanbul.
ev iriy e ve y a y m a k a lk p r o g r a m e r ev esin d e y a y m la n a n bu y a p l, F r a n s a D ileri B a kan l m a , T rkiye'deki
F ra n sa B y keliliin in ve stanbul F ra n sz K ltr M erkezi n in destei ile gerek letirilm ii .

Yayma Hazrlayanlar: Gaye ankaya Eksen Ahmet z


Sanat Ynetmeni: Murat zgl
Sayfa Dzeni ve Baskya Hazrlk: Yeim Ercan Aydn
Kapak, Bask: dil Matbaaclk
Davutpaa Cad. No: 123 Kat: 1
Topkap-stanbul Tel: (0212) 482 36 01
Sertifika No; 11410
lthaki Penguen Kitap-Kaset Bas. Yay. Paz. Tic. Ltd. ti.nn yan kuruluudur.
Mhrdar Cad. llter Ertzn Sok 4/6 34710 Kadky stanbul
Tel: (0216) 330 93 08 - 348 36 97 Faks: (0216) 449 98 34
ithaki@ ithaki.com .tr - www.ithaki.com .tr - wvAv.ilknokta.com

A rif
a

Jean-Paul Sartre

VARLIK VE HLK
Fenomenolojik Ontoloji Denemesi
evirenler

TURHAN LGAZ ve GAYE ANKAYA EKSEN

A T IF E N EL
AVUKAT
is ta n b u ' B a ro su 1 2 3 1 8 Scii
G a z io s m a n p a a V. , 1 0 6 4 0 0 7 0 6 6 0
A G a lip S e y C ad . 1 5 /4 -5 6
G jz o s n r.a n p a a s ta n b u l

NDEKLER

E V tR M E N N B R K A N O T U 7
T R K E Y A Y IM L A Y A N IN N O T U 1 3
V A R L I IN A R A T IR IL M A S IN A G R 1 7
I.

Fe nomen Fikri ........................................................................................................................................ 19

II. Varlk Fenomeni ve Fenomenin Varl........................................................................................... 23


III. Dnm-ncesi" Cogito ve Percipere'nin Varl.................................................................. 25
IV. Percipfnin V arl .......................................................................... .................................................... 33
V. Ontolojik K ant........................................................................................................................................36
VI. Kendmde-Varlk..................................................................................................................................... 39
B ir in c i K s m : H L K S O R U N U 4 7
BRN C BLM: OLUMSUZLAMANIN KKEN .................................................................. 4 9
i.

Sorgulama.................................................................................................................................................... +9

II. Olumsuzlamalar [Les NSgations]..........................................................................................................52


III. Hiliin Diyalektik Kavran.............................................................................................................. 60
IV. Hiliin Fenomenolojik Kavran.....................................................................................................65
V. Hiliin Kkeni........................................................................................................................................71
KN C BLM: KENDN ALDATMA ..........................................................................................100
i.

Kendini Alda tma ve Yalan..................................................................................... .............................. 100

II. Kendini Aldatma Davranlar............................................................................................................ 109


III. Kendini Aldatmadaki "nanma"..........................................................................................................125
k in c i K s m : K E N D - N -V A R L IK 1 3 1
BRN C BLM: KENDI-IN IN DOLAYSIZ Y A PIL A R I..................................................... 133
I.

Kendine Mevcut Olma [La Presence soi] ................................................................................... 133

II

Kend-linin Oigusall [Facticit] ................................................................................................. 140

III. Kendi-iin ve Deerin Varl ............................................................................................................146


IV. Kendi-iin ve Mmkn Olanlann Varl ..................................................................................... 159
V. Ben [Moi] ve Kendilik Devresi [Circuit de Lipsfiite] ................................................................. 168
KN C BLM: ZAMANSALLIK......................................................................................................172
I.

Zamansal Boyutun Fenomenolojis .......................................................................................... 172

II. Zamansallm O ntolojisi..................................................................................................................... 200


III. Kkensel Zamansallk ve Psiik Zamansallk: D nm ................................................... ...223

NC BLM: A KIN L1K............................................................................................................. 248


I.

Kendi-iin ve Kendinde Arasndakiiliki Tr Olarak B ilg i.................................................... 249

II. Olumsuzlama Olarak Belirlemeye D a ir .......................................................................................... 258


III. Nitelik ve Nicelik, Gizilgllk [Potenialite], Kullanlabilirlik [Ustensilite] .................. 265
IV. Dnyann Z am an..................................................................................................................................287
V. Bilgi.............................................................................................................................................................. 301
n c K s m : B A K A S I-I IN 3 0 5
BRN C BLM: BAKASININ VAROLUU .............................................................................. 307
I.

Sorun .........................................................................................................................................................307

II. Tekbencilik Engeli.................................................................................................................................. 309


III. Husser, Hegel, Heidegger................................................................................................................... 320
IV. B a k ....................................................................................................... ...................................................344
KNC BLM: BEDEN ....................................................................................................................... 4 0 2
I.

Kendi-Iin-Varhk Olarak Beden: Olgusallk ................ .............................................................405

II. Bakas-lm-Beden ................................................................................................................................442


III. Bedenin nc Ontolojik Boyutu..................................................................................................4 5 7
NC BLM: BAKASI LE SO M UT LK LER ............................................................467
I.

Bakasna

Ynelik ilk Tavr: Ak, Dil, Mazoizm............................................................. 470

II.

Bakasna

Ynelik kinci Tavr: ilgisizlik, Arzu, Nefret, Sadizm................................. 488

III. Birlikte-Varlk" (Mitsein) ve Biz.................................................................................................... 526


D rd n c K s m : S A H tP O L M A K , Y A P M A K V E O L M A K
[A V O IR , F A IR E E T E T R E ] 5 4 7
BRN C BLM: OLMAK VE YAPMAK: Z G R L K ............................................................ 551
I.

Eylemin lk Koulu zgrlktr.................................... ...................................................................551

II.

zgrlk

ve Olgusallk: Durum ...........................................................................................6 06

I. zgrlk ve Sorumluluk......... ............................................................................................................ 687


KN C BLM: YAPMAK VE SAHP OLMAK ........................................................................... 692
I.

Varolusal Psikanaliz........................................................................... ............................................... 692

II. Yapmak ve Sahip Olmak: Sahiplenme................. -........................................................................ 712


III. Varln Amlaycs Olarak Nitelie Dair ......................................................................................741
SO N U 759
1.

Kendinde

ve Kendi-iin: Metafizik Yaklamlar................................................................761

Ar.'sk: Almlar .....................................................................................................................................770


S Z L K 775

DZN 781

EVRMENN BRKA NOTU

LEtre et le Neant 1943 ylnda yaymland. Simone de Beauvoir, anlarnn


ikmci cildinde, La Force de geda, Sartren, felsefe tarihinin en nemli metinle
rinden biri olan bu bayapt iki- ayda kaleme alm olduunu anlatr. Bunca
youn ve ar bir kuramsal serimlemenin onca ksa bir srede yazlp bitirilmesi
artc deildir. Bu ivecen mesainin arkasnda gerek bir deha, ok kk ya
lardan itibaren alkanlk haline gelmi bir sorgulama ve dnme tutkusu, deva
sa bir felsefi mktesebat vardr... Emmanuel Mounier, bir kitabnda (Les existentialismes), varolu felsefesinin, Sartrem dehasnn henz reele ilgili duyduu
zamanlarda da mevcut olduunu sylerken hakldr elbette. Ama varoluuluun
peygamberi, reele ilgili duyduu drt-be yalarnda, evde kimsenin olmad
bir gn kibritlerle oynayp haly yaktnda, marifetinin Tann tarafndan grl
m olabileceinden duyduu deheti, Tanr yok! olumlamasnn korkun so
rumluluuyla takas edebiliyordu (Szckler). Kald ki, LEtre et le Neant yaymlan
dnda, filozofun grkemli kariyerinde Limagination (1936), Esquisse d une theorie des emotions (1939), Llmagnaire (1940) gibi kuramsal denemeler, La Nausee
(1938) ve Le Mur (1939) gibi felsefi anlatlar zaten yerlerini almt.
Bu girizgahtan amacm, bilmen eyleri yinelemek deil; elinizde tuttuunuz
evirinin uzun, fazlasyla uzun serveninin oluturduu kartl vurgulamaktr.
Sartrela elli yl nce tantm. LEtre et le Neant, Tneldeki Hachette Kitabevi araclyla Fransadan getirttiimde, Bulanty, Duvar, zgrln Yollan
lemesini, Limagination'u, ReJlexion$ sur la question juivei, LA ffaire Henri Martini, Situadonslar, Baudelaire i, Szcfeleri ve tiyatro oyunlarnn hemen hepsini
okumutum. 1965 ylnda, bir gn, ok yakn bir snf arkadamla (Prof. Dr. Ni
yazi ktem) De yaynevinin kapsn alp Memet Fuatn karsna ktk ve Biz
bu kitab evireceiz, basar msnz? diye sorduk. Rahmetli kltr adam, bizi se
vecenlikle szd ve tek bir soruyla cevap verdi: Kitabn adn nasl Trkeleti
7

receksiniz? eviri, bugn artk genel geer bir kabul gren Varlk ve Hilik
adyla yaymlanm durumdadr. Ama eviriyi yapan ben, kendi hesabma, Memet Fuatn sorusunun yerindeliini hl korumakta olduunu dnyorum.
Varlk ve Etre [=olmak"] kavramlarn rtrmek, her eye ramen bir
miktar zorlama ieriyor. Biz, Trkemizde, olmak fiilini, dr, dir" vb. ekler
biiminde kullanyoruz. Bu bize konumada ve yaznsal anlatda olaanst ko
laylklar ve olanaklar salyor; ama felsefece dnmede de olaanst zorluklar
karyor. zellikle de ontolojinin alannda.
Olmak, var olmakla (ya da vaTkla) ayn ey deildir; bunu iyi anlamak
gerekiyor. Olmak, birtakm ihtimaller barndran bir olmakta-olmak halidir;
olmaka, varlk (ya da var olmak) gibi yaklamak, onu u ya da bu varolu
annda dondurmak olur. Olmak, varolan bir eyin sre halindeki urakla
rndan herhangi biri gibi kavranamaz; bu uraklann btndr. Ve bu btn
de ak iinde, uraklardan herhangi birinde durmakszn, taklp kalmakszn
anlamamz gerekir. Olmak, yaamak denen fenomenin olumsal kendliindenligi deil, kendisidir. Devinim halindeki duraanl iinde, mmknleriyle,
muhtemellikleriye ve bunlar biimlendiren tasan ve yansma/yanstmalaryla
kavranmak zorundadr. Olmak vardr, nk yokluk yoktur; ama var ol
mak, bir olmak kipliidir.
Felsefe tarihinde bunu ilk sezen ve ilk amlayan Parmenides oldu (Doa
gizlenmeyi sever diyen Herakletosu da unutmamak gerek). Ve Heidegger e ge
lene kadar da -benim bilebildiim kadanyla- hibir filozof, varlk problemini bu
ontolojik eksen evresinde dn(e)medi. Leibnizin, Neden hibir ey yerine
bir ey var?" sorusundan kalkan Heidegger, Sein und Zeitta (Varlk ve Zaman)
unlan yazar; Olmak, bir olan gibi dnlemez [...] olmakm belirlenmesi, bir
olann ona bir yklem olarak verilmesiyle elde edilemez. Olmak, tanmlanmas
sz konusu olduunda, daha stn kavramlardan tretilemeyecei gibi, daha
aa kavramlardan yola karak da gsterilemez. Ama bunun sonucu olarak 'ol
makm hibir sorun yaratmadn m syleyeceiz? Hi de deil; yalnzca unu
karsayabiliriz: olmak, herhangi bir olan gibisinden bir ey deildir. Bu neden
le, baz snrlar iinde geerli olmakla birlikte, olan belirlemenin genel tarz -g e
leneksel mantn, antika ontolojisinde temellerini bulan tanm- olmaka uy
gulanabilir deildir. Olmak tanmlamann imknszl [Heideggerin antik on8

toiojiden kaynaklanan bir nyarg olarak niteledii imknszlk, T.I.] bizi onun
anlamm sorgulamaktan bak klmaz, tersine, buyurgan bir biimde bu sorgu
lamaya gtrr.
Heidegger, yllar sonraki bir metninde yeniden bu sorunu gndeme getirecek
ve felsefe sona erdikten sonra da dnceye den grevin olmakm aklan
mas olduunu syleyecektir.*
Varlk ve Hilik, altbalmn syledii gibi, bir ontoloji denemesidir. Ve
olmak fenomenolojik adan aklayan bir denemedir.
Daha en batan, fenomen szcn grng oLarak evirmeyi kendime
yasakladm. Bunun nedeni, ncelikle ilkeseldir: zgn akl yrtmeler iinde
bavurmak, kullanmak, eip bkmek ihtiyacn duymadmz, dnme kiplik
lerimizde iselletirmediimiz birtakm bilimsel/felsefi kavramlar tayan sz
ckleri, dili arndrmak adna ve sak etimolojiden kalkarak Trkeletirmeye
hakkmz olmadn dnyorum. Ama asl nedenim u: phainomenamn
yalnzca duyu organlar araclyla bilince yansyan bir grnt olmamas bir
yana; Heideggerin (ve dolaysyla da Sartrem) fenomenolojiye verdii anlam
iinde, fenomen, kendini gstermeyen, geride duran, olan m onun araclyla
kendini gsterdii eydir.
Ontoloji ve ontolojik szckleri iin de benzer bir durum sz konusuy
du. Ontolojinin varlkbilim olarak evrilmesine fenomenoloji konusunda
olduu gibi bir itiraz ynekemem. Ne var ki ontolojik terimi, varlkbilimselin
yan sra varlksa! mlemini de iermektedir, O zaman da yle bir sorunla kar
karya kalmz: ontolojiki gerektiinde varlksak olarak Trkeletirdiimiz
de, sk sk karmza kan ontik kavramn hangi Trke szckle karlayaca
z? nk yine Heideggerin buyur ettii bu kavram, olanm, onu alglayan ve
ontolojinin nesnesi haline getiren dnen zne (yani baka bir olan) iin ol
maklndan bamsz olan olmakln gstermektedir. Bu yzden, eviride,
ontoloji, ontolojik ve ontik terimlerim korudum. Ve LEtre et le Neantm,
Essai dontologie phenomenologique biimindeki ikinci baln, Grngbi* Heideggern bu m etni, U N ESCO nun Kierkegaard Yi etkinlikleri kapsam nda, 2 1 -2 3
Nisan 1 9 6 4 tarihleri arasnda Pariste dzenlenen Yaayan Kerkegaard konulu sem poz
yuma gnderm i olduu teblidir. Felsefenin Sonu ve Dncenin Grevi baln ta
yan tebli, Hedegger'i btn kariyen boyunca uratran sorunsaln anahtar gibidir. Bkz.
T. lgaz, Yokluk yoktur. H a r f S n sy lada, mit Yaynclk, 2 0 0 5 , s. 179.
9

limsel varlkbilim denemesi gibi kakofonik ve kakolojik bir eviriyle trampa et


me hakkn kendimde grmedim.
Varoluuluk ideolojisinin (Sartren, felsefe tanmn kskanlkla kulland
n ve varoluuluk da dahil olmak zere birok dnce sistemini, rnein bir
Marksist felsefeye kyasla, ideoloji olarak nitelediini hatrlataym) bu temel
metni, batan sona olmak, var olmak, varolu, olumsallk, olgusallk vb.
tr komu kavramlar arasndaki nanslarla rlmtr. Bu kavramlar, fitre
[= olmak] ve avoir [= sahip olmak] fiillerini Bat dillerinde olduu gibi kullan
mayan bir dile aktarmann ve bunu, filozofun dncesine ihanet etmeden, onu
arptmadan yapmann zorluu ortadadr.
Araya birok baka evirilerin girmi olmasna ramen, fiilen 1997 Yaznda
balam olduum bir eviri faaliyetinin ancak 2000 ylnda sonulanabilmesinin
nedeni budur.
Daha sonraki yllar boyunca, eviri iki yaynevinde eitli editrler tarafndan
didiklenerek yaymlanaca gn bekledi. Ta ki, thaki ona sahip kana kadar.
Yayn aamasna gelindikte, alt yldr yabanclatm metni yeniden gzden ge
irmem ve drt ay sren ikinci bir eviri almasna girimem gerekti. Bu al
mada, mnskrimin nceki yaynclarmdan birindeki ikameti srasnda, ilk yz
sayfay gzden geirmi olan son derece yetenekli, felsefi altyaps son derece
gl gen bir editrn, mer Aygnn dzelti ve yol gsterici nerilerinden
ok yararlandm. Burada, kendisine teekkr etmek benim iin zevkli bir grev
dir. Ama Varlk ve Hilik'in Trkeye kazandrlmasnda asl belirleyici olan, Ah
met zn titiz yayncl dorultusunda, ok deerli Gaye ankaya Eksenin
zenli ve dikkatli denetimi olmutur. O nedenle kitabn kapanda, evirmenin
ismine ayrlan yeri Gaye ile paylamak istedim.
evirinin byk bir blmn, 1998 ylnda iki buuk aym geirdiim,
Gney Fransann Arles kentindeki Uluslararas Edebiyat evirmenleri Merkezinde tamamladm. Van Goghun kulan kestikten sonra ruhsal sayrlnn te
davisi iin yatrld, 16. Yzyldan kalma bir Hastane/imarethane binasnda
(imdi bir kltr merkezi) konumlanan bu olaanst dingin alma ortamnn
mdr, ben geldiimde tatildeydi. Dnnde, yeni konukla tanmak zere
altmz ktphaneye indi. nmdeki masada duran tulay grd za-

man azndan dklen tepkiyi hi unutmayacam: Encore un fou! [=A1 bir


deli daha!] Bu iten iltifat, evirmenin neliini de, seiini de, yazgsn da zet
liyor. evirmen, Bu yapt bakalar da okumal! inan ve kararllyla koulanr; ardndan, Bu yapt yalnzca ben evirebilirim! iddia ve meydan okumasy
la ie koyulur; sonra da, gerek koulanmas gerek iddia ve meydan okumas u
runa, iini tamamlayana kadar, varoluunu bir anlamda ayra iine alr. Ve bm
nu da, bir telif yaptta olduu gibi kendisi iin deil, bakalar iin yapar.
Bunun pek de normal bir davran olduu sylenemez. Ama yaamn sradanlklarma, tekdzeliine meydan okumak biraz da delice" bir i deil mdr?
Ve bu da bir olmak kipi deil midir?
Turhan LGAZ
stanbul 2009

TRKE YAYIMLAYANIN NOTU

Varlk ve Hilik, hi phesiz Jean-Paul Sartrem bayapdr. Sadece Fran


sz felsefesi asndan deil genel olarak felsefe tarihi asndan da son byk on
toloji denemesini temsil eder. Dolaysyla nemini ve gncelliini hl korumak
tadr ve hi phesiz daha uzun yllar korumaya devam edecektir. nk, insan,
ilk defa bu yaptta, zgr olmaya mahkum edilmitir...
Yaptn felsefi nemi zerine konuma iini uzmanlara brakp, Trke edisyonun serveni zerine birka hatrlatma yapmak niyetindeyim sadece.
Turhan LGAZ hocamzn nceki sayfalarda aktard zre, Varlk ve Hilihin
Trkiye maceras gerekten ok sancl; zgn dilinde yaymlanmasnn (1943)
zerinden 66 yl gemi olmasna karn, y ap t, ancak iinde bulunduumuz
2009 ylnda Trke yaymlanabimekte ne yazk ki.
Bu bayapt, byk bir sabr ve kararllkla ve son derece yetkin bir biimde
eviren, Sayn Turhan LGAZ ve Sevgili Gaye ANKAYA EKSENin emsalsiz gay
retleri olmasa, yle anlalyor, bir 60 yl daha beklemek zorunda kalacaktk. yi
ki varlar. Kendilerine minnet ve kranlarm sunmak isterim, hem kendi ad
ma hem de bu kitabn yaymlanmasn sabrszlkla bekleyen tm okurlar adna.
Geerken, eviri srecinde, dorudan ya da dolayl bir biimde, evirmenle
re bilgi ve deneyimleriyle yol gsteren ve bylelikle nihai metnin" oluumuna
katkda bulunan herkese teekkr etmek isterim, isimlerini anamasam, bilme
sem de onlar kendilerini biliyor, saolsunlar, varolsunlar...
Son olarak, felsefenin profesyonellerine seslenmek istiyorum: Elinizdeki ki
tap, dilimizde, Trkede varolmayan bir eyi varla getirerek, varederek ken
dini eletirel okumaya sunmaktadr. Ama unutulmamas gereken bir ey var, bu
eviri dolaysyla, bugne dein hep yaplageldii gibi artk kimsenin Varlk ve
Hilikm Trkeye evrilmemi olmasndan ikayet edip durmasna, atalet ve
tembellik iinde oturmasna da imkn kalmad. Hic Rhodus, hic salta!
13

Teknik bir aklama: Metin, elden geldiince orijinaline sadk kalnarak d


zenlendi; ama gerekli grlen yerlerde kimi aklayc ve hatrlatc notlar yazl
d (metin iinde yer alan tm yldz iaretli dipnotlar ve keli parantezle verilen
ekler evirmenlere aittir); kullanlan kavramlarn Franszca orijinalleri de, yine
gerekli grlen yerlerde, keli parantezle gsterildi (Sartrem kulland kavramlann kimilerinin kendi yaratm olduu ve Franszca iin de ayn derecede
yadrgatc olduklar aklda tutulursa niin bu yola bavurulduu daha iyi anla
lacaktr); birden fasla kelimeden oluan kavramlann yazmnda da mmkn
olduunca zgn yazm biimlerine uyuldu; ve yine gerektiinde, bir kavramn
birka farkl kelimeyle Trkeletirilmesi yoluna gidildi; bu nedenle, okuru kav
ramlann kullanmlar konusunda bilgilendirebilmek iin Gaye ANKAYA EK
SEN tarafndan hazrlanan Szlk, kitabn sonuna eklendi.
Nihayet, baz kitaplarn yaymlanmas her daim zorludur, hatt belirli bir ris
ki stlenmeyi gerektirir, dolaysyla elinizde tuttuunuz evirinin ierdii tm
kusurlar benim inancma gre yayncsna, yani bana, aittir. evirmenlerin, re
daktrlerin ve editrlerin asla vedalaamad, kendini belki de sonsuza dek er
teleyen trden metinlerdir bunlar, evrilemez olarak nitelendirilen metinler...
te, bylesi bir kitapla kar karyasnz.
yi okumalar!
Ahmet Z
Flaziran 2009

14

VARLIIN ARATIRILMASINA GR

FENOMEN FKR
Modem dnce varolan, onu aa karan grnmeler [apparition] dizisi
ne indirgeyerek nemli bir ilerleme kaydetti. Bu yoldan, felsefeyi skntya sokan
birtakm dalizmlerin [ikicilik] ortadan kaldrlmas ve onlarn yerine fenomenin
monizminin [bircilik] konmas hedefleniyordu. Acaba baanya ulald m?
ncelikle, varolandaki ii ve d kar karya getiren o dalizmden kurtul
mu olduumuz kesindir. D dediimiz eyi, nesnenin asl doasn gzlerden
saklayan yzeysel bir deri gibi deerlendiriyorsak, varolann d artk yoktur. Ve
bu asl doa da, eyin sezilebilen ya da varsaylabilen, ama nesnenin iinde ol
duundan dolay nesnenin asla ulalamayan gizli gereklii olacaksa, o doa da
yoktur aruk. Varolan aa karan grnmeler ne ierinindir ne de darnn,
hepsi de edeerdir, hepsi de baka grnmelere gnderir ve hibiri ayrcalkl
deildir. rnein kuvvet, yapt etkilerin (hzlanmalarn, sapmalann, vb.) ard
na gizlenen, bilinmez trden bir metafizik conatus deildir: bu etkilerin btn
dr. Ayn biimde, elektrik akmnn gizli bir iyz yoktur: elektrik akm,
onun tezahrleri olan fiziksel-kimyasal olaylarn (elektrolizler, bir karbon ubu
unun akkorlamas, galvanometrenin ibresinin kmldamas, vb.) btnnden
baka bir ey deildir. Bu olaylardan hibiri tek bana onu amlamaya [reveler]
yetmez. Ama kuvvet de arkasnda bulunan hibir eyi belirtmez: kendi kendisi
ni ve iinde bulunduu dizinin tamamn belirtir. Buradan doallkla u kar:
olmak ve grnmek dalizmi, felsefede yer alma hakkna bir daha sahip olama
yacaktr. Grn, varolann tm varl n kendine doru eken gizli bir gere
e deil, grnler dizisinin toplamna gnderme yapmaktadr. Dier yandan
grn de, bu varln tutarsz bir tezahr deildir. Numenal gerekliklere
19

Jean -P au l Sarre

inanlabildii srece, grn, mutlak bir olumsuz olarak sunuldu. Grn,


olmayand ve grnn yanlsamann ve hatann varlndan baka bir varl
yoktu. Hatt bu varlk bile dn alnmt, grnn kendisi bir aldantan
ibaretti ve karlalabilecek en byk glk, fenomenal-olmayan varln ba
rnda kendiliinden emilip yok olmamas iin, grnn iinde yeterli uyum ve
varoluu muhafaza etmekti. Ancak, Nietzsche'nin art dnyalar yanlsamas ad
n verdii eyden eer bir kez kurtulmusak ve eer grnme-arkasmdaki-varla [ltre-de-derriere-apparition] artk inanmyorsak, grnme de, tersine, olum
lulukla dolu hale gelir; z, varla artk aykr dmeyen, tersine varln l
s olan grnmektir.* nk, bir varolann varl, o varolan ne olarak gr
nyorsa tam da odur. rnein, Husserl ya da Heideggerin Fenomenolojisinde
rastlanabilecei biimiyle fenom en fikrine, fenomen ya da mutlak-greceye [relatif-absolu] bylece ularz. Fenomen, grece kalmaktadr, nk grnmek,
z gerei, kendisine grnd birini varsayar. Ama fenomen, Kantm Erscheinungnun** ifte greceliine sahip deildir. Omuzunun stnden, mutlak bir
hakiki varla iaret etmez. O ne ise mutlaka odur, nk o kendini olduu haliy
le belli eder. Fenomen naslsa yle incelenip betimlenebilir, nk kesinlikle ken
di kendinin gstergesidir.
Ayn anda saklgcn [puissance] ve edimin ikilii de ortadan kalkacaktr. Her
ey edim halindedir. Edimin arkasnda ne g, ne exis, ne de gerekirlik vardr. r
nein deha dendii zaman -Proust deha sahibiydi ya da o bir dhi- idi den
diinde olduu gibi- bundan kimi yaptlann retilmesinde ortaya kan ama ora
da kendini tketmeyen bir zel gc anlamay kabul etmeyeceiz. Proustn de
has, ne tek bana ele alman eserdir, ne de Proustun bu eseri retmeye mukte
dir olmasdr: Proustn dehas, bir kiinin kendini ortaya koyma ekillerinin b
tn olarak dnlen eserdir. Nihayet, bu ekilde grn ve z arasndaki dalizmi de ayn ekilde dlayabiliriz. Grn z saklamaz, onu anlar: grn
zdr. Bir varolann z, artk o varolann derinliklerine gml bir gerekirlik de
il, onun grnmelerinin akn yneten apak yasadr, dizinin nedenidir. Fizik
* M etnin ierisinde, Franszca parate fiiliyle ilikili, yani grnm ek" ya da "belirm ek, g
rnr hale gelm ek fiiliyle balantl ve birbirine yakn kelim eler kullanlyor. Bunlardan
apparatre griinm ek, apparition'u grnm e apparance ise grn kelim ele
riyle karladk. Paratre ve "apparatre fiilleri iin ayn karl, yani grnm ek fiilini
kullanm akta saknca grmedik, -n
** (Alm.) Grnm e, dolulukla kendini sunma, grnr olma, -n
20

V arlk ve H ilik

sel bir gereklii (rnein, elektrik akm), onun eitli tezahrlerinin [manifestation] toplam olarak tanmlayan Poincarenin nominalizminin karsna, Duhem,
kavram o tezahrlerin sentetik birlii haline getiren kendi teorisini kartmakta
haklyd. Ve elbette fenomenoloji de hibir biimde bir nominalizm deildir.
Ama, kesin olarak diyebiliriz ki, dizinin nedeni olarak z, grnmelerin arasnda
ki balantdan baka bir ey deildir, yan kendisi de bir grnmedir. zlere ili
kin bir grnn (rnein, Husserldeki Wesenschau*) imknn aklayan ey de
budur. Bylece fenomenal varlk kendini ifa eder, varoluunu ifa ettii kadar
zn de ifa eder ve fenomenal varlk bu kendini ifa edilerin, tezahr edile
rin birbirine iyice balanm dizisinden bakaca bir ey deildir.
Peki bu, varolan tezahrlerine indirgeyerek btn dalizmlerr ortadan kaldr
may baardmz anlamna gelir mi? Daha ok, bunlarn hepsini birden yeni bir
dalizme, sonlu ile sonsuzun dalizmine dntrdk gibi grnyor. Nitekim,
varolan, tezahrlerinin sonlu bir dizisine indirgenemeyecektir, nk tezahr
edilerin her biri, srekli deiim halinde olan bir zneyle bir mnasebettir. Bir
nesne yalnzca bir tek Abschattung** iinden kendini ele verdii zaman, ancak
zne olma, bu Abschattung zerine bak alarn oaltma imknn beraberin
de getirir. Sz konusu Abschattung,u sonsuza kadar oaltmak iin bu yeterlidir.
Ayrca, eer grnmelerin dizisi sonsuz olsayd, ilk grnenlerin yeniden grnme
si mmkn olmazd, bu da samadr; ya da grnmelerin tmnn hep birden
verilebilecekleri anlamna gelirdi ki, bu daha da samadr. Gerekten de, unu iyi
anlayalm ki fenomen teorimiz, eyin gerekliini fenomenin nesnellii ile deitirir
ve bunu da sonsuza bavurarak temellendirir. u kasenin gereklii, urada olma
s ve ben olmamasdr. Bu durumu yle dile getireceiz: kasenin grnmelerinin
dizisi benim keyfime bal olmayan bir nedene baldr. Ama paras olduu dizi
ye bavurulmadan kendi kendisine indirgenen grnme, grse! [ntuitivel ve z
nel bir tamlktan, yani znenin etkilenme tarzndan bakaca bir ey olmayacaktr.
Eer fenomen akn olarak amlanacaksa, znenin kendisinin, toplam seriye do
ru grnmenin tesine gemesi gerekir, ki znenin tesine gemesi gereken bu
grnme de toplam dizinin bir parasdr. zne, k r m z y sahip olduu krm
z izlenimi zerinden yakalamaldr. K rm zdan kastmz, dizinin nedenidir;
* (Alm.) Husserlde, bir eyi btnl iinde bir defada anlamaya yarayan ngr, - n
** Bu Almanca kavram n kelim e anlam glgelem ek, glgesini drm ek eklinde verile
bilir. Kavramn Franszcaya aktanl (profil) referans alnarak, Trkede profil eklinde
karlanmaktadr, -n
21

Jean -P au l Sartre

elektroliz iinde izlenen elektrik akm, vbdir. Ama eer nesnenin akml, g
rnmenin hep tesine geilmesi zorunluluuna dayanyorsa, buradan kan sonu
da bir nesnenin ilkece kendi grnmelerinin dizisini sonsuz bir dizi olarak ortaya
koymasdr. Bylece sonlu olan grnme, kendi kendisini sonluluunda ifade eder
ama ayn zamanda da grnenm-grnmesi olarak kavranabilmek iin, sonsuza
doru tesine geilmi olmay gerektirir. Bu yeni kartlk, sonlu ve sonsuz, ya
da daha dorusu sonlu imdeki sonsuz, olmak ve grnmek dalizminin yerini
alr: gerekten de, grnen, nesnenin yalnzca bir vehesidir ve nesne btnyle
bu vehenin iinde ve btnyle onun dndadr. Bu vehe iinde tezahr ettii
srece, btnyle ieridedir: ayn zamanda dizinin nedeni de olan grnmenin
yaps olarak kendi kendini belirtir. Btnyle d ard ad r, nk dizinin kendi
si asla grnmeyecektir, grnemez de. Bylece, dan ile ieri, grnmeyen-varlk ile grnme, yeniden kartlk iine girer. Ayn biimde, belli bir saklg
[puissance] de gelip fenomene yerlemekte ve ona kendi akmlm, yani gerek
olan ya da mmkn olan grnmeler dizisi halinde gelitirilme gcn kazandnr. rettii eserlere indirgendiinde bile, Proustun dehas, bu eserlere ilikin sa
hip olunabilecek ve Proustun eserinin tketilemezlii" diye adlandrlacak olan
muhtemel bak alarnn sonsuzluuna edeerdir. Ama bir akmh ve sonsuza
bavuruyu gerektiren bu tketilemezlik, onu tam nesnede yakaladmz anda bir
exis deil midir? Nihayet z, kendisinin tezahr etmesini salayan bireysel g
rnmeden radikal bir biimde kopmutur; nk z, ilke olarak, bireysel tezahr
lerin sonsuz bir dizisi araclyla aa kanlabilmek zorunda olandr.
eitli kartlklarn yerine, bu kartlklarn hepsini birden kuran tek bir
dalizm koyarak kazanm m, yoksa kaybetmi mi olduk? Bunu biraz sonra g
receiz. imdilik, fenomen teorisinin ilk sonucu udur: Kantm fenomeninin
numene gndermesi gibi, grnme varla gndermez. Grnme, arkasnda hi
bir ey olmadndan ve yalnzca kendini (ve de grnmelerin toplam dizisini)
gsterdiinden, kendi varlndan bakaca bir varlk tarafndan tam yor ola
maz, grnme, zne-varlk ile mutlak-varl ayran ince hilik zar deildir. G
rnmenin z eer hibir varltfcla kartlk oluturmayan grnmek ise, bu g
rnmenin varl konusunda meru bir soran var demektir. Bizi burada urat
racak olan, varlk ve hilik zerine aratrmalarmzn hareket noktasn olutu
ran, ite bu sorundur.

22

Varhk ve H ilik

II
VARLIK FENOMEN VE FENOMENN VARLII
Grnme, kendisinden baka hibir varolan tarafndan desteklenmez: onun
kendi varl vardr. Dolaysyla ontolojik aratrmalarmzda karmza kan ilk
varlk, grnmenin varl olmaktadr. Grnmenin varl da bir grnme mi
dir peki? lk bata yleymi gibi geliyor. Fenomen kendim ifa edendir ve varlk
herkese belli bir biimde kendini ifa eder, zira ondan sz edebiliriz ve ona ili
kin belli bir anlaymz vardr. Bu nedenle, olduu gibi betimlenebilen bir var
lk fenomeni, varln bir grnmesi olmaldr. Varlk, bize sknt, bulant gibi
dorudan eriim yollaryla kendini gsterecektir ve ontoloji de varlk fenomeni
nin kendini ifa ettii haliyle, bir baka deyile, fenomenin herhangi bir aracya
gerek olmakszn betimlenmesi olacaktr. Yine de, her trl ontolojiye bir ba
lang sorusu yneltmek uygun der: bylece ulalan varhk fenomeni, feno
menlerin varlyla zde midir; yani: bana kendini ifa eden, bana grnen var
ln doas, bana grnen varolanlarn varlnn doasyla zde midir? Bura
da herhangi bir glk yokmu gibi grnyor: Husserl bir eidetik indirgeme
nin [rducton edetique] her zaman nasl mmkn olduunu, yani somut feno
menin, zne doru her zaman nasl tesine geilebileceini gstermitir. Heideggere gre de, insan-gereklii ontik-ontolojiktr [ontico-ontologique]; yan
insan-gereklii fenomenin varlna doru fenomenin tesine geebilir. Ama
tekil nesneden ze gei, homojenden homojene geitir. Varolandan varlk fe
nomenine geite de byle mi olur? Varlk fenomenine doru varolann tesine
gemek, gerekten kendi varlna doru fenomenin tesine gemek, tikel krm
znn kendi zne doru krmznn tesine gemek midir? una daha yakndan
bakalm.
Tekil bir nesnede, renk, koku, vb. nitelikleri ayrt etmek her zaman mmkn
dr. Ve bu niteliklerden hareketle, tpk imin[signe] imlemi [signfication] ima et
mesi gibi, bu niteliklerin ima ettii bir z saptanabilir: Nesne-z biraradal, d
zenli bir btn oluturmaktadr: z, nesnenin iinde deildir; nesnenin anlamdr,
onu ak eden grnmeler dizisinin nedenidir. Ama olmak/varlk, nesnenin, kav
ranabilir herhangi bir nitelii gibi bir nitelik de deildir, nesnenin bir anlam da
deildir. Nesne, bir imleme gnderdii gibi varla gndermez: rnein, varl/ol
may bir mevcudiyet [presence] gibi tanmlamak mmkn deildir nk mev
23

Je a n -P a u l Sartre

cut olmamak [absence] da ayn biimde varl ortaya karr, nitekim burada olma
mak, yine de olmaktr. Nesne, varla sahip olmad gibi, nesnenin varoluu da
varlkla bir katlm ilikisi, ya da, baka bir tr iliki kurmaz. Nesne vardr*, bu,
onun varlk/olma tarzn tanmlamann tek biimidir; nk nesne varl maske
lemez, ama onu ifa da etmez: onu maskelemez, nk arkalarndaki varl bul
mak iin varolann baz niteliklenni dlamaya uramak bouna olur, varlk o ni
teliklerin hepsinin ayn lde varldr onu ifa da etmez, nk varln ya
kalayabilmek iin nesneye bavurmak da bouna olur. Varolan, fenomendir, yani
niteliklerinin dzenli btn olarak kendi kendisini belirtir. Kendi varln deil,
kendi kendini belirtir. Varlk, sadece her trl aa karln [devoilement] ko
uludur: aa-kanlmak-iin-olan-varlktr [Letre pour devoler], aa kanlm varlk deildir. yleyse, Heideggerin szn ettii, o ontolojik olana doru
teye geme, ne anlama geliyor? Besbelli ki u masann ya da u iskemlenin varl
na doru tesine geebilir ve masa-olmaklk ya da iskemle-olmaklk sorusunu
ortaya atabilirim. Ama ayn anda da, artk hibir aa karln koulu olmayan,
-ama kendisi de bir aa karlm olan, bir grnme olan ve bu haliyle, bu kez
zerinde kendisini aa karabilecei bir varlk temeline ihtiya duyan-, feno
men-varl saptamak zere, gzlerimi fenomen-masadan ayrrm.
Eer fenomenlerin varl bir varlk fenomeni halinde zlmyorsa ve eer
yine de yalnzca bu varlk fenomenine bavurmakszn varlk zennde hibir ey
soyleyemiyorsak, her eyden nce varlk fenomenini fenomenin varl ile birle
tiren kesin mnasebet saptanmaldr. Daha nce yaptmz btn aklamalar,
varlk fenomenine ynelik amlayc bir grnn dorudan doruya esinledii
gz nne alnrsa, varlk fenomeni ile fenomenin varl arasndaki bu mnase
beti daha kolaylkla saptayabiliriz. Varl aa kanlm [devoilement] kou
lu olarak deil de, kavramlarla sabitlenebilen grnme olarak ele aldmzda,
her eyden nce, bilginin tek bana varln nedenini aklayamadn, yani fe
nomenin varlnn varlk fenomenine indirgenemediini anladk. Ksacas, var
lk fenomeni, Aziz Anselmus ve Descartesm kantlarnn ontolojik diye nitelendi
rildii anlamyla ontolojiktir. Varlk fenomeni bir varlk arsdr; fenomen
olarak, fenomentesi [transphenomerale] bir temel bulmay gerektirir. Varlk fe
* Metinde nemli bir arl olan Stre" kelimesi, fiil olarak kullanld yerlerde, rnein
metnin orijinalindeki il est" ifadesindeki gibi durumlarda tre = vard r eklinde karland.
Etren isim olarak kullanld yerlerde, anlama gre bazen varlk kelimesi, bazen
"olm ak kelimesi, bazen de her ikisi birden varlk/olmak kelimeleri tercih edildi, - n
24

V arlk ve H ilik

nomeni, varln fenomentes niteliini gerektirir. Bu demek deildir ki, varlk,


fenomenlerin arkasnda sakldr (fenomenin, varl maskeleyemediini grdk)
fenomenin, ayr bir varla gnderen bir grn olmas demek de deildir
(fenomen, grn olmasyla vardr, yani kendini varln temeli zerinde gste
rir). Bundan nceki dncelerden kan sonu dur: fenomenin varl feno
menle rtmesine karn, fenomene zg durumdan -yalnzca amlanld l
de varolmak durumundan- kurtulmak zorundadr, dolaysyla kendisi hak
knda edinilen bilgiyi aar ve bu bilgiyi temellendirir.

III
DNM-NCESt COGTO
VE PERCIPERENN VARLII
Yukarda saylan glklerin hepsinin de belli bir varlk anlayna, grnme
nosyonunun kendisiyle kesinlikle badamayacak bir ontolojik realizm tarzna
dayandklar yolundaki bir karlk, belki de ekici gelecektir. Grnmenin var
ln len ey, gerekten de onun grnyor olm asdr. Ve madem ki gerekli
i fenomenle snrladk, fenomene ilikin olarak da, onun grnd gibi olduu
nu syleyebilinz. Dncemizi neden en u noktasna kadar gtrp, grnme
nin varl onun grnmesidir demeyelim? Bu da sadece, Berkeleyin eski esse
est percipsine. yeni szckler eklemekten baka bir ey deildir. Nitekim bir
Husserlm, fenomenolojik indirgemeyi gerekletirdikten sonra, noema'y gerekolmayan diye niteleyip, onun esse"teinin [varlmn/olmaklmn] bir percipi
[alglanmak] olduunu bildirdiinde yapt ey de dpedz budur.
Berkeleyin nl forml bizi tatmin eder gibi grnmyor. Bu da, biri perripirim, teki de perriperenin yapsna bal iki temel nedenden kaynaklanyor.
Percpere nm doas. Gerekten de, her metafizik bir bilgi teorisini varsa
yyorsa, karlk olarak her bilgi teorisi de bir metafizii varsayar. Bu da, baka ey
lerin yan sra, varl onun hakknda edinilen bilgiye indirgeme kaygsndaki bir
idealizmin, bilginin varln nceden bir biimde gvenceye almak zorunda ol
duu anlamna gelir. Buna karlk, varln temellendrmeye uramakszn bil
giyi bir ven olarak ortaya koymakla ie balanr ve sonra da "esse est percipi ner
mesi ileri srlrse, alglama-alglanan btnl, salam bir varlk tarafndan
25

jea n -P a u t Sartre

desteklenmi olmad iin, hiliin iinde kp yok olur. Bylece bilginin varl
, bilgi tarafndan llemez; "percipi tarafndan kapsanmaz1. Dolaysyla percipere ve percipinin temel-varlgmn kendisi de percipi'den kurtulmu olmaldr; fenomentesi olmaldr. Hareket noktamza dnm oluyoruz. Bununla birlikte, percipinin, grnmenin yasalarndan kurtulan bir varla gnderme yaptn kabul
edebilir, bir yandan da bu fenomentesi varln znenin varl olduunu kabul
edebiliriz. Bylece, percipi, percipiensz [alglayana] gnderecektir bu demektir
ki bilinen, bilgiye gnderecektir, bilgi ise, bilindii haliyle deil de olduu haliyle
bilen varla, yani bilince gnderecektir. Husserlin anlad ey de buydu: nk
ona gre, noema, toesis'in ontolojik yasas percipi olan gerekd bir balla ise,
noesis de, tersine, balca zellii, onu bilen dnme [reflexion] kendini nce
den zaten orada olan gibi vermek olan gereklik'tir. nk bilen znenin var
lk/olmak yasas, bilinli-olmaktr. Bilin, iduyu ya da kendinin bilgisi diye adlan
drlan tikel bir bilgi kipi deil, znenin fenomentesi varlk/olma boyutudur.
Bu varlk/olmak boyutunu daha iyi anlamaya alalm. Bilincin bilinen haliyle
deil de olduu haliyle, bilen varlk olduunu sylyorduk. Demek ki eer o bil
ginin kendisini temellendirmek istiyorsak, bilginin nceliini bir yana brakma
mz uygun olur. Ve hi phesiz, bilin hem bilebilir, hem de kendim bilebilir.
Ama bilin, kendilii iinde, kendine dnk bir bilgiden daha baka bir eydir.
Husserlin gsterdii zere, her bilin bir eyin bilincidir. Bu, akm bir nes
neye gre konumlanm olmayan bir bilin yoktur anlamna gelir, ya da diyebi
liriz ki, bilincin ierii" yoktur. Seilen atf sistemine gre, kendini dnya ola
rak ya da psiik olarak oluturabilecek o ntr verilerden vazgemek gerekir.
Bir masa, tasavvur edilme kimliiyle bile bilincin iinde deildir. Bir masa, mek
nn [espace] iindedir, pencerenin yanndadr, vb. Gerekten de, masann varo
luu, bilin iin bir opaklk [opacite] odadr; bir eyin tm ieriinin dkm
n karmak iin sonsuz bir ilem gerekir. Bu opakl bilince buyur etmek, bi
lincin kendiliinden kartabilecei dkm sonsuza gndermek, bilinci bir ey
dzeyine indirmek ve cogio'yu reddetmek olur. u halde bir felsefenin birinci
adm, eyleri bilinten def etmek ve onunla dnya arasndaki gerek ilikiyi ye
niden kurmak, yani, bilincin dnyay konumlandran bilin olduunu gster
1) Besbelli bir ey k, percipere"nin yerine insan-gerekliinin baka b ir ta v r n [acticudel
yerletirm ek iin yaplacak her giriim ayn ekilde verimsiz kalacaktr. Varln insana
yapmak" [fare] im de amland kabul edilecek olsayd, o zaman da yapmann varln
[ltre du fairej da eylemin dnda tutm ak gerekecekti.
26

V arlk ve H ilik

mektir. Her bilin, bir nesneye ulamak iin kendine akmlat lde konumlandrcdr ve bu konum iinde kendim tketir: u anki bilincimde ynelim ad
na ne varsa, darya doru, masaya doru yneltilmitir; yarglayc ya da pratik,
btn etkinliklerim, u andaki tm duygulanmlarm [affectivte] masay hedef
lemekte ve onda emilmektedir. Her bilin [conscience] bilgi [connaissance] de
ildir (rnein, duygulanma dair bilinler [consciences affectives] vardr), ama
her bilen bilin ancak nesnesinin bilgisi olabilir.
Yine de bir bilen bilincin [consience connaissante], nesnesinin bilgisi olmas
iin zorunlu ve yeterli koul, bilincin, o bilgi olarak, kendi kendisinin bilinci ol
masdr. Bu, zorunlu bir kouldur: eer bilincim masa bilinci olmann bilinci ok
masayd, bu masann bilinci olacak ama masann bilinci olmann bilincinde olma
yacakt; ya da diyebiliriz ki, kendi kendisinden habersiz bir bilin olacakt, bilin
siz bir bilin olacakt bu da samadr. u yeterli bir kouldur: u masann bi
lincinde olduumun bilincinde olmam, gerekten de masann bilincinde olmam
iin yeterlidir. phesiz bu, benim o masann kendinde varolduunu olumlamam
iin yeterli deildir ama onun, benim iin varolduunu pekl olumlayabilirim.
Bu bilin bilinci ne olacaktr? Bilginin ncelii yanlsamasna o denli maruz
kalmaktayz ki bilin bilincim, Spinozanm yapt gibi bir idea ideae, yani bilgi
nin bilgisi [connaissance de connaissance] yapmaya dnden hazrz. Alain, Bil
mek, bildiinin bilincinde olmaktr biimindeki bu besbellilii ifade etmek zo
runda kaldnda, onu u terimlerle dile getirir: Bilmek, bildiini bilmektir.
Bylece dnm ya da bilincin konumsal bilincim* [conscience positionnelle
de la conscience] ya da daha iyisi, bilincin bilgisini tanmlam oluruz. Bu, ken
disi olmayan bir eye, yani zerine dnlm bilince [conscience reflechiel
ynelik eksiksiz bir bilin olurdu. Dolaysyla da kendine aknlard ve dnya
y konumlandran bilin olarak nesnesini hedeflerken kendini tketirdi. Sadece
bu nesnenin kendisi de bir bilin olurdu.
Bilincin bilincine ilikin bu aklamay kabul edebilmemiz mmkn grn
memektedir. Nitekim, bilincin bilgiye indirgenmesi, bilginin tipik zellii olan
zne-nesne ikiliini bilince tamay gerektirir. Ama eer bilen-bilinen iftinin
yasasn kabul edersek, bu kez de bilenin bilinen halme gelmesi iin nc bir
terim gerekecek ve kendimizi u ikilemin karsnda bulacaz: ya bilmen -bili* Burada, bilinci konumlandran bilinci, yan bilincin kendisini konu/nesne edinen bilinci
kastediyor Sartre. Dnm de byle bir kendi zerine dnen bilincin ifadesidir, - n
11

Jean -P au l Sartre

nen bilen- bilen bililenin bileni [connu -connaissant connu- connaissant connu du connaissant] dizisinin terimlerinden herhangi birinde duracaz, ki, o za
man, fenomenin tamam bilinmezliin iine der, yani her seferinde, son hal
kay oluturan kendisinin bilincinde olmayan bir dnme Lolarz ya da
sonsuza giden bir gerileyiin (idea, ideae, ideae, vb.) zorunluluunu ne sreriz
ki, bu da samadr. Bylece bilgiyi ontolojik olarak temellendirme zorunluluu
burada yeni bir zorunlulukla, bilgiyi epistemolojik olarak temellendirme zorun
luluuyla ikiye katlanacaktr. Ama iki katl olma yasasn bilince tamamak ge
rekir deil mi? Kendinin bilinci ift deildir. Eer sonsuz gerileyiten saknmak
istiyorsak, kendinin bilincinin, kendinden kendine doru dolaysz ve bilisel-olmayan [non-cognitif] bir mnasebet olmas gerekir.
Esasen dnmse! bilin [conscience reflexive] zerine dnlm bilinci
[conscience reflechie] kendi nesnesi olarak ortaya koyar, dnm edimi iinde,
zerine dnlm bilin zerine yarglarda bulunurum, ondan utanrm,
onunla vnrm, onu isterim, onu reddederim, vb. Alglamamn dolaysz bilin
ci ise, ne yargda bulunmama, ne istememe, ne de utan duymama imkn verir.
Dolaysz bilincim algm bilmez, onu ortaya koymaz: u andaki bilincimde yne
lim adna ne varsa darya doru, dnyaya doru yneltilmektedir. Buna kar
lk, algmn bu kendiliinden bilinci, algsal bilincimin kurucusu olmaktadr. Ba
ka bir deyile, nesneyi konumlandran her bilin, ayn zamanda da kendi kendi
sinin konumsal olmayan bilincidir [conscience non-positionne!le delle-meme].
u tabakann iinde duran sigaralar saysam, o sigara grubunun nesnel bir zel
liinin aa kt izlenimim edinirim: sigaralar on iki tanedir. Bu zellik, bilin
cime, dnyann iinde varolan bir zellik gibi grnr. Onlar saymann hibir
konumsal bilmeme de sahip olmayabilirim. Ben kendimi sayarken bilmem. Ka
nt da udur ki, bir toplama ilemini kendiliinden yapabilen ocuklar, daha
sonra bunu nasl baardklarn aklayam am aktadr: Piagetnin bunu kanulayar.
testleri, Alainin, Bilmek bildiini bilmektir' biimindeki formlne kar m
kemmel bir kar k oluturmaktadr. Ama yine de, o sigaralar benim iin :r.
iki tane olarak aa ktklar anda, toplama edimimin konulandrc-olmayar.*
* K om landnc ya da konulandran eklinde Trkeletirilen thetique" terim:. var : luulua Fchtenin kulland balamda yerlemitir. Fichte'ye gre konuiandne:
-bir eyin bir baka eyin benzen, eiti, ya da ei gibi de, bir baka eyin kart gibi de :
taya konmad, yalnzca kendi kendisiyle ayn olan olarak ortaya konduu bir y arr.zr '
Bir eyi hem bir gereklik olarak, konumsal olarak, hem de anlamsal olarak kavrarru-_= il
gili bir terimdir, -n
28

Varlk ve H ilik

[non-thetique] bir bilincine sahibimdir. Gerekten de eer beni sorgular, bana,


Orada ne yapyorsunuz? diye sorarlarsa, hemen cevap veriririm: Sayyorum,
ve bu cevap yalnzca dnm araclyla ulaabildiim anlk bilinci deil, ama
dnlm olmakszn geip gitmi olan bilinleri, dolaysz gemiim iinde her
zaman zerine dnlmemi bilinleri de hedef almaktadr. Nitekim, dn
mn, zerine dnlm bilince herhangi bir ncelii bulunmamaktadr: ze
rine dnlm bilinci kendisine amlayan, dnm deildir. Tam tersine,
dnm mmkn klan, dnmsel-olmayan bilintir [conscience non-reflexive]: Descartesm cogitosunun koulu olan dnm-ncesi [prereflexif] bir co
gito vardr. Ayrca, toplama edimimin bizatihi koulu olan ey de, saymann konulandnc-olmayan bilincidir. Eer baka trl olsayd, toplama ilemi nasl
olurdu da bilinlerimin birletirici izlei olurdu? Bu izlegm btn bir birletirme
ve tanma sentezleri dizisini ynetmesi iin, bir ey gibi deil, Heideggerin deyi
miyle sylersek, ancak anlanm-amlayan" [revelante-rveleel olarak varolabilen bir ilek ynelim gibi, kendinin bilincinde olmas gerekir. Nitekim, saymak
iin, sayma bilincine sahip olmak gerekir.
yle denecektir: hi phesiz yle ama ortada bir dng sz konusu. n
k saymak bilincine sahip olabilmem iin gerekten de saymam gerekmez mi? Bu
dorudur. Yine de bir dng yoktur burada, ya da denebilir ki, dngsel hal
de varolmak bilincin doasdr. Bu da u terimlerle ifade edilebilir: her bilinli
varolu, varolmak bilinci olarak varolur. Bilincin ilk bilincinin neden konumsal
[postionnelle] olmadn imdi anlyoruz: bilincin bilinci, bilinci olduu bilin
le bir ve ayndr. Kendim bir rpda alg bilinci ve alg olarak belirler. Sz dizi
minin bilinen bu zorunluluklar bizi imdiye kadar kendinin konumsal-olmayan bilncfnden [conscience non-positionnelle de soi] sz etmeye mecbur etti.
Ama, iyelik eklerinin hl bilgi fikrini uyandrd bu deyimi daha fazla kullan
mamz mmkn deildir. (Bundan byle iyelik eklerini yalnzca bir dilbilgisi
zorlamasna karlk verdiini gsteroek zere ayra iine alacaz.)
Bu kendi(nin) bilinci(ni) [conscience (de) soi] yeni bir bilin gibi deil, bir e
yin bilinci iin mmkn olan tek varolu kipi gibi dnmek zorundayz. 'Uzam
[etendu] iindeki bir nesne nasl boyut uyannca varolmak zorundaysa, bir
ynelim, bir zevk, bir ac da ancak kendi kendi(lerinin) dolaysz bilinc(i) olarak
varolabilir. Ynelimin varl bilinten bakaca bir ey olamaz, aksi takdirde y
nelim, bilincin iindeki ey olurdu. Dolaysyla herhangi bir dsal nedenin (or
29

Jea n -P a u l Sartre

ganik bir bozukluk, bilinalt bir itki, baka bir Erlebnis"*) psiik bir olayn - r
nein, bir zevkin- ortaya kmasna neden olabilecei, ve ayrca, kendi maddi
yaps iinde belirlenen bu olayn kendi(nin) bilinc(i) olarak ortaya kmak zo
runda brakld anlalmamal bundan. nk bu, konulandnc-olmayan bi
linci [conscience non-thetique] konumsal bilincin [conscience positionnelle] bir
nitelii yapmak (u masann konumsal bilinci olan algnn, fazladan, kendi(nin)
bilinc(i) niteliine sahip olmas anlamnda) ve bylece bilginin teorik ncelii
yanlsamasna yeni batan dmek olur. Bu, aynca, psiik olay bir ey haline ge
tirmek ve onu, rnein u mrekkep kdn pembe olarak niteleyebildiim gi
bi, bilinli diye nitelemek olur. Haz [plaisir] -mantksal adan bile- haz bilincin
den ayrlamaz. Haz(m) bilinc(i), bir haz maddesine sonradan kendini dayatacak
bir form olarak deil; varoluunun bizatihi kipi, yaplm olduu madde olarak
hazzm kurucusudur. Haz, haz bilincinden nce varolamaz gcllk [virtualite], ya da saklg [puissance] formu altnda bile. Saklg halindeki bir haz,
saklg halinde olma(nm) bilinc(i) dnda varolmayacaktr, bilin gcllkler
[vrtualite] yalnzca gcllklerin [virtualite] bilinci olarak vardr.
Karlk olarak, biraz nce gsterdiim gibi, hazz ona ilikin olarak edindiim
bilinle tanmlamaktan kanmak gerekmektedir. Bu, sapa yollardan geerek bizi
yeniden bilginin nceliine ulatracak bir bilin idealizmine dmek olur. Haz,
kendi kend(nin) biiinc(i)nin arkasnda kaybolmamaldr: o bir tasavvur deil, so
mut, dolu ve mutlak bir olaydr. Hazzm, kendi(nin) bilinc(in)in bir nitelii olma
s, kendi(nin) bilinc(i)nin zevkin bir nitelii olmasndan fazla deildir. Nasl ki, n
ce bir bilin, sonra da, bu bilincin, renklendirilen bir su gibi haz almay kabul
etmesi yoksa, nce (bilinsiz ya da psikolojik) bir haz sonra bu hazzm bilinli ol
ma niteliini bir k demeti gibi kabul etmesi de yoktur. Blnemez, ayntrlamaz bir varlk vardr niteliklerini daha alt dzeyden varlklar olarak tayan bir
tz deil, batan sona varolu olan bir varlk. Haz, kendi(nin) bilinc(i)nin varl,
kendi(nin) bilinc(i) de hazzm varlk/olmak yasasdr. Heideggerin, (bilinle deil,
Daseinla ilgili olarak) bu varln nasl (essentia), genelde sz edilebildii ka
daryla, onun varlndan (existentia) kalklarak dnlmelidir derken mkem
mel bir biimde ifade ettii ey budur. Bu demektir ki, bilin soyut bir imknn
[possibilite] tekil rnei olarak retilmemitir, varln banndan fkrrken z
n de, yani imknlarnn sentetik dzenleniini de yaratr ve ayakta tutar.
* Yaant, - n
30

V arlk ve H ilik

Bu ayn zamanda da bilincin varlk/olmak tarznn, ontolojik kantn bize amladmm tersi olduu anlamna gelmektedir: bilin, olmaktan nce mmkn ol
madndan, varlyla her trl imknn kayna ve koulu olduundan, onun
z de varoluunda ierilmtr. Bu da, Husserlin bilincin olgusal zorunlulu
umdan sz ederken mkemmel bir biimde ifade ettii eydir. Hazzm bir z
nn olabilmesi iin, nce bir haz(zm) bir bilinc(i) olgusu varolmaldr. Ve bilincin,
szmona yasalar diye bir eyden medet ummak, bunlarn birbirlerine eklem
lenmi biraradalklanyla bilincin zn oluturacaklarn sylemek de bounadr:
bir yasa, akn bir bilgi nesnesidir; yasann bilinci olabilir, bilincin yasas olamaz.
Ayn nedenlerden tr, bir bilince kendi kendisinden baka bir motivasyon da
atfedilemez. Aksi takdirde bilincin, bir etki olduu takdirde, kendi(nin) bilinc(i)
olmadn dnmek gerekirdi. Onun, bir yanyla, varlk(m) (olma(mn)) bilinci
olmakszn olmas gerekirdi. Bilinci bir yan-bilinalt ya da bir edilginlik olarak
ele alan, o ok sk rastlanan yanlsamann iine derdik. Ama bilin, bir utan
tekine bilintir. Dolaysyla bilin ancak kendisi tarafndan snrlandrlabilir.
Bilincin bu biimde kendiyle belirlenmesi, bir treyi [genese] gibi, bir olu
[devenir] gibi anlalmamaldr, nk o takdirde bilincin kendi varoluundan
nce olduunu varsaymak gerekirdi. Bu kendi kendini yarat bir edim olarak
da dnmemek gerekir. Aksi takdirde, bilin, aslnda edim olarak kend(nin)
bilinc(i) olurdu ki, deildir. Bilin bir varolu doluluudur ve kendinin bu bi
imde kendiyle belirlenii zsel bir zelliktir. Hatt bir ilerlemeyi varsaymaya
imkn veren, neden-olan-kendi [soi-cause] ile sonu-olan-kendi [soi-effe] ara
snda bir ilikiyi varsaymaya imkn veren kendi kendinin nedeni" [cause de soi]
deyimini de suistimal etmemek uygun olacaktr. Ksaca unu sylemek daha
doru olur: bilin kendiyle vardr. Ve bununla da onun kendim hilikten dev
irdii anlalmamaldr. Bilinten nce olduu dnlebilecek tek ey bir var
lk doluluudur ve bu varlk doluluunun hibir esi, varolmayan bir bilince
gndermede bulunamaz. Bilin hilii diye bir eyin varolmas iin, varolmu
olan ve artk varolmayan bir blm ile bu ilk bilincin hiliini ortaya koyarak
onunla bir tanma sentezi [synthese de recognition] gerekletiren bir tank bi
lin gerekir. Bilin hilikten ncedir ve kendini varlktan devirir2.
2) Bu, hibir ekilde, bilincin kendi varlnn temeli olduu anlamna gelmez. Tam tersine,
daha ilerde greceimiz gibi, bilincin varlnn eksiksiz bir olumsall vardr. Yalnzca
gsterm ek istiyoruz ki, 1) hibir ey bilincin nedeni deildir; 2) bilin kendi varlk/olmak
tarznn nedenidir.
31

Jean -P au l Sartre

Bu sonular kabul etmekte belki biraz glk ekebiliriz. Ama bunlara daha
yakndan baklacak olursa, tmyle ak olduklar grlr: buradaki aykrlk,
kendiyle varolularn [existences par soi] bulunmasnda deil, bu kendiyle varo
lulardan baka bir ey olamamasndadr. Gerekten dnlemez olan ey edil
gin varolutur, yani ne kendini retmek iin ne de korumak iin bir kuvveti ol
mayan ama yine de devam eden bir varolutur. Bu bak asndan, atalet ilke
sinden daha anlalmaz bir ey yoktur. Gerekten de, eer bir eyden gelmesi
mmkn olsayd, bilin nereden gelirdi? Bilinaltnn ya da fizyolojik olann
belirsizliklerinden. Ama bu kez de o belirsizliklerin nasl varolabldiklerini ve va
rolularn nereden devirdiklerini kendi kendimize soracak olursak, kendimizi
edilgin varolu kavramna dnm buluruz; yani, bilinli olmayan, varolularn
kendi kendilerinden devirmeyen bu verilerin, yine de nasl olup da varoluu
devam ettirebildiklerini ve hl bir bilin retmek kuvvetim kendilerinde bula
bildiklerini artk kesinlikle anlayamayz. A coTitingenta mundi, varolann olum
sall kantnn kazand byk saygnlk da bunu yeterince gstermektedir.
Bylece, bilginin nceliinden vazgemek suretiyle bilenin varln kefet
tik ve mutlakla karlatk; 17. Yzyl rasyonalistlerince tanmlanm ve bir bilgi
nesnesi olarak mantksal bir biimde oluturulmu olan o mutlakla. Ama asln
da bilgiye dair bir mutlak deil de varolua dair bir mutlak sz konusu olduun
dan, bu mutlak, bilinen bir mutlan, o mutlak hakknda edinilen bilgiye gre
celi olacan ve dolaysyla artk mutlak olmayacan syleyen mehur itirazdan
kurtulmaktadr. Aslnda, mudak burada bilgi alan zerinde mantksal bir kur
gunun sonucu deil, deneylerin en somut olannn znesidir. Ve mutlak, hibir
ekilde bu deneyime grece deildir, nk kendisi bu deneyimdir. Bu yzden
tzsel olmayan bir mutlaktr. Descartes rasyonalizminin ontolojik hatas, varolu
un z zerindeki nceliiyle tanmlanmas halinde mutlan bir tz olarak kavranamayacam grememi olmasdr. Bilincin hibir tzsel yan yoktur, o salt
bir grntr; u anlamda ki, ancak kendine grnd lde varolur. Ama
tam da salt grn olduu, tam bir boluk olduu iin (nk btn dnya
onun dnda kalmaktadr), grnn ve varoluun ondaki bu zdelii nede
niyle, mutlak olarak dnlebilmektedir.

32

V arlk ve H ilik

IV
PERCIPrNN VARLII
Aratrmamzn sonuna ulam gibi grnyoruz. eyleri, onlarn grn
lerine bal bir btnle indirgemitik, sonra bu grnlerin, kendisi grn
olmayan bir varl talep ettiklerini saptadk. Perdpi" bizi bir percipiens'e gn
derdi ve onun varl da bize bilin olarak anland. Bylece bilginin ontolojik
temeline, btn teki grnmelerin kendisine grnd ilk varla, her feno
menin kendisine kyasla grece olduu mutlaa ulam olduk. Bu, hibir biim
de terimin Kanttaki anlamyla zne deildir, znelim kendisidir, kendinin ken
dine ikinliidr [limmanence de soi soil. Daha imdiden, idealizmden kurtul
mu olduk: idealizm varl bilgi araclyla ler, bu da varl ikiliin [dualite]
yasasna tabi klar; bilinenden bakaca varhk yoktur, dnce bile sz konusu ol
sa yoktur: dnce ancak kendi rnleri ierisinden kendine grnr, yani, d
nceyi ancak ve ancak oluturulmu dncelerin ifadesi olarak kavrayabiliriz;
ve dncenin peine den filozof, kurulmu olan bilimleri sorgulayp dn
ceyi bu bilimlerden, onlarn imknnn koulu olarak devirmelidir. Biz bunun
tersine bilgi tarafndan kapsanmayan ama onu kuran bir varlk yakaladk. Ken
dini asla ifade edilmi olan dncelerin tasviri ya da imlemi olarak vermeyen,
olduu haliyle dorudan yakalanan bir dnce kavradk ve bu dorudan ya
kalama kipi, bir bilgi fenomeni deil, varln yapsdr. Husserlin kendisi ba
langtaki niyetine her zaman sadk kalmadysa da, biz u anda kendimizi Hus
serl fenomenoloj isinin alannda buluyoruz. Tatmin olduk mu? Fenomentesi bir
varla rastladk ama acaba bu gerekten de varhk fenomeninin bizi gnderdii
varlk mdr, gerekten de fenomenin varl mdr? Baka bir deyile, bilincin
varl, grn olarak grnn varln temellendirmeye yeter mi? Fenome
nin varln fenomenden alp bilince verirken, bilincin onu daha sonra fenome
ne geri vereceini hesaplyorduk. Bunu yapabilecek midir? Percpinin ontolo
jik gereklerine ynelik bir incelemenin bize retecei ey budur.
Her eyden nce belirtelim ki, alglanan eyin algland lde bir varl
vardr. u masay bir znel izlenimler sentezine indirgemek istediimde bile, en
azndan iaret etmek gerekir ki, o bu sentez ierisinde masa olarak amlanr, ma
sa sentezin akn snn, nedeni ve hedefidir. Masa bilginin nndedir ve hakkn
da edinilen bilgiyle bir tutulamaz, aksi takdirde bilin olurdu, yan salt ikinlik
33

Jean -P au l Sartre

olurdu ve masa olarak silinip giderdi. Ayn nedenden tr eer akln sak bir ay
rtrmas masay, kendisini kavramamz salayan znel izlenimlerin sentezin
den ayrmak zorunda olsa bile, masann en azndan bu sentez olm as mmkn
deildir: bu onu sentetik bir bag kurma edimine indirgemek olurdu. u halde
bilinen, bilginin iinde kaybolup gidemedii lde, ona bir varlk pay brak
mak gerekir. Bize, bu varln percipi olduu syleniyor. Her eyden nce unu
kabul edelim ki masa kendisine dair tasavvurlarn balantsna indirgenemedii
gibi percipinin varl da percipiensm km e -yani bilince- indirgenemez. Olsa ol
sa percipi'nin bu varla grece olduu sylenebilir. Ama bu grecelik, bizi, perci
pinin varln incelemekten muaf klmaz.
Gelin grn ki percipi'nin kipi, edilgindir. Dolaysyla eer fenomenin varl
kendi percipisinde yatyorsa, bu varlk edilginliktir. Grecelik ve edilginlk perci
pi ye indirgenenler olarak, esse'nin belirleyici yaplardrlar. Edilginlik nedir? Kay
na olmadm -yani ne temeli, ne de yaratcs olduum- bir deiime maruz
kaldmda edilginim. Bylece, varlm, kayna olmad bir varlk tarzna kat
lanmaktadr. Ne var ki, katlanmak iin, yine de varolmam gerekir ve varoluum
bundan tr her zaman iin edilginliin tesinde konumlanmaktadr. rnein,
edilgin bir biimde katlanmak elimde olan bir davrantr ve kararl bir ekilde
dlamak kadar zgrlm balar. Eer sonsuza kadar saldrya-maruz-kalm-olan durumunda kalmak zorundaysam, kendi varlmda diretmem gerekir,
yani kendi kendimi varolula donatmam gerekir. Ama tam da byle yapmakla,
uradm saldry, bir bakma kendi payma alr ve onu stlenirim, onun kar
snda edilgin olmaktan karm. Dolaysyla u seenekler belirmektedir: ya ken
di varlm iinde edilgin deilim, o zaman da ilk bata kayna olmam bile ol
sam etkilenilerimin [affectios] temeli haline gelirim ya da varoluuma varn
caya kadar edilginlikle mallmdr, varlm dardan edinilmi bir varlktr ve
o zaman da her ey hiliin iine yuvarlanr. Nitekim edilginlik iki ynden bir
den grece bir fenomen olmaktadr: edilginlik, eyleyen kiinin etkinliine ve ma
ruz kalan kiinin varoluuna grecedir. Buna gre edilginlik, edilgin varolann
varlnn kendisini ilgilendirmeyecektir: edilginlik, bir varlk ile baka bir varlk
arasndaki ilikidir, bir varlk ile hilik arasndaki iliki deildir. Perciperenin,
varln perceptumunu etkilemesi [affecter] imknszdr, nk etkilenmek iin,
perceptumun esasen herhangi bir ekilde verilmi olmas, dolaysyla, varlk ka
zanmadan nce varolmas gerekir. Bir yaratma, ancak yaratlm olan varln
34

V arlk ve H ilik

kendini toparlamas, hemen kendi stne kapanmak ve varlnn ykmll


n almak iin kendini yaratcdan koparmas kouluyla dnlebilir: bir kitap,
ite bu balam iinde yazanna kar varolur. Ama yaratma edimi sonsuzca de
vam etmek zorundaysa, yaratlm olan varlk en kck paralarna kadar s
rekli destekleniyorsa, kendine zg hibir bamszl yoksa, kendi kendisinde
hilikten bakaca bir ey deilse, o durumda, yaratlan hibir biimde yaratcsn
dan ayramaz, yaratcs tarafndan yutulur; sahte bir akmlkla kar karya ka
lrz ve yaratc, kendi znelliinden kma yanlsamasna bile sahip olamaz.3
Esasen maruz kalann edilginlii, eyleyende de eit bir edilginlik olmasn ge
rektirir etki ve tepki ilkesinin ifade ettii ey de budur: elimizi burmak, sk
trmak, kesmek mmkn olduu iindir ki, elimiz de burabilir, kesebilir, sk
trabilirdir. O zaman algya, bilgiye atfedilebilecek edilginlik pay ne olacaktr?
Alg da, bilgi de batan sona etkinliktir, kendiliindenliktir [spontaneitej. Tam
da salt kendiliindenlik olduu iin, hibir ey onu alt edemeyecei iin, bilin
hibir eye etkiyemez. Nitekim, esse est percipi, hibir eye etkiyemeyen salt ken
diliindenlik olan bilincin akm bir hilie varlk verirken, bir yandan da onun
hiliinin varlm korumasn gerektirir: bunlarn tm de samadr. Husserl
bu itirazlar, edilginlii noestse dahil etmek suretiyle nlemek istemitir: noesisteki edilginlik hyle ya da yaanmn salt ak ve edilgin sentezlerin maddesi
dir. Ama Husserlin yapt ey szn ettiimiz glklere fazladan bir glk
eklemekten ibarettir. Nitekim, biraz nce imknszlklarn gsterdiimiz o ntr
veriler, bylece yeniden iin iine girmi olurlar. Hi phesiz bunlar bilin "ie
rikleri deildirler, ama daha da anlalmaz olarak kalmaktadrlar. Hyle, gerek
ten de bilinten olamaz, yoksa saydamlk [translucidite] iinde silinip gider ve
nesneye doru tesine geilmek zorunda olan o izlenimsel ve direnli temeli su
namazd. Ama eer hyle bilince ait deilse, varln ve opaklm nereden sala
maktadr? Hem eylerin opak direncini, hem de dncenin znelliini nasl ko
ruyabilmektedir? Hylenin essesi, bir perripiden gelemez, nk hyle alglanm
bile deildir, nk bilin, nesnelere doru onun tesine gemektedir. Ama eer
varln yalnzca kendinden salyorsa, bilincin, ondan bamsz varolanlarla
mnasebeti gibi zmsz bir sorunla yeniden kar karya geliriz. Ve Husserlin noesiste bir hyle katman bulunduu ynndeki gr kabul edilse bile,
3) D escartesn tz retisi bu nedenden tr mantksal tamamlann Spm ozaclkta bul
makladr.
35

Jean -P au l Sartre

bilincin, nesnellie doru bu zneli nasl aabileceini kavrayamazdk. Husserl,


hyle'y, eyin zelliklerini ve bilincin zelliklerini vermek suretiyle, birinden te
kine geii kolaylatrm olduunu sand, ama yalnzca bilincin reddettii ve
dnyann paras olamayacak melez bir varlk yaratmay baard.
Ama bunun dnda, yukarda grdk ki percipi, perceptumun varlk yasas
nn grecelik [relativite] olmasn gerektirmektedir. Bilinenin varlnn bilgiye
grece olmas dnlebilir mi? Bir varolan iin, varln grecelii, o varolann
kendi varlna, kendi kendisinden baka bir eyde, yani kendisi olmad bir va
rolanda sahip olmasndan bakaca hangi anlama gelebilir? Elbette bir varln
kendinin dnda olmas, eer bununla anlatlmak istenen ey o varln kendine
has dsall ise, dnlemeyecek bir ey deildir. Ama burada durum bu de
ildir. Alglanan varlk bilincin nnde durmaktadr, bilin ona ulaamaz, o da
bilincin iine giremez ve bilinten kopmu olduu iin kendine has varoluun
dan da kopmu olarak varolur. Onu, Husserlin yapt gibi, bir gerekd kl
mak hibir eye yaramaz; gerekd vasfyla bile onun varolmas gerekir.
Bylece, varlk tarzlarm ilgilendirebilecek grecelik ve edilginlik belirlemeleri,
hibir durumda varla uygulanamayacaktr. Fenomenin esses onun percipi'si
olamaz. Bilincin fenomentesi varl, fenomenin fenomentesi varln temellendiremez. Fenomencilerin [phenomenistes] hatas grlyor: hakl olarak nes
neyi birbinne balanm grnmeler dizisine indirgedikten sonra, onun varln
da varlk tarzlarnn akna indirgemi olduklann sandlar ve bu yzden de onu,
zaten nceden varolan bir varlklar okluu arasndaki ilikileri gsterdikleri iin
yalnzca varlk tarzlanna uygulanabilecek kavramlar araclyla akladlar.

V
ONTOLOJK KANIT
Varln hakk verilmiyor: fenomenin varlna fenomentesilik atfetmekten
muaf olduumuzu sanyorduk, nk bilincin varlnn fenomentesiliini ke
fetmitik. imdi, tam tersine, bu fenomentesi olmann bile fenomenin varl
nn fenomentesi oluunu gerektirdiini greceiz. Dnmsel cogitodan deil,
ama percipiens'in dnm-ncesi varlndan devirilmesi gereken bir ontolojik
kant vardr. imdi bunu gzler nne sermeye alacaz.
36

V arlk ve H ilik

Her bilin bir eyin bilincidir. Bilincin bu tanm, son derece farkl iki ba
lamda ele alnabilir: bununla, ya bilincin kendi nesnesinin varlnn kurucusu
olduunu, ya da en derinlerdeki doas iinde, bilincin akn bir varlkla mna
sebet olduunu kastederiz. Ama formln ilk kabul, kendini kendiliinden
yok etmektedir: bir eyin bilinci olmak, bilin olmayan somut ve dolu bir mev
cudiyetin [presence] karsnda olmaktr. Hi phesiz, bir namevcudiyetn [absence] bilincinde olmak da mmkndr. Ama bu namevcudiyet zorunlu olarak
bir mevcudiyet temelinde grnr. Oysa daha nce grdmz gibi, bilin ger
ek bir znelliktir ve izlenim de znel bir doluluktur. Ama bu znellik, akn bir
nesneye izlenimsel bir doluluk kazandrarak onu ortaya koymak iin kendinden
kamaz. Dolaysyla, eer fenomenin varlnn ne pahasna olursa olsun bilin
ce baml olmas isteniyorsa, nesnenin de bilinten kendi mevcudiyeti ile deil
de kendi namevcudiyeti ile, kendi doluluu ile deil de kendi hilii ile ayrma
s gerekir. Eer varlk bilince aitse, nesne, bir baka varlk olarak deil, ama bir
varlk-olmayan olarak bilin deildir. Bu, kitabmzn ilk parasnda szn et
tiimiz, sonsuza bavurmadr. Husserle gre rnein, hylesel ekirdein, yalnz
ca doldurulularnn (Erfllung) o hylenin iinde bulunabilecek ynelimler ara
clyla canlandrlmas bizi znellikten karmaya yetmez. Gerek anlamda nesneletirici olan ynelimler ii bo ynelimlerdir, mevcut ve znel grnmenin
tesinde, grnmeler dizisinin sonsuz btnln hedef alan ynelimlerdir.
Ayrca, ynelimlerin hepsinin birden ayn anda verilmi olmasnn asla mmkn
olmamas nedeniyle, grntleri hedef aldklarn da kabul etmeliyiz. Dizideki
sonsuz sayda terimin hepsinin ayn anda, nesneliin kurucusu olan terim dn
da btn bu terimlerin gerek namevcudiyetleriyle [absence reelle] birlikte bi
lincin nnde olmas ilkesel bir imknszlktr. Bu izlenimler -sonsuz sayda bi
le olsalar- mevcutken znelin iinde eriyip giderler, onlara nesnel varlk kazan
dran ey mevcut olmaylardr. Nitekim, nesnenin varl salt bir varlk-olmayandr. Nesne bir eksiklik [manque] olarak tanmlanr. Nesne kendini saklayan
dr, ilke olarak hibir zaman verilmeyecek olandr, birbirini izleyen elden kaan
profiller halinde kendini sunandr. Peki ama, varlk-olmayan varln nasl teme
li olabilir? Namevcut ve beklenen znellik bu yoldan nasl nesnel hale gelmekte
dir? Umut ettiim byk bir sevin, bana korku veren bir ac, bu olgudan t
r belli bir akmlk kazanr, kabul ediyorum. Ama ikinlikteki bu akmlk bizi
znelden dar karm olmuyor. eylerin kendilerini profiller halinde -yani sa
37

Jean-Paul Sartre

dece grnmeler araclyla- verdikleri dorudur. Ve her grnmenin baka g


rnmelere gnderme yapt da dorudur. Ama bunlarn her biri, esasen yalnz
ca kendi bana bir akn varlk tr, yoksa znel bir izlenimse! madde [matiere
impressionablel deildir -b ir varlk doluluudur, bir eksiklik deil- bir mevcu
diyettir, bir namevcudiyet deil. Bir el abukluuyla, nesnenin gerekliini izlenimsel znel doluluun zerinde, nesnelliini de varlk-olmayan zerinde temellendirmeye kalkmak beyhudedir: nesnel asla znelden kmayacaktr; ne akn
ikinden kacaktr, ne de varlk varlk-olmayandan kacaktr. Ama denecektir
ki, Husserl bilinci tam da bir akmlk olarak tanmlar. Dorudur: ortaya koydu
u ey buradadr ve onun temel kefi de budur. Ne var ki, noemay noesisin ba
lla [correlatif] yaptnda ve yine noema'y essesi bir percipi olan bir gerek
d [irreel] yapt anda, kendi ilkesine tmyle ihanet etmektedir.
Bilin bir eyin bilincidir: bu demektir ki akmlk bilincin kurucu yapsdr;
yani bilin, kendisi olmayan bir varlkta tanarak doar. Bizim ontolojik kant
adn verdiimiz ey ite budur. Buna kar hi phesiz denecektir ki, bilincin
gereklilii bu gerein yerine getirilmesi gerektii anlamna gelmez. Ama bu iti
raz, Husserlin ynelimsellik adn verdii ve asli vasfn fark etmedii eyin ana
lizi karsnda deer tamaz. Bilin bir eyin bilincidir demek; bilin iin, bir e
yin amlayc grs olmann dnda, yani akn bir varlk olmann o kesin mec
buriyeti dnda varlk yoktur anlamna gelir. Salt znellik, eer nce verilmise,
nesneli ortaya koymak zere kendini amakta baarszla uramakla kalmaz,
ayrca, salt bir znellik de silinip giderdi. Tam olarak znellik diye adlandr
labilecek olan ey, bilinc(in) bilinc(i)dir. Ama bu bilin (olma) blinc(i)nin, ken
dini herhangi bir biimde nitelemesi gerekir ve kendini ancak amlayan gr
[intuition revelante] olarak niteleyebilir, aksi halde hibir ey deildir. Oysa,
amlayan bir gr, bir amlanan gerektirir. Mutlak znellik ancak bir anlanan
karsnda oluabilir, ikinlik ancak bir aknn kavran iinde tanmlanabilir.
Bu noktada, Kantm problematk idealizmi rtmesinin bir yanksyla yeniden
karlatmz dnlebilir. Ama daha ok Descartes dnmek gerekir. Bu
rada varln dzlemi zerinde bulunuyoruz, bilginin dzlemi zerinde deil;
sz konusu olan, iduyu [sens mteme] fenomenlerinin nesnel ve meknsal feno
menlerin varoluunu kapsadn deil, bilincin kendi varl iinde bilinli ol
mayan ve fenomentesi bir varl kapsadn gstermektir. zellikle de, znel
liin aslnda nesnellii kapsad ve kendi kendini nesneli oluturmak suretiyle
38

V arlk ve H ilik

oluturduu ynnde bir karlk vermek hibir eye yaramaz: znelliin nesne
li oluturmada gsz kaldn grdk. Bilin bir eyin bilincidir demek, bilin
cin, bilin olmayan ve bilin onu amladnda nceden zaten varolan olarak
kendini veren bir varln amlanm-anlam (revelation revelee) halinde orta
ya kmak zorunda olduunu sylemektir.
Bylece, salt grntden yola ktk ve tm doluluuyla varla ulatk. Bilin,
varoluuyla z ortaya koyan bir varlktr ve bunun tersine, z varoluu kapsa
yan bir varln, yani grn varl talep eden, ieren bir varln bilincidir.
Varlk her yerdedir. Elbette Heideggerin Daseina ayrd tanm bilince uygula
yabilir ve onun, kendi varl iinde varl kendisi iin soru olan bir varlk oldu
unu syleyebiliriz, ama bu tanm tamamlamak ve aa yukan u ekilde for
mlletirmek gerekir: bilin, kendi varl iinde varl kendisi iin soru olan ve de
bu varlk kendinden baka bir varl kapsad lde soru olan bir varlktr.
Hi phe yok ki, bu varlk ancak fenomenlerin fenomentesi varldr, fe
nomenlerin arkasna saklanacak numenal bir varlk deildir. Bilin tarafndan
imlenen ey, u masann, u ttn paketinin, lambann varldr, daha genel
olarak dnyann varldr. Bilin unu gerektirir: grnenin varl yalnzca g
rnd srece varolmamaldr. Bilin iin olann fenomentesi varlnn ta ken
disi, kendindedir.

VI
KENDNDE-VARLIK
Bundan nceki aklamalarmz desteklemek iin bavurmu olduumuz
varlk fenom eni ile ilgili baz eyleri imdi netletirebiliriz. Bilin, varolanlarn
amlanm-anlandr ve varolanlar bilincin karsna kendi varlklarnn teme
li zerinde karlar. Bununla birlikte, bir varolann varlnn zellii, kendini,
bilince, bizzat kendisinin, amamasdr; bir varolan varlndan soymak mm
kn deildir, varlk varolann her zaman mevcut olan temelidir, varlk varolann
her yerinde ve hibir yerindedir, hibir varlk yoktur ki bir varlk tarz olmasn
ve kendisini hem aa karan, hem de rten varlk tarznn iinden kavranma
sn. Bununla birlikte bilin varolann her zaman tesine geebilir, ama bilin va
rolann varlna doru deil de bu varln anlam na doru varolann tesine
39

Jean -P au l Sartre

geebilir. Bilmci ontik-ontolojik olarak adlandrmay mmkn klan da budur,


nk onun akmlgmn temel zelliklerinden biri, ontik olan ontolojik olana
doru amaktr. Varolann varlnn anlam, kendim bilince ak eden olarak,
varlk fenomenidir. Bu anlamn kendisi de bir varla sahiptir, ve o varlk teme
li zerinde aka ortaya kmaktadr. Skolastiin, varl ilgilendirecek her tr
l nermede ksr dng bulunduunu, nk varlk zerine dile getirilebilecek
her trl yargnn esasen varl ierdiini syleyen nl akl yrtmesini bu ba
k asndan kavramak mmkndr. Ne var ki, gerekte burada bir ksr dn
g yoktur, nk varln bu yeni anlamndan kendi anlamna doru bir teye
gei zorunlu deildir: varln anlam, varln kendi z varl da dahil olmak
zere, her fenomenin varl iin geerlidir. Varlk fenomeni varlk deildir, bu
nu daha nce saptamtk. Ama varl gsterir ve onu gerektirir aslnda, da
ha yukarda deindiimiz ontolojik kant, her ne kadar zellikle ve yalnzca var
lk fenomeni iin geerli olmasa bile; bilincin her alan iin geerli bir tek onto
lojik kant vardr. Ama bu kant, varlk fenomeninden renebileceimiz her e
yi dorulamaya yeter. Her ilk fenomen gibi, varlk fenomeni de bilince kendini
dolaysz bir biimde gsterir. Heideggerin deyimiyle, varlk fenomeninin ontolojrincesi anlayna, yani kavramlarla saptanmam ve aydnlatlmam bir an
laya her an sahibiz. u halde, imdi, bizim iin sz konusu olan, bu fenomeni
incelemek ve bu yoldan varln anlamn saptamaya almaktr. Bununla birlik
te unlara iaret etmek gerekmektedir:
1) Varln anlamna ilikin bu aydnlatma yalnzca fenomenin varl im ge
erlidir. Bilincin varl radikal bir biimde baka olduundan, onun anlam da
ha ileride tanmlayacamz ve fenomenin kendinde-varlma aykr den ba
ka bir varlk tipine, kendi-iin-varla getirilecek bir aydnlatma gerektirecektir;
amlanrm-amlantan yola kan zel bir aydnlatma gerektirecektir;
2) Kendinde-varln anlamna ilikin olarak burada girieceimiz aklama
ancak geici bir aklama olabilir. Bize burada anlanacak olan zellikler daha
sonra kavrayp saptamamz gereken daha baka anlamlar ieriyor. Buraya kadar
ortaya koyulan dnceler, bakla kesilmi gibi birbirinden kesinlikle ayr olan
iki varlk blgesinin ayntrlmasna imkn verdi: dnm-ncesi cogitonun var
l ile fenomenin varl. Ancak, varhk kavram, bu ekilde, kendi iinde iki bl
geye blnm olma zelliine sahip gibi grnse de, bu iki blgenin ayn ba
lk altna yerletinlebileceklenni aklamak gerekmektedir. Bu da, bu iki varlk
40

V arlk ve H ilik

tipinin incelenmesini gerektirecektir; ve uras aktr ki birinin ya da tekinin


anlamn, ancak, genel olarak varlk nosyonu ile olan asl mnasebetlerini ve on
lar birletiren ilikileri gsterebildiimiz takdirde tam olarak kavrayabileceiz.
Nitekim, konumsal olmayan kendi(nin) bilincCOnin incelenmesi suretiyle, feno
menin varlnn hibir durumda bilin zennde etkimesinin [agirl mmkn ol
madn gsterdik. Bu yoldan, fenomenin bilinle mnasebetlerine ilikin rea
list bir anlay gende brakm olduk. Ama ayn zamanda dnmsel olmayan
cogtonun kendiliindenliini incelemek suretiyle unu da gsterdik: bilince z
nellii nceden verilmise, bilin znelliinden kamaz ve bilincin hem akn
varlk zerinde etkiyebilmesi hem de akn bir varl oluturmasn salayan
edilginlik elerini kendinde tamas eliki yaratr. Bylece sorunun idealist
zmn de geride braktk. yle grnyor ki btn kaplan kapattk ve akn
varlk ile bilince, kapal ve iletiimsiz iki btnlk olarak bakmaya kendimizi
mahkum ettik. Bu durumda, realizmin ve idealizmin tesinde, sorunun bir ba
ka zm ierdiini gstermemiz gerekecek.
Bununla birlikte, burada hemen saptanabilecek baz zellikler var ve bunlann ou, yukarda sylediimiz eylerden kendi kendine kmakta.
Varlk fenomenine ilikin ak grmz, yaratmclk [le creationnisme]
adn vereceimiz ok genel bir nyarg tarafndan sklkla karartld. Dnyaya
varln Tannnn vermi olduu varsayldndan, varlk hep belli bir edilginlikle lekelenmi gibi grnyordu. Ama ex nihilo yaratm varln ortaya kn
aklayamaz, nk varlk, eer bir znellik iinde kavranrsa, bu Tannsal bir
znellik bile olsa, znellik-ii [intrasubjectif] bir varlk kipi halinde kalr. Bu z
nellikte, bir nesnelliin tasavvuru diye bir ey sz konusu olamaz, dolaysyla bu
znellik, nesnellik yaratma istencini tamaz. Kald ki varlk Leibnizin szn et
tii ma [fulguration]* yoluyla aniden znelin dna konmu bile olsa, kendini
ancak yaratcsna kar ve ona ramen varlk olarak olumlayabilir, aksi takdirde
yaratcsnda eriyip gider: srekli yaratma teorisi, Almanlarn Selbststndigkeit** dedikleri eyi varln elinden almak suretiyle, varl Tanrsal znelliin
iinde eritip yok eder. Eer varlk Tannmn karsnda varolmaktaysa, bu, varl
n kendi kendisinin dayana olmasndandr, Tannsal yaratmann en ufak izini
* Leibniz'in, Tanrsalln, m onadlan oluturma edimini betim lerken kulland terim: imek
akmas gibi ani bir ma, - n
** Kendi kendine yetm e, kendi ayaklan zerinde durma, baka bir eye bam l olmama. - n
41

Jean -P au l Sartre

bile tamamasmdandr. Ksacas, kendinde-varlk, yaratlm bile olsayd, yarat


ma araclyla aklan an azd t, nk kendinde-varlk varlm yaratln te
sinde sahiplenmektedir. Bu, varlk yaratlmamtr demekle ayn eydir. Ama
buradan varln kendi kendisini yaratt sonucu da karlmamaldr, nk o
zaman da onun kendinden nce olduunu varsaymak gerekir. Varlk, bilincin
olduu tarzda kendi kendinin nedeni olamaz. Varlk kendidir. Bunun anlam, onun
ne edilginlik ne de etkinlik olduudur. Bu nosyonlarn her ikisi de insani nos
yonlardr ve insan davranlarm ya da insan davranlarnn aralarm ifade
ederler. Bilinli bir varlk, bir erek dorultusunda aralar elinde bulundurdu
unda etkinlik vardr. Ve zerinde etkinlik gsterdiimiz nesnelere de, kendisi
ne hizmet ettikleri erei kendiliklerinden hedef almadklar srece, edilgin deriz.
Ksacas, insan etkindir ve kulland aralann da edilgin olduklan sylenir. Bu
kavramlar, mutlaklatnldklarmda her trl anlamlarn yitirirler. zel olarak,
varlk etkin deildir: bir erein ve aralarn olabilmesi iin, varln olmas gere
kir. Besbelli bir ey ki varlk edilgin de olamaz, nk edilgin varla sahip ol
mak iin varla sahip olmak gerekir. Varln kendinde-kaim oluu [consistance-en-soi de l'etre], etkin olann da edilgin olann da tesindedir. Ayn biimde,
olumsuzlamamn olduu kadar olumlamann da tesindedir. Olumlama her za
man bir eyin olumlamasdr, yani olumlayc edim, olumlanan eyden ayndr.
Ama, eer olumlanamn olumlayan gelip doldurduu ve onunla bir ve ayn ol
duu bir olumlama varsayacak olursak, byle bir olumlama, an doluluu ne
deniyle ve noema nu noesise dolayszca ikin olmas nedeniyle olumlanamaz. Fi
kirleri daha ak klmak zere, eer varl bilince kyasla tanmlayacak olursak,
varln ne olduu ite tam da burada ortaya kar: o, noesis iindeki noenad r,
yani en ufak mesafe brakmakszn kendi iindeliktr [inherence soi]. Bu a
dan bakldnda, ona ikinlk [immanence] adn vermemek gerekir, nk
kinlik her eye ramen kendine doru balant dr, kendinden kendine doru
[de soi soi] alnabilecek mesafenin en kdr. Ama varlk kendiyle balan
t deil, kendidir. Varlk kendim gerekletiremeyen bir kinlik, kendini olumlayamayan bir olumlama, kendi kendisiyle dopdolu olduu iin etkiyemeyen bir
etkinliktir. Her ey, sanki kendinin olumlamasn varln banndan kurtarmak
iin, varlk basncndan kurtulmak gerekirmiesine cereyan etmektedir. Kald
ki, varl, kendinin farkllamam bir olumlamas gibi de dnmemek gerekir:
kend-nin farkllamamlg [indifferencation de soi], kendini olumlamann
42

V arlk ve H ilik

sonsuz biimleri olarak, kendim sonsuzcasma olumlamann da tesindedir. Bu


ilk sonulan, varlk kendindedir diyerek zetleyeceiz.
Ama eer varlk kendinde-varlksa, bu demektir ki varlk kendi(nin) bilinci gi
bi kendine gndermez: varlk bu kendidir. O denli ki, kendiy oluturan, srek
li dnm eriyip bir zdelik kalbna girer. Bu yzden varlk temelde kendi te
sindedir ve ilk formlmz dilin zorunluluklarndan kaynaklanan bir yaklak
ifadeden bakaca bir ey olamaz. Aslnda varlk kendi kendisiyle dolu olduu iin
kendi kendisine opaktr. Bunu da varlk ne ise odur diyerek daha iyi ifade edebi
liriz. Bu forml, grnte, tam olarak analitik bir formldr. Aslnda zdelik il
kesi btn analitik yarglann koulsuz ilkesi olarak ele alndnda, bu forml z
delik ilkesine indirgenebilir olmaktan uzak kalr. Bu forml nce varln tekil
bir blgesini, kendinde-varln blgesini gsterir. Bunun tersine, kendi-iin'm var
lnn, ne. deilse o olan ve ne ise o olmayan biiminde tanmlandn greceiz.
Dolaysyla burada blgesel ve bu biimiyle de, sentetik bir ilke sz konusudur.
Ayrca; kendinde-varlk, ne ise odur biimindeki forml de, bilincin varln
gsteren formln karsna karmak gerekmektedir: nitekim bilin, greceimiz
gibi, ne ise o olan varlk olmak zorundadr. Bu da bizi, varlk ne ise odur tm
cesindeki -d u ra verilmesi gereken zel anlam konusunda bilgilendirir. Ne ise o
olmak zorunda bulunan varlklar varolduuna gre, ne ise o olmak olgusu, hi
bir biimde yalnzca belitsel [axiomatique] bir zellik deildir: ne ise o olmak
kendinde-varlm olumsal [contingent] bir ilkesidir. Bu balamda, analitik yarglann ilkesi olan zdelik ilkesi ayn zamanda da varla ilikin sentetik bir blge
sel ilke olur. zdelik ilkesi kendinde-varlm opaklvn gsterir. Bu opaklk, darda olduumuz iin onu renmek ve onu gzlemek zorunda kalacaz anlamn
da, bizim kendindenin karsndaki konumumuzu bal deildir. Kendnde-varlk
bir d$m kart olan ve bir yargya, yasaya, kendinin bilincine benzer hibir ie
riye sahip deildir. Kendindenin gizi yoktur: o, som'dur [massif]. Bir anlamda onu
bir sentez gibi tanmlamak mmkndr. Ama o btn sentezlerin en aynmazdr: kendinin kendiyle sentezidir. Buradan, doal olarak varln varl iinde ya
ltlm olduu ve kendinden olmayan eyle hibir mnasebet kurmad sonucu
kar. Geiler, olular [les devenrs], varln henz olaca ey olmadn ve da
ha imdiden olmad ey olduunu sylemeye imkn veren her ey, btn bun
lar ilke olarak ona yasaklanmtr. nk varlk, oluun varldr [l'etre du devenir] ve bundan tr de oluun tesindedir. Varlk, ne ise odur, bu da u anlama
43

Jean -P au l Sartre

gelir ki, kendi bama, ne deilse o olmamas bile imknszdr; nitekim onun hi
bir olumsuzlama iermediim grdk. Varlk, youn olumluluktur [plein posivite]. Dolaysyla bakalk nedir bilmez: kendini, bir baka varlktan baka olarak
asla ortaya koymaz; bakas ile hibir ba tayamaz. Varlk, smrlandnlmam bir
biimde kendisidir ve kendisi olmakla kendini tketir. Bu bak as iinde, da
ha sonra onun zamansallgm kapsamna smadn da greceiz. Varlk, vardr,
ve kt zaman varolmad bile artk sylenemez. Ya da en azndan u dene
bilir: varln artk varolmayan olarak bilincine ancak bir bilin varabilir, nk
bilin tam da zamansaldr. Ama kendisi daha nce olduu yerde bir eksiklik olaTak varolmamaktadr: varln youn olumluluu kendi yknts zerinde yeni

den biimlenmitir. Varlk vard, imdi ise baka varlklar var: hepsi bu.
Nihayet -b u da, saptadmz nc zellik olacak- kendinde-varlk vardr.
Bu, varln, ne mmkn olandan [retilebilecei, ne de zorunlu olana indirge
nebilecei anlamna gelir. Zorunluluk ideal nermelerin balantsn ilgilendirir,
varolanlarmkini deil. Fenomenal bir varolan, varolan olduu srece asla baka
bir varolandan tretilemez. Kendinde-varlm olumsall adn vereceimiz ey
de budur. Ne var ki, kendinde-varlk, ayn ekilde, bir mmkn olan dan da t
retilemez. Mmkn olma, kendi-iine ait bir yapdr, yan varln teki blgesi
ne aittir. Kendinde-varlk, asla mmkn de, imknsz da deildir, o vardr. Bi
lincin -antropomorfik terimlerle syleyecek olursak- kendinde-varlm fazladan
olduunu sylerken ifade edecei ey, yani onun kesinlikle hibir eyden, baka
bir varlktan da, bir mmkn olandan da, zorunlu bir yasadan da tretilemeyeceini sylerken ifade edecei ey, ite budur. Yaratlmam, varlk nedeni bu
lunmayan, bir baka varlkla hibir ba bulunmayan kendinde-varlk, ebediyen
fazladandr.
Varlk vardr. Varlk, kendinde olandr. Varlk, ne ise odur. Varlk fenomeni
nin geici incelenmesinin, fenomenlerin varlna atfetmemize izin verdii
zellik bunlardr. imdilik, aratrmamz daha ileriye gtrmek bizim iin
mmkn deil. Kendindenin -asla olduundan baka ey olmayan kendinde
n in - kendi-iinle ilikilerini gstermemizi ve aklamamz salayacak olan ey,
kendindenin incelenmesi deildir. Nitekim, grnmeler"den yola ktk ve aa
ma aama iki varlk tipini ortaya koymaya yneldik: kendinde ile kendi-iin, ki
bunlara ilikin henz yalnzca yzeysel ve eksik bilgilenimlere sahibiz. Bir yn
soru hl yantsz olarak ortada duruyor: bu iki varlk tipinin derindeki anlam
44

V arlk ve Hilik

nedir? Biri ve teki, hangi nedenlerden tr genel olarak varlha aittirler? Ra


dikal bir ekilde ayrlm bulunan bu iki varlk blgesini kendisinde ieren var
ln anlam nedir? Eer idealizm de, realizm de hak itibariyle iletiimsiz ama ol
gu itibariyle dpedz iletiimli bu blgeleri birletiren mnasebetleri aklamak
ta baarsz kalyorlarsa, bu soruna baka ne tr zmler bulunabilir? Ve feno
menin varl nasl fenomentesi olabilir?
Bu kitab, ite bu sorulara yant vermeyi denemek zere kaleme aldk.

45

Birinci Ksm
HLK SORUNU

BRNC BLM
OLUMSUZLAMANIN KKEN

i
SORGULAMA
Aratrmalarmz bizi varln barna getirdi. Ama ayn zamanda da bir a
maza ulatlar, nk kefetmi olduumuz iki varlk blgesi arasnda balant
kuramadk. Herhalde soruturmamz srdrebilmek iin semi olduumuz
perspektif ktyd. Descartes da ruh ile beden arasndaki ilikilerle uramak
zorunda kaldnda kendim benzer bir sorunun karsnda bulmutu. Bu du
rumda, dnen tz ile uzamsal tz arasndaki birliin gerekletii olgu alan
zerinde, imgelemde [imagination] zmn aranmasn tavsiye ediyordu. Tav
siyesi deerlidir: elbette bizim kaygmz Descartesm kaygs deil ve biz, imge
lemi de onun anlad gibi anlamyoruz. Ancak, Descartesm sylediklerinden bi
zim muhafaza edebileceimiz ey, bir mnasebetin iki terimini nce ayrp son
ra bir araya getirmeye almann yersiz olduudur: mnasebet sentezdir. Bunun
devam olarak, analizin sonular bu sentezin uraklaryla rtmez. Bay Laporte, yaltlm halde varolmak iin yaplmam olan yaltlm bir halde dnd
nde, soyutlama yapldn syler. Buna karlk, somut, yalnzca kendi kendi
siyle varolabilen bir btnlktr. Husserl de ayn grtedir: ona gre, krmz
bir soyuttur, nk renk figr olmakszn varolamaz. Ancak zamansal-meknsal
olan ey, btn belirlenimlenyle birlikte bir somuttur. Bu bak asndan, bi
lin bir soyuttur; nk kendi kendisinde kendindeye alan ontolojik bir kken
barndrmaktadr ve buna karlk fenomen de bilince "grnmek zorunda ol
duuna gre ayn biimde bir soyuttur. Bilin de fenomen de somutun urakla
rn olutururlar ve somut bu uraklardan oluan sentetik btnlkten baka bir
ey olamaz. Somut, rnein, Heidegger'in dnya-iinde-varlk (dnyada ol
49

Je a n -P a u l Sartre

ma)* adn verdii ve insann dnya ile olan o zgl birlemesini tayan, dnya
zerindeki insandr. Kanm yapt gibi deneymi imkn koullar zerinde
sorgulamak; Husserlm yapt gibi dnyay bilincin noema balla durumu
na indirgeyecek bir fenomenoiojik indirgeme gerekletirmek, bile isteye soyut
tan balamaktr. Ne var ki, Spinozanm sistemi iinde tzn kiplerinin sonsuza
kadar toplanmasyla tze ulalamad gibi, burada da, somut, kendisinden so
yutlanan elerin toplanmas ya da dzenlenmesiyle yeniden oluturulamaz.
Varlk blgelerinin ilikisi ilksel bir fkrmadr ve bu da varlklarn bizatihi ya
psnn parasdr. Esasen bunu, daha ilk incelemede fark ederiz. Gzmz a
mamz ve dnya-iindek-insan olarak o btnl tam bir naiflik iinde sorgu
lamamz yeter. Bu btnln betimlenmesi yoluyla u iki soruya yant verebilrz: 1) Dnyada olma diye adlandrdmz sentetik mnasebet nedir7 2) Arala
rndaki mnasebetin mmkn olmas iin, insan ve dnya ne olarak anlalma
ldr? Dorusunu sylemek gerekirse, bu iki soru birbiri zerine tamaktadr ve
bunlar ayn ayr yantlamay umamayz. Zira insan davranlarndan her biri
dnya zerindeki insan davran olarak bize ayn zamanda hem insan, hem
dnyay, hem de onlar birletiren mnasebeti verebilir; yeter ki, bu davranla
r ancak dnmn bakyla tespit edilebilecek znel duyum izleri gibi deil
de, nesnel olarak kavranabilen gereklikler gibi dnebilelim.
Kendimizi tek bir davrann incelenmesiyle snrlamayacaz. Tersine, bir
ok davran betimlemeye ve davrantan davrana ilerleyerek insan-dnya
ilikisinin derin anlamna nfuz etmeye alacaz. Ama her eyden nce ara
trmamzda bize yol gsterebilecek bir ilk davran semek uygun olur.
Esasen bu aray bile bize arzu edilen davran salyor: kendisi olduum bu
ben olan insan eer u anda dnya zerinde olduu haliyle kavrarsam, onun
varlk karsnda sorgulayc bir tavr iinde olduunu saptarm. Bana insann
dnya ile mnasebetini amlayabilecek bir davran var mdr? diye sorduum
anda bile sorguluyorum. Bu soruyu nesnel bir tarzda dnebilirim, nk sor
gulayann bizzat ben ya da beni okuyan ve benimle birlikte sorgulayan okur ol
masnn fazlaca nemi yoktur. Ama te yandan, bu som sadece u kdn ze
+ Bu terimin Heideggerin terminolojisindeki karl "m der welt sem dr. Bu tenm dnyada
olma ya da dnyada olmak eklinde karlamak da mmkndr. Terimin bir isim halinde
kullanld yerlerde dnya-iinde-varlk karln, dnyayla kurulan bir ilikinin ifadesi
olarak vurguland yerlerde de dnyada olma ya da dnyada olmak" karln tercih ede
ceiz. Metnin ilerleyen blmlerinde Sartre bu kavram ayrntl olarak ele alyor, -n
50

V arlk ve H ilik

rine yazlm szcklerin nesnel btn de deildir: onu ifade eden imlerle bu
sorunun ilgisi yoktur. Tek szckle, bir anlam ifade eden ey insan tavrdr. Pe
ki bu tavr bize neyi anlar7
Her soruda, sorguladmz bir varlk karsnda bulunuruz. Dolaysyla her
soru, sorgulayan bir varlk ile sorgulanan bir varl varsayar. Soru, insann kendinde-varlkla olan ilksel mnasebeti deildir, tersine, bu mnasebetin snrlar
iinde durur ve onu varsayar. te yandan, sorgulanan varl bir ey hakknda
sorgularz. Varl ne hakknda sorguluyorsam, ite o varln aknlma katlr:
varl, varlk tarzlar ya da varl konusunda sorgularm. Bu bak asndan so
ru, bekleyiin deiik bir trdr: sorgulanan varlktan bir yant beklerim. Yani,
sorgulama-ncesi bir ainalk fonu zerinde bu varlktan varln ya da varlk
tarzm bir ekilde ak etmesini beklerim. Yant bir evet ya da bir hayr olacak
tr. Soruyu, olumlama ya da olumsuzlamadan ilke olarak ayran ey, ayn l
de nesnel ve eliik olan bu iki imknn varldr. Grnte olumsuz yant
iermeyen somlar vardr tpk rnein yukarda sorduumuz soru gibi: Bu
tavrn bize amlad nedir? Ama, aslnda, bu tr sorulara, Hibir ey, Hi
kimse ya da Hibir zamanla yant vermenin her zaman mmkn olduu g
rlr. Nitekim, nsann dnya ile mnasebetini bana amlayabilecek bir davra
n var mdr? sorusunu sorduum anda, ilke olarak yle bir olumsuz yantn
imknn kabul ederim: Hayr, bylesi bir davran yoktur. Bu demektir ki,
byle bir davrann varolmaymm akn olgusuyla yz yze gelmeyi kabul edi
yoruz. Belki de bir varlk-olmayamn nesnel olarak varolduuna inanmamaya
eilim duyacaz; syleyeceimiz ey sadece bu olgunun beni kendi znelliime
gnderdii olacaktr: bu durumda akn varlktan, aranan davrann dpedz
bir kurmaca olduunu renirim. Ama, her eyden nce, bu davran salt bir
kurmaca diye nitelemek, olumsuzlamay ortadan kaldrmakszm maskelemektir.
Salt kurmaca olmak, burada bir kurmacadan baka bir ey olmamakla ede
erdir. Bundan baka, olumsuzlamanm gerekliim yok etmek de yantn ger
ekliini ortadan kaldrmaktr. Nitekim, bu yant bana varln kendisi vermek
te, dolaysyla olumsuzlamay bana ak eden de o olmaktadr. u halde sorgu
layan iin olumsuz bir yant srekli ve nesnel olarak mmkndr. Bu imknn
karsnda sorgulayan, bizatihi sorgulamakta oluundan tr, kendini sanki be
lirsizlik halinde ortaya koyar: yantn olumlu mu, yoksa olumsuz mu olacan
bilmezBylece soru, iki varlk-olmayan arasnda kurulmu bir kprdr: bilme
51

Jean -P au l Sartre

nin insandaki varlk-olmayan yan ve, akn varlktaki varlk-olmayan imkn.


Nihayet soru, bir hakikatin varoluunu gerektirir. Bizatihi soru araclyla, sor
gulayan, Bu byledir, baka trl deil demlebildii tarzda, nesnel bir yant
beklediini durulamaktadr. Tek szckle, hakikat, varln farkllamas vasfy
la, sorunun belirleyicisi olarak nc bir varlk-olmayan iin iine sokmakta
dr: snrlamann varlk-olmayamn [le non-etre de lmitation]. Bu l varlk-olmayan her sorgulamay, zellikle de metafizik sorgulamay koullandrr bi
zim sorgulamamz da metafizik bir sorgulamadr.
Varln aratrlmas im yola kmtk ve sorgulamalarmzn dizisi boyun
ca sanki varln barna kadar gtrlm gibiydik. Oysa, hedefe ulatmz
dndmz bir anda, sorgulamann kendisine yle bir gz atmak bile, ani
den, hilikle evrelenmi olduumuzu bize gsteriyor ite. Varlk hakkmdaki so
rularmz koullandran, varlk-olmayann bizim dmzdaki ve iimizdeki s
rekli olabilirliidir. Ve yantn snrlarn izecek olan da, yine varlk-olmayandr:
varlk ne olacaksa, bu, zorunlu olarak olm ad eyin fonu zerinden elde edile
cektir. Bu yant ne olursa olsun, u biimde formlletirilebilir: Varlk faudur ve
bunun dnda hibir ey deildir."
Bylece gerein yeni bir biletiricisiyle karlayoruz: varlk-olmayan. Soru
numuz daha da karmaklayor, nk artk yalnzca insann varlnn kendinde-varlkla olan mnasebetlerini ele almakla yetinmeyeceiz; varln varlk-olmayanla mnasebetini ve insann varlk-olmayan oluu ile akn varlk-olmayan
arasndaki mnasebetleri de irdelemek durumundayz. Ama buna daha yakn
dan bakalm.

II
OLUMSUZLAMALAR [LES NEGATIONS]
Bize, kendinde-varlm olumsuz yantlar salayamayaca itiraz yneltilecek
tir. Kendinde-varlm olumsuzlama gibi olumlamann da tesinde olduunu biz
kendimiz sylemiyor muyduk? Esasen sradan deneyim kendi kendisine indir
gendiinde, varlk-olmayan bize ak eder gibi grnmemektedir. Czdanmda
bin be yz frank olduunu dnyor ve ancak bin yuz frank buluyorum:
denecektir ki bu hibir biimde deneyimin bana bin be yz frankn varlk-ol52

V arlk ve H ilik

mayan oluunu gstermi olduu anlamna gelmez, sadece, benim yzer frank
lk on banknot saydm anlamna gelir. Olumsuzlama gerek anlamyla ba
na yklenebilecek bir eydir, yalnzca, umulan sonu ile elde edilen sonu ara
snda bir kyaslama yapmama imkn veren yarglayc bir edim [acte judicatif]
dzeyinde belirecektir. Bylece, olumsuzlama sadece yargnn bir nitelii olacak
tr ve sorgulayann beklentisi de yamt-yargmn bir beklentisi olacaktr. Hilie
gelince, o, kkenini olumsuz yarglardan devirecek, btn bu yarglarn akn
birliim kuran bir kavram olacak, X var deildir trnden bir nerme ilevi ta
yacaktr. Bu teorinin bizi nereye gtrd grlyor: bize, kendinde-varlm
olumlulukla dolu olduu ve kendi kendisinde hibir olumsuzlama iermedii
gsteriliyor. te yandan, szn ettiimiz olumsuz yarg, znel edim vasfyla ke
sin bir biimde olumlayc yargyla bir tutulmu oluyor: rnein Kantm, yarg
layc edimi kendi i dokusunda olumlayc edimden ayrm olduu dnl
myor; burada iki durumda da bir kavramlar sentezi gerekletirilmektedir; sa
dece, psiik yaamdaki somut ve dolu bir olay olan bu sentez, ilk durumda -dr"
koa araclyla gerekleiyor, ikinci durumda ise "deildir koa [copule]
araclyla: ayn biimde, elle yaplan ayklama ilemi (ayrma) ile elle yaplan
bir araya getirme ilemi (birletirme) ayn olgusal gereklie sahip iki nesnel dav
rantr. Bylelikle, olumsuzlama yarglayc edimin ucunda olacak, ama buna
karlk varln iinde olmayacaktr. Olumsuzlama, iki youn gereklik arasn
da skm bir gerekd gibidir ve bu iki gereklik de onu talep etmez: olum
suzlama konusunda sorgulanan kendinde-varlk bizi yargya gnderir, nk o,
olduundan baka deildir ve batan sona psiik olumluluk olan yarg da var
la gnderir, nk varl ilgilendiren ve dolaysyla akn olan bir olumsuzlamay formlletirir. Somut psiik ilemlerin sonucu olan, tam da bu ilemlerce
varoluun iinde ayakta tutulan, kendi araclyla varolma yetenei bulunmayan
olumsuzlama, bir noema ballann varoluuna sahiptir, esse'si tastamam pcrcip sinde yatar. Ve de olumsuz yarglarn kavramsal birlii olan Hiliin en ufak
bir gereklii bile -eer bu, Stoaclarn lectorilarma* verdikleri gereklik deil
se- olmayacaktr. Bu gr kabul edebilir myz?
Soru u terimlerle de sorulabilir: yarglayc nermenin [proposition judica
tif] yaps olarak olumsuzlama m hiliin kkenindedir yoksa, bunun tersine,
gerein yaps olarak hilik mi olumsuzlamanm kkeni ve temelidir? Bylece,
* Dilin ses im lerinin maddesiz anlamll. n
53

Jean -P au l Sartre

varlk sorunu, bizi, insan tavr olarak soru sorma meselesine gnderdi ve soru
meselesi de olumsuzlamanm varl meselesine gnderiyor.
Varlk-olmayanm her zaman bir insan beklentisinin snrlar iinde grnd
besbellidir. Bin be yz frank bulmay beklediim iindir ki ancak bin yz
bulurum. Fiziki ortaya att varsaymdan falanca dorulanmay bekledii iin
dir ki doa ona hayr diyebilir. Dolaysyla, olumsuzlamanm bir insan-dnya
mnasebetinin ilksel fonu zerinde belirdiini yadsmak beyhude olur; dnya,
kendi varlk-olmayanlann, onlar daha nceden birtakm imknlar halinde or
taya koymam olana gstermez. Ancak bu, o varlk-olmayanlar sak znellie
indirgemek gerektii anlamna m gelmektedir? Bu, onlara Stoadaki lecton gi
bi ya da Husserldeki noema gibi bir varolu vermek, ve onlar nemsemek zo
runda olduumuzu mu sylemektedir? Sanmyoruz.
Her eyden nce olumsuzlamanm yalnzca yargnn bir nitelii olduu doru
deildir: soru, sorgulayc bir yargyla formlleir, ama yarg deildir: yarg-ncesi bir davrantr; bakla, jestlerle de sorgulayabilirim; sorgulama araclyla
belli bir biimde varln karsnda dururum ve varlkla aramdaki bu mnase
bet, varlk mnasebetidir, yarg bunun istee bal ifadesinden ibarettir. Ayn bi
imde, sorgulaycnn varlk hakknda sorgulad, ille de bir insan deildir; bu
soru anlay, soruyu zneleraras bir fenomen sayarak onu uygun dt var
lktan koparr ve soruyu salt diyalog kiplii olarak havada brakr. unu anlamak
gerekir ki diyalog iindeki soru, tersine, 11sorgulamamn zel bir trdr ve de
sorgulanan varlk ille de bir dnen varlk deildir: eer otomobilim arza ya
parsa, karbratr, bujileri, vb. sorgularm; saatim durursa, bu aksakln neden
leri konusunda saatiyi sorgulayabilirim, ama saati de bu sefer saatin farkl me
kanizmalarna sorular yneltecektir. Benim karbratrden beklediim, saatinin
saatin arklarndan bekledii bir yarg deil, bir varlk almasdr ve ancak bu
almaya dayanarak sonradan bir yargya varlabilir. Ve bir varlk almas bekli
yorsam, bu, ayn zamanda bir varlk-olmayan almasnn olaslna kar da ha
zr oluumdandr. Eer karbratr sorguluyorsam, bu, karbratrde "hibir ey
olm am asn da mmkn grdm iindir. Bylece sorum, doas gerei, varlk-olmayanm belli bir yarg-ncesi kavranm kapsar; sorduum soru kendi
kendisinde, kkensel akmlm fonunda, bir varlk-olmayan ile varlk ilikisidir,
yani bir varlk ile varlk ilikisidir.
Esasen sorgulamann kendine zg doas sorularn sklkla bir insan tarafm54

Varlk ve Hilik

dan baka insanlara sorulmalarndan tr glgelense de, burada una dikkat


ekmek yerinde olur: yarglayc olmayan ok saydaki davran, varlk-olmayann varlk fonu zerinde yer alan o dorudan yakalann kkensel safl iin
de sunmaktadr. rnein, tahribat [destructonl ele alacak olursak, bunun hi
phesiz yargy bir ara gibi kullanabilecek bir etkinlik olduunu, ama yalnzca,
hatt ncelikle yarglayc olarak tammlanamayacam kabul etmemiz gerekir.
imdi tahribat sorgulamayla ayn yapy gstermektedir. phe yok ki insan bir
bakma, bir tahribat gerekletirilebilecek tek varlktr. Jeolojik bir krlma, bir
kasrga, tahrip etmez ya da, en azndan, dorudan tahrip etmez: sadece varlk
kitlelerinin dalmm deiime uratrlar. Kasrga sonrasnda, ncesine kyasla
eksik yoktur. Baka ey vardr. Ve bu ifade bile uygun dmemektedir, nk
bakal ortaya koymak iin, gemii herhangi

biT

ekilde akimda tutabilecek ve

onu artk-deil" formu iinde imdi ile kyaslayabilecek bir tank gerekir. Bu ta
nn mevcut olmamas durumunda, kasrgann sonrasnda da ncesinde de var
lk vardr: hepsi bundan ibarettir. Ve eer hortum, baz canllarn lmne se
bep olduysa, bu lmlere tank olan binlerinin mevcut olmas ile bu olay bir tah
ribat olarak yaanr. Tahribatn olmas iin, nce insandan varla giden bir m
nasebet, yani bir akmlk gerekir; ve bu mnasebetin snrlar iinde, insann, bir
varl tahnp-edileblir olarak kavramas gerekir. Bu, bir varln varlk iinde s
nrlayc keideme yapmasn varsayar ki, bu da, hakikat konusunda grd
mz gibi, daha imdiden hilemedir [neantisation]. Dnlen varlk budur ve
bunun dnda hibir ey deildir. Kendisine bir hedef gsterilen topu, btn
teki dorultular dnda, topunun namlusunu o hedef dorultusunda ayarla
maya zen gsterir. Ama varlk eer krlgan olarak kefedilmi olmasayd bun
dan ok daha fazlas olurdu. Ve krlganlk, belirlenmi koullar iersinde veril
mi bir varlk iin belli bir varlk-olmayanm olasl deilse nedir? Bir varlk,
eer kendi varl iinde, tanmlanm bir varlk-olmayanm imknn tayorsa
krlgandr. Ama bir kez daha yinelersek, krlganlk insan araclyla varla ge
lir, nk biraz nce szn ettiimiz bireyletirici snrlama [limitaton individualsante], krlganln kouludur: bir varlk krlgandr, yoksa mmkn olan
her trl tahribatn tesinde olan tm varlk deil. Bylece, insann bir varlkla
srdrd ilikinin ilk zemininde, varlkla kurduu bireyletirici snrlama ili
kisi bu varla, varlk-olmayanm ortaya knn srekli imkn olarak krlgan
l dahil eder. Ama hepsi bu deildir: tahrip edilebilirliin olmas iin, insann
55

Jean -P au l Sartre

ya olumlu olarak ya olumsuz olarak bu varhk-olmayann imkn karsnda be


lirlenmesi gerekir; bu imkn gerekletirmek (lam anlamyla tahribat yapmak)
ya da, varlk-olmayanm olumsuzlanmas yoluyla bu imkn her zaman basit bir
imkn dzeyinde tutmak (korunma nlemleri almak) iin gerekenleri yapmas
gerekir. Bylece kentleri tahrip edilebilir klan insandr, nk aslnda insan on
lar krlgan ve deerli eyler olarak ortaya koyar ve onlar iin bir dizi koama
nlemi alr. Ve bu nlemler btn yzndendir ki bir deprem ya da bir volkan
patlamas bu kentleri ya da bu insan yaplarn tahrip edebilir. Ve savan ilk an
lam da, hedefi de insann yaratt en kk yapda ierilir. u halde kabul et
mek gerekir ki tahribat z itibariyle insani bir eydir ve depremler araclyla
ya da dorudan doruya kentlerini tahrip eden, hortumlar araclyla ya da do
rudan doruya gemilerini tahrip eden insandr. Ama unu da itiraf etmek gere
kir ki tahribat, hiliin hilik olarak bir yarg-ncesi kavranm ve hilik k a r
sndaki bir davran varsayar. Ayrca tahribat, varla insan araclyla gelmek
le beraber, bir dnce deil, bir nesnel olgudur. Krlganlk gerekten de u in
vazosunun varl iine kaydedilmitir ve onun tahrip edilmesi benim yalnzca
saptayabileceim, geri dnsz ve mutlak bir olay olur. Varlk iin olduu gibi
varlk-olmayan iin de bir fenomentesilik vardr. Demek oluyor ki, tahrip et
me davrannn incelenmesi, bizi, sorgulayc davrann incelenmesiyle ayn
sonulara gtrmektedir.
Ama eer kesinlikle karar vermek istiyorsak, yapacamz ey, olumsuz bir
yargy kendi kendisinde dnmek ve olumsuz bir yargnn varlk-olmayant
varln barnda m ortaya kardn, yoksa sadece daha nceki bir kefi sap
tamaktan m ibaret olduunu kendimize sormaktr. Pierre ile saat drtte rande
vum var. On be dakika gecikerek geliyorum: Pierre hep tam vaktinde gelir; aca
ba beni beklemi mi? Buluacamz kafeye, oradaki mterilere bakyorum ve,
Burada yok diyorum. Pierrein mevcut olmayna ilikin bir gr m var, yok
sa olumsuzlama sadece yargyla birlikte mi devreye girmektedir? tik bakta, bu
rada grden sz etmek sama gibi grnyor, nk gerekten de hiin gr
s olamaz ve Pierrein mevcut olmay bu hitir. Yine de gndelik bilin bu g
rye tanklk eder. rnein, yle demez myz? Onun orada olmadn hemen
grdm. Olumsuzlamadaki basit bir yer deitirme mi sz konusudur burada?
una daha yakndan bakalm.
Buluacamz kafenin, kendi kendine, mterileriyle, masalaryla, oturma yer56

V arlk ve H ilik

lertyle, aynalaryla, yla, dumanl atmosferiyle, ve seslerin, birbirine arpan fin


can tabaklarnn, ieriyi dolduran admlann grltsyle birlikte bir varlk dolu
luu olduu besbellidir. Ve ayrntya ilikin edinebileceim btn grler, hepsi
de birer fenomentesi varla sahip fenomenler olan o kokularla, o seslerle, o
renklerle doludurlar. Bunun gibi, Pierrein benim bilmediim bu yerde u andaki
mevcudiyeti de ayn biimde bir varlk doluluudur. Her yerde doluluu buluyormuuz gibi grnyor. Ama unu gzlemlemek gerekir ki algda bir form her za
man bir fon zerinde oluturulur. Hibir nesne, hibir nesneler grubu fon ya da
form halinde dzenlenmek zere zel olarak seilmi deildir: her ey, benim dik
katimin dorultusuna baldr. O kafeye Pierret aramak iin girdiimde, kafenin
btn nesneleri fon halinde sentetik bir dzenleme oluturur ve Pierre bu fonun
zerinde belirmesi gereken olarak verilmitir. Ve kafenin fon halindeki bu dzen
lenii bir ilk hilemedir. Salonun her esi; insan, masa, iskemle, teki nesnelerin
tm tarafndan kurulan fondan kopmaya, kendilerini yaltmaya abalamakta ve
yeniden bu fonun farkszlamasnn iine dmekte, bu fonun iinde erimektedir.
nk fon ancak fazladan grlmekte olandr, tmyle marjinal bir dikkatin nes
nesi olandiT. Bylece, bir fonun tm edeerlilii iinde beliren ve onun iine g
mlen btn formlarn bu ilk hilenii, Pierre adl kii olan balca formun grn
mesinin zorunlu kouludur. Ve bu hileme benim grme verilmektedir, bakt
m btn nesnelerin, zellikle de bir an iin beni duraksatan (Acaba Pierre miy
di?) ve bir rpda da aslnda Pierrein yz olmadklar iin zlveren yzle
rin arka arkaya silinmelerinin tan olurum, Bununla birlikte, eer en sonunda Pierrei fark etseydim, grm salam bir e tarafndan doldurulmu olacakt, bir
denbire onun yznn ekimine kaplm olacaktm ve btn kafe belirsiz mev
cudiyet halinde onun evresinde dzenlenecekti. Ama Pierre burada deil ite. Bu,
hibir ekilde, onun orada mevcut olmayn kafenin herhangi belli bir yerinde
kefettiim anlamna gelmez. Aslnda Pierre, btn kafede namevcuttur; onun ora
da mevcut olmay kafey kendi silinii iinde dondurmakta, kafe Jon olarak kal
makta, kendini farkllamam btnlk olarak, yalnzca benim marjinallemi
dikkatime sunmaya devam etmekte, geriye doru kaymakta, hileniini srdr
mektedir. Yalnzca, kendini belirli bir form iin fon yapmakta, bu formu her yer
de n sra tamaktadr, onu her yerde bana sunmaktadr ve benim bakm ile
kafenin kat ve gerek nesneleri arasnda durmadan kayan bu form, tam da srek
li bir enyi olmaktadr; kafenin hilenme fonu zerinden hilik halinde kendini
57

Jea n -P a l Sartre

veren Pierre olmaktadr. yle ki, grye sunulmu olan ey bir hilik kprts, fo
nun hiliidir ve fonun hilenmesi formun grnmesine arda bulunur, onu g
rnmeye zorlar, grye sunulmu olan ey fonun yzeyinde bir hi gibi kayan hilik-formudur. u halde, "Pierre burada deil yargsna dayanak olan ey, gerek
ten de ikili bir hilemenin grsel kavrandr. Ve elbette, Pierrein kafede mev
cut olmay benden bu kaleye doru bir ilk mnasebeti varsayar; baz eylerin, ki
ilerin namevcudiyetini saptamay salayan beklentileri tamayan ve dolaysyla,
bu kafe ile hibir mnasebet iinde olmayan saysz kii vardr. Ne var ki, ben ke
sinlikle Pierrei grmeyi bekliyordum ve beklentim, bu kafeyi ilgilendiren gerek
bir olay olarak Perrein namevcudiyetiyle sonuland, bu namevcudiyeti benim
kefetmem u anda nesnel bir olgudur ve o namevcudiyet Pierrein, onu aradm
bu meknla sentetik mnasebeti olarak kendini sunar: namevcut Pierre bu kafeye
musallat olmakta [hante] ve kafenin fon halindeki hileyici dzenleniinin koulu
olmaktadr. Oysa ki, Wellington bu kafede deil, Paul Valery de burada deil,
vb. trnden, daha sonra elence olsun diye ortaya atabileceim yarglar, salt so
yut imlerdir, olumsuzlama ilkesinin ne gerek temeli ne de etkililii bulunan salt
uygulamalardr ve kafe ile Wellington ya da Valery arasnda gerek bir mnasebet
kurmay baaramaz: deil ilikisi, burada sadece dncedir. Bu da varlk-olmayann, olumsuzlama yargs araclyla eylere gelmediini gstermeye yeter: tam
tersine, olumsuzlama yargs varlk-olmayan tarafndan koullanr ve desteklenir.
Esasen baka trl nasl olabilirdi ki? Her ey varlk doluluu ve olumluluk
tan [positivite] ibaret olursa, yargnn olumsuz formunu kavramamz mmkn
olabilir mi hi? Bir an iin, olumsuzlamanm, beklenen sonu ile elde edilen so
nu arasnda kurulmu olan kyaslamadan ortaya kabileceini sanmtk. Ama,
bu kyaslamann ne olduuna bir bakalm: ite, bir olguyu saptayan somut ve
olumlu psiik edim olarak bir ilk yarg: Czdanmda 1300 frank var; ve ite yi
ne olgunun saptanmasndan ve bir olumlamadan baka bir ey olmayan bir yar
g daha: 1500 frank bulmay umuyordum. Bunlar gerek ve nesnel olgular,
olumlu psiik olaylar, olumlayan yarglardr. Olumsuzlama nerede yer bulabilir?
Onun, bir kategorinin dpedz uygulanmas olduu mu sanlyor? Zihnin, ele
me ve ayrma formu olarak, deil'e [non]* kendinde sahip olmas m isteniyor?
* Burada kelim elere eklenen olumsuzluk ekinden sz ediliyor. Yan Trkede "non-eirei
varlk-olmayan" ya da ''non-reflexiPi 'dnm sel-olm ayan ile karladmzda kullan
dmz olmayan olumsuzluk ekinden sz ediliyor, - n
58

V arlk ve H ilik

Gelgelelira bu durumda olumsuzlama, en kk olumsuzluk phesinden bile


yoksun braklm olur. Eer deil [olumsuzluk eki] kategorisinin, zihinde ol
gusal olarak varolan bir kategori olarak deil" kategorisinin, bilgilerimizi har
manlamak ve dzgeletrmek iin bavurduumuz bu olumlu ve somut yntemin
aniden bizdeki baz olumlayc yarglar tarafndan harekete geirildii ve bu yar
glarn sonucu olan kimi dncelere aniden gelip damgasn vurduu kabul edi
lirse, bu biimde dnmekle olumsuzlamay her trl olumsuz ilevinden
zenle arndrm oluruz. nk olumsuzlama varoluun reddedilmesidir.
Olumsuzlama yoluyla bir varlk (ya da bir varlk tarz) ortaya konmu, sonra da
hilie frlatlm olmaktadr. Eer olumsuzlama bir kategori ise, eer kimi yar
glarn zenne ylesine yerletirilen bir etiketten, baka bir ey deilse, bir varl
hileme gc, onu aniden ortaya karma ve adlandrp yeniden varlk-olmayana frlatma gc nereden gelecek? Eer kendisinden nce gelen yarglar, r
nek olarak verdiimiz saptamalar gibi olgusal saptamalarsa, olumsuzlama da z
gr bir icat gibi olmaldr, bizi sktran o olumluluk duvarndan bizi ekip
karmaldr: bu, hibir durumda daha nceki olumlamalarn sonucu olmayacak
ani bir kesintidir, zgn ve indirgenemez bir olaydr. Ama burada bilincin ala
nnda bulunuyoruz. Ve bilin bir olumsuzlama retemez, meer ki onu olum
suzlama bilinci eklinde retmesin. Hibir kategorinin bilinte ikamet etmesi
ve bir eymiesine orada oturmas mmkn deildir. Ani grsel keif olarak
deil, deil in (varlk) bilincinin bilinci olarak belirir. Ksacas, eer her yerde var
lk varsa, kavranamaz olan ey Bergsonun ne srd gibi yalnzca Hilik de
ildir: varlktan asla olumsuzlama tretilemeyecektr. Deil demenin mmkn
olmas iin zorunlu koul, varlk-olmayanm, iimizde ve dmzda srekli bir
mevcudiyeti olmasdr, hiliin varla musallat olmasdr.
Ama hilik nereden geliyor? Ve eer o, sorgulama davrannn, daha genel
olarak da felsefi ya da bilimsel her trl soruturmann birinci kouluysa, insan
varlnn hilikle ilk mnasebeti nedir, hleyici ilk davran hangisidir?

59

Jean -P au l Sartre

III
HLN DYALEKTK KAVRANII
Sorgulamann bizi getirip birdenbire kar karya brakt bu hiliin anla
m n [sens] ortaya koyma iddiasnda bulunabilmemiz iin henz ok erken.
Ama daha imdiden kesinletirebileceimiz baz eyler var. zellikle, varln,
ona musallat olan varlk-olmayanla mnasebetlerini saptamak fena olmaz. Nite
kim, varln karsndaki insan davranlar ile insann Hilik karsndaki dav
ranlar arasnda, gerekten de belli bir paralellik saptadk; ve hemen ardndan,
varlk ile varlk-olmayan, k ve glgenin olduklar tarzda, gerein iki tamam
layc bileeni gibi dnmenin ekimine kapldk: bu durumda, kesinlikle eza
manl olan iki nosyon sz konusu olacaktr ve bunlar varolanlarn retilmesinde
o ekilde birleeceklerdir ki ayr ayr ele alnmalar beyhude olacaktr. Salt varlk
ile salt vaik-olmayan iki soyutlama olacaktr ve ancak sentezleri somut gerek
liklerinde temellenecektir.
Hegelin bak as besbelli ki budur. Nitekim Hegel, Varlk ile Varlk-Olmayan arasndaki mnasebetleri M an tikta. inceler ve bu manta dncenin salt
belirlemelerinin sistemi adn verir. Tanmn da yle aklar1: Dnceler, on
lar genellikle kafamzda canlandrdmz biimiyle salt dnce deildir, n
k dnlen varlk dendii zaman, ierii ampirik bir ierik olan bir varlk an
lalr. Mantkta, dnceler o ekilde kavranrlar ki ierikleri salt dncenin
ierikleridir ve salt dnme tarafndan retilmi ieriklerdir. Elbette bu belir
lemeler, eylerde en isel olanlardr, ama ayn zamanda da kendilerinde ve
kendileri iin" dnldnde, dnmenin kendisinden karsanrlar ve do
ruluklar da kendilerinde kefedilir. Bununla birlikte, Hegelin mantnn tm
abas, srayla ele ald nosyonlarn eksik olduunu ve bunlar anlamak im
onlar kendisinde btnletirerek aan daha eksiksiz bir nosyona ykselmenin
zorunlu olduunu kantlamak2 olacaktr. Le Sennein, Hamelinin felsefesi iin
syledii eyi Hegele uyarlamak mmkndr: Alt terimlerden her biri st teri
me bamldr, tpk soyutun, kendisini gerekletirmek iin kendisine gereken
somuta baml olmas gibi. Hegele gre, asl somut, z ile birlikte, Varolan
dr, btn soyut uraklarn sentetik olarak btnlemeleriyle retilen ve bu u1) Introducton Pett Logique [Kk M antk'a G iri], bkz. 2. bask. E. XXIV. Lefebvre ta
rafndan alntlanm , Morceax Ckoiss [Seme Paralar).
2 ) Laporte, Le Problem e de VAbstraction [Soyutlama Sorunu), s. 25.
60

Varlk ve H ilik

raklann tamamlayclarn gerektirerek kendilerini orada atklar Btnlktr.


Bu balamda, Varlk, eer onu kendi kendisinde ele alrsak, yani onu, ze do
ru kendi kendisinin tesine gemesinden kopararak ele alrsak, en soyut ve en
yoksul soyutlama olacaktr. Gerekten de: Dolayszn dolaylyla ba kurmas gi
bi Varlk da zle ba kurar. eyler, genel olarak vardrlar, ama varlklar, zle
rini ifa etmekten [manifester] ibarettir. Varlk, z e geer; bunu u biimde ifa
de etmek mmkndr: Varlk z nvarsayar [presupposerl. z, Varla k
yasla her ne kadar dolaylanm grnse de, z yine de asl kkendir. Varlk ken
di temeline dner; Varlk zde kendi kendinin tesine geer3.
Varlk bylece temeli olan zden koparlnca sade ve bo dolayszlk (la
simple immediatete vide| haline gelir. Nitekim Tinin Fenomenolojisi de Varl
byle tanmlar, salt Varl hakikatin bak asndan dolayszlk olarak sunar.
Eer mantn balangc dolayszlk olmak zorundaysa, demek ki balangc da,
her trl belirlenmilikten nce gelen belirlenmemilik, mutlak hareket nokta
s olarak belirlenmemi[lik] olan V arlkta bulacaz.
Ama Varlk bylece belirlendii anda kendi kartna geer. Hegel, Petite Logiqcrete, Bu kendi varlk, der, salt soyutlama ve dolaysyla da mutlak olumsuzlamadr ki bu da, yine kendi dolaysz ura iinde ele alndnda varlk-olmayandr. Gerekten de, hilik, kendi kendisiyle yaln zdelik, eksiksiz bo
luk, belrlenimsizlik ve ieriksizlik deil midir? u halde salt varlk ve salt hilik
ayn eydir. Aslnda, bunlarn birbirlerinden farkllatklarm sylemek doru
dur. Fakat burada bu ikisi arasndaki fark henz belirlenmemi olduundan
-zira, varlk ile varlk-olmayan dolaysz ura [le moment immediat] kurarlarbu fark onlarda olduu haliyle adlandnlamaz, saf bir kamdan [opinion] ibaret
tir." Bu da, somut olarak, gkyznde ve yeryznde, varlk ve hilii kendinde
iermeyen hibir ey yoktur"' anlamna gelir.
Hegelin kavrayn kendi kendisinde tartmak iin henz ok erken: onun
karsnda tavr almamza imkn verecek olan ey, aratrmamzn sonularnn b
tndr. Ancak, Hegelin, varl varolann bir imlemine [signification] indirgemi
olduuna iaret etmek uygun olur. Varlk, kendisinin temeli ve kkeni olan z ta
rafndan kapsanmttr. Hegelin btn teorisi, mantn balangcnda, dolaysz
3) Esquisse de la logique, Hegel'in, 1 8 0 8 ile 1811 yllar arasnda, Nuremberg Lisesinde verdi
i derslere temel olarak kaleme ald notlar.
4) Hegel, Petit Logque [Kk M antk], E. LXXXVIII.
5) Hegel, G rande Loique, [Byk. M antk), B in nci Blm.
61

Jean-Paul Sartre

dolaylanm olandan, soyutu da kendisini kuran somuttan hareketle bulabilmek


iin felsefi bir giriimin gerekli olduu fiknne dayanr. Ama, varln, fenomene k
yasla, soyutun somuta kyasla olduu gibi olmadna daha nce iaret etmitik.
Varlk herhangi bir yap" deildir, nesnenin belli bir ura deildir, btn yap
larn ve btn uraklarn bizatihi kouludur, fenomenin tm zellikleri bu varlk
temeli zerinde ortaya kar. Ve, ayn biimde, eylerin varlnn onlarn zlerini
ifa etmekten ibaret olduu da kabul edilebilir deildir. nk, o zaman, bu var
ln da bir varl olmas gerekir. Esasen, eer eylerin varl, ifa etmekten iba
ret olsayd, iinde bu ilk yapnn izine bile rastlayamayacamz bir yerde, Varl
n salt bir uran Hegelin nasl saptayabilecei pek anlalmazd. Salt varln,
bizatihi belirlenimleri tarafndan yaltlm ve donmu bir halde, anlama yetisi [entendement] tarafndan saptand dorudur. Ama bu durumda, eer ze doru
teye geme [depassement] varln nde gelen zelliini oluturuyorsa ve eer an
lama yetisi belirlemekle [determiner] ve belirlenimlerde [determinaton] diret
mekle yetiniyorsa, nasl oluyor da varl tam da ifa etmekten ibaret olarak be
lirlemiyor, anlayamyoruz. Hegele gre her belirlemenin olumsuzlama olduu
sylenecektir. Ama anlama yetisi, bu balamda, nesnesinin olduundan baka tr
l olmasn yadsmakla yetinecektir. Bu hi phesiz her trl diyalektik giriimi
engellemeye yeler, ama teye geme hareketinin kklenne vanncaya kadar onu or
tadan kaldrmaya herhalde yetmez. Varlk, baka ey halinde kendi kendisinin te
sine getii lde, anlama yetisinin belirlemeleri tarafndan kapsanmaz. Varlk
kendi kendinin tesine getii lde, yani kendinin en derininde kendi kendisi
nin tesine gemenin kkeni olduu lde, tam tersine, onu kendi z belirlenim
leri iinde donduran anlama yetisine olduu gibi grnmek zorundadr. Varln ne
ise o olduunu olumlamak, en azndan kendi kendinin tesine gemesi olarak var
l el dememi bir halde brakmak olurdu. Hegeldeki teye geme [depasse
ment] nosyonunun belirsizlii ite buradadr: teye geme Hegelde kh ele alnan
varln en derininden gelen bir fkrma gibi grnr, kh bu varln srklendi
i bir dsal devinim gibi gnr. Anlama yetisinin, varlkta, bu varlk olmaktan
baka bir ey bulmadn olumlamak yetmez; bununla birlikte ne ise o olan varl
n nasl bundan baka trl olmadn da aklamak gerekir.
Ama burada incelenmesi uygun den ey, en bata, Hegelin u nermesidir:
varlk ve hilik iki kart edir ve aralarndaki fark da, sz konusu soyutlama
dzeyindeki basit bir "kandan [opinion] ibarettir.
62

V arlk ve H ilik

Hegelci anlama yetisinin yapt tarzda, varlk ile hilii tez ve antitez gibi bir
birine kar karmak, bunlar arasnda mantksal bir ezamanllk varsaymak olur.
Bylece iki kart e, bir mantksal dizinin iki u-terimi olarak ayn zamanda or
taya karlar. Ama burada unu gzden karmamak gerekir: ancak kart eler
ezamanl olabilir, nk ikisi de ayn biimde olumludur (ya da ayn ekilde
olumsuzdur). Ne var ki, varlk-olmayan varln kart [contraire] deil, eliii
dir [contradictoire]. Bu da, hiliin mantksal olarak varlktan sonra gelmesini ge
rektirir, nk hilik nce ortaya konmu, sonra yadsnm olan varlktr. Dolay
syla varlk ve varlk-olmayanm ayn ierie sahip kavramlar olmas mmkn de
ildir, nk, tam tersine, varlk-olmayan tinin indirgenemez bir seyrini varsayar:
varln ilksel farkllamamlt ne olursa olsun, varlk-olmayan ayn farkllamamlm yadsm adr. HegeFe, varl hilie geirme imknn veren ey, yap
t varlk tanmnn iine rtk bir ekilde olumsuzlamay buyur etmi olmasdr.
Burada kendiliinden u sonu kar; her tanm bir olumsuzluk ierir, nk He
gel, Spinozann bir formln alarak bize omnis determinatio est negatio* demitir.
Ve Hegel yle de yazmaz m: Varl baka eyden ayracak, onda bir ierik or
taya koyacak herhangi bir belirleme ya da ierik, onu kendi sakl iinde tutma
ya imkn vermeyecektir. Varlk salt belirlenmemilik ve boluktur, Onda hibir
yy kavranamaz...? Nitekim, o olumsuzlamay dardan getinp varla buyur
eden, sonra da onu varlk-olmayanm iine geirirken yeniden bulacak olan Hegelin kendisidir. Ancak burada, olumsuzlama nosyonu zerinde bile bir kelime
oyunu vardr. nk varlktaki her trl belirlemeyi ve her trl ierii yadsr
sam, bunu ancak ve en azndan, varln olduunu olumlayarak yapabilirim. Ger
ekten de, varla ilikin olarak neyi yadsrsak yadsyalm, onun u ya da bu ol
masn olumsuzlamamzdan tr, onu olmam klamazdk. Olumsuzlama, var
ln mutlak doluluk ve batan sona olumluluk olan varlk ekirdeine eriemez.
Buna karlk, varlk-olmayan, bu eksiksiz doluluk ekirdeinin kendisini hedef
alan bir olumsuzlamadr. Varlk-olmayan kendini kendi bannda yadsr. Hegel,
(Varlk ve hilik) ii bo soyutlamalardr ve bunlar ayn lde boturlar6 diye
yazdnda, boluun, bir eyin boluu olduunu unutmaktadr7. imdi, varlk,
kendi kendisiyle zdelik dndaki her trl belirlemeden boalmtr [yoksun

* Her belirlem e olumsuzlamadr. - n


6)P ett Lgique, 2. bask. E. LXXXVII.
7)
Her olumsuzlam amn belirlenm i b ir olumsuzlama olduuna", yan bir ierikte tand
na ilk kez Hegelm iaret etmi olduu dnldnde, bu daha da tuhaf kamaktadr.
63

Jean-Paul Sartre

kalmtr]; ama varlk-olmayan, varlktan boalmtr. Ksacas, burada Hegele


kar aklda tutulmas gereken ey, varln olduu ve de hiliin olm addr.
Bylece, varlk, farkllam [differenciee] hibir niteliin taycs olmasa bi
le, hilik, mantksal olarak ondan sonra gelir, nk hilik varl yadsmak ze
re varsayar, nk olmayan in* [non] indirgenemezli onu ele vermek zere bu
farkllamam varlk kitlesine fazladan eklenir. Bu, yalnzca varhk ve varlk-olmayan ayn dzlem zerine yerletirmeyi reddetmek zorunda olduumuz anla
mna gelmez, ayrca, hilii de iinden varln kaca bir kkensel boluk gi
bi ortaya koymamaya her zaman dikkat etmemiz gerektii anlamna gelir. Hi
lik nosyonunu bilinen formu altnda kullanmakta oluumuz, varln nceden
belirlenmi olan zglln [specificaton] her zaman varsayar. Bu bakmdan,
dilin, bize eyler'e ilikin bir hilik (hibir ey") ile insan varlklarna ilikin bir
hilik (hi kimse) sunmas arpcdr. Ama zglletirme pek ok durumda da
ha da ileriye gtrlr: bir tikel nesneler toplam gstererek yle deriz: Hibir
eye dokunma, yani, ok kesin bir ifadeyle sylersek, bu toplamdaki hibir e
ye dokunma. Ayn biimde, zel ya da kamusal yaamn ok belirli olaylar hak
knda sorgulanan kii u yant verir: Hibir ey bilmiyorum"; ve bu hibir ey,
onun sorguland olgularn btnn ierir. Sokrates bile, nl Hibir ey bil
mediimi biliyorum tmcesindeki o hibir ey ile, kesin bir ekilde Hakikat ola
rak dnlen varln tmne iaret etmektedir. Eer bir an iin, naf kozmo
gonilerin bak asn benimseyerek bu dnya varolmadan nce neyin var ol
duunu kendimize sormay denesek ve de hibir ey yantn versek, bu ncenin de, tpk bu hibir ey gibi gemie dnk etki tadn ister istemez
kabul etmek zorunda kalnz. Varln iine yerlemi olan bizlenn, buun yads
dmz ey, bu varlktan nce varln olmu olduudur. Olumsuzlama, burada,
yzn kkenlere doru eviren bir bilinten yaylmaktadr. Eer bu kkensel
boluun, bu dnyadan ve dnya fonnunu alm her btnden boalm olma
zelliini kaldrsaydk, bunun yan sra, bir sonray nvarsayan ve bu sonraya
gre oluturduum nce olma zelliini de kaldrsaydk, olumsuzlamanm kendi
si de ortadan kaybolurdu ve yerini, kavranmas hilik sfatyla bile ve zellikle de
bu sfatla imknsz olan, eksiksiz bir belirlenmemilie brakrd. Bylece, Spinozanm formln tersine evirerek, her olumsuzlamanm belirleme olduunu
syleyebiliriz. Bu demektir k varlk hilikten ncedir ve hilii kurar. Bundan
* Varlk-oJmciyan'daki olumsuzluk ifadesi,

n
64

V arlk ve H ilik

anlalmas gereken de, yalnzca, varln hilik zerinde mantksal bir ncelie
sahip olduu deil, ama ayrca, hiliin de etkililiini somut bir biimde varlk
tan devirdiidr. Hilik varla musallat olur diyerek dile getirdiimiz ey de bu
dur. Bu, varln kendini kavramak iin hibir ekilde hilie gereksinmedii, ve
varlk nosyonunun, iinde hilikten en kk bir iz bile bulmakszn batan so
na aratrlabilecei anlamna gelir. Ama bunun tersine, olmayan hilik [le neant
qui nest pas], [olmad iin] ancak dn alnm bir varolua sahip olabilir: hi
lik, varlm varlktan alr; onun sahip olduu varlk hilii ile ancak varln s
nrlar iinde karlalr; ve varln tmden yok oluu varlk-olmayanm saltana
tnn balangc deil, tersine, hiliin de ayn anda silinip gidii olur: varhk-olmayan ancak varln yzeyinde vardr.

IV
HLN FENOMENOLOJK KAVRANII
Aslnda varlk ve hilik arasndaki tamamlaycl baka trl dnmek de
mmkndr. Bunlarn her ikisinde de gerein ayn lde zorunlu iki bileeni
ni grmek mmkndr ve bunu Hegel gibi, varl hiliin iine geirmeden
ya da bizim yapmaya altmz gibi hiliin sonral zerinde diretmeden de
yapabiliriz: o zaman, tersine, varlk ve varlk-olmayanm birbirleri zerinde uy
guladklar karlkl dlama kuvvetleri zerinde durmak gerekir ve gereklik bir
bakma bu arpan kuvvetlerden doan gerilim olur. Heidegger, ite bu yeni
kavraya ynelir8.
Onun Hilik teorisinin Hegelinkine kyasla temsil ettii gelimeyi grmek iin
fazla zaman harcamaya gerek yoktur. ncelikle, varlk ve varlk-olmayan, artk ii
bo soyutlamalar deildir. Heidegger, temel yaptnda, varlk zerine sorgulama
nn meruiyetini gstermitir: varlk, Hegelde hl korumakta olduu o skolastik
tmellik vasfn artk tamaz; varln, aydnlatlmas gereken bir anlam vardr;
varln, bir ontoloji-nces kavran vardr ve bu insan-gerekliinin davra
nlarndan her birinde, yani onun her bir projesinde kapsanr. Ayn biimde, bir
filozofun Hilik sorununa deindii anda gndeme getirmesine alk olduumuz
amazlann da nem tamad ortaya kar: bu amazlar, anlama yetisinden ya8) Heidegger: Qu 'est-ce que la metaphysujue? (Metafizik Nedir?] (Fr. eviri Corbin, NRF, 1938).
65

je a n -P a u l Sartre

rarlanmay snrladklar ve sadece bu sorunun anlama yetisinin alanna girmediini gsterdikleri srece deer tarlar. Bunun tersine, insan-gerekliinde bir
hilik kavrammn bulunduuna iaret eden pek ok tavr vardr: nefret, savun
ma, pimanlk, vb. Hatt Dasein iin, hiliin karsnda bulunma ve onu fe
nomen olarak kefetme imkn bile srekli olarak mevcuttur: bu imkn idaralmasdr [angoisse]. Bununla birlikte, Heidegger, Hiliin somut kavrammn im
knlarn ortaya koyarken Hegelin dt hataya dmez, Varlk-Olmayan, so
yut bile olsa, bir varlk muhafaza etmez: Hilik, var deildir, kendim hiler. Hi
lik akmlk tarafndan tanr ve koullandrlr. Bilindii gibi, Heideggere gre
insan-gerekliinin varl, dnya-iinde-olmak eklinde tanmlanr. Arasal
gereklikler giderek genileyen emberler halinde birbirlerini ifade etlikleri l
de ve insan kendisini oluturan bu bileimden hareketle kendinin ne olduunu
gsterdii lde, dnya da arasal gereklerin sentetik btnldr. Bunun
anlam udur: insan-gereklii bir yandan varlk tarafndan kuatlm olarak
ortaya kar, nk bu gereklik kendini varln iinde bulur" (stch tefinden)
te yandan da, insan-gerekliini kuatan varln onun etrafnda dnya bii
minde yer almasn salayan ey insan-gerekliinin ta kendisidir. Ama insan-gereklii, ancak varln tesine gemek suretiyle onu dnya halinde dzenlenmi
btnlk [totalite organisee] olarak grnr klabilir. Heideggere gre, her trl
belirleme bir teye gemedir, nk her trl belirleme bir geri ekilmeyi, bir ba
k as edinmeyi varsayar. Dasein, dnyann dnya olarak atlp dikilmesinin
[surrection] koulu olan bu teye geii kendi kendisine, doru gerekletirir. Ger
ekten de, kendilik [ipseite] (Selbstheit) zellii, insann, ne ise o olmaktan ayrl
m olmasdr; insann kendisi olmayan varln olanca geniliiyle ne ise o ol
maktan ayrlm olmaktr. nsan kendi kendisine dnyann teki yanndan duyu
rulur ve ufuktan itibaren geri gelip kendi kendisine doru iselleir: insan te
lerden bir varlktr [un etre des lointams]. Varlk, btn varln iinden geen
iselleme devinimi iinde belirir ve dnya olarak dzenlenir, burada ne devini
min dnyaya, ne de dnyann devinime ncelii vardr. Ama kendinin byle g
rnmesi, dnyann, yani gerekliin btnn tesinden grnmesi, insan-gerekliinin de hiliin iinde yzeye kmasdr. Yalnzca hiliin iinde varkrtesine geilebilir. Varlk, ayn zamanda da dnyann tesinin bak a n s r-fdnya halinde dzenlenir, bu da,'bir yandan insan-gereklmin, varln va-j*-,
olmayan iinde yzeye k olarak belirmesi, te yandan da dnyann H__ s
66

V arlk ve Hilik

iindeyken askya alnm halde olmas anlamna gelir. daralmas, bu ifte ve


srekli hilemenin kefidir. Ve Dasein, dnyann bylece tesine geilmesin
den kalkarak dnyann olumsalln kefedecek, yani u soruyu soracaktr: Hi
bir ey yerine bir eylerin olmas nereden geliyor? Dolaysyla, dnyann olum
sall, bu olumsall kavramak zere hiliin iine yerleerek insan-gereklime
grnr.
te bylece hilik, varl drt bir yandan kuatrken, ayn anda da varlktan
kovulmu olur; ite bylece hilik, dnyann konturlarm oluturan olarak ken
disini sunar. Bu zm, bizi tatmin edebilir mi?
Dnyann dnya olarak yakalanmasnn hileyici olduu elbette yadsnamaz.
Dnya, dnya olarak grnd anda, kendini bundan baka bir ey olmayan gi
bi vermektedir. u halde bu kavrayn zorunlu karl, gerekten de insangerekliinin hiliin iinde yzeye kmasdr. Ama insan-gereklii nin varlk-olmayanm iinde bylece yzeye kma gc nereden geliyor? Hi phe yok
k Heidegger, olumsuzlamann temelini hilikten devirdii olgusu zerinde di
retmekte hakldr. Ama eer olumsuzlamay hilik temellendiriyorsa, bunun ne
deni hiliin, zsel yaps olarak olmayan (deil!) kendi iinde kapsamasdr.
Baka trl sylersek, hilik, olumsuzlamay farkllatrlmam boluk olarak,
ya da kendim bakalk gibi ortaya koymayacak bakalk olarak9 temellendirmez.
Hilik, olumsuz yargnn kkenindedir, nk kendisi de olumsuzlamadr.
Olumsuzlamay edim olarak kurar, nk kendisi varlk olarak olumsuzlamadr.
Hilik, ancak dnyann hilii olarak kendini zellikle hilerse hilik olabilir; ya
ni ancak hilemesi iinde kendini dnyann reddi olarak oluturmak zere bu
dnyaya doru zellikle ynelirse hilik olabilir. Hilik, varl barnda tar.
Ama yzeye k [emergence], bu hileyici reddi ne bakmdan anlalr hale ge
tirir? -n in tesinde kendinin projesi [projet de soi par del...] olan akmlm
hilii kurabilmesi yle dursun, tam tersine asl hilik akmlm barnda dur
makta ve onu koullandrmaktadr. Oysa, Heideggerin felsefesinin belirleyici
zellii, DaseifA betimlemek zere, hepsi de rtk olumsuzlamalar maskele
yen olumlu terimler kullanmasdr. Dasein kendi dndadr, dnya iindedir,
telerden bir varlktr, kaygdr (souc)*, kendi imknlarfdr, vb. Btn
9) H egelin dolaysz bakalk adn verdii ey.
* Burada kayg eklinde evirdiimiz souc kavram nn, bir endie anlamndan ziyade
ilgi gsterme" anlamna yakn olduunu ifade etmemiz gerekir. Bu ekilde, Heidegger
balamnda, souci kavramnn ierdii anlam daha iyi hissedebiliriz, - n
67

Jean -P au l Sartre

bunlar, sonuta, Daseinm kendinde olmadn kendi kendisine dolaysz bir


mesafede, "olm adn* ve kendi kendisini kendinde olmayan ve dnya olmayan
olarak ortaya koyduu lde dnyann tesine getiini sylemektir. Bu ba
lamda, Hegel, Tinin olumsuz olan olduunu bildirdiinde Heidegger karsnda
hakldr. Ne var ki her ikisine de ayn soruyu neredeyse farksz biimler altnda
sormak mmkndr; Hegele yle demek gerekir: Tini dolaym olarak ve
olumsuz olan olarak ortaya koymak yetmez, olumsuzluu tinin varlnn yaps
olarak gstermek gerekir. Kendini olumsuz olarak oluturabilmek iin tn ne ol
maldr? Heideggere de u sorulabilir: Eer olumsuzlama akmlm ilk yapsy
sa, dnyay amak iin insan-gerekliinin ilk yaps ne olmaldr? Her iki du
rumda da bize olumsuzlayc bir etkinlik gsterilmekte, ama bu etkinlii olum
suz bir varlk zerinde temellendirmekle uralmamaktadt. Ayrca Heidegger,
Hilii akmlm bir tr ynelimsel balla yaparken, onu, kkensel yaps
olarak bizatihi akmlm iine oktan dahil etmi olduunu grmemektedir.
Kald ki sonradan Hilii, varsaym gerei her trl somut olumsuzlamadan
kopartacak bir varlk-olmayan teorisi oluturacaksak, Hiliin olumsuzlamay
temellendirdiini ne srmek neye yarar? Eer, dnyann tesinde [par del] hi
liin iinde yzeye kyorsam, bu dnya-d hilik, varln barnda her an
rastladmz o varlk-olmayan birikintilerini nasl oluturabilir? Pierre burada
deil, Hi param kalmad, vb. diyorum. Bu gndelik yarglar temellendirebil
mek iin dnyann gerekten hilie doru tesine gemek ve sonra varla ka
dar geri dnmek mi gerekir? Hem byle bir ilem nasl gerekleebilir? Sz ko
nusu olan, dnyay hibir ekilde hiliin iine doru kaydrmak deildir, sade
ce, varln snrlar iinde kalarak, bir zneye bir yklem vermeyi reddetmektir.
Reddedilen her yklemin, yadsnan her varln bir ve ayn dnya-d hilik ta
rafndan kaplvermi olduu; varlk-olmayanm, olmayan eyin doluluu gibi ol
duu; dnyann, varlk-olmayan iinde, tpk gerein mmkn olanlarn ba
rnda olduu gibi askda olduu mu sylenecektir? Bu durumda her olumsuzlamann kkeninin tikel bir teye geme olmas gerekir: tekine doru varln
tesine geilmesi [depassement de letre vers lautre]. Ama bu teye geme, d
pedz Hegeldeki dolaymdan baka nedir ki dolaymn hileyici temelini da
ha nce ve beyhude yere Hegele sormam mydk? Kald ki bu aklama, belir
li bir nesnenin, varln barndaki her trden mevcudiyetini reddeden olumsuzlamalar iin (Kentauros yoktur" Onun gecikmesi iin neden yoktur"
68

V arlk ve H ilik

"Eski Yunanlar okelilii uygulamazlard) ve, gerektiinde, Hilii yarm kal


m tm projelerin, doru olmayan btn tasvirlerin, kaybolmu ya da yalnzca
fikri oluturulmu btn varlklarn bir tr geometrik yeri gibi oluturulmasna
katkda bulunabilecek radikal ve basit yadsmalar iin geerli olsa bile, varlk-oimayanm bu yorumu, varlk-olmayan kendi varlklarnda ieren -ve dorusunu
sylemek gerekirse en sk rastlanan- belli tipten gereklikler iin artk geerli ol
maz. Gerekten de, bu gerekliklerin bir ksmnn evrenin iinde ve gen kalan
ksmnn da darda, dnya-d hiliin iinde bulunduu nasl kabul edilebilir7
rnek olarak, bir konumun belirleniini, bir noktann yerinin belirlenmesini
koullandran mesafe nosyonunu ele alalm. Bu nosyonun olumsuz bir uraa
sahip olduunu grmek kolaydr: iki nokta belli bir uzunlukla ayrlm olduk
larnda aralarnda mesafe vardr. Yani bir doru parasnn olumlu yklemi olan
uzunluk burada, mutlak ve farkllamam bir yaknln olumsuzlanmas olarak
devreye girer. Mesafe, belki de dorunun A ve B olarak dnlen iki noktas
nn snrlarn oluturan uzunluundan baka bir ey olmayana indirgenmek iste
necektir. Ancak bu durumda, dikkatin ynnn deitirildii ve de ayn szc
n rts altnda grye baka bir nesne verildii grlmyor mu? iki snrucu ile doru paras tarafndan oluturulmu olan dzenli birleim bilgiye ger
ekten de iki farkl nesne salayabilir. Nitekim doru parasn grnn dolay
sz nesnesi olarak almak mmkndr; bu durumda bu doru paras, uzunluu
olumlu bir yklem olan dolu ve somut bir gerilimi gsterir ve iki nokta, A ve B
noktalan yalnzca btnn bir ura olarak grnrler, yani doru parasnn
kendi snrlan olarak A ve B grnr: o zaman, doru parasndan ve onun
uzunluundan kovulan olumsuzlama o iki snra snr: B noktasnn dou
parasnn snr olduunu sylemek, doru parasnn bu noktann tesine
uzanmadn sylemek demektir. Burada olumsuzlama nesnenin ikincil yaps
dr. Eer tersine, dikkat A ve B noktalar zerine yneltilirse, bunlar uzam fonu
zerinde grnn dolaysz nesneleri olarak kavranrlar. O doru paras dolu ve
somut nesne olarak silinip gider, iki noktadan itibaren boluk olarak, onlar ay
ran olumsuzluk olarak kavranr: olumsuzlama noktalardan kurtulur, noktalar
sn r olmaktan kar ve olumsuzlama doru parasnn uzunluuna mesafe vas
fm verir. Bylece doru paras ve iki ucunun yapya isel olumsuzlama ile olu
turduklar tm form iki trl kavranmaya da elverilidir. Daha dorusu iki form
vardr ve birinin grnme koulu tekinin dalmasdr, tpk alglamada bir nes
69

jea n -P a u l Sartre

neyi form olarak olutururken bir baka nesnenm de bir fon klnncaya kadar
telenmesinde -ya da tersinde- olduu gibi. Her iki durumda da, kh snr nos
yonuna, kh mesafe nosyonuna geen ama hibir durumda ortadan kaldrlama
yan ayn miktarda olumsuzlama buluruz. Mesafe fikrinin psikolojik olduu ve
yalnzca A noktasndan B noktasna gitmek iin katedilmek gereken uzam gs
terdii mi sylenecektir? Buna, yle karlk vereceiz: ayn olumsuzlama bu
katetmenin de iinde bulunur, nk bu nosyon tam da uzaklamann edilgin
direniini ifade eder. Heideggerle birlikte biz de 'insan-gerekliimn uzakhortadan-kaldrc [deseloignante] olduunu, yani mesafeleri hem yaratan hem
de yok eden (ent-fernend) olarak dnyada ortaya ktn kabul edeceiz. Ancak
bu uzakl-ortadan-kaldrma genel olarak bir uzaklamann olmas [pour
qul y ait] iin zorunlu koul olsa bile, stesinden gelinmesi gereken olumsuz
yap olarak uzaklamay da kendi kendisinde iermektedir. Mesafeyi bir lm'n basit sonucuna indirgemeye kalkmak beyhudedr: bundan nceki be
timlemelerde ortaya kt gibi, iki nokta ile onlarn arasnda kalan doru par
as, Almanlarn bir Getalt olarak adlandrdklar eym ayrtnlamaz birliine
sahiptir. Olumsuzlama bu birlii gerekletiren hartr. O iki noktay balayan
ve onlar mesafenin ayrtrlamaz birlii olarak grye sunan dolaysz mnase
beti kesin bir biimde tanmlar. Mesafeyi bir uzunluun lmne indirgemek
iddiasndaysanz bu olumsuzlamanm stn rtersiniz, nk bu lnn var
lk nedeni olan odur.
Az nce, mesafeyi inceleyerek gsterdiimiz eyi, ayn ekilde, mevcut olma
ma [absence], bakalam [alteration], bakalk [alterite], tiksinme [repulsion],
pimanlk, dalgnlk, vb. gibi gereklikleri betimlemek suretiyle de pekl gste
rebilirdik. Yalnzca yarg nesneleri olmayan, ama insan varl tarafndan duyum
sanan, mcadele edilen, korkulan, vb., ve sanki varolularnn zorunlu bir kou
luymu gibi isel yaplarnda olumsuzlama banndran sonsuz sayda gereklik
vardr. Bunlara olumsuz-binmler [negatites] diyeceiz. Kant, olumsuzlamanm
olumluluk koulu olduu kavramlardan, olumsuz ve olumlu arasnda bir tr
sentez olan sn r la y c kavramlardan (ruhun lmszl) sz ettiinde, bun
larn nemini fark etmiti. Olumsuzlamanm ilevi, ele alman nesnenm doasna
gre deiir: tamamen olumlu gereklikler (yine de, olumsuzlamay, kenarlar
nn netlik koulu olarak, onlar olduklar eyde durduran ey olarak tutan ger
eklikler) ile olumluluklar bir hilik deliini gizleyen bir grntden ibaret olan
70

Varlk ve H ilik

gereklikler arasnda, btn ara-durumlar [intermediaires] mmkndr. Her


halkarda bu olumsuzlamalar dnya-d [extra-mondaine] bir hiliin ime fr
latmak imknsz hale gelmektedir, nk bunlar varln iine dalmlardr,
varlk tarafndan desteklenirler ve gerekliin koullardrlar. Dnyatesi [ultramondane] hilik mutlak olumsuzlamay anlalr klar; bununla birlikte biraz
nce teki varlklar kadar gereklik ve etkililie sahip olan ama kendi ilerinde
varlk-olmayan barndran bir sr dnyatesi varlk kefettik. Bunlar gerein
snrlan iinde kalan bir aklama gerektirirler. Hilik eer varlk tarafndan ta
nmyorsa, hilik olarak dalp gider ve yeniden varlkla kar karya kalrz.
Hilik kendini ancak varlk fonu zerinde hileyebilir: eer hilik verilebiliyorsa, bu, ne varlktan nce ne de sonradr, ne de hilik genel bir tarzda varln d
nda verilir, varln bizatihi barnda, yreinde, bir kurtuk gibi ortaya kar.

V
HLN KKEN
imdi artk geriye doru bir gz atmak ve katettimiz yolu lmek uygun
olur. nce varlk sorusunu ortaya attk. Sonra bu sorunun kendisine ynelip, bir
insan davran tipi olarak onu sorguladk. O zaman da eer olumsuzlama varolmasayd, hibir sorunun, zellikle de varlk sorusunun sorulamayacan kabul
etmek zorunda kaldk. Ancak bu olumsuzlama da, daha yakndan bakldnda,
bizi kendisinin kkeni ve temeli olarak hilie gnderdi: dnyada olumsuzlama
olabilmesi iin ve dolaysyla kendimizi Varlk zerinde sorgulayabilmemiz iin,
hiliin herhangi bir biimde verilmi olmas gerekir. O zaman unu fark ettik
ki, hilii, tamamlayc ve soyut nosyon olarak da, varln askya alnd sonsuz
ortam olarak da, varlk dn da tasarlamak mmkn deildir. Olumsuz-birimler
adn verdiimiz bu zel gereklikleri kavrayabilmemiz iin hiliin Varln ba
rnda verilmi olmas gerekir. Ne var ki bu dnya-ii hilii kendinde-varlk
retmez: youn olumluluk olarak varlk nosyonu, hilii, yaplanndan biri ola
rak iermez. Ama onun hilii dladn sylemek de mmkn deildir: Varlk
hilikle herhangi bir mnasebet imde deildir. u an zel bir aciliyetle karm
za kan soru buradan kaynaklanmaktadr: Hilik eer varln dnda da, var
lktan itibaren de kavranamyorsa, ve te yandan varlk-olmayan da kendini hi71

Jea n -P a u l Sarre

lemek [se neantiser] iin gereken kuweti kendinden deviremyorsa, hilik nere
den gelmektedir?
Sorunu yakndan kavramak istersek, ncelikle hilie "kendini hileme zel
lii balayamayacamz kabul etmemiz gerekir. nk, kendini hilemek"
fiilini, en ufak bir varlk imasn dahi hilikten dlayarak ele aldmzda bile, iti
raf etmek gerekir ki, yalnzca varlk kendini hileyebilir, nk her ne biimde
olursa olsun kendini hilemek iin (var) olmak gerekir. Oysa hilik yoktur. Eer
hilikten sz edebiliyorsak, bu yalnzca hiliin bir varlk grnne, dn
alnm bir varla sahip olmasndandr, buna yukarda deindik. Hilik var de
ildir; hilik oldurulur; hilik kendini hilemez, hilik hiletirilir". u halde
geriye, zellii hilii hiletirmek olan, onu kendi varlyla ayakta tutan, onu
durmadan kendi varlyla yayan bir varln -kendinde olmayan bir varln-,
hiliin eylere gelmesine araclk eden bir varln varolmak zorunda olmas ka
lr. Ama bu varlk hilie kyasla nasl olmaldr ki, hilik onun araclyla ey
lere gelebilsin? ilk nce fark edilmesi gereken ey, bu dndmz varln
hilik karsnda edilgin olamayacadr; varhk onu edilgin bir ekilde kabul ede
mez; hilik baka bir varlk aracl olmadan, bu varla gelemez, bu bizi ye
niden sonsuza gnderirdi. Ama te yandan, hiliin dnyaya gelmesini salayan
varlk, kendisi bakalama uramadan kendi sonucunu reten Stoac neden gi
bi, hilii retirken bir yandan da bu retime ilgisiz kalamaz. Tam anlamyla
olumluluk olan bir varln kendi dnda akn bir varln hiliini yaratmas ve
srdrmesi dnlemez, nk varlkta, varln varlk-olmayana doru teye
gemesini salayan hibir ey yoktur, Hiliin dnyaya gelmesinde arac olan
Varlk, hilii kendi varl iinde hilemek zorundadr ve bu biimde bile bu
Varlk eer kendi varl iinde hilii kendi varlyla ilgili olarak hilemeseydi,
hilii bir akmlk olarak ikinliin ta barna yerletirme tehlikesiyle karlar
d. Hiliin dnyaya gelmesine araclk eden varlk, yle bir varlktr ki, varl
iinde kendi varlnn hilii soru konusu olur: Hiliin dnyaya gelmesine ara
clk eden varhk kendi z hilii olmak zorundadr. Ve bununla anlalmas gere
ken ey de, hileyen ve bylece bu kez kendisi varlk iinde bir temel gerektiren
bir edim deil, ama varln kazanlm olan ontolojik bir zelliidir. Geriye,
kendi kendisinin hilii olan varla, varln hangi hassas ve zel blgesinde
rastlayacamz renmek kalyor.
Balang noktas olarak yararlandmz davrann daha eksiksiz bir ekilde
72

V arlk ve H ilik

incelenmesi aratrmamzda bize yardmc olacak. Dolaysyla sorgulamaya geri


dnmek gerekiyor. Hatrlanacaktr; z gerei her sorunun bir olumsuz yantn
meknn ortaya koyduunu grmtk. Soruda, bir varlk, varl ya da varlk
tarz hakknda sorgulanr. Ve bu varlk tarz ya da bu varlk rtl durumdadr:
bu varln bir hilik olarak aa kmas iin her zaman ak duran bir imkn
vardr. Ama bir varolann her zaman hi [ren] olarak da aa kabileceinin bi
le dnlebilir bir olgu olmasndan tr, her soru, verili olan karsnda hileyic bir mesafe alm gerekletirildiini varsayar ve bu mesafe al bylece var
lk ile hilik arasnda gidip gelen basit bir sunu? [presentation] haline gelir. u
halde, sorgulayann, varl oluturan ve ancak varlk retebilen nedensel dizi
lerden kopabilmenin srekli imknna sahip olmas nemlidir. Gerekten de
eer sorunun sorgulaycda evrensel determinizm tarafndan belirlenmi olduu
nu kabul etseydik, soru anlalrlm kaybetmekle kalmaz, ayrca dnlebilir
olmaktan da kard. Nitekim, gerek bir neden gerek bir sonu retir ve neden
olunan varlk, neden tarafndan btnyle olumluluk iinde tutulmaktadr: var
l iinde nedene baml olduu lde, varlkta en ufak bir hilik nvesi bu
lunmayacaktr; sorgulayc, sorgulanann karsnda bir tr hileyci mesafe al
gerekletirebilmek zorunda olduu lde dnyann nedensel dzeninden kur
tulur, varlktan ayrlr. Bunun anlam udur: ikili bir hileme devinimiyle, sor
gulayc sorgulanan varlk ve varlk-olmayan arasnda ntr bir duruma yerleti
rerek kendisi karsnda hiletirir ve bir varlk-olmayan olma imknn ken
dinden kartabilmek iin kendim varlktan kopararak sorgulanan karsnda
kendisi de hileir. Bylece, soru ile birlikte, belli bir dozda olumsuz-birim dn
yaya buyur edilir: hiliin dnyay gkkua renklerine boyadn, eylerin s
tnde dn gryoruz. Ama soru ayn zamanda da kendini varlktan ayrr ve
kendi kendisini, sorgulayan olarak kendi varl iinde ynlendirip motive eden
bir sorgulaycdan kaynaklanr. u halde soru tanm gerei insani bir sretir.
Dolaysyla insan, en azndan bu durumda, kendini, hiliin dnya zerinde
almasn salayan bir varlk olarak sunmakta ve bunu, kendisi de o erek uru
na varlk-olmayam kendine bulatrd lde yapmaktadr.
Bu aklamalar, daha nce szn ettiimiz olumsuz-birimlerin incelenme
sinde bizim iin ipucu olabilir. Olumsuz-birimlerin akn gereklikler olduklar
na hi phe yok: rnein mesafe, dikkate alnmas gereken, aba harcayarak
almas gereken bir ey olarak kendini bize dayatr. Yine de bu gereklikler ok
73

Jean -P au l Sartre

zel bir doaya sahiptirler hepsi de, insan-gereklimm dnya ile olan zsel bir
mnasebetine dolaysz bir biimde iaret ederler. Kkenlerini, insan varlnn
bir ediminden, bir beklentisinden ya da bir projesinden devirirler, hepsi de
kendini dnyaya angaje klan insana grndkleri lde, varln bir ynne
iaret ederler. Ve olumsuz-birimlerin gsterdii insan-dnya mnasebetlerinin,
bizim ampirik etkinliimizden kaynaklanan deneyim-sonras ilikilerle hibir
ortak yan yoktur. Dnyann nesnelerinin, Heideggere gre, insan-gerekliince kefedilmelerine araclk eden o kullanlabilirlik [ustensilite] mnasebetle
ri de sz konusu deildir. Her olumsuz-birim, daha ok bu kullanlabilirlik m
nasebetinin temel koullarndan biri gibi belirir. Varln btnlnn evre
mizde kullanlacak aralar halinde dzenlenmesi iin, birbirine gnderen ve ije
yarayabilecek farkllam bireimlere [complexe] blnmesi iin, olumsuzlama,
baka eyler arasndan bir ey olarak deil de byk varlk kitlelerinin eyler ha
linde dzenleniini ve paylatrlmasn yneten kategoriye! bir balk olarak or
taya kmaldr. Bylece insann kendisini kuatan varln ortasnda ortaya
k, bir dnyann kefedilmesini salar. Ama bu ortaya kn zsel ve ncelik
li an, olumsuzlamadr. Bylece bu almann ilk sonucuna ulam oluyoruz:
insan, hiliin dnyaya gelmesine araclk eden varlktr. Ama bu sorun hemen
peinden bir yenisini getiriyor: insan kendi varl iinde ne olmaldr ki, hilik
onun araclyla varla gelebilsin?
Varlk varlktan bakasn douramaz ve eer, insan bu dourma sreci iin
de kapsanmsa ondan yalnzca varlk kacaktr. Eer insan bu sreci sorgula
yabilmek, yani onu soru haline getirebilmek zorundaysa, onu bir btn olarak
gznn nnde tutabilmesi, yani kendi kendisini varln dna koyabilmesi
ve bylece varln varlk yapsn zayflatabilmesi gerekir. Bununla birlikte, kar
sna yerletirilmi olan varlk ynn geici sreyle bile olsa yok etme gc insan-gerekliine verilmemitir. Onun deiime uratabilecei ey, bu varlkla
olan mnasebeti'dr. nsan-gereklii iin, tikel bir varolan devreden karmak,
kendi kendisini bu varolana kyasla devreden karmaktr. Bu durumda o varo
lana eriimsizdir, o varolan, eriminin dndadr; varolan ona etkiyemez, nk
insan-gereklii bir hiliin tesine [par-del un neant] ekilmitir, tnsan-gerekliginin kendini yaltacak bir hilik ifraz etme imknna, Stoaclardan sonra Descartes da bir isim vermitir: bu isim, zgrlktr. Ama zgrlk burada bir sz
ckten ibarettir. Sorunun iinde daha ilerilere gitmek istiyorsak, bu yantla ye
74

Varlk ve H ilik

tinmememiz ve imdi kendimize unu sormamz gerekir: Eer hilik, dnyaya


zgrlk araclyla gelmek zorundaysa, insan zgrl ne olmaldr?
zgrlk sorununu btn genilii iinde ele almak u aamada bizim iin
mmkn deil10. Nitekim, buraya kadar sylediklerimiz, zgrln insan ruhu
nun yaltlm bir biimde dnlebilecek ve betimlenebilecek bir yetisi olmad
n aka gsteriyor. Bizim tanmlamaya alm olduumuz ey, hiliin g
rnmesini koullandrd lde insann varldr ve bu varlk bize zgrlk ola
rak grnd. Bylece hiliin hilenmesinin gerekli koulu olarak zgrlk, e
itli zellikler arasndan insan varlnn zne de ait olacak bir zdlik deildir.
Esasen daha nce belirttiimiz gibi, insanda, varoluun zle olan mnasebeti dn
yadaki eyler iin olduu gibi deildir, insann zgrl insann znden nce
gelir ve onu mmkn klar, insan varlnn z, onun zgrl iinde askda
dr. Dolaysyla bizim zgrlk dediimiz eyi nsan-gereklifnin varlndan
ayrmak imknszdr. nsan, hibir ekilde, daha sonra zgr olmak iin nce ol
makta deildir, insann varl ile zgr oluu arasnda fark yoktur. u halde, an
cak insan varlnn kesin bir ekilde aydnlatlmas nda tastamam ele alnabi
lecek bir soruna, burada dorudan yaklamak sz konusu olamaz: ne var ki, z
grl, hilik sorununa bal olarak ve yalnzca onun grnmesini koullandr
masnn kesin ls iinde ele almak zorundayz.
Aka ortaya kan ilk ey, insan-gerekliinin, (eer doas gerei kendi ken
disinden kopu deilse) kendini -soruyla, yntemsel pheyle, kukuculardaki
pheyle, EJio/ryle*, vb - dnyadan kopartamayacadr. Yarglarmz askya al
ma imknn bizim admza talep ederek pheyi zgrlk zerinde kuran Descartesm -ve ondan sonra da Alariin- grm olduu ey budur. Hegel de bu anlam
da, dolaym olduu, yani Olumsuz olan olduu lde, tinin zgrln olum
lar. Ve esasen insan bilincinde bir eit kendinden k/ka [echappement soi] grmek ada felsefenin eilimlerinden biridir: Heideggerde akmlm anlam
budur; ayn biimde, Husserl ve Brentanonun ynelimsellii de birok bakmdan
bir kendine smama zelliine sahiptir. Ancak zgrl henz bilincin iyaps
olarak ele almayacaz: imdilik, bu giriimi baatyla sonulandrmamza imkn
verecek aralara ve teknie sahip deiliz. imdiki halde bizi ilgilendiren ey zamansal bir ilemdir, nk sorgulama, tpk phe gibi, bir davrantr: insan var10) Bkz. Drdnc Ksm, Birinci Blm.
*
(Yun.) Epokhe: Askya alma, paranteze alma, - n
75

Jean -P au l Sartre

lgmm, nce varln barnda bulunmasn ve sonra hileyid bir geri ekilmeyle
kendini oradan koparmasn varsayar. u halde burada hlemenin koulu olarak
ele aldmz ey, zamansal bir sre boyunca kendi ile olan mnasebettir [rapport
soi]. Sadece unu gstermek istiyoruz: bilin sonsuz bir nedensellik dizisiyle z
deletirilirse bir varlk doluluuna dntrlm olur ve bu yoldan, psikolojik
determinizmin evrensel determinizmden aynabilmek ve kendini ayr bir dizi ola
rak oluturabilmek iin harcad abalarn beyhudeliinn de iaret ettii gibi, ye
ni batan varln snrsz btnl iine dndrlm olur. Dnyay terk etmi
birinin odas, bir zamanlar kartrd kitaplar, dokunduu nesneler, aslnda ken
di kendilerinde kitaplard m , nesneler'den, yani ii dolu gncelliklerden baka bir
ey deildirler: geride brakt izler bile, ancak dnyay terk etmi kiinin esasen
namevcut olarak ortaya konduu bir durumun iinde, ondan kalan izler olarak
deifre edilebilirler; kvrlm, yapraklan ypranm olan kitap, kendi kendisinde,
Pierrein kartrm olduu, artk kantrmad kitap deildir: eer onu algmn
mevcut ve akn motivasyonu ya da hatt, duyulur izlenimlerimin sentetik ve d
zenlenmi ak olarak dnrsek, bu kitap, ak ve ypranm sayfalaryla bir cilt
tir, ancak ve ancak kendine ya da mevcut nesnelere, onu aydnlatan a, stn
de durduu masaya gnderme yapabilir. Platonun, Phaidonda yapt gibi, artk
yaamayan birine ilikin bir imgeyi, onun dokunmu olduu lirin ya da kitaranm
algs eliinde grnr klacak, bititirici bir arma [associationl bavurmak
hibir eye yaramaz. Bu imge eer kendi kendisinde ve klasik teorilerin zihniyeti
iinde dnlecek olursa, belli bir doluluktur, somut ve olumlu bir psiik olgu
dur. Bunun ardndan, onun hakknda iki yz olan olumsuz bir yargda bulun
mak gerekir: znellik dzleminde bu imgenin bir alg olm adn sylemek gere
kir nesnel ynden de imgesini biimlendirdiim o Pierrein u anda burada ol
duunu olumsuzlamak gerekir. Bu, Taineden Spaiere kadar, nice psikologu ura
tran, o ok nl, hakiki imgenin zellikleri sorunudur. anm, grld gibi,
sorunu ortadan kaldrmyor: onu dnmsel dzeye iteliyor. Ama her trl k
ta, anm bir olumsuzlama talep eder, yani, en azndan, znel fenomen olarak
kavranan imge karsnda, onu tam da znel bir fenomenden ibaret olan gibi or
taya koymak iin, bilinten hileyid bir mesafe alma talep eder. Oysa, baka bir
kitabmda11 gstermeye altm gibi, eer imgeyi nce yeniden doan bir alg
11) L imagnatin, Alcan, 193 6 , [mgelem, ev. Alp Tm ertekn, stanbul: Ithak Yaynlar,
2006.]
76

V arlk ve H ilik

[perception renaissante] olarak ortaya koyarsak, onu daha sonra gncel alglardan
ayrtrmak radikal bir biimde imknsz olur, imge, bizatihi yaps iinde hleyici bir tez iermek zorundadr. mge nesnesini baka yerde varolan ya da varolma
dan gibi ortaya koymak suretiyle kendini imge olarak kurar. kili bir olumsuzlama
tar kendinde: nce, dnyann hilenmesidir (imgede imlenen nesneyi gncel al
g nesnesi halinde mevcut olarak sunacak olan dnya olmadndan); sonra da,
imgenin nesnesinin hilenmesi (gncel olmayan olarak ortaya konulduundan) ve
aym anda da kendi kendisinin hilenmesidir (somut ve youn bir psiik sre ol
madndan). Benim, Pierrein o odadaki namevcudiyetini kavradm aklamak
iin, Husserlin, ounlukla algnn kurucular olan o nl ii bo ynelmlerinden medet ummak beyhudedir. Aslnda farkl algsal ynelimler arasnda mo
tivasyon mnasebetleri vardr (ancak motivasyon, bir eyin nedeni olma deildir)
ve bu ynelimler arasndan bazlar doludur, yani hedef aldklar eyle dolmutur,
bazlar da botur. Ama bo ynelimleri doldurmas gereken madde tam da olma
d iin, bu ynelimleri yaplan iinde motive eden ey o madde olamaz. Ve te
ki ynelimler de dolu olduklarndan, onlar da ayn biimde, bo ynelimleri bo
olduklarndan motive edemezler. Esasen bu ynelimler, psiik doalardr ve onla
r eyler gibi dnmek, yani nceden verilmi ve duruma gre bo ya da doldu
rulmu olabilecek ve doalar gerei boluk ya da doldurulmuluk hallerine ilgisiz
kalacak kaplar gibi dnmek hata olur. Husserl bu eyci yanlsamadan [illusion
chosiste] pek de kurtulabilmi gibi grnmyor. Bir ynelim, bo olmak iin, ken
di kendisinin bo olduunun ve zellikle de hedefledii belli maddeden yoksun ol
duunun bilincinde olmaldr. Bo bir ynelim, maddesini nasl varolmayan ola
rak ya da namevcut olarak ortaya koyarsa, tam o lde kendi kendini bo olarak
oluturur. Ksacas, bo bir ynelim, mevcut olmayan ya da varolmayan olarak or
taya koyduu bir nesneye doru kendini aan bir olumsuzlama bilincidir. Byle
ce, Perrein namevcudiyetini nasl aklarsak aklayalm, bu namevcudiyet sap
tanm ya da hissedilmi olmak iin olumsuz bir urak olmaldr ve bilin o u
rakta daha nceki her trl belirlemenin yokluunda kendi kendini olumsuzlama
olarak oluturmaldr. Yaad odaya ilikin alglarmdan yola karak artk o oda
da olmayan kiiyi tasarlarken, kesin olarak, daha nceki hallerden hibirinin ne
belirleyebildii ne de motive edebildii bir dnce ediminde bulunmak, ksaca
s, kendi kendimde varlktan bir kopu gerekletirmek zorunda kalrm. Varolan
lar yaltmak ve belirlemek iin, yani varolanlar dnmek iin devaml olarak
77

Je a n -P a u l Sartre

olumsuz-birimleri kullandmda, bilinlerimin ak, neden karsnda sonutan


srekli bir koputur, nk her trl hileme sreci, kaynan yalnzca kendi
kendisinden almay gerektirir. imdiki halm daha nceki halimin bir uzants ol
duundan, olumsuzlamanm szabilecei her trl atlak tamamen rtlm olur.
u halde her trl psiik hileme sreci, hemen nceki psiik gemi ile imdiki
zaman arasnda bir kopu gerektirir. Bu kopu da hiliktir ite. yle denecektir:
En azndan, hileme sreleri arasnda ardk olarak birbirini ierme imkn kal
yor. Pierrein namevcudiyetini saptaym, onu grememekten kaynaklanan zle
mim iin de ayn biimde belirleyici olabilirdi; bir hilemeler determinizminin ola
nan dlam olmuyorsunuz. Ne var ki, dizinin ilk hilenimin ister istemez da
ha nceki olumlu srelerden kopmas zorunluluu bir yana, hiliin hilik tara
fndan motive edilmesi ne anlama gelebilir? Bir varlk pekl srekli biimde ken
dini hikyebilir, ama kendini hiledii lde baka bir fenomenin kkeni olmak
tan, bu fenomen ikinci bir hileme olsa bile, vazgeer.
Geriye, bilinlerin her trl olumsuzlamay koullandran bu ayrlnn, bu
kopuunun ne olduunu aklamak kalyor. Eer motivasyon olarak dnlen
daha nceki bilinci ele alrsak, o hal ile imdiki hal arasna hibir eyin szm ol
madn hemen ve apak grrz. Zamann ilerleyiinin ak iinde bir kesinti
olmamtr: aksi takdirde, zamann sonsuzca blnebilecei, ya da bu blnme
nin snn olan zamansal noktann ya da ann varolduuna dair, benimsenetneyecek bir anlaya gen dnm oluruz. Ayn biimde, bir bam bir meyvay ikiye
ayrmas gibi, daha nceyi daha sonradan ayran opak bir enin aniden araya gir
mesi de sz konusu deildir. Ya da yine, daha nceki bilincin motive edici kuv
vetinin zayflam as da sz konusu deildir: o bilin ne ise o olarak durmakta, aciliyetinden hibir ey kaybetmemektedir. Daha nceyi daha sonradan ayran ey,
tastamam hibir eydir. Ve bu hibir ey, mutlak bir biimde alamazdr [infranchissable], nk aslnda hibir ey deildir; nk almas gereken her engelde,
kendini alm olmak zorunda gibi veren bir olumluluk vardr. Ama bizi ilgilen
diren durumda, krlacak bir direni, alacak bir engel aramak beyhude olacak
tr. Daha nceki bilin, her zaman oradadr (gemilik''in deiimine uramas
na karn), imdiki bilinle her zaman bir yorumlama ilikisi srdrr, ama bu
varolusal mnasebet fonu zerinde oyund braklmtr, devred braklm
tr, paranteze alnmtr, tpk fenomenolojik ejc^riyi uygulayan kiinin gzn
de, bu kiideki dnya ile onun dndaki dnyann ilikisinde olduu gibi. By78

V arlk ve H ilik

lece insan-gerekliinin dnyann hepsini ya da bir ksmn yadsyabilmesinin ko


ulu, tpk imdiki zamann btn gemiinden ayran hi [ren] gibi, hilii [neant] kendisinde tamasdr. Ama dahas var, bu sz konusu hi [nen] henz hi
liin [nfeant] anlamna tam olarak sahip deildir: Varln askya alm, bu askya
almn adlandrlamam olarak kal ve bunun varl askya almann bilinci"
olmay, bilince ancak dandan gelebilir ve bu dardan gelen, bilinci ikiye ay
rarak o mudak aydnln bagnna o pakl tar. Ayrca bu hi, hibir biimde
olumsuz olmazd. Daha yukarda grdmz gibi, hilik olumsuzlamanm teme
lidir, nk hilik olumsuzlamay kendinde banndrmaktadr, nk varlk ola
rak olumsuzlamadr. u halde bilinli varlk, gemii karsnda kendi kendisini
bu gemiten bir hilikle ayrlm gibi oluturmaldr; bilinli varlk, bu varlk ko
puunun bilinci olmaldr, ama maruz kald bir fenomen gibi deil de, kendisi
olduu bilnsel bir yap gibi. zgrlk, kendi hiliini ifraz ederek kendi gemiini oyund brakan insan varldr. unu iyi anlayalm ki, kendi hilii olma
nn bu birinci zorunluluu, bilinte faslalarla ve tek tek yadsmalar vesilesiyle or
taya kmaz: psiik yaamda hibir an yoktur ki olumsuz ya da sorgulayc davra
nlar en azndan ikincil yaplar vasfyla belirmesin; bilin de kendi kendisini ge
mi varlnn durmadan hilenmesi olarak yaar.
Ancak herhalde burada, bizim de sklkla yararlandmz bir itiraza maruz ka
labileceimiz dnlecektir: eer hileyici bilin ancak hileme bilinci olarak va
roluyorsa, bilin olarak mevcut olan srekli bir bilin kipinin, hileme bilinci ki
pinin de tanmlanabilmesi ve betimlenebilmesi gerekirdi. Byle bir bilin var m
dr? u halde, karmza kan yeni sorun budur: eer zgrlk bilincin varly
sa, bilin de, zgrlk bilinci olmak zorundadr. Bu zgrlk bilincinin ald
form nedir? zgrlkte, insan varl, hileme formu altndaki kendi z gemii
dir (ayn zamanda kendi z geleceidir de). Eer analizlerimiz bizi yolumuzdan
saptrmadysa, varln bilincinde olan msan varl iin, kendi gemii ve kendi
gelecei karsnda, ayn zamanda hem bu gemi ve hem de bu gelecek olarak,
hem de bunlar olmayarak belli bir duru tarz olmaldr. Bu soruya hemen bir ya
nt getirebiliriz: insan, zgrlnn bilincine idaralmas iinde varr; ya da,
baka bir deyile, idaralmas, varlk bilinci olarak zgrln varlk kipidir, idaralmas iindedir ki zgrlk kendi varlnda kendisi iin sorundur.
Kierkegaard, su ncesindeki idaralmasm betimlerken, onu zgrlk kar
snda duyulan idaralmas olarak niteler. Ama Kierkegaarddan ne denli etkilen
79

Jean -P au l Sarlre

mi olduu bilmen Heidegger12, bunun tersine, idaralmasm hiliin kavran


olarak dnr. daralmasnm bu iki betimlenii, bize eliir gibi grnmyor:
tersine, birbirlerini ima etmektedirler.
nce Kierkegaard'a hak vermek gerekiyor: daralmas korkudan ununla ay
rlr ki, korku dnyann varlklarndan duyulan korkudur ve idaralmas da ben
karsnda duyulan idaralmasdr. Badnmesi uuruma dmekten deil de
kendimi oraya frlatmaktan rktm lde idaralmasdr. Yaamm ve varl
m deiime uratma tehlikesi tad srece korkuya neden olan bir durum,
bu konuma zg tepkilerime gvenemediim lde idaralmasma neden olur.
Saldr ncesindeki topu hazrlk atei, bombardmana maruz kalan askerde
korkuya neden olabilir ama idaralmas:, onda, bombardmann karsna kara
ca davranlar ngrmeye alt zaman, dayanmay baarp baaramayaca
n kendine sorduunda balayacaktr. Ayn biimde, savan banda silah alt
na alman kii birliine intikal ettii zaman baz durumlarda lmden korkabilir;
ama, ou zaman korkmaktan korkar, yani kendi kendisi karsnda idaralmas duyar. Tehlikeli ya da tehdit edici durumlar ou zaman okyzldr: du
rumu insan zerinde etkiyen olarak ya da insan durum zerinde etkiyen olarak
dnmemize gre, bunlar bir korku ya da bir idaralmas duygusu iinde kav
ranrlar. Esasl bir darbe ye maruz kalan, servetinin byk bir ksmn bir eko
nomik k srasnda kaybeden kii, kendisini tehdit eden yoksulluktan korku
yor olabilir. Hemen sonraki anda, ellerini sinirli bir ekilde ovuturarak (kendi
ni dayatan ama henz tmyle belirlenmemi halde duran etkiye kar sembo
lik tepki), Ne yapacam ben? Ne yapacam ben imdi? diye sylendii zaman
idaralmas duyacaktr. Bu balamda, korku ve idaralmas birbirlerini dlarlar,
nk korkmak, akm olann zerine dnlmeden kavranmas, idaralmas
ise kendinin dnmsel kavrandr; biri tekinin yok olmasndan doar ve bi
raz nce deinmi olduum durumdaki olaan sre, birinden tekine srekli
bir geitir. Ama idaralmasnm salt bir biimde, yani ncesinde ve sonrasnda
asla korku belirmeksizin ortaya kt durumlar da vardr. rnein, eer beni
yeni bir yksek onura kartm, nemli ve itibarl bir greve atam olsalar, bel
ki de bu grevi yerine getiremeyebilecem dncesiyle, olas baarszlmn
sonular konusunda en ufak bir korku duymakszn iim daralabilir.
12) J . W ahl: Etde s kierkegaardien s: Kierkegaard et Heidegger. [Kierkegaard almalar: Kierkegaard ve Heidegger.]
80

V arlk ve H ilik

Verdiim eidi rneklerde idaralmas ne anlama geliyor? Badnmesi rne


ini alalm. Badnmesi korkuyla birlikte ba gsterir: bir uurum boyunca uza
nan dar ve korkuluksuz bir patikada ilerliyorum. Uurum kendini bana sa k n l
m as gereken ey olarak verir, bir lm tehlikesini temsil etmektedir. Ayn za
manda tmel determinizmden kaynaklanan ve bu lm tehdidini gereklie d
ntrebilecek olan bir dizi neden tasarlarm: bastm bir tatan kayp bolua
debilirim, patikann yumuak toprak zemini ayaklarmn altnda gebilir. Bu
farkl ngrler iinden kendi kendime bir ey olarak verilirim; bu imknlar kar
snda edilgmim, bunlar, benim de dnyann evrensel ekime tabi bir nesnesi ol
mam lsnde bana dardan gelirler, benim imknlarm deildirler. Korku i
te bu anda ortaya kar, akn olanlarn ortasndaki tahrip edilebilir akn olarak,
gelecek yok oluunun kkeni kendinde bulunmayan bir nesne olarak o durum
dan kalkarak korku benim tarafmdan kavranm halde ortaya kar. Tepkim,
dnmsel trden olacaktr: yoldaki talara dikkat edeceim", patikann ky
sndan olabildiince uzakta duracam. Kendimi btn gcmle tehditkar duru
mu teleyen olarak gerekletiririm ve dnyann tehditlerini benden uzaklatr
maya ynelik birtakm gelecek davranlarm nceden tasarlanm. Bu davran
lar benim imknlarmdr. Benim kendi imknlarmn insan etkinliinin hibir e
kilde yer bulamad akn ihtimallere ikame ettikleri bir dzleme yerlememden
trdr k korkudan kurtulurum. Ama bu davranlar, aslnda benim imknla
rm olduklar iin, bana yabanc nedenler tarafndan belirlenmi gibi grnmez
ler. Bu davranlarn ie yarayacaklar kesin bir biimde belli olmad gibi, yeri
ne getirilip getirilmeyecekleri de kesin bir biimde belli deildir, nk kendi
araclklaryla yeterli varolua sahip deildirler; Berkeleyin szn biraz istismar
ederek, bu davranlarn varl, yerine getirilmi bir varlktr denilebilir, ve de
onlarn varlklarnn imkn, yerine getirilmek-zorunda-olmak-olmaktan ibaret
tir13 denilebilir. Bu yzden, bunlarn imknnn zorunlu koulu, tersi davran
larn imkn (yoldaki talara dikkat etmemek, baka eyler dnmek) ile kart
davranlarn imkndr (kendimi uuruma atmak). Somut olarak benim kldm
mmkn olan, ancak durumun ierdii mantksal olarak mmkn olanlar b
tnnn fonundan koparak benim iin mmkn olan olarak grnebilir. Ama
o reddedilen mmkn olanlarn da kendi yerine getinlmi-varlmdan [fitretenu] bakaca varl olmaz, onlan ben varlk iinde tutarm ve tersine, onlarn
13) Bu eserin kinci Ksm nda m mkn olanlar konusuna geri dneceiz.
81

Jean -P au l Sartre

u anki varlk-olmayan da, 'yerine getirilmek zorunda olmamakla tanmlanan


varlktr. Hibir d neden onlar uzaklatrmayacaktr. Onlarn varlk-olmaynm srekli kayna yalnz ve yalnz benim; benim iin mmkn olanlar ortaya
karmak iin ben onlara angaje olurum ve baka mmkn olanlar ortaya koy
mak iin onlar yine ben hilerim. Eer o mmkn olanlarla olan mnasebetle
rim iinde, kendimi sonularn reten bir neden gibi kavrayabilseydim, bu du
rum bende idaralmas yaratmayacakt. O durumda benim im mmkn olan
lar olarak tanmlanan sonu salam bir biimde belirlenmi olacakt. Ama o za
man da bunlar mmkn olmaktan kacak, sadece baa gelecek olan ey haline
gelecekti. Dolaysyla eer idaralmas ve badnmesinden kurtulmak istesey
dim, daha nceki davranmn belirleyicisi olarak grdm durumu reddetme
me yol aan gerekeleri (korunma igds, daha nceki korku, vb.), verili bir
ktlenin belli bir noktadaki mevcudiyetinin baka ktlelerin izledikleri yollar
belirledii tarzda dnebilmem yeterli olurdu: kendimde kesin bir biimde psi
kolojik bir determinizm kavramam gerekirdi. Ne var k tam da davranlarm
yalnzca mmkn olabildikleri iin iim daralr ve bu da demektir k o durumu
uzaklatrmann gerekelerini olutururken, ayn anda bu gerekelerin yeterince
etkili olmadklarn kavrarm. Kendi kendimi uurumdan duyulan dehet olarak
kavradm anda, benim mmkn davranm karsnda belirleyici olmayan ola
rak bu dehetin, bilincindeyim. Bir anlamda, bu dehet bir saknm davrann
arr, kendi kendisinde, bu saknm davrannn tasladr; bir baka anlamda
da, dehet, ihtiyat davrannn daha sonraki gelimelerini ancak mmkn olan
lar halinde ortaya koyar, nk aslnda deheti, daha sonraki o gelimelerin ne
deni olarak deil, gereklilik, ar, vb. olarak kavrarm. te yandan, daha nce
grm olduumuz gibi, varlk bilinci, bilincin varldr. u halde burada, esa
sen olumu bir dehetin zerinde sonradan uzun uzun dnmem sz konusu
deildir: arda bulunduu davrann nedeni olmamak eklinde belirmek, deh
etin bizatihi varldr. Ksacas, bana salam bir biimde belirlenmi akn bir
gelecek ifa eden korkudan kanmak iin dnme snrm, ama dn
mn bana sunabildii yalnzca belirlenmemi bir gelecektir. Bu demektir k, bel
li bir davran mmkn olan olarak oluturmak suretiyle ve bu davran tam da
benim iin mmkn olduu iin, hibir eyin beni bu davran yerine getirmeye
mecbur edemeyeceini anlarm. Yine de ben orada gelecein iinde olurum, bi
razdan patikann dnemecinde olacam gelecee doru btn gcmle yneli
82

Varlk ve H ilik

rim ve bu balamda gelecekteki varlm ile imdiki varlm arasnda esasen bir
mnasebet vardr. Ama bu mnasebetin barna bir hilik szmtr: ben, olaca
m kii deilim. ncelikle, zaman beni ondan ayrd im deilim. Sonra, im
di olduum ey, olacam eyin temeli olmad iin deilim. Nihayet, hibir
gncel varolan benim olacam eyi kesin bir ekilde belirleyemeyecei iin de
ilim. Yine de, daha imdiden olacam ey olmamdan tr (aksi takdirde u
ya da bu olmak beni ilgilendirmeyecektir), ben, olacam fcii olmamak kipinde
olan kiiyim. Dehetimin iinden gelecee doru tanrm ve dehet, gelecei bir
mmkn olan olarak oluturduu lde hileir. daralmas diye adlandraca
mz ey, tastamam, olmamak kipinde kendi kendinin gelecei olmann bilinci
dir. Ve hal olarak deheti glendirme etkisi yaratan ey, gereke olarak dehetin
hilenmesinin kar kefesinde de daha baka davranlarn (zellikle de kendini
uuruma atma davrannn) benim iin mmkn olan mmkn olanlar eklinde
belirmesidir. Eer hibir ey beni hayatm kurtarmaya zorlamazsa, kendimi bo
lua atmam da hibir ey engellemez. Kesin davran, benim henz olmadm
bir benden yaylacaktr. Dolaysyla henz olmadm benin olduum bene ba
l olmay kadar, olduum ben de henz olmadm bene kendinde bamldr.
Ve badonmesi bu bamlln kavran olarak belirmektedir. Uuruma yakla
yorum ve baklarmn onun dibinde arad benim. O andan itibaren, kendi
imknlarmla oynarm. Gzlerim, yukardan aaya doru boluu tararken,
mmkn olan dm taklit eder ve onu sembolik olarak gerekletirir. Ayn
zamanda intihar davran da, benim iin mmkn olan bir mmkn olan ha
line geldiinde, kendisini benimsemeyi mmkn klan sikleri ortaya karr (in
tihar idaralmasm sona erdirecektir). Neyse ki, bu kez de bu sikler, srf bir
mmkn olann sikleri olmalarndan tr, etkili-olmayanlar olarak, belirleyici-olmayanlar olarak grnrler: dmekten duyduum dehet nasl ki dmek
ten saknmak zere beni belirleyemiyorsa, bu siklerin intihar retmesi de mm
kn deildir. Genelde idaralmasm kararszla dntrerek ona son veren
ey, ite bu kart-daralmasdr. Kararszlk, bu kez karar davet eder: uuru
mun kenarndan birdenbire uzaklarz ve yola devam ederiz.
zmleyegeldiimiz rnein bize gsterdii eye gelecek karsndaki idaralmas diyebiliriz. Bir daralmas daha vardr: gemi karsndaki idaralmas. Bu, zgrce ve itenlikle bir daha kumar oynamamaya karar vermiken, 'ye
il uha ya yaklat anda birderbre btn kararllnn eridiini" gren ku83

Jean -P au l Sartre

marbazm duyduu i daralmasdr. Bu fenomen, ou zaman, sanki kumar ma


sas bizde daha nceki kararllmzla atmaya giren ve sonuta o kararlla
ramen bizi alp gtrmeyi baaran bir eilim uyandryormu gibi betimlenmitir. eyci terimlerle yaplan ve ruhta kart glerin arpmasna dayandrlan
(rnein, ahlaklarn fazlasyla nl, akln tutkularla savam) benzer bir be
timleme olgular aklamaz. Gerekte -Dostoyevskinin mektuplar da bu konu
da tanklk etmektedir- bizde, sanki karar vermezden nce milleri ve sklen
tartmak zorundaymz gibi, isel bir tartmaya benzer hibir ey yoktur. nce
den alnm olan bir daha kumar oynamama karan hep oradadr ve ou du
rumda, kumar masasyla karlaan kumarbaz bu karara dnp ondan yardm is
temektedir: nk kumar oynamak istememekte ya da daha dorusu, kararn
bir gn nce alm olduundan kendini hl bir daha kumar oynamak istemez
mi gibi dnmekte, bu kararda yatan bir etkililie inanmaktadr. Ama o zaman
da idaralmas halinde kavrad ey, gemiteki karann tastamam etkisiz oldu
udur ite. Karar hi phesiz oradadr, ama donmutur, etkisizdir, bizatihi onun
bilincine sahip olmamdan tr kararn tesine geilmitir. Karar, zamansal ak
boyunca kendi kendimle zdeliimi hi durmadan gerekletirmem lsnde
hl bendir, ama, bilincim iin olmasndan tr artk ben deildir. Onun pene
sinden kurtulurum, karar ona vermi olduum grevi yerine getiremez. Burada
da ayn ekilde, ben, olmama kipinde oyum. Kumarbazn o anda kavrad ey
bir kez daha determinizmin srekli kopuudur, kumarbaz kendi kendisinden
ayran hiliktir: bir daha oynamamay ne kadar ok isterdim; hatt daha dn,
iinde bulunduum durumun bana kumar oynamay yasaklayacak ekilde sente
tik bir yakalann, kavranm (iflas tehlikesini, yaknlarmn umutsuzluklarn)
yaamtm. Bana yle geliyordu ki, bylece kumar ile arama gerek bir set ek
mitim, oysa imdi o sentetik yakalayn bir dncenin, bir duyunun ansn
dan bakaca bir ey olmadn fark ediyorum: gelip yeniden bana yardm ede
bilmesi iin o sentetik yakalay zgrce ve sfrdan yeniden yapm alym ; o, be
nim iin mmkn olanlardan bir tanesinden bakaca bir ey deildir artk; tpk
kumar oynama olgusunun da bir baka mmkn olan olmas gibi, ne daha faz
la ne daha eksik. Ailemi zmekten duyduum o korkuyu yeniden bulmam, yaan
m korku olarak yeniden yaratmam gerekiyor, arkamda tpk clz bir hayalet gi
bi duruyor ve etimi kemiimi ona dn vemek-vermemek yalnzca bana ba
l. Bir gn nceki ayartlma karsnda olduum gibi imdi de yalnz ve plam;
84

V arlk ve H ilik

onca baraj ve duvar sabrla kurduktan sonra, kendimi bir kararlln byl
emberi iine kapattktan sonra, imdi idaralmasyla fark ediyorum ki hibir ey
beni kumar oynamaktan alkoymuyor. Ve idaralmas benim, nk srf kendi
mi varlk bilinci olarak varolua tadm iin, ben olan o gemiteki gzel ka
rarlar olmayan haline getiriyorum kendimi.
Karlk olarak, bu idaralmasmn biricik koulunun, altta yatan psikolojik
determinizmi bilmemem olduunu ne srmek; bilinaltnn glgesinde eylemi
mi belirleyen gerek ve etkili nedenleri tanmadm iin idaralmas yaadm
ne srmek bouna olurdu. ncelikle, idaralmasmn bize insan zgrlnn
bir kan t gibi grnmediini belirterek yant vereceiz; insan zgrl bize
sorgulamann zorunlu koulu olarak verilmitir. Yalnzca, zgl bir zgrlk bi
lincinin varolduunu gstermek istiyorduk ve bu bilincin idaralmas olduunu
gstermek istedik. Baka trl syleyecek olursak, idaralmasm zsel yaps
iinde zgrlk bilinci olarak kurmak istedik. imdi, bu bak asndan, bir psi
kolojik determinizmin varoluu yaptmz betimlemenin sonularn rtme
yecektir: gerekten de, ya idaralmas bu determinizmin bilinmeyen bilgisizlii
dir -ve bu durumda idaralmas gerekten de zgrlk olarak kavranrya da
idaralmasmn edimlerimizin gerek nedenlerini bilmezden gelme bilinci oldu
u iddia edilmektedir, idaralmas, bu durumda iimizin derinliklerine serilmi
ve birdenbire su edimlerine yol verecek korkun sikler sezmemizden kaynak
lanrd. Ama bu durumda kendi kendimize aniden dnyann eyleri gibi grnr
ve kendi kendimize gre kendi akn durumumuz olurduk. O zaman da idaralmas silinip yerini korkuya brakrd, nk korku olarak akn olann sentetik
kavran korkudur.
Bize idaralmas iinde kendini kefettiren bu zgrlk, gerekeler ile edim
arama usulca sokulan o hiin varoluuyla nitelendirilebilir. Edimim, ben zgr
olduum iin siklerin belirleyiciliinden kurtulmu olmaz, tam tersine, etkisiz
olduklar lde o siklerin yaps benim zgrlmn kouludur. Ve eer z
grl kuran bu hiin ne olduu sorulacak olursa, cevabmz yle olacaktr:
hi, olm ad iin betimlenemez, ama kendi kendisiyle mnasebetleri iinde in
san varl tarafndan olmu olduruldu lde en azndan anlam ifa edilebilir.
Bu hi, sikin [motif], yalnz ve yalnzca bir sikin bilincinin balla olarak s
ik gibi grnmek zorunluluuna tekabl eder. Ksacas, bilin ierikleri varsay
mndan vazgetiimiz andan itibaren, bilincin iinde asla bir saik bulunmadn
85

Jean -P au l Sartre

kabul etmeliyiz: sik yalnzca bilin iin vardr. Ve sik de ancak grnme [appariton] olarak ortaya kabileceinden tr, etkisizlik bir sik olarak kurulur.
Gereke hi phesiz zamansal-meknsal eyin dardalma sahip deildir, her
zaman iin znellie aittir ve benimki olarak kavranr, ama doas gerei ikinlik
iindeki akmlkur ve bilin, bizatihi onu ortaya koymaktan tr onun tarafn
dan kapsanm olmaz, nk artk ona imlemini ve nemim kazandrma ii bi
lince dmektedir. Bylece siki bilinten ayran hi, ikinlik iindeki akmlk
olarak nitelenir; bilin kendi kendini ikinlik olarak retmek suretiyledir ki onu
bilin iin akmlk olarak vareden hii hiler. Ama her trl akn olumsuzlama
nm koulu olan bu hiliin, olduka nemli olan baka iki hilemeden hareket
le aydmlatlabilecei grlyor: 1) bilin her trl ierikten boaltlm oldu
unda kendi siki deildir. Bu, bizi, dnm-ncesi cogitonun hileyici yaps
na gnderir; 2) Bilin, gemii ve gelecei karsnda, olmama kipindeki bir fmode du netre pas] kendi [soi] karsnda gibidir, Bu da bizi, zamansallm hile
yici yapma gnderir.
Henz bu iki hileme tipini aydnlatmak sz konusu deil: imdilik bunun
iin gerekli olan tekniklere sahip deiliz. una iaret etmek yeterli: olumsuzlamaya ilikin nihai aklama kendi(nin) bilinc(i)nin ve zamansallm betimlenileri dnda verilemeyecektir.
Burada una iaret etmek gerekir ki, idaralmasyla aka ortaya ikan zgr
lk, zgr varl belirten Beni (Moi) yeniden yapmann srekli yenilenen mec
buriyetiyle belirginleir. Nitekim, az nce gsterdiimiz gibi, benim iin mm
kn olanlarn varolularn srdrmelerinin yalnzca bana bal oluunun idaralmasma sebep olduunu sylemi olmamz, bu mmkn olanlarn nceden
verilmi olan ve zamann aknda bir bilinten baka bir bilince geen bir ben
den tremi olduunu sylediimiz anlamna gelmez. Kendisine kumar oynama
y yasaklayacak bir durumun sentetik kavrayn yemden gerekletirmek zorun
da olan kumarbaz, ayn anda da bu durumu deerlendirebilecek olan ve "bir du
rumda olan beni yeniden yaratmak zorundadr. Bu a priori ve tarihsel ieriiyle
insann zdr. Ve kendi karsnda zgrln ak tezahr olarak idaralmas da, insann kendi znden her zaman bir hilikle ayrlm olduu anlamma
gelir. Burada Hegelin szn anmak gerekiyor: Wesen st was gewesen st. z,
olmu olandr. z, insan varlna ilikin olarak "budur szckleriyle belirtilebi
lecek tek eydir. Ve bundan tr, edimi aklayan da niteliklerin btunl86

Varlk ve H ilik

dr. Ama edim her zaman bu zn tesindedir, ancak kendisiyle ilgili her trl
aklamann tesine getii lde insan edimidir; nk aslnda insanda, bu
dur formlyle belirtilebilecek her ey bizatihi bu olgudan tr bu olmutur.
nsan kendi znn yarg-ncesi [prejudicative] bir kavranm da devaml ola
rak beraberinde tar, ama ite tam da bundan tr msan kendi znden bir
hilikle ayrlmtr. z, msan-gerekliimn kendi hakknda olmu olan olarak
kavradklarnn toplamdr. Ve idaralmas, olandan srekli kopu kipi olarak
varolduu lde, daha dorusu kendini olduu biimiyle varoldurduu lde
insann kendi kendini kavramas biiminde ite burada ortaya kar. nk biz
bir Erlebnis"i hibir zaman bizim doam zn canl bir sonucu gibi kavrayanla
yz. Bilincimizin ak bu doay giderek oluturur ama doamz her zaman ar
kamzda durur ve gemie dnk anlaymzn srekli nesnesi olarak bize mu
sallat olur. Bu doa bir smak deil de bir gerekirlik [exigencel olduu lde
idaraltc olarak kavranr.
ldaralmasmda zgrlk, hi [rien] tarafndan asla engellenmemi olduu l
de ya da kendisine bavurulmam olduu lde, kendi karsnda idaralmasma urar. Denecektir ki; zgrlk az nce insan varlnn srekli bir yaps
olarak tanmlanmt; eer zgrlk idaralmasyla tezahr ediyorsa, daralmasmn da benim duygulanmlarmn [affectivite] srekli bir hali olmas gerekirdi.
Oysa tersine idaralmas tmyle istisnai bir haldir. Bu durumda, idaralmas fe
nomeninin az rastlanrl nasl aklanr?
Her eyden nce unu belirtmek gerekir ki, yaammzda en sk karlat
mz durumlar, yani bizim iin mmkn olanlan etkin gerekletrilileri iinde
ve bu gerekletirme dolaysyla olduklan gibi yakaladmz o durumlar, bize
kendilerini idaralmas yoluyla gstermezler, nk o durumlarn kendileri idarltc kavray dlarlar. Nitekim idaralmas bir mmkn olann benim iin
mmkn olan olarak kabul edilmesidir; yani bilincin kendi znden hilik ara
clyla kopmu olduunu ya da gelecekten bizatihi kendi zgrlyle ayrlm
olduunu fark ettii anda idaralmas oluur. Bunun anlam, hileyici bir hiin
her trl mazereti elimden ald ve ayn zamanda benim gelecek varlm ola
rak kendisine doru atlmda bulunduum eyin her zaman hilenmi ve basit
bir imkn seviyesine indirgenmi olduudur, nk kendisi olduum gelecek,
eriimimin dnda kalmaktadr. Ama bu farkl vakalarda kendimi gelecekte bek
lediim, kendime bu saatin, bu gnn ya da bu ayn te yannda randevu ver
87

Jean -P au l Sartre

diim zamansal bir formla iimiz olduuna iaret etmek gerekir. daralmas, o
randevuda kendimi bulamamaktan / orada bulunamamaktan, buluma yerine
gitmeyi bile' artk istememekten duyduum endiedir. Ne var ki kendimi tam da
benim imknlarm gerekletirdikleri anda bana onlar ifa eden edimlere anga
je olarak da bulabilirim. Ben u sigaray yakarken somut bir imknm ya da, di
lerseniz, sigara ime arzumu renirim; tam u kd ve u kalemi nme ek
me edimiyledir ki bu kitap zerinde alma eylemini kendime en dolaysz im
knm olarak veririm: ite bu alma eylemme angaje olduum ve tam kendimi
bu almann iine attm anda bu eylemi kefediyorum. u anda eylem elbet
te benim imknm olarak kalmaktadr, nk her an almamdan uzaklaabilir,
defteri bir kenara itip dolma kalemimin kapan kapatabilirim. Ama bana edi
mim iinden kendini kefettiren eylemin grece bamsz ve akm form olarak
kristalleme eiliminden tr, bu eylemi durdurma imkn ikinci sraya atlm
olur. Eylem halindeki insann bilinci, zerine dnlmemi bir bilintir. Eylem
halindeki insann bilinci, bir eyin bilincidir ve bilince kendini kefettiren akndan da zel bir doaya sahiptir: bu, dnyann bir gereklilik yapsdr [structure
d'exigence] ve dnya da bu yapda karlkl olarak bileik aralarla kurulan m
nasebetleri kefeder. nmzdeki u harfleri yazma ediminde, btn tmce, he
nz tamamlanmam bir halde, yazlm olmann edilgin gerei olarak anlanr.
Tmce, biimlendirdiim harflerin bizatihi anlamdr ve ars sorgulanmaz,
nk gerekten de szckleri tmceye doru amadan o szckleri yazamam
ve tmceyi, yazdm szcklerin anlammm zorunlu koulu olarak kefederim.
Ayn zamanda ve edimin bizatihi erevesi iinde, yol gsterici bir aralar bt
n anlanr ve dzenlenir (kalem-mrekkep-kt-satrlar-satrba-vb.) ve bu
sentez kendi kendisi iin kavranamayan ama yazlacak tmceyi bana edilgin zo
runluluk olarak kefettiren akmlm barnda ortaya kar. Bylece gndelik
edimlerin hemen hemen tm genellii iinde, kendimi angaje bir halde bulu
rum, bahse girmi olurum, benim iin mmkn olanlar, onlar gerekletirirken
kefederim, onlar gereklilikler, aciliyetler, kullanlabilir aralar olarak gerekle
tirme edimi iinde kefederim. Ve hi phesiz, bu trden her edimde, bu edi
min nihai imlemleri ve benim zsel imknlarm olarak daha uzak ve daha zsel
ereklere gnderdii lde, sz konusu edimin sorgulanmas imkn orta yerde
durmaktadr. rnein, yazdm tmce, izdiim harflerin imlemidir [signification] ama retmek istediim kitabn btn tmcenin imlemidir. Ve bu kitap.
88

V arlk ve H ilik

kendisiyle ilgili olarak idaralmas hissedebileceim bir imkndr: kitap gerek


ten de benim iin mmkn olandr ve yarn ona devam edip etmeyeceimi bil
miyorum; yarn zgrlm kitabm karsnda hileyici gcn gsterebilir.
Yalnz, bu idaralmas, kitab bu haliyle benim imknm olarak kavradm anla
mna gelir: onun karsnda dorudan doruya yer almam ve onunla mnasebe
timi gerekletirmem gerekir. Bu demektir Ri onun hakknda yalnzca Bu kita
b yazmak gerekir mi? trnden nesnel sorular sormak zorunda deilim, n
k bu sorular beni daha geni nesnel imleplere (Onu u srada yazmak doru
mu?, u teki kitapla ayn ii grmeyecek mi?*, Konusu yeterince ilgi ekici
mi?, zerinde yeterince dnld m?, vb.) gnderirler; bu imlemler akn
olarak kalr ve dnyann bir sr gerei olarak verilirler. Yazdm kitap konu
sunda zgrlmn idaralmasma uramas iin, bu kitabn benimle olan m
nasebeti iinde belirmesi gerekir, yani bir yandan olmu olduum ey olarak ken
di zm kefetmeliyim (bu kitab yazmak isteyen idim, onu tasarlamtm,
onu yazmann ilgin olabileceini dnmtm ve kendi kendimi o ekilde
oluturmutum ki bu kitabn benim iin temel bir mmkn olan olmu olduu
dikkate alnmakszn beni anlamak artk mmkn deildir); te yandan zgrl
m bu zden ayran hilii kefetmeliyim (onu yazmak isteyen idim ama hi
bir ey, olmu olduum ey bile, beni onu yazmaya zorlayamaz); nihayet, beni

olacam eyden ayran hilii kefetmeliyim (kitab yarda brakmann srekli


imknn, onu yazma imknnn bizatihi koulu olarak ve zgrlmn bizati
hi anlam olarak kefederim). Kitabn benim iin mmkn olan olarak olutu
rulmas srasnda bile, zgrlm, gemite ve gelecekte olduum eyin
mmkn tahripisi olarak kavramam gerekir. Bu da kendimi dnm dzlemi
ne yerletirmem gerektiini sylemektir. Edim dzleminde kaldm srece, ya
zlacak kitap bana benim iin mmkn olanlar amlayan edimin uzak ve nce
den varsaylm imleminden baka bir ey deildir: o edimde ierilmitir, konulatrlm ve kendi iin ortaya konmu deildir, sorun oluturmaz; ne zorun
lu olarak ne de olumsal olarak tasarlanr, u anda yazdm eyi kendisinden yo
la karak anlayabildiim srekli ve uzak anlamdan ibarettir ve bundan tr ol
mak [varlk] gibi kavranmtr, yani onu ancak, mevcut ve varolan tmcenin s

tnde yzeye kt varolan temel olarak ortaya koymak suretiyle, tmceme be


lirli bir anlam kazandrabilirim. Gelin grn ki biz her an dnyaya atlm ve ona
angaje olmu durumdayz. Bunun anlam, bizim iin mmkn olanlar ortaya
89

Jean -P au l Sartre

koymadan nce eyliyor oluumuzdur. Bununla birlikte, gereklemi olanlar ya


da gereklemek zere olanlar olarak bu mmkn olanlar kendilerini kefettik
lerinde, sorun haline getirilmek iin zel edimlere ihtiya duyan anlamlara gn
derme yaparlar. Sabahlan beni uyandran alar saat benim imknm olan iime
gitme imknna gnderme yapar. Ama alar saatin arsn ar olarak kavramak, yataktan kalkmaktr. u halde yataktan kalkma edimi bile gven vericidir,
nk ;'ahmak benim imknm mdr? sorusunu es geer ve dolaysyla beni
dinginciliin, almay reddetmenin ve nihayet dnyann reddinin ve lmn
imknm kavrayacak durumda brakmaz. Ksacas, zil sesinin anlamn kavra
mak nasl onun ars karsnda zaten ayaa kalkm olmaksa, bu kavray da
alar saatine bir gereklilik anlam ykleyenin yalnzca ve yalnzca ben olduum
eklindeki idaraltc grye kar beni korur. Ayn biimde gndelik ahlak diye
adlandrlabilecek olan ey de etik idaralmasm dlar. Kendimi, deerlerle olan
kkensel mnasebetim iinde dndm zaman etik idaralmas vardr. Nite
kim bu deerler bir temel talep eden gerekliliklerdir. Ama bu temel hibir ekil
de varlk olmayacaktr, nk ideal doasn kendi varlnda kuran deer, de
er olmaktan kar ve benim istencimin heteronomisin gerekletirir. Deer,
varln gerekliliinden devirir, yoksa gerekliliini varlndan deil. u halde
deer, onu deer olan gibi kavrayacak bir temaac grye kendm ifa etmez;
yoksa byle bir gr zgrlm zerindeki haklarn deerden alyor olurdu.
Bunun tersine deer, srf kendim deer olarak kabul etmekle onun deer olarak
varolmasn salayan etkin bir zgrle kendim ak edebilir. Bundan kan so
nu da udur: zgrlm deerlerin biricik temelidir ve hibir ey, kesinlikle
hibir ey u ya da bu deeri, u ya da bu deerler dizgesini benimsememi do
rulamaz. Deerlerin varolmalarna araclk eden varlk olduum srece ben do
allanamaz olanm. Ve zgrlm, deerlerin temelsiz temeli olmaktan tr
idaralmas iindedir. zgrlm ayrca, deerler zleri gerei bir zgrle
alandklarndan tr, ayn zamanda soru konusu olmakszn aa kama
yacaklar iin de idaralmas iindedir, nk deerler dizgesini tersine evirme
nin imkn da, tamamlayc bir ekilde benim imknm olarak belirir. Deerler
karsnda duyulan idaralmas, deerlerin idealliklerinin tannmasdr.
Ancak, genelde, deerler karsnda takndm tavr byk lde gven ve
ricidir. nk, aslnda bir deerler dnyasna angajeyimdir. Deerlerin benim
zgrlm araclyla varlk iinde tutulduunun idaraltc kavran, daha
90

V arlk ve H ilik

sonra onaya kan ve dolaylanm bir fenomendir. Dolaysz olan, aciliyeti ile
dnyadr ve angaje olduum bu dnyada edimlerim deerleri avlanacak keklik
ler gibi havalandrr, alaklk kart-deeri, duyduum tiksinti tarafndan bana
verilir, "ycelik deeri, hayranlm iinde bana verilir. Ve zellikle de bir yn
tabu karsndaki gerek itaatkarln, bu tabular bana olguda varolan eyler
olarak gsterir. Kendilerini drst kiiler diye adlandran burjuvalar, ahlaki
deerlerini uzun uzun dndkten sonra drst olmu deildirler: ama dnya
stnde belirdikleri andan itibaren, anlam drstlk olan bir davrann iine
atlmlardr. Bylece, drstlk bir varlk kazanr, soru konusu oluturmaz; de
erler, imenlere basmay yasaklayan uyar levhalarna benzer bin trl kk
ve gerek gereklilik gibi yolumun stne serpitirilmilerdir.,
Nitekim, kendini zerine dnlmemi bilincimize aan ve dolayszn dn
yas olarak adlandracamz dnyada, biz, sonradan birtakm giriimlerin ime
atlmak zere nce ortaya kmayz. Ama varlmz dolaysz biimde bir durum
iindedir, yani, birtakm giriimlerin iinde belirir ve ncelikle kendini bu giri
imlere yanstt lde kendini tanr. u halde kendimizi gerekliliklerle dolu
bir dnyada, :gerekletirilmekte olan projelerin ortasnda kefederiz: yazyo
rum, sigara ieceim, bu akam Pierre ile randevum var, Simona cevap vermeyi
unutmamam gerek, Claudedan gerei daha uzun sre gizlemeye hakkm yok.
Gerein btn bu ufak tefek edilgin beklentileri, btn bu sradan ve gndelik
deerler, dorusunu sylemek gerekirse, anlamlarn, dnya iinde kendi kendi
mi seiim gibi bir projeden, kendi kendime dair bir ilk projeden alrlar. Ama
tam olarak bir ilk imkna ynelen, deerlerin, arlarn, beklentilerin ve genel
olarak da bir dnyann olmasn salayan bu ben projesi, bana ancak giriimle
rimin soyut ve mantksal yn ve mlemi olarak dnyann tesinde grnr. Bu
nun dnda, somut olarak alar saatler, uyar levhalar, vergi beyannameleri, po
lis memurlar, ksacas idaralmasna kar bir sr korkuluk vardr. Ama girii
mim benden uzaklat andan itibaren kendimi gelecekte beklemek zorunda ol
duum iin, kendi kendime gnderildiim andan itibaren kendimi birdenbire
alar saate anlamn veren kii olarak, bir uyar levhas nedeniyle bir ieklikte
ya da bir imenlikte yrmeyi kendine yasaklayan kii olarak, efin emrine aciliyet tanyan kii olarak, yazd kitabn yarar konusunda karar veren kii ola
rak, nihayet, gereklilikleri araclyla eylemini belirlesinler diye deerlerin varol
malarn salayan kii olarak kefederim. Varlm oluturan biricik ve ilk pro
91

Jean -P au l Sartre

jenin karsnda tek bama ve idaralmas iinde beliririm, btn engeller, b


tn korkuluklar zgrlmn bilinciyle hilenm bir halde devrilirler: deer
leri varlkta tutann ben olduum olgusuna kar bavurduum, bavurabilece
im hibir deer yoktur; hibir ey beni kendi kendime kar gvenceye alamaz;
olduum bu hilik tarafndan dnyadan ve zmden kopartlm bir halde, dn
yann ve kendi zmn anlamn gerekletirmek zorundaym: buna, dorulanamaz ve mazaretsiz olarak tek bama ben karar veririm.
u halde idaralmas, zgrln, kendi kendisi tarafndan dnmsel kavrandr, bu balamda zgrlk dolaymdr, nk her ne kadar kendi kendisi
nin dorudan bilinciyse de dnyann arlarnn olumsuzlanmasmdan doar,
znn ontoloji-ncesi kavranna ve kendisi iin mmkn olanlarn yarg-ncesi anlamna sahip bilin olarak kendi kendimi yakalamak zere, kendimi ba
lam olduum dnyadan balarm koparr koparmaz zgrlk ortaya kar; de
erleri dnyadan hareketle kavrayan, deerlerin eyci ve gven verici tzleirilmesiyle yetmen ciddiyet T uhunun karsna dikilir. Ciddiyet halindeyken kendi
mi nesneden hareketle tanmlarm; bunun iin de, girimekte olmadm btn
giriimleri imknsz diye a priori bir yana brakrm ve zgrlmn dnyaya
vermi olduu anlam dnyadan geliyormu gibi, mecburiyetlerimi ve varlm
kuruyormu gibi kavrarm, idaralmas halinde, kendimi hem tmyle zgr
hissederim, hem de kendimi dnyann anlamnn benden gelmesini salamamazlk edemeyen olarak kavrarm.
Bununla birlikte, kendini salt bir idaralmas iinde kavramak iin, dnm
dzlemine gemenin ve uzak ya da dolaysz mmkn olanlar gz nne alma
nn yeterli olduunu sanmamak gerekir. Her bir dnm durumunda, idaralmas, zerine dnlmemi bilinci dikkate alan dnmsel bilincin yaps ola
rak doar; ama yine de idaralmamm karsnda birtakm davranlar, zellikle
de ka davranlar benimseyebilirim. Gerekten de her ey, sanki idaralmas
na kar temel ve dolaysz davranmz kamakm gibi cereyan eder. Psikolojik
determinizm teorik bir kavray olmaktan nce, en bata bir mazeret davran
dr; ya da, dilerseniz, btn mazeret davranlarnn temelidir. Psikolojik deter
minizm idaralmas karsnda dnmsel bir davrantr; iimizin, varolu ek
li, eylerin varolu ekline benzeyen atan glerle dolu olduunu ne srer;
bizi evreleyen boluklar doldurmaya, gemiin imdiyle, imdinin de gelecek
le balarn yeniden kurmaya alr; bizi, edimlerimizin reticisi olan bir doa ile
92

Varlk ve H ilik

donatr ve bizatihi bu edimlerden akmlklar retir; bu edimleri kendilerinin d


nda temellendiren ve srekli bir mazeretler oyunu oluturduklar iin gl bir
gven veren bir eylemsizlik ve bir dsallkla donatr, insan-gerekliinin, onu
kendi znn tesinde idaralmas iinde ortaya karan o akmlm yadsr;
bylelikle bizi asla olduumuz eyden baka olmamaya indirgeyerek, kendindevarln mutlak olumluluunu yeniden iimize tar ve bu yoldan bizi yeniden
varln barnda btnletirir.
Ama idaralmasma kar dnmsel bir savunma olan bu determinizm ken
dini dnmsel bir gr olarak vermez. Bu savunma, zgrln a p a k l
karsnda hibir ey yapamaz, bu yzden kendim snma fikrinde olduu gibi,
daralmasmdan kaarken kendisine doru gidebileceimiz ideal biti noktas gi
bi verir. Felsefenin alannda, bu durum, determinist psikologlarn tezlerim i
gzlemin salt verileri zerinde temellendirme iddiasnda olmaylaryla aka or
taya kmaktadr. Bu tezi, deerim olgular aklamasnda bulan doyurucu bir
varsaym gibi -ya da her trl psikolojinin kurulabilmesi iin zorunlu bir postla) gibi- sunarlar. Rakipleri iduyunun grs yoluyla kantlama [preuve par
i'intuiton du sens intime] adn verdikleri itirazda bulununca, zgrln dolay
sz bilincinin varolduunu kabul ederler. Tek yaptklar, tartmay bu i amlanmann [revelation inteme] deerine tamaktr. Bylece kendimizi hallerimizin ve
edimlerimizin ilk nedeni olarak kavramamz salayan gr hi kimse tarafndan
tartlmaz. Ne var ki, idaralmasmn zerinde ykselerek ve onu edimlerimizin
gerek nedenleri konusunda iinde bulunduumuz bilgisizlikten kaynaklanan
bir yanlsama olarak yarglayarak idaralmasm dolaymlamay hepimiz deneye
biliriz. O zaman ortaya kacak olan sorun bu dolayma olan inancn derecesidir.
Yarglanan bir idaralmas, nlenmi bir idaralmas mdr? Elbette hayr; yine de
burada yeni bir fenomen, idaralmas karsnda dikkati baka yere ynelten ve
oir kez daha idaralmasmda hileyici bir g varsayan bir sre doar.
Determinizm, kendi bana bir postla ya da bir varsaymdan ibaret olduu
iin, dikkati baka yere yneltmeye yetmez. Determinizm daha somut ve bizati
hi dnm alannda gerekleen bir ka abasdr. Her eyden nce, benim
iin mmkn olana kart olan mmkn olanlara kyasla, dikkati baka yere y
neltme giriimidir. Kendimi, bir mmkn olann benim iin mmkn olan ola
rak anlalmas eklinde oluturduumda, o mmkn olann benim projemin uf
kunda varolduunu da kabul etmem ve onu bizzat ben olarak, orada, benden bir
93

Jean -P au l Sartre

hilikle ayrlm bir halde beni gelecekte bekleyen olarak kavramam gerekir. Bu
balamda kendimi benim iin mmkn olann ilk kkeni olarak kavrarm ve bu,
genelde, zgrlk bilinci diye adlandrlan eydir; zgr irade yandalarnn iduyunun grsnden sz etlikleri zaman gz nnde tuttuklar tek ey, bilmem
bu yapsdr ite. Ama, ayn zamanda, dikkatimi, benim iin mmkn olana kar
kan teki mmkn olanlarn oluturulmasndan baka yere yneltmeye al
tm da olur. Aslnda bir yandan setiim mmkn olan benim iin mmkn
olan olarak ortaya karrken, te yandan da bu kart mmkn olanlarn varol
duunu ortaya koymazlk edemem; onlar, canl mmkn olanlar olarak, yan
benim iin mmkn olanlar haline gelme imknna sahip olanlar olarak oluturma
m engelleyemem. Ama onlar akn bir varlkla donatlm ve tmden mantksal
olarak, ksacas, eyler olarak grmeye zorlarm kendimi. Eer dnmsel dz
lemde bu kitab yazma imknna benim imknm olarak bakarsam, bu imkn ile
bilincim arasnda, kitab yazma imknn mmkn olan ey gibi kuran, l de
necek bir varlk ortaya karrm ve bu hi denecek varlk, kitab yazma imkn
n bir imkn olarak kurar ve bu kitab yazmama imknnn da benim, iin mm
kn olmasnn srekli imkn iinde o hi denecek varl kavrarm. Ama bu ki
tab yazmama imkn karsnda, tpk gzlemlenebilir bir nesne karsndaym
m gibi davranmaya abalarm ve orada grmek istediim eye kendimi ikna
ederim: kitab yazmama imknm, ondan sadece bellek iin sz edilmesi gere
kiyormu gibi, yazmama imkn beni ilgilendirmezmi gibi onu kavramaya al
rm. Devinim nasl ki urada hareketsiz duran bilye karsnda dsal bir im
knsa, kitab yazmama imkn da benim karmda dsal bir imkn olmaldr.
Bunu baarabilirsem, benim iin mmkn olanm, mantksal birimler [entites]
halinde olumu olan o antagonist imknlar etkililiklerini yitirirlerdi; dardan
olacaklar iin artk tehditkar olmazlard, nk benim iin mmkn olan, d
pedz, kavranabilir ihtimaller olarak, yani temelde, bir bakas tarafndan da
kavranabilir ihtimaller olarak ya da ayn durumda bulunacak bir bakas iin
mmkn olanlar olarak kuatyor olurlard. Akn bir yapymasna nesnellik
konumuna ait olurlard: ya da, dilerseniz Heideggerm terminolojisini kullana
rak yle diyelim: ben bu kitab yazacam ama insan bu kitab yazmayabilir.
Bylece benim iin mmkn olana kart olan mmknlerin bizzat ben oldukla
rn ve benim iin mmkn olann imknnn ikin koullan olduklarn ken
dimden saklam olurdum. Benim iin mmkn olann keyfiliim, zgr bir var
94

V arlk ve H ilik

ln zgr imkn olma zelliini muhafaza edecek lde varla sahip olurlar
d, ama tehditkarlklarndan da arndrlm olurlard: bu kart imknlar beni gikndirmezlerdi, seilmi imkn, onu sememden tr, benim iin tek somut
mmkn olan olarak grnrd ve, ardndan, beni kendisinden ayran ve asln
da kendisine imknm kazandran hilik doldurulmu olurdu.
Ne var ki, idaralmas karsnda ka, yalnzca dikkatini gelecekten baka
yere evirme deildir: bu ka gemiin tehdidim de ortadan kaldrmaya alr.
Burada kamaya altm ey, benim zm tayan ve onun tesine geen akinliimin ta kendisidir. Kendinde olann varlk kipinde, kendi zm olduumu
olumlarm. Ayn zamanda, bu z tarihsel olarak kurulmu bir z olarak kabul
etmeyi ve bir dairenin iyeliklerini erii gibi edimi ieren bir z olarak kabul et
meyi reddederim. Bu z benim iin mmkn olann ilk balangc olarak kav
rarm ya da en azndan kavramaya alrm ve onun kendi kendisinde bir ba
langcnn olmasn hibir ekilde kabul etmem; bylece bir edimin tastamam
zm yanstt zaman zgr bir edim olduunu olumlarm. Ama ayrca, Benin
karsnda duran bir zgrlk olsayd beni kayglandracak olan bu zgrl,
zmn, yani Benimin barna yeniden yerletirmeye abalardm. Burada Beni,
iimde barnan ve zgrlme metafizik bir etki gc olarak sahip olan kk
bir Tanr gibi dnmek sz konusudur. Bu durumda varlm artk varlk ola
rak zgr olmaz da, bilincimin barnda Benim zgr olur. Bu da byk lde
gven verici bir kurmacadr [fiction], nk bylece zgrlk opak bir varln
barna itilmi olur: zmn saydamlk [translucidite] olmamas, ikinlikte a
kn olmas lsnde, zgrlk de zmn zelliklerinden biri haline gelecek
tir. Ksacas, zgrlm kendi Benim iinde ba kasnm zgrl gibi kavra
mak sz konusudur burada14. Bu kurmacanm belli bal temalari grlyor: Tp
k bakalarnn kendi edimlerinin kkeninde, nceden kurulmu bir kii vasfy
la bulunuyor olmas gibi, kendi Benim edimlerimin kkeni haline gelir. Elbette.
Benim yaamakta ve dnmektedir, hatt edimlerinden her birinin onun d
nmesine katkda bulunabilecei bile kabul edilecektir. Ama bu uyumlu ve s
rekli dnmler, o biyolojik tip zerinden tasarlanrlar. Bu dnmler, dos
tum Pierrede, bir ayrlktan sonra onu yeniden grdmde saptayabileceim
dnmlere benzerler, ite bu gven verici gereklilikler nedeniyle Bergson, s
ren ve dzenlenen, kendisi hakknda edindiim bilince daima zamanda olarak
14) Bkz. nc Ksm, Birinci Blm.

95

Jean-Paul Sartre

kalan ve bilin tarafndan tesine geilemeyen, tm edimlerimizin kkeninde fe


laketi andran bir iktidar olarak deil, ocuklarna hayat veren bir baba gibi yer
alan, iinden, edimin zn kesin bir sonucu olarak ortaya kmad, ngrle
bilir bile olmayan, zle gven verici bir mnasebet ve ailevi bir benzerlik srd
rebilen bir derin Ben teorisini tasarladnda aka tatmin olmutu: edim zden
daha ileri gider, ama ayn ynde daha ilen gider; elbette edimin hl besbelli bir
indirgenemezli vardr ama tpk bir babann, eserini devam ettiren olunda
kendini tanyp renebildii gibi, biz de kendimizi edimde tanr ve reniriz.
Bergson bylece, -iimizde kavradmz- zgrl psiik bir nesneye, Bene
yanstarak idaralmamz gizlemeye katkda bulunmutur ama bu yoldan bilin
cin kendisini harcamtr. Bylelikle oluturduu ve betimledii ey, kendi ken
disine grnd haliyle zgrlmz deildir: bu, bakasnn zgrldr,
u halde, kendi kendimizden idaralmasn gizlemeye alrken bavurduu
muz sreler btn ite byledir: Farkllamam bir bakas [un autrui indifferencie] iin mmkn olanlardan kardmz teki mmkn olanlan gz nn
de bulundurmaktan kanarak kendimiz iin mmkn olan kavrarz: bu mm
kn olan saf hileyici bir zgrlk araclyla varlkta tutulan olarak grmek is
temeyiz de, onu esasen oluturulmu bir nesneden ileri geliyormu gibi kavrama
ya alrz; oysa bu nesne, bakasnn kiisi olarak ele alp betimlediimiz kendi
Benimizden bakas deildir. zgrln bize kendisini bizim bamszlmz ve
sorumluluumuz olarak atna dair ilk sezgimizi muhafaza etmek isteriz, ancak
bizim iin sz konusu olan, bu zgrlkte kkensel hileyie dair ne varsa hep
sine k tutmaktr; zira eer bu zgrlk bize ar gelirse ya da bir mazerete ihti
ya duyarsak, kendimizi determinizme inanma fikrine snmaya her an hazr bu
luruz. Bylece, kendimizi bakas ya da bir ey gibi dardan kavramaya ala
rak idaralmasmdan kaarz. duyunun [sens intime] amlan ya da zgrl
mzn ilk grs diye adlandmlagelen eyin hibir kkensel yan yoktur: idaralmasn kendimizden gizlemek iin zellikle nceden yaplandrdmz bir s
retir bu; oysa zgrlmzn asl dolaysz verisi idaralmasdr.
Peki, bu farkl yaplandrmalar araclyla idaralmamz bastrmay ya da
onun stn rtmeyi baarabiliyor muyuz? Apak bellidir ki onu ortadan kal
dramayz, nk idaralmas biziz. stn rtmeye gelince, bilincin bizatihi ya
ps ve saydamlndan tr stn rtme deyimini gerek anlamyla kulla
namamamz bir yana, bu deyimle belirtmek istediimiz zel davran tipine de
96

V arlk ve H ilik

iaret etmeliyiz: dmzdaki bir nesneyi gizleyebiliriz, nk o bizden bamsz


bir biimde varolmaktadr; ayn nedenden tr bakmz, ya da dikkatimizi
ondan evirebiliriz, yani basite gzlerimizi baka bir nesne zerine sabitleyebiliriz; o anda her gereklik benimki ve nesneninki- kendi yaamm yeniden ka
zanr ve bilinci eyle birletiren arzi mnasebet kaybolur ama kaybolurken iki
varolutan biri ya da tekinde deiiklie yol amaz. Ama eer rtmek istediim
ey bensem, sorun bambaka bir grnm kazanr: nitekim, ancak grmek iste
mediim veheden tastamam haberliysem varlmn belli bir vehesini grme
mek isteyebilirim. Bu da demektir ki o veheye srt evirebilmek iin onu var
lmn iinde belirtmem gerekir; hatt onu dnmemeye dikkat etmek iin
durmadan onu dnmem gerekir. Bundan anlalmas gereken udur: kamak
istediim eyi zorunlu olarak, durmadan beraberimde tamam gerekir, ama ay
n zamanda da kendisinden kaabilmek iin kamn nesnesini hedef almam
gerekir; yani idaralmas, idaralmasma ilikin ynelimsel bir hedefleme ve idaralmasmdan gven verici sylencelere doru ka ayn bilincin birlii iinde ve
rilmi olmaldr. Ksacas, bilmezden gelmek iin kaarm ama katm bilmez
den gelemem ve idaralmasmdan kamak idaralmasnm bilincine varmann bir
kipinden baka bir ey deildir. Dolaysyla idaralmas tam anlamyla ne mas
kelenebilir ne de ondan kalabilir. Yine de idaralmasmdan kamak ya da idaralmas olmak tastamam ayn ey olmayacaktr: eer daralmamdan kamak
zere daralmam isem, bu demektir ki olduum ey karsnda kendimi odak
tan kartabilirim, o-olmamak formu altnda idaralmas olabilirim, bizatihi idaralmasmm barnda bir hileme gcn elimde tutabilirim. Bu hileme gc
idaralmasm idaralmasmdan katm lde hiler ve idaralmasmdan ka
mak zere idaralmas olan olarak kendi kendini de hiletirir. ite bu, kendini al
datma [mauvaise foi] ad verilen eydir. u halde sz konusu olan idaralmasm
bilinten kovmak ya da onu bilinalt psiik fenomen halinde oluturmak deil,
sadece udur: ta kendisi olduum idaralmasnm yakalannda, kendini aldat
maya geebilirim ve benim kendimle olan mnasebetimde kendisi oldum hi
lii doldurmaya ynelik bu kendini aldatma tam da ortadan kaldrd o hilii
gerektirir ve ona iaret eder.
ite ilk betimlememizin sonucuna ulatk. Olumsuzlamanm incelenmesi bizi
daha ileriye gtrmeyecektir. Bu inceleme bize zel bir davran tipinin mevcu
diyetini gsterdi: ayr olarak incelenmesi uygun den zel bir akml varsa
97

Jean -P au l Sartre

yan, varlk-olmayan karsndaki davran. Demek oluyor ki, iki insan ekstaz
[ek-stase] karsnda bulunuyoruz: bizi kendinde-varlm iine atan ekstaz ve bi
zi varlk-olmayana angaje eden ekstaz. ilk sorunumuz yalnzca insanla varlk
arasndaki mnasebetlerle ilgiliyken imdi byk lde karmaklam gr
nyor; ama te yandan akmlk analizimizi varlk-olmayana doru sonuna kadar
ilerletmek suretiyle her trl aknl anlamada deerli bilgiler elde etmemiz de
imknsz deildir. Kald ki, hilik sorunu soruturmamzdan dlanamaz: insan
kendinde-varlk karsnda bir tavr taknyorsa -k i bizim felsefi sorgulamamz
da bu tipten bir tavrdr-, bunun nedeni insann o varlk olm am asdr. u halde
varlk-olmayam varla ynelik akmlm koulu olarak yeniden buluyoruz. Do
laysyla, hilik sorununa sk; skya tutunmamz ve onu eksiksiz bir biimde ay
dnlatmadan brakmamamz gerekiyor.
Ne var ki, soruturmann ve olumsuzlamann incelenmesi, verebilecei her
eyi verdi. Buradan, insann zamansallm barndaki hilenii olarak ve olumsuz-birimlerin akn yakalannn zorunlu koulu olarak ampirik zgrle
gnderildik. Geriye bu ampirik zgrln kendisini temellendirmek kalyor.
Bu ampirik zgrlk ilk hileme, ve de her trl hilemenin temeli olmayacak
tr. Nitekim o btn olumsuz akmlklar koullandran ikinlikteki akmlkiar
oluturmaya katkda bulunur, Ama ampirik zgrln aknlklarmn ikinlikte ah n lklar olarak oluturulmalar olgusu bile, kkensel bir hiliin varoluu
nu varsayan ikincil hilemelerin sz konusu olduunu bize gstermektedir: bun
lar bizi olumsuz-birimler denilen akmlklardan kendi kendisinin hilii olan
varla kadar gtren analitik gerileyiteki bir aamadan ibarettirler. Her trl
olumsuzlamann temelini elbette ki ikinliin bizatihi barnda gerekletirilecek
bir hilemede bulmak gerekir; insann bizzat kendisi iin kendi hilii olmasn
salayan o kkensel edimi mutlak ikinlikte, anlk cogifo'nun salt znelliinde
kefetmek zorundayz. Bilin kendi varlnda ne olmaldr ki insan bilinte ve
bilinten hareketle dnyada kendi kendinin hilii olan ve hiliin dnyaya gel
mesini salayan olarak ortaya ksn?
imdilik bu yeni sorunu zmemize imkn verecek aratan yoksunmuuz gi
bi grnyor: olumsuzlama dorudan bir biimde yalnzca zgrl balar.
Daha ileriye gitmemize imkn verecek davran bizatihi zgrln iinde bul
mak uygun olacaktr. te yandan bizi ikinliin eiine kadar gtrecek olan ve
yine de imknnn koullarn nesnel biimde ortaya karabilmemiz iin yeterin98

V arlk ve H ilik

nesnel kalan bu davrana rastladk bile. Biraz nce kendini aldatma iindey
ken ayn bilincin birlii iinde idaralmasndan-kfmafc-'iere-daralmas-oldur_na iaret etmedik m7 Kendini aldatma mmkn olacaksa, bizim de tek bir bi
linte, olma ve olmamann birliine, olmamak-zere-olmaya [l'tre-pour-netre
nii rastlayablmemiz gerekir. Dolaysyla imdi sorgulamamzn nesnesini kendni aldatma oluturacaktr. nsann soru sorabilmesi iin kendi kendisinin hi..: olabilmesi gerekir, yan kendi kendisinde ve kendi araclyla insann varlr.na hilik nfuz ediyorsa, insan varl ancak o zaman varlk iindeki varlk-olmavann kkeninde olabilir: gemiin ve gelecein akmlklar insan-gerekliin:n zamansal varl iinde byle ortaya karlar. Ama kendini aldatma anlk bir
davrantr. u halde, bir anlk dnm-ncesi cogitoda bilin ne olmaldr ki
insan kendini aldatabilsin?

99

KNC BLM
KENDN ALDATMA

i
KENDN ALDATMA VE YALAN
insan varl, olumsuz-birimlerin dnya zerinde aa kmalarna araclk
eden varlk deildir yalnzca; o ayn zamanda da kendine kar olumsuz tavrlar
alabilen varlktr. Giri blmmzde, bilinci, kendi varl iinde varl ken
disi iin soru olan ve de kendinden baka bir varl gerektirdii lde soru
olan varlk' biiminde tanmlamtk. Ama, sorgulayc davrann aydnlatlma
sndan sonra imdi artk biliyoruz ki bu forml yle de yazlabilir; "Bilin, var
l iinde varlnn hiliinin bilinci olan bir varlktr." rnein, yasaklama ya
da veto halindeyken insan varl gelecek bir akmlg olumsuzlar. Ama bu olum
suzlama saptayc trden deildir. Bilincim bir olumsuz-birimi gz nnde bulun
durmakla yetinmez. Kendi kendisini, iliklerine kadar, bir baka insan-gerekl
tarafndan kendi imkn olarak ortaya atlan bir imknn hilenmesi olarak olu
turur. Bunun iin bilincim dnya zerinde bir Olumsuzluk* olarak belirmek zo
rundadr ve nitekim kle efendisini ya da kamaya alan tutsak onu gzetleyen
nbetiyi nce bir Olumsuzluk olarak kavrar. Hatt, toplumsal gereklikleri yal
nz ve sadece Olumsuzluun gereklii olan, yeryznde yalnzca bir Olumsuz
luktan ibaret olarak yaayp lecek olan insanlar bile vardr (gardiyanlar, denet
iler, muhafzlar, vb.). Daha bakalar da olumsuzluu bizatihi znelliklerinde
tamak zere, insan olarak, kendilerini srekli bir olumsuzlama halinde olu
turmaktan geri durmazlar: Schelerin hn insan dedii eyin anlam ve ilevi
bu Olumsuzluktur. Ama betimlenileri bizi bilincin mahremiyeti iinde daha
* Burada O lum suzluk eklinde karladnz ifade, Franszca metinde "N on olarak gei
yor. Bu kelim e, N on, tek bana ele alndnda Hayr dem ektir. Ancak burada bu k e
lim enin Franszcada nek olarak kullanldnda salad olumsuzluk sz konusu edil
m ektedir (etre = varlk, non-etre = varlk-olmayan rneinde olduu gibi), -n
100

V arlk ve H ilik

uzaklara gtrecek daha incelikli davranlar da vardr: ironi bunlardandr, k o


nide insan ortaya koyduu eyi tek bir edimin birlii iinde hiler, inanlmamak
zere inandrr, olumsuzlamak iin olumlar ve olumlamak iin olumsuzlar,
olumlu bir nesne yaratr ama bunun kendi hiliinden bakaca bir varl yok
tur. Bylece kendine dnk olumsuzlama tavrlar yeni bir soru sorma imkn
verirler: kendi varl iinde msan ne olmaldr ki kendi kendini olumsuzlayablsin? Ne var ki, kendini olumsuzlama tavrn tmellii iinde almak sz konu
su olmayacaktr. Bu balk altna yerletirilebilecek davranlar fazlasyla eitli
dir ve bunlarn yalnzca soyut formunu gz nnde bulundurma tehlikesiyle
kar karya kalabiliriz. yle bir tavr seip incelemeliyiz ki hem insan-gerekligi asndan asli olsun, hem de o tavrda bilin olumsuzlamasm danya do
ru yneltecei yerde kendisine evirsin. Bu tavr bize kendini aldatma tavr gibi
grnyor.
Kendini aldatma ou kez yalanla bir tutulur. Hibir fark gzetmeksizin, bir
insann kendini aldatn belli ettiinden ya da kendi kendisine yalan syledi
inden sz edilir, itensizliin kendine yalan sylemek olduunu kabul edebili
riz, ama insann kendine syledii yalanla dpedz yalan hemen birbirinden
ayrt etmek kouluyla. Yalan, zerinde uzlalabilecei zere, yadsyc, olumsuz
bir tavrdr. Ama bu olumsuzlama bilincin kendisine deil, yalnzca akn olana
yneliktir. Gerekten de yalann z, yalancnn, gizledii hakikatin tmyle far
knda olmasn gerektirir, insan bilmedii ey hakknda yalan sylemez, kendi
sinin de yanlg iinde olduu bir konudaki yanl yayan insan yalan sylemi
yordur, yanlg iindeki insan yalan sylyor deildir. u halde bir yalancnn
ideali, hakikati kendine olumlarken, onu kulland szlerde olumsuzlayan ve
bu olumsuzlamay da kendisi iin olumsuzlayan kinik bir bilin olacaktr. Oysa
bu ift ynl olumsuzlama tavrnn nesnesi akndr: dile getirilen olgu akndr,
nk varolan bir ey deildir ve ilk olumsuzlama bir hakikate yneliktir, yani
tikel bir akmlk tipine yneliktir. Hakikati kendim iin olumlarken buna kar
lk olarak iimde gerekletirdiim olumsuzlamaya gelince, bu olumsuzlama
szlere yneliktir, yani dnyadaki bir olaya yneliktir. Aynca yalancnn isel du
rumu olumludur; olumlayc bir yargnn nesnesini oluturabilir: yalanc, aldat
ma niyeti tar ve bu niyeti kendinden saklamaya da, bilincin saydamln giz
lemeye de almaz; tam tersine, ikincil davranlarla ilgili karar vermek sz ko
nusu olduumda bu niyete bavurur, bu niyet onun btn tavrlan zerinde ak

Jean -P au l Sartre

ak dzenleyici bir denetim uygular. Gizlisiz saklsz doruyu syleme niyetine


gelmce ('Sizi aldatmak istemem, doru sylyorum, yemin ederim, vb.), hi
phesiz bu niyet isel bir olumsuzlamamn nesnesidir, ama bu yzden de yalan
c tarafndan kendi niyetiymi gibi kabl edilmez. yknlmtr, taklit edil
mitir, yalancnn muhatab karsnda klna girdii kiiliin niyetidir, ne var
ki bu kiilik tam da (var) olmad iin bir akndr. Bylece yalan o anki bilin
cin iyapsn devreye sokmaz, ve srf bu yzden kendisini oluturan btn
olumsuzlamalar bilinten kovulmu olan nesnelere yneliktirler, dolaysyla zel
bir ontolojik temel gerektirmedikleri gibi genel olarak olumsuzlamamn varolu
unun gerektirdii aklamalar da aldatmaca durumunda hibir deiiklie uramakszm geerlidirler. Hi phesiz biz ideal yalan tanmlam olduk; yalan
cnn kendi yalannn az ok kurban olduu ve kendi yalanma biraz inand
durumlarla ska karlalr: ama yalann bu ska grlen ve sradan biimleri
ayn zamanda da yalann soysuzlam veheleridir, yalan ile kendini aldatma
arasndaki ara durumlar temsil ederler. Yalan bir akmlk davrandr.
Ama yalann bir akmlk davran olmasnn nedeni, yalann Heideggerin
deyimiyle Mi-seindaki [ile-olmak, ile-varlk, birlikte-varhkj olaan bir fe
nomen olmasdr. Benim varoluumu, bakasnn varoluunu, benim bakas
iin varoluumu ve bakasnn benim iin varoluunu varsayar. Dolaysyla yalan
cnn yalann projesini tmyle farknda olarak yapmak zorunda olduunu, ya
lan ve deitirdii hakikati tastamam kavram olmak zorunda olduunu d
nmekte hibir glk yoktur, ilkesel bir opaklk kendi niyetlerini bakasndan
gizlesin, bakas da yalan hakikat saysn yeter. Yalan araclyla, bilin, yaps
gerei bakalarndan gizlenmi olarak varolduunu olumlar, benin ve bakasnn
benimn ontolojik ikiliini kendi kanna kullanr.
Eer kendini aldatma daha nce sylediimiz gibi gerekten de kendi kendine
sylenen yalan ise, onun iin ayn durum geerli olmayacaktr. Kendini aldatma
y benimsemi olan kii iin, hoa gitmeyen bir hakikati gizlemek ya da hoa gi
den bir hatay doru gibi sunmak sz konusudur elbette. Dolaysyla grnrde
kendini aldatma da yalann yapsna sahiptir. Ancak kendini aldatrken hakikati
bizzat kendimden gizliyor olmam her eyi deitirir. Nitekim aldatan ile aldatlan
ikilii burada yoktur. Tersine, kendini aldatma z gerei bir bilin birlii gerek
tirir. Bu demek deildir ki, kendini aldatma, esasen insan-gerekliinin btn fe
nomenleri gibi, Mit-sein tarafndan koullandrlamaz, ama Mit-sein, kendini
102

V arlk ve H ilik

ncak kendini aldatma ile alabilecek bir durum gibi sunarak kendini aldatmaya
vimzca davetiye karabilir; kendini aldatma msan-gereklime dardan gelmez.
nsan kendini aldatmaya maruz kalmaz, insana kendini aldatma bulam deil
dir, o bir hal deildir. Ama bilin kendi kendim aldatr. Bir ilk ynelim ve bir ketl
im i aldatma projesi gerekir; bu proje, kendini aldatmann kendini aldatma ola
rak anlalmasn ve kendm aldatmayla gerekleen bilmc(in) bir dnm-ncei kavranm ierir. Buradan kan ilk sonu, yalan sylenen ile yalan syleyenin
bir ve ayn kii olmasdr, bu da, aldatlm olmam bakmndan benden gizlenmi
olan hakikati, aldatan olmam bakmndan bilmek zorundaym demektir. Dahas,
ben bu hakikati kendimden daha bir zenle saklamak iin, ok kesin bir ekilde
bilmek zorundaym -ama bunu zamansalln iki farkl annda yapmam- ve bu
da gerektiinde szmona bir ikilii yeniden kurmaya imkn verecektir ama,
bir ve ayn projenin birliki yaps iinde kurmaya. Eer yalan koullandran iki
lik ortadan kaldrlmsa, o zaman hl nasl yalan sz konusu olabilir? Bu gl
e bilincin tam saydamlndan kaynaklanan bir kincisi eklenir. Kendini aldatan
kii kendini aldatt(nm) bilinc(inde) olmaldr, nk bilincin varl varlk bi
lincidir. Dolaysyla, en azndan kendimi aldatmn bilincinde olmam balamn
da kendime kar drst olmak zorundaymm gibi grnyor. Ama o zaman da
btn bu psiik sistem yok olur. Nitekim eer kararllkla ve kinik bir tutumla
kendime yalan sylemeyi denemeye kalkrsam, bu giriimimin tmyle boa
kaca bellidir, yalan, bakn karsnda geriler ve ker; kendini bizatihi kendi
koulu olarak benim projemin arkasnda acmaszcasna oluturan kendime yalan
sylemenin bilinci tarafndan, arkadan vurulup yok edilmitir. Burada ancak ken
di ayrmnn iinde ve onun araclyla varolan kap kaybolan [evanescent] bir
fenomen vardr. Bu fenomenlere elbette ska rastlanr ve nitekim kendini aldat
mann da bir kacl olduunu greceiz, onun srekli bir biimde iyi niyet
ve sinizm arasnda gidip geldii besbellidir. Bununla birlikte kendini aldatmann
varoluu fazlasyla gelip geici olsa da, ani gei evresi [metastable]* diye adlan
drlabilecek o psiik yaplar trne ait olsa da, zerk ve sreen bir form ortaya
koyar; hatt ok sayda insan iin yaamn olaan grn bile olabilir. Kendini
aldatmann iinde yaamak mmkndr, ama bu sinizm ya da iyi niyet aniden
depremeyecek demek deildir, yine de bu, dzenli ve kendine zg bir yaam
* Hzl, am bir deiikliin, geiin gerekletii bir durumu ifade etm ek iin Sartre bu kav
ram kullanyor -n
103

Jean -P au l Sartre

tarz gerektirir. u halde amazmz bsbtn iinden klmaz hale geliyor, n


k kendini aldatmay ne bir yana atabiliyoruz ne de anlayabiliyoruz.
Bu glklerden syrlmak iin, hemen bilinaltna bavurulur. rnein psi
kanaliz yorumlamasnda, aldatan-aldatlan ikiliini yeniden kurmak iin, gmr
, pasaport hizmetleri, dviz denetimleri, vb. ile birlikte bir snr kaps olarak
tasarlanm bir sansr varsaymna bavurulur. Burada igd [instnct] -ya da
dilerseniz ilk eilimler ve bireysel tarihimiz tarafndan oluturulmu eilimler bi
leimi- gerekliin yerim tutmaktadr, igd, kendi iin varolmadndan tr,
ne doru ne de yanltr. Sadece vardr, tpk kendinde doru da yanl da olma
yan ama yalnzca gerek olan u masa gibi, igdnn bilinli sembolletirmele
rine gelince, bunlar grnler olarak deil, gerek psiik olgular olarak ele aln
maldrlar. Yalancnn sz ve tavrlar nasl gerekten varolan somut davranlar
sa, fobi, dil srmesi ve rya da somut bilin olgular olarak gerekten vardrlar.
u kk farkla ki, zne bu fenomenler karsnda tpk aldatlann aldatann davranlan karsnda olduu gibidir. Onlar gereklikleri iinde saptar ve yorumla
mak zorundadr. Aldatann davranlarnda bir doruluk vardr: eer aldatlan
bunlar aldatann iinde bulunduu konumlana ve onun yalan projesine balayabilse, bu davranlar yalanc davranlar kimliiyle doruluun tamamlayc
paras haline gelirlerdi, Ayn biimde sembolik edimlerde de bir doruluk var
dr: psikanalist o edimleri hastann tarihsel konumlanma, ifade ettikleri bilinal
t komplekslerine, sansrn koyduu baraja baladnda kefettii, ite bu do
ruluktur. Bylece zne kendi davranlarnn anlam zerinde yanlr, onlan ken
disine yabanc kalan bir ilk durumdan ve psiik oluumdan tretemediginden
kendi doruluklar iinde deil de somut varolular iinde kavrar. nk asln
da Freud, id ve ben [a et moi] aynmyla psiik kitleyi ikiye ayrmtr. Ben
benim, ama ben id deilim. [Je suis moi, mais je ne suis pas a.]* Bilinaltmdaki
* Burada kastedilen ey, etkin bir ben (je) olarak, benim ancak bilin dzeyinde, dnm
sel olarak tanm layabildiim b ir ben" (m oi) sahiplenebileceim dr. Ancak byle bir bilinsel tanm la yakalayabildiim bir ben (m oi) olduumu syleyebilirim. Ama id ile by
le bir dnmsel ilikim olamaz, onu bilin dzeyinde tanmlayp sahiplenem em.
Bu aklamam z je , m oi, a kelim elerini Trkede ne ekilde ifade ettiim izi ortaya
koyabilir. J e , etkin bir benin, srekli olarak yklem lerle tanm m bulan bir benin ifade
sidir; eviride genellikle b en olarak karladk, etkinlik vehesinin m utlaka hissettirilmesi gerektiini dndmz yerlerde etkin ben ifadesini de kullandk. M oi iin ben
lik demeyi tercih, etmedik, onun yerme yine b en dedik ve her defasnda yanna (Moi)
yazdk. Ben (m oi) kom binasyonunun grld yerlerde, kendinin farknda olan, d
nmsel olarak kendini blm dzeyinde sahiplenen bir Benlik akla getirilmeli. a kar
l olarak da yaygnlkla kullanlan id kelimesini tercih ettik, -n
104

VaTk ve H ilik

psiizmim karsnda ayrcalkl bir konumum yok. Kendi psiik fenomenlerimi


bilinteki gereklikleri iinde saptadm lde ben kendimin psiik fenomenle
riyim: rnein, u rafta duran u ya da bu kitab alma tkisiyim, onunla bir ve ay
n eyim, onu aydnlatrm ve onunla ilikili olarak hrszlk yapmaya karar veri
rim. Ama bu psiik olgular edilgin biimde kabul eden olarak ve tpk bilim ada
mnn bir d fenomenin doas ve z hakknda varsaymlar retmesi gibi, onla
rn kkenleri ve gerek imlemleri zerinde varsaymlar retmeye mecbur kalan
olarak ben o psiik olgular deilim: rnein aracam kitabn azbulunurluunun,
ilginliinin ya da fiyatnn belirledii dolaysz bir itki olarak yorumladm bu
hrszlk, hakikatte, bir Oidipus kompleksine az ok dolayszca balanan bir kem
dini-cezalandrma srecinin trevidir. Dolaysyla alma itkisinde bir hakikat var
dr ve bu hakikate ancak az ya da ok muhtemel varsaymlarla ulalabilir. Bu ha
kikatin lt, aklad bilinli psiik olgularn uzam olacaktr; ayn zamanda,
daha pragmatik bir bak asndan, imkn verdii psikiyatrik krn baars ola
caktr. Son olarak, bu hakikatin kefi psikanalistin mdahalesini gerektirecek,
psikanalist de bilinalt eilimlerim ile bilinli yaamm arasnda dolaylayc [mediateur] olarak belirecektir. Bakas, bilinalt tez ile bilinli antitez arasndaki
sentezin biricik gerekletiricisi olarak ortaya kar. Kendimi ancak bakas arac
lyla tanyabilirim, bu da, benim olan id karsnda bakas konumunda olmam
demektir. Eer psikanalize ilikin baz bilgilere sahipsem, ok elverili koullarda
kendi kendime psikanaliz uygulayabilirim. Ama bu aba ancak hibir grye g
venmezsem, soyut em alar ve rendiim kurallar dardan kendi durumuma
uygularsam baanya ulaabilir. Sonulara gelince, bunlar ister yalnzca benim a
balarmla, ister bir teknisyenin katlmyla elde edilmi olsunlar, hibir zaman g
rnn salad kesinlie sahip olmayacaklardr; sadece, bilimsel varsaymlar gi
bi giderek daha muhtemel olacaklardr. Bunlar Oidipus kompleksi varsaym,
atom varsaym gibi deneysel bir fikrden bakaca bir ey ifade etmez, Percem
syledii gibi, gerekletirilmesine imkn verdikleri deneylerin btnnden ve
ngrlmelerine imkn verdikleri etkilerden ayn deildirler. Bylece psikanaliz,
yalancs olmayan bir yalan fikrini kendini aldatma nosyonuna ikame eder, ken
dime nasl yalan syleyebileceimi deil de, bana nasl yalan sylenmi olabilece
ini anlamaya imkn verir, nk benim karmda bakas ne ise, beni kendimin
karsnda o pozisyona yerletirir, yalann temel koulu olan aldatan-aldatlan ikiligminin yerine id - ben [a" - moi] ikiliini koyar, Mit-seinn, zneleraras
105

Jean-Paul Sartre

yapsn en derin znelliime tar. Bu aklamalarla tatmin olabilir miyiz7


Daha yakndan inceleyecek olursak, psikanaliz teorisi ilk bakta grnd
kadar basit deildir. Psikanalistin varsaymnn karsnda id kendini bir ey gi
bi sunar demek tam da doru deildir, nk ey, kendisi zerinde yrtlen
varsaymlara ilgisizdir, buna karlk varsaymlar hakikate yaklanca id", bundan
etkilenir. Nitekim Freud, ilk dnemin sonunda, hekim hakikate yaklatnda or
taya kan direnlere iaret eder. Bu direnler dardan kavranan nesnel davra
nlardr: hasta gvensizlik gsterir, konumay reddeder, ryalarn fantezileriy
le kantrarak anlatr, hatt bazen psikiyatri tedavisinden tmyle kaar. Bunun
la birlikte hastann kendi kendisindeki hangi parasnn bu biimde direnebilece
ini sormak hakkmzdr. Bilin olgularnn psiik btn olarak dnlen
Ben (Moi) direniyor olamaz: nitekim psikiyatrn hedefe yaklatndan kukulanmayacaktr, nk Ben (Moi) de tastamam psikiyatnn kendisi gibi, kendi tep
kilerinin anlam ile kar karyadr. En ou, ortaya atlan varsaymlarn ne ka
dar muhtemel olduunu, psikanalizi izleyen bir tank gibi nesnel olarak deerlen
direbilir ve bu varsaymlarn akladklar znel olgularn uzamn hesaba katabi
lir. Ve esasen bu ihtimal de ona geree yaknm gibi grnr, ou durumda,
bilinli bir kararla psikanalitik tedavi yolunu seen kendisi olduu iin ondan ra
hatsz olmayacaktr. Hastann psikanalist tarafndan her gn kendisine amlanan
eylerden kayglandn ve kendi gznde bir yandan tedaviyi srdrmek ister
mi gibi grnmeye alrken bir yandan da bundan kamaya altn m sy
leyeceiz? Bu durumda, kendini aldatmay aklamak iin bilinaltna bavurmak
artk tmyle imknszdr: kendini aldatma, tmyle bilin dzeyinde, btn e
likileriyle birlikte ortada durmaktadr. Ama psikanalist esasen bu direnleri by
le aklamaz: ona gre bu direnler sessiz ve derindir, uzaktan gelirler, ve kkle
ri, tam da aydnlatlmak istenendir.
Bununla beraber, direnler gn na karlmas gereken kompleksten de
yaylmazlar. O durumda bu kompleks, o haliyle, daha ok psikanalistin ibirlik
isi olurdu, nk kompleks ak bilin iinde kendini ifade etmeyi hedeflemek
te, sansre hile yapmakta ve ondan kamaya almaktadr. znenin reddedii
ni konumlandrabilecemiz tek dzlem sansrn dzlemidir. Yalnzca sansr,
bastrmaya alt gerek eilimlere az ok yaklamalar lsnde psikanalis
tin sorularn ya da amlamalarn kavrayabilir, bunu yalnzca o yapabilir, n
k bastrd eyi bilen yalnzca odur.
106

Varlk ve H ilik

Nitekim, eer psikanalizin dilim ve psikanalizin eyci mitolojisini ileri gtre;ek olursak, sansrn, etkisini tam istedii yere uygulamak iin, bastrd eyi ta
ramak zorunda olduunu fark ederiz. Gerekten de bastrmay kr glerin ar
pmas gibi sunan her trl eretilemeden vazgeersek, sansrn semek zorun
da olduunu ve semek iin de kendine dair tasavvuru ortaya koymak zorunda ol
duunu kabul etmek gerekir. Baka trl olsayd, sansrn meru cinsel itkilere
.zm vermesi, gereksinimlerin (alk, susuzluk, uyku) ak bilin iinde kendileri
ni ifade etmelerini ho grmesi nasl mmkn olurdu? Ve denetimini gevetmesi
ni. hatt deiik klklara brnen igd tarafndan aldatlm olabilmesini na
sl aklardk? Ama sansrn lanetli eilimleri ayrt etmesi yetmez, bunun yan s-a bunlar gizlenecek eyler olarak kavramas da gerekir ve bu en azndan onda
kendi etkinliine ilikin bir tasavvurun olmasn gerektirir. Ksacas sansr bastnlabilecek itkileri ayrt ederken nasl olur da ayrt ettiinin bilincinde olmaz?
Kendi kendini bilmeyen bir bilme tasarlamak mmkn mdr? Bilmek, bildii
ni bilmektir diyordu Alam. Biz daha iyisi yle diyelim: her bilme, bilme bilinci
dir. Nitekim, hastann direnleri, bastrlann sansr dzeyinde o haliyle temsil
edilmesini, psikanalistin sorularnn yneldii hedefin belli bir biimde anlal
masn ve sansrn bastrlan kompleksin gerekliini o kompleksi hedef alan pskanalitk varsaymla kyaslamasn salayan bir sentetik balant kurulmasn ge
rektirir. Ve bu kez de bu farkl ilemler sansrn kend(nin) bilmc(i)nde olmasm gerektirir. Ama sansrdeki bu kendi(nin) bilinc() hangi tipte bir bilin olabi
lir? Bu, bastrlacak eilimin bilinci olma(nm) bilinci olmaldr tam da bu ei
limin bilinci olmamak iin. Bu da sansrn bir kendini aldatma tamak zorunda
olmasndan bakaca ne anlama gelir ki? Psikanaliz bize hibir ey kazandrmam
oldu, nk kendini aldatmay ortadan kaldrmak iin bilinalt ile bilm arasna
zerk ve yine kendini aldatan bir bilin yerletirdi. Bunun nedeni, sahici bir iki
lik -hatt bir lk (Es, ich)* ve sansr araclyla kendini ifade eden Ueberic)**kurmak iin gintii abalarn szde kalan bir terminolojiden baka bir eye ula
amam olmasdr. Bir eyi kendinden gizleme gibi kendi stne dnl bir fik
rin z, tek bir psizmin olmasn ve dolaysyla da birliin barnda iki ynl bir
etkinliin gereklemesini gerektirir: bir yandan gizlenecek ey belirlenip elde tu
* Alm ancadak Es; Franszcada a eklinde karlanan, bizim Ld olarak Trkeletirdi
imiz kavramdr. leh " ise, Franszcada Mo" olarak kullanlan, bizim Ben (Mo)" eklin
de karladmz kavramdr, -n
** (Alm.) sben. ~n
107

Jean-Paul Sartre

tulmal, te yandan telenp gizlenmelidr; bu etkinliin iki yz birbirini btn


ler, yani her biri tekini kendi varlnda gerektirir. Psikanaliz, sansr aracly
la bilinci bilinaltmdan ayrmakla bu edimin iki evresini ayrt etmeyi baarm ol
mad, nk libido bilinli ifadeye ynelen kr bir ccmatustur, bilinli fenomen
se edilgin ve aldatc bir sonutur: psikanaliz bu iki ynl itki ve ekim etkinlii
ni sansr dzeyine yerletirmekle kalmtr. imdi, tm fenomenin (klk deiti
ren [se deguiser] ve sembolik biim altnda geen" eilimin bastrlmas) birlii
ni aklamak iin, onun farkl uraklar arasnda anlalabilir balantlar kurulma
ldr. Bastrlan eilim eer 1) bastrlma bilincini, 2) olduu ey olduu iin telenmi olma bilincini, ve 3) bir klk deitirme projesini kapsamyorsa nasl k
lk deitirebilir? Bastrlan eilimin kendi kendine dayatt bu kk zellik
hibir mekanik younlatrma ya da aktarm teorisiyle aklanamaz, nk klk
deitirme srecinin betimlenii ereklilie rtk olarak bavurulmasn gerektirir.
Ve ayn biimde, eer bilin, sansrn tesinde, hedefi, hem arzu edilen hem ya
saklanan olarak mulak bir biimde kavramyorsa eilimin sembolik ve bilinli
olarak tatmin edilmesine elik eden haz ya da idaralmas nasl aklanacaktr?
Freud psiik olann bilinli birliini dladndan, tpk kendisine by yaplm
kii ile onun grnne gre biimlendirilmi balmumu bir heykelcii, ilkel ka
tlmn birletirdii gibi, her yerde fenomenleri uzaktan ve engellerin tesinden
birbirine balayan bir sihirli birlik varsaymaya mecbur kalmtr. Karakterin kat
lm bilinaltmdaki Inebe+ etkir, onu bastrr ya da lanetler, boylu boyunca
onun iinde yzer, ona rengini verir ve sihirli bir biimde onun sembolletirilmesine yol aar. Ve benzer biimde, bilinteki fenomen de sembolik anlamnn ren
gini tar, bu anlam kendi bana aka kavramas mmkn olmasa da. Ama il
ke olarak daha aa bir konumda olmas bir yana, by yoluyla aklama, birbir
lerini karlkl olarak ngren ve tahrip eden iki eliik ve tamamlayc yapnn
bir arada varoluunu ortadan kaldrmaz bilinalt katnda, sansrn katnda
ve bilincin katnda. Kendini aldatma olgulatmlm ve eyletirilmitir, ancak
ondan kalamamtr. Bu durum, Viyanal psikiyatr Stekeli, psikanaliz yolundan
syrlmaya ve Frijit Kadn1 adl kitabnda unlar yazmaya yneltmitir: Aratr
malarm ileri bir noktaya gtrebildiim her kez, psikozun dmnn bilinli
olduunu saptadm. Kald ki kitabnda aktard vakalar da, Freudculuun anla* Drt, "gd, -n
1) Nouvelle Revue Franaise (1 9 3 7 ).
108

V arlk ve H ilik

vamayaca patolojik bir kendini aldatmaya tanklk etmekteler. rnein evlilik


lerinde yaadklar hayal krklnn frijit kld, yani cinsel ilikinin verdii zev
ki kendilerinden gizlemeyi baaran kadnlar sz konusudur. ncelikle, bu kadn
larn kendilerinden gizlemek istedikleri eyin, yan fizyolojik karanlklara gml
kompleksler deil de nesnel olarak gsterilebilecek ve takndklar anda kaydet
memeleri mmkn olmayan tavrlar olduuna iaret edilmektedir: nitekim, koca
larn Stekele sklkla akladklar zere, eleri nesnel zevk belirtileri gstermitir
ve sorgulanan kadnlarn iddetle inkara yneldikleri ey de bu belirtilerdir. Bu
rada bir srt evirme etkinlii sz konusudur. Ayn biimde Stekelin aklatmay
baard itiraflarn da gsterdii gibi, patolojik dzeyde frijit olan bu kadnlar
korktuklar hazza nce kafalarnda srt evirmeye almaktadrlar: rnein, pek
ou cinsel iliki srasnda dncelerini gnlk meguliyetlerine yneltmekte, ev
ilerinin muhasebesine girimektedir. Burada kim bilinalundan sz edebilir? Bu
nunla birlikte frijit kadn yaad hazzm bilincine bylece srt eviriyorsa, bunu
asla kinik bir biimde ve kendi kendisiyle tam uzlam iinde yapmaz: frijit oldu
unu kendine kantlamak iin yapar. Burada dpedz bir kendini aldatma feno
meniyle kar karyayz, nk yaanan hazz benimsememek zere giriilen a
balar hazzm yaanm olduunun kabulne iaret eder ve tastamam bu kabul
olunsuzlamak iin ona iaret eder. Ama burada artk psikanalizin alannda deiliz.
Nitekim bir yandan bilinalt araclyla ortaya konan aklama, psiik birlii
bozmasndan tr ilk bakta psiik birlikle ilgili gibi grnen olgular aklaya
mayacaktr. te yandan da sonsuz sayda kendini aldatma davran bu tip ak
lamalar aka dlar, nk bu davranlar zleri gerei ancak bilincin saydam
l iinde belirirler. Syrlmaya altmz sorunu el dememi bir halde yeni
den karmzda buluyoruz.

II
KENDN ALDATMA DAVRANILARI
Kendimizi amazdan kurtarmak istiyorsak, kendini aldatma davranlarn
daha yakndan incelemek ve buradan bir betimlemeye ulamaya almak uygun
olur. Bu betimleme, kendini aldatmann imknnn koullarn daha aklkla
saptamamza, yani bata sormu olduumuz soruya cevap vermeye imkn vere109

Jean-Paul Sartre

ektir: insan varl ne ekilde olmaldr ki kendini aldatabilsin?


rnein, ilk randevusundaki bir kadn alalm. Kendisiyle konumakta olan
adamn onun hakknda besledii niyetleri ok iyi bilir. Ayn zamanda er ya da
ge bir karar almas gerekeceini de bilir. Ama bu kararn aciliyetini hissetmek
istemez: partnerinin tavrnda nazik ve saygl olarak grnen ne varsa yalnzca
ona tutunur. Bu nazik ve saygl davran, uilk admlar diye adlandrlan eyi
gerekletirmek zere balatlm bir giriim olarak kavramaz, yani o davrann
sunduu zamansal gelime imknlarn grmek istemez: o tutumu, o anda oldu
u eyle snrlar, kendisine yneltilen tmcelerde ilk anlamlarndan baka eyler
okumak istemez, ona, Size yle hayranm ki dendiinde, bu tmcenin cinsel
lik ieren arka fonunu kaldrr, kendisiyle konuan erkein szlerine ve davran
na nesnel nitelikler olarak dnd dolaysz imlemler atfeder. Kendisiyle
konuan erkek ona tpk masann yuvarlak ya da drt ke olmas gibi, tpk du
varn boyasnn mavi ya da gri renkte olmas gibi iten ve saygl grnr. Din
ledii kiiye bylece atfettii nitelikle eyci bir sreklilik iinde dondurur onu;
bu sreklilik de onlann saldkla imdiki hallerinin zamann akna yanstlma
sndan bakaca bir ey deildir. nk kadn diledii eyin farknda deildir:
uyandrd arzuya derinden duyarldr, ne var ki, i ve plak arzu onu kk
drr, tiksindirir. Ancak, yalnzca saygdan ibaret bir saygda da hibir ekici
lik bulmaz. Onu tatmin etmek iin btnyle onun kiiliine, yani eksiksiz zgr
lne seslenen ve zgrlnn kabul edilmesi anlamna gelen bir duygu ge
rekir. Ama ayn zamanda da bu duygu batan aa arzu olmal, yani nesne ola
rak bedenine seslenmelidir. Dolaysyla bu kez de arzuyu ne ise o alarak kavra
may reddeder, ona isim bile vermez, arzuyu ancak, arzu kendini hayranla,
takdire, saygya doru at lde ve rettii daha yksek formlarn iine b
tnyle gmlp orada yalnzca bir scaklk ve younluk olarak grnd l
de kabul eder. Ama erkek bir anda elini tutar. Erkein bu edimi acil bir kara
rt davet ederek durumu deitirebilir: elini erkemkinin iinde brakmak, flrte
kendiliinden rza gstermek, angaje olmaktr. Geri ekmek, o an ekici klan
belirsiz ve kararsz uyumu bozmaktr. Burada karar ann olabildiince uzaa
doru atmak sz konusudur. O zaman neler olur, biliriz: gen kadm elini erke
in elinin iinde brakr, ama braktnn farkn a varmaz. Bunun farknda ol
maz, nk tesadf bu ya, tam da o srada dncelere dalmtr. Konutuu er
kei duygusal speklasyonun doruklarna kadar srkler, hayattan, kendi haya
110

V arlk ve H ilik

tndan sz eder, kendini asli grn altnda, bir kii ve bir bilin olarak gs
terir. Bu arada beden ile ruhun ayrl tamamlanmakladr; eli kprtsz bir ekil
de partnerinin scak elleri arasnda dinlenmektedir: ne raz olmutur ne de di
renmektedir bir ey halindedir.
Bu kadnn kendini aldattn syleyeceiz. Ama hemen gryoruz ki, kendi
ni bu kendini aldatmann iinde tutmak zere farkl yntemler kullanmaktadr.
Partnerinin davranlarm ne iseler o olmaya, yani kendindenin kipinde varolma
ya zorlayarak tehlikesiz hale getirmitir. Ne var ki ne ise o olmayan olarak kav
rayaca, yan ondaki akml kabul edecei lde de kendi arzusuyla tatmin
olmak hakkn kendine tanr. Nihayet bir yandan kendi bedeninin mevcutiyetini derinden -belki de rahatsz olacak lde derinden- hissederken, te yandan
da kendini kendi bedeni olmayan olarak tasarlar ve bedenini, birtakm olaylar ba
na gelebilecek bir nesne gibi temaa eder. Onun iin mmkn olanlarn hepsi
kendinin dnda kaldndan ne o olaylara neden olabilecek ne de onlardan ka
abilecek edilgin bir nesne gibi bedenim temaa eder. Kendini aldatmann bu
farkl grnlerinde nasl bir birlik buluyoruz? Kendini aldatma, bir tr eliik
kavramlar oluturma sanatdr, yani bir fikir ile bu fikrin olumsuzlanmasm bir
letiren kavramlar oluturma sanatdr. Bylece ortaya karlm olan temel kav
ram, insan varlnn bir olgusallk ve bir akm lk olmak biimindeki ifte zel
liini kullanr. nsan gerekliinin bu iki yan, dorusunu sylemek gerekirse,
nemli bir koordinasyona elverilidir ve yle de olmaldr. Ama kendim aldatma
bunlar arasnda ne bir egdm salamak ne de bir sentez iinde bunlarn ste
sinden gelmek ister. Kendini aldatma asndan sz konusu olan, bunlarn zde
liklerini olumlarken bir yandan da farkllklarn muhafaza etmektir. Olgusall
akmlk olan ve akml da olgusallk olan gibi ne srmek gerekir, yle ki, biri
kavrand anda birdenbire tekinin karsnda bulunulabilsm. Kendini aldatma
formllerinin prototipim, btn etkilerini ortaya karmak zere esasen kendini
aldatmayla tasarlanm birtakm nl tmceler bize verecektir. rnein, Jacques
Chardonneun bir kitabnn u baln biliriz: Ak, aktan ok daha fazlasdr.
Bu cmlede olgusall ierisinde mevcut ak (iki stderinin temas, ehvet, ben
cillik, Prousttaki kskanlk mekanizmas, Adlerde cinsiyetlerin mcadelesi, vb.)
ile akm lk olarak ak (Maunactaki ate rma, sonsuzun ars, Platonun
eros'u, Lawrencein bouk kozmik grs, vb.) arasndaki birliin nasl kuruldu
u grlmektedir. Olgusallktan yola kyor ve kendimizi birdenbire imdiki za
ili

Jean -P au l Sartre

mann ve insann olgusal durumunun tesinde, psikolojik olann tesinde meta


fiziin tam ortasnda buluyoruz. Buna karlk, Sarmentm bir oyununun, ayn
ekilde kendini aldatma vasflar tayan Ben kendime fazla bym biimin
deki bal bizi bir rpda olgusal zmzn dar snrlarna hapsetmek zere
nce akmlm iine frlatr. nl Ne idiyse ona dnt tmcesinde ya da
onun tersi ve en az onun kadar nl olan "Ebediyet onu olduu haline dn
trd tmcesinde de ayn yaplar bulunacaktr. Elbette, bu farkl formller ken
dini aldatmann yalnzca grnn tarlar, akl elmek ve bir muamma ile onu
artmak zere aka bu paradoksal biimde tasarlanmlardr. Ama bizim iin
nemli olan tam da bu grntr. Burada nemli olan ey, bu formllerin yeni
ve salamca yaplandrlm nosyonlar oluturmamalardr; tam tersine, srekli
zlme halinde kalacak tarzda kurulmulardr ve natralist imdiki zamandan
akmla doru ve bunun tersi ynde srekli bir kaymay mmkn klmay
amalarlar. Bylece, hepsi de benim ne isem o olmadm gstermeyi hedef alan
bu yarglardan kendini aldatmann nasl yararlanabilecei grlyor. Eer ben ne
isem o olmasaydm, rnein, bana yneltilen bir yaknmay ciddi biimde gzden
geirebilir, kendimi kukuyla sorgulayabilir ve belki de bu yaknmadaki hakikat
paym kabullenmek zorunda kalabilirdim. Ama ne isem o olmaktan tastamam
akmlk araclyla kurtulurum. Suzannem Eigaroya syledii, Hakl olduu
mu kantlamak haksz da olabileceimi kabul etmek olurdu tmcesindeki ba
lamyla, yaknmann haklln tartmam bile gerekmez. Hibir yaknmann ba
na eriemeyecei bir dzlemdeyim, nk gerekten olduum ey benim akmlmdr; kaarm, kurtulurum, ucundan yakalad ulum nasihatnm elinde ka
lr. Ne var ki kendini aldatma iin zorunlu olan ikirciklilik undan gelir: burada
ben aknlgm olduumu ileri srerken, aslnda benim, eyin varlk kipinde yle
olduumu olumlam olurum. Ve gerekten de ben ancak bu biimde kendimi
btn o yaknmalardan kurtulmu hissedebilirim. Yukada szn ettiimiz
gen kadnmz arzuda saf akmlktan bakaca bir ey grmek istemeyerek ve
bylelikle arzusunu adlandrmaktan bile kanarak o arzuyu ierdii btn k
ltc ynlerden ite bu balamda anndrmaktadr. Ama bunun tersine, ben
kendime fazla bym forml bize olgusalhga dnm akml gstermek
suretiyle yenilgilerimiz ya da zayflklarmz iin sonsuz sayda mazeretin kayna
olur. Ayn biimde nn davranlarnda sergilenen sayg ve hayranlk esa
sen akmlk dzleminde kald lde, iveli dilberimiz de akml elinde tu112

V arlk ve H ilik

:ar. Ama bu akml orada durdurur, onu imdiki zamann olanca olgusallyj. iirir: sayg saygdan bakaca bir ey deildir, artk hibir eye doru kendi
nin tesine gemeyen, sabitlenmi bir teye geme edimidir.
Ama bir gei kavram olan akmlk-olgusallk kavram kendini aldatmann
;emel aralarndan biri olsa da kendi trnde tek deildir, tnsan-gerekliinin bir
baka ikilemesinden [dplicite] de ayn biimde yararlanacaz ve bunu kabaca
yle dile getireceiz: insan-gerekliinin kendi-iin-varl, tamamlayc olarak
bir bakas-iin-varl ierir. Davranlarmdan herhangi biri zerinde, iki bak
, kendi bakm ve bakasnn bakn birletirmek benim iin her zaman
mmkndr. te yandan davran her iki durdumda kesinlikle ayn yapy gs
termeyecektir. Ama daha ileride greceimiz ve herkesin hissettii zere, varl
mn bu iki vehesi arasnda, sanki ben kendi kendimin hakikatiymiim de ba
kas bana ilikin olarak yalnzca arpk bir imgeye sahipmi gibi, varlk ile gr
n arasndaki fark gibi bir fark yoktur. Bakas iin varlm ile kendim iin var
lmn eit dzeyde bir varlk saygnlna sahip olmas, srekli biimde ayrtnc bir senteze ve kendi-iinden bakas-iine ve bakas-iinden de kendi-iine
doru srekli bir ka oyununa imkn verir. Gen kadnmzn, dnyanm-ortasmdaki-varlmm [etre-au-milieu-du-monde] (kendi imknlarna doru atlmda
bulunmak [se projetter]* suretiyle bir dnya olmasn salayan varln) ilevleri
nin ykn bir anda omuzlarndan atabilmek iin dnya-iindeki-varlmz
[etre-dans-le-monde] (yani baka nesneler arasndaki edilgin devinimsiz nesne
olarak mevcudiyetimizi) nasl kullandm biraz nce grdk. Son olarak zamansal ekstazm hiletirici ikirciklii zerinde ileyen kartrc sentezlere
[syntheses confusionnelles] iaret edelim: Ben hem ne olmusam oyum (hayat
nn bir dneminde bilerek duraklayan ve daha sonraki deiiklikleri dikkate al
may reddeden adam), hem de ne olmusam o deilim (yaknmalar ya da nefret
karsnda gemiinden tmyle koparak zgrlnde ve kendini srekli yeni
den-yaratnda direten adam). Akl yrtmeler iinde yalnzca geili bir rol
olan ve fizikilerin hesaplarnda karmak saylarn elendikleri gibi sonutan ele
nen btn bu kavramlarda ayn yapy buluruz: sz konusu olan, insan-gerek* Franszcadaki se projetter" fiilini atlmda bulunm ak" eklinde evirmeyi uygun bulduk,
ancak bu tercihimiz, daha nce proje kelimesiyle karlam olduumuz, Franszca proje t kelimesi ile se projetter fiili arasndaki ak ba Trkede fark etmemizi engelliyor.
Proje kelimesini, bir atlm tasars", gelecee doru bir ynelm e hareketi" olarak dn
m ek, bu iki ifade arasndaki ba aklda tutmay salayacaktr, - n

113

Jean -P au l Sartre

ligini ne deilse o olan ve ne ise o olmayan bir varlk gibi oluturmaktr.


Peki, bu ayrma kavramlarnn, sahte bile olsa bir varolu kazanabilmeleri
iin, bir silinip gitme sreci iinde bile olsa bir an iin bilinte grnmeleri iin
tam olarak ne gerekir? Kendim aldatmann antitezi olan itenlik [smcrite] fikri
nin hzl bir ekilde gzden geirilmesi, bu bakmdan olduka yararl olacaktr.
Gerekten de itenlik kendim bir gereklilik gibi sunar ve dolaysyla da bir hal de
ildir. tenlikte ulalmas gereken ideal nedir o zaman? nsann kendi kendisi iin
yalnzca ne ise o olmas, ksacas, saldkla ve dolu dolu ne ise o olmas gerekir. Ama
bu tam da kendindenin tanm -ya da, dilerseniz, zdelik ilkesi- deil midir?
eylerin varln kendi ideali olarak ortaya koymak, ayn anda da bu varln insan-gerekliine ait olmadn, ayrca zdelik ilkesinin de, evrensel olarak ev
rensel bir aksiyom [un axiome universellement niversel] olmak yle dursun, sa
dece blgesel bir evrensellie sahip sentetik bir ilkeden ibaret olduunu itiraf et
mek deil midir? Bylece, kendini aldatma kavramlarnn bizi en azndan bir an
yanltabilmesi iin, saf yreklerdeki (Gide, Kessel) drstln insan-gerekli
i asndan ideal olarak deer tayabilmesi iin, zdelik ilkesinin insan-gerekligine ilikin kumcu bir ilkeyi temsil etmemesi gerekir, insan-gerekliinin zorun
lu olarak ne ise o olmamas, ne deilse o olabilmesi gerekir. Bu ne anlama gelir?
Eer insann ne ise o olduunu sylersek, kendim aldatma ebediyyen imkn
sz olur ve. drstlk de onun ideali olmaktan kp onun varl haline gelir;
ama insan ne ise o mudur ve, genel olarak dnldnde, bir yandan varlk
bilinci olarak olurken, te yandan ne ise o olmak nasl mmkn olabilir? Eer
drstlk [franchise] ya da itenlik [sincerite] evrensel bir deerse, besbellidir ki
insan ne ise o olmaldr zdeyii, ne isem onu dile getirirken kullandm yar
g ve kavramlar iin yalnzca dzenleyici ilke gibi i grmez. Bu zdeyi sadece
bir bilme ideali deil, bir varlk ideali ortaya koyar, varln prototipi olarak bi
ze varln kendi kendisiyle mutlak bir uygunluunu nerir. Bu balamda ken
dimizi ne isek o oldurmamz gerekir. Ama burada madem ki srekli olarak ken
dimizi ne isek o oldurma ykmllmz var, madem ki ne isek o olmak zo
runluluunun varlk kipinde varz, o halde neyiz bizi Kafedeki u garsonu ele ala
lm. Jestleri canl ve srarl, biraz fazla kesin, biraz fazla abuk, mterilere biraz
fazla canl admlarla yaklayor, biraz fazla candan bir tavrla eiliyor, sesi ve gz
leri mterinin siparii iin biraz fazla dikkatli bir ilgiyi yanstyor, nihayet, bir
yandan ip cambazna zg bir cretkarlkla durmadan arplp bozulan dengeyi
114

V arlk ve H ilik

kolunun ve elinin hafif bir hareketiyle durmadan dzelterek tepsisini tarken,


hareketlerinde kimblr nasl bir otomatn amaz kesinliini taklit etmeye al
arak yine geliyor ite. Onun her davran bize bir oyunmu gibi gelir. Hareket
lerini sanki birbirlerini yneten mekanizmalarm gibi birbirine balamaya gay
ret ediyor, mimikleri ve sesi bile mekanizmalar andryor; kendi kendisine ey
lerin acmasz evikliini ve hzn veriyor. Oynuyor, eleniyor. Peki neyi oynuvor? Bunu anlamak iin onu uzun sre gzlemlemek gerekmez: kafe garsonu olr.ay oynamaktadr. Burada bizi artabilecek bir ey yok: oyun bir tr dzen
leme ve sorgulamadr. ocuk, kefetmek iin, bir dkmn karmak iin be
deniyle oynar, kafedeki garson, kendi durumunu gerekletirmek zere kendi du
rumuyla oynar. Bu mecburiyetin her trden esnafa kendini dayatan mecburiyet;en fark yoktur; onlarn toplumsal durumu da btnyle bir trendir, mteri
ler onlardan bu durumu bir tren olarak gerekletirmelerini bekler, bakkaln,
.erzinn, simsarn oynadklar bir oyun vardr ve bu oyun araclyla mterile
rini bir bakkaldan, bir simsardan, bir terziden baka bir ey olmadklarna inan
drmaya alrlar. Hayal kuran bir bakkal mteri asndan rahatsz edicidir,
nk o durumda artk tmyle bakkal deildir. Terbiye kurallar onun kendi
ni bakkallk ilevi iinde tutmasn gerektirir, ayn biimde laztrol durumunda
ki asker de kendini asker-ey klarken dimdik bakar ama hibir ey grmez, hi
bir biimde grmek iin bakmaz, nk odaklanmak zorunda olduu noktay
belirleyen, iinde bulunduu andaki ilgisi deil, talimatnamedir (ileri bak ko
mutu). Hepsi de insan ne ise o olmaya hapseden nlemler. Sanki insan oradan
kurtulamasm, dna tamasn, iinde bulunduu durumdan syrlmasn diye s
rekli bir kayg iinde yaanz. nk tersine bakldnda, u mrekkep hokka
snn mrekkep hokkas olmas, bardan bardak olmas anlamnda, garson do
laysz bir ekilde kafedeki garson olamaz. Ama kendi durumu hakknda hibir
ekilde dnmsel yarglar ya da kavramlar oluturamayaca iin deil. Gar
son durumun ne "ifade ettiim gayet iyi bilir: sabahn beinde kalkmak, dkka
nn almasndan nce salonun yerlerini silmek, kahve makinesini altrmak gi
bi mecburiyetler. Durumunun ierdii haklar da bilir: bahi hakk, sendikal
haklar, vb. Ama btn bu kavramlar, btn bu yarglar, akn olana gnderme
yaparlar. Soyut imknlar, bir hukuk znesine tannm hak ve devlerdir bun
lar. Ve benim olacak olduum ama asla olmadm ey de tastamam bu znedir.
O olmamamn nedeni, o olmak istememem ya da onun bir bakas olmas deil,
115

Jean -P au l Sartre

onun varl ile benimki arasnda bir ortak payda bulunmamasdr. O zne ba
kalar iin de benim iin de bir temsiliyettir, bu da demektir ki ben ancak temsilcn o zne olabilirim. Ama ite kafamda ona ilikin bir temsil canlandrabiliyorsam hibir ekilde o deilim, nesnenin zneden ayrld gibi ondan ayrlm, hi
a ra cl y la ondan ayrlm olurum, ama bu hi beni ondan yaltr, o olamam,
yalnzca o olmay oynayabilirim, yani o olduumu dnebilirim. Ve bizatihi bu
yoldan onu hilie uratrm. Garsonun ilevlerini istediim kadar yerine getire
yim, oyuncunun Hamlet olmas gibi benim de o olabilmem ancak ntr bir kipte
mmkndr, bunun iin kendi durumumun tipik jestlerini mekanik bir ekilde
yerine getiririm ve birer benzeik2 lanalogon] olarak benimsediim bu jestlerin
iinden kendimi imgesel garson olarak hedeflerim. Gerekletirmeye kalktm
ey, durumuma ilikin dev ve haklarma deerlerini ve aciliyetlerin kazandr
mak aslnda benim kendi elimde deilmi gibi, her sabah bete kalkmak ya da
iten atlmak pahasna yatakta kalmak benim zgr tercihime bal deilmi gi
bi, garsonun kendinde-varldr. Bu rol varoluta tutuyor olmamdan tr
onu her bakmdan amyormuum, kendimi durumumun bir tesi olarak oluturmuyormuum gibi. Yine de benim bir anlamda garson olduuma phe yok
tur aksi takdirde kendime pekl diplomat ya da gazeteci de diyemez miy
dim? Ama eer garsonsam, bu, kendinde-varlk kipinde olamaz. Ben, olm adm
varlk kipinde garson olurum. Esasen sz konusu olan yalnzca toplumsal du
rumlar da deildir; ben kendi tavrlarmdan, davranlanmdan asla hibiri dei
limdir. iyi konumac konumay oynayan kiidir, nk konuan olmas mm
kn deildir: dikkatli olmak isteyen dikkatli renci, gzlerini retmene dikmi,
onu can kulayla dinlerken kendini dikkatli renciyi oynamaya ylesine verir
k sonunda hibir eyi dinlemez olur. Bedenimde, edimlerimde srekli namev
cut bir halde, ben istesem de istemesem de, Valerynin szn ettii o ilahi yok
luum. u kibrit kutusu masann stndedir denildii anlamda, Buradaym
da diyemem, Burada deilim de diyemem: yoksa, dnya-iindeki-varlm
dnya-ortasmdaki-varlkla kartrm olurdum. Ayaktaym da diyemem, is
kemledeyim de diyemem: yoksa mizacmn btnlnn yalnzca bir yaps
olan bedenimle o btnl kartrm olurdum. Varln eline avucuna sm
yorum ama yine de vanm.
Ama ite benden bakasn ilgilendirmeyen bir varlk kipi: hznlym. Ben
2) Bkz. L Im aginaire [mgelem Alan] sonu blm , Nouvelle Revue Franase, 1939.
116

V arlk ve H ilik

bu hznken, ne isem o olma kipinde deil miyim? Yine de bu hzn, davra


nlarmn hepsini bir araya getirip canlandran ynelimsel birlikten baka nedir
ki? Hzn, dnyaya ynelttiim u donuk bakn, u km omuzlann, edi
im u ban, btn bedenimi kaplayan u gevekliin anlamdr. Ama tam da
bu davranlardan her birini yerine getirdiim anda, onlar pekl yerine getir
meyebileceim! de bilmiyor muyum? Aniden bir yabanc kagelse bam kald
racak, canl ve atlgan halime yeniden brneceim, ziyareti gittikten sonra
hznmden geriye ne kalr, honutlukla ona biraz sonraya randevu vermi ol
mam dnda? Kald ki bu hznn kendisi de bir davran deil midir, fazlasy
la acil bir konumlana kar sihirli bir are olarak kendini hznle duyguland
ran bilincin kendisi deil mdr?3 Ve bu durumda bile, hznl olmak ncelikle
kendini hznl klmak deil midir? yle denebilir: Kabul, ama kendine hz
nn varl n vermek, her eye ramen bu varl kabul etmek deil midir? So
nu olarak hzn nereden kabul ettiimin nemi yoktur. Her ne olursa olsun,
bznle kendim duygulandran bir bilin, tam da kendini hznlendirdii iin
hznldr. Ama bu, bilincin yapsn iyi anlamamaktr: hznl-olmak, u ki
tab arkadama verebildiim gibi kendime verdiim hazrda duran bir varlk de
ildir. Kendimi o [hzn! olma ynnde duygulandrma ehliyetim yoktur. Eer
kendimi hznlendiriyorsam, kendimi hznm iinde tepeden trnaa hzn
l klmalym, duraan bir cismin ilk darbeden sonra devinimini srdrd gi
bi, edindiim atlmdan yararlanp hznm yeniden yaratmakszn ve tamak
szn onu kendi akna brakamam; bilinte hi duraanlk yoktur. Eer kendi
mi hznl klyorsam, bunun nedeni, hznl olmamatndr; hznn varl,
kendimi hznle duygulandrma edimim araclyla ve o edimin iinde elimden
avucumdan, kaar. Hznn kendinde-varl hznl olma(nm) bilinc(i)ne s
rekli bir biimde musallattr, ama bu, benim gerekletiremediim bir deer gi
bidir, hznmn dzenleyici bir anlam gibidir, yoksa onun kiplii gibi deil.
Buna kar, bilincim, konu edindii nesne ya da durum ne olursa olsun, en
azndan vardr m denecek? Ama o zaman hznl olma(mn) bilinc(i)ni hzn
den nasl ayracaz? Bunlarn ikisi de bir deil midir? Bir bakma, bilincim var
dr eer bununla anlatlmak istenen ey, onun bakas iin, zerinde yargla
ra vanlabilen varlk btnlnn parasn oluturmasysa. Ama una iaret et
mek gerekir ki, Husserlin gayet iyi saptad zere, bilincim kkensel olarak ba3) Esqusse d'une theorie des em otions [Bir Duygular Teorisi Tasla], Hermann, Paris, 1939.
117

Jean -P au l Sartre

kasma bir namevcudiyet. olarak grnr. Bilincim btn tavrlar ve davranlar


mn anlam olarak her zaman mevcut nesnedir ve her zaman namevcut bir
nesnedir, nk bakasmm grsne kendini srekli bir soru gibi, dahas srek
li bir zgrlk gibi sunar. Perre bana baktnda, onun bana baktn hi p
hesiz bilirim, gzleri -dnyaya ait eyler- benim bedenimin -dnyaya ait bir eyzeinde sabidemitir: o vardr diyebileceim nesnel olgu ite budur. Ama bu
ayn zamanda da dnyadan bir olgudur. O bakn anlam hibir biimde yoktur
ve beni rahatsz eden de budur ite: ben ne yaparsam yapaym, ne glcklerim,
ne vaatlerim, ne tehditlerim, hibir ey onda aradm onay ve zgr yargy on
dan kopartm am mmkn klmaz; onun hep tede olduunu bilirim; bunu ken
di davranlarmda bile hissederim, nk davranlarm eyler karsnda koru
duklar emeki vasflann artk tamazlar; onlar bakasyla balantlandrdm
lde basit sunulardan [prsentation] baka bir ey deildirler ve bir kavray ta
rafndan kibar ya da kaba, iten ya da sadakatsiz vb. olarak oluturulmay
beklerler ama kavray da kendisini kkrtmaya ynelik btn abalarmn her
zaman tesindedir; bu kavray ancak kendiliinden onlara kendi kuvvetini
dn verirse bu abalarm tarafndan kkrtlacaktr; kendi kendini dardan
kkrtt lde vardr, akn ile kendi kendisinin dolaylaycs olarak vardr.
Bylece bakasmm bilincinin kendnde-varhmm nesnel olgusu kendim olum
suzluk ve zgrlk halinde silinip gitmek zere ortaya koyar: bakasnn bilinci,
yokmu gibi vardr, onun imdi ve burada kedinde-varl, olmamaktr.
Bakasnn bilinci, ne deilse odur.
Ve zaten benim kendi bilincim de kendi varl iinde bana bakasnn bilinci
olarak grnmez. Kendi bilincimin varl varlk bilinci olduundan, bilincim ken
dini yapt iin vardr. Ama bu demektir ki yapmak varl tar; bilin, kendi ken
disinin varl olmak zorundadr, asla varlk tarafndan tanmaz, varl znelliin
barnda tayan benim bilincimdir, bu da bir kez daha demektir ki, varlk bilin
cimde bulunur ama bilincim varlk deildir: benim bilincim, ne ise o deildir.
Bu koullar altnda, itenlik ideali, yerine getirilmesi mmkn olmayan ve
anlam bile benim bilincimin yapsyla elien imknsz bir iten baka bir anlam
tayabilir mi? ten olmak, ne isek o olmaktr diyorduk. Bu, benim kkensel
olarak ne isem o olmadm varsayar. Ne var ki, burada elbette Kantm yapma
lsn, yleyse yapabilrsmi ima edilir. ten bir kii haline gelmem mmkndr:
benim iten olma devimin ve abamn ierdikleri de budur. Bylece ne isek o
118

Varlk ve H ilik

ramamann kkensel yapsnn, kendinde-varla doru ya da ne isek o olmava~ doru her trl oluu, dnm daha batan imknsz kldn saptyoruz,
'.'e bu imknszlk bilinten gizlenmi de deildir: tersine, bu imknszlk bilin
cin bizatihi dokusudur, kendimizi tanmakta, kendimizi ne isek o olarak olurarmakta karlatmz yetersizlik ve deimez skntdr, doru bir ekilde a
rriori ya da ampirik ncllerden karsanan ya da isel deneyime dayanan me
ru bir yarg araclyla kendi kendimizi belli bir varlk olarak ortaya koyduu
muz anda, tam da bu ortaya koyuumuzla bu varln tesine geiyor olmamz
bu imknszlktan kaynaklanr ve bu teye geme bir baka varla doru de
ildir: bolua doru, hie doru bir teye geitir. Bu durumda, itenlik bize bir
vandan da imknsz olarak grndne gre, iten olmad gerekesiyle ba
kasn nasl knayabilir ya da kendi itenliimizle nasl vnebiliriz? Hatt, bir i
tenlik abas z itibariyle sonusuz kalmaya mahkum olduuna ve daha onu
duyurduumuz anda beyhudeliini yarg-ncesi [prejudicative] bir tarzda anla
dmza gre, sylemde, itirafta, vicdan muhasebesinde bile bir itenlik abas
na nasl giriebiliriz? Byle bir aba ierisinde yapacam ey, kendimi inceler
ken tam olarak ne isem onu belirlemek ve kaamaklara bavurmakszn o olma
ya karar vermektir daha sonra kendimi deitirme yollarnn arayna koyu
lacak olsam bile. Ancak bu, kendimi bir ey gibi oluturmak deil de nedir? Be
ni u ya da bu eylemde bulunmaya itmi olan skler [motifs] ve miller (mobiles] btnn m belirleyeceim? Ama bunu yapmak demek, esasen, bilinleri
min akn bir fiziksel durumlar dizisi olarak oluturan nedensel bir determiniz
me dair bir postla ortaya koymak demektir. Kendimde, utan iinde itiraf et
mek iin bile olsa, birtakm eilimler mi kefedeceim? Ama bunu yapmak, sz
konusu eilimlerin benim katkmla ortaya ktklarn, doann gleri olmad
n, deerlerine ilikin srekli bir kararla etkililiklerini onlara benim kazandr
dm bile bile unutmak olmaz m? Karakterim zerinde, doam zerinde bir
yargda m bulunacam? Bu da, yargladm gemiin tanm gerei imdiki za
manm kapsamadn sylemek, yani esasen bildiim bir eyi kendimden giz
lemek olmaz m? Bunun bilindiinin kant udur ki gerekten de ne idiyse o an
da da o olduunu itenlikle ortaya koyan insan, bakasnn kendisine duyduu
kine isyan eder ve ne idiyse artk o olamayacan ne srerek bu kini etkisiz b
rakmaya alr. Yeni zgrl iinde artk o eski sulu kii olmayan bir adam
mahkemelerin yaptrmlaryla karlanca insanlar arr ve hakl olarak zlr
119

Jean -P au l Sartre

ler. Ama bir yandan da bu adamdan kendini o sulu olan gibi kabul etmesi bek
lenir. yleyse itenlik aslnda bir kendini aldatma fenomeninden bakaca nedir?
Kendini aldatmada, insan-gerekliini, ne deilse o olan ve ne ise o olmayan bir
varlk olarak oluturmann sz konusu olduunu gstermemi miydik zaten?
Bir ecinsel ou zaman dayanlmaz bir sululuk duygusu tar ve varoluu
btnyle bu duyguya gre belirlenir. Buradan da hemen onun kendisini aldat
t ngrlecektir. Ve gerekten de ska grld zere, bu adam bir yandan
ecinsel eilimini kabul ederken, ilemi olduu her bir kabahati tek tek itiraf
ederken, kendini bir olanc" olarak grmeyi btn gcyle reddeder. Onun
durumu her zaman ayr, her zaman tekildir; burada iin iinde oyun, tesadf,
ansszlk vardr; bunlar gemi hatalardr, kadnlarn karlamay beceremedii
belli bir gzellik anlayyla aklanrlar, bunda epey derinlemesine bir ekilde
kk salm bir eilimin belirtilerinden ok, kaygl bir arayn etkilerini grmek
gerekir, vb. Hi phesiz komie varan bir kendini aldatma iindeki bir adam
dr bu, nk kendisine yklenen btn olgular kabul ederken bunun dayatt
sonucu kartmay reddeder. Bu yzden, onun en kat yarglaycs olan dos
tu da bu ikiyzllkten rahatsz olur: yarglayc yalnzca bir tek ey ister ve
belki ancak o zaman hogrl grnr: sulu, sululuunu kabul etsin, ecin
sel, hibir kaamaa kalkmadan -ister utan duyarak, ister kendini hakl gr
d iin olsun fark etmez- Ben bir olancym aklamasn yapsn. Burada
unu soruyoruz: kendini aldatan kim? Ecinsel mi, yoksa itenlik ampiyonlu
u yapan kii mi? Ecinsel kabahatlerini kabul eder ama hatalarnn kendisi iin
bir kader oluturduu biimindeki o ezici bak asna kar tm gcyle mca
dele verir. Kendisini bir eymi gibi dnlmeye brakmak istemez; o, bir e
cinselin, u masann masa olduu gibi ya da u kzl sal adamn kzl sal ol
duu gibi ecinsel olmadn karanlk ve gl bir biimde anlar. Sanr ki hata
y ortaya koyduu ve onu kabul ettii andan itibaren her trl hatadan kurtul
makta, dahas, psiik sre bizatihi hata araclyla onu her kabahatten arndr
makta, onun iin belirsiz bir gelecek oluturmakta, onu yepyeni bir halde yeni
den dourmaktadr. Yanlyor mu? Byle dnmekle, insan-gerekliinn ken
dine zg ve indirgenemeyecek zelliini kendiliinden kabul etmi olmuyor
mu? Demek ki, ald tavr hakikatin yadsmamayacak bir kavrann iermekte
dir. Ama ayn zamanda da yaamak iin o srekli yeniden doua, o deimez
kaa ihtiya duyar; topluluun korkun yargsndan kurtulabilmek iin hi
120

V arlk ve H ilik

durmadan erimdma kmas gerekir. Bu yzden olmak [varlk] szc zerin


de oynar. Eer, "Ben olanc deilim tmcesini, Ben ne isem o deilim anla
mnda anlasayd gerekten de hakl olurdu. Yani, yle bir aklama yapsayd
hakl olurdu: Bir dizi davrann olanc davranlar olarak tanmlanmalar ve
benim de bu davranlarda bulunmu olmam bakmndan ben bir olancym,
insan-gereklii davranlara gre getirilecek her trl tanmn dnda kald
lde de ben bir olanc deilim." Ama ecinsel sinsice olmak szcnn bir
baka kabulne doru kayar. 01mamak", kendinde olmamak balamnda an
lar. Olanc olmamak aklamasn, u masa bir mrekkep hokkas deildir"
anlamnda yapar. Kendini aldatr.
Ama itenlik ampiyonluu yapan kii de insan-gerekliinin aknlmdan
habersiz deildir ve gerektiinde kendi karma bu akmla bavurmay bilir.
Hatt tam da itenlik talep ederken onu kullanr ve ortaya koyar: itenlik -dola
ysyla da zgrlk- adna, ecinselin kendi kendisine dnmesini ve kendini e
cinsel olarak kabul etmesini istemiyor mu; byle bir itirafn ecinsele hogr
salayacan ima etmiyor mu? Bu da, itenlik yanlsnn ecinsel olduunu ka
bul ettii insan ile kendini ecinsel olarak kabul eden insan ayn kii olmayaca
ndan, kendini ecinsel olarak kabul eden insann kap zgrln ve iyi ni
yetin blgesine gireceinden baka ne anlama gelir? u halde, itenlik ampiyo
nu olan kii, aslnda ecinselden, ne ise o olamamas iin ne ise o olmasn talep
etmektedir, itiraf edilen gnah yan yanya balanmtr tmcesinin derin an
lam bu dur. Suluya bir ey muamelesi yapmamak iin, ondan kendim bir ey
gibi oluturmasn ister. Ve bu eliki itenlik gerekliliinin kurucu esidir. Ni
tekim, kayg veren bir zgrl bir kalemde silen ve bundan byle bakasnn
btn edimlerini kesin bir biimde onun znden kaynaklanan sonular olarak
kurmay hedef alan, Brak unu! Olancnn biridir gibisinden bir tmcede,
bakas iin aalayc ve benim iin gven verici olan eyleri grebiliyoruz. Bu
nunla birlikte sansrcnn kurbanndan srarla talep ettii, ite budur: kurban
kendi kendisini ey olarak olutursun, zgrln bir uzmanlk alan gibi san
srcnn ellerine teslim etsin ki sansrc de daha sonra bir efendinin sadk dos
tuna [feal] yapt gibi o zgrl ona geri versin, itenlik ampiyonu, kendini
gvenceye almak istedii lde, (bir yargda bulunuyor olmasna ramen), z
grln kendini bir ey gibi oluturmasn talep ettii lde kendini aldat
maktadr. Burada yalnzca, Hegelin efendi ile kle arasndaki iliki adn ver
121

Jean -P au l Sartre

dii, bilinlerin o lmne mcadelesinin bir blm sz konusudur. Bir bilin


ce seslenilirken, onun bilin doas adna kendini bilin olarak radikal bir biim
de yok etmesi talep edilir ve karlnda ona bu yok oluun tesinde bir yeni
den dou umudu verilir.
yle denecektir: kabul, ama adammz itenlii bakasna kar bir silah ola
rak kullanarak istismar ediyor, itenlii Mit-seinm ilikileri iinde deil, sak hal
de olduu yerde, kendisiyle ilikilerinde aramak gerekir. Gelgelelim, nesnel iten
liin de ayn biimde olutuunu grmyor muyuz? iten kiinin kendini bir ey
gibi oluturduunu, tam da itenlik edimiyle o ey durumundan kurtulmak iin
byle yaptn grmyor muyuz? Kt olduunu itiraf eden kii, kayg veren
ktlk-iin-zgrln, cansz bir ktlk karakteriyle dei-toku etmitir:
o ktdr, kendini benimser, ne ise odur. Ama bunu yaparken de o jeyden kur
tulur, nk artk o eyi temaa eden kiidir, o eyi baklar altnda tutmak ya da
onu sonsuz sayda tikel edim halinde yklmaya brakmak onun kendi elindedir,
itenliinden bir vn pay devirir ve vgye deer kii kt olmak bakmn
dan kt deil, ktlnn tesinde olmak bakmndan kt kiidir.
Ayn zamanda ktlk de silahszlandrlm olmaktadr, nk determinizm
dzlemi dnda hibir ey deildir ve ktl itiraf etmekle kendi zgrl
m onunla yzyze getiririm; geleceim bakirdir, her eyi yapabilirim. Dolay
syla itenliin temel yaps kendini aldatmanmkinden farkszdr, nk iten ki
i de ne ise o olmamak iin ne ise o olarak oluturur kendim. Bu da herkes tara
fndan bilinen u gerei aklar: iten olmaya abalamak yznden sonunda
kendini aldatr hale gelinebilir. Valery, Stendhalin durumunun bu olduunu
syler. Kendini benimsemek zere giriilen deimez aba olarak tam ve dei
mez itenlik, doas gerei, kendiyle balarn koparmak iin srdrlen dei
mez bir abadr; insan tam da kendini kendi iin nesne kld edimle kendin
den kurtulur. nsann, ne olduunun srekli dkmn yapmas, hi durmadan
kendini yadsmaktr, artk hibir ey olmad, saf ve zgr bir baktan bakaca
bir ey olmad bir alana snmaktr. Kendini aldatma kendini erimdma koy
may hedefler, bir katr diyorduk. Ama imdi itenlii tanmlamak iin de ay
n terimleri kullanmak gerektiini gryoruz. Bu ne anlama geliyor?
u anlama geliyor: sonuta, itenliin hedefi ile kendini aldatmann hedefi
birbirlerinden o kadar da farkl deildir. Elbette, gemie dnk olan ve bizi bu
rada ilgilendirmeyen bir itenlik vardr; falan zevki tatm ya da filan niyeti ta
122

V arlk ve H ilik

m olduumu itiraf ettiimde itenimdir. leride greceimiz zere, eer gemi


e dnk itenlik mmkn oluyorsa, bunun nedeni, insan varlnn, gemie
doru dnde kendini bir kendinde-varlk olarak kurmasdr. Ancak burada
bizi yalnzca imdiki ikinlin iinde kendisini hedefleyen itenlik ilgilendiri
yor. Bu itenliin amac nedir? Varlmla en sonunda rtebilmem iin ne isem
onu kendime itiraf ettirmek; ksacas, ne isem o olmamak kipinde ne isem onu
kendindenin kipinde olmam salamak. Ve getirdii postla da, sonuta, zaten
ne isem, kendinde kipinde onu olacak olduumdur. Bylece, itenliin temelin
de sonu gelmez bir ayna-yansma oyunu buluruz, ne ise o olan varlktan, ne ise
o olmayan varla ve tersine, ne ise o olmayan varlktan ne ise o olan varla do
ru srekli bir geile karlayoruz. Peki kendini aldatmann hedefi nedir? Ne
deilsem o olma kipinde kendimi ne isem o yapmak ya da ne isem o olma ki
pinde kendimi ne isem o yapmamak. Burada da ayn aynalar oyununu buluyo
ruz. nk, gerekten de, itenlik niyetinin olabilmesi iin, kkende, olduum
eyi hem olmam hem de olmamam gerekmektedir. tenlik bana bir varlk tarz
ya da zel bir nitelik kazandrmaz, ama o nitelik balamnda, beni bir varlk ki
pinden bir baka varlk kipine geirmeyi hedefler. Ve itenliin ideali olan bu
ikinci varlk kipine ulaabilmem doam gerei bana yasaktr ve ona ulamak iin
abaladm anda bile, ona ulaamayacamn karanlk ve yarg-ncesi kavray
n tarm. Ama, ayn biimde bir kendini aldatma amacm srf tasarlayabilmem
iin, doam gerei kendi varlm iinde varlmdan syrlmam gerekir. Eer,
u mrekkep hokkasnn mrekkep hokkas olduu tarzda, hznl ya da kor
kak olsaydm, kendini aldatmann imkn tasarlanamazd bile. Yalnzca kendi
varlmdan syrlamamakla kalmaz, ondan syrlabileceimi bile dnemez
dim. Ama eer kendini aldatma, srf basit bir proje vasfnda mmknse, bunun
nedeni tam da benim varlm sz konusu olduunda olmak ile olmamak ara
snda o kadar da kesin bir farkllk bulunmamasdr. tenlik doas gerei hede
fine ulaamayacann bilincinde olduu iindir ki kendini aldatma mmkn
dr. Korkak olduum halde kendimi korkak olmayan olarak kavramaya girie
bilmem iin, bu korkak olma mn kendisi de eer varsa sorun halinde olmal
dr, kendisi bir soru olmaldr, tam da onu kavramaya altm anda her yan
elimden kap kurtulmal ve yok olmaldr. Bir kendini aldatma abasn deneyebilmemin koulu, olmak istemediim o korka bir bakma olmam am du. Ama
eer korkak olm asaydm , basite ne-degilsem-o-olmama kipinde olsaydm, kor
123

Jean -P au l Sartre

kak olmadm aklarken iten" olurdum. Bylece benim olmadm korka,


o ele gelmez, silik korka, beri yanda da u ya da bu ekilde olmam gerekir.
Bundan, biraz korkak (bir yere kadar korkak ve bir yere kadar korkak deil
anlamnda biraz korkak) olmam gerektii anlalmamaldr. Hayr: tmyle ve
her ynden, ayn zamanda hem korkak olmak hem de olmamak durumunda
ym. Bylece bu durumda kendini aldatma, ne isem o olmamam, yan insangerekliinin varlk kipi iinde varl varlk-olmayandan ayran, lye gelmez
bir farkllk bulunmasn buyurur. Ama kendini aldatma, sahip olduum nitelik
leri reddetmekle, olduum varl grmezden gelmekle yetinmez. Ayn zamanda
da beni ne deilsem o olan gibi oluturmaya giriir. Beni olumlu ynden cesur
muum gibi kavrar, oysa ki deilim. Ve bu da bir kez daha ancak ne deilsem o
olduumda, yani bendeki varlk-olmayan, varlk-olmayan vasfyla varla bile sa
hip deilse mmkndr. phe yok ki, cesur olmamam gerekmektedir, aksi tak
dirde kendini aldatma olmazd. Ama, aynca kendimi aldatma abamda da yle
bir ontolojik kavray olmaldr: varlmn sradanl iinde ne isem gerekten o
deilim ve rnein, hznl-olmadaki olmak -yani, ne isem o olmamak ki
pinde olduum- ile kendimden saklamaya altm cesur-olmamadaki olma
mak arasnda, o kadar da byk bir fark yoktur. Bunun yan sra ve zellikle,
olmann yadsnmas srekli bir hilemenin nesnesi olmal, olmamann' anlam
insan-gereklii iinde srekli soru halinde kalmaldr. Eer, u mrekkep hok
kasnn bir masa olmamas tarznda cesur olmasaydm, yani korkaklmn iin
de yaltlm, ona dayanm, onu zdd ile ilikiye sokamayacak bir durumda ol
saydm; eer kendimi korkak olarak belirlemeyi, yan bendeki cesareti olumsuzlam ay ve bu yoldan, daha korkaklm ortaya koyduum anda korkaklmdan
syrlmay becerecek durumda olmasaydm; eer benim iin cesur-olmamamla ol
duu gibi horkak-olmamamla da rtebilmek ilke olarak, imknsz olmasayd,
her trl kendini aldatma projesi de bana yasaklanm olurdu. Dolaysyla ken
dini aldatmann mmkn olmas iin itenliin kendisinin de bir aldanma olma
s gerekir. Kendim aldatmann imknnn koulu, insan-gerekliinin, en dolay
sz varl iinde, dnm-ncesi cogifonun iyaps iinde, ne deilse o olma
s ve ne ise o olmamasdr.

124

V arlk ve H ilik

III
KENDN ALDATMADAK NANMA*
Ama, imdilik yalnzca kendini aldatmay kavramlablir klan koullara, ken
dini aldatmann kavramlarn oluturmaya imkn veren varlk yaplarna dein
dik. Bu dncelerle yetmemeyiz: henz kendini aldatmay yalandan ayrmadk;
betimlediimiz ftanlaml [amphibolique] kavramlar hi phesiz muhatabn
artmak isteyen bir yalanc tarafndan da kullanlm olabilirlerdi. Kald ki bun
larn iftanlamll birtakm ampirik koullara deil, insann varlna dayand
ndan, herkese grlebilirler, grlmeleri de gerekir. Kendini aldatmadaki ger
ek sorun elbette ki kendini aldatmann bir inanma [foi], yle olduuna inanma,
aldanma olmasndan kaynaklanr. Bu inan kinik bir yalan da olmayacaktr, ve
eer apaklk nesnenin grsel sahiplenilmesiyse, apaklk da olamaz. Ama
nesne verili olmad ya da belirsiz bir biimde verili olduu zaman varln nes
nesini benimsemesine inan ad verilecek olursa, kendini aldatma bir inantr ve
kendini aldatmann asl sorunu da bir inanma sorunudur. Kendini ikna etmek
iin zellikle oluturulan kavramlara kendini aldatarak inanmak nasl mmkn
olabilir? Aslnda kendini aldatma projesinin kendisinin de kendini aldatma ta
mak zorunda olduuna iaret etmek gerekir: ben yalnzca harcadm aba so
nunda iftanlaml kavramlarm ina ettiim ve kendimi bunlara inandrdm za
man kendimi aldatyor deilim. Dorusunu sylemek gerekirse, kendimi ikna et
medim de: zaten ne kadar ikna olmusam, hep o kadar ikna oldum. Ve daha ken
dimi aldatmaya hazrlandm anda bile, bizatihi bu hazrlklara kar kendimi al
datma hali iindeydim. Onlar kafamda iten olmayan hazrlklar gibi canlandr
mak sinizm olurdu; onlarn masum hazrlklar olduuna itenlikle inanmaksa iyi
niyet olurdu. Kendini aldatma karan, kendini adl adnca sylemeye cesaret ede
mez, bir aldan tadna hem inanr hem inanmaz. Ve kendini aldatmann be
* Mauvaise foi kavramn Trkeye aktarrken, kavramn ifade ettii anlam verdiine inan
dmz "kendini aldatma" karln kullanmay tercih ettik. Bu bal evirirken de yme
anlam vermek iin Kendini Aldatmadaki inanm a ifadesini kullandk. Eer birebir eviri
yaplacak olsayd, mauvaise foi" kt niyet" ya da kt inan eklinde, balk ise (La
foi de la mauvaise foi) Kt inantaki inan eklinde evrilirdi. Bu durumda Franszcada, foi kavramnn kullanlndaki devamllk, inan kelim esinin tekraryla salanabilir
di ancak, verilmek istenen anlam da bsbtn kaybetmi olurduk. Kendini Aldatmadaki
nanm a eklindeki eviri tercihim izin, m etnin iinde aklk kazandn dnyoruz. Yi
ne de burada da ksaca ifade etm ek gerekirse, bu balkla kastedilen ey kendini aldatan ki
inin, bir eyin yle deil de byle olduuna in an rken iinde olduu durumdur, - n
125

Jea n -P a u l Sartre

lirdii andan itibaren, daha sonraki her trl tavr ve bir bakma kendini aldat
mann Weltcmschaumgunu* bu karar belirler. Zira kendini aldatma, hakikatin
kriterlerini ve normlarn, iyi niyetin eletirel dncesinin bunlar kabul ettii
gibi, muhafaza etmez. Nitekim, kendini aldatmann karar verdii ilk ey, hakika
tin doasdr. Kendini aldatmayla birlikte bir hakikat, bir dnme yntemi, nes
nelere ilikin bir varlk tipi ortaya kar ve znenin aniden etrafm eviren bu
kendini aldatma dnyasnn ontolojik zellii, orada varln ne deilse o olma
s ve orada ne ise o olmamasdr. Bunun sonucunda zel bir apaklk tipi orta
ya kar: ikna edici olmayan apaklk. Kendini aldatma birtakm apaklklar ie
rir, ama daha batan bu apaklklar tarafndan doldurulmamaya, ikna edilme
meye ve itenlie dntrlmemeye boyun emitir: ekingen ve alakgnll
grnr, inanmann karar olduundan ve her sezginin ardndan, olan kararla
trmak ve istemek gerektiinden habersiz olmadn syler. Bylece, kendini al
datma ilksel projesinde ve ortaya kt anda gereklerinin kesin doasn karar
latrr, fa z la ey istememek, yeterince ikna olunmad zaman kendini tatmin ol
mu saymak, kendini kararl olarak belirsiz hakikatleri benimsemeye zorlamak
konularndaki kararllnda kendini btnyle biimlendirir. Bu ilk kendim al
datma projesi inanmann doasna ilikin aldatc bir karardr. unu iyice anlaya
lm ki burada zerine dnlm ve istenli bir karar deil, varlmzn kendi
liinden bir belirlenii sz konusudur. Kendim aldatmaya gemek uykuya dalmak
gibidir, kendini aldatmaksa rya grmek gibi. Bu varlk kipi bir kez gerekleti
inde, oradan kmak uyanmak kadar zordur: nk kendini aldatma, yaps ge
i halinde, geici [metastable] tipte olduu halde, tpk uyanklk ya da rya gibi
kendiliinden kendi kendini srdrme eiliminde olan bir dnyada-olma tipidir.
Ama kendim aldatma kendi yapsnn bilincindedir ve geici yapnm varln ya
ps olduuna, ikna-edic-olmamanm da btn kanlarn yaps olduuna karar
vererek kendi nlemlerini almtr. Bununla birlikte eer kendini aldatma inan
sa ve ilk projesi iinde kendi kendisinin olumsuzlanmasm kapsyorsa (ne deil
sem o olduuma ikna olabilmek iin, yeterince ikna olmadna karar verir), k
kende, yeterince ikna olmamaya gnll bir inanmann mmkn olmas gerekir.
Byle bir inancn imknnn koullan nelerdir?
Dostum Pierrein bana dostluk beslediine inannn. Buna iyi niyetle inanrm.
Buna inanrn ve bu konuda apak bir grye sahip deilim, nk konunun
* Dnya gr. -n
126

Varlk ve H ilik

kendisi, doas gerei kendini grye vermez. Buna inanrm, yani kendimi g
venden kaynaklanan itkilerin akna brakrm, buna inanmaya ve bu konuda
ki kararllm srdrmeye karar veririm, nihayet sanki bundan eminmiim gi
bi davranrm, btn bunlar ayn tavrn sentetik birlii iinde yaparm. Bylece
iyi niyet olarak tanmladm eyi Hegel dolaysz diye adlandrrd: gz kapal
inan. Hegel, bunun ardndan, dolayszn dolaylamay davet ettiini ve inann
kendi iin inan haline gelerek inan-olmayana geeceim gsterirdi. Eer dos
tum Pierrein beni sevdiine inanyorsam, bu demektir ki onun dostluu bana
btn edimlerinin anlamym gibi grnr, inan [croyance], Pierrein edimle
rinin anlamna ilikin zel bir bilintir. Ama eer inandm biliyorsam, inan
bana d balla bulunmayan, salt znel bir belirleme gibi grnr. nan
mak/sanmak [croire] szcn* fark gzetmeksizin, hem inancn sarslmaz
salamlm (Tanrm, sana inanyorum) hem de eli kolu bal ve kesinlikle z
nel niteliini (Pierre benim dostum mu? Bilemiyorum: buna inanyorum) gs
termek iin kullanlan bir terim haline getiren de budur. Ama bilincin doas y
ledir ki dolayl ile dolaysz onda tek ve ayn varlktr. nanmak, inandn bil
mektir ve inandn bilmek de artk inanmamaktr. Bylece inanmak artk inan
mamaktr, nk bu da inanmaktan baka bir ey deildir; btn bunlar ken
dinin) konulandrc-olmayan bilinc(i)nin birlii iinde gerekleir. Kukusuz
burada, sz konusu fenomeni bilmek szcyle belirtmek suretiyle onun betmleniini zorlam olduk; konulandrc-olmayan bilin [conscience non-thetique] bilmek deildir. Ama bu bilin, saydamlyla her trl bilmenin kkeninde
yer alr. Bylece inanma(mn) konulandrc-olmayan bilmc(i) inan tahrip
eder. Ama beri yandan da dnm-ncesi cogonun yasas, inanmann varl
nn inanmann bilinci olmasn buyurmaktadr. Bylece inan yle bir varlktr
ki kendini kendi varl iinde sorun haline getirir, ancak kendi yok oluu iin
de gerekleebilir, ancak kendini olumsuzlayarak kendini kendine aa kara
bilir; inan iin, olmak grnmektir ve grnmek de kendini olumsuzlamaktr.
nanmak, inanmamaktr. Bunun nedeni ortada; bilincin varl, kendi aracly
la varolmaktr, dolaysyla kendim oldurmak ve bu yoldan da kendi kendinin
zerine ykselmektir. Bu balamda bilin srekli bir biimde kendinden syrl
madr, inan inan-olmayan haline gelir, dolaysz dolayllk haline gelir, mut
lak grece olur ve grece de mutlak olur. yi niyet ideali (inand eye inan
* Franszcada

'croire fiili her k ankm vurgusunu da tamaktadr, -n


127

Jean -P au l Sartre

mak), tpk itenlik ideali gibi (olduu ey olmak), bir kendinde-varlk idealidir.
Her inan yeterince inan deildir, insan inand eye asla inanmaz. Ve dola
ysyla kendini aldatmann ilksel projesi bilin olgusunun kendim tahrip edii
nin kullanlmasndan baka bir ey deildir. Eer her iyi niyed inan imknsz
bir inansa, imdi artk her trl imknsz inan iin yer var demektir. Cesur
olduuma inanma yetersizliim artk beni yldrmayacaktr, nk zaten hibir
inan asla yeterince inanamaz. Bu imknsz inanc, benim inancm olarak tanm
layacam. Elbette, inanmamak iin inandm ve de inanmak iin inanmad
m kendimden gizleyemeyeceim. Ama kendini aldatmann incelikli ve eksiksiz
bir biimde kendini hiletirmesi [aneantissement] beni artmayacaktr: bu
hileme, her trl inancn temelinde mevcuttur. Nedir o halde bu hleme?
Cesur olduuma inanmak istediim anda korkak olduumu biliyorum ve bu ke
sin kanaatim de gelip inanm yok ediyor mu? yi ama, ilk nce, eer cesur ol
may kendindenin varlk/olmak kipi iinde anlamak gerekirse, korkak olduum
dan daha cesur deilim. kinci olarak, cesur olduumu biliyor deilim, kendimi
bu biimde grmem ancak inanla mmkn olabilir, nk bu bak d
nmsel salt kesinliinin tesine gemektedir. nc olarak, kendini aldatma
nn inanmak istedii eye inanmay baaramad gerekten de dorudur. Ama
kendini aldatma, inand eye inanmamay kabul ettii lde kendini aldatma
dr. iyi niyet, inand-eye-inanmamaktan" varln iine kamak ister; kendi
ni aldatan varlktan inand-eye-inanamamaya kaar. Bu kendini aldatma her
trl inann elini kolunu nceden balamtr; elde etmek istedii inanlarn
da, bylece teki inanlarn, yani kamak istedii inanlarn da. Bilim, inann
bu kendi kendini tahrip ediinden kesinlie kaarken, kendini aldatma o tahri
bat ister, istemekle de karsna karlan inanlar ykar, bu inanlar yalnzca
inan olarak amlamr. Bylece ilk kendini aldatma fenomenini daha iyi anlaya
biliyoruz.
Kendini aldatmada, ne kinik yalan ne de aldatc kavramlarn ustalkl hazrlan vardr. Ama ilk kendim aldatma edimi, kalmas mmkn olmayan ey
den kamaya yneliktir, insann olduu eyden kamasna yneliktir. Oysa srf
kama projesi kendim aldatmay, varln barndaki isel bir paralanmay an
lar, kendini aldatma da o paralanma olmak ister. nk, aslnda, varlmz
karsnda taknabileceimiz iki dolaysz tavr, bu varln bizatihi doas ve
onun kendinde ile olan dolaysz mnasebeti tarafndan koullandnlmaktadr.
128

V arlk ve H ilik

'.v niyet, varlnm isel paralanmasndan, olmak durumunda olduu ve hi


bir ekilde olmad kendindeye doru kamaya alr. Kendini aldatma, kendmdeden, varlmn isel paralanmasna kamaya alr. Ama kendini aldat
ma nasl ki kendiliinden kendinin bir aldatma olduunu olumsuzlarsa, bu par
alanmay da olumsuzlar. Ne deilsem o olmak kipinde olmadm kendindeden
"ne-ise-o-olmamak araclyla kaarak kendini bir aldatma olarak olumsuzlavan kendini aldatma, ne deilse o olmama kipinde olmadm kendindeyi he
defler4. Eer kendini aldatma mmknse, bunun nedeni, kendini aldatmann in
san varlnn her trl projesinin dolaysz ve srekli tehdidi olmasdr, bilincin
kendi varl iinde srekli bir kendini aldatma riski barndrmasdr. Ve bu ris
kin kkeni de, bilincin kendi varl iinde hem ne deilse o olmas hem de ne
ise o olmamasdr. Bu aklamalar nda, bilinci, insan varlnn btn ola
rak deil, insan varlnn anlk ekirdei [noyau instantane] olarak ontolojik
adan incelemeye imdi geebiliriz.

4) Kendim aldatma [mauvaise foj iyi niyeti [bonne foi] yeniden yakalad ve iyi niyet pro
jesin in tam kkenine szd iin, iyi niyetle kendini aldatyor olm ak arasnda fark yoksa
da, bu demek deildir ki kendini aldatmadan radikal bir biim de kurtulm ak m m kn
deildir. Ama bu, otantiklik [authentcite] diye adlandracamz ve betim lenm esine b u
rada yer bulunmayan bir fenom eni, iinden rm varln kendi kendisi tarafndan
yem den ele alnmasn varsayar.
129

kinci Ksm
KEND-N-VARLIK

BRNC BLM
KEND-NN DOLAYSIZ YAPILARI

KENDNE MEVCUT OLMA [LA PRESENCE SOI]*


Olumsuzlama bizi zgrle, zgrlk kendini aldatmaya ve kendini aldatma
da imknnn koulu olarak bilincin varlna gnderdi. Dolaysyla bu kitabn Gi
ri blmnde denediimiz betimlemeyi yukardaki blmlerde ortaya koyduu
muz gerekliliklerin nda yeniden ele almak uygundur, yani dnm-ncesi
cogito'nun alanna geri dnmek gerekiyor, Ama cogifo, ifa etmesi talep edilenden
baka bir eyi asla ifa etmez. Descartes cogitoyu ilevsellii bakmndan sorgula
mt: Ben phe ediyorum, ben d n yoru m ve bu ilevsellikten varolusal di
yalektie hibir ipucu olmakszn gemek istemesinden tr tzclk hatasna
dt. Husserl, bu hatadan ders alm olarak, ekingen bir tarzda ilevsel betim
leme dzleminde kald. Bundan tr, grnn grn olarak salt betimleniinin tesine asla gemedi, kendini cogitonun iine kapatt, kabul etmese de, Hus
serl, fenomenologdan ok fenomenci olarak adlandrlmay hak eder; Husserlin
fenomencilii Kantn idealizmine paralel ilerler. Megara okuluna zg tartmac
ve diyalektik kart bir yaltlmla gtren bu betimleme fenomenciliinden
kurtulmak isteyen Heidegger, cogitodan gemeksizin dorudan doruya varolu
sal analitie yanar. Ama Dasein, kkenden itibaren bilin boyutundan yoksun
braklm, olduundan o boyutu asla yeniden fethedemeyecektir. Heidegger insan-gerekliin kendi kendinin anlalmasyla donatr ve bu anlay da insangerekliinin imknlarnn ek-statik projesi [pro-jet ek-statique]** olarak tanm
lar. Bu projenin varln yadsmak gibi bir niyetimiz yok. Ancak, kendi kendin
* "Pro-jet ek-statik ifadesindeki "kendi dna doru, ileri doru atlm anlamm hatrlat
m akta fayda var. - n
** Kendine mevcut olm a eklinde evirmeyi tercih ettiimiz bu ifadede bir farknda olm a,
"kendinin-farknda olma" anlam da vardr, - n
133

Jean -P au l Sartre

de anlama olma(nm) bilinc(i) olmayacak bir anlama, nasl bir ey olurdu? insangerekliinin. bu ekstaz, ekstaz bilincinden kaynaklanmazsa yeniden eyci ve kr
bir kendindenin iine der. Aslna baklrsa cogitodan yola kmak gerekir, ama
cogito iin de nl bir forml parodiletrerek kullanabiliriz: Cogtodan karsa
nz cogito sizi her yere ulatrr! Baz davranlarn imknnn koullarna ilikin
daha yukardaki aratrmalarmzn tek hedefi, bizi cogifoyu kendi varl zerin
de sorgulayacak duruma getirmek ve amndalktan [instantaneite] syrlp insangerekliinin oluturduu varlk btnlne varmann yolunu cogito'nun kendi
sinde bulmamza imkn verecek diyalektik arac bize salamakt. u halde, ken
dinin) konulandnc-olmayan bilinc(i)nin betimleniine geri dnp onun so
nularn inceleyelim ve ne deilse o olmak ve ne ise olmamak zorunluunun bi
lin iin ne anlama geldiini kendi kendimize soralm.
Giri blmnde, bilin, kendi varl iinde varl kendisi iin sorun olan
bir varlktr diyorduk. Bunun anlam, bilincin varlnn tam uygunluk iinde
kendi kendisiyle rtmemesidir. Kendindeye ait olan bu uygunluk u basit for
mlle ifade edilir; varlk, ne ise odur. Kendindede, kendi kendisine mesafesiz ol
mayan bir varlk paras yoktur. Bu biimde dnlen varlkta en ufak bir iki
ldik tasla bile yoktur; bunu, kendindenin varlk younluu sonsuzdur diye
rek ifade edeceiz. Kendinde-varlk doludur, doluluktur. zdelik ilkesi yalnz
ca tanm yaplm bir varlk blgesini kapsad iin deil, zellikle younluun
sonsuzluunu kendinde toplad iin sentetik olmakla nitelenebilir: A, Adr de
mek, u anlam tar; A, sonsuz bir sktrlmlk jcompression] iinde, sonsuz
bir younlukta varolur. zdelik, birlemenin en u noktadaki kavramdr; ken
dindenin, kendi varlnn sentetik birliine ihtiyac olduu doru deildir; ken
di kendisinin son snrnda, birlik de silinip gider ve zdelie geer. zde, bi
rin idealidir ve bir, insan-gerekliiyle dnyaya gelir. Kendinde, kendi kendisiy
le doludur ve bundan daha btncl bir doluluk, ierilen ile ieren arasnda
bundan daha mkemmel bir uygunluk dnlemez: varlkta hiliin szabilece
i en ufak bir boluk, en ufak bir atlak yoktur.
Bunun, tersine, bilincin zellii bir varlk zlmesi [decompression] olmas
dr. Nitekim bilinci kendiyle rtme olarak tanmlamak imknszdr. Bu masa
hakknda onun yalnz ve yalnzca bu masa olduunu syleyebilirim. Ama inanm
hakknda onun inan olduunu sylemekle yetinmem mmkn deildir: inan
m, inan bilinc(i)dir. Ska sylendii gibi, dnmsel bak yneldii bilin
134

V arlk ve H ilik

rlgusunu deiiklie uratr. Husserlin kendisi de grlm olmak olgusunun


her bir Erlebnis iin btncl bir deiime yol atn itiraf eder. Ancak, her tr
l dnmsel olgunun ilk koulunun dnm-ncesi bir cogito olduunu gs:erdiimizi sanyoruz. Bu cogito, elbette ortaya nesne koymaz, bilin-ii [intraconsaentiel] olarak kalr. Ne var ki kendisi tarafndan grlmek gibi bir ilk zorunlu
luk dnm-ncesi cogito iin de geerli olduu lde, dnm-ncesi cogito
dnmsel cogitoyla homolog olmaktan geri kalmaz; dolaysyla dnm-nce
si cogito, kkensel olarak, bir tank iin varolmann rtc vasfn tar; bu ta
nk kendisi olsa bile. Bylece inanm srf inan olarak kavrand iin artk y al
nzca inan deildir, yani daha imdiden inan olmaktan kmtr, bulank bir
inantr. Dolaysyla inan, inan bilinc(i)dir biimindeki ontolojik yarg hibir
durumda bir zdelik yargs olarak kabul edilemez: zne ve yklem kkten fark
ldr ve bu farklla karn ayn varln ayrtnlamaz birlii iindedirler.
u sylenebilir: Kabul, ama en azndan inan bilinc(i), inan bilinc(i)dir de
mek gerekir. Bu dzeyde de zdelii ve kendindeyi yeniden buluruz. Btn so
run, nesnemizi kavrayacamz dzlemi uygun bir biimde semektir. Ama bu
dora deildir: inan bilinc(i)nin inan bilinc(i) olduunu ileri srmek, bilincin
inanla bantsn kesmek, parantezi kaldrmak ve inan bilin iin bir nesne
yapmaktr, dnmsellik dzlemine doru ani bir srama yapmaktr. Nitekim
inan bilinc(i)nden baka bir ey olmayan bir inan biline(i)nin, inan bilinc(i)
olarak kendi(nin) bilincinde olmas gerekirdi. nan, bilincin noemaya zg akm
bir salt nitelii haline gelirdi; bilin, bu inan karsnda diledii biimde karar
vermekte zgr olurdu; bilin Victor Cousindeki gibi, bilincin srayla her birini
aydnlatmak zere psiik fenomenlere doru frlatt o soukkanl baka benzer
di. Ama Husserlin yntemsel pheye ilikin olarak giritii analiz u olguyu ok
iyi bir biimde aydnla karmtr: yalnzca dnmsel bilin/zerine d
nlm bilincin ortaya koyduu eyle ban koparabilir. Bir znoyy\ lepokhe!, bir
paranteze alma giriimini denemek ve Husserlin Mit-machen"* adn verdii eyi
reddetmek ancak dnmsel dzeyde mmkndr. nan bilinc(i) her ne kadar
inan onarlmaz bir biimde bakalatrsa da ondan ayrlmaz, inancm gstermek
iin vardr. Bylece inan bilmc(i)nin inan olduunu itiraf etmek zorundayz ve
bu ikili gnderim oyununu kaynandan kavnyoruz: inan bilinc(i) inantr ve
inan da inan bilinc(i)dir. Bilincin bilin ve inann da inan olduunu hibir
*

Birlikte-yapm a, - n
135

Jean-Paul Sartre

kta syleyemeyiz. Terimlerden biri tekine gnderir ve tekine geer ama yine
de birbirlerinden farkldrlar. Daha nce grdmz gibi inan da, haz da, se
vin de bilinli olmadan nce varolamaz, bilin onlarn varlnn lsdr; ama
inann, ancak bulank bir biimde varolabilmesinden tr, kkenden itibaren
kendinden kaan olarak, onu iine kapatmak isteyebileceimiz tm kavramlann
birliini kran olarak varolduu da bir o kadar dorudur.
Bylece, inan bilinc() ve inan bir tek varlktr ve bu varln zellii de
mutlak ikinliktir. Ama bu varlk, onu kavramak istediimiz anda parmaklarm
zn arasndan kayar ve kendimizi bir ikilik taslayla, bir yansmalar oyunuyla
kar karya buluruz, nk bilin yansdr [reflet]; ama tam da yans olduu iin
de yanstcdr [refchissante] ve eer onu yanstc olarak kavramaya kalkrsak
ortadan silinip gider ve yeniden yansyla kar karya kalrz. Filozoflar, yansyanstan [reflet-refletant] yaps karsnda farkl tavrlar almlar ve onu sonsuza
bavurarak aklamak istemilerdir, bunu da kh Spinoza gibi ortaya nce bir fikrin-fikri, sonra onun ard bir fikrin-fikrinin-fikri vb. ortaya koyarak; kh Hegelin yapt gibi kendi zerine dn asl sonsuzluk olarak tanmlayarak yap
mlardr. Ne var ki, sonsuzluun bilincin iine buyur edilmesi fenomeni dondur
makla ve onu karanlkta brakmakla kalmaz; bilincin ime sonsuzluu sokmak,
bilincin varln kesin bir ekilde kendindenin varlna indirgemeyi amalayan
bir teori ortaya koymaktan baka bir ey deildir, Eer yans-yanstan yapsn
kendini bize verdii biimde kabul edecek olursak, onun nesnel varoluu, tam
tersine, bizi kendindeden farkl bir varlk kipi tasarlamaya zorlar: bir ikilik barn
dran bir birlik deil, tez ve antitezin soyut uraklarnn tesine geen ve onlar
kaldran bir sentez deil de, birlik olan bir ikilik, kendi yansmas dan bir yans.
Nitekim eer tm fenomene, yani bu ikiliin birliine ya da inan bilinc(i)ne
ulamaya alrsak, fenomen bizi hemen terimlerden birine gnderir ve bu terim
de bu kez bizi ikinliin birletirici dzenleniine yollar. Ama tersine, eer ikilik
olarak ikilikten hareket etmek ve bilin ile inan bir ift olarak ortaya koymak
istersek, Spinozadaki fikrin-fikriyle karlamz ve incelemek istediimiz dnm-ncesi fenomeni skalanz. nk dnm-ncesi bilin kendi(nin) bilinc(i)dir. Ve incelenmesi gereken de bizatihi bu kendi nosyonudur, nk bilin
cin bizatihi varln o tanmlar.
Her eyden nce, akn varl gstermek iin felsefi gelenekten dn ald
mz kendinde [en soi] teriminin uygun olmadna iaret edelim. Gerekten de,
136

V arlk ve H ilik

kendiyle rtmenin snrnda, kendi [soi], ortadan silinip yerini zde varla
brakr. Kendi, kendinde-varln bir zellii olamaz. Kendi, doas gerei, zeri
ne dnlm [reflechte] bir terimdir ve bu durum, szdiziminde, zellikle de
Latince szdiziminin mantksal kesinlii ve dilbilgisinin ejusm* ve 'suinin**
kullanllar arasnda kurduu kesin ayrmlarda grlr. Kendi, gnderir ama
tam da ozneye gnderir. znenin kendi kendisiyle bir mnasebetini belirtir ve
bu mnasebet tam da bir ikiliktir; ne var ki zel bir ikiliktir, nk zel sz sem
bolleri gerektirir. Ancak, te yandan kendi, varl ne zne olarak, ne de tmle
olarak belirtir. Nitekim, rnein o kendim zyor" tmcesindeki kendfyi d
nnce, onun kendini atn ve ard sra znenin kendisini gsterdiini gr
rm. Kendi, burada hibir biimde zne deildir; nk kendi ile hibir m
nasebeti bulunmayan zne kendindenin zdeliinde younlaacaktr; ayn bi
imde, bu gerein salam bir eklemlenii de deildir, nk ard sra zneyi or
taya karr. Kendi, gerek bir varolan gibi kavranamaz: znenin kendi olm as
mmkn deildir, nk kendiyle olan rtme, daha nce grdmz zere
kendiyi yok eder. Ama znenin kendi olm am as da mmkn deildir, nk
kendi, znenin kendisinin gsterilmesidir. Demek oluyor ki kendi, znenin ikinliinde, kendisiyle mnasebetindeki ideal bir mesafeyi temsil eder, bir eit
kendi kendiyle rtmemedir, zdelii birlik olarak ortaya koyarken bir yandan da
zdelikten syrlmadr, ksacas, eitlilik izi tamakszn mutlak tutarllk ola
rak zdelik ve bir okluun sentezi olarak birlik arasnda, durmadan oynak bir
dengede olmaktr. te bu, kendine mevcut olma [presence soi] adm vereceimiz
eydir. Bilincin ontolojik temeli olarak kendi-iinin varlk yasas, kendine mev
cut olma biiminde kendisi olmaktr.
Bu kendine mevcut olma ou kez bir varolu younluu olarak kabul edil
mitir ve filozoflar arasnda olduka yaygn olan bir nyargya gre varln en
yce onuru bilincindir. Ne var ki bu postla, mevcudiyet nosyonuna ilikin da
ha ayrntl bir betimlemeden sonra savunulamaz. Nitekim, her trl ...e mevcut
olma durumu bir ikilik, dolaysyla da en azndan potansiyel bir ayrm ierir.
Varln kendine mevcut oluu, varlkta kendisinden bir kopukluk gerektirir.
zde olann kendisiyle rtmesi gerek anlamyla varlk younluudur, n
k tam da bu rtmede hibir olumsuzlua yer braklmamtr. Hi phesiz
* (Lat.) Onun, -n
*+ (Lat.) Kendinin, n
137

Jean -P au l Sartre

zdelik ilkesi, Hegelin de grm olduu gibi, elimezlik ilkesine anda bu


lunabilir. Ne ise o olan varlk, ne deilse o olmayan varlk da olabilmelidir. Ama
ncelikle bu olumsuzlama, gstermi olduumuz zere, btn teki olumsuzlamalar gibi varln yzeyine msan-gerekli araclyla gelir, varln kendisine
zg olan bir diyalektik araclyla deil. Ayrca bu ilke, varln yalnzca d a
r ile mnasebetlerine iaret edebilir, nk tam da varln olmad ile olan
mnasebetlerini ynetir. u halde, kendinde-varla mevcut olan ve dnyaya an
gaje olmu bir nsan-gerekliine grnebildikleri biimiyle d ilikilerin kuru
cu bir ilkesi sz konusudur burada; bu ilke, varln i mnasebetleriyle ilgili de
ildir; ortaya bir bakalk koyduklar lde bu mnasebetler varolmamaktadrlar. zdelik ilkesi, kendinde-varlm barnda her trden ilikinin olumsuzlanmasdr. Bunun tersine, kendine mevcut olma, ele gelmez bir atlan varla sz
masn ngrr. Varlk kendine mevcutsa, bunun nedeni varln tmyle ken
di olmamasdr. Mevcut olmak, rtmede dolaysz bir yozlamadr, nk ay
rl varsayar. Ama imdi de kendimize, zneyi kendi kendisinden ayran ne
dir? diye sorarsak, bunun hi olduunu itiraf etmek zorunda kalnz. Genelde,
bir ayrlmay ifade eden ey, uzam iindeki bir mesafedir, bir zaman dilimidir,
psikolojik bir atma ya da sadece ayn anda, ayn yerdeki k mevcudiyetin bi
reyselliidir, ksacas nitelenmi bir gerekliktir. Ama bizim ilgilendiimiz du
rumda, hi, inan bilinc(i)ni inantan ayramaz, nk inan, inan bilinc(i)nden baka bir ey deildir. Bir dnm-ncesi cogito'nun birlii iine, bu
cogitonun dnda olma niteliine sahip bir eyi buyur etmek, dnm-ncesi cogito'nun birliini bozmak, saydamln ortadan kaldrmak olur; bu durum
da, bilincin iinde, bilincin bilincinde olmad ve kendiliinde bilin olarak varolamayan bir ey ortaya kacaktr, tnan kendi kendisinden ayran ayrm, ay
r olarak ne kavranmaya ne de tasarlanmaya imkn verir. Bu ayrm ortaya ka
rlmaya alld anda eriyip gider: inan sak ikinlik olarak yeniden karmz
da buluruz. Ama eer bunun tersine, inan inan olarak kavramak istersek, o
zaman da orada atlak vardr, biz onu grmek istemedike ortaya kar, onu te
maa etmek istediimiz anda kaybolur. u halde bu atlak salt olumsuzdur. Me
safe, zaman dilimi, psikolojik atma kendi kendilerinde kavranabilirler ve bu
halleriyle olumluluk eleri ierirler, basit bir olumsuz ileve sahiptirler. Ama blin-ii atlak [fissure intra-conscientelle], olumsuzlad ey dnda bir hitir
ve ancak grlmedii lde varlk barmdrabilir. Ayn anda hem hi kadar az
138

V arlk ve H ilik

varla hem de hileme gcne sahip olan bu olumsuzluk hiliktir. Onu baka
hibir yerde bylesi bir saklk iinde kavrayamayz. Baka her yerde, yle ya da
byle, ona hilik olduu lde kendinde-varlk vermek gerekir. Ama bilincin
barnda ortaya kan hilik yoktur. Bu hilik ldrlmtr. rnein inan, bir
varln baka bir varlkla bitiiklii deildir, onun kendisine mevcut oluudur,
varln zlmesidir * Aksi takdirde, kendi-iinin birlii iki kendindenin ikilii
halinde kerdi. Dolaysyla kendi-iin, kendisinin hilii olmak durumundadr.
Bilin olmak bakmndan bilincin varl, kendi kendine mevcut olarak kendine
mesafeli varolmaktr ve varln, kendi varl imde tad bu sfr mesafe de
Hiliktir. Bylece, bir kendinin varolmas iin, bu varln birlii, zdein hilenmesi olarak kendi kendisinin hiliini iermelidir. nk inann iine szan
hilik, onun hiliidir, kendine inan olarak, kr ve youn inan olarak, gz
kapal inan olarak inancn hiliidir. Kendi-iin, kendisiyle akmayan olarak
kendi kendisini varolmak iin belirleyen varlktr.
Bu durumda o dnm-ncesi cogitoyu ipucu olmakszn sorgularken h i
lii hibir yerde bulamam olmamz da anlyoruz. Hilik, bir varl bulmann,
ortaya karmann m m k n olduu gibi bulunmaz, alp ortaya karlm az.
Hilik her zaman iin bir tedir. Kendi-iinin, kendi kendisine nispetle hep bir
te biiminde varolma mecburiyetidir, kendini sTekli olarak varlk tutarszl
na uratan bir varlk gibi varolmas mecburiyetidir. Bu tutarszlk da zaten ba
ka bir varla gndermez, kendinden kendine doru, yansdan [reflet] yanstana
[refletant] ve yanstandan yansya doru srekli bir gndermeden baka bir ey
deildir. Bununla birlikte bu gnderme kendi-iinin barnda sonsuz bir devini
me de yol amaz, tek bir edimin birlii iinde verilir: dnmsel bir bak bu
fenomeni btn olarak kavramak isterken yansdan yanstana, yanstandan yan
sya doru durmadan gnderildiinde, bylesi bir sonsuz devinim sz konusu
dur. Dolaysyla h ilik bu varlk boluudur, kendi-iini oluturmak zere ken* Daha nce de m etin ierisinde com pression detre ifadesi kullanlm t. Biz Tkede
com pressionu, sktrlm lk olarak, decom presson da 2lme" olarak karla
dk. Bu iki terim arasndaki net ztlk Trkede daha az hissedilir hale geldi. Burada unu
belirtelim ki, bu terim ler arasndaki kartlk Sartre dncesim n en nemli noktalarndan
birine iaret etmektedir. Sktrlm varlk", kendinde-varln boluksuz, sk yapsn
ifade eder. Varlk zlm esi ise, sanki bu sk yapnn gevekletigi, iinde atlaklarn bu
lunduu b ir varlk kipini ifade eder; bu varlk kipi de ''kendi-n-varlktr. Bu zlm e,
kend-nn niteliklerinden biri olan kendine mevcut olma halinde de hissedilen o i
mesafeyi, kendi kendine mesafeli olma halini, varlnda bir atlak" tama halini ifade
eder, - n
139

Jea n -P a u l Sartre

dindenin kendiye doru bu ddr. Ama bu hilik ancak kendi dn varo


luu varln bir hiletirme edimiyle ballam iindeyse oldurulabilir. Ken
dindenin kendine mevcut olu halinde bozulmaya urad bu devaml edime,
ontolojik edim adm vereceiz. Hilik, varln varlk tarafndan soru konusu ya
plmasdr, yani tastamam bilintir ya da kendi-imdir. Hilik, varla varlk ara
clyla gelen ve varla sahip olmakszn devaml olarak varlk tarafndan des
teklenen mutlak bir olaydr. Kendinde-varlk kendi varl iinde tm olumlulu
uyla yaltlm olduundan, hibir varlk varlk retemez ve varlk araclyla
varln bana gelen de yalnzca hiliktir. Hilik, varla zg bir imkndr ve
onun tek imkndr. Ayrca bu kkensel imkn ancak onu gerekletiren mutlak
edim iinde ortaya kar. Hilik, varlk hilii olduundan, varla da ancak var
ln kendisi araclyla gelebilir. Ve hi phesiz varla'da zel bir varlk ara
clyla, insan-gereklii araclyla gelmektedir. Ama bu varlk, kendi hilii
nin kkensel projesinden bakaca bir ey olmayaTak kendini insan-gereklii
olarak oluturur. nsan-gereklii, kendi varl iinde ve kendi varl iin var
ln barndaki hiliin biricik temeli olarak varlktr.

II
KEND-NN OLGUSALLII [FACTICITE]
Yine de, kendi-iin vardr. Ne ise o olmayan ve ne deilse o olan varlk vasfy
la da olsa, kendi-iin vardr diyeceiz. Kendi-iin vardr, nk itenlii baanszla srkleyecek engeller ne olursa olsun, en azndan itenliin projesi tasarlanabilirdir. Kendi-iin, II. Philippe vard" dediimizde ve dostum Pierre vardr, va
rolmaktadr dediimizde kastettiimiz anlamda, bir olay vasfyla vardr; Pierre
kendisinin sememi olduu bir koulda beliren bin olarak, 1842 ylnn Fransz
burjuvas olarak vardr, Schmitt ise 1870 ylnn Berlinli iisi idi, o dnyaya atl
m olarak, bir durum iine braklm olarak vardr; saf bir olumsallk hali ola
rak, dnyann tm dier eyleri iin, u duvar, u aa, u fincan iin geerli olan
kkensel soru onun iin de geerldir: Bu varlk neden baka trl deil de by
le? O., temelini kendisinin oluturmad bir eyi, dnyadaki mevcudiyetini, kendin
de barndran olarak vardr.
Varln, kendi kendisinin temeli olmayan olarak kendini bu biimde kavra
140

V arlk ve H ilik

y her trl cogitonun temelinde yatar. Bu adan, bu kavrayn Descartesm


dnmse! cogito sunda dolaysz bir biimde kefedilmesi dikkat ekicidir. Nite
kim Descartes kefinden yararlanmak istediinde, phe ettii iin kendini ku
surlu bir varlk olarak kavrar. Ama bu kusurlu varlkta mkemmellik fikrinin
mevcudiyetini saptar. Dolaysyla tasarlayabilecei varlk tipi ile olduu varlk
arasnda bir uymazlk yakalar. Tanrnn varlna ilikin ikinci kantn kkenin
deki ey de ite bu uymazlk ya da varlk eksikliidir. Gerekten de eer skolas
tik terminoloji bir yana braklacak olursa, bu kanttan geriye u ak anlam ka
lr: mkemmelik fikrim kendisinde barndran varlk kendi temeli olamaz: aksi
takdirde bu fikre uygun bir tarzda yaratlm olurdu. Bir baka deyile: kendi
kendisinin temeli olan bir varln olduu ile tasarlad arasnda en kk bir
uymazlk bile olamaz, nk zaten bu varlk kendini varla ilikin anlayna
uygun olarak yaratmtr ve olduundan bakasn da tasarlayamaz. Ama burada
varlk karsndaki bir varlk eksiklii olarak varln yakalan, ncelikle cogitonun kendi olumsalln kavramasdr. Dnyorum yleyse varm. Neyim
ben? Kendi kendisinin temeli olmayan, kendi varln aklamad lde ol
duundan bakas da olabilecek olan bir varlk. Heideggerin, otantik olmayan
dan otantie geiin ilk motivasyonu olarak verecei ey de kendi olumsallm
zn bu ilk grsdr. Bu gr, tedirginliktir, vicdann arsdr (Ruf des Gemssens), sululuk duygusudur. Aslnda Heideggerin betimlemesinde, ilgilenmedi
ini ne srd bir Etii ontolojik olarak temellendirme kaygs da, kendi h
manizmini akmlm dindeki anlamyla uzlatrma kaygs da fazlasyla bellidir.
Olumsallmzn grs sululuk duygusuyla bir tutulabilecek trden deildir.
Yine de uras gerek ki kendi kendimizi kavradmzda, kendimize, dogrulanamaz bir olgunun zellikleri iinde grnrz.
Ama biraz nce 1 kendimizi bilin olarak, yani kendi araclyla varolan bir
varlk olarak kavramyor muyduk? Varlkta tek bir beliriin birlii iinde, ken
di varlnn temeli olmayan olarak kendi araclyla varolan bu varlk olmamz
nasl mmkndr? Ya da, baka bir deyile, (var) olarak, kendi kendisinin var
l olmayan, yani kendi varlnn temeli olmayan kendi-iin nasl olur da kendi-iin olan olarak kendi hiliinin temeli olabilir? Yant sorunun iindedir.
Gerekten de varlk kendi varlnn hilenmesi olarak hiliin temeli olsa da,
bu demek deildir ki varlk kendi varlnn temelidir. Kendi varln temellen
1) Bkz. Giri, III. paragraf.
141

Jean -P au l Sartre

dirmek iin, kendine mesafeli varolmak gerekir ve bu da, hem temellendirilen


varln hem de temellendiren varln belli

biT

biimde hilenmesin, birlik ola

cak bir ikilii gerektirir: bu durumda, yeniden kendi-im durumuna dlecek


tir. Ksacas, kendi varlnn temeli olacak bir varlk fikrini tasarlamak iin giri
ilecek her aba, ister istemez kendinde-varlk olarak olumsal olduundan, ken
di hiliinin temeli olacak bir varlk fikri oluturmaya gtrr, Tann'y kendi
kendi?in nedeni klan neden olma edimi, zorunluluun birincil ilikisinin bir ken
dine dn olmas, bir kendi-zerine-dnm olmas lsnde her kendini
ele alma gibi bir hileme edimidir. Ve bu kkensel zorunluluk da, olumsal bir
varln, yani tam da kendinin nedeni olmak iin olan bir varlm temelinde be
lirir. Leibnizin zorunlu olan mmkn olandan hareketle tanmlamak iin -k
Kant da bu tanm benimser- gsterdii abaya gelince, bu aba varln bak
asndan deil de bilginin bak asndan anlalabilir. Leibnzin anlad bii
miyle mmkn olandan varla gei (zorunlu olan, imkn varoluunu ieren
bir varlktr) bilgisizliimizin bilgiye geiini ifade eder. Nitekim burada, imkn
ancak bizim dncemiz asndan imkn olabilir, nk imkn varolutan n
ce gelir. O, imkn olduu varla nispetle dsal bir imkndr, nk varlk bu
imkndan, bir sonucun bir ilkeden kmas gibi kmaktadr. Ama daha yukar
da imkn nosyonunun iki vehe altnda ele alnabildiine iaret etmitik. Ger
ekten de bu nosyonu znel bir belirtme gibi kullanabiliriz (Pierre'in lm ol
mas mmkndr demek, Pierrein yazgsna ilikin bilgisizliimi ifade eder) ve
bu durumda dnyann karsnda mmkn olan hakknda karar veren tanktr;
varln kendi imkn o varln dndadr, onun varlk ansn len salt bak
n iindedir; imkn bize varlktan nce pekl verilebilir ama bize verilir ve hi
bir biimde bu varln imkn deildir; halnn zerinde yuvarlanan misketin
dokudaki bir kvrm yznden yolundan sapmas misketin imknlarna ait bir
ey deildir; sapma imkn halya ait bir ey de deildir, bu imkn ancak tank
tarafndan dsal bir mnasebet olarak sentetik bir biimde kurulabilir. Ama im
kn, bize gerein ontolojik yaps olarak da grnebilir: o zaman imkn baz
varlklara onlarn kendi imkn olarak aittir, onlarn olduklar, olmalar gereken
imkndr. Bu durumda varlk, varlkta kendi imknlarn tar, bu imknlarn te
melidir ve dolaysyla varln zorunluluu imknndan devirilemez. Ksacas,
Tann eer varsa, olumsaldr.
Bylece bilincin varl, kendi-iinde kendisini hilemek iin olan kendin142

Varlk ve H ilik

dedir ve olumsal kalr, yani bilin, varln kendi kendine vermedii gibi baka
bir varlktan da almaz. Aslnda, kozmolojik kant gibi ontolojik kantn da zo
runlu bir varlk oluturmakta baarszla uramas bir yana, falanca bir varlk
olarak varlnm aklamas ve temeli de zorunlu varlk iinde aranamaz:
"Olumsal olan her ey zorunlu bir varlkta kendine bir temel bulmak zorunda
dr ve ben olumsalm ifadesinde gerek bir temele aklayc bir ekilde balan
ma arzusuna deil, bir temellendirme arzusuna iaret edilir. Nitekim ontolojik
kant, bu olumsall hibir biimde aklayamaz, yalnzca kendinde olumsalln
soyut fikrini aklayabilir. Ayrca, bu durumda olgu deil, deer sz konusudur1.
Ama kendinde-varlk olumsal olsa da, bozulmaya urayarak kendi-iin haline
gelir ve kendisini yemden ele alr. Kendinde-varlk kendi-iin halinde kaybol
mak iin vardr. Ksacas, varlk vardr, olmaktan bakaca olamaz. Ama varln
kendine has imkn -hileme edimiyle amlanan imkn-, kendini hileyen kur
ban edici edimle bilin olarak kendinin temeli olmaktr; kendi-im, kendini bi
lin olarak temellendirmek zere kendinde olarak kaybolup giden kendindedir.
Bylece bilin, bilin-olmasn kendi kendisinden salar ve kendi kendisinin hilenmesi olduu lde ancak kendine gnderme yapabilir, ama bilin halinde
hileen ey, bilincin temeli olduu sylenemeyecek olan olumsal kendindedir.
Kendinde, hibir eyi temellendiremez; kendi kendisini temellendirse bile, bunu
ancak kendine kendi-iin olma zelliini katarak yapar. Kendinde ancak artk
kendinde olm ad lde kendi kendisinin temelidir; ve burada her trl teme
lin kkeniyle kar karya geliriz. Kendinde-varlk, kendisinin de baka varlk
larn da temeli olamyorsa, o takdirde genel olarak temel, dnyaya kendi-iin
araclyla gelecektir. Kendi-iin, hiletirilmi kendinde olarak kendisini temel
lendi rmekle kalmaz, kendisiyle birlikte temel de ilk kez ortaya kar.
Ne var ki temelin ortaya k ya da kendi-iinin belirii olan mutlak olaya
[Pevenement absolu] gml olan ve orada hilenen bu kendinde, kendi-iinin
kkensel olumsall olarak hep kendi-iinin barndadr. Bilin kendi kendisi
nin temelidir, ama salt sonsuz bir kendinde yerine bir bilincin olup olmamas
olumsal kalr. Mutlak olay ya da kendi-iin, bizatihi kendi varlnda olumsaldr.
Dnm-ncesi cogio'nun verilerini zersem, hi kukusuz kendi-iinin ken
dine gnderme yaptm saptarm. Kendi-iin her ne olursa olsun varlk bilinci
kipinde olumsaldr. Susuzluk, susuzluun bilincidir ve kendi temeline gnder
2) G erekten de, bu akl yrtme, aka akln taleplerinde temellendirilir.
143

Jean -P au l Sartre

me yapar gibi susuzluk bilincine gnderir ve tersi de ayn ekilde geerlidir.


Ama yanstan-yanstlan btnl, eer verilebilseydi, olumsallk ve kendinde
olurdu. Ne var ki, bu btnle ulamak mmkn deildir, nk ne susuzluk
bilincinin susuzluun bilinci olduunu syleyebilirim, ne de susuzluun susuz
luk olduunu. O, hilenm btnlk olarak, fenomenin silik birlii olarak ora
dadr sadece. Fenomeni okluk gibi kavrarsam, bu okluk kendi kendisini b
tncl birlik [nite totalitaire] olarak gsterir ve bu yoldan da anlam olumsallk
olur; yani kendime unu sorabilirim: ben neden susuzluum? neden bu barda
n, bu Benin bilinciyim? Ama bu btnl kendi kendisinde ele aldm anda,
btnlk de gzlerimin nnde hileir, yoktur, olmamak iin vardr ve bylece
kendinin temeli olarak, ikilik tasla halinde kavradm kendi-iine geri dne
rim: fkeliysem, bu, kendimi fke bilinci olarak rettiim iindir: kendi-iinin
varln oluturan bu kendine-neden-olmay ortadan kaldrdnz anda, artk
hibir ey yoktur, kendinde-fke'ye bile rastlamazsnz, nk fke, doas ge
rei kendi-im olarak varolur. Bylece kendi-iin srekli bir olumsallk tarafn
dan tanr ve onu yeniden hesaba katar, onu kendisine katar ama asla ortadan
kaldramaz. Kendi-iine musallat olan ve ele gelmeksizin kendi-iini kendinde varla balayan bu devaml silikleme halindeki olumsall, kendi-iinin olgusall diye adlandracaz, ite bu olgusallk (onu gerekletirmek bizim iin hi
bir zaman mmkn olmasa bile, onu her zaman kendi-iin zerinden kavrasak
bile) kendi-iin vardr, dememize imkn veren eydir. Daha yukarda, o olma
y oynamadka hibir ey olamadmza iaret ediyorduk3. Eer garsonsam, bu
ancak garson olmamak kipinde olabilir diye yazyorduk. Ve bu dorudur: eer
garson olmam mmkn olsayd, kendimi aniden olumsal bir zdelik kitlesi gibi
oluturmu olurdum. Durum hi de byle deildir: bu olumsal ve kendinde-varlk her zaman elimden kaar. Ama durumumun ierdii mecburiyetlere zgrce
bir anlam verebilmem iin, srekli silikleen btnlk olarak kendi-iinin ba
rnda kendinde-varlgm da bir bakma benim durumumun silikleen olumsall
olarak verilmi olmas gerekir. Garson olmak iin garson olmay oynamak zorun
daysam da, en azndan diplomat ya da denizci olmay ne kadar oynarsam oyna
yaym diplomat ya da denizci olamayacam olgusundan kan ey ite budur.
Durumumun bu kavranamaz olgusundan, gerekletiren oyun ile dpedz oyunu
birbirinden ayran bu ele gelmez farkllktan dolaydr ki, kendi-iin bir yandan
3) Birinci Ksm, ikinci Blm, 2. Kesim: Kendini Aldama Davranlar.
144

V arlk ve H ilik

durumunun anlam n seip, kendisini durum iinde kendinin temeli olarak


olutururken, bir yandan da kendi konumunu semez. Bu, kendimi, hem varl
mn temeli olduum lde varlmdan tmyle sorumlu olarak ve hem de t
myle dorulanamaz olarak kavramama yol aan eydir. Olgusallk olmasayd,
ruhlarn Platonun Devlerinde kendi koullarm semeleri gibi, bilin de dnya
ile olan balarn seebilirdi: emeki olarak domak ya da burjuva olarak do
mak zere karar verebilirdim. Ama te yandan da olgusallk, beni burjuva olan
ya da emeki olan olarak oluturamaz. Aslnda olgusallk tam anlamyla olgunun
bir direnii bile deildir, nk oigusall dnm-ncesi cogitonun altyapsnda
yeniden ele alarak anlamn ve direncini ona ben vereceim. Olgusallk, olduum
ey olmak iin ulamak zorunda olduum varla ilikin olarak kendimi belirt
memden baka bir ey deildir. Oigusall brt plakl iinde kavramak mm
kn deildir, nk onunla ilgili bulacamz her ey, zaten yeniden ele alnm
ve zgr bir biimde temellendirilmi haldedir. Burada olma, bu masann ba
nda, bu odann iinde bulunma olgusu, daha imdiden bir snr-kavramm salt
nesnesidir ve yle olduu lde ona ulamak imknszdr. Ama yine de bura
da olma olgusu, kendi-iinin youn olumsall olarak onun kendini burada ol
ma bilinci biiminde retmesinin fonunu oluturan hiletirilmi kendinde ola
rak burada-olma bilincim tarafndan ierilir. Kendini burada-olma bilinci ola
rak derinletiren kendi-iin, kendine baktnda asla birtakm motivasyonlardan
baka bir ey kefedemeyecektir, yani durmadan kendine ve deimez zgrl
ne gnderilecektir (... iin buradaym, vb.). Ne var ki bu motivasyonlar don
duran olumsallk, bu motivasyonlar tmyle kendi kendilerini temellendirdikle
ri lde kendi-iinin olgusalldr. Kendi-iin olarak kendi kendisinin temeli
olan kendi-iinin olgusallkla mnasebeti, doru bir biimde olgusal zorunluluk diye adlandrlabilir. Ve Descartes ile Husserlin cogitonun apaklnn ku
rucusu olarak kavradklar ey de, gerekten bu olgusal zorunluluktur. Kendiiin, kendi kendisini temellendiren olarak zorunludur. Ve kendi-iin, ite bu
yzden apodiktk bir grnn zenne dnlm nesnesidir: olduumdan
phe edemem. Ama kendi-iin, olduu haliyle, kendi-iinin olmam olmasnn
da mmkn oluu olarak, olgunun olanca olumsallna sahiptir. Hileyici z
grlmn kendi kendisini idaralmas araclyla kavramas gibi, kendi-iin
de olgusallnm bilincindedir: tmyle nedensiz- oluunun duygusunu tar,
kendini hi uruna orada olan olarak, fazladan olan olarak kavrar.
145

Jean -P au l Sarre

Yklemi dnce olan Descartes tz ile olgusall birbirine kartrmamak


gerekir. Elbette dnen tz ancak dnd lde vardr ve yaratlm bir
ey olduu iin ens creatumun* olumsallndan pay alr. Ama dnen tz var
dr. Yklemi kendi-iin olsa bile, dnen tz, kendindeliini olanca taml
iinde muhafaza eder. te bu, Descartesm tzclk yanlsamas diye adlandr
lan eydir. Bizim grmze gre, tersine, kendi-iinin ortaya k ya da mut
lak olay, bir kendindenin kendim temellendirme abasna gnderir; kendi varl
nn olumsalln ykseltmek iin varln bavurduu bir giriime tekabl
eder; ama bu giriim kendindenin hiletirilmesiyle sonulanr, nk kendin
de, kendiyi ya da dnmsel ve hileyici gndermeyi varlnn mutlak zdeli
i iine buyur etmeksizin, dolaysyla yozlap kendi-iin haline gelmeksizin ken
dini temellendiremez. Dolaysyla kendi-iin, kendindenin zc tahribine te
kabl eder ve kendinde, kendini temellendirme giriiminde hileip emilir. u
halde kendinde, dnce reten ama bu srada kendisi tkenmeyen ve yklemi
kendi-iin olan bir tz deildir. Kendinde, bir varlk ans olarak, dorulanamaz
bir dnyaya mevcudiyet hali olarak, kendi-iinde kalr sadece. Kendinde-varlk
kendi hiliini kurabilir ama kendi varln kuramaz; zlrken hileip bir
kendi-iin haline gelir ve bu kendi-iin de, kendi-iin olan olarak kendi kendi
sinin temeli olur; ama kendi-iinin kendindelik olumsall, ele geirilmeden
kalm olur. Bu, kendi-iinde olgusallk olarak kendmdeden kalan eydir ve ken
di-iinin yalnzca bir olgusal zorunlulua sahip olmas, yan kendi bilin-varlnn ya da varoluunun temeli olmas, ama mevcudiyetini hibir durumda temellendiremeyii de bu yzdendir. Bylece bilin, hibir durumda kendini olmak
tan alkoyamaz ama yine de kendi varlndan tmyle sorumludur.

III
KENDl-N VE DEERN VARLII
nsan-gerekliine ilikin bir inceleme ie cogitodan balamak zorundadr.
Ama Descartesm Dnyorun u, anmdala [instantaneite] dayal bir zamansallk anlayyla tasarlanmtr. Acaba cogito'nun iinde bu anndal amann bir
yolu bulunabilir mi? nsan-gereklii Dnyorum'un varlyla snrl olsayd,
* Yaratlm varlk, - n
146

V arlk ve Hilik

valnzca bir anlk bir gereklie sahip olurdu. Nitekim insan-gereklii Descartesta anlk bir btnlktr, nk kendisi araclyla gelecee ilikin hibir id
diada bulunmaz ve onu bir andan tekine geirebilmek iin srekli bir yaratma
eylemi gerekir. Ama ann hakikiliim tasarlamak bile mmkn mdr? Ve cogito
da kendince gemii ve gelecei angaje etmez mi? Heidegger, Husserlm Dniyorumunun byleyici ve baa bela bir tuzak olduuna o kadar inanmtr ki,
kendi Dasein betimlemesinde bilince bavurmaktan tmyle kanmtr. Amac,
Dasein dolaysz bir ekilde kayg [souci] gibi gstermektir, yani kendinin proje
sinde, kendisi olan imknlara doru kendinden synlan olarak gstermektir. Hei
deggerin Anlama (Verstand) adn verdii ve insan-gerekliini amlayan-amlanan [revelante-revelee] gibi kurmasna imkn veren ey, ite bu kendmm-dmdaki-kendmin projesidir. Ne var ki nce Daseinn kendinden synln gster
meye ynelik bu giriimde stesinden gelinemez glklerle karlaacaktr: son
radan yemden kurmak iin bile olsa, nceden bilin boyutunu ortadan kaldr
mak mmkn deildir. Anlama ancak anlama bilinciyse anlam tar, imkanm,
ancak o imkna doru kendinden synlan benim bilincimse, benim imknm ola
rak varolabilir. Aks takdirde varln ve imknlarnn tm sistemi bilinaltna, ya
ni kendindeye yuvarlanacaktr. ster istemez cogito 'ya dnm olduk ite. Bura
dan kmak gerekiyor. Cogito dnmsel apakln getirilerini yitirmeksizin
geniletilebilir mi? Kendi-iinin betimlenmesinin bizim iin aa kard nedir?
ilk nce, kendi-iinin varlnn kendi varlnda kendi kendisini uratt bir
hilemeyle karlamtk. Ve hiliin bu amlan bize cogitonun snrlanm a
yor gibi grnmemiti. Ama buna biraz daha yakndan bakalm.
Kendi-iin, kendi kendisini bir varlk kusuru [defaut dStre] olarak belirlemeksizin hilemeyi tayamaz. Bu demektir ki hileyi basit bir ekilde boluun bi
lince sokulmasyla rtmez. Dandan gelen bir varlk kendindeyi bilinten kov
mu deildir, kendi-iin kendinde olmamak zere kendi kendisini durmadan be
lirlemektedir. Yani kendi-iin kendi kendisini ancak kendindeden kalkarak ve
kendindeye kar temellendirebilir. Nitekim hileme, varln hilenmesi oldu
undan, kendi-iinin varl ile kendindenin varl arasndaki kkensel balant
y temsil eder. Somut ve gerek kendinde, bilincin o olmamak zere kendisini be
lirledii ey olarak bilincin barnda btnyle mevcuttur. Cogito bizi ister iste
mez kendindenin bu btncl ve enilmez mevcudiyetini kefetmeye gtrmek
zorundadr. Ve bu mevcudiyet olgusu da elbette kendi-iinin bizatihi akml
147

Jean -P au l Sartre

olacaktr. Ama, kendi-iin ile kendindenin kkensel ba olarak tasarlanan akmlgm kkeni tam da hileyi olmaktadr. Bylece cogto'dan kmann bir yolunu
fark ediyoruz. Nitekim, daha ileride greceimiz gibi, cogitonun derin anlam
kendini z gerei kendinin dna atmaktr. Ama kendi-iinin bu zelliini be
timlemenin henz zaman gelmedi. Ontolojik betimleme dolaysz olarak unu
gsterdi: bu varlk, varlk kusuru olarak kendinin temelidir, yani olmad bir
varlk tarafndan kendi varlnda belirlenmeye brakr kendini.
Bununla birlikte, olmamann birok ekli olduu gibi, bunlardan bazlar ne
deilse o olmayan varln i doasna ulamazlar. rnein bir mrekkep hok
kasnn bir ku olmadn sylediimde, mrekkep hokkas da ku da bu olumsuzlamadan etkilenmezler. Olumsuzlama ancak tank bir insan-gereklii tara
fndan kurulabilecek olan bir' dsal ilikidir. Buna karlk, yadsnan ile kendi
sinden hareketle yadsmann gerekletirildii ey arasnda isel bir mnasebet
kuran bir olumsuzlama tipi de vardr4. Varln en derinine inen isel olumsuz
lama, kendi varl iin d e,"... olmayan varlk araclyla onun 'olmad" varl
oluturan olumsuzlama, eksikliktir. Bu eksiklik, batan aa olumluluk olan
kendindenin doasna ait deildir. Ancak insan varlnn beliriiyle birlikte
dnyada grnr. Yalnzca insann dnyasnda eksikler olabilir. Her eksiklik bir
l varsayar: eksik-olan ya da eksikligi-duyulan [manquant], eksik olann eksik
liini duyan ya da varolan, ve eksiklik tarafndan blnm olarak eksikligi-duyulan ile varolann senteziyle yeniden kurulacak olan bir btnlk, yani eksikolunan [le manque], nsan-gerekliinin grsne verilen varlk, her zaman iin
eksii-olan ya da varolandr. rnein, ayn dolunay olmadn, bir eyreinin ek
sik olduunu sylediimde, son drdn evresindeki bir ayn tam grsne da
yanarak bu yargya varrm. Bylece grye verilen ey, kendi kendisinde ne tam
olan ne de tam olmayan, baka varlklarla balants olmakszn sadece olduu ey
olan bir kendindedir. Bu kendindenin son drdn olarak kavranmas iin, bir in
san-gereklii gereklemi btnln -burada, dolunayn oluturduu daire
n in- tasarsna doru bu verinin tesine gemeli, sonra yeniden veriye dnp
onu son drdn olarak oluturmaldr. Yani onu, temeli haline gelen btnlk
ten kalkarak varlnda gerekletirmelidir. Ve bu teye geme ediminde, eksik4 ) Hegelin kartlk kavrarm bu olumsuzlam a tr kapsamna girer. Ama bu kartln ken
disi de ilksel i olumsuzlamada, yani eksiklikte tem ellenm ek zorundadr. rnein, zsel
olmayann giderek zsel hale gelm esinin nedeni, zsel olmayann zsel olann iinde bir
eksiklik gibi duyumsanm olmasdr.
148

V arlk ve H ilik

jlan, varolana sentetik olarak katlarak eksii-olamn sentetik btnln yeni


den kuracak olan olarak ortaya konacaktr. Bu balamda, eksik-olan, varolanla
ayn doaya sahiptir; durum tersine evrilecek olursa, eksik-olan eksii-olana,
eksii-olan da eksik-olana dnr. Varolann tamamlaycs olarak bu eksikolan, kendi varlnda, eksii-olamn sentetik btnl tarafndan belirlenmir. Bylece, insann dnyasnda, eksii-olan olarak kendini grye veren tam ol
mayan varlk, eksik-olan tarafndan -yani olmad ey tarafndan- kendi varl
nda oluturulur; son drdn evresindeki aya son drdn olarak varln ka
zandran ey dolunaydr; varolan belirleyen, varolmayandr; kendi dna k
mak ve kendi anlam na gtrr gibi kendi olmad varla gtrmek, insan akmhnm balla olarak varolann varlnda sz konusudur.
Eksikliin dnyada ortaya kmasna araclk eden insan-gerekliinin kendi
si de bir eksiklik olmaldr. nk eksiklik, ancak eksiklik araclyla varlktan
gelebilir, kendinde iin eksikliin vesilesi kendinde olamaz. Baka bir deyile,
varln eksik-olan ya da eksik-olunan olmas iin, bir varln kendini kendinin
eksiklii klmas gerekir; yalnzca ve yalnzca eksik bir varlk, eksik-olunana
doru varln tesine geebilir.
nsani olgu olarak arzunun varolmas, insan-gerekliinin eksiklik olduunu
kantlamaya yeterdi. Nitekim, arzuyu bir psiik hal olarak, yani doas gerei, ne
ise o olan bir varlk olarak grmek istiyorsak, onu nasl aklanz? Ne ise o olan
bir varlk, ne ise o olan gibi dnldnde, tamamlanmak iin hibir eyi
kendine armaz. Tamamlanmam bir ember ancak insan akml tarafndan
tesine geilen olarak tamamlanml arr. Tamamlanmam ember kendin
de eksiksizdir ve kapanmam bir eri olarak tmyle olumludur. Bu erinin ye
terliliiyle varolan bir psiik durum ayrca baka bir eye ynelik en kk
ary bile banndramaz: eer byle olsayd psiik durum kendi kendisi olur
du ve kendisi olmayan eyle hibir ilikisi olmazd; nasl dardan bir akmlk
son drdn evresindeki bir ayn tesine geiyorsa, bu psiik durumu alk ya da
susuzluk olarak oluturmak iin de yattrlm alk btnlne doru onun
tesine geen dandan bir akmlk gerekir. Arzuyu bir fizik g gibi tasarlanan
bir conaius yapmakla da iin iinden syrlm olmayz. nk ona bir nedenin
etkililiini bile atfetmi olsak, conafus, baka bir duruma ynelik bir aln zel
liklerini kendisinde tayamaz. Birtakm durumlarn reticisi olarak conatus, du
rum ars olarak arzuyla zdeleemez. Psikofizyolojik paralellie yaplacak
H9

Jean -P au l Sartre

bir bavuru da bu zorluklar ortadan kaldrmaya daha fazla imkn vermeyecek


tir: organik fenomen olarak susuzluk, fizyolojik su ihtiyac olarak susuzluk di
ye bir ey yoktur. Sudan yoksun kalan organizma birtakm olumlu fenomenler
sunar, rnein, kanda phtlac nitelikte bir koyulama belirir ve bu da birta
km baka fenomenlere yol aar. Bunlarn tm organizmann olumlu bir duru
mudur ve yalnzca organizmann kendisine gnderir, tpk suyu buharlaan bir
eriyiin koyulamasnn kendi bana alndnda eriyiin su arzusu olarak d
nlemeyecei gibi. Eer zihinsel olan ile fizyolojik olann tam ve kesin olarak
karlkl olduu varsaylacaksa, bu karlkllk Spinozanm grm olduu gibi
ancak ontolojik zdelik fonu zerinde kurulabilir. Bunun sonucu olarak psiik
susuzluun varl bir halin kendinde-varl olacaktr ve bir kez daha tank du
rumundaki bir akmlga gnderilmi olacaz. Ama o zaman susuzluk kendi
kendisi iin deil, bu akmlk iin arzu olacaktr: bakalarnn gznde arzu ola
caktr. Eer arzu kendine arzu olabilecekse, kendisi akmlk olmaldr, yani do
as gerei arzulanan nesneye doru kendiden syrlma olmaldr. Baka bir de
yile, bir eksiklik olmaldr ama kendisi olmad teye geme edimiyle yara
tlm bir nesne-eksiklk ya da maruz kalman bir eksiklik olmamaldr: kendi
kendisinin -sizlii olmaldr. Arzu, varlk eksikliidir, arzulad varlk en isel
varlnda ona musallat olur. Bylece arzu, insan-gerekliinin varlnda, eksik
liin varlna tanklk eder. Ama insan-gereklii eksiklik olsa bile, varolan, eksik-olan ve eksik-olunan ls insan-gereklii araclyla ortaya kar. Bu
lnn terimleri tam olarak nedir?
Burada varolan roln oynayan ey, kendini cogito'ya arzunun dolayszl
olarak veren eydir; rnein, daha nce, ne ise o olmayan ve ne deilse o olan
olarak kavradmz o kend-iindir. Peki ama eksik-olunan ne olabilir?
Bu soruya yant vermek iin, eksiklik fikrine geri dnmemiz ve varolan ile eksik-olan birletiren ba daha iyi belirlememiz gerekiyor. Bu ba sradan bitiik
lik trnden bir ba olamaz. Eer eksik-olan ey, tam da namevcudiyetiyle varo
lann bagnnda bylesine derin bir biimde mevcutsa, bunun nedeni, varolan ile
eksik-olanm ayn btnln birlii iinde bir rpda kavranm ve tesine ge
ilmi olmasdr. Ve kendi kendini eksiklik olarak oluturan ey, bunu ancak
paralanm byk bir forma doru kendini aarak yapabilir. Nitekim eksiklik,
bir btnlk fonu zerindeki bir grnmedir. Esasen bu btnln nce veril
mi olup imdi bozulmu olmas (Milo Vensnn kollar eksiktir...") ya da hi
150

V arlk ve H ilik

gerekletirilmemi olmas (Onun cesareti eksik) fazla nem tamaz. nemli


r!an, eksik-olan ile varolann eksik-olunan btnln birliiyle kendini hilemek zorunda olan olarak verilmesi ya da ylece kavranmasdr. Eksik olan her
ey, ... olmak iin ...nm eksiidir, ilksel bir beliriin birlii iinde verili olan bu
urndir; ve bu iin henz olmam olan ya da hi olmam olan olarak kavranr;
namevcudiyetinin tesine geilen ya da budanm varolann tesine bizatihi bu
budanmlk yoluyla geen olarak kavranr. nsan-gereklinin iini nedir?
Kendinin temeli olarak kendi-iin, olumsuzlamanm beliriidir. Belli bir varl
ya da bir varlk tarzn kendiliinden olumsuzlayarak kendini temellendirir.
Olumsuzlad ya da hledigi ey, bildiimiz gibi, kendinde-varlktr. Ama her
hangi bir kendinde-varlk deil: insan-gereklii her eyden nce kendi kendisi
nin hiliidir. Kend-in olarak kendiliinden olumsuzlad ya da hiledii ey,
kendiden bakas olamaz. Bu hileyile ve hiledii eyin hilenmi olan sfatyla
kendisindeki bu mevcudiyetiyle oluturulduundan tr, insan-gerekliine
anlamm veren ey, eksik-olunan kendinde-varhk-olarak-kendidir. tnsan-gerekli, kendiyle ilksel mnasebeti iinde ne ise o olmayan olduu lde, kendiyle
mnasebeti de ilksel bir mnasebet deildir ve anlamn ancak sfr mnasebet ya
da zdelik olan bir ilk mnasebetten devirebilir. Kendi-iini ne ise o olmayan
olarak kavramaya imkn veren ey, ne ise o olacak olan kendidir; kendi-iinin ta
nmnda yadsnan -ve bu haliyle ilk bata ortaya konmas gereken- iliki, kendiiinin kendi kendisiyle zdelik kipinde srdrd ve srekli bir biimde na
mevcut olarak verilen bir ilikidir. Susuzluun kendinden kurtulmasna ve su
suzluk bilinci olduu lde susuzluk olmamasna yol aan bu ince bulankln
anlam, susuzluk olacak olan ve susuzlua musallat olan bir susuzluktur. Kendiiinde eksik olan ey, kendidir ya da kendinde olarak bizzat kendidir.
Bununla birlikte, bu eksik-olunan kendindeyi, olgusallm kendindesyle ka
rtrmamak gerekir. Olgusallm kendmdesi kendini temellendirme giriimin
deki baarszl sonucu emilip kendi-iinin dnyadaki salt mevcudiyeti haline
gelmitir. Bunun tersine, eksik-olunan kendinde salt bir namevcudiyettir. Te
mellendirme ediminin baanszla uramas ayrca kendi-iini kendisinin hili
inin temeli olarak kendndeden ortaya karr. Ama eksik-olunan temellendir
me ediminin anlam hep akndr. Kendi-iin kendi varlnda baarszlktr,
nk ancak ve ancak hilik olarak kendinin temelidir. Aslnda bu baarszlk
kendi-nin bizatihi varldr, ne var ki olmay baaramad varln, yani ken
151

Jean -P au l Sartre

di-iinin hiliinin olduu kadar varlnn da temeli olacak varln, yani ken
disiyle rtmesi olarak onun temeli olacak varln mevcudiyeti karsnda ken
di kendisini baanszlk olarak kavrarsa bir anlam vardr kendi-iinin. Cogito,
doas gerei eksik olduu eye ve kendisinde eksik olan eye gnderir, nk
cogito, varln musallat olduu cogitodur ve Descartes da bunu gayet gzel gr
mtr; akmlm kkeni de budur: insan-gereklii onda eksik olana doru
kendinin tesine geitir, insan-gereklii ne ise o olsayd olmu olaca tikel
varla doru kendinin tesine geer. nsan-gereklii nce varolup daha sonra
undan ya da bundan eksik kalan bir ey deildir: ncelikle eksiklik olarak ve
onda eksik olanla dolaysz sentetik balant iinde varolur. Bylece, insan-ger
ekliinin dnyada mevcudiyet olarak ortaya kt salt olay, kendisi tarafndan
kendi eksiklii olarak kendiliinden kavranr. nsan-gereklii varolu kazanr
ken, tam olmayan varlk gibi kavranr. Ne ise o olan tekil btnlk karsnda
insan-gereklii, bu btnln eksikliini eken ve o olmayan formunda olan
olarak, o olmad lde kavranr, insan-gereklii, kendiyle akmaya doru
srekli bir teye geme edimidir ama bu akma hibir zaman verilmemitir.
Cogitonun varla doru ynelmesinin nedeni udur: cogito bizatihi ortaya ky
la varla doru kendinin tesine geer ve bunu yaparken de kendisini, kendi
varl iinde, ne ise o olmak iin gereken kendi ile akmann eksik olduu var
lk olarak nitelendirir. Cogito kendinde-varla zlmez balarla baldr ama
bu, bir dncenin nesnesine bal olmas gibi deildir -byle bir ey kendindeyi grecelendirirdi-, bir eksiklik nasl eksikliini tanmlayan eye balysa cogito
da kendinde-varla yle baldr. Descartesm ikinci kant bu balamda salam
bir kanttr: mkemmel olmayan varlk, mkemmel varla doru kendinin te
sine geer; yalnzca kendi hiliinin temeli olan varlk, kendi varlnn temeli
olan varla doru kendinin tesine geer. Ama insan-gerekliinin kendinin
tesine geerken yneldii varlk akn bir Tanr deildir: bu varlk insan-gerek
liinin barndadr, btnlk olarak insan-gerekliinin kendisinden ibarettir.
nk gerekten de bu btnlk aknn saf ve basite olumsal olan kendindesi deildir. Bilincin kendinin tesine geerken yneldii varlk olarak kavrad
ey salt kendinde olsayd bu durum bilincin yok oluuyla rtrd. Ama bi
lin yok oluuna doru kendinin tesine geemez, teye geme ediminin sman
da zdeliin kendindesi iinde kaybolmak istemez. Kendi-iin, kendinde-varl, kendi-iin olarak kendi-iin adna talep eder.
152

V arlk ve Hilik

Bylece kendi-iine musallat olan bu devaml olarak namevcut varlk, kendindede donmu bulunan kendi-iindir yine. Kendi-iin ile kendindenin imknsz
sentezidir: bu varlk, hilik deil ama varlk olarak kendi kendisinin temeli ola
cak ve hem bilincin zorunlu saydamln hem de kendinde-varlm kendisiyle
akmasn muhafaza edecektir. Her zorunluluu ve her temeli koullandran o
kendi zerine dn kendisinde muhafaza edecektir. Ama bu kendi zerine d
n, mesafesiz olarak gerekleecektir, kendi kendine mevcut olma deil, ama
kendi kendine zde olma olacaktr. Ksacas bu varlk, tam da, ancak her zaman
silik bir mnasebet olarak varolabileceim daha nce gsterdiimiz kendi olacakur, ama bu kendi, tzsel varlk olarak kald lde olacaktr. Bylece insan-gerekligi, insan-gereklii olarak kendi kendisinin btnl ya da kendi karsn
da, bu btnln eksiklii olarak belirir. Ve bu btnlk doas gerei venlmi
olamaz, nk kendindenin ve kendi-iinin badamaz vasflarn barnda top
lamaktadr. Bize bu trden bir varl keyfi bir biimde uydurduumuz sulama
s yneltilmesin: bu btnlk, varl ve mutlak namevcudiyeti dnya tesindeki
akmlk olarak hipostazlatmldmda, daha sonraki bir dolaym devinimiyle Tan
r adn alr. Ve Tanr, batan sona olumluluk ve dnyann temeli olarak hem ne
ise o olan bir varlk, hem de kendinin bilinci ve kendinin zorunlu temeli olarak
ne ise o olmayan ve ne deilse o olan bir varlk deil midir7 nsan-gereklii ken
di varlnda zdrap eker, nk kendi-iin olmaktan kmakszn kendindeye
eriemeyeceinden tr, o olmaya muktedir olmad bir btnln srekli is
tilas altnda varlkta ortaya kar. u halde insan-gereklii, doas gerei mutsuz
bilintir ve bu mutsuzluk halinin tesine gemesi imknszdr.
Ama, mutsuz bilincin kendinin tesine geerken yneldii o varlk, kendi
varlnda tam olarak nedir? Onun varolmadn m syleyeceiz? Bu varlkta
ortaya kardmz elikiler yalnzca onun gereklemi olamayacan kantlar.
Ve hibir ey bu apak doruyla boy lemez: bilin, kendisini drt bir yan
dan kuatan ve hayalet mevcudiyetiyle iine szan bu varla -bilincin olduu
ama yine de bilin olmayan bu varla- angaje olmu olarak varolabilir. Onun bi
lince grece bir varlk olduunu mu syleyeceiz? Bu, onu bir tezin nesnesiyle ka
rtrmak olur. Bu varlk, bilin tarafndan bilincin nne konmu deildir; bu
varla ilikin bir bilin yoktur, nk o kendi(nin) konulandrc-olmayan bilinc(i)ne musallattr. Bu varlk, bilincin varlk anlam olarak bilince damgasn
vurur ve bilin kendinin bilinci olmad gibi bu varln bilinci de deildir. Yi
153

Jean -P au l Sartre

ne de, bu varlk bilinten syrlp kurtulamayacaktr: bilin olmak(m) bilinci ola


rak kendini varla tad lde, bu varlk da oradadr. Ve bilin u mrekkep
hokkasna ya da u kaleme anlamn kazandrd gibi bu varla anlam kazan
drmaz; ne var ki bilmem olmamak formunda olduu bu varlk olmasa, bilin de
bilin olamazd, yani eksiklik olamazd: tersine, bilin kendi iin bilin nlemi
ni ondan devirir. Bu varlk bilinle ayn anda ortaya kar, hem bilincin barn
da hem dnda ortaya kar, mutlak ikinlikteki mutlak akmlktr, ne onun bi
lin zerinde ne de bilincin onun zerinde ncelii vardr: ikisi bir ift oluturur.
Hi phesiz bu varlk, kendi-iinsiz varolamaz ama kendi-iin de ayn ekilde
onsuz varolamaz. Bilin bu varla nispetle onu olmak kipindedir, nk bu var
lk bizatihi bilintir, ama bilincin olamad bir varlk olarak bizatihi bilintir. Bu
varlk bir namevcudiyet ve bir gerekletirilmez olarak, hem bilincin barnda
hem erimdmda, bizatihi bilintir ve kendi elikisini kendinde bulundurmak
doasna sahiptir; kendi-iinle olan mnasebeti, btnsel akmlk halinde ta
mamlanan btnsel bir ikmliktir.
Kald ki bu varl, aratrmalarmzn ortaya koyduu soyut vasflaryla bilin
cin farknda olduu ey gibi de dnmemek gerekir. Somut bilin durum iin
de ortaya kar, hem bu konumlanm tekil ve bireysellemi bilincidir hem de
bir durum iinde olan kendi(nin) bilincidir. Kendi, bir somut bilince mevcuttur
ve kendinin btnl iinde bilincin btn somut vasflarnn kendi ballak
lar vardr. Kendi, bireyseldir ve bireysel tamamlan olarak kend-iine musal
lattr. mem bir duygulanm, bir normun, yani ayn trden olan ama ne ise o
olabilen bir duygulanmn mevcudiyeti karsnda bir duygulanmdr. Bu norm,
ya da duygulanma ak bir kendinin btnl [totalite dun soi affeetif], zdrabn bizatihi barnda zdrab ekilen eksiklik olarak dorudan mevcuttur. Izdrap ekilir ve yeterince zdrap ekmemekten tr zdrap ekilir. Szn et
tiimiz zdrap asla tam olarak hissettiimiz zdrap deildir. Bizim gzel, iyi"
ya da gerek diye nitelediimiz ve bizi heyecanlandran zdrap, bakalarnn
yznde, daha da iyisi portrelerde, bir heykelin suratnda, bir trajedi maskesin
de okuduumuz zdraptr. Bu zdrap varlk tan olan bir zdraptr. Varlk iin
bizim geliimizi beklemeyen ve ona ilikin bilincimizden taan kompakt ve nes
nel bir btn olarak kendini bize sunar; oradadr, dnyann ortasmdadr, nfuz
edilemeyen ve youn bir ekilde, tpk u aa ya da u ta gibi vardr, varlm
srdrr; sonu olarak o, ne ise odur: onun hakknda yle diyebiliriz: bu kasl154

V arlk ve Hilik

n i yzle, bu atk kalarla kendini ifade eden uradaki zdrap. Bu zdrap fiz
yonomi tarafndan tanr ve sunulur, ama fizyonomi tarafndan yaratlm deil
dir. Fizyonominin zerine konmutur, etkinliin olduu kadar edilgini iin de,
olumlamann olduu kadar olumsuzlamann da tesindedir: o vardr. Ama yine
de ancak kendinin bilinci olarak varolabilir. u maskenin uyuyan birinin bilin
sizce yzn buruturmasn ya da bir lnn kaslm yzn ifade etmedii
ni gayet iyi biliriz: maske, mmkn olanlara, dnya zerindeki bir duruma gn
derir. Izdrap, bu mmkn olanlarla, bu durumla kurulan bilinli bir mnase
bettir ama katlatrlm, varln bronz kalbna dklm bir mnasebettir ve
bizi de bu haliyle byler; bizim kendi zdrabmza musallat olan kendinde-zdrabm yozlam bir yaklak biimi gibidir. Bunun tersine, benim hissettiim zdrap, kendisini temellendiren edim araclyla kendinde olarak hilemesinden
tr asla yeterince zdrap deildir, Beni m hissettiim zdrap, zdrap olarak zdrap ekme bilincine doru kaar. Onun tarafndan artlmam asla mmkn
deildir, nk bu zdrap onu hissetmemin kesin ls iinde vardr. Saydam
l onu her trl derinlikten yoksun brakr. Bu zdrab, heykelin zdrabm
gzlemlediim gibi gzlemleyemem, nk onu ben yaparm ve ben bilirim. Izdrap ekmek gerekirse, zdrabmn beni kavramasn ve bir frtna gibi benden
tamasn isterim: ama tersine, zgr kendiliindenlim iinde, onu varolua
benim ykseltmem gerekir. Ayn zamanda hem zdrabm oLmak hem de ona
maruz kalmak isterim, ama benim dma tamasn istediim bu devasa ve do
nuk zdrap beni durmadan syrp geer ve ben onu kavrayamam; betiden, ken
dime acyan, szlanan, kendisi olduum bu zdrab gerekletirmek iin ara ver
meden zdrap ekme oyununu oynamak zorunda olan benden bakasn bula
mam. Kendinde-varlklann, seslerin, jestlerin dnyaya salmas iin kollarm
aarm, bannm, ama o olmadm kendinde-zdrap btn bunlarn zerinden
szlp geiverir. Izdrap ekenin her yaknmas, fizyonomisindeki her deiik
lik, zdrabm kendinde heykelim yontmay hedefler. Ne var ki bu heykel yalnz
ca ve her zaman bakalan araclyla, bakalar iin varolacaktr. Izdrabm ne
deilse o olmaktan, ne ise o olmamaktan tr zdrap eker; kendine kavumak
zereyken hi araclyla, bizatihi temeli olduu o hilik araclyla kendinden
ayrlp kaar. Yeterince olmad iin gevezelik eder, ama ideali sessizliktir. Hey
kelin sessizliidir, ban een ve hibir ey sylemeden yzn rten bunalm
insann sessizliidir. Ama bu sessiz insan benim iin konumaz. Kendi kendisin
155

Jean -P au l Sartre

de, hi susmakszm gevezelik eder, nk isel dilin szckleri zdrabm iziktirdii kendi taslaklar gibidir. Bu insan benim gzmde zdrabm altnda ezil
mitir: iinden kendi kendisini acdan sorumlu hisseder; bu acy istemezken is
ter, isterken istemez; bu acya srekli bir namevcudiyet, duraan ve dilsiz zdrabm namevcudiyeti musallattr; namevcut olan bu duraan ve dilsiz zdrap da
kendidir, zdrap eken kendi-iinin somut ve eriim dndaki btnldr, zdrap eken nsan-gerekliinin iinidir. Grdmz gibi, zdrabm ziyaret
eden bu kendi-zdrap asla benim zdrabm tarafndan ortaya konulmamtr.
Benim gerek zdrabm kendiye ulamak iin bir aba da deildir. Izdrabm, an
cak o youn ve namevcut zdrap karsnda yeterince zdrap olmama(mn) bi
linti) olarak zdrap olabilir.
imdi artk kendinin varlnn ne olduunu daha bir aklkla belirleyebiliriz:
bu varlk, deerdir. Nitekim deer, ahlaklarn epey blk prk bir biimde
akladklar bir ift vasfa sahiptir: koulsuzcasma olmak ve olmamak. Gerekten
de deer, deer olduu lde varla sahiptir; ama bu kuralc varolann tam da
gereklik olduu lde varl yoktur. Deerin varl deer olmaktr, yani var
lk olmamaktr. Dolaysyla deerin deer olarak varl, varl olmayann varl
dr. u halde deer kavranamaz gibi grnyor: deeri varlk gibi ele alrsak,
gerekdlm tmyle bilmezden gelmek ve onu sosyologlarn yapt gibi her
hangi bir olgusal gereklilik haline getirmek tehlikesiyle karlarz. Bu durumda
varln olumsall deeri ldrr. Ama tersine, deerlerin idealliinden baka
bir eye baklmazsa, varl onlardan geri ekmek gerekir ve varlksz kaldklarn
dan kerler. Hi phesiz, Schelerin gstermi olduu gibi somut rnekleme
lerden kalkarak deerlerin grsne ulaabilirim: soylu bir edime bakarak soylu
luu kavrayabilirim. Ama bu biimde kavranan deer, varln iinde, deerli kl
d edimle ayn dzeydeymiesine -rnein, tekil krmzya kyasla krmz
znn olduu tarzda- kendini vermez. Gz nne alman edimlerin tesi ola
rak, rnein soylu edimlerin sonsuz geliiminin snr olarak verir kendini. De
er, varln tesindedir. Yine de, eer szcklerin yanlsamasna kaplmazsak,
varln tesinde olan bu varln en azndan bir biimde varla sahip olduunu
kabul etmemiz gerekir. Bu irdelemeler bize deerin dnyaya gelmesine aradlk
eden eyin msan-gereklii olduunu kabul ettirmek iin yeterlidir. Deerin an
lam, bir varln, varlnn tesine geerken yneldii ey olmaktr: deer yk
lenen her edim, ...e doru kendi varlndan koparltr. Deer her zaman ve her
156

V arlk ve H ilik

yerde btn teye geilerin tesi olduundan, btn varln tesine geilerin
koulsuz birlii gibi dnlebilir. Bu yoldan da deer, kkensel olarak kendi
varlnn tesine geen ve teye gemenin varla gelmesine arac olan gerek
likle, yani insan-gerekliyle bir ikili oluturur. unu da gryoruz ki, deer b
tn teye geilerin koulsuz tesi olduundan, teye geen varln kendisinin
de kkensel olarak tesi olmak zorundadr, nk mmkn olan btn teye
geilerin kkensel tesi olabilmesinin tek yolu budur. Nitekim, her teye gei
in tesine geilmek zorundaysa teye geen varln da teye geilerin bizatihi
kayna olarak a priori alm olmas gerekir; dolaysyla kkeninde ele alnd
haliyle deer ya da en stn deer, akmlm tesi ve iimdir. Deer, btn te
ye geilerin tesine geen ve onlan kuran tedir, ama ben asla kendimin tesi
ne geip ona ynelemem, nk tam da kendi teye geilerim onu varsayar. De
er btn eksikliklerin, eksik-olan deil efesife-olunndr. Deer, kendi-iinin "ne
iin [pour quoi] olduunu aa karan, kendi-iinin tam barnda ona musal
lat olan kendidir [soi]. Bilincin bizatihi varlyla her an kendinin tesine geer
ken yneldii stn deer, kendinin temeli olan, zdelik, saklk, sreklilik gi
bi vasflanyla birlikte kendiye ait olan mutlak varlktr. Bu da deerin neden ay
n zamanda hem olabildiini hem de olamadm kavramamza imkn veren ey
dir. Deer her trl teye gemenin anlam ve tesi olarak vardr, kendi-iin
varla musallat olan namevcut kendinde olarak vardr. Ama onu gz nne al
dmz anda, onun kendisinin de o kendinde-varln tesine gei olduu g
rlr, nk deer bu kendindeyi kendi kendisine verir. Deer kendi z varlnn
tesindedir, nk deerin varl kendi ile rtme trnde olduundan, bu
varln srekliliinin, saklnn, tutarllnn, zdeliinin, sessizliinin bir r
pda tesine geer, teye gemek iin de bu nitelikleri kendi kendine mevcut ola
rak talep eder. Ve kar ynden, onu kendi kendine mevcut olarak ele almakla
ie balanrsa, bu mevcudiyet bir rpda katlatrlm, kendindede dondurul
mu olur. Ayrca deer, kendi varlnda, bir varln kendim varlk haline geti
rirken yneldii eksik-olunan btnlktr. Deer, bir varlk olanca olumsallk
iinde ne ise o olan olarak deil, kendi hilemesinin temeli olarak o varlk iin
ortaya kar. Bu balamda, deer olan olarak deil, kendini kuran olarak varla
musallat olur: zgrle musallat olur. Bu demektir ki deerin kendi-iinle m
nasebeti ok zel bir mnasebettir: Deer, kendi varlnn hiliinin temeli ola
rak varlk olacak olan varlktr. Ve eer kendi-iin o varl daha olacaksa, bu ne
157

je a n -P a u l Sartre

bir d zorlamann basks altnda bulunmasndan, ne de deerin, tpk Aristote


lesin ilk devindiricsi gibi, kend-in zerinde olgusal bir ekim uygulayacak ol
masndandr; bu, kendi varlndan ald bir vasfn gerei de deildir; kendi-ii
nin bu varl daha olacak olmasnn nedeni, kendini bu varl olacak olan ola
rak kendi varl iinde oldurmasdr. Ksacas, kendi-iin, kendi hiliinin teme
li olarak kendi varlnn da temeli olamad srece, kendi, kendi-iin bu ve iki
si arasndaki mnasebet hem hibir koula bal olmayan bir zgrln snrla
r iinde kalr -deeri, ayn anda benim kendimi de vareden zgrlkten baka
ca hibir eyin varedemeyecei anlamnda- hem de somut olgusallm snrlan
iinde kalr. u halde deer-iin-varhkta [lfetre-pour-la-valeur] tam bir olumsal
lk vardr ve bu olumsallk sonradan her trl ahlakn iine szp onu greceliletrecektir ayn zamanda da zgr ve mutlak bir zorunluluk vardr3.
Deer, kkensel ortaya knda asla kendi-iin tarafndan ortaya konulmu [posee] deildir: kendi-iinle ayrlmazlk iindedir o kertede ki, onun deerinin
musallat olmad hibir bilin yoktur ve geni anlamyla insan-gerekl kendiiini ve deeri kapsar. Deerin, kendi-iin tarafndan ortaya konulmu olmakszn
kendi-iine musallat olmasnn nedeni bir tezin nesnesi olmamasdr: nitekim de
erin ortaya konulmas iin, kendi-iinin kendi kendisine, gre konum nesnesi ol
mas gerekirdi, nk deer ve kendi-iin ancak bir ikilinin oluturacaklan bir aynlmazlm birlii iinde ortaya kabilirler. Dolaysyla kendi(nin) konulandrtcolmayan bilinc(i) olarak kendi-iin, Leibnizde monadn Tann karsnda, tek ba
na varolduu anlamda deerin karsnda deildir. u halde deer, bu aamada
hibir ekilde biliniyor deildir, nk nesneyi bilincin karsna koyan, bilgidir.
Deer, kendini varlk bilinci olarak olduran kendi-iinin konulandrc-olmayan
saydamlyla verilmekle kalr, hileyici yans-yanstan mnasebetinin bannda,
5) Ele alm olduumuz ly Hegel'm terim lerine evirip kendindeyi tez, kendi-iini anti
tez ve kendinde-kend-iini ya da Deeri sentez klmak belki ekici gelebilir. Ama burada
unu gzlemlemek gerekir: kendi-iinde kendinde eksiklii varsa da kendindede kendi-n
eksiklii yoktur. Dolaysyla kartlkta karlkllk yoktur. Ksacas, kendi-iin, kendindeye nispetle zsel-olmayan ve olumsal olarak kalr ve bizim daha yukarda kendi-iinin olgusallg diye adlandrdmz ey de ite bu zsel-olmamadr. Bunun dnda sentez ya da
Deer gerekten de teze dn, dolaysyla kendi zerine dn olur, ama sentez ya da De
er gerekletirilemez btnlk olduundan, kendi-iin de tesine geilebilecek bir urak
deildir. Bu haliyle kendi-iinin doas Kierkegaardm ikircikli [ambigue] gerekliklerine
daha yakndr. Ayrca, burada tekynl kartlklann [oppositions unilaterales] ikili bir
oyunuyla karlalr: bir ynden kendindede kendi-iin eksiklii yokken, kendi-iinde
kendinde eksiklii vardr, te yandan, onun eksikliini ekm eyen bir m m kn olann (ya
da eksik-olan bir kendi-iinin) eksikliini eker.
158

V arlk ve H ilik

hem mevcut hem eriim dnda, her yerde ve hibir yerdedir, sadece benim mev
cut varlm oluturan o eksikliin somut anlam olarak yaanr. Deerin bir tezin
nesnesi haline gelmesi iin, musallat olduu kendi-iin dnmn bak nne
karlmas gerekir. Gerekten de dnmsel bilin, zerine dnlm Erlebrnsi eksiklikten oluan doas iinde ortaya koyar ve bunu yaparken de deeri eksik-olunamn eriimd anlam olarak aa kanr. Dolaysyla dnmsel bilin
ce aslnda ahlak bilinci de denebilir, nk deerleri bir kalemde aa karmakszm belirmesi mmkn deildir. Dnmsel bilincimde dikkatimi bu deerlere
yneltmekte ya da onlar bolamakta elbette zgrm tastamam u masann
zerinde duran dolma kalemime ya da ttn paketime zel olarak bakm y
neltmemin bana bal olmas gibi. Ama koullandrlm bir dikkatin nesnesi ol
sun ya da olmasnlar, bu deerler vardr.
Bununla birlikte, buradan, deeri ortaya karabilecek yegane eyin d
nmsel bak olduu sonucuna varlmamaldr; kend-iinimizin deerlerini ana
loji yoluyla akmlm dnyasna yansttmz sonucuna da varlmamaldr. G
rnn nesnesi insan-gerekliinin bir fenomeniyse, ama akm bir fenomense,
kendini bir rpda deeriyle birlikte verir, nk bakasnn kendi-iini, kendi
ni ancak analojik bir akl yrtmenin sonucu olarak veren sakl bir fenomen de
ildir. Bakasnn kendi-iini kendini kkensel olarak benim kendi-iinimde a
a vurur ve hatt ileride greceimiz gibi bakas-iinin bakas-iin olarak mev
cudiyeti, kendi-iinin kendi-iin olarak olumasnn zorunlu kouludur. Ve bakas-imin bu onaya knda deer, farkl bir varlk kipinde olsa bile, tpk ken
di-iinin ortaya knda verildii gibi verilmitir. Ama bakas-iinin doasn
aydnlatmadmz srece deerlerin dnya zerindeki nesnel karlamas ele
alnamayacaktr. Dolaysyla bu sorunun incelenmesini kitabmzn nc Ksmna brakyoruz.

IV
KEND-N VE MMKN OLANLARIN VARLII
nsan-gerekliinin bir eksiklik olduunu ve kendi-iin olarak, kendi kendi
siyle belli bir rtmenin eksikliini ektiini grdk. Somut olarak her tikel
kendi-iin (her Erlebnis) belli bir tikel ve somut gerekliin eksikliini eker; bu
159

Jean -P au l Sartre

eksiklik sentetik olarak tamamlansayd bu kendi-iin kendi ye dnrd. Eksi


i olan ay kursu nasl ki kendisini tamamlayp dolunaya dntrecek olann
eksikliim ekiyorsa, kendi-iin de ... olmak iin ...ntn eksikliini eker. Bylece
eksk-olan akmlk srecinde ortaya kar ve eksik-olunandan varolana doru
bir geri dn araclyla belirlenir. Bu biimde tanmlanan eksik-olan varolana
akndr ve tamamlaycdr. Demek oluyor ki onunla ayn doaya sahiptir: dolu
nay olabilmek iin son drdn ayda eksik olan ey, aslnda ayn bir eyreidir;
ABC asnn 180 derece olmak iin eksii yine bir a, CBD asdr. Kendi-iinin kendisiyle btnlemek iin eksii de yine bir para kendi-iin olacaktr. Ne
var ki bu eksik, kesinlikle yabanc bir kendi-iin olamaz, yani ben olmayan bir
kendi-iin olamaz. Aslnda ortaya kan ideal, kendinin kendisiyle rtmesi ol
duuna gre, eksik-olan kendi-iin ben olan bir kendi-iindir. Ama bir baka
ynden, eer ben zdelik kipinde kendi-iin olsaydm hepsi birden kendinde
haline gelecekti. Ben, ben olmayan kendi-iinle kendinin birliinde zdelemek
iin, ben olmayan kendi-iin olmak ykmll kipinde eksik-olan kendi-iinim. Bylece kendi-iinin kendiyle olan kkensel ve akn mnasebeti, kendiiinin hem olduu hem eksikliini ektii namevcut bir kendi-iinle zdeleme
projesi gibi bir eyin srekli olarak taslan yapar. Her kendi-iinin kendine z
g eksik-olan olarak verilen ve ancak belli bir kendi-iinde eksik-olan olarak ke
sinlikle tanmlanan ey kendi-iine ait mmkn olandr. Mmkn olan, kendiiinin hileme fonu zerinde ortaya kar. Kendiye ulama koulu olarak tematik olarak sonradan tasarlanmaz. Ama kendindenin hilenmesi ve varlk zl
mesi olarak kendi-iinin ortaya k, varlk zlmesinin vehelerinden biri
olarak, yani olunan kendinden mesafeli bir biimde olmann bir tarz olarak
mmkn olan ortaya karr. Nitekim kendi-iin, deerin istilasna uramakszm ve kendi kendisi iin mmkn olanlara doru yanstlmakszm ortaya ka
maz. Yine de kendi-iin bizi kendi iin mmkn olanlara gnderdii anda cogito bizi ann dna kovup kendi-iinin olmamak kipinde olduu varla gtrr.
Ama insan-gerekliinin ayn zamanda hem kendi mmkn olanlar olup
hem de kendi iin mmkn olanlar olmamasn daha iyi anlamak iin, bu mm
kn olan nosyonuna geri dnmemiz ve onu aydnlatmaya almamz gerekiyor.
Deer iin geerli olanlar mmkn olan iin de geerlidir: onun varln an
lamak son derece gtr, nk saf imkn olduu varlktan nceymi gibi veri
lir, ama yine de en azndan mmkn olduu lde varla da sahip olmas ge160

V arlk ve H ilik

-ekr. yle demez miyiz: Gelmesi mmkndr? Leibnzden bu yana, kesin olarzk belirlenebildii biimiyle varolan bir nedensellik dizisine hibir ekilde ba
rtmayan ve kendi kendisiyle de, ele alnan sistemle de hibir eliki barmdrma-.m bir olaya duraksamakszm mmkn diyoruz. Mmkn, bu biimde tanm-sTdnda ancak bilgi karsnda mmkndr, nk gz nnde tutulan mm
kn olan ne olumlayacak ne de olumsuzlayacak durumdayz. Buradan, mmkn
:lan karsnda alnabilecek iki tavr ortaya kar: Spinoza gibi, mmkn olann
"r:zim bilgisizliimize nispetle varolduu ve bilgisizlik ortadan kalknca mmkn
: lann da silinip gittii dnlebilir. Bu durumda mmkn, mkemmel bilgiye
;:den yolda znenin bir aamasndan baka bir ey deildir; mmkn olann ger
eklii yalnzca psiik bir kipin gerekliidir; kank ya da gdk dnce olarak
somut bir varl vardr, ama dnyann bir zellii olarak somut bir varl yok;ur. Beri yandan Leibnizin yapt gibi, sonsuz sayda mmkn olan Tanrsal an
lama yetisinin dncelerinin nesnesi haline getirmek de geerli bir yaklamdr,
bu da mmkn olanlara bir tr mutlak gereklik kazandrr; bunlar arasndan en
mkemmel sistemi gerekletirme iktidar da Tanrsal istence braklr. Bu durum
da monadn alglarnn zincirlenii kesinlikle belirlenmi olsa da, her eyi bilen
bir varlk dem'in kararn bizatihi tznn formlnden kalkarak kesinlikle kurablse de, demin elmay dalndan koparmamas mmkndr demek sama
olmaz. Bu tmce yalnzca u anlama gelir: Tanrsal anlama yetisindeki bir dn
ce olarak baka bir eimknlar sistemi [systeme de compossibles] vardr ve bu sis
im d e dem, Bilgi aacnn meyvesini yememitir. Ama bu kavray Spmozanmkinden ok mu farkldr? Aslnda mmkn olann gereklii yalnz ve yalnzca
Tannmn dncesinin gereklii olmaktadr. Bu demektir ki mmkn olan hi
bir ekilde gerekletirilmemi dnce olarak varla sahiptir. phesiz, znel
lik fikri burada en u noktasna gtrlmtr, nk benim bilincim deil Tan
n mn bilinci sz konusudur; ve eer daha en bata znellik ile sonluluk [fmitude] zenle birbirine kartrlmsa, anlama yetisi sonsuz hale getirilince znellik
de silinip gider. Yine de mmkn olan yalnzca dnce olan bir dncedir. Le
ibnizin kendisi de mmkn olanlara bir zerklik ve bir tr kendine zg arlk
kazandrmak istemie benziyor, nk Couturat tarafndan yaymlanan metafizik
paralarnn birounda, mmkn olanlarn eimkn sistemleri halinde kendi
kendilerini dzenlediklerini ve bu sistemler arasnda en youn ve en zengin ola
nnn kendiliinden gerekleme eilimi ime girdiini grrz. Ama bu bir
161

Jean-Paul Sartre

reti taslandan ibarettir ve Leibniz bunu gelitirmemitir hi phesiz, geli


tirilmesi mmkn olmad iin: mmkn olanlara varla ynelik bir eilim at
fetmek demek, ya mmkn olann daha imdiden youn bir varla ait olduu
nu ve -tomurcua iek haline gelme eiliminin atfedilebilecei anlamda- varlk
la ayn trden bir varla sahip olduunu sylemek demektir; ya da mmkn
olan, Tanrnn anlama yetisinde esasen bir fikir-kuvvet [ide-force] olduunu ve
sistem halinde dzenlenen azami fikir-kuvvederin otomatik bir biimde Tanrnm istencini harekete geirdiini sylemek demektir. Ama bu ikinci durumda
znelden km olmayz. Dolaysyla eer mmkn olam elikili-olmayan ek
linde tanmlarsak, mmkn olan ancak gerek dnyadan nce olan ya da oldu
u haliyle dnyann salt bilgisinden nce olan bir varln dncesi olarak var
la sahip olabilir. Her iki durumda da mmkn olan mmkn olma doasn yi
tirir ve znenin tasarmnn varlnda emilip ortadan kalkar.
Ama mmkn olann bu tasanmlanm-varlg, mmkn olann doasn an
layamaz, nk tersine, mmkn olan yok eder. Sradan kullanmnda mmkn
olan asla kendi bilgisizliimizin bir yn olarak ya da bu dnyann kysnda du
ran ve gerekletirilmemi bir dnyaya ait olan elikisiz bir yap olarak kavrama
yz. Mmkn olan, varlklarn bir zellii olarak karmza kar. Gkyzne y
le bir gz attktan sonradr ki Yamurun yamas mmkndr" diye tahminde
bulunurum ve burada mmkn gkyznn mevcut durumuyla eliksizlik olarak dnmem. Bu imkn bir tehdit gibi gkyzne aittir, algladm bu
lutlardan yamura doru bir geii temsil eder, bulutlar bu geii kendilerinde ta
rlar, bu da byle bir imknn gerekleecei anlamna gelmez, yalnzca bulutun
varlk yapsnn yamura doru bir akmlk olduu anlamna gelir, imkan bura
da tikel bir varla aidiyet olarak verilmitir, o varln bir eylere muktedir oluu
dur; tpk, beklediimiz bir dost hakknda, herhangi bir ayrm gzetmeksizin
Gelmesi mmkn ya da Gelebilir dediimizde bu iki ifade tarznn yeterince
iaret ettii gibi. Dolaysyla mmkn olan znel bir gereklie indirgenemez.
Gereklikten ya da hakikatten nce de deildir. Ama zaten varolan gerekliklerin
somut bir zelliidir. Yamurun mmkn olmas iin gkyznde bulutlarn ol
mas gerekir. Mmkn olan kendi sald iinde kurmak zere varl ortadan
kaldrmak sama bir giriimdir; sk sk sz edilen varlk-olmayandan mmkn
olana, mmkn olandan da varla gei, geree tekabl etmez. Elbette, mm
kn olan hal henz yoktur; ama kendi varlyla imknm ve bu imknn gelecek
162

V arlk ve H ilik

halinin varlk-olmayn tayan belli bir varolann mmkn halidir.


Bu birka aklamann bizi Aristotelesin saklgne [puissance] gtrme
tehlikesi ierdii besbellidir. Tmyle mantksal'1'mmkn olma anlayndan
saknp sihirli bir kavraya bel balamak, yamurdan kaarken doluya tutulmak
olurdu. Kendinde-varlk saklg halinde" olamaz, saklglere sahip olmas
da mmkn deildir. Kendinde-varlk kendindeli iinde, zdeliinin mutlak
younluu iinde ne ise odur. Bulut saklg halindeki yamur" deildir, kendindelii iinde, belli bir s ve belli bir basn durumunda tam da neyse o olan
belli bir miktarda su buhardr. Kendinde-varlk bir edimdir. Ama bilimsel bak
n dnyay insanszlatrma giriimiyle saklgler olarak mmkn olanlar na
sl karladn ve onlar mantksal hesaplarmzn ve bilgisizliimizin salt znel
sonularna dntrerek onlardan nasl kurtulduunu epey ak bir ekilde
kavrayabiliriz. Bilimin ilk giriimi dorudur: mmkn olan, insan-gereklii ara
clyla dnyaya gelir. u bulutlarn yamur halinde deimeleri ancak ben ya
mur fikrine doru onlann tesine geersem mmkndr, bunun gibi son dr
dn evresindeki ayn kursu ancak ben dolunay fikrine doru onun tesine ge
ersem eksiktir. Ama mmkn olan sonradan psiik znelliimizin basit bir ve
risi haline getirmek gerekir mi? Nasl ki dnyada eksikliin olabilmesi iin ek
siklik, kendi kendisinin eksiklii olan bir varlk araclyla dnyaya gelmek zo
rundaysa, dnyada imknlar olmas iin de, imknn kendi kendisinin imkn
olan bir varlk araclyla dnyaya gelmesi gerekir. Ne var ki z gerei imkn,
salt imkn dncesiyle rtmez. Nitekim imkn ilk nce varlklarn ya da tikel
bir varln nesnel yaps olarak verilmi olmasayd, dnce, hangi biimde ele
alnrsa alnsn mmkn olan dncesinin ierii olarak kapsayamazd. Ger
ekten de mmkn olanlar Tanrsal anlama yetisinin barnda Tanrsal dn
cenin ierii olarak tasavvur edersek, bu mmkn olanlar tastamam somut tasav
vurlar haline geliverirler. Salt varsaym olarak Tanrmn olumsuzlamaya mukte
dir oluuna, yan kendi tasavvurlar hakknda olumsuz yarglarda bulunma ikti
darna sahip olduunu kabul etsek bile -batan aa olumluluk olan bir varla
o olumsuz iktidarn nereden geleceini anlamak mmkn deilse d e- yine de bu
tasavvurlar nasl olup da mmkn olanlar halinde dntreceini kavrayanla
yz. Olumsuzlama bu tasavvurlar olsa olsa gerek karl bulunmayan bii
minde oluturabilir. Ama Kentaurosun varolmadn sylemek, hibir ekilde
onun mmkn olduunu sylemek deildir. Ne olumlama ne de olumsuzlama
163

Jean -P au l S a m e

bir tasavvura mmkn olma vasfm kazandrabilir. Ve eer mmkn olma vas
fnn bir olumsuzlama ve olumlama sentezi araclyla verilebilecei ne srle
cek olursa, o zaman da bir sentezin bir toplam olmadna dikkat ekmek ve bu
sentezi elerinden kalkarak deil, kendine zg bir imlemle donanm organik
btnlk olarak anlamak gerekecektir. Ayn ekilde, fikirlerimizden bir tanesi
nin gerekle mnasebetine ilikin bilgisizliimizi salt znel ve olumsuz olarak
saptamak da o tasavvurun mmkn olma vasfn amlayamaz: byle bir sapta
ma bizi o tasavvur karsnda ilgisizlie gtrebilir, ama ona mmkn olann te
mel yaps olan, gerek zerindeki hakk kazandramaz. Birtakm eilimlerin be
ni tercihen unu ya da bunu beklemeye ynelttii eklenecek olursa, o zaman da
bu eilimlerin, akml aklamak syle dursun, tam tersine onu varsaydklar
n syleriz: daha nce de grdmz gibi, bu eilimlenn esasen eksiklik olarak
varolmalar gerekir. Ayrca mmkn olan herhangi bir biimde verilmemise, bu
eilimler beni tasarmmn uygun bir biimde geree tekabl etmesini temenni
etmeye yneltebilirler ama bana gerek zerinde bir hak kazandramazlar. Ksa
cas, mmkn olann mmkn olarak kavranmas kkensel bir teye geme edi
mini varsayar. Ne ise o olan bir znellikten, yani kendi zerine kapanan bir z
nellikten kalkarak mmkn olan kurmaya ynelen her aba, ilke olarak baar
szla mahkumdur.
Ama mmkn olann varlk iin bir vaat olduu ve mmkn olann ancak
kendi kendisinin imkn olan bir varlk araclyla dnyaya gelebildii doruy
sa, bu demektir ki msan-gereklii kendi varlna ilikin bir vaat biimi altnda
kendi varl olmak zorundadr. Ne isem dpedz o olmak yerme, ne isem o ol
ma Hakk olarak olduum zaman imkn vardr. Ama bu hakkn kendisi bile be
ni olma hakkm olandan ayrr. Mlkiyet hakk ancak birisi kp da iyeliimi
yadsd zaman, o mlk bir bakma esasen bana ait olmad zaman ortaya
kar. Sahip olduum eyin bana verdii dingin tatmin, sradan ve basit bir olgu
dur, bir hak deildir. Ayn biimde, mmkn olann olabilmesi iin insan-gereklii kendi kendisi olduu lde kendi kendisinden baka bir ey olmaldr.
Bu mmkn olan, kendi-iinin, kendi-m olduu lde doas gerei elinden
synlan esidir. Mmkn olan, kendindenin hileip kendi-iin haline gelme
sinin yeni bir vehesidir.
Mmkn olann dnyaya ancak kendi kendisinin imkn olan bir varlk ara
clyla gelebilmesinin nedeni,-doas gerei ne ise o olan kendindenin mum164

Varlk ve H ilik

kn olanlara sahip olamamasdr. Kendindenin bir imknla mnasebeti ancak


dardan, bizatihi imknlar karsnda duran bir varlk tarafndan kurulabilir.
Haldaki bir kvrm tarafndan engellenme imkn, ne yuvarlanan bilyeye ne de
halya aittir: bu imkn, ancak mmkn olanlara ilikin bir anlaya sahip olan bir
varlk tarafndan bilye ve halnn sistem halinde dzenlenmesiyle ortaya kabi
lir. Ama bu anlay o varla dardan , yani kendindeden gelemeyeceinden ve
bilincin znel kipi olarak yalnzca bir dnce olmakla smrlanamayacandan,
imkn, mmkn olanlar anlayan varln nesnel yapsyla rtmelidir. mkan
imkn olarak anlamak ya da kendi kendisinin imknlar olmak, kendi varl
iinde varlm soru konusu eden varlk iin ayn zorunluluktur. Ama kendi
kendimin imkn olmam, yani kendi kendimin imkn araclyla tanmlanmam
demek, kendimin olmayan o parayla tanmlanmam demektir, kendimden ...e
don syrlma olarak tanmlanmam demektir. Ksacas, sadece, ne deilse o olan
ve ne ise o olmayan olarak kendi dolaysz varlm aklamak istediim anda, i
kin bir znel tasavvurla hibir ekilde kantrlamayacak erimd bir anlama
doru, varlmn dna frlatlrm. Cogito araclyla kendi kendini phe ola
rak kavrayan Descartes, bu pheyi yntemsel phe olarak tanmlamay, hatt
salt anlk bakn kavradyla yetinirse, sadece phe olarak tanmlamay bile
umamaz. phe, ancak bir apakln pheyi "ortadan kaldracana ilikin
ak bir imkndan kalkarak anlalabilir; ancak, ejtoxt| [epofche]nin henz ger
eklememi ama her zaman iin ak olan imknlanna gnderme yaparak p
he olarak kavranabilir. Hibir bilin olgusu aslnda bu bilin deildir -Husserlin
yapt gibi, bu bilinci olduka yapay bir biimde, yap-i ileri atlmalarla [protensions intrasiructurales] donatmak beyhudedir, nk bu ileri atlmlar, yap
s olduklar bilincin tesine gemelerini salayabilecek hibir araca sahip olmadklanndan acnas bir halde kp kalrlar, pencereye arpan sineklere benzer
ler-, bir bilin, onu phe, alg, susuzluk, vb. biiminde tanmlamak istediimiz
anda, bizi henz varolmayann hiliine gnderir. Okuma(mn) bilinc(i) u mek
tubu, u szc, u tmceyi, hatt u paragraf okuma(nm) biline deildir
ama u kitab okuma(nn) bilmc(i)dir, bu da beni henz okumadm btn say
falara ve daha nce okuduum btn sayfalara gnderir, tanm gerei bilinci
kendi den dar kovar. Yalnzca olduu eyin bilinci olacak bir bilin, hecelemek
zorunda kalrd.
Somut olarak, her kendi-iin kendi ile belli bir rtmenin eksikliidir. Yani
165

Jean -P au l Sartre

kendi-iin, kendi olmak iin rtmek zorunda olduu eyin mevcudiyetinin isti*
las altndadr. Ama bu kendinde rtme bir yandan da kendi ile ortme oldu
undan, kendi-iinin kendi olmak iin zmlemesi gereken olarak eksikliini
ektii, yine kendi-iindir. Kendi-iinin kendi kendine mevcudiyeti olduunu
daha nce grdk: kendi kendine mevcut olmada eksik olan, ancak kendi kendi
ne mevcut olan olarak eksik olabilir. Kendi-iinin kendi iin mmkn olan ile
srdrd belirleyici mnasebeti, kendi kendine mevcut olmann barnda or
taya kan hileyici bir gevemedir: bu geveme akmlga varr, nk kendi-ii
nin eksikliini ektii kendine mevcut olma, olmayan bir kendiye mevcut olma
dr. Bylece kendi-iin, kendi olmad lde, belli bir kendine mevcut olmann
eksii olan bir kendine mevcut olmadr ve bu mevcudiyetin eksiklii olduu l
de kendine mevcuttur. Her bilin, ... olmak iin ...nn eksikliim eker. Ama u
nu iyi anlamak gerekir ki, eyrek ayn son drdn evresindeki aya dardan gel
mesindeki gibi, eksiklik kendi-iine dardan gelmez. Kendi-iinde eksik olan,
kendi-iinin ta kendisi olan bir eksikliktir. Kendi-iinin varln onun kendi hi
liinin temeli olarak oluturan ey, kendi-iinde eksik olan olarak, bir kendine
mevcut olma tasladr, Mmkn olan, kendi kendisini yapt lde bilinci ku
ran bir namevcudiyetdir. Bir susuzluk -rnein- kendini susuzluk kld lde
asla yeterince susuzluk deildir, bir Kendi mevcudiyeti ya da bir Susuzluk-kendi
mevcudiyeti susuzluu istila eder. Ama bu somut deer onu istila ettii lde,
susuzluk, kendisini giderilmi susuzluk olarak gerekletirecek ve kendisine kendinde-varlk kazandracak belli bir kendi-iinin eksikliini eken olarak kendi
varlnda som haline gelecektir. Mmkn olan, ite bu eksik olan kendi-iindr.
Gerekten de, bir susuzluun susuzluk olarak kendi yok oluuna yneldii do
ru deildir: hibir bilin, olduu haliyle ortadan kalkn hedeflemez. Yme de yukanda iaret ettiimiz gibi susuzluk bir eksikliktir. Byle olduu lde de gide
rilmek ister; ama bir rtme. edimi iinde kendi-iin-arzunun (ya da susuzluun)
kendi-iin-doygunlukla (ya da ime edimiyle) sentetik btnlemesi araclyla
gerekleecek olan bu gidenlmi susuzluk, susuzluun ortadan kaldrlmas ola
rak hedeflenmemitir, tam tersine. Giderilmi susuzluk, varlk younluuna ge
mi susuzluktur; Aristoteleste formun maddeyi kavrayp dntrd gibi,
doygunluu kavrayan ve onu bnyesine katan susuzluktur, ebedi susuzluk hali
ne gelir. Bir adamn cinsel arzusundan boalmak iin genelevlere gittii gr gi
bi, su ien adamn susuzluundan kurtulmak iin su itii gr de ok sonra
166

V arlk ve H ilik

dan ortaya km dnmsel bir bak asn yanstr. Susuzluk da, cinsel arzu
da zerine dnlmemi ve naf halde, kendiliklerinden haz almak isterler, ken
diyle rtmenin, yani doyumun peindedirler, bu doyum iinde susuzluk, su i
mek arzusu daha kendisini doldurduu anda kendini susuzluk olarak tanmlar,
yine bu doyum iinde ve bu dolma olgusundan tr eksiklik vasfn kaybeder
ken bir yandan da kendisini dolum araclyla ve dolum iinde susuzluk klar.
Bylece Epikros hem hakl hem de hakszdr: nitekim kendi kendisi olarak aln
dnda, arzu bir boluktur. Ama zerine dnlmemi hibir proje srf bu bo
luu yok etmeyi hedeflemez. Arzu, kendisini devaml klmaya kendiliinden y
nelir, insan arzularna sk skya baldr. Arzunun olmak istedii ey, doldurul
mu bir boluktur, ama kendi doymuluunu, tpk bir kalbn iine dklen
bronzu kabn biimlendirmesi gibi biimlendiren bir boluktur. Susuzluk bilinci
nin mmkn olan, ime bilincidir. Kald ki, kendiyle rtmenin imknsz oldu
unu biliyoruz, nk mmkn olann gereklemesiyle eriilen kendi-iin, ken
dini kendi-iin olaTak olduracaktr, yani baka bir mmkn olanlar ulkuyla olduracaktr. Doymulua elik eden deimez d krkl, o pek bilinen Hepsi bu
muymu? duygusu da buradan gelir; doyumun verdii somut zevki deil, kendi
ile rtmenin silikliini hedef alr. Burada, zamansallm kkenini ucundan k
ysndan grmekteyiz, nk susuzluk kendisi iin mmkn olanken ayn za
manda da kendi mmkn olan deildir. nsan-gerekliini kendi kendisinden
ayran bu hilik, zamann kaynadr. Ama bu konuya geleceiz. imdilik unu
belirtmek gerekir: kendi-iin, eksikliini ektii ve kendisi iin mmkn olan
kendine mevcut olutan aynlmtr; eksik-olan kendi-iin ya da mmkn olan,
dnyann belli bir haline mevcudiyet olarak kendi-iin olduu lde, onu bu
kendine mevcudiyetinden ayran bir anlamda hitir, ama bir baka anlamda dn
yada varolann btndr. Bu balamda, kendi-iinin kendiyle rtme atlmmda bulunduu varlk, dnyann ya da insann, onun tesinde yeniden kendi
mmkn olanlanyla bulumak zorunda olduu o sonsuz varlk mesafesidir. Kendi-iinin olduu mmkn olan ile mnasebetini kendilik devresi [circuit de lipseite] diye adlandracaz ve kendilik devresi tarafndan boydan boya geilen
olarak varln btnlne de dnya diyeceiz.
Mmkn olann varlk kipini artk aydnlna kavuturabiliriz. Mmkn
olan, kendi-iin, kendi olmak iin neyin eksikliini ekiyorsa odur. Bunun sonu
cu olarak, mmkn olann mmkn olduu lde olduunu sylemek doru
167

je a n -P a u l Sarlre

olmaz. Meer ki, olmak derken, oidurulmad lde oldurulan bir varolann
varl ya da dilerseniz, olduumun mesafeli olarak grnmesi anlalmasn.
Mmkn olan, dpedz bir tasavvur olarak varolmaz, bu tasavvur yadsnm bi
le olsa byle varolmaz, eksiklik vasfyla varln tesinde olan gerek bir varlk
eksiklii gibi varolur. O bir eksikliin varlna sahiptir ve eksiklik olarak, varlk
eksiklii eker. Mmkn olan yoktur, mmkn olan, kendi-iinin kendini ol
durmasnn tam ortasnda mmknleir, ematik bir taslakla kendi-iinin kendi
kendisinin tesinde olduu bir hilik yeri belirler. Doal olarak, mmkn olan
nce tematik olarak ortaya konmu deildir: dnyann tesinde taslak halinde
iziktirilir ve mevcut algm kendilik devresi iinde dnyann kavran olarak,
mevcut algma anlamm verir. Ama mmkn olan, bilgimin dnda ya da bilin
altmda da deildir: konulandmc-olmayan bilin olarak kendi(nin) konulandrc-olmayan bilinc(in)in snrlarn taslaklatrr. zerine dnlmemi su
suzluk bilinc(i), arzunun hedefi olarak kendiyi merkezcil bir biimde konumlandumakszm, dolu su bardann arzulanan olarak kavranmasdr. Ama mm
kn doymuluk, dnya-ortasmdaki-su-bardamm ufkunda, kendi(nin) konulandrc-olmayan bilinc(in)in konumsal-olmayan balla olarak grnr.

V
BEN [MOI] VE KENDLK DEVRES [CIRCUIT DE LIPSEITE]
Recherches philosophiques [Felsefe Aratrmalar] dergisindeki bir makale
mizde Egonun kendi-iinin alanna ait olmadn gstermeye almtk. Bu
konuya yeniden dnmeyeceiz. Burada yalnzca Egonun akmhmn nedenini
hatrlatalm: Erebnislerin* birletirici kutbu olarak Ego, kendi-iin olan deil,
kendinde olandr. Gerekten de, eer bilince ait olsayd, dolaysz olanm say
daml iinde kendi kendisinin temeli olurdu. Ama o zaman da ne deilse o olur
ve ne ise o olmazd, bu da hibir ekilde Benin (Je] varlk kipi deildir. Nitekim
Bene [Je] ilikin bilincim Beni [Je] asla tketmez, ve Bene jje] varolu kazand
ran da bu bilin deildir: Ben [Je], her zaman bilinten nce orada oldurulmu
olarak, ayn zamanda da yava yava aa kacak derinliklere sahip olan olarak
kendini venr. Bylece Ego, bilincin Egosu olarak deil, akm bir kendinde ola* Yaantlarn, - n

168

V arlk ve

Hilik

7k: insann dnyasndaki bir varolan olarak bilince belirir. Ama buradan, ken-

-iinin dpedz kiisel olmayan" bir temaa olduu sonucu kartlmamal


dr. Egonun, yokluu halinde kiisizlik aamasnda kalacak bir bilinci kii hali
ne getiren kutup olmamas bir yana, tam tersine, temel kendilii iindeki bilin,
Egonun belli koullar altnda bu kendiliin akn fenomeni olarak grnmesini
salar. Nitekim, daha nce grdmz zere, kendindenin kendi olduunu
sylemek mmkn deildir. O sadece vardr. Ve bu balamda, ok yanl ola
rak bilincin sakini klnm olan Benin [Je] de kendi kendisinin kendi olduu de
il, bilincin Ben [Moi] olduu sylenecektir.* Bylece, kendi-iinin, zerine
dnlm-varln bir kendinde halinde tzletirilmi olmasndan tr, ken
di zerine dnm devinimi dondurulur ve yok edilir: bu durumda bilm ken
di kendine gnderir gibi Egoya gnderir ama artk Ego hibir eye gndermez,
dnm mnasebeti sradan bir merkezcil mnasebete dntrlm olur ve
merkez de bir opaklk dmdr. Biz, bunun tersine, kendi nm ilke olarak bi
linte ikamet etmediini gsterdik. Kendi, dilerseniz, yansnn yanstana yansta
nn da yansya gnderdii sonsuz devinimin nedenidir, tanm gerei bir idealdir,
bir snrdr. Ve kendinin snr olarak belirmesini salayan ey de, varln birlii
iindeki varlk tr olarak varln varla mevcut oluundaki hileyic gerekli
idir. Nitekim, bilin ortaya kar kmaz, dnmn salt hileyici yans-yanstma devinimiyle kendini kiisel klar: nk bir varla kiisel varolu kazand
ran ey, bir Egoya sahip olmak deil -bu sadece kiilik iminden ibarettir-, ken
dine mevcudiyet olarak kendi iin varolma olgusudur. Ama, ayrca, bu ilk d
nmsel devinim, yans-yanstma devinimi, bir ikinci devinimi ya da kendilii
[ipseite] beraberinde getirir. Kendilikte, benim iin mmkn olan bilincime yan
sr ve onu ne ise o olarak belirler. Kendilik, dnm-ncesi cogitonun salt ken
dinin bilincinde oluuna kyasla daha ileriye gtrlm bir hileme derecesini
temsil eder; u balamda ki, kendisi olduum mmkn olan, yansnn yanstan
da olduu gibi kendi-iine mevcudiyet deildir, namevct-mevcudiyettir. Ama bu
olgudan tr, kendi-iinin varlk yaps olarak gndermenin varoluu daha da
ak bir ekilde belirtilmi olur. Kendi-m oradaki kendidir, eriimddr, ken
di imknlarnn uzaklarndadr. Ve orada eksiklik biiminde olunan ey olmann
bu zgr zorunluluudur ki, kendilii, ya da kiinin ikinci zsel vehesini olu
* Franszcadaki j e , Moi, Ego, a kavramlarnn Trke karlklaryla ilgili tercihler ve ak
lamalar iin bkz. sf. ICH'tek dipnot, - n

169

Jean-Paul Sartre

turur. Gerekten de kii, kendiyle zgr mnasebet olarak tanmlanmaktan ba


kaca nasl tanmlanabilir k? Dnyaya, yani kendilik devresi imde varolduklar
lde varlklarn btnne gelince, bu ancak insan-gerekliinin tesine geti
i ey olabilir, ya da Heidegger'in tanmn dn alarak sylersek nsan-gerekliinin kendinin ne olduunu kendine duyururken yola kt hareket noktasdr6. Nitekim, benim iin mmkn olan mmkndr, mmkn olan kendiiindir ve bu haliyle de kendindeye ynelik bilin olarak kendindenin bilincinde
olmaktr. Dnyann karsnda aramakta olduum ey, kendisi olduum ve dn
yaya ilikin bilin olan bir kendi-iinle rlmektir. Ama mevcut bilinte konulan d m a -o lm a y a n bilin olarak namevcut-mevcut olan bu mmkn olan, ko
numsal bir bilincin nesnesi olarak mevcut deildir, yoksa zerine dnlm
olurdu. u anki susuzluuma musallat olan giderilmi susuzluk, giderilmi su
suzluk olarak kend(nin) bilinc(i) deildir: iilen-bardan konulandmc bilin
cidir [concience thetique] ve kendi(nin) konumsal olmayan bilincidir [concience non-positionnelle de soi]. Dolaysyla kendini bilinci olduu bardaa doru
aar ve bu konulandrc-olmayan mmkn bilincin balla olarak, iilmiolan-bardak kendi imkn olarak dolu bardaa musallat olur ve onu iilecek bar
dak olarak oluturur. Bylece dnya, doas gerei, hiliin kendinde balla
olarak dnya benimkidir, yani daha olacak olmak formunda olduum ey
olarak kendimi tesinde bulduum zorunlu engelin kendinde balla olarak
benimkidir. Dnya olmadan ne kendilik ne de kii vardr; kendilik olmadan, ki
i olmadan dnya da yoktur. Ama dnyann insana ait olmas, asla dnmncesi cogitonun dzleminde ortaya konmu deildir. Dnyann bilindii kada
ryla benimki olarak bilindiini sylemek sama olur. Ama yine de dnyann bu
benimlii kac ve her zaman farknda olunan bir yapdr, benim yaadm
bir yapdr. Dnya benimki(dirj, nk olduum kendi(nin) mmkn bilinleri
nin yneldii mmkn olanlarn istilas altndadr; dnyaya birliini ve dnya
anlamn veren de, olduklar haliyle bu mmkn olanlardr.
Olumsuz davranlarn ve kendini aldatmann irdelenmesi cogifo'nun ontolo
jik adan incelenmesine girimemizi salad ve cogitonun varl da bize, kendiiin-varlk gibi glnd. Bu varlk gzlerimizin nnde deere ve mmkn
olanlara doru kendini at, onu Descartesm cogito'sundaki amndalm [instan6 ) Bu ksm m nc Bl m nde -g e ic i olarak benim sediim iz- bu tanm n ne kadar ye
tersiz ve hatal olduunu greceiz.
170

Varlk ve H ilik

_ineite] tzclkten kaynaklanan snrlar iinde tutamadk. Ama elde ettiimiz


sonularla tam da bu yzden yetinemeyz: cogito anmdalkla badamyorsa ve
*:endisi iin mmkn olana doru kendini ayorsa, bu ancak zamansal teye
;eme edimi iinde olabilir. Kendi-iinin olmamak kipinde kendine ait mml'Tn olanlar oluu zamann iinde gerekleir; benim iin mmkn olanlarn
inyanm ufkunda belirmesi ve dnyay benimki haline getirmesi zamann iin
le olur. Dolaysyla insan-gereklii kendi kendisini zamansallk olarak kavrvorsa ve akmlnm anlam zamansallgysa, Zamansalm ne anlama geldiini be
timleyip kesinletirmeden kend-min varlnn aydnla kavumasn umamalgilendiimiz sorunu, yani bilincin varlkla kkensel ilikisi sorununu ince
lemeye ancak o zaman geebiliriz.

171

KNC BLM
ZAMANSALLIK

i
ZAMANSAL BOYUTUN FENOMENOLOJS
Zamansallk elbette dzenli bir yapdr ve zamann o szmona esi,
yani gemi, imdiki zaman ve gelecek, toplam yaplacak bir veriler derleme
si olarak deil -rnein, bir ksm henz olmayan, bir ksm da artk olmayan
sonsuz bir imdiler dizisi olarak deil-, kkensel bir sentezin yaplanm u
raklar olarak ele alnmaldr. Aksi takdirde nce u paradoksla karlarz: ge
mi artk var deildir, gelecek henz var deildir, anlk imdiki zamana [present
instantane] gelince, herkesin iyi bildii zere o hi var deildir, boyutsuz nokta
gibi sonsuz bir blnmenin snrdr imdi. Bylece btn dizi yok olur, hem de
iki ynden yok olur, nk rnein gelecekteki imdi gelecek olarak bir hi
liktir ve mevcut imdi durumuna geince hilik halinde gerekleecektir. Zamansall incelemek iin mmkn olan tek yntem, ikincil yaplarna hakim
olan ve onlara anlamlarn veren bir btnlk olarak zamansalla yaklamaktr.
Bunu asla gzden karmayacaz. Bununla birlikte, zamann boyutunun o
u zaman karanlkta kalan anlamn preontolojik ve fenomenolojik bir betimle
meyle ncelikle aydnla kavuturmadan, Zamann varln incelemeye girie
nleyiz. Bu fenomenolojik betimlemeyi, bizi topyekn zamansallm grsne
ulatrma amacna ynelik geici bir alma gibi dnmekle yetineceiz. zel
likle de ele alman her boyutu, bu boyutun Unselbstndigkeitn* akldan kar
madan zamansal btnln fonu zerinde gstermek gerekiyor.

* Kelime anlamn kendi kendine ayakta duram ama ya da baka eylere bam l olm a
eklinde verebileceim iz, Almanca Unselbstndigkeit" kavramm kullanrken Sartre unu
ifade etm ek istiyor: Sz edilen zamansal boyutun her biri b ir dierine b a m l olarak
ele alndnda anlalabilir olur, - n
172

V arlk ve H ilik

A'' Gemi

Bellee ilikin her teori gemiin varlna dair bir nvarsaym [presuppositin; ierir. Hibir zaman aydnlatlmam olan bu nvarsaymlar, an [souvenir]
sorununu ve genel olarak da zamansallk sorununu karanlkta brakmlardr. O
halde u soruyu adamakll sormak gerekiyor: gemi bir varln varl nedir?
Saduyu ayn lde mphem iki kavray arasnda gidip gelir: gemiin artk
: "madii sylenir. Bu bak asndan varlk, sanki yalnzca imdiki zamana atfe
dilmek istenmektedir. Bu ontolojik nvarsaym beyinde kalan izlere (traces cerebrales] ilikin nl teoriyi dourmutur: mademki gemi artk yoktur, ma
demki hiliin iinde kp gitmitir, anmn varolmaya devam etmesi de varlemzda imdiki bir deiim adna mmkndr; rnein bu deiim bir grup bem hcresine imdi kaznm olarak duran bir iz olacaktr. Bylece her ey im
diki zamandr: beden, imdiki alg, ve bedende imdi varolan iz olarak gemi;
her ey edim halinde dir: zira iz, an olarak gcl bir varolua sahip deildir; b;nyle edimsel/gncel izdir. An yemden ortaya karsa, bu, imdiki zamanda
olur, imdiki bir srecin devamnda, yani sz konusu hcre gruplamas iinde
ki protoplazma dengesindeki bir kopu eklinde olur. Apansz ve zaman-tesi
olan psiik-fizyolojik paralellik, bu fizyolojik srecin nasl saklkla psiik oldu
unu ama ayn lde de imdiki zamana ait bir fenomen olan an-imgenm bi
linte grnmesinin balla olduunu aklar. Daha yemlerdeki angram [engramme] nosyonu da bu teoriyi szde bilimsel bir terminolojiyle bezemekten te
bir ey yapmamaktadr. Ama her ey imdiki zamandaysa, annn gemilii [passeite], yani anmsayan bir bilincin ynelimsel olarak imdiki zaman ap olay
olm olduu noktada hedefleme olgusu nasl aklanacaktr. Baka bir alma
mzda, imgenin bir kez yeniden doan bir alg haline getirildiinde, algdan ayrt
edilemeyeceini gstermitik1. Ayn imknszlklarla burada da karlayoruz.
Ama dahas, any imgeden ayrt etme olanamz da yitiriyoruz: anmn zayfl
da, solukluu da, tamamlanmaml da, algnn verilerine kyasla sunduu
elikiler de any kurmaca-mgeden [image-ficton] ayrt edemez, nk kurmaca-imge de onunla ayn zelliklen sunar; kald ki bu zellikler annn imdiki ni
telikleri olduundan, bizi imdiki zamandan karp gemie yneltemezler. Claparedein yapt gibi, annn bene [moi] ya da ben olmaklka [monte] ait ol
1) L lm agination [imgelem], Alcan, 1936
173

Jean-Paul Sartre

masndan, Jamesm yapt gibi annn iselliinden medet ummak bounadr.


Bu zellikler, ya any kapsayan imdiki bir atmosferin belirtilerinden ibarettir
ler o takdirde imdiki zellikler olarak kalrlar ve imdiki zamana gnderir
ler; ya da bunlar gemi olarak gemile nicedir sren bir ilikidir ama bu tak
dirde de aklanmas gereken eyi nvarsayarlar. Tanmay [reconnaissancej bir
konumlandrma, yerletirme abasna ve konumlandrmay da bellein toplum
sal erevelerinin varlnn kolaylatrd bir zihinsel ilemler btnne indirgemekle bu sorundan kolayca kurtulunaca sanld. Bu ilemler elbette vardr
ve psikolojik bir incelemenin nesnesi klnmak zorundadrlar. Ne var k gemi
le olan mnasebet herhangi bir ekilde verilmemise, bu ilemler o mnasebeti
yaratamazlar. Ksacas, insan ncelikle imdiki zamannn anlk adacna kapa
tlm biri haline getirilmise ve insann btn varlk kipleri, grndkleri anda
zleri gerei srekli bir imdiki zamana mahkum edilmise, insann gemile
olan kkensel mnasebetini anlamann btn aralar da radikal bir ekilde el
den kanlm olur. Genetizm yanllar uzamsal olmayan elerle uzam olu
turmay nasl baaramadlarsa, biz de yalnzca imdiki zamandan dn alnm
elerle gemi boyutunu oluturmay baaramayz.
Esasen popler bilin de gemiin gerek bir varolua sahip olduunu red
detmekte ylesine zorlanr ki, bu ilk tezle birlikte bir o kadar bulank bir baka
kavray, gemiin bir tr onursal varolua sahip olduu bir kavray benimser.
Buna gre, bir olay iin gemi olmak demek, sadece emekliye karlm olmak,
varln yitirmeksizin etkililiini yitirmek demektir; Bergsonun felsefesi bu fik
ri srdrmtr: gemie dnerek ele aldmz bir olay varlktan km deil
dir, sadece etkimesi sona ermitir, kendi yerinde, kendi tarihinde, ebediyen
kalr. Bylece gemie varlk kazandrm oluruz ve bunu ok da iyi yaparz, hat
t srenin [duree] i ie gemeler olduunu ve gemiin durmakszn imdiki za
manla dzenlendiini bile ne sreriz. Ama bunu yapmakla bu dzenleniin ve
bu i ie geiin hesabn vermi olmadk; gemiin yeniden doabilmesini, bi
ze musallat olabilmesini, ksacas bizim iin varolabilmesini aklamadk. Bergson'un syledii gibi, gemi bilinaltysa ve bilinalt da etkimeyen eyse, bu
gemi, imdiki bilincimizin rgsnn iine nasl szabilir? Kendine zg bir
kuvveti mi vardr? Ama o takdirde bu kuvvet imdi vardr, nk imdiki zaman
zerinde etkir. Bu kuvvet, gemi olarak gemiten nasl yaylr? Yoksa soruyu
Husserlm yapt gibi tersine evirip, imdiki bilinte bir zamanlarn bilinleri
174

V arlk ve H ilik

ni birbirine kenetleyen, onlar kendi tarihlerinde tutan ve kendilerini hiletir


mekten alkoyan bir kendi iinde tutma [retension] oyunu olduunu mu gs
tereceiz? Ama eer Husserldeki cogito nce anlk olarak verilmise, ondan da
r kmann hibir olana da olmaz. Bir nceki blmde grdmz gibi ileri
atlmla [protension] imdiki zamann camna arparlar, onu kramazlar. Geri
dnp tutma iin de ayn ey geerlidr. Akmlk ve teye geme fikri btn fel
sefe kariyeri boyunca Husserlin peini brakmamtr. Ama elindeki felsefe ara
lar, zellikle de varolua ilikin idealist kavray, onu bu akml anlama imk
nndan yoksun brakyordu: Husserldek ynelimsellik kavram akmlm kari
katrnden ibarettir. Husserldeki haliyle bilin, aslnda kendim ap ne dnya
ya, ne gelecee ne de gemie ynelebilir.
Bylece gemie varlk atfetmekle hibir ey elde etmi olmadk nk ge
mie varlk atfedince, gemi bizim iin olmayan gibi oldu. Eer gemi ile
kendi imdiki zamanmz arasndaki kprleri atarak ie balamsak, gemi is
ter Bergson ve Husserlin ne srdkleri gibi olsun, ister Descartesm ne srd
gibi artk olmasn, nemi yoktur.
Gerekten de eer imdiki zamana dnyaya mevcut olmak olarak bir ayrca
lk atfedilirse, gemi sorununa yaklamak zere dnya-ii varln perspektifine
yerleilmi olur. nce u sandalyenin ya da u masann zamandalan olarak va
rolduumuz dnlr, zamansalm anlam dnya araclyla belirtilir. Oysa dn
yann ortasnda yer alndnda, artk olmayan eyi olmayan eyden ayrt etmenin
her trl imkn da yitirilir. Yine de u sylenecektir: artk olmayan ey en azn
dan olmutur, oysa olmayan eyin varlkla hibir trden hibir ilikii yoktur. Bu
dorudur. Ama dnya-ii ann varlk yasas, daha nce grdmz zere, u ba
sit szcklerle ifade edilebilir: Varlk vardr" bu ifade tm olumluluklarn yo
un tamln belirtir ve orada olmayan hibir ekilde tasavvur edilemez; ne bir iz
le ne bir bolukla ne bir anmsatmayla ve hatt ne de bir histerezis le yaplabilir
bu. Varolan varlk, kendini olmakla tketir; olmayan eyle ya da attk olmayan
eyle hibir alverii yoktur, ister radikal bir biiminde dile getirilmi, ister artk
... deil biiminde yumuatlm olsun, hibir olumsuzlama bu mutlak youn
lukta kendine yer bulamaz. Bu noktadan sonra gemi kendine gre dediince
varolabilir: kprler atlmtr. Varlk gemiini unutmu bile deildir: unutmak
bile bir balant tarz olurdu. Gemi, bir rya gibi varlktan kayp gitmitir.
Hem Descartesm hem de Bergsonun kavraylarnn ayn biimde dlanabil175

Je a n -P a u l Sartre

meinin nedeni, ikisinin de ayn eletiriye maruz kalmasdr. Sz konusu olan is


ter gemiin yok edilmesi, ister o gemite bir Ocak Tanrs mevcudiyetinin mu
hafaza edilmesi olsun, bu filozoflar gemii imdiki zamandan yaltmak suretiy
le onun yazgsn ayr bir yerde dnmlerdir; ve bilince ilikin kavraylar ne
olursa olsun bilince kendindenin varoluunu atfetmi, onu ne ise o olan gibi d
nmlerdir. yle olunca da gemii imdiki zamana balama abalarnda ba
arszla uramalar karsnda armann alemi yoktur, nk bu biimde ta
sarlanan imdiki zaman gemii btn gcyle reddedecektir. Zaman fenomeni
ni btnl iinde irdelemi olsalard grrlerdi ki benim" gemiim ncelik'
le benimkidir, yani benim olduum belli bir varla gre varolur. Gemi hi deil
dir, imdiki zaman da deildir, ama belli bir imdiki zamana ve belli bir gelecek
zamana bal olarak bizatihi kendi kaynana aittir. Claparedein bize szn et
tii o ben olmaklk [monte] any paralayacak znel bir nans deildir: ge
mii imdiki zamana balayan ontolojik bir mnasebettir. Gemiim, hibir za
man kendi "gemiliinin yaltlml iinde ortaya kmaz, hatt onun bu e
kilde varolabileceim dnmek bile sama olur: gemiim kkensel olarak bu
imdinin gemiidir. Burada ncelikle aydnlatlmas gereken ey de budur.
Paul, 1920 ylnda politeknik yksek okulunda renci idi diye yazyorum.
Kim idi? Elbette, Paul: ama hangi Paul? 1920deki gen adam m? Gelgelelim
politeknik yksek okulu rencisi nitelii atfedildii lde 1920 ylndaki ha
liyle dnlen Paule uyan olmak fiilinin tek ekim zaman imdiki zaman ki
pidir. Politeknik yksek okulu rencisi olduu srece, onun hakknda o,
...dtr" demek gerekir. Eskiden politeknik yksek okulu rencisi olan, gemi
haline gelmi bir Paul ise eer, imdiki zamanla her trl mnasebet kopmu
olur: o nitelii tam olan adam, yani zne, yklemiyle birlikte orada, I920'de
kalmtr. Bir anmsamann mmkn olarak kalmasm istiyorsak, bu varsaymda,
imdiki zamandan gelip gemile temas muhafaza eden bir tanmaya dayal sen
tezi kabul etmek gerekir. Bu sentez de eer kkensel bir varlk kipi deilse, tasar
lanmas imknsz bir sentezdir. Bylesi bir sentezin yokluunda, gemii o muh
teem yalnzlna terk etmemiz gerekecektir. Kald ki kiiliin byle ikiye bl
n ne anlama gelir? Proust, Benlern [Moi] ardk okluunu kabul eder, ama
bu kavray eer olduu gibi benimsenecek olursa, bizi bir zamanlar armc
larn karlam olduklar zmsz glklerin iine drecektir. Belki de, de
iiklik srasnda bir sreklilik olduu varsaym nerilecektir: bir zamanlar poli176

V arlk ve H ilik

:ekmk yksek okulu rencisi olan kii, 1920de varolduu gibi imdiki zaman
da da varolan ayn Pauldr. Kendisi hakknda daha nce o polteknik yksek
rkulunun rencisidir denen de, bugn o politeknik yksek okulunun eski
rencisidir denen de ayn Pauldr. Ama bu biiminde sreklilie bavurmak su
reliyle de iin iinden kamayz: eer hibir ey imdilerin akn tersine evi
rerek zaman dizisini oluturmuyorsa, sreklilik de her bir imdinm younluk
suz ve anlk ieriinden baka bir ey olmaz. Bir srekliliin olabilmesi iin bir
zemi olmaldr, sonra da bu gemi olmu bir ey ya da biri olmaldr; srekli:in zaman oluturabilmesi yle dursun, sreklilik zamanda aa kmak ve
kendisiyle birlikte deiiklii aa karmak iin zaman varsayar. 5u halde da
na yukarda belirsiz bir biimde ngrdmz eye geri dnyoruz: varln
gemi biimi altndaki varolu etkinliini srdrmesi kkensel olarak edimsel
imdiki zamanmdan belirmiyorsa, dnk gemiim bugnk imdiki zaman
mn bir tr geriye ynelik akml gibi deilse, gemii imdiki zamana balama
umudunu tmden yitiririz. u halde Paul hakknda O politeknik yksek okulu
rencisi idi derken, imdi varolan ve hakknda O krk yandad r dediim bu
Paul sz konusudur. Politeknik yksek okulu rencisi idi" derken kastm, gen
Paul deildir. Gen Paul hakknda, yle kald srece yle demek gerekir: O
var ve politeknik yksek okulu rencisidir. Ama krkndaki kii, politeknik
yksek okulu rencisi idi. Aslnda otuzundaki kii de ayn ekilde politeknik
yksek okulu rencisi idi. Ama bu otuz yandaki adam, bir zamanlar otuz ya
ndaki o adam olan krkndaki adam olmakszn ne olurdu? Ve krknda olan
adam da imdiki zamannn en u noktasnda politeknik yksek okulu renci
si "idi. Son olarak da krkndaki kii, hem otuzundaki kiiyi hem de gen adam
olma misyonunu idi kipinde tayan, Erlebnisin* bizatihi varldr. Bu Erlebnis
hakknda, bugn, o vardr denir; krkndaki kii ve gen adam iin de, zamann
da, onlar vardr denmitir; ama bugn, onlar gemiin parasdrlar ve bu ge
mi de u anda Bu gemi Pauln ya da bu 'Erlebnis'in gemiidirdeki anlamy
la vardr. Bylece dili gemiin tek tek btn zamanlan, farkl varlk kiplerin
de olmakla beraber hepsi de gerekten varolan ama hem olan hem de teki olmu
olan varlklar belirtir; gemiin temel zellii, bir eyin ya da birisinin gemii ol
maktr, bir gemie sahibizdir. Kendi gemiine sahip olan, u alettir, u toplum
dur, u adamdr. Sonradan somut gemiler halinde tikelleecek tmel bir ge
* Yaant, - n
177

Jean-Paul Sartre

mi yoktur. Tam tersine, ncelikle karmza kan, gemilerdir. Ve gerek so


run -bir sonraki blmde ele alacamz sorun- bu bireysel gemilerin gemii
oluturmak zere hangi sre araclyla birleebildiklerini kavramaktr.
Belki de bize, varolmu olan znenin imdiki zamanda hl varolduu bir
rnek seerek iin kolayna katmz syleyen bir itirazda bulunulabilir. Bize
daha baka rnekler verilecektir. rnein, lm olan Pierre hakknda yle di
yebilirim: Mzii severdi. Bu durumda zne de yklem de gemite kalmtr.
Ve bu gemi-olmanm ortaya kmasna hareket noktas salayacak imdiki Pi
erre diye biri yoktur. Buna katlyoruz. Hatt mzii sevmenin Pierre iin asla
gemi olmadn da kabul ediyoruz. Pierre onun kendi mzik sevgisi olan bu
mzik sevgisinin hep zamanda olarak kald; mzii seven canl kii bu mzik
sevgisinin ard sra yaamn srdrm deil, o mzik sevgisi de bu canl kii
nin ard sra varln srdrm deil. Dolaysyla burada gemi olan ey, mzii-seven-Pierredir. Ve biraz nce sorduum soruyu sorabilirim: bu gemi-Pierre kimin Gemiidir? Salt varlk olumlamas olan tmel bir imdiki zamana k
yasla gemi olamaz; u halde benim imdiki etkililiimin gemiidir. Gerekten
de Pierre benim-iin (var) oldu ve ben de onun-iin (var) oldum, ileride grece
imiz gibi, Pierrein varoluu iliklerime kadar ilemitir, daha Pierrein saln
da, o zamanlar benim imdiki zamanm olan, dnya-nde, benim-iin ve bakas-iin bir imdiki zamann, o zamanlar benim olduum bir imdiki zamann
paras olmutur. Dolaysyla, kaybolmu somut nesneler, hayatta kalan bir kii
nin somut gemiinin paras olduklar lde gemitirler. lmde dehet ve
rici olan ey, der Malraux, yaam Yazgya dntrmesidir. Yani lm, bakas-iin-kendi-iini sradan bir bakas-iin durumuna indirger. lm olan Pierrem varlndan, bugn zgrlm iinde tek ben sorumluyum. Hayatta ka
lan birinin somut gemiinin teknesine alnarak kurtarlamam olan llere ge
lince, onlar gemi deildirler, kendileri de gemileri de yok olup gitmitir.
Demek ki gemilerine sahip olan varlklar vardr. Biraz nce gemie sahip
olanlara rnek olarak fark gzetmeksizin bir aletten, bir toplumdan, bir insan
dan sz ettik. Acaba hakl mydk? Sonlu olan her varolua kkensel olarak bir
gemi atfedilebilir mi, yoksa aralarndan yalnzca baz kategorilere mi bir ge
mi atfetmek gerekir? Bir gemie sahip olmak nosyonunu, bu ok zel nosyo
nu daha yakndan incelediimiz takdirde bu sorunun yantn daha kolay belir
leyebileceiz. Bir arabaya ya da yar atlarna sahip olunduu gibi bir gemie
178

V arlk ve H ilik

'sahip olunamaz. Yani gemi, rnein, benim kendi dolmakalemimin dnda


kaldm gibi, kendisinin kesinlikle dnda kalan imdiki bir varlk tarafndan
edinilemez. Ksacas, edinmenin genellikle edinenden edinilene ynelik bir d
sal mnasebeti ifade ettii balamda edinmek deyimi burada yetersizdir. Bura
da dsal mnasebetlerden sz edersek, gemi ile imdiki zaman arasndaki a
lamayacak uurumun stn rtm, gemi ile imdiki zaman da aralarnda
gerek iletiim olmayan iki olgusal veri haline getirmi oluruz. Bergsonun anla
d biimiyle, gemi ve imdiki zamann mutlak olarak i ie gein ilii bile
gl zemez, nk gemiin imdiki zamanla dzenlenmesinden ibaret
olan bu yorum, temelde bizatihi gemiten gelir ve bir ikamet etme mnasebetin
den ibarettir. O durumda gemi gerekten de imdiki zamann iindeymi gibi
tasarlanabilir, ama byle yapmakla bu ikinlii rman dibindeki bir tan iknliinden baka trl gstermenin aralarndan da kendimizi yoksun brakm
oluruz. Gemi, imdiki zamana gerekten de musallat olabilir, ama imdiki za
man olamaz; kendi kendinin gemii olan imdiki zamandr. Dolaysyla gemi
in imdiki zamanla mnasebetleri gemiten kalkarak incelenirse, aralarndaki
i ilikiler asla kurulamaz. Bunun sonucu olarak, imdiki zaman ne ise o olan
bir kendinde, bir gemie sahip olamaz. Chevaliernin tezm desteklemek ze
re verdii rnekler, zellikle de histerezis olgular, maddenin gemiinin o mad
denin imdiki zaman zerindeki etkisini ortaya koymaya imkn vermez. Nite
kim bu rneklerden hibiri mekanikilikteki determinizmin sradan yntemle
riyle yorumlanamaz. u iki ividen bir tanesi, der Chevalier, imdi imal edilmi
tir ve hi kullanlmamtr, teki erilmi, sonra da eki darbeleriyle dzeltil
mitir: her ikisi de kesinlikle birbirinin ei gibi grnr. Bununla birlikte ilk e
ki darbesinde biri doruca akld yere saplanacak, oysa teki yemden erilecektir: gemiin etkisidir bu. Bize gre burada gemiin etkisini grmek iin bir
miktar kendini aldatmak gerekir; younluk olan varln bu anlalamaz aklam yerine, mmkn olan yegane aklamay ikame etmek kolaydr: bu ivilerin
d grnleri birbirine benzer ama imdiki molekl yaplar belirgin bir ekil
de farkldr. Ve molekllerin imdiki durumu hep bir nceki durumun kesin so
nucudur, bu da bilim adam iin gemiin sreklilii altnda bir andan tekine
gei olduu anlamna deil, yalnzca fizik zamann iki annn ierikleri arasn
da tersine evrilmez bir balant bulunduu anlamna gelir. Gemiin bu srek
liliine kant olarak bir ham demir parasndaki mknatslanmann histerezisini
179

Jean -P au l Sartr

gstermek de daha ciddi bir kant saylamaz: nitekim burada sz konusu olan,
bir fenomenin kendisini ortaya karan nedenden sonra da varln srdrme
sidir, nedenin gemiteki neden olarak sregiden varl d eil. Suyun yzeyinden
geen ta oktan glcn dibine inmi olduu halde yaratt dairesel dalgalar
i ie, suyun yzeyini katetmeye devam ederler: bu fenomeni aklamak iin hi
kimse kalkp da gemiin bilmem hangi etkisine arda bulunmaz; buradaki
mekanizma hemen hemen grnr haldedir. Histerezis olgular da farkl tipte bir
aklamay gerektirir gibi grnyor. Aslnda ok aktr ki sahip olann edilgin
olabileceim dndren ve bu haliyle de kulaa garip gelmeyen bir sahiplenme
kipi varsaydran bir gemie sahip olmak" sz maddeye uygulandnda, ken
di kendisinin gemii olmak szyle deitirilmelidir. Gemi, ancak orada,
kendinin ardnda kendi kendisinin gemii olmakszn varolmas mmkn ol
mayan bir imdiki zaman iin vardr; yani varlklar iinde kendi gemi varlk
lar soru konusu olan, kendi gemilerini daha olacak olan varlklarn gemii
vardr. Bu aklamalar kendindenin kendi gemiine sahip olduu fikrini a priori olarak reddetmemize imkn verir (bu da elbette onu imdiki zamann iine
yerletirmek zorunda olduumuz anlamna gelmez). C anllarn gemii sorunu
nu kesin bir zme balamayacaz. Yalnzca unu gstereceiz: eer yaama
bir gemi atfetmek gerekseydi -b u da hibir ekilde kesin deildir-, bunu an

cak yaamn varlnn bir gemi ierecek biimde olduunu kantladktan son

ra yapabilirdik. Ksacas, ncelikle canl maddenin fiziksel-kimyasal bir sistem

den baka bir ey olduunu kantlamak gerekir. Gemie daha gl acilyet ve

rerek onu yaamn zgnlnn kurucusu gibi gstermekten ibaret aksi yn


de bir aba -Chevaliernin abas- tmyle anlamdan yoksun bir ucTTepov npo-

xepov [husteron proteron]* olur. Yalnzca insan-gereklii iin bir gemi teza
hr eder, nk daha nce ortaya konduu gibi insan-gereklii, ne ise o daha
olacak olandr. Gemi, kendi-iin araclyla dnyaya gelir, nk kendi-iinin
Ben vanm", bir Ben kendime varm biimindedir.

O halde idi ne anlama gelir? ncelikle, bunun bir geili fiil olduunu g

ryoruz. Paul yorgundur dediimde, bildirme koacnn ontolojik bir deer ta

dna itiraz etmek belki mmkndr, belki burada yalnzca bir ierme imi

grmek istenir. Ama Paul yorgun idi" dediimizde, idinin temel anlam apa
k ortadadr: imdiki Paul, gemiteki bu yorgunluu ekmi olmaktan haliha* ncelik sonrahk karmaas, nceyle sonray kartrmak. Zamanla ilgili bir mantk hatas, -n

180

V ah k ve H ilik

urda sorumludur. Bu yorgunluu varl ile birlikte tamasayd, o halin unutul551 bile olmazd, bir olmamakla kesinlikle zde olan bir artk-olmamak

r'.urdu. Yorgunluk kaybolup gitmi olurdu. u halde imdiki varlk kendi gemi
inin temelidir; ve idi nin aka ortaya koyduu da bu temel olma zelliidir.
Ama sanlmasn ki varlk bu gemii ilgisizlik kipinde ve bu gemi tarafndan
derinlemesine deitirilmeksizin kurar: idi demek, imdiki varln bizzat ken
disi o gemi olarak kendi varlnda kendi gemiinin temelini daha olacak de
mektir. Bunun anlam nedir; imdiki zaman nasl gemi olabilir?
Sorunun pf noktas imdiki zamanla gemi zamanlar arasnda araclk eder
ken ne tmyle imdiki zamanda ne de tmyle gemite olan, idi teriminde
yatyor elbette. Gerekten de idi ne imdiki zamanda ne gemite olabilir, n
k bu durumda zamanda ierilmi olurdu, zaman da onun varln imlerdi. u
halde idi" terimi imdiki zamann gemiin iine doru yapt ontolojik sra
may belirtir ve bu iki zamansallk kipinin kkensel bir sentezini temsil eder. Bu
sentezden ne anlamak gerekir?
Uk nce, idi teriminin bir varlk kipi olduunu gryorum. Bu balamda
ben kendi gemiimim. Ona sahip deilim, oyum: dn yaptm bir harekete, ta
kndm bir tavra ilikin olarak bana sylenenlere kar ilgisiz kalmam: krlrm
ya da keyiflenirim, isyan ederim ya da kulak asmam; sylenenler, iliklerime ka
dar etkilemitir beni. Gemiimle balarm koparmam. phesiz, uzun vadede
bam koparmaya kalkabilirim, ben artk eskiden olduum kii deilim ek
linde bir aklama yapabilirim, deitiimi, gelitiimi ne srebilirim. Ama bu
rada kendini olduu haliyle sunan ikincil bir tepki sz konusudur. u ya da bu
noktada kendi gemiimle aramdaki ontolojik ball yadsmak, onu yaam
mn btn bakmndan olumlamak demektir. En u noktada, lmmn ksa
ck an iinde, gemiimden bakaca bir ey olmayacam. Beni yalnzca bu ge
mi tanmlayacaktr. Sophoklesin Trakhis Kadnlar nda Deianeiraya sylettii
u szlerle ifade etmek istedii de budur: lmllerin yaam hakknda hkme
varlamayaca ve onlar lmeden bu yaamn mutlu mu yoksa mutsuz mu oldu
unun sylenemeyecei ok eskiden beri insanlar arasnda dstur bellenmitir.
Malrauxnun, daha yukanda andmz tmcesinin anlam da budur: lm ya
am yazgya dntrr. lm an geldiinde zarlann artk atlm olduunu,
oynayacak tek bir kart bile kalmadn dehet iinde fark eden inanl kiiyi y
kan ey de yine budur. lm bizi bize ulatrr, ebediyet bizi neysek ona dn
181

Jean -P au l Sartre

trr. lm annda varz, yani bakasnn yarglan karsnda savunmaszz; ne


olduumuz hakknda gerekten karar verilebilir, her eyi bilen bir zekann yapa
bilecei muhasebeden kurtulma ansmz kalmamtr. Ve son pimanlk da s
tmzde yava yava younlap katlam olan btn o varl krp gemek iin
gsterdiimiz btnlkl bir abadr, olduumu?: eyle aramzdaki balar kopar
mak iin son bir atlmdr. Btn bunlar beyhudedir: lm, geri kalan her eyle
beraber bu atlm da dondurur, onu herhangi bir etken olarak, ancak btnlk
ten kalkarak anlalabilecek tekil bir belirleme olarak kendisinden ncekilerle bi
leime sokar. lmle birlikte kendi-iin de, artk btnyle gemie kayd l
de, bir daha deimemecesne kendindeye dnr. Dolaysyla gemi, oldu
umuz kendindenin hep byyen toplamdr. Bununla birlikte, lmediimiz s
rece zdelik kipinde bu kendinde deiliz. Kendindeyi daha alacak olanz. Kin,
genelde lmle birlikte son bulur: nk insan gemiiyle buluur, o gemi olur,
ama gemii olmaktan sorumlu deildir. Kii yaad srece duyduum kinin
nesnesidir, yani onu gemii dolaysyla knarm ve bunu yalnzca o gemi ola
rak deil, gemiini her an varla geri alan olarak ve varlkta tutan olarak, ge
miinden sorumlu olan olarak yaparm. Kinin insan daha nce olduu eyin iin
de dondurduu doru deildir, yle olsayd km lmden sonra da varln sr
drrd: daha nce ne idiyse imdiki varlnda da zgrce o olan canlya kin
beslenir. Ben kendi gemiimim ve ben gemiim olmasaydm, gemiim benim
iin de kimse iin de artk varolmazd. Gemiimin imdiki zamanla hibir iliki
si kalmazd. Gemiimin imdiki zamanla hibir ilikisinin kalmamas bu gemi
in olmam olmas demek deildir, yalnzca onun varlnn ortaya karlamaz
hale gelmesi demektir. Ben, gemiimin bu dnyada bulunmasna arac olan ki
iyim. Ama unu iyi anlamak gerekir ki gemiime varlk veren ben deilim. Ba
ka trl sylenecek olursa, gemiim benim kafamdaki ona dair tasavvur ola
rak varolmaz. Gemiim, onu kafamda tasavvur ettiim iin var deildir. Ben
kendi gemiim olduum iindir ki bu gemi dnyaya dahil olur ve ben gemi
imin dnya-iinde-olmasmdan kalkarak, birtakm psikolojik sreler uyarnca
onu kafamda tasavvur edebilirim. Gemiim, benim daha olacak olduumdur
ama yine de doas itibariyle benim iin mmkn olanlardan farkldr. Ayn za
manda da olacak olduum mmkn olan, benim iin somut bir mmkn olan
olarak kalr, ve daha az bir derecede olmakla birlikte tersi de mmkn olan ola
rak kalr. Buna karlk gemi, hibir trden hibir imkn olmayandr, imkn182

V arlk ve H ilik

_mn tketmi olandr. Olmaya muktedir olduum hibir eye bal olmayan,
riablece her eyi oktan kendinde olmu olan eyi daha olacam. Kendisi ol
duum gemii daha olacak olmam yledir ki, onu olmamamn hibir olana
Yoktur. Sanki onu deitirebilirmiim gibi onun tm sorumluluunu stlenirim

ve yine de ondan baka bir ey olamam. Daha ileride greceimiz gibi, bir gele
cee sahip olmu olan bir eski-imdi olarak gemiin an lam m deitirme imk
nn hep muhafaza ederiz. Ama gemiin ieriinden, o haliyle ne bir ey atabi
lir, ne de ona bir ey ekleyebilirim. Baka trl sylersek, olmu olduum gemi,
ne ise odur; dnyadaki eyler gibi bir kendindedir. Ve gemile srdrmek zo
runda olduum varlk mnasebeti de kendinde trnden bir mnasebettir. Ya
ni kendiyle zdeleme trnden bir mnasebettir.
Ama te yandan da ben gemiim deilim. Gemiim deilim, nk ben ge
miim idim. Bakasnn kini beni her zaman artp fkelendirir: olduum kiide
olmu olduum kiiden nasl nefret edilebilir? Antik bilgelik bu olgu zerinde ok
durmutur: kendim hakknda, dile getirdiim anda bir yanla dnmeyecek
hibir ey syleyemem. Hegel de bu kant kullanmaktan ekinmemitir. Ne ya
parsam yapaym, ne sylersem syleyeyim, onu olmak istediim anda, esasen
onu yapyor idim, onu sylyor idim. Ama bu amaz biraz daha yakndan incele
yelim: bu kanta gre, bana ilikin olarak vardm her yarg o yargya vardm
zaman esasen yanltr, yani baka ey haline gelmitir. Peki, baka eyden ne an
lamak gerekir? Bundan, imdiki varoluu reddedilenle ayn varolusal tipte bir
insan-gereklii kipi anlyorsak, bu demektir ki zneye yklemini atfederken bir
hata yaptk ve bir baka yklem hl atfedilebilir: sadece, bu yklemi dolaysz
gelecekte hedeflemek gerekir. Ayn ekilde, bir kuu tam grd yerde hedef
alan avc onu skalar, nk ku, mermi oraya ulatnda artk o yerde deildir.
Buna karlk biraz ileri tarafa, kuun henz ulamad bir noktaya nian alrsa
isabet ettirecektir. Eer ku artk o yerde deilse bu zaten baka bir yerde olduu
iindir; her ne olursa olsun, ku herhangi bir yerdedir. Ama greceimiz gibi, bu
Eleac devinim kavran derinlemesine hataldr: eer gerekten "Ok ABdedr
denilebilirse, o takdirde devinim de bir duraanlklar dizisi olur. Ayn ekilde,
eer daha imdiden artk olmadm olduum, artk kendisi de varolmayan son
suzca ksa bir ann olduu dnlrse, bir byl fenerden grnen imgeler
gibi birbiri ard sra gelen bir dizi donmu durumdan oluturulmu olurum. O
olmamamn nedeni, yarg koyucu dnce ile varlk arasndaki hafif bir zaman
183

Jean -P au l Sartre

fark ya da yarg ile olgu arasndaki bir gecikme deil, ilke olarak, dolaysz var
lmda, kendi imdiki halimin imdisi iinde o olmamamdr. Ksacas, olmu ol
duum eyin nedeni, bunun bir deiim olmas, varln homojenlik iinde heterojenlie gei gibi dnlm bir olu [devenir] olmas deildir; tersine, bu
rada bir olu bulunabilmesinin nedeni, ilke olarak, varlmn varlk tarzlarmla
homojen olmamasdr. Dnyay, varlk ve varlk-olmayanm sentezi olarak d
nlen olu araclyla aklamak acelecilik olur. Ama olu srecindeki varln
bu sentez olabilmesi iin onun kendi hiliini kuran bir edimle kendiliinden bu
sentez olmas gerektii hi dnlm mdr? Daha nce ne idiysem o olmak
tan zaten kmsam da, benim varlkta tuttuum hileyici bir sentezin birliiyle
yine de o olmam gerekir, yoksa artk olmadm eyle hibir trden hibir ili
kim olmazd ve youn olumluluum, olu iin vazgeilmez olan varlk-olmayan zorunlu olarak darda brakrd. Olu bir veri, dolaysz bir varlk kipi olamaz,
nk eer byle bir varlk dnrsek, ve varlk-olmayanm onunla ilikisi an
cak yanyanalk olabilir ve dayatlan ya da dardan getirilen hibir yap onlar
kaynatramaz. Varln ve varlk-olmayanm balants ancak ieriden olabilir:
varlk-olmayan, varlk olduu srece varln iinde ortaya kmak zorundadr,
varlk da varlk-olmayanm iinde svrilmelidir ve bu bir olgu ya da bir doa ya
sas olamaz, bu yalnzca kendi kendisinin varlk hilii olan varln ortaya k
dr. Dolaysyla ben kendi kendimin gemii deilsem, bu ancak olu kipinde
olabilir, ancak gemiim olmamak iin onu daha olacak olduum olarak ve gemiim
olmak iin onu daha olmayacak olduum olarak olabilirim. Bu bizi, idi kipinin do
as zerinde aydmlatsa gerektir: ben ne idiysem o deilsem, bunun nedeni esa
sen deimi olmam deildir, nk byle bir durum esasen verilmi olan zama
n varsayar; bunun nedeni, kendi varlma nispetle olmamann i balant kipin
de olmamdr.
Bylece, kendi gemiim olduum srecedir ki onu olmayabilirim; hatt o
gemi olmamamn yegane mmkn temeli, kendi gemiim olmann bizatihi
zorunluluudur. Aksi takdirde, zaten kendisi de olmamann kipinde kendi ge
miini daha olacak olan ve kesinlikle darda kalan bir tann gznden bakl
madka, her an, ne gemiim olacam ne de olmayacam.
Bu aklamalar, olduumu sylediim eyi esasen artk olmadm konusun
da ve yalnzca bu konuda direten Herakleitos kkenli pheciliin ierdii hata
y anlamamza yardm edebilir. phe yok ki olduum konusunda sylenebile
184

V arlk ve H ilik

cek tek ey, onu olmadmdr. Ama, onu esasen artk olmadm ilen srmek
de yanl bir ifadedir, nk bununla kendinde-varlk anlalyorsa, ben olduum eyi asla olmadm; te yandan, onu olduumu sylerken hata yaptm so
nucu da kmaz, nk onu olmamak iin onu olmam gerekir: onu idi kipin
de olurum.
Bylece, kendinde-varlk anlamnda olduum sylenebilecek eylerin hepsi de
.o hiddetlidir, o memurdur, o keyifsizdir) tam bir smsk younluk ile her za
man benim ge?ni$imdir. Olduum eyi gemite olurum. Ama bir baka yandan
da bu ar olmak younluu benim arkamdadr, onu benden kopartan, balan
tsz ve katlmsz bir ekilde onu benim erimim dna dren mutlak bir me
safe vardr. Mutlu idiysem, mutlu olmusam, bunun nedeni mutlu olmamamdr.
Ama bu mutsuz olmam anlamna gelmez: yalnzca gemite mutlu olabilirim de
mek deildir; ben bir gemie sahip olduum iin varlm bylece ardm sra
tayor deilim: gemi, aslnda, beni geriden doru [par-derriere] olduum ey
olmaya mecbur eden o ontolojik yapdan ibarettir. Idinin tad anlam ite
buradadr. Kendi-iin, tanm gerei, kendi varln stlenmek [assumer] mec
buriyeti alanda varolur ve kendi-iinden bakaca bir ey olamaz. Ama kendi var
lm tam da ancak bu varl yeniden kavramakla stlenebilir ve bu da kendiiin ile varl arasna belli bir mesafe koyar. Kendinde kipinde olduumun olum
lamasyla bu olumlamadan kurtulurum, nk bu olumlama kendi yaps iin
de bir olumsuzlama ierir. Bylece kendi-iin, olduunu kendi-iin olmasndan
ve onu daha olacak olmasndan tr, olduunun her zaman tesindedir. Ama
ayn zamanda da kendi-iinin arkasnda duran ey bir baka varlk deil, gerek
ten de onun varldr. Basite, kendi-iinin varlk tipini vasflandran idinin an
lamm, yani kendi-iinin kendi varlyla ilikisini byle anlyoruz. Gemi, ge
mite kalm olan olarak olduum kendindedir.
Geriye, kendi-iin nasl kendi kendisinin gemii idi, bunu incelemek kal
yor. Kendi-iinin, kendindenin kendini temellendirmek zere kendini hiledii
kkensel edimde ortaya ktn biliyoruz. Kendi-iin, kendisi olmak adna ken
dindenin baanszl eklinde kendini ortaya koyan olarak kendi kendisinin te
melidir. Ne var ki buna ramen kendindeden kurtulmay baarabilmi deildir.
Gemite kalan, kendinde-varlm srdrrken, kendi-iinin kkensel olumsal
l olarak ona musallattr. Kendi-iin asla kendindeye ulaamaz, kendini asla u
ya da bu olan olarak kavrayamaz, ve ne ise o olan kendine mesafeli olmaktan da
185

Jean -P au l Sartre

kamamaz. Bu olumsallk, kendi-iinin asla olm ad ama bizatihi geride kal


imde muhafaza edilen gemi arlk olarak daha olacak olduu bu uzak arlk,
olgusallktr [facticite], ama ayn zamanda da gemitir. Olgusallk ve gemi bir
ve ayn eyi gstermeye yarayan iki szcktr. Nitekim Gemi, Olgusallk gibi,
olmamamn hibir imkn olmakszn daha olacak olduum kendindenin sarslmaz olumsalldr. Zorunluluk vasfyla deil ama olgu vasfyla, olgusal zorunlu
luun kanlmazldr. Gemi, motivasyonlarmn ieriini belrleyemeyen ol
gusal varlktr, ama bu motivasyonlar kendi olumsallyla dondurur, nk bu
motivasyonlar gemii ne ortadan kaldrabilirler ne de deitirebilirler, tam tersi
ne gemi, bu motivasyonlarn deitirmek zere zorunlu olarak beraberlerinde
gtrdkleri eydir, kendisinden kamak zere muhafaza ettikleri eydir, bizatihi
onu olmama abalar iinde daha olacak olduklar eydir, kendilerim ondan kal
karak ne iseler o kldklar eydir. Gemi, benim yaadm her an diplomat ya da
denizci olarak deil ama retmen olarak varolmama yol aan eydir bu varl
, ona asla ulaablmeksizn yalnzca oynayabilsem bile. Eer gemie dnemyorsam, bu onu ermd brakan birtakm sihirli gler yznden deil, sadece onun
kendinde olmas ve benimse kendim-iin olmam yzndendir; gemi, onu yaayabilmeksizin olduum eydir. Gemi, tzdr. Bu balamda Descartesn cogitosunun aslnda yle formlletirlmesi gerekirdi: Dnyorum, yleyse var
idim. Yanltan ey, gemiin ve imdiki zamann belirgin homojenliidir. nk
dn duyumsadm utan, onu duyumsam olduum zaman kendi-iin idi.
Onun bugn de kendi-iin olarak kald sanlmakta, dolaysyla buradan hareket
le, hatal bir ekilde, ona dllemiyorsam bunun nedeni artk olm am asdr sonu
cuna varlmaktadr. Ne var ki doruya ulamak im bu mnasebeti tersine evir
mek gerekir: gemi ve imdiki zaman arasnda mutlak bir heterojenlik vardr,
eer gemie dnemiyorsam, bunun nedeni gemiin olduu dur. Ve benim o ola
bilmemin tek yolu zdeletirme formunda kendimi gemite yitirmek zere biz
zat benim kendinde olmamdr: bu da esasen bana verilmemi olan eydir. Nite
kim dn duyumsadm ve kendi-iin utan olmu olan o utan, imdi de hl
utantr ve kendi z araclyla hl kendi-iin olarak betimlenebilir. Ama ken
di varl iinde kendi-iin deildir artk nk yansyan-yanstan gibi, deildir ar
tk. Kendi-iin olarak betimlenebilir bir halde, utan sadece vardr. Gemi, ken
dini, kendinde hahne-gelmi, kendinde olmu kendi-m gibi verir. O utan, onu
yaadm lde ne ise o deildir. Ama imdi, madem k utanc idi kipinde ya
186

V arlk ve H ilik

yorum, yle diyebilirim: bu bir utan idi; utan benim arkamda, utan idi hali
ne gelmitir; kendindenin srekliliine ve deimezliine sahiptir, kendisi iin d
lm tarihte ebedidir, kendindenin kendi-kendisine olan btn aidiyetine sa
hiptir. u halde, hem kendi-iin hem de kendinde olan gemi, bir anlamda, n
ceki blmde betimlediimiz deere ya da kendiye benzer; deer gibi, gemi de
ne deilse o olan ve ne ise o olmayan varln ne ise o olanla belli bir sentezini tem
sil eder. Gemiin silinip giden bir deerinden ite bu anlamda sz edilebilir. An
nn, idi kipinde olduumuz varln, ona belli bir iirsellik kazandran bir varlk
younluuyla kendini bize sunmas buradan gelir. Bir acy ekmi idik, ama bu
ac kendini gemite dondururken bir kendi-iinin anlamn sunmaktan gen dur
maz, yine de bakasnn zdrabnm, bir heykel zdrabnm sessiz sabitliiyle, ken
di kendisinde varolur. Kendini varettirmek iin kendinin huzuruna kmaya ihti
yac yoktur artk. Bu ac vardr, ve tersine, onun kendi-iin olma zellii, kendi
varlnn varl olma kipinden uzak olan basit bir varlk tarzna, bir nitelie d
nr. Psikologlar psiii gemite dndkleri iin, bilinci, kendinde bir deiik
lik yapmakszn, bu psiii etkileyebilen ya da etkileyemeyen bir nitelik olarak ne
srmlerdir. Gemi psiik nce vardr ve sonra kendi-iindir, tpk Perrein (n
ce Pierre, sonra) sarn olmas, su aacn (nce aa, sonra) bir nar olmas gibi.
Ama zellikle de bu yzden deere benzeyen gemi, deer deildir. Kendiiin, kendi varlnn tesine geerek ve onu temellendirerek deerin iinde ken
di haline gelir, kendindenin kendi tarafndan yeniden ele geirilmesi [reprise de
len-soi par le soi] sz konusudur; varln olumsall bu olgudan tr yerini
zorunlulua brakr. Gemi, bunun tersine, ncelikle kendindedir. Kendi-iin,
kendinde tarafndan varlkta tutulur ve varlk nedeni de kendi-iin olmak deil
dir artk: kendi-im, kendinde haline gelmitir ve bu yzden bize saf olumsall
iinde grnr. Gemiimizin yle ya da byle olmas iin hibir neden yok
tur: gemiimiz, olgu olarak, dikkate alnmas gereken salt olgu olarak, nedeni
bulunmayan olarak, kendi dizisinin btnl iinde belirir. zetle gemi, de
itirilmi deerdir, kendinde tarafndan yeniden ele geirilmi kendi-iindir,
gemi kendindenin yanstan iin yans olarak da yans iin yanstan olarak da
varolamayacak kadar younlatrd kendi-iindir, sadece yans-yanstan ifti
nin kendinde gstergesi olarak varolabilir. Gemi, ite bu yzden, deeri ger
ekletirmek isteyen ve kendinin srekli namevcudiyetinin verdii idaralmasmdan kamak isteyen bir kendi-imin hedefledii nesne de olabilir gerektiinde.
187

Jea n -P a u l Sartre

Ama z gerei deerden radikal bir ekilde ayrdr: tam da hibir emir kipini
karsanamayaca gsterme kipidir, gemi her kendi-iinin kendine zg olgu
sudur, idimin olumsal ve deitirilemez olgusudur.
Gemi bylece kendindenin yeniden kavrad ve boduu bir kendi-iindir. Bu nasl olabilir? Bir olay iin gemi-olmann, bir insan-gereklii iin de bi
gemie sahip olmann ne anlama geldiini betimledik. Gemiin, kendi-iinin
varlk/olmak yasas olduunu, yani bir kendi-iinin olabilecei her eyi orada,
kendi arkasnda, erimdmda olmak zorunda olduunu grdk. Hegelin Wesen
st was gewesen ist szn ite bu balamda kabul edebiliriz. zm gemitedir,
onun varlk/olmak yasas budur. Ama kendi-iinin somut bir olaynn neden
gemi haline geldiini aklamadk. Bir kendi-iin kendi gemii idiyken nasl
yeni bir kendi-iinin daha olacak olduu gemi haline gelir? Gemie gei, var
lk deiimidir. Bu deiim nasl olur? Bunu anlamak iin, imdiki kendi-iinin
varlkla mnasebetini kavramak gerekir. Bylece, daha en bata ngrebilecei
miz zere, gemiin aratrlmas bizi imdiki zaman aratrmaya gnderir.
B) imdiki Zaman
Kendinde olan gemiten farkl olarak, imdiki zaman kendi-iindir. imdiki
zamann varl nedir? imdiki zamana zg bir kartlk vardr: imdiki zaman
bir yandan genellikle varlk olarak tanmlarz, henz olmayan gelecee ve artk
olmayan gemie kart olan ey imdiki zamandr. Ama te yandan imdiki za
man olmad eylerin tmnden, yani gemiten ve dolaysz gelecekten kurtar
ma iddias tayacak kesin bir analiz de, aslnda, ok kck bir andan, yani
Husserlin Zamann sel Bilinci zerine D erslerinde iaret ettii gibi, sonsuza ka
dar gtrlm bir blnmenin ideal teriminden baka bir eye, bir hilikten
baka bir eye ulaamayacaktr. Bylece nsan-gerekliini aratrmaya yeni bir
adan yaklatmz her seferde olduu gibi, o ayrtmlamaz iftle, Varlk ve
Hilikle yeniden karlayoruz.
imdiki zamann ilk anlam nedir? uras aktr ki imdiki zamanda varolan
ey mevcudiyet vasfyla teki varolularn hepsinden de ayrlr. Yoklama srasnda,
asker ya da renci, varlm olumlamak zere Burada!* diye karlk verir. Ve
* Burada kullanlan presem ! ifadesi, mevcut! eklinde de evrilebilir. Ayn kelim enin mev
cut" ve im di anlamlan hep aklda tutulmal, - n
188

Varlk ve H ilik

mevcut/imdi [present], gemiin olduu kadar namevcut'un da zttdr. Nitekim


mevcutun anlam, ...e mevcut olmaktr.* Dolaysyla kendimize unu sormamz ge
rekir: imdiki zaman neye mevcut olmaktr ve kim mevcuttur. Bu soru daha son
ra hi phesiz bizi imdiki zamann bizatihi varln aydnlatmaya gtrecektir.
Benim imdiki zamanm mevcut olmaktr. Peki, neye mevcut olmaktr? Bu
masaya, bu odaya, Parise, dnyaya, ksacas kendinde-varla. Ama bunun ter
sine, kendinde-varlk da bana m mevcuttur? Ya da kendinde-varlk da bana, o
olmayan kendinde-varla m mevcuttur? Eer byle bir ey olmu olsayd im
diki zaman mevcudiyetlerin karlkl mnasebeti olurdu. Ama bye bir eyin
sz konusu olmadm grmek zor deildir. ...e mevcut olmak, mevcut olan
varln, kendisine mevcut olduu varlklarla kurduu isel mnasebettir. Hi
bir durumda basit bir d yaknlk ilikisi sz konusu olamaz. ...e mevcut olmak,
kendinin dnda, ...nm yannda varolu anlamna gelir. ...e mevcut olabilen,
kendi varl iinde bu varln baka varlklarla varlk/olmak mnasebeti iin
de olaca biimde olmak zorundadr. Bu iskemleyle ontolojik bir sentez mna
sebeti iinde birlemisem, orada bu iskemlenin varlnda bu iskemle olmayan
olarak varsam bu iskemleye mevcut olabilirim. Dolaysyla ...e mevcut olan var
lk kendinde dinginlik halinde olamaz; kendinde, gemi olamad gibi imdi
ki zaman da olamaz: kendinde, sadece vardr. ki kendinde-varlkla birliktemevcut [copresent] olan ve kendine mevcut olmaya muktedir olan bir varln
bak asndan baka hibir yerde bir kendinde-varlkla bir baka kendindevarlk arasnda ezamanllk sz konusu olamaz. u halde imdiki zaman ancak
ve ancak kendi-iinin kendinde-varla-mevcut olmasdr. Ve bu mevcudiyet bir
arzilik sonucu, bir ezamanllk mnasebetinin sonucu da olamaz; tersine, her
trl ezamanllk mnasebeti tarafndan varsaylm olandr ve kendi-iinin on
tolojik yaps olmak zorundadr. Bu masa insan-gerekliinin bir mevcudiyet
olarak musallat olduu bir dnyada bu iskemleye mevcut olmak zorundadr.
Baka trl syleyecek olursak, sonradan varla mevcut olmak iin nceden kendi-iin olacak bir varlk tr tasarlanamaz. Ama kendi-iin, kendini kendi-iin
varlk klarak varla mevcudiyet haline gelir ve kendi-iin olmaktan karak
varla mevcudiyet olmaktan kar. Kendi-iin, varln farkmdal olarak ta
nmlanr.
* ...e mevcut olm ak ifadesi, (dnya)ya mevcut olmak", (blm c)e mevcut olm ak gibi ifade
lerde yer alan yapnn genelletirilmi biimidir. ~n
189

Jean -P au l Sartre

Kendi-iin kendini acaba hangi varla mevcut klmaktadr? Bunun yant


aktr: kendi-iinin mevcut olduu her kendinde-varla. Ya da daha iyisi., ken
di-iinin mevcudiyeti, bir kendinde-varlk btnlnn olmasn mmkn k
lan eydir. Zira, bu, varlk olarak varla mevcut olma kipi dolaysyla kendi-ii
nin dier varlklardan daha ziyade zel bir varla mevcut olmas imknn orta
dan kaldrm olur. Kend-iinn varoluunun olgusall onun baka yerde deil
de burada olmasn salasa bile, burada olmak mevcut olmak deildir. Burada-olmak yalnzca kendindenin btnlne mevcut olmann gerekletii perspekti
fi belirler. Kendi-iin, varlklarn bir ve ayn mevcudiyet iin olmalarn bu yoldan
salar. Varlklar, kendilerini, brlkte-mevcut olanlar olarak, adna mevcudiyet de
mlen tam bir ekstatik kurban edile kendi-iinin kendi kanyla onlar birletirdi
i bir dnyada aarlar. Kendi-iinin kurban ediliinden nce varlklarn bera
berce de ayn ayr da varolduklarm sylemek mmkn deildir. Ama kendi-iin
imdiki zaman dnyaya dahil eden varlktr; nitekim dnyadaki varlklar, hepsi
bir ve ayn kendi-iine mevcut olarak brlikte-mevcutturlar. Bylece, genellikle
imdiki zaman denen ey, belirgin bir biimde kendindelerin varlndan ayrlr
bu varlktan baka bir ey olmad halde: imdiki zaman, bir kendi-iine mev
cut olanlar olarak kendindelerin brlikte-mevcudyetinden ibarettir.
imdi artk kimin mevcut olduunu ve mevcut olann neye mevcut olduunu
biliyoruz. Peki mevcudiyet nedir?
Mevcudiyetin, iki varolann basit bir dsallk ilikisi olarak dnlen salt
birlikte-varoluu olamayacam grdk, nk bu ilikinin birlikte-varoluu ku
rabilmesi iin nc bir terim gerektir. Bu nc terim, eylerin, dnyann or
tasnda birlikte-varolmas durumunda vardr: bu birlikte-varoluu kuran da, ey
lerin hepsine mevcut olan olarak kendi-iindir. Ama kendi-iinin kendinde-varla mevcut olmas durumunda nc terim olamaz. Hibir tank, hatt Tanr
bile, bu birlikte-varoluu kuramaz, kendi-iinin kendisi de bu mevcudiyeti an
cak esasen varsa bilebilir. Bununla birlikte mevcudiyet, kendindenin kipinde de
olamaz. Bu demektir k kkensel olarak kendi-iin kendi kendisinin birlikte-varolu tan olduu srece varla mevcuttur. Bunu nasl anlamak gerekir? Ken
di-iinin kendi varlnn tan formunda varolan varlk olduunu biliyoruz.
imdi, kendi-iin, bir varlk zerine kendi dnda ynelimsel olarak yneltilmi
se o varla mevcuttur. Ve varla, zdeleme olmakszn, mmkn olabildii
lde sk skya katlmak zorundadr. Bir sonraki blmde greceimiz gibi,
190

V arlk

ve Hilik

bu katlm, kendi-iinin varlkla kkensel bir ba iinde kendine domasndan


tr realisttir: kendi-iin, bu varlk-o/mayan olarak kendine nispetle kendinin
tandr. Ve bundan tr onun dndadr; bu varlk-olmayan olarak varln
zerinde ve varln iindedir. Bunu esasen Mevcudiyetin [Presence] bizatihi an
lamndan da karsayabilliriz: bir varla Mevcut olmak, bir isellik bayla o var
la balanm olmay gerektirir, aks takdirde imdiki zaman [Present] ile varhk arasnda hibir balant mmkn olmazd; ama bu isellik ba olumsuz bir
badr, mevcut/imdiki varln, kendisine mevcut olduu varlk olduunu yad
sr. Aks takdirde isellik ba dpedz zdelik halinde silinip giderdi. Bylece,
kendi-iinin varla mevcut olmas, varln mevcudiyetinde bu varlk-olmayan
olarak kendinin tan olmasn ierir; varla mevcut olmas, o varlk-olmayan
olarak kendi-iinin mevcudiyetidir. nk olumsuzlama, kendi-iin ile varl
ayracak bir varlk tarz farkllna deil, bir varlk farkna dayanr. imdiki za
man var deildir derken ksaca ifade edilen ey de budur.
imdiki zamann ve kendi-iinin bu ekilde varlk-olmayan olmas ne anlama
gelir? Bunu kavramak iin kendi-iine ve onun varolma kipine geri dnmek,
kendi-iinin varlkla ontolojik ilikiini ksaca belirlemek gerekir. Kendi-iin ola
rak kendi-iin hakknda, rnein saat dokuzdur dediimiz anlamda "o vardr"
diyemeyiz asla; yani varln kendi kendisiyle tastamam uygunluu anlamnda,
kendini ortaya koyup ortadan kaldran ve edilginlim d grnn veren tas
tamam uygunluu anlamnda kendi-iin vardr diyemeyiz. nk kendi-iin,
yansnn yansmas olacak herhangi bir nesne varolmakszm bir yanstana gnde
ren bir yansmann tan ile elemi bir grnmn varoluuna sahiptir. Ken
di-iinin varl yoktur, nk onun varl her zaman bir mesafede durur: eer
grn dikkate alrsanz, orada, yalnzca yanstan iin yans ya da grn olan
yanstandadr; yok eer kendi olarak yansy yanstmann sak ilevinden baka
bir ey olmayan yanstan dikkate alrsanz, orada yansdadr. Ama ayrca, kendiiin kendi kendisinde de varlk deildir, nk kendini ak bir biimde varlkolmayan olarak kendi-iin klar. Kendi-iin, ...nm gizli olumsuzlanmas olarak
...nm bilincidir. Ynelimselliin ve kendiliin temel yapsdr, kendi-iinin eyle
olan isel mnasebeti olarak olumsuzlamadr; Kendi-iin, eyden kalkarak ve bu
eyin olumsuzlanmas olarak darda oluur; bylece onun varlkla ilk mnase
beti olumsuzlamadr; kendi-iin, kendi-iinin kipinde vardr", yani kendi ken
disine varlk-olmayan olarak amland lde, dalm varolan olarak vardr".
191

Jean -P au l Sartre

Gizli dalma ve ak olumsuzlama araclyla, iki ynden birden varlktan kur


tulur. Ve imdiki zaman tam da varln bu olumsuzlanmasdr, varlk kendisin

den kalan ey olarak om da olduu lde varlktan katr. Kendi-im, ka!


formu altnda varla mevcuttur; imdiki zaman, varlk karsnda srekLi bir ka
tr. Bylece imdiki zamann ilk anlamn belirlemi olduk; imdiki zaman var
deildir; mevcut an, kend-ini gerekletirmeye ve eyletirmeye ynelik bir
kavraytan yaylr; kendi-iini ne ise o olan araclyla ve kendi-iinin mevcut
olduu ey araclyla, rnein saat kadrannn zerindeki u ibre araclyla
gstermeye iten de bu kavraytr. Bu balamda, kendi-iin iin saatin dokuz ol
duunu sylemek sama olurdu; ama kendi-iin, saat dokuzu gsteren bir ibre
ye mevcut olabilir. Hatal bir biimde imdiki zaman diye adlandrlan ey, im
diki zamanm kendisine mevcut olduu varlktr. imdiki zaman an formunda
kavramak mmkn deildir, nk o takdirde an, imdinin olduu an olurdu.
Oysa imdiki zaman yoktur, kendini kama formu altnda mdiletirir.
Ama imdiki zaman yalnzca kendi-iinin imdiletiren varlk-olmayan de
ildir. Kendi-iin olarak, varl imdiki zamann dnda, nnde ve arkasnda
dr. Arkasmdayken, kendi-iinin gemii idi ve nndeyken onun gelecei ola
caktr. Birlikte-mevcut varlktan danya doru, olmu olduu varlktan olaca
varla doru katr. imdiki zaman olarak, (gemite) ne ise o deildir ve (ge
lecekte) ne deilse odur. te bylece gelecee gnderilmi olduk.
C) Gelecek
nce unu belirtelim ki kendinde, gelecek olamad gibi gelecek zamandan
bir para da ieremez. ilk drdn evresindeki aya baktm zaman, son drdn
evresindeki ay yalnzca kendini insan-gerekliine aan dnyann iinde gele
cek zamandr: gelecek zaman insan-gereklii araclyla dnyaya gelir, ilk dr
dn evresindeki ay kendi kendinde, olduu eydir. Onda saklg halinde olan
hibir ey yoktur, ilk drdn evresindeki ay, edimdir. Dolaysyla kendinde-varlgm kkensel zamansallk fenomeni olarak gemi ne kadar yoksa, gelecek de o
kadar yoktur. Kendindenm gelecei varolsayd, gemi gibi, varlktan kopmu
olarak kendinde varolurdu. Laplacem yapt gibi, bir gelecek zaman ngrmeye
imkn veren eksiksiz bir determinizmi kabul etsek bile, bu gelecek frsatnn, ge
lecek olarak gelecein daha nceki bir alm zerinde, dnyann gelecekteki1 92

V arlk ve H ilik

varl zerinde ekillenmesi gerekirdi ya da bu durumda zaman bir yanlsa


madr ve kronolojik olan kesinlikle mantksal bir karsanabilrlik dzeni gizler.
Gelecek, dnyann ufkunda ekilleniyorsa bu ancak kendisinin gelecei olan, ya
ni kendisinin gelecekte olan bir varlk araclyla, varlnn ileride-kendineulamasyla varl oluan bir varlk araclyla olabilir. Gemi iin betimledik
lerimize benzeyen ekstatik yaplarla burada da karlayoruz. Kendi varln ba
site olmak yerine daha olacak olan bir varlk bir gelecee sahip olabilir ancak.
Ama kendi gelecei olmak tam olarak nedir? Ve gelecek hangi varlk ttnde
dir? ncelikle gelecein tasavvur [representation] olarak varolduu fikrinden vaz
gemek gerekir. Her eyden nce, gelecek nadiren "tasavvur edilmitir. Tasavvur
edilmi olduunda da, Heideggerin syledii gibi tematize edilir ve tasavvuru
mun kaytsz [indifferent] nesnesi haline gelmek zere benim geleceim olmaktan
kar. Ayrca tasavvur edilmi bile olsa, benim tasavvurumun ierii olamaz,
nk bu ierik, eer ierik var idiyse, mevcut olmaldr. Gelecekletiren bir y
nelimin [intention futurante} mi bu mevcut ierii canlandracan syleyeceiz?
Bunun hibir anlam olmaz. Bu ynelim varolsayd bile imdi mevcut olmas ge
rekirdi -k bu durumda gelecek sorununu herhangi bir zme kavuturmak
mmkn olmaz- ya da gelecein iinde imdiki zaman amas gerekirdi ve bu
durumda da bu ynelimin varl gelecekteki ey olur; gelecek iin sradan percipi'den farkl bir varlk kabul etmek gerekir. Zaten kendi-iin kendi imdiki za
man iinde snrlanmsa gelecei nasl tasavvur edebilecektir? Onun bilgisine ya
da grsne nasl sahip olabilecektir? nceden tasavvur edilmi hibir fikir, ge
lecee edeer bir eyi ona salayamaz. Eer imdiki zaman, nceden imdiki za
mann iine yerletirilmise, oradan asla kamayaca aktr. Onu gelecekle
ykl olarak vermek hibir eye yaramaz. Bu deyim ya hibir anlam tamaz, ya
imdiki zamann gncel, edimsel bir etkililiini gsterir, ya da kendine gre gele
cek olan ey olarak kendi-iinin varlk/olmak yasasn belirtir; ve bu son durum
da da yalnzca betimlenmesi ve aklanmas gereken eye iaret eder. Kendi-iin,
ancak kendiden kendine ynelik kkensel ve zarar verici bir iliki temelinde ge
lecekle ykl, gelecein beklentisi ya da gelecein bilgisi olabilir: kendi-iin
hakknda, bilim dnyasnn belirlenmi durumlarna ilikin bile olsa, en kk
bir tematik ngr imkn dnmek mmkn deildir; meer ki kendi-iin, ge
lecekten kalkarak kendi kendisine gelen varlk olmasn, varl kendisinin dn
da olarak kendini gelecekte var klan varlk olmasn. Basit bir rnek verelim: te
193

Jean -P au l Sartre

nis kortunda hzla belli bir konum aldmda, bu konum ancak topu daha sonra
raketimle filenin zerinden kar tarafa gndermek iin yapacam vuru aracl
yla anlam kazanr. Ama, ben, gelecekteki vuruun ak tasawuruna, ya da onu
yerine getirmenin sk istencine boyun emem. Tasavvur ediler ve istemler psi
kologlar tarafndan icat edilmi olan idollerdir. Gelecekte yer alan topa vuruum,
tematik olarak ortaya konmu bile olmakszn, aldm konumlara geri dner, o
konumlarn her birini aydnlatr, birbirine balar ve deitirir. Ben nce bir rp
da orada, o tenis kortunda, kendi kendime eksiklik olarak topu kar tarafa gn
derenim, benimsediim btn ara konumlar kendimi gelecekteki durumda erit
mek zere o duruma yaklaabilmemin aralarndan ibarettir, o ara konumlarn
her biri btn anlamn o gelecek durum aracl y la kazanr. Bilincimin tek bir
an bile yoktur k bir gelecekle isel bir mnasebet araclyla ayn ekilde tanm
lanm olmasn; ister yaz yazyor, ister sigara iiyor, ister ikimi yudumluyor, is
ter dinleniyor olaym, bilinlerimin anlam her zaman bir mesafededir, oradadr,
dandadr. Bu balamda, Heidegger, Daseir salt kendi imdiki zamanyla snr
landrlrsa olaca eyden her zaman sonsuzcasna fazladr derken hakldr. Da
has, bu snrlandrma imknsz olurdu, nk o durumda imdiki zaman bir
kendindeye dntrlm olurdu. Nitekim hakl olarak, erekliliin tersine ev
rilmi nedensellik olduu, yani gelecekteki durumun etkililii olduu sylenmi
tir. Ama bu sz gerek anlam iinde dnmek ou kez unutulmutur.
Gelecek deyince henz olmam bir "imdi anlalmamaldr. yle anlala
cak olursa yeniden kendindenin iine yuvarlanrz, zellikle de, zaman verili ve
duraan bir ieren gibi dnmek zorunda kalrz. Gelecek, olmayabileceim l
de daha olacak olduum eydir. Kendi-iinin varlk karsnda, o varlk-olmayan
ve gemite onun varl oldurulmu olan olarak kendine mevcut olduunu
anmsayalm. Bu mevcudiyet, katr. Varln yan bandaki gecikmi ve dura
an bir mevcudiyetten ok, varln dna, ...e doru bir kurtulma sz konusu
dur. Ve bu ka ift ynldr, nk mevcudiyet, olmad varlktan kaarken
olmu olduu varlktan kaar. Neye doru kaar? Kendi-iinin, varlktan kamak
iin kendini varlkta mevcut kld lde bir eksiklik olduunu unutmayalm.
Mmkn olan, kendi olmak ya da dilerseniz ben olan eyin belli bir mesafeden
grnmesi olmak iin kendi-iinde eksik olan jeydir. Bu durumda Mevcudiyet
olan kan anlamn da kavryoruz: ka, kendi varlna, yani onda eksik olan
eyle rastlamasyla olaca kendine doru katr. Gelecek, eksiklik olduu l194

V arlk ve H ilik

de, ka Mevcudiyetin kendindesinden koparan eksikliktir. Mevcudiyet hi


bir eyin eksikliini ekmeseydi yeniden varln iine derdi ve karlk olarak
eksiksiz zdelikte yaltlml kazanmak zere varla mevcut olua varncaya
kadar her eyi yitirirdi. Onun mevcudiyet olmasna imkn veren ey eksiklik ola
rak eksikliktir, nk dnyann tesinde olan bir eksie doru kendi kendisinin
dndadr, bu nedenle olmad bir kendindeye mevcut olarak kendi kendisinin
dnda olabilmektedir. Kendi-iinin varln tesinde daha olacak olduu belir
leyici varlk, Gelecektir. Kendi-iin, varln basite olacak yerde daha olacak ol
duu iindir ki bir Gelecek vardr. Kendi-iin, daha olacak olduu bu varl birlkte-mevcut kendindelerin olduklar tarzda olamaz, yle olsayd, daha oldurul
mu olacak olan olmakszn olmu olurdu; dolaysyla Kantm, kavramn nesne
sine varoluun fazladan hibir ey katmadn sylerken vurgulad gibi, bu
varl tek eksii mevcudiyet olan batan sona tanmlanm bir durum olarak d
nemeyiz. Ama varolmamas da dnlemez, nk bu durumda Kendi-iin
yalnzca bir veri olur. Bu varlk, Kendi-iinin kendini ona nispetle tamamlanma
m olarak durmadan kavrayarak oldurduu eydir. Yans-yanstan iftine uzak
tan musallat olan ve yansnn yanstan tarafndan (ve tersi) bir Henz-Degil ola
rak kavranmasn salayan eydir. Ama eksik olann tam da eksii olan Kendiiin ile tek bir beliri birlii iinde verilmi olmas gerekir, aksi takdirde kendiiinin ona nispetle kendini henz-deil gibi kavrayabilecei hibir ey olmaz.
Gelecek, kendi-iinin henz olmad ey olarak Kendi-iinde amlanr (se reveler], kendi-iin bu amlan perspektifinde bir henz-deil olarak koulandnc-olmayan [non-thetique] ynden kendi iin olutuu lde amlanr ve Ken
di-iin, kendini imdiki zamann dnda henz olmad eye doru kendi ken
disinin projesi olarak oldurduu lde aa kar. Ve elbette bu anlan ol
makszn gelecek olamaz. Bu amlanm kendisi de kendine alm olmaya, ya
ni Kendi-iini kendine almaya zorlar, aksi takdirde, Amlanma ve aa kan
beraberce bilinaltna, yani kendindenin iine yuvarlanrd. Bylece yalnz ken
di kendisinde kendinin aa kan olan bir varlk, yani varl kendisi iin soru
olan bir varlk, bir gelecee sahip olabilir. Ama buna karlk, byle bir varlk an
cak bir Henz-deilin perspektifinden kendi iin olabilir, nk kendi kendisi
ni bir hilik olarak, yani olmak tmlecinin kendiden mesafeli kald bir varlk
olarak kavrar. Mesafeli, yani varln tesinde [par-del]. Bylece Kendi-iinin
varlk tesinde olduu her ey, Gelecektir.
195

je a n -P a u l Sartre

Bu tesinde'nin anlam nedir? Bunu kavrayabilmek iin Gelecein Kendiimin zsel bir vasfna sahip olduuna iaret etmek gerekir: varla mevcudiyet
tir (gelecek). Ve buradaki bu Kendi-iinin, gelecei olduu Kendi-iinin Mevcu
diyetidir. Ben mutlu olacam dediimde, mutlu olacak olan bu imdiki mev
cut Kendi-iindir, olmu olduu ve pei sra srkledii her eyle birlikte haliha
zrdaki Erebnistir. Ve bu Erlebnis" varla mevcut olan olarak mutlu olacaktr,
yani Kendi-iinin ortak-gelecekteki [cofutur] bir varla gelecekteki Mevcudiye
ti olarak mutlu olacaktr. yle ki bana imdi mevcut Kendi-iinin anlam olarak
verilen ey, gelecekteki Kendi-iine, bu Kendi-iinin kendisine mevcut olaca
ey olarak amlanaca lde, genellikle ortak-gelecektek varlktr. nk
kendi-iin, dnyann mevcudiyet formundaki konulandrc bilincidir, yoksa
kendinin konulandrc bilinci deil. Bylece genellikle kendini bilince gsteren
ey gelecekteki dnyadr, ama bilin, bunun bir bilince beliren olarak dnya ol
duunu, bir Kendi-iinin gelecekteki mevcudiyetiyle gelecek olarak ortaya ko
nan olarak dnya olduunu dikkate almaz. Bu dnya ancak olacam bir baka~
s olarak ve zerinde fiziksel, duygusal, toplumsal, vb. baka bir konum iinde
kendisine mevcut olduum lde gelecek olarak anlam tar. Bununla birlikte,
benim imdi mevcut Kendi-iinmin ucunda ve kendinde-varlm tesinde olan
da odur ve biz bu yzden gelecei nce dnyann bir haliymi gibi sunma ve da
ha sonra onu bu dnya fonu zerinde kendimize gsterme eilimmdeyiz. Eer
yazyorsam, szcklerin bilincine de yazl olan ve yazl olmas gereken olarak
varrm. Yalnzca szckler beni bekleyen gelecei gsterirler. Ama bu szckle
rin yazlacak eyler olarak grnmeleri olgusu bile unu ierir: kendi(nin) konulandrc-olmayan blinc(i) olarak yazmak, kendisi olduum imkndr. By
lece bir kendi-iinin bir varla gelecekteki mevcudiyeti olarak gelecek zaman,
kendinde-varl da kendisiyle birlikte gelecein iine srkler. Kendisine mev
cut olaca bu varlk, imdi mevcut Kendi-iinde birlikte-mevcut olan kendinde
nin anlamdr, tpk gelecein de Kendi-iinin anlam olmas gibi. Gelecek, ortak-gelecekteki bir varla mevcudiyettir, nk kendi-iin ancak varln yan
banda ve kendi dnda varolabilir ve nk gelecek, gelecekteki bir Kendiiindir. Ama bylece, Gelecek zaman araclyla Dnyaya bir gelecek gelir, yani
varln tesinde olan bir varln mevcudiyeti olarak Kendi-iin dnyann anla
m olur. Kendi-iin araclyla varln bir tesi [un Par-del de letre] de aa
kar ve Kendi-iin, ne ise o olacak olduu bu tenin yan banda olur. nl
196

V arlk ve H ilik

svleyi uyarnca "ne idiysem o haline gelmek zorundaym, ama kendisi de haz^e-gelmi bir dnyada ve olduundan itibaren haline-gelmi bir dnyada ne
idiysem o haline gelmek zorundaym. Bu, dnya zerinde kavradm durum
dan kalkarak dnyaya kendine zg imknlar vermem demektir: determinizm,
kendi-kendimin gelecekletiren projesinin fonunda belirir. Bylece, tam da ne
deilsem o olduum yerde, daha olacak olduum bir varlkta kendi anlamm
bulduum yerde, ve ama, bu daha olacak olduum Kendi-iinin de dnyann
hlenii olduu yerde, varln dnyasnn yannda gelecek kendim imgelem
den ayracaktr.
Ama gelecek, kendi-iinin, varln tesine konumlanm bir varla mevcu
diyeti deildir sadece. Kendisi olduum Kendi-iini bekleyen bir eydir gelecek.
Bu bir ey, ben kendimim: ben mutlu olacam dediimde besbelli ki gemii
ni pei sra srkleyen imdiki benim mutlu olacaktr. Bylece varln tesinde
ki bir varla mevcut olarak kendimi beklediim lde gelecek benim. Bende
eksik olan eyle, yani imdiki halime sentetik katlyla ne isem o olmam sala
yacak olan eyle kaynamak zere kendimi gelecee doru frlatrm. Nitekim
varln tesindeki bir varla mevcut olarak kendi-iinin daha olacak olduu
ey, olmas gereken ey onun kendi imkndr. Gelecek, olgusallm (Gemi),
kendi-iinin (imdiki zaman) ve kendi-iin iin mmkn olann (Gelecek) ani
den ve sonsuzca sktrlmasnn kendi-iinin kendinde varoluu olarak en so
nunda Kendini aa karaca ideal noktadr. Ve kendi-iinin olduu gelecee
ynelik projesi, atlm kendindeye doru bir projedir, atlmdr. Bu balamda
Kendi-iin kendi geleceini olmakla ykmldr, nk o ancak kendi n s
ra ve varln tesinde olduu eyin temeli olabilir: hep gelecekteki bir oyuk
olma zorunluluu kendi-iinin bizatihi doasdr. Kendi-iin bundan tr im
diki zamanda asla gelecekte olmakla ykml olmu olduu ey haline-gelmi ol
mayacaktr. imdi mevcut kendi-iinin gelecei, bu kendi-iinin kendisiyle bir
likte gelecek olarak btnyle gemie der. Bu gelecek, herhangi bir kendi-ii
nin gemi geleceidir, ya da nceki gelecek zamandr. Bu gelecek gereklemez.
Gerekleen ey, gelecek tarafndan tanmlanan ve kendini bu gelecekle balan
t iinde oluturan bir kendi-iindir. rnein, tenis kortundaki en son konu
mum btn ara konumlarm gelecein fonunda belirlemi ve nihayet devinim
lerimin

anlam olarak gelecekte

olmu olduu

eyin ei olan mha-

i bir konumla birletirilmitir. Ama aslnda bu birleme [rejoignement] tmy


197

Jean-Paul Sartre

le idealdir, gerekte cereyan etmez: gelecek kendini birlemeye brakmaz, eski


gelecek olarak gemie szar ve imdi mevcut kendi-iin, olanca olgusallt iin
de kendi kendisinin hilii ve bir kez daha yeni gelecein eksiklii olarak aa
kar. mparatorluk dneminde Cumhuriyet ne kadar gzeldi! hayflanmasn
da olduu gibi, gelecee her alnda kendi-iini bekleyen o ontolojik dknkk buradan kaynaklanr. Benim imdiki zamanm kendimi varln tesinde
kendisine doru frlattm gelecekle ierik bakmndan kesinlikle ayn olsa bile,
kendimi kendisine doru frlattm bu imdiki zaman deildir, nk ben ken
dimi gelecek olarak gelecee doru frlatyorum, yani varlmn birleme nokta
s olarak, Kendinin belirdii yer olarak gelecee doru frlatyorum.
imdi artk, gelecei kendi varl zerinde daha iyi sorgulayacak durumda
yz, nk olacak olduum bu gelecek, basite, benim varln tesinde varla
mevcut olma imknm dr. Bu balamda, gelecek kesinlikle gemiin karsnda
yer alr. Gemi, gerekten de kendi dmda olduum varlktr, ama onu olma
ma imknm olmakszn olduum varlktr. "Gemii arkasnda olmak diye ad
landrdmz ey ite budur. Bunun tersine, daha olacak olduum gelecek ken
di varl iinde yledir ki onu yalnzca olabilirim: nk zgrlm, onu ken
di varl iinde alttan alta kemirir. Bu demektir ki gelecek benim imdi mevcut
kendi-iinimin anlamm kendi imknnn projesi olarak oluturur, ama benim
gelecekteki kendi-iinimi hibir biimde nceden belirlemez, nk kendi-iin
her zaman kendi hiliinin temeli olmann o hileyici mecburiyeti iinde bra
klmtr. Gelecek, yalnzca bir erevenin ntaslam yapar, bu erevenin iin
de. kendi-iin, bir baka gelecee doru varl mevcutlatran (imdiletiren) ka
[fute presentifiante] gibi olduracakur kendini. Gelecek, hem zgr olmam
olsaydm olacak olduum eydir, hem de zgr olduum iin daha olacak olma
mn mmkn olmad eydir. Olacam eyden itibaren olduum eyi bana bil
dirmek zere ufukta grnd anda (Ne yapyorsun? u haly sermekle, u
tabloyu duvara asmakla urayorum), doas gerei kendi-iin-mevcut gelecek
olarak kendini etkisizletirir, nk olacak olan kendi-iindir ve bizzat kendisi
olmaya karar verme kipinde olacaktr; bu kendi-iinin ntaslag olarak gemi
gelecek haline gelen gelecein tek yapabilecei, gemi sfatyla, onu uyarmak,
kendi-iinin kendini oldurduu ey olmaktr. Ksacas, ben geleceim olmama
imknnn srekli perspektifi iinde kendi geleceimm. Daha olacak olduum
bu gelecei yeterince olmamamdan kaynaklanan ve imdiki zamanma anlamn
198

V arlk ve H ilik

'.'eren yukarda betimlediimiz idaralmas buradan gelir: nedeni de, anlam her
zaman sorunsal olan bir varlk olmamdr. Kendi-iinin, onun dnda olan bir
mmkn olana, ama mutlaka kendi kendisi de kendinin dnda olan bir mm
kn olana balanmas bounadr: kendi-iinin kendi gelecei olmas ancak so
runsallk iinde mmkndr, nk olduu bir hilikle bu gelecekten ayrlm
n: ksacas zgrdr ve bizatihi zgrl kendi-iinin snrdr. zgr olmak,
zgr olmaya mahkum olmaktr. Bylece gelecek, gelecek olduu lde varl
a sahip deildir. Kendinde olmad gibi kendi-iinin varlk kipinde de deildir,
nk kendi-iinin anlamdr. Gelecek yoktur, kendini mmknletirir. imdi
mevcut olan kendi-iinin anlam olan gelecek, bu anlam sorunsal olduu ve so
runsal olarak imdi mevcut olan kendi-iinden radikal bir biimde kurtulduu
lde, mmkn olanlann srekli mmknlemesidir.
Bylece betimlenen gelecek, ileride gelecek olan anlarn homojen ve krono
lojik olarak dzenlenmi bir devamllna tekabl etmez. Benim iin mmkn
olanlarn elbette bir hiyerarisi vardr. Ama bu hiyerari, kkensel zamansallm
temelleri zerine kurulaca haliyle tmel zamansallm dzenine tekabl et
mez. Ben bir imknlar sonsuzluuyum, nk kendi-iinin anlam karmaktr
ve tek bir forml iine alnamaz. Ama belli bir imkn, imdi mevcut kendi-iinin anlam asndan, tmel zaman iinde daha yaknda olan baka bir imkn
dan daha belirleyicidir. rnein saat ikide iki yldan beri grmediim bir dostu
mu grmeye gitme imkn, gerekten de kendisi olduum bir mmkn olandr.
Ama daha yakn mmkn olanlar -randevuma taksiyle, otobsle, metroyla, ya
da yayan gitme imknlar- imdilik belirlenmemi olarak kalrlar. Ben bu imkn
larn hibiri deilim. Bu yzden imknlarmn dizisi iinde boluklar vardr. Bo
luklar, bilginin dzeni iinde, homojen ve boluksuz bir zamann oluturulma
syla doldurulmu olacaklardr yani benim iin mmkn olanlar ilevinde
rasyonel ve tema tize edilen imknlann seimiyle; bu imknlar benim imknla
rm deildir, asla benim imknlarm olmayacaklardr, ben onlan kendisi oldu
um bir mmkn olanla bulumak iin tam bir kaytszlk kipinde gerekletire
ceim.

199

Jean-Paul Sartre

ZAMANSALLIIN ONTOLOJS

A) Statik Zamansallk
zamansal ekstaza ilikin fenomenolojik betimlememiz, imdi artk ikincil
ekstatk yaplarn kendi iinde dzenleyen btncl yap olarak zamansall ele
almamza imkn verse gerektir. Ama bu yeni inceleme iki farkl bak asndan
yrtlmek zorundadr.

Zamansallk ou kez tanmlanamaz gibi dnlr. Oysa k onun her eyden '
nce ardklk olduunu herkes kabul eder, Ve ardklk da, dzenleyici ilkesi
nce ve sonra ilikisi olan bir dzen olarak tanmlanabilir. Zamansal okluk n
ce ve sonraya gre dzenlenmi bir okluktur. Dolaysyla "nce ve sonra terim
lerinin oluumunu ve gerekliliklerini gzden geirerek balamak doa olur. Bu
na zamansal statik adn vereceiz, nk bu nce ve sonra nosyonlar, saltlkla srasal ynleri iinde ve gerek anlamyla deiiklik denen eyden bamsz olarak
ele alnabilir. Ama zaman belirlenmi bir okluk iin sabit bir dzenden ibaret de
ildir: zamansall daha iyi gzlemledike ardklk olgusunu, yani belli bir son
rann bir nce- haline geldiini, imdiki zamanm gemi ve gelecein de nceki ge
mi haline geldiini saptyoruz. Bu da ikinci aamada zamansal Dinamik ad altn
da incelenmesi gereken eydir. Hi phe yok ki zamann statik oluumunun sr
rn da zamansal dinamiin iinde aramak gerekecektir. Ama zorluklar blmek
daha yelenesidir. Nitekim bir bakma zamansal statii ayr olarak, zamansallm
belli bir biimsel yaps -Kantm zamanm dzeni adn verdii ey- gibi gzden
geirmenin mmkn olduu ve zamansal dinamiin de maddi geip gidie ya da
Kant'n terminolojisiyle zamanm akn a tekabl ettii sylenebilir. Dolaysyla
bu dzeni ve bu ak art arda gzden geirmekte yarar vardr.
nce-sonra dzeni her eyden nce geri dndrlmezlikle tanmlanr. Te
rimleri ancak birer birer ve yalnzca bir dorultuda gzden geirilebilen bir dizi
ye, ardk diyeceiz. Ne var ki nce ve sonra -zellikle de dizinin terimleri birer
birer aa kt ve her biri tekileri dlayc olduu iin - ayrlmann formlan
gibi grlmek istenmitir. Ve gerekten de, rnein, beni arzularmn gerekle
mesinden ayran ey zamandr. Eer bu gereklemeyi beklemek mecburiyetin
deysem, bunun nedeni onun baka olaylardan sonra konumlanmasdr. Son
200

VaTk ve H ilik

ra'larn ardkl olmasayd, olmak istediim eyi hemen bu anda olurdum, ben
ve ben arasnda hibir mesafe kalmaz, eylem ile d arasnda ayrlk olmazd. Ro
manclar ve airler esas itibariyle zamann bu ayrc zellii zerinden bir yan
dan da zaten zamansal dinamikten kaynaklanan komu bir fikir zerinde dur
mulardr: yle ki, her imdinin yazgs bir eskiden haline gelmektir. Zaman
kemirir ve oyar, ayrr, kaar. Ve yine ayrc sfatyladr ki, -insan acsndan ya
da acsnn nesnesinden ayrmak suretiyle- saaltr.
Kral, don Rodrigoya, Brak zaman halletsin" der. Genel olarak bizleri en ok
etkileyen ey, her varln birbirini izleyen sonsuz bir sonra dalm halinde par
alanmak durumunda olmasndaki zorunluluktur. Srekli ve kalc olanlar [permanent] bile, ben deiirken deimez olarak kalan u masa bile, varln za
mansal dalm ime sermek ve orada yanstmak zorundadr. Zaman beni kendi
kendimden, gemite olduum eyden, olmak istediim eyden, yapmak istedi
im eyden, eylerden ve bakalarndan ayrr. Ve mesafenin pratik ls ola
rak seilmi olan ey de zamandr: falan kentten yarm saat, bir bakasndan bir
saat uzaktayz, filan ii tamamlamak iin gn gerekmektedir, vb. Bu ncller
den kan sonu, dnyaya ve insana ilikin zamansal bir grnn, nce ve son
ra ufalam iinde keceidir. Bu ufalanm zamansal atom diyebileceimiz bi
rimi an olacaktr ve an, kendi formu iinde ncelik ya da sonralk tamakszn,
belirli baz anlardan nce ve daha baka anlardan da sonra gelecektir. An blne
mez olan ve zamana bal olmayandr, nk zamansallk ardklktr; ama dn
ya sonsuz bir anlar tozan halinde ker, ve bir andan teki ana geiin nasl ola
bildii, rnein Descartes iin bir sorundur: nk anlar bitiiktirler, yani hibir
eyle ayrlm deildirler ama yine de iletiimsizdirler. Ayn ekilde Proust da
Beninin bir andan tekine nasl geebildiim, rnein uykuda geen bir geceden
sonra herhangi bir bakasn deil de tastamam bir gn nceki Benini nasl ye
niden bulduunu sorar; ve daha da radikal bir ekilde ampiristler, Benin srek
liliini yadsdktan sonra transversal birlik [nite transversale] benzeri bir eyi
beyhude yere psiik yaamn anlan arasna yerletirmeye alrlar. Bylece zamansallm eritici gcn ayr olarak ele aldmzda, belli bir anda varolmu ol
ma olgusunun bir sonraki anda da varolmak iin bir hak oluturmadn, gele
cek zerinde bir ipotek ya da bir karar bile olmadn itiraf etmek zorunda kalmz. Ve o zaman da sorun, bir dnyann varln, yani zaman iinde birbirine
bal deiikliklen ve sreklilikleri aklamaktr.
201

Jean -P au l Sarlre

Oysa ki zamansallk yalnzca ayrlma olmad gibi ncelikle de ayrlma [separaton] deildir. Bunu anlamak iin, nce ve sonra nosyonunu daha dikkatlice
gzden geirmek yeterlidir. Ann Bden sonra olduunu syleriz. A ve B arasn
da belirgin bir dzen ilikisi kurarz, bu da onlarn bizatihi bu dzen iinde bir
lemi olmalarn ngrr. A ile B arasnda bundan baka mnasebet olmam bi
le olsa, bu mnasebet en azndan onlar arasndaki balanty salamaya yetecek
tir, nk dncenin onlarn birinden tekine gitmesine ve onlar bir ardklk
yargs iinde birletirmesine imkn verecektir. u halde eer zaman ayrlmaysa,
en azndan zel trde bir ayrlmadr: yemden birletiren bir blnmedir. yle
denebilir: Kabul, ama bu birletirici iliki ncelikle dsal bir ilikidir. arm
c dnrler, zihindeki izlenimlerin yalnzca dpedz dsal balarla bir arada
tutulmu olduklarm gstermek istediklerinde, btn artrn balar sonuta
basit bitiiklik olarak tasarlanan nce-sonra ilikisine indirgemediler mi?
Hi phesiz. Ama Kant, ufack bir ampirik arm bann bile kavranabi
lir olmas iin deneyin birliine ve buradan kalkarak da zamansal eitliliin bir
letirilmesine gerek olduunu gstermedi mi? arm teorisini [theorie dassociation] daha iyi irdeleyelim. Bu teoriye, varl her yerde kendinde-varlk olarak
dnen monist bir varlk anlay elik eder. Zihnin her izlenimi, kendinde ne
ise odur, mevcut doluluu iinde kendm yaltr, gelecekten hibir z, hibir ek
siklik tamaz. Hume, nl meydan okumasn ortaya attnda, deneyden kar
dn ne srd bu yasay yerletirmeye uramtr: zayf ya da gl bir iz
lenimi dilediimiz gibi gzleyebiliriz, ama onda, asla onun kendisinden bakaca
bir ey bulamayacaz; yle ki bir ncele ya da bir sonuca ilikin her balant, is
tedii kadar deimez olsun, anlalmaz olarak kalacaktr. Varsayalm ki bir kendinde-varlk olarak varolan zamansal bir A ierii ile ondan sonra ortaya kan
ve ayn tarzda, yan zdeliin kendine aidiyeti iinde varolan zamansal bir B ie
rii var. ncelikle iaret edilmesi gereken ey udur: kendi ile bu zdelik, her
iki ierii de, hibir ekilde kendinden ayrlmadan varolmaya, zamansal olarak
bile kendinden ayrlmadan varolmaya zorlar, dolaysyla ebediyetin ya da ann
iinde varolmaya zorlar; ebediyetin ya da ann iinde varolmak da ayn kapya
kar, nk an nce-sonra balants tarafndan ieriden tanmlanm olmad
ndan, zamansal deildir. Bu koullar altnda A durumunun nasl olup da B du
rumundan daha nce olabildiini sorarz. Bu soruya cevap olarak daha nce ya
da daha sonra olanlarn haller deil bu halleri ieren anlar olduunu sylemek
202

Varlk ve HigLk

hibir eye yaramaz: nk anlar, varsaym gerei, tpk haller gibi kendindedir.
imdi, Ann Bye gre ncelii Ann (an ya da hal) bizatihi kendi doas iinde,
onu Bye doru ynelten bir tamamlanmaml varsayar. A eer Bden nceyse,
A bu belirlenii Bde kazanabilir. Aksi takdirde kendi an iinde yaltlm olan
Bnin belirii de, yok oluu da kendi an iinde yaltlm olan Aya en ufak bir
zel nitelik bile kazandramaz. Ksacas A, Bden nce olmak zorundaysa, A'nn
bizatihi kendi varl iinde kendinin gelecei olarak B'de olmas gerekir. Ve bu
na karlk, B de Adan sonra olmak zorundaysa, bu sonral kendi kendisinin
ard sra, kendisine sonralk anlamn kazandracak olan Ada srklemesi gere
kir. Demek ki Aya ve Bye a priori olarak kendinde-varlk tandmzda, bunla
rn arasnda en ufak bir ardklk balantsn kurmak bile mmkn olmaz. By
lece bu balant dpedz dsal bir balant olur, bu haliyle de onun dayanak
tan yoksun, Aya da Bye de ulaamayan, zamansal olmayan bir tr hilik iinde
havada kaldm kabul etmek gerekir.
Geriye, bu nce-sonra mnasebetinin ancak onu kuran bir tank iin varola
bilmesi imkn kalmaktadr. Gelgelelim, eer bu tank hem Ada hem de Bde olabiliyorsa, demek ki tann kendisi de zamansaldr ve sorun onun asndan ye
niden gndeme gelecektir. Ya da tersine, zamansal olmamakla edeer bir za
mansal her yerdelik yeteneiyle zaman aabilmektedir. Bu, Descartesm da
Kant'm da ay ekilde kararlatrm olduklar zmdr: onlara gre, onlarn
okluuna sentetik nce-sonra mnasebetinin aa kt zamansal birlii ka
zandran, bizzat kendisi zamansallktan kurtulmu olan bir varlktr. Her iki d
nr de blnme formu olan ve kendisini salt okluk halinde eriten bir zaman
nvarsaymmdan yola karlar. Zamann birlii zamann kendisi tarafndan sa
lanm olamayacandan, bu birlii zamansal olmayan bir varlkla doldururlar:
Descartesta Tanr ve srekli yaratm, Kantta Ben Dnyorum [leh denke]
ile bunun sentetik birlik formlan. Yalnzca, Descartesta zaman, srekli bir ex nihilo yaratm araclyla varoluta tutulan maddi ieriiyle birletirilir, Kantta, bu
nun tersine, zamann bizatihi formuna uyarlanacak olanlar salt anlama yetisinin
kavramlardr. Her trl kta zamansal olmayanlar (anlar) zamansallklanyla
donatmakla grevlendirilen bir zamansal olmayandr (Tann ya da Dnyorum).
Zamansallk, zamansal olmayan tzler arasndaki dsal ve soyut, basit bir iliki
haline gelir; btnyle ve zamansalltk-d [a-temporelle] malzemelerle yeniden
kurulmak istenir. ncelikle zamana kar olan bylesi bir yeniden kurma ilemi
203

Jean-Paul Sartre

nin sonradan zamansala ulatratnayaca besbellidir. Bu durumda ya zamansa


olmayan rtk ve sinsice zamansallatracagz, ya da, onun zamansal olmayn
zenle koruyacak olursak, zaman dpedz insana zg bir yanlsama, bir d ha
line gelecek. Nitekim zaman gerekse, Tanr nn biie ekerin erimesini bekleme
si gerekir; anlar arasndaki balanty gerekletirmek iin orada, gelecein iin
de ve dn gemiin iinde olmas gerekir, nk onlar olduklar yerden gidip al
mas zorunludur. Bylece Tanrmn szde-zamansal olmay daha baka kavram
lar, zamansal sonsuzluk ve zamansal her yerdelik kavramlarn gizler. Ama bu
kavramlar, artk hibir biimde kendinde-varla tekabl etmeyen kendiden sen
tetik bir kopu formu iin bir anlam tayabilir ancak. Bunun tersine, rnein,
Tannnn zamantesiliine [extratemporalitej kar her eyi bilmesi [omniscience] desteklenirse, o takdirde Tann, ekerin eridiini gnnek iin erimesini bekle
meye gerek duymaz. Ama o zaman da beklemek zorunluluu ve dolaysyla zamansallk, insann sonluluunun sonucu olan bir yanlsamadan baka bir eyi
gstermez, kronolojik dzen, mantksal ve ebedi bir dzenin kark algsndan
baka bir ey olmaz. Bu akl yrtme, hibir deiiklik yaplmakszn Kantn
dnyorumuna da uygulanabilir. Kantta zaman a pnori form olarak zaman
sal olmayandan belirdii iin, zamann bu haliyle bir birlie sahip olduunu sy
leyerek yaplacak bir itiraz da hibir eye yaramaz; nk zamann beliriinin b
tnsel birliini anlamaktan ok, ncenin ve sonrann zananlararas balantlar
n anlamak sz konusudur burada. Birlemenin eyleme geirdii potansiyel bir
zamansallktan m sz edeceiz? Ama bu potansiyel ardklk biraz nce szn
ettiimiz gerek ardklktan da daha az anlalabilir trdendir. Ardklk haline
gelmek iin birlemeyi bekleyen bir ardkkk nasl bir eydir? Kime, neye aittir?
Ve yine de, ardklk esasen bir yerlerde verilmi deilse, zamansal olmayan b
tnyle ardklkta zamansal olmayn yitirmeksizin ardkl nasl ifraz ede
bilir, hatt ardklk zamansal olmamay krmakszn ondan nasl yaylabilir?
Kald ki birleme fikri bile burada btnyle anlalmaz olmaktadr. Nitekim
kendi yerlerinde ve kendi tarihlerinde yaltlm iki kendinde varsaymtk. Bun
lar nasl birletirilebilir? Gerek bir birleme m sz konusudur? Bu durumda, ya
szcklerin bysne kaplyoruz -v e birleme karlkl zdelik ve tamlklan
iinde yaltlm iki kendinde zerinde etkili olamayacaktr- ya da yeni trden
bir birlik, yani ekstatik birlii kurmak gerekecektir: bu birliin iinde her durum,
tekinden nce ya da sonra olmak iin kendinin dnda olacaktr. Ne var ki, du204

Varlk ve H ilik

Turalar yalnzca birbirine yaklatrmak deil, onlarn varln da paralamak,

onlar varln basksndan kurtarmak, ksacas onlar zamansallatrmak gerekir


di. Ama sradan dnme yetisi olarak Dnyommun zamansal olmayan birli
i, bu varlk basksndan nasl kurtulabilecektir? Birlemenin potansiyel olduu
nu, yani izlenimlerin tesinde, Husserlin noem asm olduka benzeyen bir birlik
trn hedeflediimizi mi syleyeceiz7 Ama zamansal olmayanlar birletirecek
bir zamansal olmayan, ardklk trnden bir birlemeyi nasl dnecektir? Ve
bu durumda, kabul etmek gerekecei zere, zamann essesi bir percipi ise, percipitur nasl oluur; ksacas, zamansallk-d [a-temporelle] yapda bir varlk, za
mansal olmaylar iinde yaltlm kendindeleri nasl zamansal olarak kavraya
bilir (ya da onlar zamansal olarak nasl ynelimselletirebilir)? Bylece, zamansallk hem ayrlk formu hem de sentez formu olarak, zamana bal olmayandan
tremeye de, zamansal olmayanlara dardan dayatlmaya da izin vermez.
Leibnz Descartesa, Bergson da Kanta tepki olarak zamansallkta salt bir ikinlik ve balant mnasebetinden bakaca bir ey grmek istemedi. Leibniz, bir
andan tekine gei sorununu ve bu sorunun srekli yaratm olarak zmn,
gereksiz bir zm ieren sahte bir sorun olarak grr: ona gre Descartes, za
mann d ev am ll n [continuite] unutmutu. Zamann devamllm olumladmzda, zaman anlardan olumu gibi kavramay da kendimize yasaklarz ve
eer anlar artk yoksa, bu anlar arasnda nce-sonra mnasebeti de yoktur. Za
man engin bir geip gitme devamlldr ve bu devamlla da kendinde olarak
varolan ilksel eler atfetmek hibir ekilde mmkn deildir.
Bu yaklam nce ve sonrann bir yandan da ayran bir form olduunu unut
maktr. Eer zaman ayrlmaya ynelik yadsnamaz bir eilimle birlikte verili bir
devamllksa, Descartesm sorusu da bir baka biimde sorulabilir: devamlln
balayc gc nereden geliyor? Hi phe yok ki bir devamllk iinde, yan ya
na konmu ilksel eler yoktur. Ama bunun nedeni, devamlln en bata birle
me olmasdr. Kant'm syledii gibi, bir doruyu izdiim iindir ki tek bir edi
min birlii iinde gerekletirilen doru sonsuz saydaki noktalardan daha ba
ka bir eydir. O halde zaman kim iziyor? Ksacas, bu devamllk anlalmas ge
reken bir olgudur. Bir zm olamaz. Poicarenin nl tanmn hatrlayalm:
bir a, b, c dizisi, der, u ekilde yazlabldimde kesiksizdir: a = b, b - c, a + c.
Gerekten de, ne deilse o olan ve ne ise o olmayan bir varlk trn bize sez
diren mkemmel bir tanmdr bu: a = c aksiyomu gereince; ve a - c. devamll205

Jea n -P a u l Sartre

gmn kendisi gereince. Nitekim a, hem cye edeerdir hem de deildir. Ve hem
a ya hem de cye eit olan b, a nn c y e eit olmamas lsnde kendi kendisin
den farkldr. Ne var ki bu dahiyane tanm kendindenin perspektifi iinde ele
alnd srece salt bir zihin jimnastii olarak kalr. Ve bize ayn zamanda olan
ve olmayan bir varlk tr salasa bile, onun ilkelerini de temelini de vermez.
Her eyi batan kurmak gerekiyor. zellikle zamansallgm incelenmesinde, bir
birlerine ne kadar yakn olurlarsa olsunlar a an ile c annn arama a = b, b = c,
a-^c forml uyarnca birbirlerinden mkemmelen ayrt edilebilir olan adan da
cden de ayrt edilemeyecek b gibi bir ara terim eklemek suretiyle devamlln
bize nasl bir hizmette bulunabilecei aka anlalyor. nce-sonra mnasebe
tini bu ara terim gerekletirecektir; a dan ve c'den ayrt edilemez olan olarak
kendi kendisinden nce olacak olan bu ara terimdir. Ne kadar iyi! Ama byle bir
varlk nasl varolabilir? Ekstatik doas, ona nereden gelmektedir? Onda bala
yan blnmenin tamamlanmamas, biri a da teki cde eriyecek iki terim halin
de patlamamas mmkn mdr? Onun birliine ilikin bir sorunun bulundu
unu grmemeye imkn var m? Bu varln imknnn koullarnn daha derin
lemesine incelenmesi, belki de kendinin ekstatik birlii iinde varolabilenin yal
nzca kendi-iin olduunu bize retecekti. Ama bu incelemeye girilnemitir
ve sonuta zamansal balant, Leibnzde, mantn mutlak kinliyle, yan z
delik araclyla balanty gizler. Oysa kronolojik dzen devamlysa, zdelik
dzeniyle sembolize edilemez, nk devaml olan zde olanla badamaz.
Ayn ekilde Bergsonun da melodik dzenleme ve i ielik okluu olan sre
[duree] kavramyla, bir okluk dzenlemesinin dzenleyici bir edimi varsayd
n gremedii anlalyor. Bergson an ortadan kaldrrken Descartes karsnda
hakldr; ama Kant da verili sentez olmadm olumlarken Bergson karsnda hak
ldr. Bergsonun, imdiki zamana katlan, hatt onun iine giren gemi zaman
bir retorik figrnden ibarettir. Bergsonun, bellek teorisini gelitirirken karla
t glkler de bunun byle olduunu gsterir. nk gemi, Bergsonun ile
ri srd gibi artk eylemeyense, ancak arkada kalabilir, an formu altnda im
diki zamann iine girmek zere asla geri dnmeyecektir; meer ki imdi mevcut
bir varlk, aynca ve ekstatik olarak gemite de varolma grevini stlenmi olma
sn. Hi phe yok k Bergsonun felsefesinde sregiden" dpedz ayn varlktr.
Ama aslnda ontolojik aklamalara duyduumuz gereksinimi daha iyi hissettiren
ey de ite budur. nk, sonu olarak, varln m srdn, yoksa srenin mi
206

V arlk ve H ilik

varlk olduunu bilmiyoruz, Eer sre varlksa, o takdirde srenin ontolojik ya


psnn ne olduu bize sylenmelidir; ve tersine, eer varlk sryorsa, varln
iinde srmesine imkn veren eyin ne olduu bize gsterilmelidir.
Bu tartma sonunda nasl bir sonuca varabiliriz? Her eyden nce una: zamansallk eritici bir kuvvettir ama birletirici bir edimin barnda byledir; -so n
radan hibir birlik kazanamayacak ve bunun sonucunda da okluk olarak bile
varolmayacak- gerek bir okluk olmaktan ok, bir hemen-hemen-okluk, birli
in barndaki bir ayrma tasladr. Bu iki veheden birini ya da tekini ayr
olarak ele almaya kalkmamak gerekir: nce zamansal birlii ortaya koyarsak, bu
birliin anlam olarak geri dndrlmez ardkl artk hibir biimde anlaya
mamak tehlikesiyle karlarz; ama paralayc ardkl zamann kkensel
zellii olarak dnrsek, bir zamann olmu olduunu bile anlayamama tehli
kesiyle kar karya kalrz. u halde birliin okluk zerinde okluun da bir
lik zerinde herhangi bir ncelii yoksa, zamansall kendini oaltan bir birlik
olarak dnmek gerekir, yani zamansallk ayn varln barndaki varlk mna
sebetinden baka bir ey olamaz. Zamansall, varl veri/i olan bir ieren gibi
dnemeyiz, nk byle bir yaklam bu kendinde-varln okluk halinde na
sl paralanabildiim, ya da en kk ierenlerin, yani anlann kendindesinin bir
zamann birlii iinde nasl birletiini anlayabilmekten sonsuza dek vazgemek
olur. Zamansallk yoktur. Yalnzca belli bir varlk yapsna sahip bir varlk kendi
varlnn birlii iinde zamansal olabilir. nce ve sonra, yukarda iaret ettiimiz
gibi, ancak i iliki olarak anlalabilirdir. nce, kendini orada, sonrann iinde
nce olarak belirlendirir, sonra da ayn ekilde, ncenin iinde sonra olarak. K
sacas, nce, kendi kendisinden nce olan varlksa anlalabilir. Yani zamansallk
ancak kendisi de kendinin dnda olan bir varln varlk kipini gsterebilir. Zamansallk kendiliin [ipseite] yapsna sahip olmak zorundadr. Gerekten de
kendi, yalnzca kendinin dnda orada, kendi varl iinde olduu' iindir ki
kendinden nce ya da sonra olabilir; nce ve sonra genel olarak var olabilir. Yal
nzca kendi varln daha olacak olan bir varln yaps olarak, yani kendi-ii
nin iyaps olarak zamansallk vardr. Bu, kendi-imin zamansallk zerinde on
tolojik bir ncelie sahip olmasndan tr deildir. Ama zamansallk kendi-ii
nin varldr, kendi-iin bu varl ekstatik olarak daha olacak olduu lde
onun varldr. Zamansallk yoktur ama kendi-iin, varolarak zamansallar.
Ayn ekilde Gemi, imdiki zaman ve Gelecee ilikin fenomenolojik incele 207

Jean -P au l Sartre

memiz kendi-iinin zamansallk formu dnda olamadn gstermemizi mm


kn klar.
Kendindenin hilenmesi olarak varln iinde beliren kendi-iin, hileniin
mmkn olan boyutlarnn hepsinde birden oluur. Hangi ynden baklrsa ba
klsn, kendi-iin pamuk ipliiyle kendine bal varlktr, ya da daha dorusu,
olan varlk olarak kendi hileniinin mmkn olabilecek btn boyutlarn vareden varlktr. Antik dnyada Yahudi halknn derin uyumu ve dalml diaspora adyla ifade ediliyordu. Kendi-iinin varlk kipini gstermek iin biz de
bu szckten yararlanacaz: kendi-iin, diasporasaldr. Kendinde-varlm yal
nzca tek bir varlk boyutu vardr, ama hiliin, varln barnda olmu olduru
lan ey olarak ortaya k Kendinin ontolojik serabm gsterirken varolusal ya
py da karmaklatrr. Daha ileride akmlm ve dnya-iinde-varln, bakas-iin-varlm, hilemenin birok boyutunu ya da dilerseniz varln kendi ile
olan birok kkensel mnasebetini temsil ettiini greceiz. Hilik bylece hemen-hemen-okluu [quasi-multiplicite3 varln barna buyur eder. Bu hemen-hemen-okluk btn dnya-ii okluklarn temelidir, nk bir okluk,
barnda okluun aa kaca bir ilk birlii varsayar. Bu balamda, Meyersonun iddia ettii gibi, ortada nitel ve isel farkllktan (diversus) kaynaklanan
bir skandal olduu ve gerein de bu skandalin sorumluluunu tad doru
deildir. Kendinde, diversus deildir, okluk deildir ve dnya-ortasmdaki-varlnm bir zellii olarak okluu edinebilmesi iin, zdelii iinde yaltlm
kendindelerin her birinin ayn anda farknda olan bir varln belirmesi gerekir.
okluk, insan-gereklii araclyla dnyaya gelir, saynn dnya zerinde a
a kmasn salayan ey de kendi-iin-varlm barndaki hemen-hemen-okluktur. Peki, kendi-iinin ok sayda ya da hemen-hemen ok sayda olan boyut
larnn anlam nedir? Bunlar, onun kendi varlyla olan farkl mnasebetleridir.
Sadece ne ise o olunduunda, kendi varl olmann da yalnzca bir tek tarz var
dr. Ama artk kendi varl olmad andan itibaren, bir yandan o varlk deil
ken o varlk olmann farkl tarzlar da ezamanl olarak belirir. Kendi-iin, bizi
ilk ekstazlara -hem hileyiin kkensel anlamn belirtenlerle, hem de en kk
hileyii temsil edenlerle- snrlamak iin unlar yapabilir ve yapmak zorunda
dr: l ne ise o olmamak; 2) ne deilse o olmak; 3) srekli bir geri gndermenin
birlii iinde, ne deilse o olmak ve ne ise o olmamak. Ekstazm anlam kendine
olan mesafe olduundan, gerekten de ekstaz boyutu sz konusudur. Bu
208

Varlk ve H ilik

boyut uyarnca varolmayacak bir bilin tasarlamak mmkn deildir. Ve cogiio'nun bu boyutlardan bir tanesini nce kefetmesi o boyutun ilk boyut olduu
anlamna gelmez, sadece daha kolay aa kt anlamna gelir. Ama bu boyut
yalnzca kendisiyle ''Unselbststndigdir ve hemen annda teki boyutlarn da
grnmesini salar. Kendi-iin, ayn anda btn boyutlar iinde varolmak zo
runda olan bir varlktr. Burada, kendine mesafe olarak dnlen mesafenin
hibir gereklii yoktur, genel olarak kendinde gibi olan hibir yn yoktur: me
safe sadece hitir, ayrlk olarak oldumlmu olan hiliktir. Her boyut kendini
beyhude yere Kendiye doru yanstmann, bir hiliin tesinde olduunu olma
nn bir tarz, varlk d olmann farkl bir biimi, kendi-iinin daha olacak
olduu varlk yoksunlamasdr. Bunlarn her birini ayr ayr gzden geirelim.
Birincisinde, kendi-iinin daha olacak olduu varl, bu varln temeli ol
makszn olduu ey olarak kendi-iinin arkasndadr. Varl oradadr, karsmdadr ama bir hilik, olgusallm hilii kendi-iini ondan ayrr. Kendi-iin,
kendi hiliinin temeli olarak -ve o haliyle de zorunlu olarak- kkensel olum
sallndan ayrdr, yle ki bu olumsall ne atabilir ne de onda eriyebilir. are
siz ve karlksz bir tarzda kendi kendisi iindir. Varl onun iindir ama o bu
varlk iin deildir, nk tam tamna yans ile yanstan arasndaki karlkllk
kendi-iinin olduu eyin kkensel olumsallm ortadan kaldracaktr. Tam ta
mna ortadan kaldracaktr, nk kendini kendi-iin varln formu altnda*
kavrar; varlk, kendindeden yaylan bir yans-yanstan oyunu gibi uzaktadr ve
bu oyun iinde yanstan vareden yans olmad gibi yansy da yanstan varetmez. Kendi-iinin daha olacak olduu bu varlk, bu nedenle kendini artk yeni
den kendisine dnmeye gerek olmayan ey gibi verir; tam tamna byle verir,
nk kendi-iin bu varl yans-yanstan kipinde temellendiremez, yalnzca
onun kendisiyle olan balantsn temellendiren olarak temellendirebilir. Kendiiin bu varln varlm temellendirmez, yalnzca bu varln verilebilmi olma
olgusunu temellendirir. Burada koulsuz bir zorunluluk sz konusudur: hangi
kendi-iin dnlrse dnlsn, o, belli bir anlamda vardr, vardr nk
adlandrlabilir, ona ilikin birtakm zellikleri oluulamak ya da yadsmak
mmkndr. Ama kendi-iin olarak o asla ne ise o deildir. O, srekli tesine ge
ilmi olan olarak kendi-iinin arkasndadr. te biz tam tamna bu tesine geil
mi olgusall gemi diye adlandmnz. 5u halde gemi, kendi-inm zorunlu
bir yapsdr, nk kend-m ancak hleyen bir teye geme edimi olarak va~
209

Jean -P au l Sartre

rolabilir ve bu teye geme edimi de tesine geilmi olan ierir. Dolaysyla bir
kendi-iin hangi anda dnrsek dnelim onu gemii henz-olmayan-ey
gibi kavramamz mmkn deildir. Sanlmasn ki kendi-iin nce varolur ve da
ha sonra kendine yava yava bir gemi oluturmak zere gemii olmayan bir
varln mutlak yenilii iinde dnyada belirir. Kendi-iinin dnya zerinde
ykselmesi hangi biimde olursa olsun, o, gemiiyle arasndaki bir mnasebe
tin ekstatik birlii iinde dnyaya gelir: gemie sahip olmakszn gemi haline
gelecek mutlak bir balang yoktur, ama kendi-iin, kendi-iin olarak, kendi
gemiim daha olacak olduundan, dnyaya bir gemile birlikte gelir. Bu birka
aklama, doum sorununu da biraz yeni bir adan gzden geirmeye imkn ve
riyor. Nitekim bilincin belli bir anda "ortaya kmas, gelip embriyona yerle
mesi, ksacas oluum halindeki canlnn bilinsiz olduu bir an ile gemisiz
bir bilincin o canlda hapsolduu bir ann varl kabul edilmez grnyor. Ama
gemisiz bilincin olamayaca belli olduunda, bu kabul edlmezlk de ortadan
kalkacaktr. Yine de bu demek deildir ki her bilin kendindede donmu halde
bulunan daha nceki bir bilinci varsayar. imdi mevcut kendi-iin ile kendinde
haline gelmi kendi-iin arasndaki bu mnasebet, kendi-iin ile salt kendinde
arasndaki bir mnasebet olan ilksel gemilik mnasebetini [rapport de passeite] bizden saklar. Nitekim kendi-iin, kendindenin hlenii olarak dnya ze
rinde belirirken gemi de gemi olarak bu mutlak olay araclyla kendi-iinden kendindeye ynelen kkensel ve hileyici mnasebet olarak oluur. Kendiiinin varln kkensel olarak oluturan ey, bilin olmayan bir varlkla kurdu
u bu mnasebettir, kendi-iin, zdeliin kopkoyu gecesi iinde varolan bu
varln dnda, arkasnda kalarak yine de bu varlk olmak mecburiyetindedir.
Hibir durumda bu varla indirgenmesi mmkn olmayan ve bu varla nispet
le mutlak bir yenilii temsil eden kendi-iin, onunla arasnda derin bir varlk da
yanmas hisseder ve bu dayanma da nce szcyle belirginleir: kendinde,
kendi-iinin nce olmu olduu eydir. Bu balamda, gemiimizin bize belirgin
ve kusursuz bir izgiyle snrlandrlm olarak grnmemesini -byle bir ey,
bilin dnya zerinde bir gemie sahip olmazdan nce fkrabilseydi ortaya
kard-, tersine, giderek belirginliini yitirip yine de hl biz-kendimiz olan karan
lklarda kaybolmasn ok iyi kavryoruz; cenin ile o hayret verici dayanmann,
ne yadsyabildiimiz ne de anlayabildiimiz dayanmann ontolojik anlamn
kavryoruz. nk sonuta o cenin ben idim, o cenin belleimin olgusal snrn
210

V arlk ve Hilik

temsil eder, gemiimin meru snrn deil. Byle bir embriyondan benim nasl
doabldiimi bilmenin yaratt kayg lsnde, douma ilikin bir metafizik
sorun vardr; ve bu sorun belki de zmszdr. Ama ontolojik bir sorun yok
tur: bilinlerin niin doabildiim sormamza gerek yoktur, nk bilin kendi
kendisine ancak kendinde hilenme olarak, yani oktan domu olan olarak gr
nebilir. Kendi-iin olmayan kendinde ile ekstatk bir varlk mnasebeti olarak ve
gemiliin a priori oluumu olarak doum, kendi-iinin varlk yasasdr. Kendiiin olmak, domu olmaktr. Ama kendi-iinin doduu kendinde hakknda
sonradan kalkp da u tr metafizik sorular sormann gerei yoktur: Kendi-iinin doumundan nce bir kendinde nasl vard, kend-in neden bir bakasn
dan deil de bu kendindeden dodu, vb?" Bu sorularn hibiri, gemiin genel
olarak kendi-iin araclyla varolabildiim dikkate almamaktadr. Eer bir n
ce varsa, bu, kendi-iin dnya zerinde belirdii iin ve dnyay kurmak da bu
kendi-iinden hareketle mmkn olduu iindir. Kendinde, kendi-iine birlikte-mevcut, emevcut [co-present] klnd lde, kendindenin yahlmlklarnn yerinde bir dnya belirir. Bu dnyada bir eyi gstermek ve uradaki bu nes
ne, oradaki bu nesne demek mmkndr. Bu balamda kendi-iin, varlktaki
belriyle beraber bir birlikte-mevcudiyeder dnyasnn varolmasn salayan
olarak, bir dnyann iindeki, ya da dilerseniz, dnyann gemi olan bir duru
mundaki kendmdelere birlikte-mevcudiyet olarak kendi ncesi ni de gsterir.
yle ki, bir bakma, kendi-iin dnyadan domu olan gibi grnr, nk ken
disinden doduu kendinde, gemi birlikte-mevcudiyetler arasndaki birliktemevcudiyet olarak dnyann ortasmdadr: nceden olmu olmayan ve domu
olan bir kendi-iinin dnya zerinde ve dnyadan hareketle belirii vardr. Ama
bir baka anlamda, genel olarak bir ncenin varolmasn salayan kendi-iindir,
ve bu ncenin iinde, gemi bir dnyann birliinde birlemi birlikte-mevcudiyetlerin birinin ya da tekinin bu nesne diye gsterilmesini mmkn klan da
kendi-iindir. Henz gemie sahip olmayan bir kendi-iinin orada aniden orta
ya kaca daha nce mevcut bir tmel zaman yoktur. Ama kendi-iinin kken
sel ve a priori varlk yasas olarak doumdan itibarendir ki tmel bir zamanla bir
likte bir dnya aa kar; bu zamann iinde kendi-iinin henz olmam ol
duu bir an ile belirdii bir an, kendilerinden domu olmad varlklar ile ken
disinden domu olduu bir varlk gsterilebilir. Doum, kendi-iinin kendinde
nin iindeki ekstatik varl olarak mutlak gemilik mnasebetinin beliriidir.
211

Jea n -P a u l Sartre

Bir Dnya Gemii, doum araclyla belirir. Bu konuya dneceiz. Burada u


na iaret etmekle yetinelim: bilin ya da kendi-iin, ta kendisi olan bir onarlmazn tesinde, varlkta ortaya kan bir varlktr ve bu onarlmaz da kendi-iinin
arkasnda olan, dnyann ortasnda olan olarak, gemitir. Onu olmamamn hi
bir imkn olmakszn daha olacak olduum onarlmaz varlk olarak gemi, Erlebnisin yans-yanstan birlii iine girmez: gemi dardadr. Bununla bir
likte gemi, rnein alglanan sandalyenin alglayan bilincin alglad ey olma
s anlamnda, bir eyin bilinci gibi de deildir. Sandalyeyi alglama durumunda
bir tez vardr, yani bilincin olmad kendinde olarak sandalyenin, kavranmas ve
olumlanmas vardr. Bilincin kendi-iinin varlk kipinde daha olacak olduu ey,
sandalye-olmamaktr. nk bilincin sandalye-olmamas, ileride greceimiz
gibi, yalnzca bu varlk-olmayana tanklk etmek zere orada bulunan bir tank
iin olmama(mn) bilinc(i), yani olmamak grn formundadr. u halde
olumsuzlama aktr ve alglanan nesne ile kendi-iin arasndaki varlk ban
oluturur. Kendi-iin, alglanan eyin olumsuzlanmas olan bu saydam hiten
baka bir ey deildir. Ama gemiin d ard a olmasyla birlikte, balant bura
da ayn trden deildir, nk kendi-iin kendini gemi olan olarak verir. Bun
dan tr gemiin tezi varolamaz, nk ancak olmadmz eyi ortaya koya
rz. Nitekim kendi-iin, nesneyi alglarken kendini nesne olmayan olarak kendi
iin stlenir, kabul eder; oysa ki gemiin ortaya kmasnda, kendi-iin gemi
olan olarak kendini stlenmektedir ve bu gemiten yalnzca hibir ey olama
yan kendi-iin doasyla ayrlmtr. Bylece gemiin tezi yoktur ama gemi yi
ne de kendi-iine ikin deildir. Gemi, kendi-iin daha kendini u ya da bu ti
kel nesne olmayan olarak stlendii anda kendi-iine musallattr. Kendi-iinin
b a k mm nesnesi deildir. Kendi kendisine saydam bu bak, nesnenin tesin
de, gelecee ynelir. Gemi, ortaya konmakszm olunan ey olarak, fark edil
meksizin musallat olan ey olarak kendi-iinin arkasnda, onun tematik alannn
dndadr, kendi-iin de gemi tarafndan aydnlatld lde gemiin nn
dedir. Gemi, kendi-iine kar ortaya konur, kendi-iin tarafndan olumlanmas da, yadsnmas da, temalatrlmas da, emilmesi de mmkn olmakszn,
daha olunacak olan ey olarak stlenilmitir. Bunun nedeni elbette gemiin be
nim iin tez konusu olamamas ya da hatt ou kez temalatmlmamas deil
dir. Ama gemi, kendi-iine kar ortaya konduu zaman belirtik bir aratrma
nn nesnesi olur ve bu durumda kendi-iin, ortaya koyduu bu gemi olmayan

212

V arlk ve H ilik

olarak kendini olumlar. Gemi artk geride deildir; gemi olmay hibir ekil
de brakmaz, ama ben gemi olm ay brakrm: birinci aamann kipinde, onu
bilmeksizin (ama asla bilincinde olmakszn deil) kendi gemiim idim, ikinci
aamann kipinde, gemiimi biliyordum ama artk o gemi deildim. Denecek
tir ki, konulandrn kipin dnda ben nasl gemiimin bilincinde olabilirim?
Oysa gemi deimeksizn oradadr, baktm ve daha nce grdm nesne
nin, beni evreleyen aina yzlerin bizatihi anlamdr, eer ben kendim gemi
te balangcna tank olmasaydm dngsel olduunu da syleyemeyeceim ve
halihazrda srmekte olan bu devinimin balangcdr, btn eylemlerimin k
keni ve tramplenidir, dnyann deimeksizin verili olan, kendimi ynlendirme
me ve nerede olduumu belirlememe imkn veren bu younluudur, kendimi
bir kii olarak grdm lde bizzat bendir (Egonun gelecekteki bir yaps da
vardr), ksacas gemi, onu durmadan tam anlamyla braklmlk olarak gr
dm lde beni dnyaya ve kendi kendime balayan olumsal ve nedensiz
badr. Psikologlar onu bilme diye adlandrrlar. Ama, bizatihi bu terimle gemi
i pskolojikletrmelen bir yana, onu anlama olanandan da kendilerini yok
sun brakrlar. nk bilme her yerdedir ve her eyi, hatt bellei bile koullan
drr: ksacas, zihinsel bellek bilmeyi varsayar ve psikologlarn "bilmesi, eer bu
terimle mevcut bir olgunun anlalmas gerekiyorsa, zihinsel bir bellekten baka
ne olabilir? Btn dncelerimizin rgsn dokuyan ve bin trl bo iaret
ten, arkamzda ykselen imgesiz, szcksz ve tezsiz bin trl gstermeden olu
an bu esnek, giriken, deiken bilme benim somut gemiimdir, olmu oldu
um ey olarak, btn dncelerimin ve btn duygularmn onarlmaz ve gerideki-derinlii olarak somut gemiimdir.
Kendi-iin, ikinci hileme boyutunda kendini belli bir eksiklik olarak kavrar.
Kendi-iin bu eksikliktir ve ayn zamanda da eksii-olandr, ne ise o olacak olan
dr. mek ya da imekte olan olmak demek, imeye asla son vermemi olmak,
imekte olan ben olmamn tesinde, hl daha iecek olmam demektir. Ve ime
yi bitirdiim zaman imi olurum: hepsi birden gemie kayar. Dolaysyla, hali
hazrda ierken, daha olacak olduum ve olmadm bu imekte olanm; benim
kendime ilikin her trl gsterme, gl ve dolu olabilmek iin, zdein youn
luunu Layabilmek iin gemiin iinde benden kurtulmak zorundadr. Gster
menin kendisi de Henz-deil iinde paraland, beni tamamlanmam ve ta
mamlanmas mmkn olmayan btnlk olarak gsterdii iindir ki bana imdi
213

Jean -P au l Sarre

ki zamanda ular. Bu Henz-deil, kendi-imn hileyci zgrl tarafndan


kemirlir. Henz-deil, yalnzca belli-bir-mesafede-ohnak deildir: varlk incel
mesidir. Hleniin ilk boyutu iinde kendinin nnde olmu olan kend-m,
burada kendinin arkasndadr. Kendinin nnde ya da arkasndadr: asla kendi
deildir. Bu da Gemi ve Gelecek iki ekstazm bizatihi anlamdr ve bu yzden
kendinde deer, doas gerei kendinde dinginliktir, zamansal-olmamaktr! tnsann arad ebediyet, srenin sonsuzluu, benim bizzat sorumlu olduum kendi
nin peindeki o beyhude koturmann sonsuzluu deildir: kendinde dinginlik
tir, kendi ile mutlak akmann zamansallk-d oluudur [atemporalite].
Nihayet nc boyutta, yanstan-yanstlanm srekli oyunu iinde dalm
olan kendi-iin, tek bir kan birliinde kendi kendisinden kurtulur. Burada
varlk her yerde ve hibir yerdedir: nerede kavranmaya allrsa, tam karda
dr, kamtr. Varln Mevcudiyeti, kendi-iinin barndaki bu kama kovala
madr, karlkl ve ezamanl yer deitirmedir.
Hem imdiki zaman, hem gemi hem de gelecek olarak varln boyutta da
lan kendi-iin, yalnzca kendini hilediinden tr zamansaldr. Bu boyutlar
dan hibirinin tekiler karsnda ontolojik bir ncelii yoktur, hibiri teki ikisi
olmakszn varolamaz. Bununla birlikte, zerinde durulmas gereken, her eye
ramen imdi mevcut olan ekstazdr -yoksa Heidegger'deki gibi gelecekteki ekstaz deil-, nk kendi-m kendi kendisine amlanma olarak kendi gemiidir,
hileyci bir teye gei iinde daha-kendi-iin-olacak olan olarak kendi gemii
dir; kendi-iin, kendiye amlanma olarak eksikliktir, geleceinin, yani orada, bel
li bir mesafede kendi iin olduu eyin istilas altndadr. imdiki zaman ontolo
jik olarak gemi ve gelecekten daha nce deildir, gemii ve gelecei koul
landrd lde onlar tarafndan koullandrlr, imdiki zaman zamansallm
tastamam sentetik formu iin vazgeilmez olan varhk-olmayan oyuudur.
Bylece zamansallk btn varlklar ve zellikle de insan-gerekliklerini ie
ren bir tmel zaman deildir. Varla dandan dayatlm olan bir geliim yasas
da deildir. Zamansallk varlk da deildir; varln kendi kendisinin hileni
olan iyaps, yani kendi-iin-varla zg varlk kipidir, Kendi-iin, kendi varl
n zamansallm diyasporasal formu altnda daha olacak olan varlktr.

214

V arlk ve H ilik

B) Zamansalln Dinamii
Kendi-iinin beliriinm zorunlu olarak zamansaUm boyutunu izleyerek
gereklemesi bize zamann dinamiinden kaynaklanan sre ile gndeme gelen
soruna ilikin hibir ey retmez. Bu sorun, ilk bakta iftmi gibi grnr:
kendi-im, varlnda ortaya kan ve kendisini gemi haline getiren bu deii
me neden maruz kalr? Ve neden yem bir kendi-iin, bu gemiin imdiki zama
n haline gelmek iin ex nihlo belirir?
Bu sorun, insan varln kendinde gibi kabul eden bir kavray marifetiyle
uzun sre gizlendi. Deiimin kendiliinden sreklilii ierdii gr, Kantm
Berkeleyin idealizmini rtnn dm noktas, Leibnz'm balca argma
ndr. Bu durumda, zaman boyunca zamansal olmayan olarak kalan belli bir s
reklilik varsayarsak, zamansallk da deiimin l ve dzeninden bakaca bir
ey olmamaya indirgenir. Deiim olmakszn zamansallk da yoktur, nk za
mann srekli ve zde olan zerinde herhangi bir etkisi olamayacaktr. Ayrca
Leibnizde olduu gibi deiimin kendisi, sonular ve o sonular nceleyenler
arasndaki mnasebetin mantksal aklamas olarak, yani srekli bir znedeki
yklemlerin geliimi olarak verilmise, o takdirde artk gerek bir zamansallk da
yoktur.
Ama bu anlay epey hataldr. Her eyden nce srekli bir enin deien e
yin yanndaki kalcl, sreklilii [permanence] deiimin deiim olarak olu
masna imkn veremez; bu kalclk ancak bizzat kendisi deien ve kalan eyin
birlii olan bir tann gznde mmkndr. Ksacas deiimin ve srekli, ka
lc olann birlii, deiimin deiim olarak olumas iin zorunludur. Ama Leibniz ve Kantm hatal olarak kullandklar bu birlik terimi bile burada fazla bir an
lam tamaz. Dank elerin bu birlii ile sylenmek istenen nedir? Bu birlik
dpedz bir d balantdan m ibarettir7 O takdirde anlamszdr. Bu birliin,
varhk birlii olmas gerekir. Ama bu varlk birlii, srekli olann deien ey ol
m asn gerektirir; bylece de bu birlik, z gerei ekstatik olandr; ayrca kal
cln, ve deiimin ketdindelik vasfnn yok edicisidir. Srekliliin, kalcln
ve deiimin burada birer fenomen gibi ele alndklar ve ancak grece bir varl
a sahip olduklar da sylenemez: kendinde, fenomenlere numen gibi kart de
ildir. Bir fenomen, ne ise o olduunda, tanmmzn terimleri uyarnca kendindedir; bir zne ya da bir baka fenomenle iliki halinde bile olsa byledir. Kald
215

Jean -P au l Sartre

ki fenomenleri birbirlerine nispetle belirleyen ey olarak ilikinin ortaya kmas,


daha nceden, teyi ve mnasebeti temellendirmek iin ne deilse o olabilen ve
ekstatik olma vasfna sahip bir varln belirmesini varsayar.
Deiimi temellendirmek zere sreklilie bavurmak da zaten tmyle ge
reksizdir. Gsterilmek istenen ey mutlak bir deiimin artk gerek anlamda bir
deiim olmaddr, nk artk deien hibir ey -ya da kendisine kyasla de
iimin olduu bir ey- kalmaz. Ama aslnda srekliliin gereksiz hale gelmesi
iin deien eyin gemi kipte kendi eski halinde olmas yeterlidir; bu durum
da deiim mutlak olabilir, varl btnyle etkileyen bir bakalam sz konu
su olabilir: yine de bu deiim, gemite idi kipinde olduu daha nceki bir
duruma nispetle kendini deiim olarak oluturacaktr. Sre sorunu, gemile
olan ve srekliliin szde-zorunluluunun yerini alan bu ba, mutlak deiim
ler konusunda onaya konabilmelidir ve konmak zorundadr. Zaten mutlak olan
lar dnda baka deiimler de yoktur; dnya zerinde bile yoktur. Deiim
ler, belli bir eie kadar varolmayanlardr, bu eik aldnda, Gestaklarm de
neylerinin de gstermi olduu gibi, btn forma yaylrlar.
Ama ayrca, insan-gereklii sz konusu olduunda zorunlu olan ey sak ve
mutlak deiimdir, bu deiim zaten hibir ey demeksizm de pekl deiim
olabilir ve bu bizatihi sredir. Bir kendi-iini rnein, kendi-iinin srekli bir
kendindeye bombo mevcudiyetinin basit bilinci olarak kabul etsek bile, bilincin
bizatihi varoluu zamansallL gerektirir, nk bilin, olduunu, deiiklie uramakszm daha olacaktr, onu olmu olmak fonnu altnda daha olacaktr. Do
laysyla imdi mevcut kendi-iinin yeni bir imdiki zamann gemii haline gel
mesi iin ebediyet deil deimez zorunluluk vardr ve bu da bilincin bizatihi var
lnn gcyle vardr. Ve eer bize imdiki zamann gemite yeni bir imdiki za
man araclyla srekli olarak yeniden ele geiriliinin kendi-iindeki bir i dei
imi gerektirdii sylenseydi, karlk olarak, bu durumda deiimin temelinin
kendi-iinin zamansall olduunu, yoksa zamansall temellendirenin deiim
olmadn sylerdik. Demek ki ilk bakta zmsz gibi grnen bu sorunlar
hibir ey bizden gizleyemez: imdiki zaman neden gemi haline gelir? O halde
fkran bu yeni imdiki zaman nedir? Nereden gelir ve neden ortaya kar? Ve u
nu da bir yana kaydedelim: ii bo bir bilin varsaymmzn da gsterdii gibi,
burada sorun yaratan ey bir srekliliin bir yandan maddi bir sreklilik halinde
kalrken andan ana atlama zorunluluu deildir: hangisi olursa olsun bir varln,
216

V arlk ve H ilik

hem btnyle biim ve ierik olarak metamorfoza urama, gemiin iinde yp


ranma, hem de kendim ex nihilo olarak gelecee doru yaratma zorunluluudur.
Ama acaba iki sorun mu var? Daha iyi inceleyelim: imdiki zaman kendini
ncenin sonras gibi oluturan bir kendi-iinin ncesi haline gelmedike geemez
di. u halde yalnzca bir tek fenomen vardr: olmu olduu imdiki zaman ge
miletiren yeni bir imdiki zamann belirii, ve bir kendi-iinin ortaya kma
yol aan bir imdiki zamann, kendi-iin asndan gemi haline gelecek bir
imdiki zamann gemilemesi. Zamansal olu [devenir] fenomeni topyekn bir
deimedir, nk hibir eyin gemii olmam bir gemi, bir gemi olmaz ar
tk, nk bir imdiki zamann bu gemiin imdiki zaman olmas zorunludur.
Zaten bu bakalam yalnzca salt imdiki zaman etkilemez: nceki gemi za
man ile gelecek zaman da ayn ekilde etkilenirler. Gemiln deiimine ma
ruz kalm olan imdiki zamann gemii, bir gemiin gemii ya da birlekgemi-zamanm-hikyes haline gelir. Onun asndan imdiki zaman ile gemi
in ayrkl da bir rpda ortadan kaldrlr, nk imdiki zaman olarak ge
miten farkllaan ey gemi haline gelmitir. Metamorfoz srasnda imdiki za
man bu gemiin imdiki zaman olarak kalr, ama bu gemiin gemi imdiki
zaman haline gelir. Bunun anlam, ncelikle imdiki zamann kendisinden kal
karak douma kadar giden gemiin dizisiyle homojen olduudur; sonra da ar
tk kendi gemiini daha olacak olmak formunda deil de olmu olacak olmak
kipinde olduudur. Gemi ile birleik-gemi-zamanm-hikyesi arasndaki ba
lant, kendindenin kipinde gerekleen bir balantdr; ve imdi mevcut kendiiinin temelinde ortaya kar. Tek bir blok halinde kaynatrlm olan gemi ile
birleik-gemi-zamanm-hikyelerinin oluturduu diziyi tayan odur.
te yandan, gelecek, metamorfoz tarafndan ayn ekilde etkilenmi olmakla
beraber gelecek olmay srdrr, yani kendi-iinin dnda, nde, varln tesin
de kalmaya devam eder, ama bir gemiin gelecei ya da nceki-gelecek-zaman
haline-gelr. Sz konusu olann yakn gelecek ya da uzak gelecek oluuna gre,
yeni imdiki zamanla iki trl iliki srdrebilir. Birinci kta, imdiki zaman
kendim gemie nispetle bu gelecek olan gibi verir: Beklediim ey, ite buydu.
Kendi gemiinin ncek-gelecek-zaman kipindeki imdiki zamandr. Ama bir
yandan bu gemiin gelecei olarak kendi-mken, ayn zamanda da kendini kendi-iin olarak, dolaysyla gelecein olmay vaadettigi eyi olmayan olarak gerek
letirir. kiye blnme vardr: imdiki zaman, gemiin nceki-gelecek-zaman
217

Jean -P au l Sarre

halme gelirken bir yandan da bu gelecek olmay yadsr. Ve ilksel gelecek hibir e
kilde gereklememitir: gemie nispetle gelecek olmay srdrrken imdiki za
mana kyasla gelecek deildir artk. imdiki zamann gereklemeyen birlikte mevcudu haline gelir ve eksiksiz bir ideallii muhafaza eder. "Demek beklediim
ey buydu? imdiki zamanda ideal bir ekilde birlikte-mevcut gelecek olarak, bu
imdiki zamann gemiinin gereklemeyen gelecei olarak kalr.
Uzakta olmas durumunda, gelecek, yeni imdiki zamana nispetle gelecek
olarak kalr, ama imdiki zaman kendi kendisini bu gelecein eksiklii olarak
oluturmazsa, gelecek de mmkn olma vasfn kaybeder. Bu durumda ncekigemi-zaman yeni imdiki zaman iin mmkn olan deil, yeni imdiki zama
na nispetle tarksz olan mmkn olan haline gelir. Bu balamda artk kendini
mmknletrmez ama kendinde-varl mmkn olarak kabul eder. Verili
mmkn olan haline, gelir, yani kendinde haline gelmi bir kendi-iinin kendin
de mmkn olan haline gelir. Dn, gelecek Pazartesi tatile kmam -benim iin
mmkn olan olarak- mmknd. Bu mmkn olan bugn artk benim iin
mmkn olan deildir, hep gelecekte olmu olduum mmkn olan olarak tema
amn tetnalatrlrm nesnesi halinde kalr. Bu mmkn olann benim imdiki
zamanmla olan tek ba, benim, bu imdiki zaman idi kipinde daha olacak
olmam ve gemi haline gelmi olan bu imdiki zamann da benim imdiki za
manmn tesinde gemiin mmkn olan olmaya devam etmesidir. Ama gele
cek ve gemi imdiki zaman, benim imdiki zamanmn temelinde, kendinde
olarak katlar. Gelecek^bylece, zamansal sre boyunca gelecek vasfn asla
yitirmeksizin kendindeye geer. imdiki zaman tarafndan yakalanmad sre
ce sadece verili gelecek haline gelir. imdiki zaman tarafndan yakalandnda
ideallik vasfna brnr; ama bu ideallik kendinde idealliktir, nk kendini ve
rili bir gemiin verili eksiklii olarak gsterir, yoksa mevcut bir kendi-iinin ol
mamak kipinde daha olacak olduu eksik-olan olarak deil. Gelecek, tesine ge
ildiinde, gemiler dizisinin kysnda ve ona kanmakszm hep nceki-gelecek-zaman olarak kalr: birleik-gemi-zamanm-hkyesi haline gelmi falanca
gemiin nceki-gelecek-zaman, gemi haline gelmi bir udiki zamanda brlikte-mevcut gibi verili gelecek ideali.
Geriye, gemi halinde mevcut kendi-iinin yeni bir imdiki zamann birleik
beliriiyle urad bakalamn incelenmesi kalyor. Kaybolan imdiki zamandan
bir imge yi saklayan bir kendinde imdiki zamann beliriiyle birlikte nceki imdi218

V arlk ve H ilik

ramann da ortadan kalkacan sanmak hatadr. Bir bakma, doruyu bulmak


:;:n terimleri tersine evirmek belki daha uygun olur, nk eski-imdiki zamann
gemilemesi kendindeye geitir, oysa ki yeni bir imdiki zamann ortaya k
ru kendindenin hilenidr. imdiki zaman yeni bir kendinde deildir, olmayan
dr, varln tesinde olandr; imdiki zaman yalnzca gemite vardr" denilebi.endir; gemi hibir ekilde lavedlmemitir, idi" haline gelmi olandr, imdiki
zamann varldr. Nihayet, yeterince gsterdiimiz gibi, imdiki zamanla gemi
arasndaki mnasebet bir temsilyet mnasebeti deil varlk mnasebetidir.
yle ki dikkatimizi eken ilk zellik, kendi-min, sanki artk kendi hilii
ni tayacak gce sahip deilmi gibi, varlk tarafndan yeniden kavranmasdr.
Kendi-iinin daha olacak olduu atlak kapanmakta, oldurulmu olmak zo
runda dian hilik bunu olmay brakmakta ve gemilemi kend-in-varlk
kendindenin bir nitelii halinde kovulmaktadr. Eer gemite, u ya da bu hz
n duymusam, bu artk onu kendime duyumsatm olduum lde hznlen
mi olmamdan tr deildir, bu hzn artk kendini kendi tan klan bir g
rnn sahip olabildii varlk lsnde hzn deildir; olmu olduu iin
vardr, varlk neredeyse bir d zorunluluk gibi ona gelir. Gemi, geriye, doru
giden bir yazgdr; Kendi-iin kendini istedii ey klabilir, ama yeni bir kendiiinin olmak istediini kanlmaz bir biiminde olmann zorunluluundan kur
tulamaz. Gemi, bu olgudan tr kendindeye akn bir mevcudiyet olmay b
rakm -kendi-iindir. Kendisi de kendinde olarak, dnyann ortasna dm
tr. Daha olacak olduum eyi dnyaya mevcudiyet olarak olurum, henz o de
ilim, ama ne idiysem onu, dnyann ortasnda, eylerin olduu tarzda, dnyaii varolan kimliiyle olmutum. Bununla birlikte kendi-iinin ne idiyse onu da
ha olacak olduu bu dnya, kendi-iinin halihazrda mevcut olduu ayn dnya
olamaz. Kendi-iinin gemii, dnyann gemi bir durumuna gemi mevcudi
yeti olarak ite byle oluur. Kendi-iinin imdiki zamandan gemie getii
srede dnya hibir deiiklie maruz kalmam bile olsa, en azndan biraz n
ce betimlediimiz zere kend-iin-varlm barndaki ayn biimsel deiime
maruz kalm gibi kavranr. Bu deiim, bilincin iindeki gerek deiimin bir
yanssndan bakaca bir ey deildir. Baka trl syleyecek olursak, kendi-iin,
kendinde haline gelen varla eski-mevcudiyel olarak gemite kalrken dnyamn-ortasndaki bir varlk haline gelir ve dnya da, gemi kendi-iinin onun
ortasnda kendinde olduu ey olarak gemi boyut iinde tutulur. nsan eklin
219

Jean -P au l Sartre

deki, bedeni bir balk kuyruuyla biten Denizkz gibi, dnya-d kendi-n de,
kendi gerisinde dnya zerindeki ey halinde tamamlanr. Sinirli ya da melanko
liimde, Oidipus kompleksine ya da aalk duygusuna sahibimdir, sonsuza
kadar, ama gemite, idi formunda, dnyann ortasnda, tpk memur ya da be
ceriksiz, ya da proleter olmam gibi yleyimdir. Gemite, dnya beni evreler ve
evrensel determinizm iinde kendimi yitiririm, ama gemiimi radikal bir ekil
de gelecee doru, gemi diliim olarak aarm.
Btn hiliim dile getirmi, kendinde tarafndan yeniden kavranm ve dn
yann iinde eriyen bir kendi-iin; daha olacak olduum gemi, ite byledir,
kendi-iinin dnmesi byledir. Ama bu dnme, dnyaya.mevcut olma ola
rak hilenen ve at gemii daha olacak olan bir kendi-inih ortaya kyla,
birlik halinde gerekleir. Bu beliriin anlam nedir? Bu belirite yeni bir varln
ortaya kn grmekten kanmak gerekir. Her ey, imdiki zaman srekli bir
oyukmu gibi, annda kapatlan ve durmadan yeniden alan bir oyukmu gibi
cereyan eder: sanki imdiki zaman, kendisini artk hibir kendi-iinin gemii
olmayan bir gemiin iine srkleyecek olan kendindenin nihai utkusuna ka
dar devam edecek tehdidi altnda, bu "kendindede taklp kalma tehlikesinden
srekli bir katr. Kendindenin bu utkusu lmdr, nk lm, btn siste
min gemilemesiyle zamansallgm radikal bir ekilde durmas, ya da dilerseniz,
insan btnlnn kendinde tarafndan yeniden kavramdr.
Zamansallgm bu dinamik vasfn nasl aklayabiliriz? Eer zamansallk ken
di-iinin varlna katlan olumsal bir nitelik deilse -k i bunu gstermi olduu
muzu umuyoruz- zamansallgm dinamiinin de, daha kendi kendisinin hilii
olacak olan varlk gibi kavranan kendi-iinin zsel bir yaps olduunu gstere
bilmek gerekir. Balang noktamza yemden dnm gibi grnyoruz.
Ama iin gerei udur ki ortada bir sorun yoktur. Kend-mi kendi-iin ola
rak dnmek zere gsterdiimiz abalara ramen onu kendinde halinde don
durmaktan geri durmadmz iin, bir sorunla karlatmz sanyoruz. Nite
kim kendmdeden hareket edersek deiimin ortaya k da sorun yaratr: eer
kendinde ne ise oysa, artk o olmamas nasl mmkn olabilir? Ama tersine, kendi-iine uygun bir anlaytan yola karsak aklanmas gereken ey de deiim
deildir artk: onun yerine, eer varolabilseydi sreklilii, kalcl aklamak ge
rekirdi. Gerekten de, akndan tr zamann bana gelebilecek her trl ey
dndaki dzenine ilikin betimlememizi dnecek olursak, kendi dzenine in
220

V arlk ve H ilik

dirgenmi bir zamansallm bir rpda kendinde zamansallk haline gelecei ak


a grlr. Zamansal varln ekstatik vasf onun dzenindeki hibir eyi dei
tirmez, nk bu vasfla kendi-iinin kurucusu olarak deil, kendinde tarafndan
taman nitelik olarak gemite karlalr. Nitekim, kendisi de belli bir gemiin
kendi-iini olan bir kendi-iinin dpedz gelecei olarak bir gelecek tasarlarsak,
ve eer deiimin zamansallk olarak betimlenen zamansalla nispetle yeni bir
sorun olduunu dikkate alrsak, bu gelecek olarak dnlen gelecee anlk bir
duraanlk atfederken kend-iini de donmu ve gsterilebilen bir nitelik yaparz;
nihayet btn hepsi h azr btnlk haline gelir, gelecek ve gemi kendi-iini
evreleyip onun verili snrlarn olutururlar. Olan zamansallk olarak bu btn,
kendi-iinin imdiki an olan sert bir ekirdek evresinde donmutur ve bu du
rumda da sorun, bu imdiki andan, kendisine elik eden gemi ve gelecekle bir
likte bir baka ann nasl belirebildiim aklamaktr. An, bir gelecek hilii le bir
gemi hilii tarafndan evrelenmi yegane kendinde gereklik olarak analktan
[instantaneisme] kurtulmutuk, ama her biri bir anm evresinde odaklanacak bir
zamansal btnlkler ardkln rtk bir ekilde kabul ederek analn iine
yeniden yuvarlandk. Ksacas, an ekstatik boyutlaryla donattk ama bundan
tr onu ortadan kaldrmadk, bu da zamansal btnl zamansal olmayanla
desteklemektir; zaman, eer varsa yeniden bir d haline gelir.
Ama deiim, doal olarak, kendiliindenlik [spontaneite] olan kendi-iine
aittir. Bu kendiliindenliin "olduu" sylenebilir, ya da sadece u sylenebilir:
bu kendiliindenlik kendini kendisiyle tanmlanmaya brakmaldr, yani yal
nzca kendi olmak hiliinin deil ayn zamanda kendi varlnn da temeli ol
maldr ve ezamanl olarak varlk da veri halinde dondurmak zere onu yeni
den kavramaldiT. Kendim kendiliindenlik olarak ortaya koyan bir kendiliin
denlik ayn anda da ortaya koyduu eyi reddetmek mecburiyetindedir, aksi tak
dirde varl edinilmi hale gelir ve edinilmiin gcyle kendini varlkta srd
rr. Bu reddin kendisi de bir edinilmitir ve kendiliindenlik, varoluunun tl
[inerte] bir uzants iinde taklp kalmamak iin onu reddetmek zorundadr.
Uzama [prolongement] ve edinilmi [acquis] kavramlarnn esasen zamansall
varsaydklar sylenebilir ve bu dorudur. Ama bunun nedeni kendiliindenli
in, edinilmii redle ve reddi de edinilmile bizzat oluturmasdr, nk kendi
liindenliin zamansallamakszm olmas mmkn deildir. Onun kendine z
g doas, kendini kendiliindenlik olarak gerekletirirken oluturduu edinil221

Jean -P au l Sartre

initen yararlanmamaktr. Kendilindenli baka trl kavramak, onu bir anu


iinde bzmedike ve bizatihi bu yoldan onu kendinde halinde dondurmadk
a, yani akn bir zaman varsaymadka mmkn deildir. yle bir itiraz bey
hudedr: hibir eyi zamansal form altnda olmakszn dnemeyiz, yukandak

serimleme bir ilke kamtsamasdr ipettion de principe], nk varlk, biraz son-J


ra zaman ondan darya karmak zere zamansallatrlmaktadr;/Kant'n Sol
Akim Eletirisinde zamansal olmayan bir kendliindenliin elikili olmamakla
birlikte dnlemez olduunu gsterdii blmleri hatrlatmak da beyhudedir.
Tam tersine, bize yle grnyor ki kendi kendisinden kamayal ve bu ka
tan bile kamayan bir kendiliindenlik, kendisi hakknda bu udur denebile
cek ve kendini deimez bir adlandrmann iinde hapsolmaya| brakacak bir
kendiliindenlik, tam da bir eliki olur ve sonuta tikel bir olumlayc zle, as
la yklem olmayan ebedi zneyle edeer olur. Bu kendliindenliin kalar
nn geri dnszln bile tam tamna onun kendiliindenlik vasf oluturur,
nk daha ortaya kt anda, bu tam da kendini reddetmek iindir, ve ortaya
koyma-reddetme dzeni tersine evrilemez. Nitekim, ortaya koyu bile ojumlayc tamla asla erimeksizin red halinde tamamlanr, aksi takdirde anlk bir
kendindenin iinde tkenirdi; ve ortaya koyu, tamamlannn btnl iin
de yalnzca reddedilmi kimliiyle varla geer. uEdnilm-reddedilmilerin bir
liki dizisi deilim karsnda zaten ontolojik bir ncelie sahiptir, nk dei
im sadece dizinin maddi ieriklerinin mnasebetidir. Oysa biz, zamansallatrmann bizatihi geri dnszlnn bir kendliindenliin tmyle ii bo ve
a priori formu iin gerekli olduunu gsterdik.
Tezimizi okurlarmzn daha aina olduklarn sandmz kendiliindenlik
kavramm kullanarak sermledik. Ama imdi bu dnceleri kendi-iinin pers
pektifinden ve bizim kendi terminolojimizle yeniden ele alabiliriz. Srmeyecek bir
kendi-iin hi phesiz akn kendindenin olumsuzlanmas ve kendi varlnn
yans-yanstan formundaki hilenii olarak kalrd. Ama bu hilem bir veri ha
line gelirdi, yani kendindenin olumsalln kazanrd ve kendi-iin de, kendi hi
liinin temeli olmay brakrd; daha olacak olan olarak artk hibir ey olmazken,
yans-yanstan iftinin hleyici birlii iinde, olurdu. Kendi-iinin ka, onu ken
di hiliinin temeli olan olarak oluturan bizatihi edim araclyla olumsalln
reddidir. Ama bu ka kalan eyi tam tamna olumsallk halinde oluturur: ka
lan kendi-im orada braklmtr. Kendi kendini hileyemez, nk ben oyum,
222

Varlk ve H ilik

ama ayn ekilde kendi hiliinin temeli gibi de olamaz, nk ancak kan iin
de olabilir: kendini tamamlamtr. Kendi-iin ynnden ...e mevcut olarak geer
li olan, elbette zamansallamamn btnlne de ayn ekilde uygun dmekte
dir. Bu btnlk asla tamamlanm deildir, kendini reddeden ve kendinden ka
an btnlktr, ayn bir beliriin birlii iinde kendinden koparlmadr, kendini
verdii anda bu kendini veriin esasen tesinde olan kavranamaz btnlktr.
Bilincin zaman, bylece, kendine kyasla kendi kendisinin tamamlanmamhg olan btnlk olarak zamansallaan msan-gerekliidir, bir btnln ii
ne btnlk-bozucu maya olarak szan hiliktir. Kendi peinde koam ve ayn za
manda da kendini reddeden bu btnlk, kendi kendisinin tesine geilmesi ve
kendine doru kendisinin tesine getii iin, tesine geilmesine kendi kendi
sinde hibir son bulamayacak olan bu btnlk, hibir kta bir ann snrlar
iinde varolamazd. Kendi-iinin olduunu olumlayabileceimiz an asla\yoktur,
nk, kendi-iin asla tam tamna olmaz. Ve bunun tersine, zamansallk,.bt
nyle ann reddi olarak zamansallar.

III
KKENSEL ZAMANSALLIK VE PSK
ZAMANSALLIK: DNM
Kendi-im, sregitmenin konulandrc-olmayan bilinci halinde srer. Ama
akan zaman hissedebilir ve kendi kendimi ardklk birlii olarak kavrayabi
lirim. Bu durumda sregitmenin bilincinde olurum. Bu bilin konulandrcdr
ve fazlasyla bir bilgiyi andrr, tpk gzlerimin nnde zamansallaan srenin
de bir bilgi nesnesine olduka yakn olmas gibi. Kkensel zamansallk ile, ken
di kendimi sregitmekte olan gibi kavrar kavramaz rastladm bu psiik zamansallk arasnda ne tr bir mnasebet varolabilir? Bu sorun bizi hemen bir
baka soruna gtrr, nk srenin bilinci, sregitmekte olan bir bilincin bi
lincidir; dolaysyla, srenin bu konulandrc bilincinin haklarnn ve doas
nn ne olduunu sormak, dnmn haklarnn ve yapsnn ne olduunu sor
maktr. Nitekim zamansallk, psiik sre olarak dnmde ortaya kar ve psi
ik srenin btn sreleri zerine dnlm bilince [conscience refleche]
aittir. u halde, psiik bir srenin kendini ikin dnm nesnesi olarak nasl
2 23

Jean -P au l Sartre

oluturabldimi sormazdan nce u nsoruya cevap vermeye almalyz: an


cak gemite olabilen bir varlk iin dnm nasl mmkn olur? Dnm,
Descartes ve Husserl tarafndan ayrcalkl bir gr tr olarak verilir, nk bi
linci imdi mevcut ve anlk bir ikinlik edimi iinde kavrar. Daha bilecek oldu
u varlk, bilince nispetle gemi olursa, bilin, bildii eyden emin olabilir mi?
Ve btn ontolojimiz dnmsel bir deneyimde temellendiine gre, bilin b
tn haklarn kaybetme tehlikesiyle karlamaz m? Ama dnmsel bilinle
rin nesnesi olmak zorunda olan gerekten de gemi varlk mdr? Ve dn
mn kendisi, eer kendi-iinse, kendini bir varolu ve anlk bir kesin kanaatle
snrlamak zorunda mdr? Bu konuda ancak, yapsn belirlemek zere d
nmsel fenomene geri dnersek karar verebiliriz.
Dnm, kendi kendisinin bilincinde olan kendi-iindr. Kendi-iin esasen
konulandrc-olmayan kendi-bilinci olduundan, dnm, aniden ortaya
kan, zerine dnlm bilince doru evrilmi ve onunla simbyoz halinde
yaayan yeni bir bilin gibi tasarlamak alkanlk haline gelmitir. Burada Spinozanm o eski fikrin fikrini fark ediyoruz?
Ama dnmsel bilincin ex nihilo beliriini aklamann gl bir yana,
onun zerine dnlm bilinle olan mutlak birliini, dnmsel grnn
kesinliini ve haklarn kavranabilir klan tek ey olan bu birlii anlamak da t
myle imknszdr, Gerekten de, burada, zerine dnlm olann [reflechie]
esse'sim bir percipi olarak tanmlayanlayz, nk zerine dnlmn varl
tam da yledir ki varolmak iin alglanm olmaya ihtiya duymaz. Ve dnm
le olan ilk mnasebeti de bir tasavvurun dnen bir zneyle olan birliki iliki
si olamaz. Eer bilmen varolan bilen varolanla ayn varlk seviyesine sahip olmak
zorundaysa, bu iki varolann mnasebetini sonuta naif realizmin bak asndan
betimlemek gerekir. Ama o zaman tam da realizmin en byk glyle kar
larz: Almanlann Seibststndigkeit diye adlandrdklan o varlk yeterliliiyle
donanm, bamsz ve yaktk iki btn nasl olur da kendi aralarnda birtakm
mnasebetleri, zellikle de bilgi ad verilen o isel trden ilikileri srdrebilirler?
Eer dnm nce zerk bir bilin olarak dnrsek, onu daha sonra zerine
dnlm bilinle asla birletiremeyiz. Her zaman iki tane olacaklardr, ve eer
imknsz mmkn olup da dnmsel bilin, zerine dnlm bilincin bi
linci olabilseydi, bu ancak iki bilin arasndaki bir d balant olabilirdi, en o
u, kendinde yaltlm olan dnmn bir imge gibi zerine dnlm bilin
224

Varlk ve Hilik

ce sahip olduunu dnebilir ve yeniden idealizmin ime yuvarlanrdk; d


nmsel bilgi ve zellikle de cogito, kesin kanaat olma vasflann kaybeder, karl
nda yalnzca ve zaten doru drst tanmlanamayan belli bir olaslk elde kalr
d. Dolaysyla, dnmn, bir varlk bayla zerine dnlm olanla birle
mi olmas, dnmsel bilincin, zerine dnlm bilin olmas gerekir.
Ama te yandan, burada dnmselin zerine dnlmle tam olarak z
delemesi, yani dnm fenomenini bir anda yok ederek geride yalnzca yansyanstan m hayalet ikiliini brakacak ekilde zdelemesi de sz konusu olamaz.
Karmza bir kez daha kendi-ini tanmlayan varlk tr kyor: dnm, eer
zorunlu apaklk olmak zorundaysa dnmselin zerine dnlm olm as
n gerektirir, Ama dnm bilgi olduu lde, zerine dnlmn d
nmsel iin nesne olmas gerekir; bu da varlk ayrmasn ierir. Bylece d
nmselin ayn zamanda hem zerine dnlm olmas hem de olmamas gere
kir. Bu ontolojik yapy daha nce esasen kendi-iinin barnda kefettik. Ama o
srada henz tastamam ayn anlamlandrmay tamyordu. Nitekim bu yap, tasar
ladmz "yanstan ve yanstlan ikiliinin her iki teriminde de radikal bir Unselbststndigkeit varsayyordu, yani kendini ayn ayr ortaya koymada yle bir ye
tersizlik varsayyordu ki, ikilik srekli silik bir durumda kalyor ve her terim ken
disini tekinin yerine koyarak teki haline geliyordu. Ama dnm sz konusu ol
duunda iler bir miktar deiir, nk zerine dnlm yans-yanstan, d
nmsel bir yans-yanstan iin varolur. Baka trl syleyecek olursak, zeri
ne dnlm, kendi(nin) tan olmaya son vermeksizin dnmsel iin gr
n olurken, dnmsel de kendi kendisine grn olmaya son vermeksizin
zerine dnlmn tan olur. Hatt zerine dnlm, kendini kendide
yanstan olarak dnmsel iin grntr ve dnmsel de ancak varltk(tn) bi
linci olarak tank olabilir, yani bu tank olan dnmselin, ayn zamanda da bir
yanstan olan kendisi iin yansma olarak. Dolaysyla, hem zerine dnlm
hem de dnmsel Selbststndigkeita ynelir ve onlar birbirinden ayran hi,
kend-inin hiliinin yansy yanstandan ayrmasndan daha derin bir biimde
onlar bler. Ancak unlara iaret etmek gerekir: 1) tank olarak dnm, tank
varlna ancak grnn iinde ve grn araclyla sahip olabilir, yani kendi
varl iinde derinlemesine bir biimde dnmsellime yakalanmtr ve byle
olduu iin de hedefledii Selbststndigkeita asla ulaamaz, nk varln ile
vinden ve ilevini de zerine dnlm kendi-iinden almaktadr; 2) zerine
225

Jean -P au l Sartre

dnlm, dnm tarafndan derinlemesine bir biimde deitirilmitir, o


balamda ki, u ya da bu akn fenomenin zerine dnlm bilinci olarak ken
dinin) bilincidir. Kendine bakldn bilir; duyulur bir imgeye bavurmak gere
kirse, onunla ilgili olarak masann zerine eilmi bir halde yaz yazan ve bir yan
dan yazarken arkasnda duran birisi tarafndan gzlendiini bilen bir adanhdan da
ha iyi bir benzetme yaplamaz. Dolaysyla zerine dnlm, bir bakma, esa
sen bir d ary a ya da daha iyisi bir darnn taslana sahip olan olarak kendisi(nin) bilmcine sahiptir, yani kendisini"... iin nesne klar; yle ki, zerine d

nlmn zerine dnlm yn dnmsel ynnden ayrlamaz, orada,


onun zerine dnen bilincin iinde ve ona belli bir mesafede varolur. Bu ba
lamda dnmselin kendisinden daha fazla Selbststndigkeita sahip deildir.
Husserl bize zerine dnlmn kendini dnmden nce orada olmu olan
gibi verdiini syler. Ama burada yanlgya dmemeliyiz: mmkn olan her tr
l dnm bakmndan, zerine dnlmemi olann [irreflechiel zerine d
nlm olarak Selbststndigkeit dnm fenomeni iinde cereyan etmez,
nk, tam tamna, fenomen zerine dnlmemilik vasfn kaybeder. Bir bilin
iin zerine dnlm hale gelmek, kendi varlnda derin bir deimeye maruz
kalmak ve bylece yanstlan-yanstan'm hemen-hemen-btnl olarak sahip
olduu Selbststndgkeit kaybetmektir. Nihayet, bir hiliin zerine dnl
m dnmselden ayrmas lsnde, varln kendi kendisinden de\jiremeyen bu hilik de oldurulmu olmak zorundadr. Bunun anlam udur: yalnzca
birliki bir varlk yaps, daha olacak olmak formunda kendi kendisinin hilii ola
bilir. Gerekten de ne dnmsel ne de zerine dnlm bu aync hilie ka
rar verebilir. Ama dnm, tpk zerine dnlmemi kendi-iin gibi bir var
lktr, yoksa bir varlk toplam deildir, daha kendi kendisinin hilii olacak olan bir
varlktr, kendi-iin zerine ynelmi yem bir bilincin ortaya k deildir, ken
di-iinin kendinde gerekletirdii yap-ii bir deiimdir; ksacas, basite yansyanstan kipinde deil de, kendini dnmsel-uzerine dnlm kipinde vareden kendi-iinin kendisidir, kald ki bu yeni varlk kipi, yans-yanstan kipinin de
birincil iyaps sfatyla varln srdrmesine izin verir. Benim zerimde d
nmde bulunan kii herhangi bir zamansal olmayan bak deil; o kii benim; s
ren, kendilik devresine angaje olmu olan, tarihselliyle dnya iinde tehlikede
olan benim. Basite kendisi olduum kend-im, bu tarihsellii de, dnya zerin
deki bu varl da, kendilik devresini de dnmsel ikiletirmenin kipinde yaar.
226

V arlk ve H ilik

Daha nce grdk: dnmsel, zerine dnlmten bir hilikle ayrlr.


3ylece, dnm fenomeni kendi-iinin hilenidir, ama bu, dardan gelme
yen, kendi-mn daha olacak olduu bir hilenitir. Daha ileriye gtrlm bu
hileni nereden gelebilir? Onu motive eden ey ne olabilir?
Kendi-iinin varlna mevcudiyet olarak beliriinde kkensel bir dalma
vardr: kendi-iin darda, kendindenin yan banda ve zamansal ekstaz iin
de kaybolur. Kendi kendisinin dndadr ve bu kendi-iin-varlk, kendinin en
mahrem noktasnda ekstatktir, nk varln telerde aramak, kendim yns
klarsa yanstann iinde, yanstan olarak ortaya koyarsa da yansnn iinde ata
mak zorundadr. Kendi-iinin belirii, kendi kendisinin temeli olamayan keijdindenm yenilgisini onaylar. Dnm, varl yeniden ele geirme giriimi ola
rak kendi-iinin srekli bir imkn olmaya devam eder. Varln dnda kaybo
lan kendi-iin, dnm araclyla dnmn varlnda isellemeye alr:
bu, kendini temellendirmek zere gsterdii ikinci bir abadr, kendi-iin a
sndan ne ise bizzat kendi iin olmak sz konusudur. Gerekten de, eer yansyanstanm hemen-hemen-ikilii, onun bizzat kendisi olaca bir tann nnde
bir btnlk halinde toplanm olsayd, bu ikilik onun kendi gznde olduu
ey olurdu. Sonu olarak, ne ise o olmamak kipinde kendinden kaan ve kendi
kendisinin ak olarak akan, kendi ellerinin arasndan kaan varln stesinden
gelmek ve ondan bir veri, en sonunda ne ise o olan bir veri yapmak sz konusu
dur; ancak kendi kendisine gre kendi tamamlanmaml olduu iin tamam
lanmam olan bu tamamlanmam btnl bir bakn birliinde toplamak,
daha kendi kendine gnderme olacak olan srekli gndermenin alanndan kur
tulmak ve tam da bu gndermenin andan kalm olduu iin, onu gnden
gnderme olarak, yani ne ise o olan gnderme olarak oldurmak sz konusudur.
Ama ayn zamanda da, kendini toplayan ve veri olarak temellendiren, yani var
ln olumsalln bu olumsall temellendirerek kurtarmak iin kendine ka
zandran bu varln ta kendisinin de, toplayp temellendirdii ey olmas, eks
tatik dalmadan kurtard ey olmas gerekir. Dnmn motivasyonu, nes
nelletirme ve iselletirmenin ezamanl ifte giriiminden ibarettir. Kendi ken
disinde iselletirmenin mutlak birlii iindeki kendmde-nesne olarak olmak;
dnm-varln daha olacak olduu ey ite budur.
Kendi kendisinde kendinin temeli olmak, kendi kan isellik halinde top
layp ona hakim olmak, bu ka kendinden kaan ka olarak zamansallatra227

Jean -P au l Sartre

cak yerde en sonunda bu ka olmak iin gsterilen aba bir yenilgiyle sonu
lanmak zorundadr ve dnm de aslnda bu yenilgidir. Nitekim, kaybolan bu
varl daha ge alacak olan bu varln kendisidir ve kendine ait olan varlk ki
pinde, yani kendi-iinin, dolaysyla da kan kipinde bu geri al olmak zorun
dadr. Kendi-iin, ne ise o olmaya kendi-iin olan olarak giriecektir ya da, diler
seniz, kendi-im ne ise onu kendi iin olacaktr. Bylece, dnm, ya da kendi
zerine dnerek kendi-iini geri alma giriimi, kendi-iinin, kendi-iin iin or
taya kmasyla sonulanr. Varlk iinde temellenmek isteyen varln kendisi de
kendi hiliinin temelinden baka bir ey deildir. Dolaysyla hepsi birden hilenmi kendinde olarak kalr. Ve ayn zamanda, varln kendi zerine dn
de ancak kendine dnen ey ile zerine dnlen ey arasndaki bir mesafeyi gs
terebilir. Kendi zerine bu dn, kendine dnmek iin kendinden kopmadr.
Dnmsel hilii ortaya karan da bu dntr. Zira kendi-iinin yapsal zo
runluluu yledir ki, ancak kendisi de kendi-iin formunda varolan bir varlk,
kendi-iini onun kendi varl iinde toparlayabilir [recuperer], Bylece, topar
lamay gerekletiren varlk kendini kendi-iinin kipinde oluturmak, ve topar
lanmas gereken varlk da kendi-iin olarak varolmak zorundadr. Ve bu iki var
lk ayn varlk olmak zorundadr, ama ite bu varlk, kendini toparlayan olarak
varln birlii iinde kendi ile kendi arasndaki mutlak bir mesafeyi de vareder.
Bu dnm fenomeni kendi-iinin srekli bir imkndr, nk dnmsel
blnme, zerine dnlm kendi-iinde bir saklg halinde mevcuttur: ni
tekim yanstan kendi-iinin, yansnn tan olarak kendini onun iin ortaya koy
mas ve yans kendi-iinin de, o yanstann yanss olarak kendini onun iin orta
ya koymas yeterlidir. Bylece, dnm, olmama kipindeki [sur le mode du
ntre-pasj bir kendi-iin tarafndan kendi-iinin toparlanmas abas olarak, en
saf ve basit haliyle kendi-iinin varoluu ile bakas-iinm varoluu arasndaki
dolaymlayc hileme evresidir. Buradaki, bakasAinin varoluu, kendi-iinin,
olmama kipinde olmayan bir kendi-iin tarafndan toparlanmas edimidir/
Bu ekilde betimlenen dnm, kendi-iinin zamansallamas olgusundan
doan haklan ve erimi itibariyle snrlandrlabilir mi? Sanmyoruz.
2) Burada, Hegelin, bilince zg olan ey olarak tasarlad, eit olann kendine blnm esyle [scission de legal soi-mem e] karlayoruz. Ama bu blnm e, Tinin Fenom tnolojtsinde olduu gibi daha st dzeyden bir btnlem eye gtrecek yerde, bilinci kendi
den ayran hilii daha derinlem esine, daha onarlmaz bir biim de kazar. Bu bilin He
gelin buluudur ama bu Hegelin en byk yandsamasdr.
228

Varlk ve H ilik

Eer dnm fenomenini zamansalhkla olan mnasebetleri iinde kavra


mak istiyorsak, iki dnm trn birbirinden ayrmak doru olur: dnm,
saf dnm olabilir [reflexion pure] ya da saf olmayan dnm [rflexion impure] olabilir. Dnmsel kendi-iinin zerine dnlm kendi-iine basit
mevcudiyeti olan saf dnm, dnmn hem kkensel formudur hem de
ideal formudur; saf olmayan dnm bu form temelinde ortaya kar ve bu
form aym zamanda da dnmn asla nceden verili olmayan formudur, bir
tr katharsis araclyla kazanlmas gereken formudur. Daha ileride szn ede
ceimiz saf olmayan ya da ibirliki dnm saf dnm evreler, ama onun
tesine geer, nk iddialarn daha telere yaymaktadr.
Saf dnmn apak vasflar ve haklar nelerdir? Bu elbette dnmselin
zerine dnlm olmasdr. Buradan dan ktmzda, dnm meru
latracak hibir olanak bulamazdk. Ama dnmsel, kendnde-olmamak
formunda olsa da, dnmsel zerine olanca ikinlikle dnlmtr. D
nlmn dnm iin tastamam nesne deil de hemen-hemen-nesne olmas
bunu aka gsterir. Gerekten de, zerine dnlm henz kendini bir d
ar olarak dnme teslim etmez, yani kendisine dair bir bak as edinmenin mmkn olduu ve bu bak asna gre geriye ekilerek onunla ara
mzdaki mesafeyi oaltp azaltabildiimiz bir varlk olarak dnme teslim ol
maz. zerine dnlm bilincin dardan grlm olmas ve dnmn
de kendini ona gre ynlendirebilmesi iin, dnmselin, ne deilse o olmama
kipinde, zerine dnlm olmamas gerekirdi: bu blnme ancak bakas
iin varolu iinde gerekleecektir. Dnm bir bilgidir, buna phe yoktur,
konumsal bir vasfla donatlmtr; dnm, zerine dnlm bilinci olum
lar. Ama her olumlama, biraz sonra greceimiz gibi, bir olumsuzlama tarafn
dan koullandrlr: bu nesneyi olumlamak, ezamanl olarak benim o nesne ol
duumu olumsuzlamaktr. Bilmek, kendini bakas yapmaktr. imdi, dnm
sel tam da ancak zerine dnlm olarak kendini tmyle bakas yapar,
nk zerine dnlm olmak-iindir. Olumlamas yan yolda durdurulur,
nk olumsuzlamas btnyle gereklemez. u halde zerine dnlm
ten tmyle ayrlmad gibi onu bir bak asndan da kucaklayamaz. Bilgisi
btncldr-, balang noktas da var noktas da bulunmayan, imek gibi ve
girintisi knts olmayan bu grdr bu bilgi. Her ey bir tr mutlak yaknlk
iinde bir kalemde verilmitir. Bizim genelde bilmek diye adlandrdmz ey gi229

Jean-Paul Sartre

ritti ve kntlar, dzlemleri, bir dzeni, bir hiyerariyi varsayar. Matematik z


ler bile, kendilerini bize baka dorulara, baz sonulara gre bir ynelimle bir
likte gsterirler; kendilerini hibir zaman btn vasflaryla birlikte aa kar
mazlar. Ama zerine dnlm bir veri olarak deil de daha olacak olduu
muz varlk olarak, bak as bulunmayan bir ayrmszlk iinde bize teslim
eden dnm, kendi kendisinden taan ve aklama iermeyen bir bilgidir. Ay
n zamanda da asla kendisi tarafndan artlmaz, bize hibir ey retmez, yal
nzca ortaya koyar. Gerekten de, akn bir nesnenin bilinmesinde, nesnenin a
a k [devoilement] vardr ve aa kan nesne de bizi hayal krklna u
ratabilir ya da artabilir. Ama dnmsel aa kn iinde, esasen kendi
varlnda aa km olan bir varln durumu vardr. Dnm, bu aa
k kendi iin varetmekle yetinir; aa kan varlk kendini bir veri olarak de
il, ama esasen aa km olma vasfyla anlar. Dnm, bilgi olmaktan
ok tanmadr [reconnaissance]. Dnm, toparlamann kkensel motivasyo
nu olarak toparlamak istedii eyin dnm-ncesi anlaym gerektirir.
Ama dnmsel zerine dnlmtr diyorsak, buradaki varlk birlii
dnmn haklarn kuruyor ve snrlyorsa, zerine dnlmn kendisi
nin de kendi gemii ve kendi gelecei olduunu eklemek gerekir. Dolaysyla,
dnmselin, olmamak kipinde olduu zerine dnlmn btnl ta
rafndan srekli bir biimde tarlmakla beraber, apodktiklik haklarn bizatihi
kendisi olan bu btnle yayd da phe gtrmez. Nitekim, Descartesm dmsel fethi olan cogito, ann sonsuz-kklyle smrlandrlmamaldr. Za
ten, dncenin gemii angaje eden ve gelecek tarafndan ntaslaklatrlan bir
edim olma olgusundan kartlabilecek sonu da budur. Descartes, phe ediyo
rum yleyse varm der. Ama anda snrlamak mmkn olsayd, yntemsel p
heden geriye ne kalrd? Belki yargnn bir tr askya alnmas. Ama yargnn as
kya alnmas bir phe deildir, sadece phenin zorunlu bir yapsdr. phe
nin olmas iin, askya almann olumlama ya da olumsuzlama nedenlerinin ye
tersizliiyle motive olmu olmas -b u da gemie gnderir- ve yeni elerin m
dahalesine kadar dnp kararlatrarak korunmu olmas gerekir, bu da zaten
gelecein projesidir. phe, bilmeye ilikin preontolojikbir anlamann ve doru
ya ilikin gerekirliklerin fonunda belirir. pheye olanca anlamn veren bu an
lama ve bu gerekirlikler, insan-gerekliinin btnln ve onun dnya ze
rindeki varln angaje ederler, bir bilgi ve phe nesnesinin, yani tmel zaman
230

V arlk ve H ilik

iindeki akm bir srekliliin varlm varsayarlar; u halde phe, bal bir dav
rantr, insan-gerekliinin dnya-iindeki-varlk kiplerinden birini temsil
eden bir davrantr. Kendim phe ederek kefetmek, esasen hedefi barndran
gelecein iinde kendi kendinin nnde olmaktr, bu phenin sona ermesi ve
anlam, phenin ve evrelerinin kurucu motivasyonlarn barndran gemiin
iinde kendi arkasnda olmaktr, kendinin dnda phe edilen nesneye mevcu
diyet olarak dnyann iinde olmaktr. Ayn aklamalar, okuyorum, d kuru
yorum, alglyorum, eyliyorum gibisinden her trl dnmsel saptamaya uy
gulanabilir. Bu aklamalar ya bizi dnmdeki zorunlu apakl reddetmeye
yneltecektir: o durumda kendim hakkmdaki kkensel bilgim muhtemelin iin
de ker, varoluum bile bir ihtimalden ibarettir, nk an-iindeki-varlm bir
varlk deildir, ya da dnmn haklarn insan btnlne, yani gemi
e, gelecee, imdiye, nesneye yaymak gerekir. Oysa, eer doru grmsek, d
nm srekli tamamlanmamlk halindeki btnlk olarak kendini toparla
maya alan kendi-iindir. Kendi kendisinde kendinin aa k olan varln
aa knn olumlanmasdr. Kendi-iin kendini zamansallatrdmdan, bu
radan kan sonulara gre: 1) kendi-iinm varlk kipi olarak dnm, zamansallama gibi olmak zorundadr ve kendi kendisinin hem gemii hem de gele
ceidir; 2) doas gerei, dnm, haklar ve kesin kanaati olduum imknlara
ve olmu olduum gemie kadar uzanr. Dnmsel, anlk bir zerine dnl
mn kavran deildir, ama kendisi anmdalk da deildir. Bu, dnmselin,
zerine dnlmn geleceim kendi gelecei ile, bilinecek bilincin gemiini
de kendi gemii ile bildii anlamna gelmez. Tam tersine, dnmsel [reflexif]
ve zerine dnlm [reflechie], gelecek ve gemi araclyla kendi varlkla
rnn birlii iinde birbirlerinden ayrt edilirler. Nitekim dnmselin gelecei,
dnmselin dnmsel olarak daha olacak olduu kendine zg imknlarn
tamamdr. Bu haliyle de, zerine dnlm gelecee ilikin bir bilinci kapsayamaz. Dnmsel gemi iin de ayn aklamalar geerlidir, yine de o sonu
ta kendi-iinin kkensel gemii iinde temellenir. Ama dnm, eer anlam
n geleceinden ve gemiinden deviriyorsa, bir kaa doru kaan imdi
lik/mevcudiyet [presence] olarak, ekstatik bir ekilde o ka boyunca esasen
vardr. Baka trl sylenecek olursa, kendini dnmsel ikilemenin [dedoublement] kipinde vareden kendi-iin, kendi-iin olarak, anlamm kendi imkn
larndan ve geleceinden devinr; bu balamda, dnm diyasporasal bir feno
231

je a n -P a u l Sartre

mendir; ama kendine mevcudiyet olarak, btn ekstatik boyutlarna imdi mevcu
olandr [presence presente]. Bu noktada yle denecektir: Peki, geriye, bu szmona zorunlu dnmn, zellikle de kendisine bilme hakkn verdiiniz c
gemie ilikin onca hatay neden yapabildiini aklamak kalyor. yle kar
lk vereceim: dnm, gemii tematik olmayan formda imdiki zamana mu
sallat olan ey gibi kavrad kesin l iinde hibir hata yapmaz. Okuyorum,
phe ediyorum, umut ediyorum, vb. dediimde, daha nce gsterdiimiz gi
bi, imdiki zamanmdan gemie doru fazlasyla taarm. Oysa, bu durumlar
dan hibirinde kendimi aldatamam. Dnmn apodiktiklii, gemii tam da
daha olacak olduu zerine dnlm bilin iin olduu gibi kavrad l
de, hibir pheye yer brakmaz. te yandan, eer gemi duygularm ya da d
ncelerimi dnmsel kipte hatrlarken bir sr hata yapabiliyorsam, bunun
nedeni bellein dzlemi zerinde olmamdr: o anda ben artk kendi gemiim
deilim, onu temalatrmaktaym. Bu durumda da artk dnmsel edimle bir
iimiz kalmamtr.
Dnm bylece ekstatik boyutun bilincidir. Ak(m) konulandrc-olmayan bilinci ve srenin de konulandrc bilincidir. Dnm asndan, ze
rine dnlmn gemii de imdiki zaman da hem en-hem en-dan gibi va
rolmaya koyulur; u balamda: bir yandan, varlklarn bu varl daha olacak
olan olarak tketen bir kendi-iinin birlii iinde anmsanmlardr, ama ayn za
manda da kendilerinden bir hilikle ayrlan bir kendi-iin iin anmsanmlardr
ve bu kendi-iin, onlarla beraber bir varln birlii iinde varolduu halde on
larn varl olacak olmayan bir kend-iindir. Yine dnm araclyla, ak da
ikinliin iinde taslaklatrlm bir dar gibi olmak eilimindedir. Ama saf d
nm, zamansall henz ancak kkensel tzsel-olmay iinde, kendinde ol
may reddedii imde kefeder, onun im mmkn olanlar, kendi-iinm zgr
l tarafndan hafifletilmi bir halde mmkn olanlar olarak kefeder, imdiki
zaman akn olarak aa karr ve gemi ona kendinde olarak grnse bile,
yine de imdinin temeli zerinde grnr. Nihayet, daha olacak olma kipinde
bizzat olduu benzersiz bireysellik olarak btnl bozulmu btnlk [totalite detotalisee] iinde kendi-iin kefeder; her eyden nce zerine dnl
m olarak kefettii bu varlk, her zaman ancak kendi gibi olan ve bu kendiyi
hep ondan uzakta, gelecekte, gemite, dnyada olan varlktr. Dolaysyla d
nm, zamansall bir kendiliin biricik ve benzersiz varlk kipi olarak, yani ta232

V arlk ve H ilik

rihselUk eklinde aa kan olarak kavrar.


Ama bildiimiz ve her gn kullandmz psikolojik sre, dzenli zamansal
formlar ardkl olduu lde tarihselliin karsnda yer alr. Gerekten de bu
sre, psiik ak birimlerinin somut dokusudur. Bu sevin, rnein, bir hzn
den sonra beliren dzenli bir formdur ve daha ncesinde, dn duyumsadm o
utan vardr. nce ve sonra ilikileri genel olarak bu ak birimlerinin, nitelikle
rin, hallerin, edimlerin arasnda kurulur ve tarihlemeye [dater] yarayabilenler bi
le. bu birimlerdir. Bylece, gndelik varoluu iindeki dnya-iinde-insamn d
nmsel bilinci psiik nesnelerle kar karyadr, bu nesneler neyseler odurlar,
zamansallmzm srekli dokusunda bir halnn desen ve motifleri gibi grnr
ler ve dnyadaki eylerin tmel zaman iinde yaptklar tarzda, yani kendi arala
rnda tmyle dsal ardklk ilikilerinden bakaca ilikiler srdrmeksizn bir
birlerinin yermi alarak pe pee gelirler. Duyduum ya da duymu olduum bir se
vinten sz ederim, sanki ben onun taycsymm ve o da Spinozann sonlu
kiplerinin fondaki yklemden ayrllar gibi benden ayrlyormuasma bu se
vincin benim sevincim olduunu sylerim, Hatt, sanki o sevin zamansallamamm dokusuna bir mhr gibi haslmasna, ya da daha iyisi sanki o duygula
rn, o dncelerin, o durumlarn bendeki mevcudiyeti bir tr kutsa! ziyaretmi
esine, bu sevinci duyum sadm bile syleriz. zerk dzenlemelerin somut ak
tarafndan, yani sonuta psiik olgularn ardaklg tarafndan, bilin olgular
nn ardkl tarafndan oluturulan bu psiik sreye yanlsama diyemeyiz: nite
kim psikolojinin konusunu oluturan ey de onlarn gerekliidir; pratik ynden,
insanlar arasndaki somut mnasebetler, hak talepleri, kskanlklar, kinler, tel
kinler, mcadeleler, hileler, vb. psiik olgu dzeyinde kurulurlar. Bununla birlik
te, beliri iinde kendini tarihselletiren zerine dnlmemi kendi-iinin [pour-soi irreflechel bu nitelikleri, bu durumlar ve bu edimleri bizzat olmas d
nlemez. yle olsayd, zerine dnlmemi kendi-imin varlk birlii, birbir
lerinin dndaki varolanlar okluu halinde kerdi, zamansallm ontolojik so
runu yemden ortaya kard ve bu kez onu zebilme olanaklarn da elimizden
karm olurduk, nk kendi-iinin kendi gemii olmas mmkn olsa bile,
sevincimin kendisini ncelemi olan hzn olmasn beklemek, olmamak"n ki
pinde bile bunu ondan beklemek, sama olur. Psikologlar, psiik olgularn bir
birlerine grece olduklann ve uzun bir sessizliin ardndan iitilen gkgrltsnn uzun-br-sesszlkten-sonraki-gkgrlts olarak kavrandn ne s
233

Jean -P au l Sartre

rerlerken bu ekstatik varoluun tahrip edilmi bir tasavvurunu sunarlar. Bu iyi bir
yaklamdr ama ardklk iindeki bu grecelii her trl ontolojik temelden
yoksun brakarak onu aklamay da kendilerine yasaklam olurlar. Aslnda,
kendi-iin, tarihselli iinde kavranrsa psiik sre de silinir, durumlar, nitelik
ler ve edimler yerlerini olduu gibi kend-iin-varla brakarak ortadan kaybo
lurlar, bu kendi-iin-varlk ancak biricik bireysellik gibidir ve tarihselleme sre
ci de blnemezdir. Akmakta olari, gelecein derinliklerinden kendine seslenen,
olmu olduu gemile arlaan odur, kendiliini tarihselletiren odur ve bu
kendi-iin-varln ilksel ya da zerine dnlmemi kipte kendinin deil dn
yann bilinci olduunu biliyoruz. Nitekim nitelikler, haller onun varl iindeki
varlklar olamaz (sevin denen ak birliinin bilin ierii ya da olgusu oldu
u balamda), kendi-iin-varlkta yalnzca konumsal olmayan renklendirmeler
vardr ve bunlar da, kendi-iin olan olarak ondan bakas olmayan ve onun d
nda kavranmalar mmkn olmayan eylerdir.
Bylece iki zamansallkla kar karya geldik ite: bizim zamansallamas ol
duumuz kkensel zamansallk ile, hem varlmzn varlk kipiyle badamaz
olarak hem de bilimin nesnesi, insan eylemlerinin hedefi olan (rnein, Annyye
kendimi sevdirmek, onun bana sevgi duymasn salam ak" iin her eyi sefer
ber etmem anlamnda) zneleraras bir gereklik olarak beliren psiik zamansak
lk. Bu psiik ve elbette tretilmi zamansallk, dorudan doruya kkensel zamansallktan kaynaklanamaz; kkensel zamansallk kendisinden baka bir ey
oluturmaz. Psiik zamansalla gelince, o da kendini oluturmaktan acizdir, n
k ardk bir olgular dzeninden ibarettir. Zaten psiik zamansallk dnyadaki
salt ekstatik mevcudiyet olan zerine dnlmemi kendi-iine grnemez: o
kendini dnme aar, onu oluturmak zorunda olan da dnmdr. Ama
dnm, eer kendisi olduu tarhsellin dpedz kefiyse, psiik zaman na
sl oluturabilir?
Saf dnm [reflexion pure] ile saf olmayan ya da kurucu dnm [reflexion impure ou constituante] ite burada birbirinden ayrmak gerekir: nk
psiik olgularn ardkln ya da psyhhe'yi saf olmayan dnm oluturur. Ve
gndelik hayatta kendini ilk olarak veren, kkensel yap olarak saf dnm
kendinde barndran, saf olmayan ya da kurucu dnmdr. Ama saf dn
me, ancak saf olmayan dnmn kendi zerinde gerekletirdii katharsis for
munda bir deimeden sonra ulalabilir. Bu fcatharsisin yapsn ve motivasyo234

V arlk ve H ilik

~unu betimlemenin yen buras deildir. Bizim iin nemli olan, psiik zamansallm oluumu ve aa k olarak saf olmayan dnm betimlemektir.
Daha nce grdmz gibi, dnm, kendi-iinin kendi kendisinde ne ise
? olmak iin olduu bir varlk trdr. Dolaysyla dnm, varln salt fark
szl iinde keyfi bir belri deildir, bir iin perspektifinde oluur. Nitekim, he
men burada grdk, kendi-iin, kendi varl iinde bir iinin temeli olan var
lktr. u halde dnmn anlam, onun iin-varldr. Ayrca, dnmsel,
kendim toparlamak iin kendi kendisini hileyen zerine dnlm olandr.
3u balamda dnmsel, zerine dnlm daha olacak olan olarak, da
ha olacak olmak formundaki dnmsel olarak olduu kendi-iinden kurtu
lur. Ama bu, yalnzca daha olacak olduu zerine dnlm olmak iin ol
sayd, onu yeniden bulmak zere kendi-inden kurtulurdu; kendi-iin, her yer
de ve hangi tarzda olursa olsun, kendi-iin-varlk olmaya mahkumdur. Nitekim,
saf dnmn kefettii ey de gerekten buradadr. Ama ilk ve kendiliinden
dnmsel devinim olan (ama kkensel deil) saf olmayan, zerine dnlm
kendinde olarak olmak-iindir. Saf olmayan dnmn motivasyonu, ken
di kendisinde -daha nce betimlediimiz- ift ynl bir iselleme ve nesnelle
me devinimi iindedir: kendini kavranan kendinde gibi oldurmak iin, zerine
dnlm kendinde olarak kavramak. u halde saf olmayan dnm ancak
daha olacak olduu bir kendinde ile dolaysz mnasebet halinde bulunduu bir
kendilik devresi iinde, zerine dnlm olarak kavranr. Ama te yandan,
daha olacak olduu bu kendinde, dnmselin onu kendinde olan gibi kavra
maya alt lde zerine dnlm olandr. Bu demektir ki sai olmayan d
nmn iinde form mevcuttur: dnmsel, zerine dnlm ve bir de
'zerine dnlm olan olarak dnmselin daha olacak olduu ve d
nmsel fenomenin iinnden bakaca bir ey olmayan bir kendinde. Bu kendin
de, zerine dnlm srdrmek ve temellendirmek zere onu batan sona
kateden bir dnm tarafndan kend-in-dnlmn [reflechie-pour-soi]
arkasnda nceden taslaklatrlr, imlem olarak kend-iin-dnlmn kendindede yanstlmas gibidir: varl hibir ekilde varlk deil, ama tpk hilik
gibi, oldurulmu olmaktr. O, dnmsel iin saf nesne olarak zerine dnl
m olandr. Dnm, dnmsele dair bir bak as edinir edinmez, zeri
ne dnlmn kendini hibir bak as olmakszn dnmsele verdii o
imek gibi ve girintisi knts olmayan grden kar kmaz, kendini zerine
235

Jean -P au l Sartre

dnlm olmayan olarak ortaya koyup zerine dnlmn olduu eyi be


lirler belirlemez, zerine dnlmn arkasnda, belirlenmeye, nitelenmeye
elverili bir kendindeyl ortaya karr. Bu akn kendinde, ya da zerine d
nlmn varla dm glgesi, zerine dnlmn olduu ey olarak dnmselin daha olacak olduu eydir. Bu akn kendinde, kendini btncl ve
farkllamam grnn iinde dnme veren zerine dnlmn deeri
ile hibir ekilde karmaz kendi(nin) konumsal olmayan bilinci olarak, konulandnc-olmayan namevcudiyet ve dnmsel bilincin iini olarak d
nmsek musallat olan deer ile de karmaz. Bu, her dnmn zorunlu nes
nesidir, onun belirmesi iin, dnmn zerine dnlm olan nesne ola
rak deerlendirmeye almas yeter: kendindeyi zerine dnlm olann akn
nesnellemesi olarak ortaya karan ey, dnmn zerine dnlm olan
nesne olarak dnmeyi kararlatrd kararn kendisidir. Ve dnmn, ze
rine dnlm olan nesne olarak deerlendirmeye karar verdii edin de,
kendi kendisinde: 1) zerine dnlm olmayan olarak dnmselin konu
mudur, 2) zerine dnlm olana gre bak as edinmektir. Zaten, gerek
te bu iki ura tek bir urak oluturur, nk dnmselin zerine dnl
me gre kendini oldurduu somut olumsuzlama, tam da bir bak as edin
me olgusu iinde ve bu olgu aracl y la ortaya kar. Nesnelletiren edim, g
rld gibi, dnmsel blnmenin kesin uzants iinde kalmaktadr, nk
bu blnme yansy yanstandan ayran hiliin derinlemesiyle oluur. Nesnel
letirme, zerine dnlmn dnmsek nesne gibi grnmesi iin, d
nmsel devinimi, zerine dnlm olmayan olarak srdrr. Ne var ki, bu
dnm kendini aldatma ierir, nk zerine dnlm dnmselle
birletiren ba koparrm gibi grnse de; kkensel dnmsel beliri iinde,
dnmsel, olunann olmamak kipindeki zerine dnlm olmad hal
de dnmselin olunmayann olmamak kipindeki zerine dnlm olma
d n bildirir gibi grnse de, bu daha sonra zdelik olumlamasn geri almak
ve o kendinde hakknda benim o olduumu olumlamak iindir. Ksacas, d
nm, kendini benim kendimde olduum nesnenin tezahr olarak oluturduu
srece kendini aldatmadr. Ama ikinci olarak, bu daha radikal hileyi, gerek
ve metafizik bir olay deildir: gerek olay, hileyiin nc sreci, bakas-iindir. Saf olmayan dnm, kendi-iinin kendi kalarak bakas olmak iin giriti
i boa giden bir abadr. zerine dnlm kendi-iinin arkasnda beliren
236

V arlk ve H ilik

akn nesne, dnmselin, bu balamda, onu olm adn syleyebilecei yega


ne varlktr. Ama bu, bir varlk glgesidir. ldrlmtr ve dnmsel, onu
olmamak zere daha olacaktr. Psikologun psiik olgu ad altnda inceledii ey,
~af olmayan dnmn zorunlu ve deimez balla olan bu varlk glgesi
dir. u halde psiik olgu, zerine dnlmn glgesidir; dnmsel, bu
glgeyi ekstatik olarak ve olmamak kipinde daha olacak olan zerine dnl
mn glgesidir. Dnm, bylece, kendini kendi-iinin kendindeki grs
olarak verdiinde saf deildir; ona grnen ey zerine dnlmn tzsel ol
mayan ve zamansal tarihsellii deildir; bu zerine dnlmn tesinde, d
zenli ak formlarnn bizatihi tzselligidir. Bu gcl varlklarn birlii, kendi-inin zamansallamasm destekleyen gcl ve akn kendinde olan psykhe ya da
psiik hayat diye adlandrlr. Saf dnm bir hemen-hemen-bilgiden [quasiconnaissance] baka bir ey deildir; ama yalnzca Psykhe hakknda dnmsel
bilgiye sahip olabilir. Doallkla her psiik nesnede gerek zerine dnlm
olana zg, ama kendinde halinde bozulmu vasflarla karlalacaktr.
Psykheye ilikin ksa bir a priori betimleme bunu anlamamza imkn verecektir.
1)

Psykhe derken, Egoyu, Egonun hallerini, niteliklerini ve edimlerini anly

ruz. Ego, dilbilgisindeki Ben [je] ve Benlik [moi] formlar altnda, akn psiik bir
lik olarak kiiliimizi temsil eder. Bunu baka bir yerde de betimlemitik. Bizler
Ego olarak olgusal ve hukuksal zneleriz, etkin ve edilginiz, kendi iradesiyle ey
lenen zneleriz, bir deer yargsnn ya da sorumluluun mmkn nesneleriyiz.
Egonun nitelikleri karakterimizi ve alkanlklarmz oluturan gcllklenn, gizli yatknlklarn, sakhglerin btnn temsil ederler (e^ [heksisjin
Yunancadaki anlamyla). Sinirli, alkan, kskan, hrsl, ksnl, vb. olmak bi
rer niteliktir. Ama kkeninde kendi tarihimizin yer ald ve alkan lklar diye
adlandracamz baka trden nitelikler bulunduunu da kabul etmek gerekir:
ihtiyarlam, yorgun, hrnlam, yeteneklerimi yitirmi ya da gelime halinde
olabilirim, kendi kendime bir baarnn ardndan gveni gelmi olarak ya da
tam tersine yava yava birtakm zevkler ve alkanlklar, hastalkl bir cinsellik
edinmi (uzun bir hastaln sonunda) gibi grnebilirim.
Haller saklg halinde [en puissance] varolan niteliklerle kartlk iinde
kendilerini edim halinde varolan gibi verirler. Nefret, ak, kskanlk birer hal
dir. Bir hastalk, hasta tarafndan psikofizyolojk gereklik olarak kavrand l
de bir haldir. Ayn ekilde, kiiliime dardan gelip eklenen zelliklerden
237

Jean -P au l Sartre

birou, onlar yaadm srece haller haline gelebilirler: mevcut, olmama (ta
nmlanm falanca kiiye kyasla), srgn, onursuzluk, utku birer haldir. Niteli
i halden ayran eyin ne olduu grlyor: dnk hiddetimden sonra, kzgn
lm beni hiddedenmeye sevkedecek basit ve gizli yatknlk olarak devam eder.
Buna karlk, Pierre'in davranndan ve bu yzden duyduum hntan sonra,
dncemin halen bir baka nesneyle megul olmasnn yansra nefretim gncel
bir gereklik olarak varln srdrr. Nitelik, ayrca, kiiliimi nitelemeye kat
kda bulunan, zihnin doutan ya da edinilmi bir yatknldr. Bunun tersine,
hal ok daha fazla arzi ve olumsaldr: bama gelen bir eydir. Bununla birlikte
haller ve nitelikler arasnda gei blgeleri vardr: rnein Pozzo d Borgonun*
Napoleona kar besledii nefret, gerekte varolduu ve Pozzo ile I. Napoleon
arasndaki olumsal bir duygulammsal mnasebeti [rapport affectf] gsterdii
halde Pozzonun kiiliinde kurucu nitelikteydi.
Edim [acte] denildiinde kiinin her trl sentetik faaliyeti, yani aralarn he
defler dorultusunda her trl dzenlenii anlalmaldr, bu dzenleni kendiiin kendi kendisinin imknlar olduu lde deil, edim kiinin yaamak zo
runda olduu akm bir psiik sentez olduu lde meydana gelir. rnein,
boksrn antrenman bir edimdir, nk kendi-iinden taar ve onu destekler
ken, beri yanda kendi-iin de bu antrenmanda ve bu antrenman araclyla ken
dini gerekletirir. Bilim adamnn aratrma faaliyeti, sanatnn ura, siyaset
inin seim kampanyas iin de ayn ey geerlidir. Psiik varlk olarak edim, b
tn klarda, akm bir varoluu ve kendi-iinin dnya ile mnasebetinin nesnel
yzn temsil eder.
2)

Psiik, kendini yalnzca zel bir bilisel [cognitif] edimler kategorisind

dnmsel kendi-iinin edimlerinde verir. Nitekim, zerine dnlmemiin


dzleminde, kendi-iin konulandrc-olmayan kipte kendi imknlardr ve bu
imknlar da dnyann verili durumunun tesinde dnyaya ilikin mmkn mev
cudiyetler olduklarndan, bu mevcudiyetler arasnda konulandrc [thetique]
* Charles Andre POZZO D BORGO kontu (1 7 8 4 K orsika-1842 Paris): 1791 meclisinde
m illetvekiliyken, daha sonra doum yeri oian Korsikann Fransa'dan bam szl iin m
cadele etmi ve bu uurda ngiltere ile ibirliine ynelm itir. Bir sre adann bam sz y
netim inin banda kalan Pozzo di Borgo, 1 7 9 6 da Franszlarn Korsikaya kmas zerine
ngiltereye kam , daha sonra Rusyaya giderek arn zel danman olmu, N apoleon
kart koalisyonu glendirmeye alm , general rtbesine ykselm i, Viyana Kongresi'ne katldktan sonra Rusyann nce Paris (1 8 1 5 -1 8 3 4 ) sonra da Londra (1 8 3 4 -1 8 3 9 ) el
ilii grevinde bulunmutur, - n
238

V arlk ve H ilik

olarak ama tematik [thematique] olmayarak amlanan ey, dnyann sentetik


ynden verili haline bal olan bir haldir. Bunun sonucunda dnyaya getirilecek
deiiklikler, gereklemeleri iin bedenimizi dn alp mevcut eylerin iinde
daha gerekleecek olan nesnel potansiyellikler olarak konulandrc ynden ve
rilirler. ike iindeki kii, muhatabnn suratnda bir yumruk darbesini aran
nesnel nitelii ite byle grr. Tokatlanas bir surat", yumruklanas bir ene,
vb. tr szler buradan gelir. Bedenimiz burada yalnzca trans halindeki bir
medyum olarak belirir. eylerdeki belli bir gizilgllk (iilmesi-gereken-ik,
vaplmas-gereken-yardm, ezilmesi-gereken-zararl-bcek, vb.) bu beden aracl
yla gereklemeye ynelecektir, beliren dnm tam da bu anda kendi-iinin
kendi imknlaryla ontolojik ilikisini kavrar, ama nesne olarak kavrar. D
nmsel bilincin gcl nesnesi olarak edim, byle ortaya kar. u halde Pierrein
ve ona kar beslediim dostluun bilincine ayn zamanda ve ayn dzlemde sa
hip olmak benim iin imknszdr: bu iki varolu her zaman bir kendi-iin yo
unluuyla ayrlmtr. Ve bu kendi-iinin kendisi de gizlenmi bir gerekliktir:
zerine dnlm olmayan bilin durumunda, bu kend-in vardr ama konulandnc-olmayan olarak vardr ve dnyann nesnesi ile gizilgllkler
nnde silinir. Dnmsel beliri durumunda, dnmsel olann daha olacak
olduu gcl nesneye doru kendi-iinin tesine geilir. zerine dnlm
kendi-iini, gereklii iinde, yalnzca sa/bir dnmsel bilin kefedebilir. Saf
olmayan dnme devaml elik eden ve psikolojik aratrmalarn doal konusu
olan varolanlarn bu dzenli btnlne psykhe adn veriyoruz.
3)

Nesneler, gcl olmakla birlikte soyut eyler deildirler, dnmsel tara

fndan bolukta hedeflenmezler, zerine dnlmn tesinde dnmselin


daha olacak olduu somut kendinde olarak verilirler. Nefretin, srgnn, yn
temsel phenin dnmsel kendi-indek ahsen ve dolaysz mevcudiyetine
apaklk diyeceiz. Bu mevcudiyetin varolduunu grmek im, sona ermi bir a
k, eskiden yaam olduumuz belli bir entelektel ortam anmsamaya alt
mz kendi kiisel deneyimlerimize ilikin rnekleri aklmza getirmek yeter. Bu
farkl vakalarda bu farkl nesneleri bolukta hedeflemi olmann bilincine ak bir
biimde sahiptik. Onlardan tikel kavramlar oluturabilir, onlarn yaznsal bir be
timlemesine giriebilirdik, ama burada olmadklarm biliyorduk. Ayn ekilde, ya
ayan bir ak im de kesinti dnemleri sz konusudur, bu dnemlerde sevdiimi
zi biliriz, ama bunu hibir ekilde hissetmeyiz. Proust, yrekteki bu kesintileri
239

Jean -P au l Sartre

mkemmel bir ekilde betimlemitir. Buna karlk bir ak dopdolu kavramak,


onu temaa etmek de mmkndr. Ama bunun iin zerine dnlm kendiiinin zel bir varlk kipi gerekir: Pierree duyduum dostluu, bir dnmsel bi
lincin zerine dnlm haline gelen anlk sempatimin zerinden kavrayabili
rim. Ksacas, bu nitelikleri, bu durumlar ya da bu edimleri imdi mevcutmu gi
bi ele almann [prfeentifier] tek yolu, onlar kendindeye den glge ve kendindedeki nesnelleme olduklan bir zerine dnlm bilinle kavramaktr.
Ama bir ak imdi mevcutmu gibi ele almann imkn, psiik olann aknlm her trl aklamadan daha iyi bir ekilde kantlar. Akm birdenbire kefet
tiim zaman, grdm zaman, ayn anda onun bilin karsnda olduunu da
kavrarm. Ona ilikin birtakm bak alan edinebilir, onu yarglayabilirim, dnmselin zerine dnlmte olduu gibi ona angaje olmam. Bizatihi bu olgu
dan tr, onu kendi-iinin olmayan gibi yakalarm. O, bu mutlak effaflktan
sonsuzcasma daha ar, daha mat, daha koyudur. Bu yzden, psiiin kendm be
raberce saf olmayan dnmn grsne verdii apaklk, zorunlu trden de
ildir. Gerekten de zerine dnlm kendi-iinin zgrlm tarafndan
durmadan kemirilen ve hafifletilen gelecei ile akmn youn, tehditkar ve tam da
ona ak anlamn veren gelecei arasnda zaman fark vardr. Nitekim psiik nes
nede onun ak geleceini belirlenmi olarak kavramasaydm, o hl bir ak olur
muydu? Keyfilik, belirsizlik dzeyine inmez miydi? Ve keyfiliin kendisi de kendi
ni keyfi olarak kalmak ve asla aka dnmemek zorunda olan gibi verdii l
de gelecei angaje etmez mi? Bylece kendi-iinin her zaman hilenen gelecei,
kendi-iinin seven ya da nefret eden kendi-iin olarak her trl kendinde belirle
nilerini engeller; ve zerine dnlm kendi-iinin yanstlm glgesi, doal
olarak kendinde halinde bozulmu ve anlamn belirleyerek bu glgeyle btnle
en bir gelecee sahiptir. Ama kendi geleceiyle dzenlenmi psiik btn, zeri
ne dnlm geleceklerin srekli hileyiiyle ballam halinde yalnzca muh
temel olarak kalr. Buradan, benim bilgimden kaynaklanacak ve gerektiinde ke
sinlie dnebilecek bir d nitelii deil, ontolojik bir zellii anlamak gerekir.
4)

Psiik nesne, zerine dnlm kendi-iinin den glgesi olduunda

bilincin zelliklerine de sahiptir, ama bu zellikler onda tahrip olmu bir halde
dir. Psiik nesne, zellikle de kendi-iinin btnl bozulmu bir btnln
diyasporasal birlii iinde kendini varettii yerde, tamamlanm ve muhtemel bir
btnlk olarak belirir. Bunun anlam udur: zamansallm ekstatik boyutu
240

V arlk ve H ilik

zerinden yakalanan psiik, bir Gemi, bir imdiki zaman ve bir Gelecein sen
tezi araclyla oluturulmu gibi belirir. Bir ak, bir giriim, bu boyutun d
zenli birliidir. Nitekim, gelecek sanki vasflandrd nesnenin dndaym gi
bi, bir akn bir gelecee sahip olduunu sylemek yetmez: gelecek, ak de
nilen dzenli ak formunun parasdr, nk aka ak anlamn kazandran ge
lecekteki varldr. Ama psiiin kendinde olmasndan tr, onun imdiki za
mannn ka olmamas gibi gelecei de saf imkn deildir. Bu ak formlar
iinde gemiin zsel bir ncelii vardr, kendi-iin ne idiyse odur ve bu ncelik
esasen kendi-iinin kendindeye dnmesini varsayar. Dnmsel bilin zamansal boyutla donanm bir psiik tasarlar, ama bu boyutu yalnz ve yalnz
ca zerine dnlm olan ne idilse onunla oluturur. Gelecek esasen vardr:
aksi takdirde akm nasl ak olurdu? Ne var ki henz verilmi deildir: henz
aa kmam olan bir imdidir. Dolaysyla, daha-olacak-olduum-mkn vas
fn kaybeder akm, sevincim, kendi geleceklerini daha olacak deildirler, eklenmiliin dingin farkszl iinde o gelecektirler. Tpk u dolma kalemin hem ya
zan kalem ve hem de oradaki kapak olmas gibi. Ayn ekilde, imdiki zaman da
orada-olmak olan gerek nitelii iinde kavranr. Yalnz bu oradaki-varhk oradaolmu-olan halinde oluturulur. Esasen batan sona oluturulmu ve tepeden tr
naa silahlandrlm olan imdiki zaman, anm kiralk bir giysi gibi getirdii ve
gtrd bir imdidir; oyundan kan ve oyuna yeniden giren bir oyun k
ddr. Bir imdinin gelecekten imdiki zamana ve imdiki zamandan gemie
geii imdiki zamanda herhangi bir dnme yol amaz, nk her trl k
ta, gelecek ya da deil, o esasen gemitir. Bu, psikologlarn psiiin imdfsini ayrt etmek iin bilinaltna yaptklar naif bavuruda aka ortaya kan
eydir: nitekim, bilinteki mevcudiyet olan imdiye imdiki zam an denecektir.
Gemi ya da gelecek imdiler de tastamam ayn zelliklere sahiptirler, ama bi
linaltnn kenarlarnda beklerler ve bu farkllatrlmam ortamda alndklarn
da, onlardaki gemii gelecekten ayrt etmek bizim iin imknszdr: bilinaltn
da yaamaya devam eden bir hatra gemi bir imdidir ve hem de, antrlm
olmay bekleyen olarak, gelecek bir imdidir. Bylece psiik form olmak zo
runda olan deildir, esasen tamamlanm olandr; psiik form,o(mu$tu kipinde,
esasen ve btnyle gemi, imdiki zaman ve gelecektir. Psiik formu biletiren
imdiler iin, yeniden gemie dnmezden nce, teker teker bilincin vaftizine
maruz kalmaktan bakaca bir ey sz konusu deildir artk.
241

Jean -P au l Sartre

Buradan kan sonu udur: psiik formda birbiryle eliik ve her biri kendi
sini kendinde halinde yaltmaya ynelen iki varlk kiplii bir arada yaar, nk
psiik form, ayn zamanda hem esasen tamamlanm olandr ve bir organizmann
balayc birlii iinde belirir, hem de ancak bir imdi ardkl araclyla va
rolabilir. rnein u sevin bir andan tekine geer, nk gelecei esasen geli
iminin sonuland var noktas ve verili anlam olarak vardr; sevincin daha
olacak olduu olarak deil de, esasen gelecekte olmu olduuolarak vardr.
Gerekten de psiiin gizli uyumu kendi-iinin kendindede tzletirilen, varlk
birliinden baka bir ey deildir. Bir nefretin paralan yoktur: nefret bir davra
nlar ve bilinler toplam deildir, ama davranlarn ve bilinlerin ortasnda ken
dini onlann grnmelerinin parasz zamansal birlii olarak verir. Ancak, kendiiinin varlk birlii varlnn ekstatik vasfyla aklanr: kendi-iin, olaca eyi
kendiliindenlik iinde daha olacaktr. Bunun tersine, psiik olan oldunlmutur. Bu, psiiin kendi araclyla varoluta karar klmaya muktedir olmad an
lamna gelir. Dnmsel bilincin karsnda bir tr ataletle desteklenir; ve psiko
loglar sklkla onun patolojik zellii zerinde durmulardr. Descartes, ite bu
anlamda ruhun arzularndan sz edebilir; psiik, dnyann varolanlar ile ayn
varlk dzlemi zerinde olmamakla birlikte, onun bu varolanlarla ilikideymie
sine yakalanabilmesini mmkn klan bu atalettir. Bir ak, sevilen nesne aracl
yla kkrtlm olarak verilir. Bunun sonucunda psiik formun btn uyumu
anlalmaz hale gelir, nk bu form o uyumu daha olacak deildir, nk kendi
kendisinin sentezi deildir, nk birlii bir veri vasf tar. Bir nefretin batan so
na hazr ve tl, verili bir imdi ardkl olmas durumunda, onda sonsuza gi
den bir blnebilirlin tohumunu buluruz. Ama yine de psiik, kendi-iinin on
tolojik birliinin nesnellemesi olarak ele alndnda bu blnebilirlik gizlenir,
yadsnr. Nefretin ardk imdileri arasndaki bir tr sihirli balant buradan
kaynaklanr, bu imdiler kendilerini ancak sonradan dsallklarm olumsuzlamak iin paralar halinde verirler. Bergsonun, sren ve i ie geme okluu
[multiplicite dinterpenetration] olan bilince ilikin teorisinin gn na kard
da bu ikircikliliktir. Bergson burada kendi-iin olarak dnlen bilince deil
psiie ular. Nitekim, i ie geme ne anlama gelir? Bu, her trl blnebilirlin hak olarak yokluu demek deildir. Bylece, i ie geme olmas iin, i ie
geen paralarn olmas gerekir. Ne var ki, kuralda, yahtlmlklar iine yemden
dmek zorunda olan bu paralar, sihirli ve tmyle aklanmam olarak kalan
242

V arlk ve H ilik

b;r uyum marifeciyle birbirlerinin iine akarlar ve bu kez de bu eksiksiz kayna


ma analize meydan okur. Bergson, psiiin bu zelliim kendi-imin mutlak bir
Taps zerinde temellendirmeyi hibir ekilde dnmez: onu bir veri olarak sap

lar; psiiin iselletirilmi bir okluk olduunu ona anlayan sradan bir g-,i*dr. Psiiin atalet [inertie] zelliini, edilgin veri [datum passif] zelliim da
ha da glendiren ey, bu zelliin -konulandrc ya da deil- bir bilin iin ol
makszn varolmasdr. Bu zellik varlk bilinci olmakszn vardr, nk insan
doal tavr iinde onu hibir ekilde bilemez ve onu kavramak iin grye ba
vurmak gerekir. Bylece dnyaya ilikin bir nesne, onu belirlemek iin gerekli
olan aralar oluturduumuzda, grlmeksizin varolabilir ve sonradan aa
kabilir. Bergsona gre, psiik srenin zellikleri dpedz olumsal bir deney ol
gusudur: onlar bu zelliklerle byledirler, nk onlarla bu biimde karlarz,
hepsi bundan ibarettir. Psiik zamansallk bylece Bergsonun sre sme olduka
yakn, tl [inerte] bir veridir [datum]; mahrem balantsn tamamlamakszm bu
balantya maruz kalr, kendini zamansallatrmakszm devaml olarak zamansaliatrhr; bir ekstatik varlk ilikisiyle birletirilmemi olan elerin bu vende akl
d ve sihirli bir biimde kendiliinden i ie gemilii, ancak uzaktan efsunla
mann sihirli eylemiyle kyaslanabilir ve esasen tamamlanm bir imdi oklu
unu gizler. Ve bu zellikler psikologlarn yaptklan bir hatadan, bir bilgi kusu
rundan kaynaklanmaz, bunlar kkensel zamansalln hipostaz olan psiik zamansallgm kuruculardr. Nitekim, psiiin mutlak birlii, kendi-iinin ontolojik
ve ekstatik birliinin izdmdr. Ama bu izdm zdeliin mesafesiz yakn
lnda ne ise o olan kendindenin iinde gerekletiinden, ekstatik birlik, ne ise
o olanlar ve tam tamna bu nedenle kendinde-zdelikleri iinde kendilerini ya
ltma eilimi gsteren sonsuz saydaki imdiler halinde paralanr. Bylece, hem
kendindeden hem de kendi-iinden pay alan psiik zamansallk, stesinden gelinemeyen bir eliki barndrr. Ve bu bizi artmamaldr: pisik zamansalln
saf olmayan dnm tarafndan retilmi olarak ne deilse o oldurulmu olma
s" ve oldurulmu olduunu olmamas doaldr.
Psiik formlarn psiik zamann barnda birbirleriyle srdrdkleri ilikile
rin incelenmesi bunu daha da belirgin klacaktr. Her eyden nce una iaret
edelim ki, rnein, duygularn karmak bir psiik form iindeki balantsn y
neten ey gerekten de i ie gemedir. Hepimiz, romanclarn sklkla betimle
dikleri, kk bir hasetle nanslandrlm dostluk duygularn, her eye rag243

Jean -P au l Sartre

mert hayranlkla ykl nefretleri, ak ieren arkadalklar biliriz. Hasetle nanslandrlm bir dostluu bir para stle kartrlm bir fincan kahveyi kavra
dmz tarzda kavradmz da aktr. Ve hi phesiz bu kyaslama kaba bir k
yaslamadr. Bununla birlikte, ak ieren dostluun, ikizkenar genin gen t
rnn zgl bir ekli olmas gibi, dostluk tr iindeki basit bir zgllk olarak
kendini vermedii de kesindir. Dostluk, akn btn tarafndan btnyle dol
durulmu olarak verilir ama yine de ak deildir, kendini ak klmaz": aksi tak
dirde dostluk zerkliini kaybederdi. Ama Stoac cry^ua [syncrasis]te* deni
ze daldrlan bacan denizin btn iinde yaylmasnda olduu gibi, kendinde
ve zerk ak da sihirli bir ekilde btn dostluk boyunca yaylan tl ve kendin
de bir nesne gibi, dilin adlandrmakta glk ektii bir nesne gibi oluur.
Ama psiik sreler nceki formlann sonraki formlar zerinde uzaktan etki
sini de ierirler. Bu uzaktan etkiyi, rnein klasik mekanikte karlatmz ve
ann iinde hapsolmu btnyle tl bir milin mevcudiyetini varsayan basit
nedensellik kipinde tasarlayanlayz; Stuart Millin yapt gibi, her biri kendi var
l iinde yalnzca tekine bal iki durumun deimez ve koullandrlmam
ardklyla tanmlanan fizik nedensellik kipinde de tasarlayanlayz. Psiik,
kendi-iinin nesnellemesi olarak bozulmu bir kendilindenlie sahiptir, bu
kendiligindenlik, psiik formun verili ve isel nitelii olarak kavranr ve zaten
psiiin balayc gcnden ayrlamazdr. Dolaysyla psiik, kendini kesin bir
ekilde daha nceki form tarafndan retilmi olarak veremez. Ama te yandan
bu kendiligindenlik kendi bana da varolua karar veremez, nk ancak veri
li bir varolann daha baka kararlan arasndan bin olarak kavranr. Buradan
kan sonu udur: nceki formun bir mesafeden, daha ortaya karacak olduu
ve kendisiyle ayn trden bir form vardr, bu ikinci form ak formu olarak ken
diliinden dzenlenir. Burada, kendi geleceini ve kendi gemiini daha olacak
olan varlk yoktur, yalnzca gemi, imdi ve gelecek formlarnn ardklklan
vardr, ama bunlarn hepsi de onu olmu-olan kipinde varolurlar ve bir mesa
feden birbirlerini etkilerler. Bu etki kh iine girme, kh motivasyon araclyla
kendini gsterecektir. Birinci kta, dnmsel olan, ilk bata ayr ayr verilmi
olan iki psiik nesneyi tek bir nesne olarak yakalar. Bunun sonucu, ya her zel
lii teki iki psiik nesnenin sentezi olacak yeni bir psiik nesnedir, ya da kendi
kendisinde anlalmaz olan ve iki psiik nesnede de deiiklie yol amakszn
* (Yun.) Karma, - n

2-H

V arlk ve H ilik

kendini hem tmyle biri hem tmyle teki olarak veren bir nesnedir. Bunun
tersine, motivasyonda, her iki nesne de kendi yerlerinde kalr. Ama psiik bir
nesne, dzenlenmi form ve i ie geme okluu olduundan, btn, bir ba
ka nesne zerinde bir defada ve btnyle etkiyebilir. Bunun sonucu da birinin
teki zerindeki sihirli etkisiyle tam ve mesafeli bir etkidir. rnein, bu sabah
ki ruh halimi motive eden ey, btnyle dnk utanlacak halimdir, vb. Bu me
safeli etkinin tmyle sihirli ve akld oluunu her trl analizden daha iyi ka
ntlayan ey, zihinselci psikologlarn bir yandan psiiin dzleminde kalrlarken,
zihinsel bir analizle psiii anlalabilir bir nedensellie indirgemek iin nafile bir
aba iinde olmalardr. Nitekim Proust da psiik durumlar arasndaki rasyonel
nedensellik balarn bu durumlann zamansal ardkl iinde devaml olarak
zihinselci ayrtrma yoluyla yakalamaya alr. Ama btn bu analizler sonun
da bize ancak aadakine benzeyen sonular sunabilir:
Swann dehete kaplmakszm (Odettei) gznn nne getirebildiinde, g
lnde yemden yumuaklk grdnde ve onu her kimden olursa olsun karabilme arzusu artk kskanlk yznden akna eklenmediinde, bu ak, Odettein
kiiliinin ona verdii hislerden, baklanndan birindeki ynelii, glmseyile
rinden bilindeki oluumu, sesindeki bir tnnn yaylm bir gsteriymiesine
hayranlkla izlemekten duyduu zevkten ald bir tada ya da bir fenomen gibi
onu sorgulamaktan ald tada dnyordu yeniden. Ve btn tekilerden deiik
olan bu zevk, sonuta onda Odettee kar ylesine bir gereksinme yaratmt ki, yal
nzca o, mevcudiyetiyle ya da mektuplanyla bunu dindirebiliyordu... Bylece,
acsnn bizatihi kim yasyla, akndan kskanlk yarattktan sonra, Odette iin
yeniden acma, efkat retmeye balyordu3.
Bu metin elbette psiikle ilgilidir. Nitekim metinde birbiri zerine etkiyen, bi
reyselletirilen ve doas gerei birbirinden aynlan duygular grlmektedir. Ama
Proust bunlann etkilerini aydnlatmaya ve onlar snflandrmaya almamakta,
bylelikle de Swannm amak zorunda olduu seenekleri anlalr klmay um
maktadr. Swannm kendisinin de yapabilecei saptamalar betimlemekle yetin
memekte (nefret ieren kskanlktan mfik aka kararszlkla gei), bu sap
tamalar aklamak istemektedir.
Bu analizin sonular nelerdir? Psiiin anlalamazl ortadan kaldrld m?
Tam tersine, byk psiik formlann biraz keyfi bir biimde daha basit elere
3) Du cte de chez Swann lSw arm larn T araf], 37. bask, II, s. 8 2 . talikler benim.
245

Je a n -P a u l Sartre

indirgenmesinin, psiik nesnelerin kendi aralarnda srdrdkleri ilikilerdeki


sihirli akldl ne kardn grmek hi de zor deildir. Kskanlk nasl
olur da, onu her kimden olursa olsun karabilme arzusu nu aka "ekler? Ve
bu arzu bir kez aka eklendiinde (kahveye eklenen bir para st imgesinde ol
duu gibi), akn yemden "Odettein kiiliinin ona verdii hislerden alman bir
tat haline gelmesini nasl engeller? Ve zevkin bir gereksinim yaratm as nasl
mmkn olur? Ve ak bu kskanl nasl retmektedir ki, karlnda kskan
lk da bu aka, Odette'i her kimden olursa olsun karma arzusunu ekleyecektir?
Ve bu arzudan kurtulduunda, nasl yeni batan efkat retmeye koyulacaktr?
Proust, burada sembolik bir kimyaclk oluturmaya ynelir, ama yararland
kimyasal imgeler sadece akld motivasyona ve tepkileri gizlemeye elverilidir.
Psiik olann, mekanist ve de stelik daha anlalabilir olmakszn onun doas
n da tmyle bozacak bir yorumlanma doru srklenmek isteniriz. Ama yi
ne de bize, haller arasnda, o psiik nesnelerin neredeyse canl failler olduklar
n varsaymamza yol aacak ve neredeyse insanlararas trden tuhaf ilikiler (ya
ratmak, retmek, eklemek) gsterilmeden edilemiyor. Proustun betimlemeleri
nin altnda, zihinsel analiz [analyse intellectuelle] durmadan kendi snrlarn
gsterir: ayrtrmalarm ve snflandrmalarm ancak yzeyde ve tam bir akld lk fonunda gerekletirebilir, Psiik nedensellikteki akldl indirgemekten
vazgemek gerekir; bu nedensellik, kendi yerinde ne ise o olan bir kendndede,
kendinden uzakta kendi varl olan ekstatik bir kendi-iinin sihirli bir biimde
bozulmasdr. Uzaktan ve etkileme araclyla gerekleen sihirli eylem, varlk
balarndaki gevemenin zorunlu sonucudur. Psikologun bu akld balan be
timlemesi ve onlar psiik dnyaya ilikin bir ilk veri olarak almas gerekir.
Bylece dnmsel bilin srenin bilinci olarak oluur ve psiik sre de bu
yoldan bilince grnr. Kkensel zamansallgm kendindede yanstlmas olarak
ortaya kan bu psiik zamansallk gcl bir varlktr ve bu varln hayalet ak
hi durmadan devam eder ve dnm kendi-iinin ekstatik zamansallamasm kavrad lde bu zamansallamaya elik eder. Ama kendi-iin, zerine
dnlmemi olanm [irreflechie] dzleminde kalr ya da saf olmayan dnm
saflarsa, psiik zamansallk da tmyle kaybolur. Psiik zamansallk, bir ere
ve ya da nceden vazedilmi bir kural gibi deil de somut nesnelerin varlk kipi
olarak belirdii lde kkensel zamansallga benzer. Psiik zaman, zamansal
nesnelerin birbirine bal derleminden [collection] baka bir ey deildir. Ama
24 6

V arlk ve H ilik

kkensel zamansallkla arasndaki zsel farkllk udur: psiik zaman vardr, oy


sa ki, kkensel zamansallk zamansallar. Bu haliyle, psiik zaman ancak ge
mile oluturulabilir ve gelecek zaman, imdiki gemiten sonra gelecek bir ge
miten baka bir ey olamaz, yan ii bo olan nce-sonra formu tzletirilir ve
ayn ekilde gemi olan nesneler arasndaki ilikileri dzenler. Kendi aracly
la olamayan bu psiik sre, ayn zamanda da durmadan oldurulmu olmak zorun
dadr. Yan yana gelme okluu [multiplicite de juxtaposit.ion] ile ekstatik kendiiinin mutlak balants arasnda durmadan gidip gelen bu zamansallk, kendi
lerine ayrlm olan yerde kalan ama kendi btnlkleri iinde birbirlerini belli
bir mesafeden etkileyen imdilerden bileir; onu Bergsonculuun byl sre
sine olduka benzer klan ey de budur. Saf olmayan dnmn, yani olduum
varl belirlemeye alan dnmn dzlemine yerleildii anda, bu zamansall dolduran btn bir dnya belirir. Gcl mevcudiyet, benim dnmsel
ynelimimin muhtemel nesnesi olan bu dnya, psiik dnya ya da ^syfchedir. Bir
anlamda, bu dnyann varoluu tmyle idealdir; bir baka anlamda, bu dnya
vardr, nk ldrlmtr, nk kendini bilince kefettirir; o benim glgemdir, kendimi grmek istediim anda kendini bana kefettiren eydir; ayrca,
kendi-iinin daha olacak olduu ey olmaya karar verirken yola kt ey de
olabildiinden (duyduum antipati yznden falan ya da filan kiiye gitmeye
ceim, nefretimi ya da sevgimi dikkate aldm lde u ya da bu eyleme karar
veriyorum, fkeli mizacm bildiimden ve sinirlenmek de istemediim iin si
yaset konumaktan kamyorum), bu hayalet dnya kendi-iinin gerek durumu
gibi varolur. Kkensel zamansallm kendinde halinde nesnellemesi olan ve i
sel ya da nitel denen zamansallk, tam da, tarihsel-kart farkszln [indfference an-historique] sonsuz oluu iinde yerleik olan bu akn dnya ile bir
likte gcl varlk birlii olarak oluur. Burada bir dar nm [dehors] ilk tasla
vardr: kendi-iin, kendi gzne neredeyse bir dan kazanm gibi grnr;
ama bu dar tmyle gcldr. Daha ileride bu dannm taslam teki-iinvarlm gerekletirdiim greceiz.

247

NC BLM
AKINLIK

Kendi-iinin olabildiince eksiksiz bir betimlemesine ulaabilmek iin, ipucu


olarak olumsuz davranlar gzden geirmeyi yeledik. Grdk ki, sorabilece
imiz sorulan ve bunlara verilebilecek cevaplar ynlendiren ey, gerekten de
varlk-olmayamn dmzdaki ve iimizdeki devaml imkndr. Ama birinci he
defimiz, kendi-iinin olumsuz yaplarm ortaya karmak deildi yalnzca. Giri
blmmzde bir sorunla karlamtk ve zmek istediimiz de bu sorundu:
insan-gerekliinin fenomenlerin varl ya da kendinde-varlkla olan kkensel
ilikisi nedir? Nitekim, Giri blmmzden itibaren realist zm de idealist
zm de dlamak zorunda kaldk. Bize yle grnd ki, ne akn varln
herhangi bir ekilde bilin zerinde etkimesi mmkn oluyordu, ne de bilincin
kendi znelliinden dn alnm eleri nesnelletirmek suretiyle akn ina
etmesi mmkn oluyordu. Daha sonra, varlkla olan kkensel mnasebetin ilk
sel halleri iinde yaltlm iki tz birletirecek dsal bir iliki olamayacan an
ladk. Varlk blgelerinin ilikisi bu varlklarn bizatihi yapsnn paras olan
ilksel bir fkrmadr diye yazyorduk. Somut olan, bize fenomenin de bilincin
de yalnzca eklemlenmelerini oluturduklar sentetik btnlk olarak grnd.
Ama yaltlml iinde dnlen bilin, bir anlamda bir soyutlamaysa, feno
menler -ve hatt varlk fenomeni- bir bilince grnmefcsizn fenomen olarak varolamayanlar olarak ayn biimde soyutsalar, fenomenlerin varl da ne ise o
olan kendinde olarak, bir soyutlama gibi dnlemez. Bu varln, olmak iin
kendi kendisinden bakasna ihtiyac yoktur, yalnzca kendisine gnderme ya
par. te yandan, bunun tersine, kendi-iine ilikin betimlememiz onu bir tz
den ve kendindeden mmkn olabildii kadar uzaktaym gibi gsterdi bize;
kendi-iinin kendisinin hlenii olduunu ve ancak kendi ekstazlarmm ontolo
jik birlii iinde olabildiini grdk. Dolaysyla eer kendi-iinin kendindeyle
ilikisinde, iliki bizatihi ilikiye giren varln kkensel kurucusu olmak zorun
248

V arlk ve H ilik

daysa, bunu u ekilde anlamak gerekir; bu iliki kendindenin deil, kendi-ii


nin kurucusu olabilir. rnein bilgi diye adlandrlan varlkla mnasebetin bu
anahtanm yalnzca kendi-iinde aramak gerekir. Kendi-iin, kendindeyle iliki
sinden kendi varl iinde sorumludur, ya da dilerseniz, kendi-iin, kkensel
olarak kendindeyle iliki temelinde oluur. Bilinci, kendi varl iin ve kendi
varl iinde, kendinden baka bir varl gerektiren bir varlk olarak sorun olan
bir varlk eklinde tanmladmzda sezmi olduumuz ey esasen buydu. Ama
bu tanm formlletirdiimizden beri yeni bilgiler edindik. zellikle de kendi
hiliinin temeli olarak kendi-iinin derin anlamm kavradk. imdi artk kendiiinin kendindeyle olan ekstatik ilikisini, genellikle bilmek ve eylemek'm zerin
de grnebildikleri bu temel ilikiyi belirlemek ve aklamak zere bu bilgileri
kullanmann zaman gelmedi mi? ilk sorumuza cevap verebilecek durumda de
il miyiz? Bilin, kendi(nin) konulandrc-olmayan bilinci olmak iin, bir eyin
konulandrn bilinci olmak zorundadr, bunu saptadk. Oysa buraya kadar,
kendi(nin) konulandrc-olmayan bilincinin kkensel varlk kipi olarak kendiiini inceledik. Bizatihi bu yoldan, kendindeyle bizatihi ilikilerinin iinde ve
kendi-iinin varlnn kurucular olarak bu ilikilerle kendi-iini betimlemeye
ynelmedik mi? Daha imdiden u trden sorulara bir cevap bulamaz myz:
kendinde ne ise o olduuna gre, kendi-iinin kendi varl iinde daha kendin
denin bilgisi olacak olmas nasl ve nedendir? Ve genel olarak bilgi nedir?

1
KEND-N VB KENDNDE ARASINDAK
LK TR OLARAK BLG
Grsel [intuitive] olandan bakaca bilgi yoktur. Uygunsuz bir biimde bilgi
diye adlandrlan tmdengelim ve sylem, grye [intuition] gtren aralardan
baka bir ey deildirler. Grye ulaldnda, ona ulamak iin kullanlan ara
lar da gr karsnda silinirler; grye ulalamayan durumlarda, akl yrtme
ve sylem erimd kalan bir gry gsteren iaret levhalar olarak kalmaya de
vam ederler; nihayet, eer grye ulalr da bu gm bilincimin mevcut bir kipi
olmazsa, yararlandm maksimler daha nceden gerekletirilen ilemlerin so
nular olarak, Descartesm fikir anlar diye adlandrd ey olarak kalrlar. Ve
249

Jean -P au l Savte

eer grnn ne olduu sorulursa, Husserlin filozoflarn byk bir ksmyla uz


lara halinde verecei cevap, eyin (Sache) bizzat bilinteki mevcudiyetidir
eklinde olacaktr. u halde bilgi, bir nceki blmde, ...e mevcut olmak ad
altnda betimlediimiz varlk trndendir. Nitekim biz kendmdenin hibir za
man kendiliinden mevcudiyet olamadm ortaya koymutuk. Gerekten de,
mevcut olmak, kendi-iinin ekstatik bir varlk kipidir. u halde tanmmzn te
rimlerini tersine evirmek mecburiyetindeyiz: gr, bilincin eye mevcudiyeti
dir. Dolaysyla imdi kendi-iinin varlktaki bu mevcudiyetinin doas ve anla
m zerinde durmak zorundayz.
Giri blmmzde, henz aydnlatlmam olan bilin kavramndan yarar
lanarak, bilincin bir eyin bilinci olmak zorunda olduunu gstermitik. Nitekim
bilin, bilinci olduu ey araclyla kendi gznde farkllar ve kendi(nn) bi
linci olabilir; bir eyin bilinci olmayan bir bilin hibir ey(in) bilinci olamaz.
Ama imdilik bilincin ontolojik anlamn ya da kendi-iini aydnlatm durum
dayz. u halde sorunu daha kesin terimlerle ortaya koyabilir ve kendi kendimi
ze unu sorabiliriz: ontolojik dzlemde, yani kendi-in-varlk perspektifinde ele
alacak olursak, bilin iin bir eyin bilinci olmann bu zorunluluu ne anlama
gelebilir? Kendi-iinin, yans-yanstan eklindeki br-birl-oluturan-ikilin
[dyade] hayalet formu altnda kendi kendisinin hiliinin temeli olduunu bili
yoruz. Yanstan ancak yansy yanstmak iin vardr ve yans da ancak yanstana
gnderdii srece yansdr. Bylece, bir~birli-oluturan-ikiln tasarlanm iki
teriminin her biri tekini iaret eder ve her birinin kendi varl tekinin varl
na angajedir. Ama eer yanstan, o yansnn yanstanndan bakaca bir ey deil
se ve eer yans da ancak o yanstann iinde yansmak iin-varlk" vasfyla ni
telendirilirse, hemen hemen bir-birlii-oluturan-ikiliin iki terimi de, kendi
hiliklerini bititirmek suretiyle beraberce hileeceklerdr. Btnn hi iinde
kmemesi iin yanstann bir eyi yanstmas gerekir. Ama te yandan, eer yan
s yansmak-iin-varlk kipinden bamsz bir ekilde bir eyse, yans olarak de
il, kendinde olarak nitelenmi olmaldr. Bu da, yans-yanstan sistemi iine
opaklg buyur etmek ve zellikle de balatlm olan blnerek-remeyi tamam
lamaktr. nk kendi-iinin iinde, yansma ayn zam anda yanstandr. Ama
eger yansma nitelenirse, yanstandan ayrlr, grnm de gerekliinden ayr
lr; cogito imknsz hale gelir. Yansnn ayn zamanda yanstlacak bir ey ve hi
olabilmesi, ancak kendini kendisinden baka eyle ntelendirirse, ya da baka bir
250

Varlk ve H ilik

edeyle, kendisi olmayan bir dar ile kurduu iliki olarak kendini yanstrsa
mmkndr. Yanstan iin yansy tanmlayan ey, yansnn her zaman iin yan
stann kendisine mevcut olduu ey olmasdr. Bir sevin bile, zerine dnl
memi olann dzleminde kavrandnda glmseyen ve ak, mutlu almlarla
i olu bir dnyaya yanstlm mevcudiyetten baka bir ey deildir. Ama bun
can nceki birka satr, mevcudiyetin zsel yapsnn olmamak olduunu daha
imdiden bize fark ettiriyor. Mevcudiyet, kendisi olunmayan eye mevcudiyet
rlarak, radikal bir olumsuzlamay kapsar. Ben olmayan ey bana mevcut olan
eydir. Esasen, bu olmamakm btn epistemolojilerde a priori bir biimde ienldiine iaret etmek gerekir. Eer nesneyi kkensel olarak bilin olmayan ey
gibi gsteren olumsuz bir mnasebet iinde bulunmasaydk, nesne nosyonunu
:emellendirmek mmkn olmazd. Bu gerei, bir zamanlar moda olan ben-olmayan [non-moi] deyimi olduka iyi bir ekilde ifade ediyordu, ne var ki bu de
vimi kullananlarda, kkensel olarak d dnyay niteleyen uolmayan" temellen
dirmek zere en ufak bir aba bile grlmyordu. Aslnda, tasvirlerin ilikisi de,
birtakm znel btnlklerin zorunluluu da, zamansal gen dndrlmezlik de,
sonsuza snma da nesneyi olduu haliyle oluturmaya yardmc olamazlar, ya
n bunlar, eer olumsuzlama tam da daha nce verilmi ve her trl deneyimin a
priori temeli olmazsa, ben-olmayan paralara ayracak ve onu o haliyle benin
karsna karacak daha sonraki bir olumsuzlamay temellendirmeye yardm
edemezler. ey, her trl kyaslamadan, her trl kurma ediminden nce, bilin
ce ait olmayan olarak bilincin kendisine mevcut olduudur. Bilginin temeli ola
rak, kkensel mevcudiyet mnasebeti olumsuzdur. Ama olumsuzlama kendiiin araclyla dnyaya geldii iin ve ey de, zdeliin mutlak farkszl iin
de ne ise o olan olduu iin, kendini kendi-iin olmayan olarak ortaya koyan,
ey olamaz. Olumsuzlama, kendi-iinin kendisinden gelir. Bu olumsuzlamay,
eyin kendisine ynelecek ve onun kendi-iin olduunu yadsyacak bir yarg ti
pi gibi dnmemek gerekir: bu tp bir olumsuzlama, ancak, eer kendi-iin
batan sona hazr bir tz olsayd dnlebilirdi ve bu durumda bile, iki varlk
arasnda dardan bir olumsuz mnasebet kuran bir ncden kaynaklanabi
lirdi. Ama kkensel olumsuzlama araclyla ey obnayan olarak kendini olutu
ran, kend-iindir. yle ki, biraz nce verdiimiz bilin tanm, kendi-iinin
perspektifinden yle dile getirilebilir: Kendi-iin, kendi varl iinde, bu var
lk esas itibariyle kend-inin ayn anda da kendisinden bakas olarak ortaya
251

Jean -P au l Sartre

koyduu bir varlk olmamann belli bir tarz olduu srece, varl kendisi iin
soru olan bir varlktr. Dolaysyla bilgi bir varlk kipi olarak ortaya kar. Bil
mek, ne iki varlk arasnda daha sonra kurulan bir mnasebet, ne bu iki varlk
tan birinin bir faaliyeti, ne de bir nitelik, zellik ya da yeterliliktir. Bu, ...e mev
cudiyet olarak tanmlanan kendi-iinin varlnn ta kendisidir; yani, kendisine
mevcut olduu varlk karsnda kendini o olmayan olarak olduracak olandr. Bu
demektir ki kendi-iin, kendini ancak belli bir varlk-olmayan gibi yanstan bir
yans kipinde olabilir. Yans-yanstan iftinin hilik iinde kmemesi iin yan
stlan nitelemek zorunda olan bir ey, salt olumsuzlamadr. Yanstlan, belli
bir varln yannda o varlk-olmayan olarak kendim d a r s diye nitelendirir;
bir eyin bilinci olmak diye adlandrlan ey tam da budur.
Ama bu kkensel olumsuzlamadan neyi anladmz kesinlie kavuturmak
gerekir. Gerekten de, iki olumsuzlama tipim ayrmak doru olur: d olumsuz
lama ve i olumsuzlama. Birincisi, iki varlk arasnda bir tank araclyla kuru
lan salt bir dsallk ba eklinde ortaya kar. rnein, Fincan, mrekkep hok
kas deildir dediim zaman, bu olumsuzlamanm temelinin fincanda da, m
rekkep hokkasnda da olmad besbellidir. Bu nesnelerin her ikisi de sadece
neyse odur. Olumsuzlama, onlar hibir ekilde deitirmeksizin, en ufak nite
liklerini bile fazlalatrmakszm ve azaltmakszm, bu iki nesne arasnda kurdu
um kategoriyel [categorielle] ve ideal bir balant gibidir: iki nesneye de, bu
olumsuz sentez sonucunda hafife dokunulmu bile deildir. Olumsuzlama on
lar zenginletirmeye de oluturmaya da yaramadndan kesinlikle darda ka
lr. Ama eer Zengin deilim ya da Yakkl deilim trnden tmceleri ir
deleyecek olursak, esasen teki olumsuzlamanm anlamm fark edebiliriz. Bu
tmceler belli bir melankoli eliinde telaffuz edildiinde, yalnzca belli bir nite
liin reddedilmesi anlamna gelmezler, ama reddin kendisinin de reddedilmi
olduu olumlu varl isel yaps iinde etkileyegeldiin gsterirler. Yakkl
deilim dediimde, somut btn olarak ele aldm bendeki belli bir nitelii
olumsuzlamakla yetmiyor olmadm gibi, olumsuzlamadan tr bu nitelik
varlmn olumlu btnln el dememi bir halde brakarak hilie ge
mekte de deildir (tpk, Vazo beyaz deil, gri renktedir Mrekkep hokka
s masann stnde deil, minenin stndedir dediimde olduu gibi): bu
szle anlatmak istediim ey udur: yakkl olmamak, varlmn beni ieriden
vasflandran belli bir olumsuz niteliidir ve olumsuzluk olarak, yakkl olma
252

Varlk ve Hilik

mak benim kendimin gerek bir niteliini oluturur; ve bu olumsuz nitelik de,
rnein, hem iinde bulunduum melankoliyi hem de kadnlar indindeki baa
rszlklarm aklayan eydir, t olumsuzlama derken iki varlk arasndaki yle
bir ilikiyi anlyoruz ki, teki tarafndan yadsnan varlk, namevcudiyetiyle bile
bu tekini kendi z iinde nitelesin. Bu durumda olumsuzlama, zsel bir var
lk ba haline gelir, nk yneldii varlklardan en azndan bir tanesi, tekini
gsterdii biimdedir, tekini kendi barnda bir namevcudiyet olarak tad
biimdedir. Bununla birlikte bu tr bir olumsuzlamanm kendinde-varla uygu
lanamayaca aktr. Bu olumsuzlama doas gerei kendi-iine aittir. Yalnzca
kendi-iin, kendi varl iinde, olmad bir varlk tarafndan belirlenebilir. Ve
eer i olumsuzlama dnya zerinde -tpk bir incinin sahte, bir meyvenin ol
gunlamam, bir yumurtann bayat, vb. olduunu sylerken olduu gibi- orta
ya kabiliyorsa, bunun nedeni genelde btn olumsuzlamalar gibi kendi-iin
araclyla dnyaya gelmesidir. Dolaysyla bilmek yalnzca kendi-iine ait bir
eyse, bunun nedeni de bildiini olmayan olarak grnmenin yalnzca ona ait
bir ey olmasdr. Ve burada grn ile varlk ayn ey olduklarndan -nk
kendi-iin, grnnn varlna sahiptir-, kendi-iinin, varl iinde bu var
l olmayan olarak soru halinde kalan olarak, kendisi olmad nesnenin varl
n kendi varlyla kapladm dnmemiz gerekir.
Burada, u ekilde sylenebilecek bir yanlsamadan saknmak gerekir: kendi
kendini falanca varlk-olmaycm olarak oluturmak iin, daha nce herhangi bir e
kilde bu varln bilgisine sahip olmak gerekir, nk hakknda hibir ey bilme
diim bir varlkla olan farkllklarm konusunda yargya varamam. Ampirik varo
luumuz iinde, bir Japon ya da bir Ingilizle, bir emeki ya da bir hkmdarla
aramzdaki farkn ne olduunu bilmemiz, besbelli bir ey ki bu farkl varlklar
hakknda baz nosyonlar edinmeden mmkn deildir. Ama bu ampirik farkl
lklar burada bizim iin bir dayanak olamazlar, nk her trl deneyimi mm
kn klmak zorunda olan ve bu deneyimi de bir nesnenin genelde bilin iin va
rolabildii gibi kurmay hedefleyen ontolojik bir ilikinin incelenmesine giri
mekteyiz. Dolaysyla, onu daha nce nesne gibi oluturmakszm nesnenin ben
olmayan nesne olarak herhangi bir deneyimine sahip olmam mmkn deildir.
Ama buna karlk, her trl deneyimi mmkn klan ey de nesnenin zne iin
a priori bir beliriidir ya da, beliri kendi-iinin kkensel olgusu olduuna gre,
kendi-inn kendisi olmayan nesneye mevcudiyeti olarak kkensel bir beliritir.
253

Je a n -P a u l Sarlre

u halde daha nceki syleyiin terimlerini tersine evirmek doru olur: kendiiinin, kendisine mevcut olduu o tikel varl olmayan olarak daha olacak oldu
u temel mnasebet, bu varln her trl bilgisinin temelidir. Ama eer bunu an
lalr klmak istiyorsak, bu ilk ilikiyi daha iyi betimlememiz gerekiyor.
Bir nceki paragrafta eletirdiimiz zihinselci yanlsamann dile getirilmesi
imde doru olarak kalan ey, ben ile olan her trl badan kkensel olarak ko
parlm bir nesne olmamaya kendimi belirlemenin benim iin mmkn olma
ydr. Falanca varla belli bir mesafede duran falanca varlk olduumu yadsyamam. Eer tmyle kendi zerine kapanm bir varlk tasarlarsam, bu varlk
kendi kendisinde tmyle birlemi bir halde ne ise o olacak ve bundan tr
onda ne bir olumsuzlamaya ne de bir bilgiye yer bulunacaktr. Aslnda bir var
lk ancak olmad varlktan yola karak, olmad olarak duyurur kendini [se faire annoncer]. Bu da, olumsuzlama durumunda kendi-iinin orada, olmad
varln iinde ve zerinde, ne deilse o olmayan olarak kendine grnmesi an
lamna gelir. olumsuzlama, bu anlamda, somut bir ontolojik badr. Burada,
yadsnan niteliklerin nce namevcudiyetleriyle ya da hatt varhk-olmaylaryla
farkllatklar o ampirik olumsuzlamalardan herhangi bin sz konusu deildir.
olumsuzlamada kendi-iin, olumsuzlad eyin zerinde ezilmitir. Olumsuz
lanan nitelikler, tam da kendi-iinin kendilerine en fazla mevcut olduu nitelik
lerdir, kendi-iin olumsuz gcn onlardan alr ve durmadan yineler. Bu nite
likleri, bu balamda, kendi-iinin varlnn kurucu bir etmeni gibi grmek ge
rekir, nk kendi-iin orada, kendisi dnda, bu niteliklerin zerinde olmak
zorundadr, onlar olduunu olumsuzlamak iin onlar olmak zorundadr. Ksaca
s olumsuzlamanm kken-terimi, kendindedir, orada olan eydir; ve bu e
yin dnda da bir boluktan, eyden yalnzca bir olumsuzlamayla, bu eyin biza
tihi ieriim salad sak bir olumsuzlamayla farkllaan bir hilikten bakaca
hibir ey yoktur. Materyalizmin bilgiyi nesneden tretirken karlat zorluk,
bir tz baka bir tzden kalkarak retmek istemesinden kaynaklanr. Ama bu
zorluk bizi engelleyemez, nk biz kendindenin dnda, tam da bu kendinde
nin hilii olarak kendisi de kendinde tarafndan odaklandrlan ve tanmlanan
bir hiin yansmasndan, srf kendinde olm ad iin hi olan bireysellemi hi
ten bakaca hibir ey olmadn sylyoruz. Bylece olumsuzlamanm ve bil
ginin kurucusu olan bu ekstatik mnasebette, younluu iindeki somut kutup
olan bizzat kendindedir ve kendi-iin, kendindenin kopup ayrld boluktan
254

V arlk ve H ilik

baka bir ey deildir. Kend-in kendindenin iindeyken kendi dndadr,


nk kendini olmadyla tanmlar; u halde kendindeden kendi-iine giden ilk
ba, bir varlk badr. Ama bu ba ne bir eksiklik ne de bir namevcudiy ettir. Ger
ekten de, mevcut olmama durumunda, kendimi, olmadm ve olmayan, ya da
orada olmayan bir varlk araclyla belirlerim: yani beni belirleyen ey, ampirik
younluum diye adlandracam eyin ortasndaki bir oyuk gibidir. Buna kar
lk ontolojik varlk ba olarak alman bilgi olaynda, olmadm varlk kendndenin mutlak doluluunu temsil eder. Ve ben de, tersine, hilik olurum, varoluu
nu bu doluluktan kalkarak belirleyen namevcudiyet olurum. Bu da, bilmek ad
verilen o varlk tr iinde rastlanabilecek olan ve srekli olarak orada olan ye
gane varln, bilinen olmas anlamna gelir. Bilen yoktur, kavranabilir deildir.
Bilinenin bir orada-varlnn, bir mevcudiyetinin bulunmasn salayan eyden
ibarettir nk bilinen, kendiliinden mevcut da deildir, namevcut da de
ildir, sadece vardr. Ama bilinenin bu mevcudiyeti hiteki mevcudiyettir, n
k bilen bir olmamakm salt yanssdr, dolaysyla, bilinen bilenin tam saydam
l boyunca mutlak mevcudiyet olarak grnr. Bu kkensel ilikinin psikolojik
ve ampirik mekletrilmesini bylenme durumlarndan devirebiliriz. Nitekim
dolaysz bilme olgusunu temsil eden bu durumlarda, bilen kesinlikle salt bir
olumsuzlamadan ibarettir, kendini hibir yerde ne bulabilir ne de telafi edebilir,
o yoktur; tayabilecei yegane nitelik tam da falanca byleyici nesne olm ad
dr. Bylenmede, bombo bir dnyann iindeki dev bir nesneden bakaca bir
ey yoktur. Ama yine de, gr hibir ekilde nesne ile kaynama f/lision] deildir.
nk bylenme olmas iin koul, nesnenin bo bir fondan mutlak bir girmtili-kmthlkla ykselmesidir, yani benim tam da nesnenin dolaysz olumsuz
lanmas olmam ve bundan baka bir ey olmamamdr. Rousseaunun kendi y
ksnn somut psiik olaylar olarak zaman zaman betimledii panteiste gr
lerin temelinde de yine bu salt olumsuzlamayla karlarz. Bylesi durumlarda,
bize evrenle birlikte eridiini, yalnzca dnyann, mutlak mevcudiyet ve koul
landrlmam btnlk olarak aniden mevcut bulunduunu bildirir. Ve elbette
dnyann bu bombo ve eksiksiz mevcudiyetini, salt orada-varln anlayabilinz, bu ayrcalkl anda dnyadan bakaca hibir eyin olmam olduunu elbet
te rahata kabul ederiz. Ama bu, Rousseaunun kabul etmek istedii gibi, bilin
ile dnya arasnda kaynama olduu anlamna gelmez. Bu kaynama, kendi-ii
nin kendinde halinde katlamas ve ayn anda da dnyann ve kendindenin
255

Jean -P au l Sartre

mevcudiyet olarak ortadan kaybolmas anlamna gelir. Panteiste ynelim iinde


kendindenin dnya olarak mevcut olmasn salayan eyin dnda, yani olum
suzlama olarak kendi(nin) konulandrc-olmayan bilinci olan salt bir olumsuz
lama dnda, dnyadan bakaca bir ey olmad dorudur. Ama bilgi, tam da
namevcudiyet deil ama mevcudiyet olduu iin, bileni bilinenden ayran hibir ey
yoktur. Gr ou zaman bilinenin bilendeki dolaysz mevcudiyeti olarak ta
nmlanmtr, ama dolaysz nosyonunun gerekirlkleri zerinde pek ender d
nlr. Dolayszlk her trl dolaylaycnm namevcut olmasdr: ve bu besbelli bir
eydir, aksi takdirde dolayllatmlan deil de dolaylayan bilinmi olurdu. Ama
eer ortaya hibir arac koyamyorsak, bilenin bilinene mevcudiyetinin tr ola
rak hem devamll [continuite] hem de kesiklilii [discontinuite] ayn zaman
da dlamamz gerekir. Bu durumun bilenden bilinene devamllk olduunu ka
bul etmeyeceiz, nk byle bir devamllk ayn zamanda hem bilen hem de bi
lmen olan bir ara terimi varsayar, bu da bilenin varlm bilmenin varlna an
gaje etmek suretiyle bilenin bilinen karsndaki zerkliim ortadan kaldrr. O
zaman nesnenin yaps ortadan kalkar, nk nesne kendi-iinin varl ile ken
di-iin tarafndan kesinlikle olumsuzlanm olmay gerektirir. Ama ayn biim
de, kendi-iinin kendindeyle kkensel mnasebetini de bir kesiklilik mnasebeti
olarak dnemeyiz. phe yok ki kesikli iki e arasndaki ayrm, bir boluk,
yan bir hiftir, ama gerekletirilmi bir hi, yani kendindedir. Bu tzletrilmi hi,
bu haliyle iletken olmayan bir kalnlk gibidir, mevcudiyetin dolayszln yok
eder, nk hi olarak bir ey haline gelmitir. Kendi-iinin kendindeye mevcut
oluu devamllk terimleri iinde de kesiklilik terimleri iinde de ifade edileme
diinden, salt olumsuzlanm zdeliktir. Bunu daha iyi kavranr klmak zere bir
benzetmeye bavuralm: iki eri birbirlerine teet olduklarnda dolay layclan
bulunmayan bir mevcudiyet tr sunarlar. Ama bu yzden de gz onlarn teet
izgileri boyunca yalnzca bir tek izgi fark eder, iki eri gizlenmi olsayd ve yal
nzca birbirlerine teet olduklar A B uzunluunu grmemize izin verilmi olsay
d bile, onlar ayrt etmek mmkn olmazd. nk gerekten de onlar birbi
rinden ayran ey hitir: devamllk da kesiklilik de yoktur, sak zdelik vardr,
ki eklin gizliliklerini aniden ortadan kaldrrsak onlar uzunluklar boyunca ye
niden iki tane olarak kavrarz: ve bu onlarn arasnda birdenbire gerekletirile
cek ani bir olgusal ayrlmadan ileri gelmez, iki eriyi alglamak zere izt'rkenki
iki devinimimizden her birinin, kurucu edim olarak bir olumsuzlamay rtme 256

V arlk ve Hilik

sinden ileri gelir. Bylece iki eriyi bizatihi teet olduklar yerde ayran ey, bir
mesafe bile deil, hitir: bu, kurucu bir sentezin karl olarak beliren salt bir
olumsuzluktur. Bu imge, bileni kkensel olarak bilinene balayan dolayszlk
mnasebetini daha iyi kavramamza yardm edecektir. Gerekten de, genelde bir
olumsuzlama olumsuzlamadan nce varolan bir eye ynelir ve onun madde
sini oluturur: rnein mrekkep hokkasnn masa olmadm sylediimde,
masa ve mrekkep hokkas esasen oluturulmu nesnelerdir ve kendinde-varlk
onlar olumsuzun yargsnn taycs klacaktr. Ne var ki, blen-bilinen m
nasebetinde, bilen ynnden olumsuzlamanm taycs olabilecek hibir ey
yoktur: bileni bilinenden kendinde ayrmak iin hibir farkllk, ayrc hibir ilke
"yoktur. Ama varln btnsel ayrlatrlmazlg iinde, var bile olmayan, daha
olacak olan, kendini olumsuzlama olarak bile ortaya koymayan bir olumsuzlama
dan baka bir ey yoktur. yle ki, sonuta bilgi ve bilenin kendisi, varln ol
duu olgusu dnda hitirler, kendinde-varlk o hiin fonunda verilir ve girin
tili kntl olarak ykselir. Bu balamda bilgiyi, bilinenin salt yalnzl diye
adlandrabiliriz. Bu da, kkensel bilgi fenomeninin, varla hibir ey eklemedii
ni ve hibir ey yaratmadn yeterince sylemektir. Varlk bilgi fenomeni arac
lyla zenginletirilmi olmaz, nk bilgi salt olumsuzluktur. Bilgi yalnzca var
ln (var) olmasn salar. Ama varln (var) olmas olgusu -n e ise o - varla
deil, olumsuzlua ilikin bir i belirlenmedir. Bu balamda varln olumlu bir
vasfnn her aa k, kendi varl iindeki kendi-iinin salt olumsuzluk ola
rak ontolojik belirleniine karlktr. rnein, daha ileride greceimiz gibi, var
ln meknsallnm [spatialite] aa k ile kendi-iinin kendi kendisini
uzamsz [inetendu] olarak konumsal olmayan bir tarzda yakalamas ayn eydir.
Ve kendi-iinin uzamsz olma zellii, kendini olumsuz bir adlandrma altnda
gizleyecek olan tinselliin gizemli bir gc de deildir: doas gerei ekstatik bir
ilikidir, nk kendi-iin, akn kendindenin genilemesi [extension] iinde ve
bu genileme araclyla kendini duyurur ve kendi genilememesini iinextension] gerekletirir. Kendi-iin, daha sonra uzamsal bir varlkla ilikiye girmek
zere nce uzamsz olamaz, nk, hangi tarzda dnrsek dnelim, uzamszlk nosyonu kendi araclyla anlam tayamaz, uzamn olumsuzlanmasmdan
baka bir ey deildir. Olacak ey deil ama, eer kendmdenm aa karlm
belirlenilerindeki uzam ortadan kaldrabilseydik, kendi-im m ekn sallk-d
[aspatial] kalmazd, ne uzam ne de uzamszlk olurdu ve onu herhangi bir ekil
257

Jean -P au l Sartre

de uzama nispetle vasflandrmak imknsz hale gelirdi. Bu balamda, uzam,


kendi-iinin kendi kendisini tastamam uzam olarak olumsuzlamasmm kesin l
s iinde yakalanmas gereken akn bir belirlenmedir. Bu yzden, bize bil
mek ve olmak arasndaki o i mnasebeti en iyi ifade eder gibi grnen terim,
biraz nce ontolojik ve gnostik alml ifte anlam iinde kullandmz "gerekletinnek" szcdr. Bir projeyi, ona varlk kazandrdm lde gerekleti
ririm, ama ayn zamanda konumlanm da bu konumlan yaadm, kendi
varlmla birlikte oldurduum srece gerekletiririm, bir felaketin bykl
n, bir giriimin zorluunu (kafamda) gerekletiririm. Bilmek, terimin iki an
lamnda da gerekletirmektir. Varln daha olacak olduum yanstlm olumsuzlanmasyken onun (var) olmasn salamaktr: gerek, gerekletirmedir. Kendi-iini kendi varl iinde belirlemek suretiyle kendindeyi aa karan bu ger
ekletirici ve i olumsuzlamaya akmlk adn vereceiz.

II
OLUMSUZLAMA OLARAK BELRLEMEYE DAR
Kendi-iin hangi varla mevcudiyettir? Hemen belirtelim ki soru yanl sorul
mutur: varlk, ne ise o olandr, hangisinin sorusuna cevap, veren bunun be
lirlemesine kendi kendisinde sahip olamaz. Ksacas, soru ancak bir dnya iin
de sorulmusa anlam tar. Dolaysyla, kendi-iin, buna deil de una mevcut
olamaz, nk bir bunun deil de bir unun (var) olm asn [il y a] salayan
ey kendi-iinin mevcudiyetidir. Oysa ki verdiimiz rnekler bize, falan tekil
varlk olduunu somut bir ekilde yadsyan bir kendi-iini gsterdiler. Ama bu
nun nedeni, o rneklerde bilgi ile varlk mnasebetim betimlememiz ve her ey
den nce onun olumsuzluk yapsn gn na karmaya almamzd. Bu
balamda, bizatihi rneklerde aa karlm olmasndan tr, bu olumsuz
luk esasen ikincildi. Kkensel akmlk olarak olumsuzluk kendini herhangi bir
"buradakiden kalkarak belirlemez, herhangi bir buradaki'nin varolmasn sa
lar. Kendi-iinin kkensel mevcudiyeti, varla mevcudiyettir. O zaman bu mev
cudiyetin btn varla mevcudiyet olduunu mu syleyeceiz? Ama bu dutum
da daha nceki hatamza yeniden deriz. nk btnlk varla ancak kendi-iin araclyla gelebilir. Nitekim bir btnlk, bir hemen-hemen okluun
258

V arlk ve H ilik

'.erimleri arasndaki isel bir varlk mnasebetini varsayar, tpk bir okluun da,
bu okluk olmak iin kendi eleri arasnda btnleyici bir isel mnasebeti
varsaymas gibi; toplama ileminin kendisi de ite bu balamda sentetik bir
edimdir. Btnlk ancak varlklara mevcut olarak kendi kendisinin btnl
biacak olan bir varlk araclyla varlklara gelebilir. Devaml bir tamamlanmamlk iinde zamansallaan btnl bozulmu btnlk olarak, kendi-iinin
durumu tam da byledir. Btn varln (var) olmasn mmkn klan, varla
mevcut olan kendi-iindir. Bylece unu iyice anlayalm ki, bu buradaki-varlk,
=ncak, btn varla mevcudiyetin fonu zerinde buradaki diye sylenebilir. Bu
demektir ki bir varlk varolmak iin hibir ekilde btn varla gereksinmez,
kendi-iinin, btn gerekletiren mevcudiyetinin kkensel fonunda, sz konu
su varlktaki, gerekletirici mevcudiyet olarak gerekleir. Ama buna karlk b
tnlk, buradakilerin ontolojik i ilikisi olarak kendini ancak tekil "buradaki'lerin iinde ve onlar araclyla aa karabilir. Bu da demektir ki kendi-iin,
"buradakileri gerekletiren mevcudiyet olarak btn varlktaki -btn varl
gerekletiren mevcudiyet olarak da tekil buradaki"lerde- gerekletirici mev
cudiyet olarak kendini gerekletirir. Baka trl syleyecek olursak, kendi-iinin dnyadaki mevcudiyeti ancak bir ya da birok tikel eye mevcut oluuyla ve
buna karlk olarak tikel bir eye mevcut oluu da ancak dnyadaki bir mevcu
diyetin fonu zerinde gerekleebilir. Alg ancak dnyadaki mevcudiyetin onto
lojik fonu zerinde eklemlenir ve dnya her tekil algnn fonu olarak somut bir
biimde aa kar. Geriye, kendi-iinin varlktaki beliriinin bir btn ile bir
ok buradakinin olmasn nasl salayabildiini aklamak kalyor.
Kendi-iinin btnlk olarak varla mevcut oluu, onun kendi btnln,
btnl bozulmu btnlk [totalite detotalisee] olarak ne deilse olmak ve
ne ise o olmamak kipinde daha olacak olmasndan gelir. Bylece, kendini tek bir
beliriin birlii iinde varlk-olmayan her ey olarak ortaya koyar, varlk da onun
karsnda kendi-imin olmad her ey olarak durur. Nitekim, kkensel olum
suzlama radikal olumsuzlamadr. Varln karsnda kendi kendisinin btnl
olarak duran kendi-iin, kendisi de olumsuzlamanm tamam olduundan,
her eyin olumsuzlanmasdr. Bylece, tamamlanm btnlk ya da dnya, b
tnln varlnn varlkta belirmesini salayan tamamlanmam btnn var
lm oluturan ey olarak aa kar. Kendi-iin, kendini dnya araclyla b
tnl bozulmu btnlk olarak kendine duyurur, bunun da anlam udur:
259

Jean -P au l Sartre

kendi-iin, kendi btnln bozulmu-btnlk kipinde daha olacak olan


olarak, bizatihi beliriyle varln btnlk olarak aa kmasdr. Bylece
kendi-iinin anlam bile darda, varln iindedir, ama varln anlam kendiiin araclyla ortaya kar. Varln bu btnlenmesi varla hibir ey eklemez,
btnlenme varln kendi-im olmayan olarak aa kma tarzndan baka bir
ey deildir, varln bulunma [il y a] tarzndan baka bir ey deildir; btnlen
me her trl eriimden kurtularak kendi-iini varl iinde belirleyen olarak
kendi-iinin dnda grnr. Ama varln btnlk olarak aa karlmas var
la erimek deildir, tpk masann stnde duran iki fincan sayma olgusunun
da fincanlardan her birine varoluu ya da doas iinde erimedii gibi. Bunun
la birlikte kendi-iinin salt znel bir deiiklii de deildir, nk tam tersine,
her trl znellik kendi-iin araclyla mmkndr. Ama eer kendi-iin hi
lik olmak zorundaysa ve varlk da hilik araclyla var sa [il y a], varlk k
kensel olarak ancak btnlk olarak (var) olabilir. u halde, bilgi dmyadr; Heidegger gibi sylersek: dnya ve onun dnda hi... Yalnz, bu hi" ["nen] k
kensel olarak, insan-gerekliinin iinden doduu ey deildir. Bu hi, dnya
nn aa kt radikal olumsuzlama olarak, insan-gereklnin bizatihi kendi
sidir. Ve elbette, dnyann yalnzca btnlk olarak yakalanmas bile dnya y
nnden bu btnl tayan ve ereveleyen bir hilii gsterir. Hatt btnl
o haliyle belirleyen de, btnln dnda braklm mutlak hi olduu s
rece bu hiliktir: btnleyi ite bu yzden varla bir ey eklemez, nk o sa
dece hiliin varln snr olarak onaya kmasnn sonucudur. Ama bu hilik,
kendi kendisini varlktan dlanm ve devaml olarak varln tesinde gibi kav
rayan, hile mnasebet halindeki insan-gereklii olmaktan baka bir ey deil
dir. yle sylemek de ayn kapya kar: nsan-gereklii, varl btnlk ola
rak ortaya karan eydir ya da insan-gereklii, varlk dnda hibir eyin
"(var) olmamasn" salayan eydir. Bir dnya tesinin imkn olarak bu hi, 1)
Varl dnya halinde aa karan olarak, 2) bu imkn daha olacak olan insangereklii olarak varla kkensel mevcudiyeti ile kendilik devresini kurar.
Ama insan-gerekligi, ancak varla gncel mevcudiyet olarak, daha olacak
olduu somut bir olumsuzlamadan taan olarak kendini olumsuzlamalarm ta
mamlanmam btnl klar. Nitekim, insan-gereklii, salt badarmac
[syncretique] ve farkllamam varlk(m) bilinci olsayd, kendi kendisini belirle
yemezdi, dolaysyla da belirlenilerinin, bozulmu btnlk biiminde bile ol
260

V arlk ve Hilik

sa, somut bir btnl olamazd. nsan-gereklii ancak imdiki halde olduu
somut olumsuzlamadan, btn teki olumsuzlamalan araclyla kurtulan ola
rak btnlktr: varlnn, halen olduu ksmi yapnn daha olacak olduu b
tnne doru bir teye geme edimi olmas lsndedir ki, bu varln insangerekliinin btnl olm as mmkn olabilir. Aksi takdirde sadece ne ise o
olurdu ve hibir ekilde btnlk ya da btnlk-olmayan gibi dnlmesi
mmkn olmazd. Bylece, ksmi olumsuz yaplarn, ta kendisi olduum ayrm
lamam olumsuzlamalann fonunda grnmek zorunda olduu o yerde, olma
yacak olduum belli bir somut gereklii kendinde-varlk araclyla kendime
duyururum. u an, imdi olm adm varlk, varln btnl fonunda gr
nen olarak, buradakidir. Buradaki, varla ilikin olarak daha hibir ey olmaya
cak oluum olarak, u an olmadm eydir; olumsuzlamalanmm btnleyici fo
nunda daha olacak olduum somut olumsuzlamay bana bildirmek iin, farkl
latrlmam varlk fonunda ortaya kan eydir. Btn [tout] ile buradakinin
[ceci] bu kkensel ilikisi, Gestalttheorienin gn na kard, fon ve form
arasndaki ilikinin kaynadr. Buradaki her zaman bir fon zerinde, yani ieri
sinde kendi-iinin radikal ve badatrmac varlk olumsuzlamas olduu farkl
lamam btnlkte grnr. Ama bir baka buradaki belirdiinde, bu farklla
mam btnlk iinde her zaman eriyebilir de. Ne var ki, buradakinin ya da for
mun fon zerinde ortaya k, benim radikal bir olumsuzlamanm badatrmac fonu zerindeki kendi somut olumsuzlamanm balla olduundan, hem
benim o btnlk olumsuzlama olmam hem de olmamam gerektirir, ya da
dilerseniz, o olumsuzlamay olmamak kipinde olmam, olmak kipinde olma
mam gerektirir. Nitekim, mevcut olumsuzlama, radikal olumsuzlama olan fo
nun zerinde ancak bu ekilde grnecektir. Aksi takdirde ondan tmyle kop
mu olur ya da onda eriyip gider. Buradakinin btn zerinde ortaya kmas,
kendi-iinin kendi kendisinin olumsuzlanmasm daha olacak olmasnn belli bir
tarzda balladr. Ben henz gelecekteki olumsuzlamalanm olmadm ve ar
tk gemiteki olumsuzlamalanm da olmadm iin bir buradaki vardr. Burada
kinin aa k, fonun badatrc silmii iinde belli bir olumsuzlamanm te
kilerden mesafeli olarak vurgulanmasn varsayar; yani kendi-iin, ancak, radi
kal olumsuzlua btnl iinde mesafeli kalarak oluan bir yadsma olarak
varolabilir. Kendi-iin, dnya, meknsallk, devamllk, madde, ksacas genel
olarak kendinde deildir, ama onun bunlar-olmamak tarz, olumsuzluun btn
261

Jean -P au l Sartre

fonunda u masay, u barda, u oday, daha olacak olmaktr. u halde bura


daki, olumsuzluun olumsuzlanmasm varsayar ama yadsd eyin radikal
olumsuzlamasm daha olacak olan, ona ontolojik bir ba ile tutunmay brakma
yan ve bir baka buradakinin belirmesiyle birlikte onda erimeye hazr olan bir
yadsmadr. Bu balamda, buradaki, btn teki buradakilerden dnya fonunda
geri ekilmi kalarak buradaki olarak aa kar, belirlenii -btn belirlenile
rin kkeni olan belirlenii- bir olumsuzlanmadr. Bu olumsuzlanmamn -bu ra
daki ynnden- tmyle ideal olduunu gzden karmayalm. Varla hibir
ey eklemedii gibi ondan hibir ey eksiltmez. Buradaki olarak dnlen var
lk, ne ise odur ve ne ise o olmay brakmaz, baka bir ey haline gelmez. Bu ek
liyle, btnn yaps olarak btnn iinde kendi kendisinin dnda olamaz, b
tn ile zdeliini kendiliinden olumsuzlamak zere btnn iinde kendi
kendisinin dnda da olamaz. Buradakinin olumsuzlamayla karlamas, ancak,
hem varln tamamna hem de buradakine daha mevcut olacak olan bir varlk
araclyla, yani ekstatik bir varlk araclyla mmkndr. Ve bu olumsuzlama
buradakiyi kendinde-varlk olarak el dememi bir halde braktndan, tm bu
radakilerin btnlk halindeki gerek bir sentezini gerekletirmediinden, buradakinm kurucu olumsuzlanmas d a r tipinde bir olumsuzlamadr, buradaki
nin btnle ilikisi bir dsallk ilikisidir. Bylece belirleniin, olduum radikal
ve ekstatik i olumsuzlamann balla olan d olumsuzlama olarak belirdii
ni gryoruz. Hem sentetik btnlk, hem de tm buradakilerin dpedz top
lamsal derlemi olarak aa kan dnyann ikircikli yapsn aklayan ey de bu
dur. Nitekim dnya, kendi-iinin radikal bir ekilde daha kendi kendisinin hi
lii olacak olan olarak aa kt btnlk olarak, kendini farkllamama badatrmacl olarak sunar. Ama bu radikal hileni somut ve mevcut bir hileniin her zaman tesinde, dnya, fonun farkllamamlmn barnda, farklla
m form olarak imdi olduklar eyi esasen olmu olan bir ya da birok buradaki
yi ortaya karmak zere her zaman almaya hazr bir kutu gibi grnr. Boylece bize byk kitleler halinde verilmi olan bir manzaraya aama aama yakla
rken, devaml [coninu] bir buradaki derleminin eleri olarak esasen orada ol
mu olanlar gibi verilen nesnelerin ortaya ktklarn grrz; nitekim, Getalttheorinin deneylerinde devamsz [dscontinu] fon, form olarak yakalandnda
devamszlk [discontinuite], kesiklilik gsteren eler okluu halinde parala
nr. Dnya, bylece btnl bozulmu bir btnln balla olarak, si262

Varlk ve Hilik

lkleen bir btnlk gibi grnr; u balamda ki, hibir zaman gerek sentez
deil ama bir buradaki derleminin [une collection de eri] hi tarafndan ideal s
nrlanmasdr dnya. Bylece fonun formel nitelii olarak devamsz, devaml ola
nn buradaki ile btnln dsal iliki tr gibi grnmesine izin verir. Btn
ln derlem, devaml olmayan, kesiklinm de devamllk halindeki bu srekli si
liklemesi, tam da mekn [espace] ad verilen eydir. Gerekten de mekn bir
-.arlk olamaz. Mekn, hibir mnasebeti bulunmayan varlklar arasndaki de'.mgen bir mnasebettir. Mekn, kendndelerin birbirlerine nispetle bamszl
olarak ve bamszln tm kendindeye mevcudiyet olduu bir varlkta aa
kan, kendindelerin tam bamszldr; varlklar sanki hibir mnasebete sa
hip deillermiesine, bu mnasebeti dnyaya getiren varla grnebildikleri
vegane yoldur bu; yani salt dsallktr. Ve bu dsallk, dnlen buradakerden ne birine ne de tekine ait olabildiinden ve ayrca tmyle lokal bir olum
suzluk olarak kendi kendisinin tahripisi olduundan, ne kendiliinden olabilir
ne de oldurulmu olmas mmkndr. Kendi-iin, btne ve buradaki ne or
tak mevcudiyet olarak meknsallatran varlktr; mekn dnya deildir, her za
man d okluk halinde dalarak, btnlk olarak kavranan dnyann hareket
li mnasebetleridir. Mekn fon da, form da deildir, her zaman formlar halinde
dalabilen fonun idealliidir, ne devamsz olan ne de devaml olandr, devaml
nn srekli olarak devamsza geiidir. Meknn varl, kendi-iinin varlnn
olm asn salarken varla hibir ey katmaymn kantdr, mekn sentezin ide
alliidir. Bu balamda, hem kkenini dnyadan deviren btnlktr, hem de
buradakilerin kaynamasna gtren hitir. Mekn somut gr araclyla yaka
lanmaya izin vermez, nk yoktur ama durmadan meknsallatrlr. Mekn,
varlk kipi zamansallatrmak olan bir varlk olmakszn dnyaya gelemeyen zamansalla bamldr ve zamansallk iinde ortaya kar, nk bu, varln, varl gerekletirmek zere ekstatik olarak kaybolma tarzdr. Buradakinin mekn
sal zellii sentetik olarak buradakiye eklenmez, bu zellik onun yeridir yalnz
ca, yani fonun kendisi formlar okluu halinde dald zaman, mnasebet ba
ka buracJilerle d mnasebetler okluu halinde ekebildiinde buradakinin
fonla olan dsallk mnasebetidir. Bu balamda, mekn, duyarlmzn a p rio
ri yapsyla fenomenlere dayatt bir form olarak tasarlamak beyhude olur: me
kn bir form olamaz, nk o hibir ey deildir; tersine, olumsuzlama dnda
hibir eyin kendindeye kend-in araclyla -ve yine, birletirdii eyi el de263

Jean -P au l Sartre

mem olarak brakan d mnasebet tr olarak- gelemeyeceinin iaretidir.


Kendi-iine gelince, kendinde, uzam ad verilen dsallk kipinde ona grnerek
kendim tam da kendinde-varlk olmayan olarak yakalad iindir ki o mekn
deildir. Kendi-iin, tam da kendini ekstatik olarak kavrayarak dsall kendi
liinden yanstarak mekn meknsallatnr. nk kendi-iin, kendinde ile bir
eklenmilk ya da farksz dsallk mnasebeti iinde deildir: onun kendinde ile
ilikisi, btn ilikilerin temeli olarak ortaya kan ilikisi olumsuzlamadr, ve
tersine, kendi-iin, kendinde-varlm bir dnya zerinde varolan teki varlkla
ra nispetle farksz dsalla gelmesini salayan eydir. Farkszlk dandal,
kendinde halinde ve kendi araclyla tz olarak tzselletirdiinde -b u da an
cak bilginin daha aa bir evresinde olabilir- geometri ad altnda tikel bir ince
leme trnn konusunu oluturur ve okluklarn soyut teorisinin salt bir zgl
lemesi haline gelir.
Geriye, d olumsuzlamanm kendi-iin araclyla dnyaya gelen olarak han
gi varlk tipine sahip olduunu belirlemek kalyor. Onun buradakiye ait olmad
m biliyoruz: bu gazete, stnde yer ald masa olmay kendiliinden yadsmaz,
aksi takdirde kendi dnda ekstatik olarak yadsd masann iinde olurdu ve
onunla ilikisi de bir i olumsuzlama olurdu; bu yoldan da kendi-iin haline gel
mek zere kendinde olmay brakrd. u halde buradak inin belirleyici ilikisi ne
buradakiye ne de uradaki ye ait olabilir; bu iliki onlara dokunmakszm, onlara en
ufak bir yeni zellik kazandrmakszm onlan kuatr: onlar ne iseler o olarak b
rakr. Bu balamda, Spinozamn Omras deteminatio est negatio* eklindeki for
mln, Hegelm sonsuz bir zenginlik ierdiini syledii bu nl forml de
itirmek ve onun yerine, kendi kendisinin belirlemelerini daha olacak olan var
la ait olmayan her belirlemenin ideal olumsuzlama olduunu sylemek zorun
dayz. Zaten baka trl olmas da dnlemez. eyleri, ampirik-eletirel bir psi
kolojizmin yapaca tarzda tmyle znel ierikler olarak dndmzde bile,
znenin, nesnellie doru bir geie dair her trl umudu yok eden radikal bir
ekstatik ikinlik iinde eyler olmadka bu ierikler arasndaki i sentetik olumsuzlamalan gerekletirebilecei dnlemez. Kald ki, kendi-iinin olmad akmlklar arasnda birtakm biimsizletirici sentetik olumsuzlamalar gerekletir
diini de dnemeyiz. Bu balamda, nesnellik derken doas gerei kendindeye
ait olan eyi -ya da, nesneyi u ya da bu biimde gerekten olduu gibi oluturan
* Her belirleme bir olumsuzlamadr. - n
264

Varlk ve H ilik

eyi- anlyorsak, buradakmin kurucusu olan d olumsuzlama eyin nesnel bir vas
f olarak grnemez. Ama buradan, d olumsuzlamanm, kendi-iinin salt varlk
kipi olarak znel bir varolua sahip olduu sonucunu karmamak gerekir. Kend-inin varolu tr, salt i olumsuzlamadr, onda bir d olumsuzlamanm var
l bizatihi varoluu asndan iptal edici olur. Dolaysyla, bu olumsuzlama, z
nel fantazmalardan ibaret olanlar olarak fenomenleri yerletirip snflandrma tar
z olamaz, aa k kendi-iinin kurucusu olan olarak varl znelletirmesi
de mmkn deildir. u halde olumsuzlamanm dandal bile onun havada",
kendindenin olduu kadar kendi-iinin de dnda kalmasn gerektirir. Ama te
yandan, tam da dsallk olduu iindir ki, kendi araclyla olamaz, btn daya
naklar reddeder, doas gerei unselbststndigdir ve yine de hibir tze katl
mas mmkn deildir. O bir ntir. Gerekten de mrekkep hokkas masa olma
d -ayn ekilde pipo, ya da bardak, vb. olmad- iindir ki, biz onu mrekkep
hokkas olarak kavrayabiliriz. Ama yine de, mrekkep hokkas masa deildir
dersem, hibir ey dnmem. Belirleni, bylece iyap kimliiyle eye de bilince
de ait olmayan, ama varl, kendindenin kendi farkszl iinde kendi olmayan
her eyde aa kan bir i olumsuzlamalar sistemi ortasnda kendi-iin tarafn
dan am m -varlk [6tre-cite] olan bir hitir. Kendi-iin, o olmayan kendinde
araclyla duyurduu lde, i olumsuzlamanm kipinde, kendindenin farksz
l da kendi-iinin daha olacak olduu olmamann farkszl olarak dnya zenndeki belirleni gibi aa kar.

III
NTELK VE NCELK, GZlLGLLK [POTENTIALITE],
KULLANILABLRLK [USTENSILITE]
Nitelik, dnya ya da baka buradakilerle srdrd her trl d iliki dn
da dnldnde, buradakinin varlndan baka bir ey deildir. Nitelik o
u zaman basit bir znel belirleni olarak dnlm ve o durumda da ntelikvarl psiiin znelliiyle kartrlmtr. O zaman sorun daha ok niteliklerin
akn birlii gibi dnlen bir nesne-kutbun oluumunu aklamak olarak g
rnmtr. Bu sorunun zmsz olduunu gsterdik. Bir nitelik, eer znelse
nesnellemez. Bir nesne-kutbun birliinin niteliklerin tesinde olduunu varsay
265

je a n -P a u l Sartre

sak bile, bu niteliklerin her biri, en iyi ihtimalle, eylerin bizim zerimizdeki et
kisinin znel sonucu olarak kendini dorudan doruya verirdi. Ama limonun sa
nl, limonu kavramann znel bir kipi deildir: o, limondur. Ve x-nesnenm da
nk niteliklerini bir arada tutan ii bo form olarak grnd de doru deil
dir. Aslnda, limon, nitelikleri ortasnda tmyle yaygndr ve niteliklerinin her
biri de tekilerin her biri ortasnda tmyle yaygndr. Sar olan limonun ekili
i, eki olan da limonun sarldr; bir pastann rengini yeriz ve bu pastann ta
d onun biimini ve rengim beslenme grs diye adlandracamz eyde aa
karan alettir; buna karlk, parmam bir reel kavanozuna daldrdmda, re
elin yapkan soukluu onun ekerli tadnn parmaklarmda aa kmasdr.
Bir yzme havuzundaki suyun akkanl, lkl, mavimsi rengi, dalgal oynak
l, birbirleri iinde bir kalemde verilirler ve bu birbiri iine girmenin tamam
da buradaki diye adlandrlan eydir. Ressamlarn, zellikle de Cezannem deney
lerinin gayet iyi bir ekilde gsterdii de budur: Husserlin sand gibi sentetik
bir zorunluluun rengi ve formu koulsuz bir ekilde birletirdii doru deil
dir; k ve renk olan, formun kendisidir; eer ressam bu etmenlerden herhangi
birini deitirecek olursa tekiler de ayn biimde deiirler ve kimbilr hangi ya
sa uyarnca birbirlerine balanm olduklar iin deil, temelde bir ve ayn var
lktan baka bir ey olmadklar iin deiirler. Bu balamda varln her nitelii
tm varlktr; onun mutlak olumsallnn mevcudiyetidir, farkszla indirgenmezliidir; niteliin kavran varla buradaki gibi varlk vardr olgusundan ba
kaca hibir ey katmaz. Nitelik bu balamda varln bir d vehesi deildir:
nk varlk, "ierrye sahip olmadndan darya da sahip olamaz. Sadece,
niteliin olmas iin, doas gerei varlk-olmayan bir hilik iin varln olm as
gerekir. Oysa varlk kendinde nitelik deildir, bununla birlikte nitelikten daha
fazla ya da daha az bir ey de deildir. Ama nitelik, vardr"m snrlar iinde a
a kan btnyle varlktr. Hibir ekilde varln dars deildir, varlk, var
lk iin deil de yalnzca kendini varlk oldurmayan ey iin (var) olabildii l
de, btn varlktr. Kendi-iinin nitelikle ilikisi ontolojik ilikidir. Niteliin g
rs hibir ekilde bir verinin edilgin temaas olmad gibi, zihin de hibir e
kilde bu temaann iinde ne ise o olarak duran, yan temaa edilen buradaki ye
nispetle farkszln kipinde kalan bir kendinde deildir. Ama kendi-iin, ne de
ilse onu nitelik araclyla kendine duyurur. Krmzy u defterin rengi olarak
alglamak, kendi kendim bu niteliin i olumsuzlamas olarak yanstmaktr. Ya266

V arlk ve H ilik

:u. niteliin zihin yoluyla yakalan Husserlin ngrd gibi, dolu" (Erfk
'^.rg) deil, bu niteliin belirlenmi boluu olarak bir boluk enformasyonudur.
Nitelik, bu balamda, durmadan erimd kalan mevcudiyettir. Bilginin betimle
r e biimleri hemen her zaman besinsel niteliktedir. Epistemolojik felsefede
antkncesi-deyiler hl fazlasyla ok ve bilmenin yemek olduu, yani bilir.en eyi yutmak, onunla dolmak [Erjllung] ve onu sindirmek olduu o ilkel ya
nlsamadan (bunu daha ileride anlayacaz) hl kurtulabilmi deiliz*. Niteli
s in ,

hem kendini vermeden hem de kendinden yoksun brakmadan, bize nispe-

:en mutlak bir yaknlk mnasebeti -nitelik oradadr", bize musallattr- iinde
ver alma olgusu zerinde dururken algnn kkensel fenomenini de daha iyi an_=vacagz, ama o yaknln bir mesafeyi ierdiim eklemek gerekir. Nitelik, do
laysz bir ekilde erimd olan eydir, tanm gerei, bizi kendi kendimize bir
roluk olarak gsteren eydir. Tpk erimdmdaki yiyecekleri grmenin Tantalosun aln kamlam olmas gibi, nitelik temaa edildiinde varla susa
mlmz yalnzca daha da ok artran eydir. Nitelik, bizim olmadmz eyin
ve bizden esirgenmi olan varlk kipinin belirtisidir. Beyazn alglanmas, kendiiinin renk olarak varolmasnn ilkesel imknszlnn, yan ne ise o olarak va
rolmayacann bilincidir. Bu balamda, varlk, kendi niteliklerinden ayrlma
makla kalmaz; aynca niteliin her trl yakalan da bir buradafeinin yakalan
dr, hangisi olursa olsun nitelik kendini bize bir varlk olarak gsterir. Gzlerim
kapalyken aniden bumuma gelen bir koku, daha yle kokan bir nesneye o ko
kuyu atfetmemden bile nce, znel bir izlenim deil esasen bir koku-varlktr; sa
bahleyin, kapal gzkapaklarmm arkasndan gzlerime giren k, esasen bir
k-varlktr. Niteliin olduu hakknda biraz dnld takdirde apakl
ortaya kacak olan ey budur ite. Nitelik, ne ise o olan varlk olarak, bir znel
lie pekl grnebilir, ama ne deilse o olan ve ne ise o olmayan bu znelliin
dokusu iine skmas mmkn deildir. Niteliin bir nitelik-varlk olduunu
sylemek onu tz andran gizemli bir dayanakla donatmak deildir, sadece
onun varlk kipinin kendi-iin"in varlk kipinden radikal bir ekilde farkl ol
duuna iaret etmektir. Nitekim, beyazln ya da ekiliin varl, hibir ekilde
* Sarre, "Husserm Fenom enolojisinde Bir Temel Dnce: Ynelm ilik baln tayan, Ocak
1 9 3 9 tarihli b ir makalesinde, ''bilmek" eylem inin, znde bir 'iselletirme' olduu dn
cesinden hareket eden epistem olojinin, bilgi edinmeyi beslenm eci" benzetmelerle ortaya
koyuna dikkat eker: Onu gzleriyle yiyordu! Bu tm ce ve birok baka iaretler, bil
m enin yem ek olduunu syleyen, idealizm in ve realizm in ortak yanlsamasn yeterince
ortaya koym aktadr... - n
267

Jean -P au l Sartre

ekstatik olarak kavranamaz. Eer imdi, buradaki nasl oluyor da niteliklere sa


hip oluyor diye sorulursa, vereceimiz cevap buradakinin aslnda dnya fonu
zerinden btnlk olarak kurtulduu ve farkllamam birlik olarak verildii
olacaktu. Buradaki karsnda kendini farkl bak alarndan olumsuzlayabilen
ve nitelii ey fonunda yeni bir buradaki olarak ortaya karan, kendi-iindir
Kendi-iinin zgrlnn varln kendiliinden bir biimde oluturduu her
olumsuzlayc edime, "bir profil araclyla varln tam bir al tekabl eder
Bu profil, eyden kendi-iine giden ve kendi-iinin kendisi tarafndan gerekle
tirilen bir mnasebetten baka bir ey deildir. Olumsuzluun mutlak belirleni
idir: nk kendi-iinin kkensel bir olumsuzlama araclyla varlk olmama
s, ya da bu varlk olmamas yetmez, varlk hilii olarak belirleniinin tastamam
olmas iin, onun ayrca kendini bu varlk olmamann belli ve yeri doldurulmaz
bir tarz gibi gerekletirmesi de gerekir; ve buradafenin profili olarak niteliin
belirlenii olan o mutlak belirleni, kendi-iinin zgrlne aittir; belirleni
yoktur; olmak zorunda gibidir; eyin bir niteliinin aa kmasnn nasl da
her zaman bir zgrlk iinde kavranan olgusal bir nedensizlik gibi grnd
dnldnde, herkes bunun farkna varabilir; u aa kabuunun yeil ol
mamas benim elimde olan bir ey deildir, ama onu prtkl-yeil ya da yeil
prtkllk olarak kavramam benim elimde olan eydir. Ancak burada, formfon mnasebeti buradakinin dnya ile mnasebetinden olduka farkldr. n
k form farkszlatrlm bir fon zerinde grnrken, fon btnyle onun ii
ne girmitir, form farkszlam younluu olarak fonu kendi iinde tutar. Aa
cm kabuunu yeil olarak kavrarsam, onun parlakl-prtkll, yeilin
farkszlatrlm i fonu ve varlk doluluu olarak aa kar. Burada, soyutla
mann birlemi olan ayrmas anlamnda hibir soyutlama yoktur, nk var
lk kendi profilinde her zaman btnyle grnr. Ama varln gereklemesi
soyutlamay koullandmr, nk soyutlama "havadaki bir niteliin deil, ama
fondaki farkszlatrmann mutlak dengeye doru yneldii bir "buradaki-nteliin yakalanmasdr. Soyut yeil, varlk younluunu kaybetmez -aksi takdir
de kendi-iinin znel bir kipinden bakaca bir ey olmazd- ama kendilerini ye
il iinde veren parlaklk, form, prtkllk, vb., kitleselliin [massivite] dpe
dz hileyici dengesi iinde erirler. Bununla birlikte, soyut varlk akmlm mu
hafaza ettiinden, soyutlama varla mevcut olma fenomenidir. Ama soyutlama,
ancak varln tesindeki varla mevcudiyet olarak gerekleebilir: soyutlama
268

Varlk ve H ilik

::eye gemedir. Bu varla mevcut, olma, ancak imkn dzeyinde ve kendi-iir/_n kendi imknlarn daha olacak oluuyla gerekletirilebilir. Soyut, gelecek
:'.an bir kendi-iinin mevcudiyetine birlikte mevcut olu olarak niteliin daha
~lacak olduu anlam eklinde ortaya kar. Bylece soyut yeil, bana yeil-aynlk-pnkl profili araclyla kendini at srece, somut buradakinin ge
rekteki-anlamdr. Soyut yeil, bu profilin imkndr ve imkn, ben olan im
a n la r iinde aa kan olarak, yani, oldurulmu olarak byledir. Ama bu, bizi
lunyamn kullanlabilirliine ve zamansallgma gnderir: bu konuya dneceiz,
imdilik unu sylemekle yetinelim: soyut, somutun daha olacak olduu kenimdenin imde sabitlenmi bir imkn olarak somuta musallattr. Algmz ne
.ursa olsun, varlkla kkensel bir temas gibi, soyut her zaman oradadr, ama ge;ek-olandr da ve ben onu gelecekte, benim geleceimle kavrarm: soyut, mev
cut ve somut benim olumsuzlamama zg imknn bu olumsuzlamadan baka
r.r ey olmama imkn olarak balladr. Soyut, daha olacak olduum olumrjLzlamay kendinde olarak dondurma imknm iinde gelecekte aa kan ola
rak buradakinin anlamdr. Eer bize soyutlamann klasik amazlar hatrlatlacak
olursa, cevabmz, bu amazlarn, buradakinin oluumu ile soyutlama edimini
birbirinden ayr eylermi gibi varsaymaktan kaynakland olacaktr. Buradaki
kendi soyutlarn iermiyorsa onlar sonradan ondan devirmenin hibir imkn
bulunmad aktr. Ama profilin benim geleceimde aa kmas olarak sovutlama, buradakinin buradaki olarak bizatihi oluumu iinde gerekleir. Ken
di-iin psikolojik bir soyutlama ilemini yapabildii iin deil, varla bir gele
cekle birlikte mevcut olduu iin, yani varlm-tesiyle belirdii iin soyutlaycfdr. Varlk, kendinde ne somut ne soyuttur, ne imdi ne gelecektir: ne ise
odur. Bununla birlikte soyutlama varl zenginletirmez, soyutlama bir varlk
hiliinin varln tesinde aa kmasndan ibarettir. Ama biz, soyutlamaya
ynelik klasik itirazlar, rtk bir biimde varln bir buradaki olarak dnl
mesinden tretmeksizin formlletirmeye meydan okuyoruz.
Buradakiler arasndaki kkensel mnasebet, ne karlkl-etkime [interaction], ne nedensellik, ne de hatt ayn dnya fonu zerinde beliri olabilir. Nite
kim kendi-iinin bir buradakine. mevcut olduunu varsaydmzda, teki bura
dakiler de ayn zamanda dnya iinde varolurlar, ama farkllatrlmam olma
vasfyla varolurlar: sz konusu buradakinin girinti ve kntlaryla zerinde yk
seldii fonu olutururlar. Bir buradaki ile bir baka buradaki arasnda herhangi
269

Jea n -P a u l Sartre

bir mnasebetin kurulmas iin, ikinci buradakinin kendi-iinin daha olacak ol


duu acil bir olumsuzlamas vesilesiyle dnyann fonunda belirip aa kmas
gerekir. Ama ayn zamanda da her buradaki nin tmyle dsal trden bir olum
suzlama araclyla, teki olmayan olarak tekine mesafeli kalmas gerekir. By
lece buradaki nin [ceci] tradahiyle [cela] kkensel ilikisi dsal bir olumsuzlamadr. uradaki, buradaki olmayan olarak ortaya kar. Ve bu dsal olumsuzlama, kendi-iinde bir akn olarak gsterir kendini, dardadr, kendindedr. Bu
dsal olumsuzlamay nasl anlamalyz?
Buradaki-uradakinin ortaya k ilk bata ancak btnlk halinde gerekle
ebilir. Burada ilk mnasebet., dalabilir bir btnln birliidir; kendi-iin,
dnya fonu zerinde buradaki-uradaki olmamaya bir btn olarak karar ve
rir. Buradaki-uradaki", kendisine btnyle mevcut olduum odamdr. Bu so
mut olumsuzlama, somut btnlk buradaki ve uradaki halinde dalrken kay
bolmaz. Tersine, dalmann bizatihi kouludur. Ama bu mevcudiyet fonu ze
rinde ve bu mevcudiyet fonu araclyla, varlk da kendi farkszlk dsalln
gsterir: kendisi olduum olumsuzlamanm farkszlatrlm bir btnlk ol
maktan ok, bir okluk-birlik olmasyla bana kendini aar. Varlktaki olumsuz
belriim, daha olacak olduum olumsuzlamalar olmaktan bakaca ba bulun
mayan, yani i birliklerini varlktan deil de benden deviren bamsz olumsuz
lamalar halinde dalr. Bu masaya, bu iskemlelere mevcutum ve bu mevcut
olula kendimi sentetik olarak ok-ilevli olumsuzlama gibi olutururum, ama
bu tmyle isel olumsuzlama, varln olumsuzlanmas olarak hilik blgeleri
tarafndan sabitlenir; olumsuzlama olarak hiler, btnl bozulmu olum
suzlardadr. Kendi olumsuzlama hiliim olarak daha olacak olduum hiliin
bu oluklar arasndan, varln farkszl grnr. Ama ben, bu farkszl, daha
olacak olduum olumsuzlama hilii araclyla kkensel olarak buradaki ne
mevcut oluumla deil, ayn zamanda uradakine de mevcut oluumla gerekle
tirmek zorundaym. Masaya mevcut olmamla ve bu mevcudiyet araclyla
-imdiki halde ayn ekilde daha olacak olmadm- iskemlenin farkszln da
bir tramplen yokluu, olmamaya ynelik atlanmdaki bir duraklama, bir devre
kopukluu olarak kafamda gerekletiririm. uradaki, buradakinin yannda, b
tncl bir aa kn barnda, buradaki olmamaya karar vermek iin hibir e
kilde yararlanamayacam ey olarak grnr. Bylece farkllama varlktan ge
lir ama farkllama ve ayrlma ancak kendi-iinin tm varla mevcut olmasyla
270

Varlk ve Hilik

vardr. Olumsuzlamalann birliinin olumsuzlanmas, varln farkszlnn a


a kmas olarak ve buradakinm uradaki ye, uradafeinin buradakiye gre farkszign kavrayarak, buradakilerin kkensel mnasebetinin dsal olumsuzlama ola
rak aa kmasdr. Buradaki, uradaki deildir. Dalabilir bir btnln br. iindeki bu dsal olumsuzlama ve szcyle ifade edilir. Buradaki, ura
daki deildir ifadesi buradaki ve uradaki diye yazlr. Dsal olumsuzlama,
kendinde-olmanm ve sak ideallik olmann ifte vasfn tar. Kendi-iine hibir
ekilde ait olmamas bakmndan kendmdedir, hatt kendi-iin, varln dsal.:fc olarak farkszln, kendi kendisini olumsuzlamasmn mutlak sell bov;nca kefeder (deil mi ki estetik gr iinde, imgesel bir nesneyi yakalarm).
Zjten varln daha olacak olduu bir olumsuzlama da hibir biimde sz konu
su deildir: bu olumsuzlama dnlen buradakerden hibirine ait deildir,
dpedz ve sadece vardr; ne ise odur. Ama ayn zamanda, hibir biimde buradJdnn bir vasf da deildir, onun niteliklerinden biri gibi deildir. Hatt bura.li^ilerden btnyle bamszdr, nk tam da ne onlarn binnde ne tekin
indir. nk varln farkszl hitir, bu farkszl ne dnebilir, ne de hat
l alglayabiliriz. Bu farkszlk, dpedz ve sadece, uradafa'mn yok edilmesinin
v da deiimlerinin buradak ileri hibir eye angaje etmeyecei anlamna gelir;
ru balamda farkszlk yalnzca buradak ileri ayran kendinde bir hiiifetir ve bu
r.:bk, bilincin, varl vasflandran zdelik balantsn kurabilmesinin tek yo.udur. Bu ideal ve kendinde hilik, niceliktir. Gerekten de nicelik, salt dsallk
l : birbiriyle toplanm terimlere hibir biimde bal olmad gibi bunlarn ba
kmszlnn olumlanmasmdan baka bir ey de deildir. Saymak, esasen verili
ve dalabilir bir btnlk iinde ideal bir ayrmclk yapmaktr. Toplama ile-v'e elde edilen say, saylan buradak ilerden hibirine ait olmad gibi, kendi btnlk olarak ortaya kararak dalabilir btnle de ait deildir. Karm
d konuan bu kiiyi toplarken bunun nedeni onlar nce konumakta olan
olarak kavramam deildir; ve onlar olarak sayma olgusu, oluturduk
lar grubun somut birliini tastamam el dememi bir halde brakr. l grup
:^r_ak. grubun somut bir zellii deildir. Ama ayn biimde grubun yelerinin
: e d:i de deildir. Onlardan hibiri hakknda tr, ya da hatt fnaidr de
mek mmkn deildir nk nclk nitelii, sayan kendi-iinin zgr_~gnn yansmasndan ibarettir; onlardan her biri nc olabilir, hibiri
v.ir.c deildir. Dolaysyla nicelik mnasebeti, dsallm kendinde bir ilikisi-

Jean -P au l Sartre

dr, ve tmyle olumsuzlamac bir ilikisidir. Ve kesinlikle ne eylere ne de b


tnle alt olduu iindir ki, kendini yaltr ve dnyann yzeyinden varlktaki
bir hilik yanss olarak kopar. Buradakiler arasndaki iliki, salt dsallk ilikisi
olduundan, nicelik mnasebetinin kendisi de buradakilerin dndadr ve so
nuta kendi kendisinin dndadr. Bu mnasebet, varln kavranamaz farksz
ldr ancak varlk varsa grnebilir ve varla ait olmakla beraber varla an
cak bir kendi-iinden gelebilir, ama yalnzca varln ve kendi kendisinin dndahtn daha olacak olan bir dsallk mnasebetinin sonsuza kadar dlamasyla aa karak varla kendi-iinden gelebilir. Bylece mekn ve nicelik ayn bir
olumsuzlama trnden ibarettirler. Buradaki ve uradaki, yalnzca bu yoldan,
kendi kendimin mnasebeti olan benle hibir mnasebet iinde deillermiesi
ne aa karlar, mekn ve nicelik yalnzca bu yoldan dnyaya gelirler, nk
bunlarn her ikisi de aralarnda hibir mnasebet bulunmayan eylerin mnase
betidir, ya da dilerseniz, kendi kendisinin mnasebeti olan varlk araclyla
mnasebet olarak kavranan mnasebet hiliidir. Bylece, Husserlle birlikte ka
tegoriler [categories] olarak adlandrlan eyin (parann btnle mnasebeti birlik - okluk - art ve eksi - evresi - yanndaki - peindeki - birinci, ikinci,
vb. - bir, iki, , vb. - iindeki ve dndaki - vb., vb.) ne olduu grlyor:
bunlar, eylerin ideal karmndan baka bir ey deildirler, eyleri bir g d m
zenginletirmeksizin ya da yoksullatrmakszn, tmyle el dememi bir halde
brakrlar ve yalnzca kendi-iinin zgrlnn varln farkszln gerekle
tirebilecei tarzlarn sonsuz eitliliini gsterirler.
Kendi-iinin varlkla kkensel mnasebetini, sanki kendi-iin Descartes cogitoya kendini amlayabildii haliyle basit bir anlk bilinmi gibi ele aldk. DogTusunu sylemek gerekirse, buradakilerin ve soyutlarn ortaya kmasnn zorun

lu koulu olarak, kendi-iinin kendinden kurtuluuyla daha nce de karla


mtk. Ama kendi-iinin ekstatik vasf henz yalnzca rtk durumdayd. Serimlediimiz eyi aydnla kavuturmak iin bu biimde davranmak zorunda
kalm olsak bile, varlk, kendini hemen sonra bir gelecek gibi oluturmak m
ncelikle mevcudiyet olan bir varlkta aa kar' gibi bir sonuca varmamak ge
rekir. Ama kendmde-varhk, kendi kendisinde gelecekteki gibi beliren bir varlk
ta aa kar. Bu demektir ki kendi-iinin varlk karsnda kendim oldurduu
olumsuzlama ekstatik bir gelecek boyutu tar: ben, ne ise o olmayarak (benim
kendi imknlarmla ekstatik iliki) buradakimn aa karc gereklemesi ola272

V arlk ve H ilik

:ak kendinde-varl daha olmayacam. Bu da benim, btnl bozulmu bir


btnln tamamlanmaml iinde buradaki ne mevcut olmam demektir. Bu
radaki nn aa kmas asndan, bu irdelemelerden kan sonu nedir?
Her zaman, olduum benn tesinde olan, kendini gelecekte yakalayacak
olan olarak ben, buradakiye mevcutum, ve kendisine mevcut olduum burada
ki . bana kendime doru tesine getiim bir ey olarak grnr. Alglanm olan,
kkensel olarak tesine geilmi olandr, tpk kendilik devresinin iletkeni gibi
dir ve o devrenin snrlar iinde belirir. Kendimi buradakinin olumsuzlanmas
olarak oldurduum lde bu olumsuzlamadan onun tamamlaycs olan bir
olumsuzlamaya doru kaarm ve bu ikinci olumsuzlamamn birincisiyle kayna
mas, kendisi olduum kendindeyi ortaya karmak zorundadr; bu mmkn
olumsuzlama birincisiyle varlk balants iindedir, herhangi bir olumsuzlama
deil, tam da eye mevcudiyetimin tamamlayc olumsuzlanmasdr. Ama kendin, mevcudiyet olarak, kendi(nin) konumsal olmayan bilinci olarak olutuun
dan, o olmayan eyi kendisi dnda ve varlk araclyla duyurur; varlm danda, yans-yanstan kipinde telafi eder; dolaysyla kendi imkn olarak oldu
u tamamlayc olumsuzlama, mevcudiyet-olumsuzlamadr, yani kendi-iin bu
olumsuzlamay kendi(nin) konulandrc-olm ayan bilinci ve varlk-tesinde kivarlm konulandrc bilinci olarak daha olacaktr. Ve varlk-tesindek-varlk
da, mevcut buradakiye herhangi bir dsallk mnasebetiyle deil, kendi-iin ve
gelecei arasndaki mnasebetle kesin ballam halinde duran belli bir tamam
layclk bayla baldr. Her eyden nce de buradaki, sradan mevcudiyet vas
fyla deil de bu mevcudiyetteki gelecek olan olumsuzlama olarak, kendini bu
radaki oldurmayan bir varln olumsuzlanmas iinde, imdiki zamannn te
sinde kendisinin imkn olan bir varln olumsuzlanmas iinde aa karr.
Ve salt mevcudiyete, onun erimd anlam olarak, kendinde olmak iin onda ek
sik bulunan ey olarak musallat olan bu imkn, ilk bata, angajman sfatyla
mevcut olumsuzlamamn yanstlmas gibidir. Nitekim her olumsuzlama kendi
kendisinin tesinde, gelecekte, kendisine gelen ve kendisine doru kalan im
kn olarak, angajman dorultusunu tamaldr, aksi takdirde olumsuzlama ol
mann tm anlamn kaybeder. Kendi-iin, olumsuzlad eyi gelecek boyutu
ile olumsuzlar, dsal bir olumsuzlama sz konusu olsa bile: buradaki, urada
ki deildir, bu iskemle bir masa deildir ya da kendi kendine ynelik bir i
olumsuzlama sz konusu olsa bile. Buradaki, uradaki deildir demek, bura273

Jean -P au l Sartre

dafeinin dsalln uradakine gre ortaya koymaktr; kh imdi ve gelecek iin


kh salt imdi iinde, ama bu durumda olumsuzlama, mevcut buradaki ve
uradaki belirlemesine nispetle gelecei salt dsallk olarak oluturan geici bir
vasf tar. Her iki kta da, anlam gelecekten kalkarak olumsuzlamaya ular; her
olumsuzlama ekstatiktr. Kendi-iin kendim gelecekte olumsuzlayan olarak,
kendini olumsuzlanmas kld buradaki de ona gelecekte gelen ey olarak gr
nr. Bilincin konulandrc-olmayan ynden buradaki olamama(nm) bilmci ol
ma imkn, buradakinin ne ise o olma gizlgll [potentalite] olarak aa
kar. Angajmann balla olumsuzlamanm ontolojik yaps olarak nesnenin ilk
gizilgll srekliliktir [permanence] ve nesneye durmadan gelecein derin
liklerinden kp gelir. Masann masa olarak aa k bir masa srekliliini ge
rektirir, bu sreklilik masaya gelecekten gelir ve sadece saptanan bir veri deil
dir, bir gizilgllktr. Zaten bu sreklilik masaya zamansal sonsuzluk iinde
konumlanan bir gelecekten gelmez: sonsuz zaman henz ortada yoktur; masa,
belirsiz bir sre iin masa olma imknna sahip olarak aa kmaz. Burada sz
konusu olan zaman ne sonlu ne de sonsuzdur: sadece gizilgllk gelecek bo
yutunu grnr klar.
Ama olumsuzlamadan gelecee doru olan yn kendinde olumsuzlama haline
gelmek iin kendi-iinin olumsuzlamasmda eksik olan ey olmaktr. Bu balam
da olumsuzlama, gelecekte, mevcut olumsuzlamanm kesinletirilmesidir. Daha
olacak olduum kesin olumsuzlamanm balla olarak daha olacak olmayaca
m eyin kesin yn gelecekte aa kar. Yeilin bir k-prtkllk btn
lnden olutuu buradakinin okbiimli [polymorphe] olumsuzlanmas kendi
ynn edinmek iin, yeilin, yani fonu farkszlatrma dengesine doru ynelen
bir yeil-varln daha olacak olduu olumsuzlanmas olmak zorundadr: ksaca
s, benim okbiimli olumsuzlamamm namevcut-yn, farkszlatrlm fonda
daha saldkla yeil olan bir yeilin skca snrlanm olumsuzlanmasdr. Bylece,
salt yeil, k-prtkllk-yee; onun yn olarak gelecein derinliklerinden
gelir. Soyutlama adn verdiimiz eyin anlamn burada kavryoruz. Varolan ken
di zne, mevcut bir nitelik gibi sahip deildir. Hatt zn olumsuzlanmasdr:
yeil asla yeil deildir. Ama z, asla venlmi olmayan ve ona her zaman musallat
olan bir anlam gibi, gelecein derinliklerinden varolana gelir. z, olumsuzlamamn salt idealliinin salt balladr. Bu balamda, eer soyutlama ilemi der
ken, olumu bir zihin tarafndan gerekletirilen psikolojik ve olumlayc bir
274

Varlk ve Hilik

ayklama edimi anlalyorsa, byle bir ilem hibir zaman yoktur. Birtakm nite
liklerin eylerden kalklarak soyutlanmalar yle dursun, tersine, kendi-iinin
kkensel varlk kipi olarak soyutlamann, genel olarak eylerin ve bir dnyann
olabilmesi iin zorunlu olduunu grmek gerekir. Soyut, somutun ortaya kma
s iin dnyann zorunlu bir yapsdr ve somut da ancak kendi soyutuna doru
gittii srece, olduunu soyut araclyla haber veren olarak somuttur: kendiiin, kendi varl iinde aa karan-soyu dayandr. Bu bak asndan, srekli
lik ve soyutun bir ve ayn ey olduklar grlyor. Eer masa, masa olarak, bir s
rekliliin gzilgcne sahipse, daha masa olacak olan olarak bu gizilgce sahiptir.
Sreklilik, bir buradaki iin kendi zne uygun olmann salt imkndr.
Bu kitabn kinci Ksm nda, kendisi olduum mmkn olan ile katm im
diki zamann kendi aralarnda, eksik olan ile eksik olunann mnasebeti iinde
olduklarn grdk. Eksik olan ile eksik olunann gereklemez btnlk olarak
ideal kaynamas, kendi-iine musallattr ve onu kendi varl iinde bile varlk
hilii gibi oluturur. Bunun kendi-iin-kendinde ya da deer olduunu syl
yorduk. Ama bu deer, zerine dnlmemi dzleminde, kendi-iin tarafn
dan konulandnc ynden kavranm deildir, yalnzca varlk kouludur. Eer
karsamalarmz doruysa, gereklemez bir kaynamann bu devaml belirtisi,
zerine dnlmemi bilincin yaps olarak deil,, nesnenin ideal bir yapsnn
akm belirtisi olarak ortaya kmak zorundadr. Bu yap kolayca aa karlabi
lir, okbmli olumsuzlama ile onun anlam olan soyut olumsuzlama arasndaki
bir kaynamaya ilikin iaretin balla olarak, akm ve ideal bir iaret de a
a kmak zorundadr: varolan buradaki ile onun gelecekteki z arasndaki bir
kaynamann iareti. Ve bu kaynama yle olmaldr ki, soyut somutun temeli
olurken ezamanl olarak somut da soyutun temeli olsun; baka trl sylenecek
olursa, eti ve kemiiyle somut varolu, z olmak zorundadr, z, tam younla
ma olarak, yani somutun tm zenginliiyle ve yine de tam safl iinde kendi
sinden bakaca bir ey bulmamza imkn vermeksizin kendi kendisini retmek
zorundadr. Ya da, dilerseniz, form, kendi kendisinde -ve tmyle- kendi ken
disinin maddesi olmak zorundadr. Ve buna karlk madde de kendim mutlak
form olarak-retmek zorundadr. zn ve varoluun bu imknsz ve durmadan
iaret edilen kaynamas, ne imdiki zamana ne de gelecee aittir, daha ok ge
miin, imdiki zamann ve gelecein kaynamasn gsterir ve kendini zamansal
btnln gerekletirecei sentez olarak sunar. Bu da, akmlk olarak deerdir;
275

Jean -P au l Sartre

gzellik diye adlandrlan odur. Dolaysyla gzellik dnyann ideal bir durumu
nu temsil eder, kendi-iinin ideal bir gereklemesinin balla olan bu du
rumda eylerin z ve varoluu bir varlktaki zdelik olarak aa karken, bu
varlk bizatihi bu aa kta kendindenin mutlak birlii iinde kendi kendisiy
le kaynaacaktr. Gzel, tam da yalnzca gerekletirilmesi gereken akn bir sen
tez olmad, kendini ancak bizim kendimizin btnlemesi iinde ve bu btn
leme araclyla gerekletirebildii iin, kesinlikle bunun iin, gzeli isteriz ve
biz kendimiz kendi kendimizi bir eksiklik olarak kavrayarak evreni de gzelin
eksikliini eken olarak kavrarz. Ama kendi-iin-kendindenin kendi-iine zg
bir imkn olmamas gibi, gzel de eylere ilikin bir gizilgllk deildir. Bir
gereklemez olarak dnyaya musallattr. Ve insan dnya zerinde gzeli gerek
letirdii lde, gzeli imgesel kipte gerekletirir. Bu demektir ki estetik gr
iinde, imgesel bir nesneyi kendi kendimin, kendinde ve kendi-iin btnlk
olarak imgesel bir gereklemesi iinde yakalarm. Deer olarak gzel, genelde,
dnyanm-erimi'dmda-olan-deeri olarak, tematik olarak ak edilmi deildir.
Bir namevcudiyet olarak eylerin zerinde rtk bir ekilde yakalanr; dnyann
kusurluluu [imperfection] boyunca kendini rtk bir ekilde aa karr.
Bu kkensel gizilgllkler buradakiyi vasflandran yegane gzilgllkler
deildir. Gerekten de, kendi-iin, varlm imdiki zamannn tesinde daha
olacak olan olarak, buradakine varln derinliklerinden kp gelen nitelenmi
varlktaki bir tenin aa kdr. Kendi-iin, hilal halindeki aym tesinde, ge
lecek dolunay olan bir varlk-tesindeki-varlm yannda olan olarak, dolunay
da hilalin gzilgll haline gelir; kendi-iin, tomurcuun tesinde, iein
yannda olan olarak, iek de tomurcuun gizilglldr. Bu yeni gzilgllklerin aa kmas, gemile kkensel bir mnasebeti gerektirir. Hilalin ay
la, tomurcuun iekle balants yava yava gemiin iinde kefedilir. Ve ken
di-iinin gemii, kendi-iin asndan bilmek gibidir. Ama bu bilme cansz bir
veri olarak kalmaz. Hi phesiz, kendi-iinin arkasndadr, bu haliyle de biline
mezdir ve ermddr. Ama varlnn ekstatik birlii iinde kendi-iin, gelecek
te olduunu bu gemiten kalkarak kendine duyurur. Ay hakknda bildiim, tematk bilgi olarak benden kaar. Ne var ki, ben bu bilmeyim ve onu olma tarzm
en azndan baz durumlarda- artk kendisi olmadm henz olmadm for
munda kendime ulatrmaktr. Buradakinm -olmu olduum- bu olumsuzlanmasn iki ynden birden olurum: hem artk olmamak kipinde, hem de henz
276

V arlk ve H ilik

olmamak kipinde. Ben son drdn halindeki aym radikal bir olumsuzlanmasnn imkn olarak hilal halindeki ayn tesindeyim, ve imdiki zamanma doru
gelecekteki yadsmama dnle ballaklk iinde, dolunay da yadsma olarak
buradaki halinde belirlemek zere hilale geri gelir: dolunay, hilalde eksik olan ve
eksikliini ektii eyin onu hilal olarak oldurduu eydir. Bylece, ayn ontolo
jik olumsuzlamamn birlii iinde, hilal eklindeki aya hilal olarak -sreklilik ve
z formu altnda- gelecek boyutunu atfederim ve onda eksik olan eyin ona do
ru belirleyici dn araclyla onu hilal halindeki ay olarak olutururum. Gizlgullklerin sreklilikten glere kadar uzanan dizisi byle oluur, tnsangereklii, kendi kendisini olumsuzlama imknna doru kendinin tesine ge
erken, bir yandan da tesine geerek olumsuzlamay dnyaya getiren olarak
kendini oldurur; eksiklik, insan-gereklii araclyla "g, tamamlanmamlk, "erteleme, gizilgllk formu altnda eylere katlr.
Bununla birlikte eksikliin akn varl, ikinlik iindeki ekstatik eksikliin
yapsn tayamaz. Bunu daha yakndan inceleyelim. Kendinde, kendi gizilglln henz-deil kipinde olmak zorunda deildir. Kendindenin aa k
, kkensel olarak, farkszlk zdeliinin aa kdr. Kendinde, kendi varl
nn hibir ekstatik dal olmakszn ne ise odur. Dolaysyla, srekliliini ya
da zn ya da onda eksik olan eksii, benim geleceimi daha olacak olduum
gibi daha olacak deildir. Benim dnya zerinde ortaya km, ballaklk
iinde, gizilgllkleri de ortaya karr. Ama bu gizilgllkler bizatihi orta
ya klarnda donup kalrlar, dsallk tarafndan kemirilirler. Burada, bizatihi
ikirciklilii iinde, mekn dnyaya getirmi olan aknn o ift ynl vehesiyle
karlarz: dsallk ilikileri halinde dalan bir btnlk. Gizilgllk buradakiyi belirlemek zere gelecein derinliklerinden kp ona gelir, ama kendinde
olarak buradakinin kendi gizilgllyle mnasebeti bir dsallk mnasebeti
dir. Hilal halindeki ay -dolunaya nispetle- eksik-olan ya da yoksun olan olarak be
lirlenir. Ama ayn zamanda da olduunu tastamam olan, ne ise o olmak iin hi
bir eye gereksinmeyen gkyzndeki o somut iaret olarak aa kar. Bu to
murcuk iin de, ne ise o olan bu kibrit iin de ayn ey geerlidir; kibritin alev
almas hi phesiz mmkndr, ama kibrit-varl onun dnda kalr, o imdi
lik siyah bir ba olan beyaz tahta parasdr. Buradakinin gizilgllkleri [potentialites] onunla kesin balant iinde olmakla beraber, kendilerini birer ken
dinde olarak gsterirler ve ona nispetle farkszlk durumundadrlar. Bu mrek
277

je a n -P a u l Sartre

kep hokkasnn krlmas mmkndr, minenin mermerine doru frlatrsam


paralanr. Ama bu gizilgllk mrekkep hokkasndan tamamen kopmu du
rumdadr, nk bu gizilgllk benim mrekkep hokkasn minenin mer
merine arpma imknmn akn ballandan ibarettir. Kendisi olarak alnd
nda mrekkep hokkas ne krlabilir olandr, ne de krlmaz olandr: o vardr.
Bu, benim, her trl gizilgllk dnda kalan bir buradaki dnebileceim
anlamna gelmez: srf benim kendi geleceim olmam olgusundan tr, burada
ki de birtakm gizilgllklerle donanm olarak aa kmaktadr; kibriti siyah
bal bir tahta paras gibi kavramak, onu her trl gizilgllkten soymak de
il, sadece ona yenilerini vermektir (yeni bir sreklilik yeni bir z). Buradafcinin gizilgllklerden tamamen arndrlmas iin, benim salt bir imdiki za
man olmam gerekirdi ki, byle bir ey dnlemez. Yalnz u var ki, buradaki,
edeer olan, yani ona nispetle edeerlilik durumunda bulunan eitli gizilgllklere sahiptir. nk, gerekten de, onlar daha olacak deildir. Ayrca, be
nim iin mmkn olanlar da yoktur, ama mmknleirler, nk zgrlm
tarafndan ierden kemirilmektedirler. Yani, benim iin mmkn olan her ne
olursa olsun, kart da ayn ekilde mmkndr. Bu mrekkep hokkasn kra
bilirim, ama ayn ekilde bir ekmeceye de yerletirebilirim; hilalin tesinde, do
lunay hedefleyebilirim, ama hilalin o halinde srekliliini de talep edebilirim.
Dolaysyla, mrekkep hokkas edeer imknlarla donatlmtr: bir ekmeceye
yerletirilmi olmak, krlm olmak. u hilal eklindeki ay gkyzndeki ak
bir eri de olabilir, ertelenmi bir son drdn olabilir. Buradaki tarafndan oldu
rulmu olmakszn ve daha olunacak olmakszn buradakiye geri dnen bu gizilgllklere, kendindenin varlk kipinde varolduklarn vurgulamak zere ihti
maller [probabilite] adm vereceiz. Benim iin mmkn olanlar yoktur, onlar
mmknleir. Ama muhtemel olanlar asla muhtemellemezler: onlar, muhtemel
olanlar olarak kendindedirler. Bu balamda, mrekkep hokkas vardr, ama onun
mrekkep hokkas-varl bir muhtemel olandr, nk mrekkep hokkasnn
daha mrekkep hokkas olacak olmas, hemen annda dsallk ilikisi halinde
eriyen salt bir grntr. Varln tesinde, varln yn olan, nk tam da
varln tesinde kendinde olan bu gizilgllkler ya da ihtimaller, birer hi tir.
Mrekkep hokkasnn z, kendi-iinin mmkn olan olumsuzlamasnn bal
la olarak ldrlmtr, ama bu z mrekkep hokkas deildir ve varlk de
ildir: kendinde olan olarak tzselletirilmi, eyletrilmi olumsuzlamadr, ya
278

Varlk ve H ilik

ni tart da bir hitir, dnyay evreleyip belirleyen hilik gmleine aittir. Kendiiin, mrekkep hokkasn mrekkep hokkas olarak aa karr. Ama bu aa
karma mrekkep hokkasnn varlnn tesinde ve olmayan o gelecek iinde
gerekleir; varln btn gizlgllkler, sreklilikten nitelenmi gizlglle kadar, varln gerekten de daha olacak olduklar olmakszn henz olm ad
ey olarak tanmlanr. Burada da yine, bilgi, varla ne bir ey ekler ne de on
dan bir ey eksiltir, onu hibir yeni nitelikle donatmaz. Bilgi, onunla yalnzca
olumsuz dsallk mnasebetleri srdren bir hilie doru varln tesine ge
erek, varln (var) olmasn salar: gizilglln bu salt hilik olma zellii,
sradan dsallk ilikileri kurmay hedefleyen bilimin gizilgll, yani z ve
gleri, radikal bir ekilde iptal eden giriimlerinde yeterince ortaya kmakta
dr. Ama te yandan algnn anlaml yaps olarak gizilglln zorunluluu
da, bu yaklamda diretmekten vazgeilmesi iin yeterince ak bir biimde or
taya kar: nitekim bilimsel bilgi, algnn gizilglletinc yapsnn ne stesin
den gelebilir ne de onu ortadan kaldrabilir; tersine, bu yapy varsayar.
Kendi-iinin varla mevcut oluunun o varl ey olarak nasl aa kard
n gstermeye altk; ve serimlememzi daha anlalr klmak zere eym fark
l yaplarn birbn ard sra gsterdik: buradaki ve meknsallk, sreklilik, z ve
gzilgllkler. Bununla birlikte, bu ardk serimlemeden, sz konusu urak
lardan bazlarnn tekiler karsnda gerek bir ncelie sahip olduu fikrinin
kmayaca aktr: kendi-iinin ortaya k, eyi yaplarnn btnlyle bir
likte aa karr. Zaten bunlardan bir teki bile yoktur ki btn tekileri ierme
sin: buradaki, z karsnda mantksal bir ncelie bile sahip deildir, tersine onu
varsayar ve buna karlk, z de buradakinin zdr. Benzer bir ekilde, nilelkvarlk olarak buradaki ancak dnya fonu zerinde grnebilir, ama dnya bura
dakiler derlemidir [collection]; ve dnyann huradakilerle, buradakilerin de dn
ya ile arasndaki datc iliki meknsallktr. Dolaysyla burada tzsel hibir
form, fenomenin grnme kipleri arkasnda duran hibir birlik ilkesi yoktur: her
ey, hibir ncelik olmakszn bir rpda verilmitir. Ayn nedenlerle, tasavvurda
ortaya leoyulamn [representatif] herhangi bir nceliini dnmek de hatal olur.
Nitekim betimlemelerimiz, bizi, dnya iindeki eyi girintili kntl bir biimde
gstermeye yneltti ve bundan tr dnya ile eyin, kendi-iine bir tr temaac gr iinde aldktan sansna kaplabiliriz: bu yalnzca eylerin pratik bir kul
lanlabilirlik dzeni iinde birbirlerine kyasla sralanm olmalanmn ard sra
279

Jean -P au l Sartre

olur. Dnyann kendilik devresinin iinde grnd dnlecek olursa byle


bir hataya dlmez. Kendilik devresi, kendi-iini kendisinden ayran eydir, ya
da Heideggerin bir deyimiyle sylersek: insan-gereklii, olduu eyi kendilik
devresinden hareketle duyurur. Kendi-iinin kendilii oluturan kendiye ynelik
bu projesi hibir biimde temaac bir dinginlik deildir. Sylediimiz gibi, bu
bir eksikliktir, ama asla verili bir eksiklik deildir: kendi kendinde kendisinin ek
sikliini daha olacak olan bir eksikliktir. Nitekim, saptanm bir eksikliin, ya da
kendinde eksikliin, dsallk halinde silinip gittiini iyi anlamak gerekir; daha
nceki sayfalarda buna iaret ettik. Ama kendisini eksiklik olarak oluturan bir
varlk, ancak orada, onda eksik olan ve olduu buradaki zerinde belirlenebilir,
ksacas, daha olacak olduu kendiye doru kendinden srekli bir koparl ara
clyla belirlenebilir. Bu demektir ki eksiklik, ancak reddedilmi eksiklik olarak
kendi kendisinde kendi kendisinin eksiklii olabilir: .. ,nn eksikliini ekenin ek
sik olunanla tastamam isel tek balants, reddir. Nitekim, ...mn eksikliini e
ken varlk onda eksik olan olm ad lde, onda bir olumsuzlama kavrarz.
Ama bu olumsuzlama, eer salt dsallk halinde -ve genel olarak olumsuzlamamn her trl imknyla birlikte- eriyip gitmemek zorundaysa, onun temeli de,
...nm eksikliini eken varln onda eksik olan olmak zorunluluundadr. By
lece, olumsuzlamanm temeli, olumsuzlamanm olumsuzlanmasdr. Ama bu temel-olumsuzlamanm bir veri olmas, zsel bir uran oluturduu eksiklik ol
masndan daha fazla deildir: bu temel-olumsuzlama daha olacak olan gibi var
dr; kendi-iin, yans-yanstan m hayalet birlii iinde kendini kendisinin eksik
lii klar, yani kendini, bu eksiklii reddederek bu eksiklie doru yanstr. Ek
siklik, kendi-iin asndan yalnzca ortadan kaldrlacak eksiklik olarak isel ek
siklik olabilir ve kendi-iin kendisinin eksikliini ancak daha olaca ey olarak,
yani bu eksikliin ortadan kaldrlmasna ynelik proje olarak gerekletirebilir.
Bylece kend-imin geleceiyle olan mnasebeti asla statik ya da verili deildir;
ama kendi-iin imdiki zamann ortadan kaldrlmas olarak zaten orada, gele
cekte olan olarak gelir, gelecek de kendi-iinin imdiki zamanna, onu kendi ba
rnda belirlemek zere gelir. Kendi-iinin burada eksiklik olmas ancak om da ek
sikliin ortadan kalkmas olursa mmkndr; ama bu olmamak kipinde daha
olacak olduu bir ortadan kalkmadr. Birtakm tikel eksiklikleri sonradan kadamlan ya da ekilen eksiklikler halinde ampirik olarak saptamaya imkn veren de
bu kkensel ilikidir. Bu iliki genel olarak etkilenmenin [affectivite] temelidir;
280

V arlk ve H ilik

psiiin iine eilimler ya da itahlar diye adlandrlan o putlar ve o hayaletleri


yerletirmek suretiyle psikolojik adan aklanmaya allacak olan da yine bu
kkensel ilikidir. Psykhe iine zorla yerletirilen bu eilimler ya da bu kuvvetler,
kendi kendilerinde anlalabilir eyler deildirler, nk psikolog onlar kendin
de varolanlar gibi verir, yani kuvvet olma vasflar bile farkszlklarnn gizli din
ginliiyle yalanlanmakta ve birlikleri salt dsallk ilikisi halinde dalmaktadr.
Onlar ancak kendi-iinden kendindeye giden ikin bir varlk ilikisinin kendindedeki temsili olarak kavrayabiliriz, ve bu ontolojik iliki tam da eksiklik'tir.
Ama bu eksiklik konulandrc ynden kavranamaz ve zerine dnlme
mi bilin tarafndan bilinemez (onu psiik nesne olarak, yani eilim ya da duy
gu olarak yakalayan, saf olmayan ve ibirliki [complice] dnme de grn
mez). Bu eksiklik ancak, burada ele almayacamz saflatrc dnm [reflexion purifiante] asndan eriilebilirdir. Dolaysyla dnyann bilinci dzleminde,
akn ve ideal bir zellik olarak, ancak atlm halinde kendine grnebilir. Nite
kim kendi-inde eksik olan, bir varlk-lesindeki-varha ideal mevcudiyetse,
varlk-tesindeki-varlk da kkensel olarak varlktaki-eksiklik olarak kavranr.
Bylece dnya, gerekletirilecek namevcudiyederin [absences] tasallutu altn
daymasna aa kar ve her buradaki, onu gsteren ve belirleyen bir namevcudiyetler kortejiyle birlikte grnr. Bu namevcudiyetler gizilgllklerin fo
nunda farkl deildir. Sadece, orada anlamlarn daha iyi kavrarz. Bylece, na
mevcudiyetler buradakiyi buradaki olarak gsterirler ve bunun tersine, buradaki
de namevcudiyetlere ynelir. Her namevcudiyet varlk-tesindeki-varlk oldu
undan, yani kendinde namevcut olduundan, her buradaki kendi varlnn bir
baka haline, ya da baka varlklara doru ynelir. Ama elbette, bu belirtici bile
imler [complexes indicatifs] halindeki dzenleni kendinde halinde donar ve
katlar, sz konusu kendinde olduundan, daha belirdikleri anda yaltlmlgm farkszl iine yeniden yuvarlanan btn bu dilsiz ve katlam belirtiler,
:am glmseyiine, bir heykelin bo gzlerine benzerler. yle ki, eylerin arka
sndan beliren namevcudiyetler, eyler tarafndan mevcutlatrlacak namevcudivetler olarak grnmezler. Bu namevcudiyetlerin benim tarafndan gerekletiri
lecek eyler olarak aa ktklarn sylemek de mmkn deildir, nk
psykhenin akm bir yaps olan ben ancak dnmsel bilinte ortaya kar. Na
mevcudiyetler, kendilik devresinin ortasnda doldurulacak boluklar olarak di
kilip duran sak gerekirliklerdir. Sadece, kendi-iin tarafndan doldurulacak
281

Jean -P au l Sartre

boluk vasflar, herhangi bir kiiye atfedilmi ya da temalatrlm olmaxr.ra


naslsa o haliyle yaanan dorudan ve kiisel bir aciliyet araclyla, zerine zinlmem bilinte ortaya kar. Namevcudiyetleri talepler olarak yaama.-can.
trdr ki, bir baka blmde onlarn kendilii [ipseite] diye adlandrm
duumuz ey aa kar. Bunlar grevlerdir [tches]; ve bu dnya bir gr-r
dnyasdr. Grevlere nispetle, bunlarn iaret ettikleri buradaki hem "bu g e r i
lerin buradakisidir -yani onlar araclyla belirlenen ve onlar yerine genre'rlcek olan gibi gsterilen biricik kendmdedr- hem de hibir ekilde daha bu zlrevler olmayacak olandr, nk zdeliin mutlak birlii iindedir. Yaltlnr_ j
iindeki bu balant, dinamiin iindeki bu atalet mnasebeti, amala ara ~nasebeti olarak adlandracamz eydir. Bu, dsallk tarafndan bozulan, ezi z i
bir iin-varhktr ve ideal akml, ancak kendi-iinin daha olacak olduu i:~varlm balla olarak dnlebilir. Ve ayn zamanda farkszln huz\;ri
mutluluu iinde dinlenirken yine de daha olacak olduu eyi kendisine duv-jran, yerine getirilecek grevlere kendisinin tesinde iaret eden olarak ey ir
kullanlabilir ara [ustensile] ya da alettir [instrument]. u halde eylerin ker.z.
aralarndaki kkensel mnasebet, buradakilerin nicel ilikisi temelinde beliren
mnasebet, kullanlabilirlik mnasebetidir. Ve bu kullanlabilirlik daha nce ia
ret edilmi olan yaplardan sonra ortaya km deildir ya da onlara bal der_dir: bir ynden onlar varsayar, bir baka ynden onlar tarafndan varsaylr. ev,
daha sonra alet olmak zere nce ey olan deildir; sonradan ey olarak a:;
kmak zere nceden alet deildir: o, ara-eydir [chose-ustensile}. Bununla bir
likte bilim adamnn daha sonraki abasnda tmyle ey olarak, yani her tr.kullanlabilirlikten arndrlm olarak kefedilecei dorudur. Ama bunun nede
ni, bilim adamnn sak dsallk ilikileri kurmaktan bakaca bir kayg tamama
sdr; zaten, bu bilimsel aba sonucunda her trl aletselliinden [instrumentlite] arndrlm olan eyin kendisi de mutlak dsallk halinde tkenmek zer;
buharlar. Hedeggerin formlnn ne lde dzeltilmeye muhta olduu gcrlyor: dnya elbette kendilik devresi iinde ortaya kar, ama devre konular.drc-olm ayan olduundan, benim olduum eyin duyurulmas kendi ban
konu lan drn olamaz. Dnyada olmak kendine doru dnyadan kurtulma'/,
deildir, ama dnyann gelecek dnya olan bir tesine doru dnyadan kurtu.maktr. Dnyann bana duyurduu ey yalnzca dnyasaldr. Kald ki kullan
labilir olanlarn, aralarn sonsuza gnderilmesi, kendisi olduum bir kendi-it282

Varlk ve H ilik

ne asla gndermiyorsa, aralar btnl de benim imknlarmn kesin balla


dr. Ve ben kendi imknlarm olduum iin, dnya zerindeki aralar dzeni
de benim imknlarmn, yani olduum eyin, kendindede yanstlm imgesidir.
Ama bu dnyasal imgeyi ben asla zemem: ona eylemin iinde ve eylem arac
lyla uyum salarm; kendi kendime gre bir nesne olabilmem iin, dnm
se! blnerek-oalma gerekir. u halde insan-gereklii dnya zerinde inotantklik araclyla kaybolmaz; nsan-gerekl im dnya-iinde-olmak demek,
bir dnyay var klan bizatihi aa k araclyla dnya iinde radikal bir e
kilde kaybolmak demektir, bir neye yarar imkn bile bulunmakszn, d
nmsel evrimin yardmndan bakaca yardm olmakszn, aratan araca ara ver
meksizin gnderilmek demektir. Burada bize ne iin ler zincirinin kimin
iinlerde (Wonmwillen) askya alnm olduu itirazm yneltmek hibir eye
yaramayacaktr. Elbette Worumwillen bizi varln henz aydnlatmam oldu
umuz bir yapma, bakas-ine gnderir. Ve kimin iin de durmadan aletle
rin arkasndan grnr. Ama oluumu ne iiminknden farkl olan bu kimin
im, zinciri kopartmaz. O sadece, zincirin halkalarndan bir tanesidir ve aletselligin perspektifinden ele alndnda, kendindeden kurtulmaya imkn vermez.
Bu i tulumu elbette ii iindir. Ama iinin aty kirlenmeden onarabilmesi
iindir. Peki niin stn kirletmemek zorundadr? cretinin en byk ksmn
giysi satn almaya harcamamak iin. Nitekim bu cret ona, hayatm idame ettir
mesine imkn verecek asgari para nicelii olarak verilir; ve ii tam da igcn
atlar onarmakta kullanabilmek iin hayatm idame ettirir. Peki neden atla
r onarmak zorundadr? Memurlarn muhasebe iinde altklar broya yamur
sularnn akmamas iin, vb. Bu, bakasn her zaman tikel bir tr alet olarak kav
ramak zorunda olduumuz anlamna gelmez, sadece, bakasn dnyadan hare
ketle dndmzde bile arasallm bileimlerinin sonsuza gndermesinden
kurtulamadmz anlamna gelir.
Bylece kend-inin red olarak kendi kendisinin eksiklii olmas lsnde
ve kendiye ynelik atlmmm balla olarak, varlk da kendi-iine dnya fonu
zerindeki ara-ey olarak alr ve dnya, kullanlabilirlii gsteren bileimlerin
farkszlatrlm fonu olarak belirir. Bu gndermelerin hepsi de anlamdan yok
sundur, ama ite bu balamdadr ki anlam sorununu bu dzlemde ortaya koyma
nn imkn bile yoktur. Yaamak iin allr ve almak iin yaanr. I-hayat
btnlnn anlamna ilikin soru; Yaamakta olan ben, neden alyorum?
283

Jean -P au l Sartre

Eer almak iinse, yaamak neden? sorusu, ancak dnmsel dzlemde so


rulabilir, nk kendi-iinin kendi kendisi tarafndan kefedilmesini gerektirir.
Geriye unu aklamak kalyor: kullanlabilirlik, kendisi olduum sak olumsuzlamamn balla olarak neden dnya zerinde belirebilir? Nasl oluyor da
salt buradaki olarak buradakinm durmakszn yinelenen ve ksr olumsuzlanmas
olmuyorum? Daha olacak olduum sak hiLikten baka bir ey deilsem, bu
olumsuzlama benim imgem olan bir grevler okluunu nasl aa karabilir?
Bu soruya cevap verebilmek iin, kendi-iinin sadece ve dpedz imdiki zama
na gelen bir gelecek olmadn hatrlamak gerekir. Kendi-iin ayn zamanda da
"idi formu aknda daha kendi gemiini olacaktr. Ve zamansal boyutun eks
tatik gereklilii yledir ki, eer kendi-iin, ne idiyse onun anlamn gelecei ara
clyla kendine duyuran bir varlksa, ayn zamanda da ayn beliri iinde alaca
m , kamakta olduu belli bir idinin perspektiflennden daha olacak olan bir
varlktr. Bu balamda, bir zamansal boyutun anlamn her zaman telerde, ba
ka bir boyutun iinde aramak gerekir; diyaspora diye adlandrm olduumuz ey
de budur; nk varln diyasporasal birlii, salt verili bir aidiyet deildir: ken
dim orada, darda, kendinin birlii iinde koullandrmak suretiyle diyaspora
y gerekletirme zorunluluudur. Dolaysyla, olduum ve buradakiyi aa ka
ran olumsuzlama u halde idinm kipinde daha olacak olandr. Basit mevcudiyet
olarak, bu olmayan salt olumsuzlamann varl, gemi ya da olgusallk olarak
onun arkasndadr. Bu haliyle, onun asla kksz olumsuzlama olmadn kabul
etmek gerekir. Tersine, nitelikli olumsuzlamadr -eer bu nitelemeyle, onun ken
di nitelliini "idi formunda daha olmayacak olan varlk olarak ard sra srkle
diini anlayacak olursak-, Olumsuzlama, belirlenme kipinde ve kendini buradahi nin konulandrn olumsuzlanmas kld lde, gemiin konulandrcolmayan olumsuzlanmas olarak belirir. Ve bu beliri de ifte bir m-varlk bir
liinde oluur, nk olumsuzlama, yans-yanstan kipinde kendisi olan gemi
ten kurtulmak iin, buradakinin olumsuzlanmas olarak varoluta cereyan eder,
ve buradaki den syrlmak iin kendi varl iinde gelecee doru kaarak gemi
ten kurtuluT. ite bu da kendi-iinin dnyaya ilikin bak as diye adlandra
camz eydir. Olgusalla uyarlanabilir olan bu bak as, kendinde ile kken
sel mnasebet olarak olumsuzlamann ekstatik niteliidir. Ama, te yandan da
kendi-iinin, dnyaya ekstatik aidiyet olarak, kendisi olduu her eyi idi" kipin
de olduunu da daha nce grdk. Mevcudiyetim ile gelecekte karlamam,
284

V arlk ve H ilik

nk gelecek, daha gelecek olan bir bilincin balla olarak bana dnyay if
a eder; ama varlm, tematik olmayan ynden de olsa, bana kendinde-varlm
erevesi iinde gemite grnr, yani dnyann ortasndaki girinti ve knt
lar halinde grnr. Hi phesiz, bu varlk hl ...nn bilincidir, yani kendiiindir; ama kendinde halinde donmu bir kendi-mdir ve bu yzden dnyann
ortasnda dnya>nn dkn bilincidir. Realizmin, natralizmin ve materyalizmin
anlam gemitedir: bu felsefe de, sanki imdiki zamandaymasna gemiin
betimlemeleridir. u halde, kendi-iin, dnyadan ift ynl bir katr: kat
bir dnyadaki mevcudiyet olarak kendi kendisinin dnyann-ortasmdaki-varlmdan kurtulur. Mmkn olan, kan zgr sonudur. Kendi-iin, kendisi ol
mad bir akn olana doru kaamaz, yalnzca kendisi olduu bir akn olana
doru kaabilir. Bu srekli kataki her trl duraklama imknn ortadan kal
dran ey de budur; eer amiyane, ama dncemin daha iyi kavranmasna im
kn verecek bir imgeye bavurmama izin verilirse, n sra sallanan havucun pe
inden koarak arabay eken eei hatrlayabiliriz. Eein havucu yakalamak
iin harcad btn gayretler, sonuta arabann ilerlemesine yol aar ve havu
da hep ayn mesafede kalmak zere arabayla birlikte ilerler. Bylece, bizatihi ko
uturmamzla grnr klman, bizim kouturmamzdan bakaca bir ey olma
yan ve srf bu yzden ermd olarak tanmlanan bir mmkn olann peinden
koarz. Kendi kendimize doru koarz ve biz bu olgudan tr kendi kendi
siyle buluamayan varlz. Kou, bir ynden anlamllktan yoksundur, nk
sonu asla verili deildir, ona doru kotuumuz lde icat edilmekte, projelen
dirilmektedir. Ve bir baka ynden, dlad bu anlamll ona vermekten geri
duramayz, nk mmkn, her eye ramen kendi-iinin anlamdr: ama daha
dorusu, kan anlam hem vardr hem de yoktur.
imdi, kendisi olduum gemiten kendisi olduum gelecee doru bu ka
n iinde, gelecek gemie olanca anlamn kazandrrken ayn zamanda da ken
dini gemie nispetle nceden haber vermektedir. Gelecek, verili kendinde ola
rak kendi kendisinin temeli olacak olan bir kendindeye doru tesine geilmi
gemitir, yani daha olacak olmak zorunda olduum olarak olacak olan bir ken
dindeye doru tesine geilmi olan gemitir. Benim iin mmkn olan, gemi
imi yeniden ele alrken bu gemii temellendirerek kurtarabilen olarak gemi
imin yeniden ve zgrce ele almdr. Ne idiysem o olduum temelsiz varlk
tan, ancak olacam kipinde kendisi olabildiim kurucu edime doru kaarm.
285

Jean -P au l Sartre

Bylece, mmkn, kendi-iinin kendini oldurduu eksikliktir, yani

n itelik li

olumsuzlama (yan niteliini kendi dnda, gemite tayan olumsuzlama) ola


rak mevcut olumsuzlamada eksik olandr. Bu ekilde, mmkn olann kendisi
de niteliklidir. Ama kendinde kipinde kendisinin nitelii olacak veri sfatyla de
il de, kendi-iinin ne idiyse o olduu ekstatik nitelendirmeyi kuracak yeniden ele
aln iareti olarak. Bylece susuzluk boyutludur: kendi-iinin ne idiyse o ol
duu bir boluk halinden imdiki katr. Ve verili hale boluk ya da eksiklik
vasfn kazandran da bizatihi bu katr: eksiklik, gemite eksiklik olamazd,
nk verili olan ancak kendi kendisinin akml olan bir varlk tarafndan ...e
doru tesine geilmise "eksik olabilir. Ama bu ka, ...e doru katr ve ona
dorultusunu veren de bu yne!medir. Bu ekilde, ka bizzat kendini yapan
e k s ik lik T ,

yani hem verili olann eksiklik ya da gizilgllk olarak gemie ku

rulmasdr, hem de kendini yans-yanstan formunda, yan eksiklik bilinci ola


rak eksiklik klan bir kendi-iin tarafndan verili olann yeniden ve zgrce ele
alnmasdr. Ve eksikliin kendisine doru kat ey de, kendi eksik-varl iin
de kendini eksik olduu ey tarafndan koullandran olarak, onun artk eksik
lik olmayan susuzluk olma imkn, yani doygunluk-susuzluktur. Mmkn olan,
doygunluun belirtisidir; deer de, kendi-iini bir utan bir uca kuatp iine
dolan hayalet varlk olarak ayn zamanda hem verili -tpk verili idiyken oldu
u gibi- hem de yeniden ele alman -tpk yans-yanstan oyununun onu ekstatk olarak oluturuu gibi- bir susuzluun belirtisidir. Grld zere, ken
di kendisini susuzluk olarak belirleyen bir tamlk sz konusudur. Ekstatik gemi-imdiki zaman mnasebeti, susuzluk yapsn bu tamlk taslann yn
olarak verir ve kendisi olduum mmkn olan da, doygunluk olarak bizatihi yo
unluu tamlktan kaynaklanan dolgunluu salamak zorundadr. Bylece var
la mevcut oluum varl buradaki halinde belirlerken, benim ayn zamanda da
buradaki yannda nitelikli eksiklik olmam olarak buradakinin olumsuzianmasdr.
Ve benim iin mmkn olan, varlk-tesindeki-varlm mmkn mevcudiyeti
olan olarak benim iin mmkn olann nitelii de, bir varlk-tesindeki-varl
aa karr, bu, birlikte-mevcudiyetiyle gelecek olan bir doygunlua kesin bir
biimde bal birlikte-mevcudiyet olan bir varlktr. Namevcudiyet, gerekletiri
lecek varlk olarak yeryzde byle aa kar ve bu varlk bende eksik olan
mmkn-varlm balla olarak aa kar. Su barda, iilmi-olmas-gereken gibi, grnr, yani konulandrc-olmayan ynden kavranm bir susuzlu
286

Varlk ve H ilik

un balla olarak ve bizatihi varl iinde doldurulmas gereken gibi gr


nr. Ama hepsi de dnyann geleceiyle kurulacak bir ilikiyi ieren bu betim
lemeler, dnyann zamannn ya da tmel zamann kkensel olumsuzlama teme
linde bilince nasl aldm gsterirsek daha ok aydnla kavuacaktr.

IV
DNYANIN ZAMANI
Tmel zaman [ternps niversel] kendi-iin araclyla dnyaya gelir. Kendin
denin zamansall yoktur, nk o tam da kendinde olandr ve zamansallk de
vaml bir biimde kendiye kendi iin mesafeli olan bir varln birliki varlk ki
pidir. Bunun tersine, kendi-iin zamansallktr, ama kendiliinden bir biimde
"dnmsel-zerine dnlm mnasebeti iinde ortaya kmadka zamansallm bilinci deildir. Zamansall, zerine dnlmemi kipte varln
zerinde, yani darda kefeder. Tmel zamansallk nesneldir.
A) Gemi
Buradaki, daha nce bir gelecek idiyken, daha sonrasnda bir gemi haline
daha dnecek olan bir imdi gibi grnmez. Bu mrekkep hokkas, onu alg
ladm anda, esasen kendi varoluu iinde zamansal boyutuna sahiptir. M
rekkep hokkasn bir sreklilik olarak kavradmda, yani onu bir z olarak kav
radmda o oktan gelecektedir; her ne kadar gncel mevcudiyetim iinde ona
mevcut olmasam da, kendi-kendine-gelecek-olan olarak ona mevcutumdur. Ve
ayn anda da bu mrekkep hokkasn esasen orada, dnyada olmu olandan ba
ka trl kavrayamam, nk ben kendim de esasen mevcudiyet olarak dnyada
idim. Bu anlamda, eer tanma sentezi [synthese de recognition] dediimiz e
yin, art arda gelen imdilerin dzenleniiyle, alglanan eyin bir sresi olmas
n salayan, ilerleyen bir zdeletirme ilemi olduunu sylyorsak, byle bir
sentez sz konusu deildir. Ama kendi-iin, ucunu gremedii muazzam ve tek
dze uzanan bir duvarmasna aa kan kendinde boyunca kendi zamansallmdaki paralanmay elinde tutar. Ben, ne ise o olan varln yan banda, he
nz deil ve oktan kipinde, daha olacak olduum bu kkensel olumsuzlama287

Jean-Paul Sartre

ym. u halde duraan bir dnyada, deimemecesine ne ise o olarak kalan tek
bir varln yan banda beliren bir bilin varsayarsak, bu varlk bir deimezlik
gemii ve gelecei ile birlikte aa kacaktr ve bu gemi ile gelecek hibir
sentez ilemi" gerektirmeyecek, onun aa kyla bizatihi ayn ey olacaktr.
lem, ancak, kendi-iin, ayn anda kendi kendisinin gemiini de daha yakala
yacak ve daha oluturacak olsayd zorunlu olurdu. Ama srf kend-inin kendi
gelecei oluu gibi kendi gemii de olm as yznden, kendindenin aa k
da yalnzca zamansallatrlablir. Buradaki, isel anlamda a priori bir form iin
de krlarak yansyaca iin deil, varl bile zamansallama olan bir aa k
ta tezahr ettii iindir ki, zamansallk olarak aa kar. Bununla birlikte varl
n zamansallk-d la-temporalite] oluu bizatihi aa k iinde temsil edilir:
zamansallaan bir zamansallk iinde ve bu zamansallk araclyla kavranan
olarak buradaki de kkensel olarak zamansal gibi grnr; ama ne ise o olan ola
rak kendi zamansall olm ay reddeder, yalnzca zaman yanstr; ayrca isel
ekstatik mnasebeti -zamansallm kayna olan mnasebet- salt nesnel bir d
sallk ilikisi olarak geri gnderir. u halde, zamand zdelik [identite intemporelle] ile ekstatik zamansallatrma birlii arasndaki uzlama olarak sreklilik,
kendinde anlarn, birbirlerinden ayr ve basit bir dsallk mnasebetiyle bir ara
ya gelmi kk hiliklerin, zamansal-olmayan bir deimezlii muhafaza eden
bir varln yzeyinde dpedz kayp gitmesiymi gibi grnecektir. Dolaysy
la varln zamandlmm bizden kat doru deildir; tersme, zamandlk,
zamann iinde verilidir, tmel zamann varlk tarzn temellendirir.
u halde kendi-iin, olduunu idi kipinde olmu olduu lde, kullanlabi
lir olan ara ya da ey de ona oktan [dej] oradaym gibi grnr. Kendi-iinin
buradaki ne mevcut olabilmesi, ancak mevcut idilii olarak mmkndr; her algla
ma kendisinde ve hibir ilem olmakszn, bir tanmadr. Oysa gemiin ve im
diki zamann ekstatik birlii boyunca ortaya kan ey zde bir varlktr. Bu var
lk gemite ve imdiki zamanda ayn olan gibi kavranmaz, kendisi olan gibi kav
ranr. Zamansallk bir grme organndan [organe de vision] baka bir ey deildir.
Bununla birlikte, bu varln kendisi olduunu buradaki oktan idi. Bylece bir ge
mie sahip olan gibi grnr. Ne var ki bu gemi olm ay reddeder, ona yalnzca
sahiptir. u halde zamansallk nesnel olarak kavranan sak bir hayalettir, nk
kendi-iinin zamansall olarak da, kendindenin daha olacak olduu zamansallk
olarak da kendini vermez. Ayn zamanda, akmlk vasfyla kendinde olan akn
288

V arlk ve Hilik

gemi de imdiki zamann olacak olduu e.y gibi olamaz, bir Selbststndigkeit
hayaleti iinde kendini yaltr. Ve gemiin her an bir imdiki zaman olmu olan
olduundan, bu yal itilmilik gemiin iinde bile devam eder. yle ki, deimez
buradaki, hayalet kendmdelerin sonsuz bir krpma ve paralanmas iinde aa
kar. Bu bardak ya da bu masa benim iin byle aa karlar: bunlar srmezler,
vardrlar; ve zaman onlarn zerinden akar. Hi phesiz bu nesnelerdeki dei
imleri grmediim sylenecektir. Ama bu, bilimsel bir bak asn gereksiz bir e
kilde buraya buyur etmek olur. Hibir eyin dorulamad bu bak as, bizati
hi algmz araclyla yalanlanr: pipo, kurun kalem, kendilerini btnyle ken
di pro filleri nin her biri iinde ifa eden ve sreklilii profillerin okluuna bt
nyle ilgisiz kalan btn bu varlklar, zamansallk iinde aa kmakla beraber,
ayn zamanda da her trl zamansallga akndrlar. ey, form olarak, yani za
manda grebileceimiz yzeysel ve asalaka deiikliklerin hibirinden etkilenme
yen bir btn olarak, bir rpda vardr. Her buradaki kendi eiini, yani olduunu
bir daha olmamak zere brakaca deiim dzeyini belirleyen bir varlk yasasy
la birlikte aa kar. Ve sreklilii ifade eden bu varlk yasas, onun znn he
men aa kan bir yapsdr, buradakini kavrar, bir smr-gizlgll belirler
dnyadan yitip gitmenin smr-gizlglln. Bu konuya dneceiz. Bylece,
kendi-iin zamansall varln zerinde kavrar, deiime uratmann hibir imk
n olmadan varln yzeyinde oynaan salt yansma olarak kavrar. Zamandaki bu
mutlak ve hayaletimsi hiliklii [neantite], bilim adam homojenlik ad altnda
kavram olarak sabitletirecektir. Ama zamansallatran kendi-iinin ekstatik birli
inin kendinde zerinde ve akn kavran, bu birlii bu birlik olarak kuran her
hangi bir varlk bulunmadan, bo bir zamansal birlik formunun yakalan gibi
gerekleir. imdiki zaman-gemi dzleminde, her nce ve her sonrann farksz
lk dsallyla tekilerden yaltlm bir kendinde olan ve yine de bu anlarn tek
bir varln birlii iinde birletikleri d zamansallk olan mutlak dalmann o tu
haf birlii ite byle ortaya kar, bu ortak varlk ya da Zaman, zorunluluk ve lzsellik olarak tasarlanan bizatihi dalmadan baka bir ey deildir. Bu elikili do
a ancak kendi-iin ve kendmdenin ifte temeli zerinde grnebilir. Bu noktadan
itibaren, bilimsel dnm, dsallk ilikisini hipostazlatrmay hedefleyerek,
kendindeyi de zaman iinde hedeflenen bir akmlk olarak deil, andan ana geen
bir ierik gibi; daha da iyisi, birbirlerinin dnda ve birbirlerine kesinlikle benze
yen bir ierikler okluu gibi tasarlayacaktr yani bolukta dnecektir.
289

Jean -P au l Sartre

Buraya kadar, tmel zamansalla ilikin betimlememizi, zamand duraan


l dnda varlktan hibir eyin gelmedii varsaymna dayanarak yrttk.
Ama tam da varlktan gelen bir ey vardr: bu eye, daha iyi bir adlandrma olma
d iin, ortadan kalkma [abolition] ve grnmeler [apparitions] diyeceiz. Bu
grnme ve ortadan kalkmalar ontolojik deil de dpedz metafizik bir aydn
latmann konusu olmaldr, nk bunlarn zorunluluklar ne kendi-iinin varlk
yaplarndan, ne de kendindenin varlk yaplarndan hareketle anlalabilir: bun
larn varoluu olumsal ve metafizik bir olgunun varoluudur. Grnme fenome
ninde varlktan gelenin ne olduunu tam olarak bilmeyiz, nk bu fenomen
esasen zamansallam bir buradaki olgusudur. Bununla birlikte deneyimin bize
rettii, buradakinin deiik biimlerde belirip yok olduudur, imdi algnn
kendindeyi aa kardn ve kendinde dnda hibir eyi aa karmadn
bildiimizden kendindeyi bu belirilerin ve yok olmalarn [aneantssements] te
meli olarak dnebiliriz. Ayrca unu da aka gryoruz ki, kendindenin var
lk yasas olarak zdelik ilkesi gereince, ortadan kalkma ve grnme, grn
m ya da ortadan kalkm kendindenin tmyle dnda olmaldr: aksi takdir
de, kendinde hem olurdu hem de olmazd. Ortadan kalkma, bir son olan bu var
lk dml olamaz. Yalnzca kendi-iin bu dmlklerle tanabilir, n
k o kendi kendinde, kendi kendisinin sonudur. Olumlayann olumlanan tara
fndan doldurulduu hemen-hemen-olumlama olarak varlk, i sonluluu ol
makszn, 'kendi-olumlamasna zg gerilim iinde varolur. Bu varln orayakadar" [jusque-l] btnyle kendi dndadr. Bylece ortadan kalkma, ancak
bir dnya iinde ve bir kendinde iin ortaya kabilen bir sonrann zorunluluu
nu deil, bir hemen-hemen-sonra'nn zorunluluunu ifade eder. Bu hemen-hemen-sonra yle ifade edilebilir: kendinde-varlk kendisi ile hilik arasnda bir
dolaym gerekletiremez. Benzer ekilde, grnmeler de grnen varln se?"u.y enleri deildirler. Servenin varsayaca o kendine ncelii, yalnzca grnmesi
de sonu gibi isel servenler olan kendi-iinde bulabiliriz. Varlk ne ise odur.
Varlk, olmaya koyulmak szm, ocukluu da genlii de olmakszn vardr: g
rnen, varln kendine zg yemlii deildir, varlk, olmamak kipinde daha ola
cak olduu nce ile hibir mnasebeti bulunmakszn bir rpda varlktr, ve o
nce iinde salt namevcudiyet gibi daha olacaktr. Burada da yine bir hemen-hemen-ardkl, yan grnenin kendi hiliine nispetle eksiksiz bir dsalln
buluyoruz.
290

Varlk ve H ilik

Ama bu mutlak dsallm vardr [il y a] formunda verilmesi iin, esasen bir
dnya gerekir; yani bir kendi-iinin belirmesi gerekir. Kendindenin kendi-iine
nispee mudak dsall, grnmenin hemen-hemen-ncesi ya da ortadan kalk
mann hemen-hemen-sonras olan bizatihi hiliin varln doluluu iinde yer
bile bulamamasn salar. Gemite olmatm" bir buradaki yalnzca bir dnyann
birlii iinde ve dnya fonu zerinde ortaya kabilir, dsallk olan o mnasebet-yokluu-mnasebeti yalnzca bir dnyann birlii iinde ve dnya fonu ze
rinde aa karlabilir; gemite olmam" bir grnene nispetle daha nceklk durumunda olan varlk hilii, bir dnyaya ancak geriye doru, kendi ken
disinin hilii ve kendi kendisinin ncellii [anteriorite] olan bir kendi-iin ara
clyla gelebilir. Bylece buradakinin belirii ve yok oluu ikircikli fenomenler
dir: kendi-iin araclyla varla gelen ey, burada da yine, salt bir hiliktir, henz-olmamak ve artk-olmamaktr. Sz konusu varlk buradakinin temeli olma
d gibi, nce ve sonra yakalanm btnlk olarak dnya da onun temeli deil
dir. Ama te yandan, beliri dnya zerinde kendi kendisinin ncesi ve kendi
kendisinin sonras olan bir kendi-iin araclyla aa kan olarak, grnme de
nce bir serven olarak verilir; grnm olan buradakiyi, kendisinin namevcudiyeti olan dnyada kavrarz, buradakini onun namevcut olduu bir dnyada
biz oktan mevcutmuuz gibi kavrarz. ey bylece kendi kendisinin hiliinden
fkrabilir. Burada zihnin kavramsal bir gr [une vue conceptionnelle] deil,
algnn kkensel bir yaps sz konusudur. Gestalttheorie'nin deneyleri, salt g
rnmenin her zaman dinamik beliri olarak kavrandn, grnenin, hiliin di
binden koarak varla geldiini ak bir ekilde gstermektedir. Burada ayn za
manda da nedensellik lkesi nm kaynan buluyoruz. Nedenselliin ideali, bir
Meyersonun arzu edecei gibi, grnenin grnen olarak olumsuzlanmas de
ildir; iki fenomen arasnda devaml bir dsallk ba kurulmas da deildir, tik
nedensellik, grnenin grnmesinden nce, grnmesini hazrlamak zere
esasen orada, kendi kendisinin hilii iinde olan gibi kavranmasdr. Nedensel
lik, sadece, ekstatik varlk kipi olarak grnenin zamansallmm ilk kavrandr. Ama olayn servenci zellii de, grnmenin ekstatik oluumu da bizatihi
algnn iinde dalrlar, nce ve sonra algnn kendinde-hiliinde donar, gr
nen de, algnn farksz zdelii iinde sabitlenir, grnenin bir nceki andaki
varlk-olmayan bu anda varolan varln farksz doluluu olarak aa kar, ne
densellik mnasebeti grnenden nceki buradakiler ile grnenin kendisi ara291

Jean -P au l Sartre

smdaki salt dsallk mnasebeti halinde dalr. Grnmenin ve kaybolmann


ikirciklii, bylece, bunlarn dnya olarak, mekn olarak, gizilgllk ve kul
lanlabilirlik olarak, tmel zamann kendisi olarak, durmadan dalan btnlk
ler vehesi altnda verilmelerinden ileri gelir.
Dnyann homojen ve birbirlerine salt bir dsallk mnasebetiyle balanm
anlardan yaplm olan gemii ite byledir. Daha nce de iaret ettiimiz gibi,
kendi-im, gemii araclyla kendinde iinde erir. Kendinde haline gelen ken
di-iin gemite dnyann ortasnda olan olarak amlamr: o vardr, aknhgm
kaybetmitir. Ve bu olgudan tr, kendi-iinin varl zaman iinde gemileir:
kendi-iinin gemii ile kendi-ime birlikte-mevcudiyet olan dnyann gemii
arasnda, kendi-iinin kendi gemiini daha olacak olmasndan baka hibir fark
yoktur. Bylece yalnzca bir gemi vardr, o da varln gemii ya da gemite
iinde olmu olduum nesnel gemitir. Benim gemiim dnyada gemitir, ken
disi olduum ciddiyettir, gemiin btnlne doru kamdr. Bu demektir
k, daha olacak olduum ekstatik zamansallk ile verili salt hilik olarak dnya
nn zaman arasndaki zamansal boyutlardan bir tanesi iin bir akma vardr.
Ben, gemi araclyla tmel zamansalla ait olurum, imdiki zaman ve gele
cek araclyla ondan kaarm.
B) imdiki Zaman
Kendi-iinin imdiki zaman varla mevcudiyettir ve bu haliyle de yoktur.
Ama imdiki zaman varln aa kdr. Mevcudiyete grnen varlk kendi
ni imdiki zamanda olan gibi verir. Bu nedenledir ki imdiki zaman, yaandn
da atkl [antinomiquement] bir biimde kendini olmayan olarak verirken,
kendisi olduunu, imdiki zamanda olan gibi aa karak kendini varln ye
gane ls olarak verir. Bunun nedeni varln imdiki zamandan tamas de
ildir; bu ar ldeki varlk bolluu, ancak, renme organ olan gemi iin
de kavranabilir, yani artk olmayan ey olarak kavranabilir. Nitekim masamn
stndeki bu kitap imdiki zamanda vardr ve gemite var idi (kendi kendisi
nin ayn olarak). Bylece, imdiki zaman, kkensel zamansallk iinde tmel
varlk olarak aa kar ve bir yandan hibir ey deilken -varlktan baka hi
bir ey deilken- bir yandan da varlk boyunca salt kayp gitmedir, salt hiliktir.
Yukardaki dnceler, varln varl dnda imdiki zamana varlktan hi
292

V arlk ve H ilik

bir eyin gelmediini gsteriyormu gibi grnebilir. Ama bu, varln kendi-ii
ne kh atlm gibi, kh hareket halindeymi gibi aldm ve hareket ile dingin
lik nosyonlarnn diyalektik mnasebet iinde olduklarn unutmak olur. Oysa
hareket, ontolojik olarak kendi-iinin yapsndan tretilemedii gibi onun kendmdeyle olan temel ilikisinden de, varlk fenomeni iinde kkensel olarak ke
fedebileceimiz eyden de tretilemez. Hareketsiz bir dnya tasarlanabilir bir
ey olurdu. Elbette, dpedz formel bir imkn dnda deiimsiz bir dnyann
imkn dnlemez, ne var ki deiim hibir ekilde hareket deildir. Deiim
buradakmin niteliinin bakalamasdr; daha nce grdmz gibi, deiim
bir formun belirii ya da dalmasyla bir blok halinde gerekleir. Bunun tersi
ne, hareket zsel-neliin [quiddite] srekliliini varsayar. Eer bir buradaki ayn
zamanda hem bir yerden baka bir yere aktarlmak, hem de bu aktarm srasn
da kendi varlnda radikal bir deiiklie uramak zorunda olsayd, urad bu
deiiklik bereketin olumsuzlaycs olurdu nk artk hareket halinde olan hi
bir ey olmazd. Hareket, meknn homojenlii postlasmm da yeterince gster
dii gibi, deiiklie uramadan kalan bir buradakmin salt yer deitirmesidir.
Demek oluyor ki, mevcut varolanlann zsel niteliklerinin hibirinden karsanamayan, Elea okulu ontolojisinin yadsd ve Descartes ontolojide nl fis
ke ye [chiquenaude] bavurmay zorunlu klan hareket, kesin bir olgu deerine
sahiptir, varln olanca olumsallna katlr ve bir veri olarak kabul edilmek zo
rundadr. Elbette biraz sonra hareketin (var) olmas iin bir kendi-iin gerek
tiini greceiz, ve bu da sak hareket iinde varlktan gelen eyin kesin bir bi
imde belirlenmesini zellikle zorlatrmaktadr; ama her trl durumda kendiiinin, baka yerde olduu gibi burada da varla hibir ey eklemediinden phe
edilemez; kendi-iin, baka yerde olduu gibi burada da, hareketin zennde
ykseldii fonu oluturan salt Hitir. Ancak, hareketin bizatihi doas gerei, on
dan bir karsam a yapmay denemek bize yasaklansa bile, en azndan hareketin
bir betimlemesini yapmak mmkn ve hatt zorunludur. u halde hareketin y
n olarak neyi dnmek gerekiyor?
Hareketin varln sradan etkilenmesi [affection] olduu, nk hareket ede
nin [mobile] hareketten sonra da nceden naslsa yle kald sanlr. Hareketin,
varl degitirmeksizin onun zerine eklendii ylesine besbelli grnr ki, ak
tarmn aktarlm figr bozmad ou kez bir ilke olarak ortaya konmutur:
ve daha nce grdmz gibi, buradakinn zsel-neliinin deiiklie urama
293

Jean -P au l Sartre

dan kald da kesindir. Hibir ey Fitzgeraldm bzme [contraction] teorisi


nin ya da Einsteinm ktlenin varyasyonlar teorisinin maruz kald direniten
daha tipik bir ekilde bu anlay sergileyemez, nk bu teorilerin ikisi de, en
bata hareket ettirici nedenin varln kuran eye saldrr grnyorlard. Hare
ketin grecelii ilkesi elbette buradan gelir ve eer hareket varln bir d zel
liiyse ve eer iyapsal hibir deiiklik hareketi belirlemiyorsa, bu ilke mkem
mel bir ekilde anlalr. Hareket bu durumda varln kendini evreleyenlerle
ylesine dsal bir ilikisi haline gelir ki, varln hareket ettiini ama evresin
dekilerin dingin durumda olduklarn, ya da buna karlk, evresindekilerin ha
reket ettiini ve dnlen varln dingin durumda olduunu sylemek ede
er hale gelir. Bu bak asndan hareket, bir varlk gibi ya da bir varlk kipi gi
bi deil, batan sona tzden arndrlm bir mnasebet olarak belirir.
Ancak, hareket edenin balangta ve varta, yani hareketi ereveleyen iki
duraklama arasnda kendi kendisinin ayns kalmas olgusu, onun hareket ettiri
ci neden idiyken ne olduu konusunda hibir nyargy gerektirmez. Byle bir
yarg, bir otoklavda kaynamakta olan suyun kaynarken de tekrar souduktan
sonra da ayn zellikleri gsterdii gerekesiyle, kaynama srasnda hibir dn
me uramadn sylemekle ayn ey olur. Ayn biimde, hareket edene hare
keti srasnda farkl ardk konumlar atfedilebilmesi ve onun her konumda ken
di kendisine benzer grnmesi de bizi duraksatmamaldr, nk bu konumlar
hareketin kendisini deil katedilen mekn tanmlarlar. Tam tersine, iinden
klmaz Eleac aporilerin kaynanda yatan, hareket edeni dinginliinden ekip
almakszn bir izgi boyunca yeri deitirilecek dingin haldeki bir varlk gibi ele
alan o matematiki eilimdir, asl bu eilimdir.
Bylece varln, ister dingin halde ister hareket halinde olsun, kendi varl
iinde deimeden kald yolundaki olumlama, eletirisiz kabul edemeyecei
miz sradan bir postla olarak grnmelidir. Bu eletiriye tabi tutmak zere,
Eleac kantlara ve zellikle de oka ilikin olanna bakalm. Sylenene gre ok AB
konumundan getiinde, sivri ucu Ada ve kuyruunun ucu da Bde olmak ze
re orada tastamam duraan haldeki bir okun olaca gibi vardr. Bu, hareketin
varln stne yerletii ve bunun sonucunda varln hareket etmekte mi yok
sa dingin halde mi olduunu gsteren hibir eyin bulunmad kabul edilirse
besbelli bir ey gibi grnr. Ksacas, hareket eer varln bir anzasysa hare
ket ve dinginlik birbirinden ayrlmaz. Eleac aporilerin en nlsne, Akhileus ve
294

V arlk ve H ilik

Kaplumbaa aporisine kar karlmas uslden olan kantlar burada geersiz


dir. Nitekim Eleaclann meknn sonsuza kadar blnebilirliini hesaplarken za
man iin de ayn trden bir hesaplama yapmam olduklarn ileri srmek neye
yarar? Burada konum ya da an deil, olmak sz konusudur. Eleaclara hareketi de
il de hareketi tayan mekn gz nne aldklar ynnde bir yant verdiimiz
de sorunun doru bir kavranna da yaklarz. Ama o zaman da sorunu zmeksizin gstermekle yetiniriz: nitekim hareket edenin varl ne olmaldr ki,
zsel-nelii deiiklie uramadan kalrken, hareket eden yine de kendi varl
iinde dingin haldeki bir varlktan ayr olsun?
Eer Zenonun kantlanna kar gsterdiimiz direnci akla kavuturmaya
alrsak, bunlarn kkeninde belli ve doal bir hareket anlaynn bulunduu
nu saptarz: okun ABden "getiini kabul ederiz, ama bir yerden gemek bize
orada kalmak'la, yani orada olnakh edeer olamazm gibi grnr. Ne var ki
genellikle ciddi bir karkla deriz, nk hareket edenin ABden gemekten
baka bir ey yapmadn (yani asla orada olmadn) dnr ve ayn zaman
da da onun kendi kendinde, olduunu varsaymaya devam ederiz. Bu durumda,
hareket eden hem kendinde olacaktr, hem de ABde olmayacaktr. Bu Eleaclarn aporisinin kaynadr: ok ABdeyken, olduuna gre, ABde nasl olmayacak
tr lc? Baka trl syleyecek olursak, Eleac aporiden kurtulmak iin hareket
halindeki varln kendmde-varlm muhafaza ettii ynndeki genel kabul g
ren postladan vazgemek gerekir. ABden yalnzca gemek, gei-halinde-olmak demektir. Gemek nedir? Ayn zamanda hem bir yerde olmak hem de ora
da olmamaktr. Gei halindeki varln burada olduunu sylemek, onu aniden
orada durdurmakszm hibir urakta mmkn deildir; ama onun olmad, ya
da orada olmad, ya da baka yerde olduu da sylenemez. Gei halindeki var
ln yerle olan mnasebeti bir igal mnasebeti deildir. Ama daha yukarda
grdk: dingin durumdaki bir buradakinin yeri onun fonla olan dsallk mna
sebetiydi ve fonun kendisi de formlar okluu halinde dald zaman bu m
nasebet baka buradakilerle d mnasebetler okluu halinde kerek bu hale
geliyordu1. u halde meknn temeli, varla kendi-iin araclyla gelen ve k
kenini varln ne ise o olmasnda bulan karlkl dsallktr. Ksacas varlk, bir
kendi-iine baka varlklarla farkszm gibi grnmek suretiyle kendi yerini ta
nmlar. Ve bu farkszlk onun bizatihi zdeliinden, baka buradakilere esasen
1) nc Blm, ikinci Balk.
295

Jean-Paul Sartre

mevcut olan bir kendi-iin tarafndan kavranan olaTak onun ekstatik gereklik
namevcudiyetinden baka bir ey deildir. u halde buradaki yalnzca ne ise o ol
duu iindir ki bir yer igal eder, bir yerdedir, yani kendi-iin tarafndan teki
buradakilerin onlarla mnasebetleri bulunmayan olarak mnasebete sokulmutur.
Mekn kendi kendisinin mnasebeti olan varlk tarafndan mnasebet olarak
kavranan mnasebet hiliidir. Dolaysyla, bir yerde olmak yerine oradan ge
mek olgusu ancak varlk terimleriyle yorumlanabilir. Bu demektir ki, yer varlk
tarafndan temellendirildiinden, varlk kendi yerim temellendirmek iin artk
yeterli deildir: onu yalnzca taslaklatnr; teki buradakilet dsallk ilikileri
kendi-iin tarafndan kurulmu olamaz, nk bu ilikileri, olan bir buradakiden
hareketle kurmak zorunda olan varlktr. Ama yine de bu ilikiler yok olamaz
lar, nk bu ilikilerin, kendisinden kalkarak kurulduklar varlk salt bir hilik
deildir. Sadece, bu ilikilerin kurulduklar bizatihi imdide, varlk esasen on
larn dndadr, yani bu ilikilerin aa kyla ezamanllk halinde, esasen
yeni dsallk ilikileri aa kar ve temeli sz konusu buradaki olan bu ilikiler
birincilerle bir dsallk mnasebeti iindedir. Ama varln yerini tanmlayan
meknsal ilikilerin devaml bir biimde sren dsall, temelini ancak sz ko
nusu buradakinin kendi dmda olmasnda bulabilir. Ve gerekten de, buradakinn bir yerden getiini sylemek, onun hl oradayken esasen artk orada olma
d, yani kendi kendisine nispetle, ekstatik bir varlk mnasebeti iinde deil de
salt bir dsallk mnasebeti iinde olduu anlamna gelir. Bylece buradaki, te
ki buradakilerin dnda olarak aa kt lde yer vardr. Ve varlk artk o
dsallktan ibaretmiesine tezahr etmedii iin, tersine oktan ondan darda
olduu lde, o yerden gei vardr. Hareket bylece kendi dnda olan bir var
ln varldr. Hareket vesilesiyle gndeme gelen yagane metafizik sorun ken
diye dsallk sorunudur. Bu ne anlama gelir?
Hareket iinde, varlk Adan Bye getii zaman hibir ey deimez. Bu demek
tir ki, varln nitelii kendi-iine buradaki olarak grnen varl temsil eden ola
rak baka bir nitelie dnmez. Hareket hibir biimde bir tr dnm olarak
dnlemez; nitelii edimselletirmedii gibi, onu znde deiiklie de urat
maz. Nitelik tastamam ne ise o olarak kalr: deien, onun varlk tarzdr. Bilardo
masasnn stnde yuvarlanan u krmz top krmz olmay hibir ekilde brak
maz, ama olduu bu krmzy dingin haldeyken olmu olduu krmzyla ayn
tarzda olmaz: ortadan kalkma ve sreklilik arasnda belirsizlik halinde kalr. Ni
296

V arlk ve H ilik

tekim, oktan Bde olan olarak, bilardo topu Adayken ne idiyse onun dndadr,
burada krmznn yokoluu vardr, ama kendini Cde bulan olarak, Bnin tesin
de olan olarak bilardo topu bu yokuluun da dndadr. Bylece ortadan kalkma
araclyla varlktan ve varlk araclyla da ortadan kalkmaktan kurtulur. u
halde dnyada, zgnl asla olmamak olan bir buradaki tryle karlalr
ama bunlarn bu yzden birer hilik olmalar gerekmez. Kendi-iinin btn bu
buradakiler zerinde kkensel olarak kavrayabilecei yegane mnasebet, kendiye
dsallk mnasebetidir. nk dsallk hi olduundan, kendiye dsallm
[exteriorit--soi] olmas iin kendi kendinde, kendi kendisinin mnasebeti ola
cak bir varln olmas gerekir. Ksacas, bir kendi-iine kendi-ye-dsallk olarak
kendini gsteren eyi kendindeye zg terimlerle tanmlamamz mmkn deil
dir. Bu dsallk ancak burada olduunu kendi kendinde oktan orada olan bir
varlk tarafndan, yani bir bilin tarafndan kefedilebilir. Dpedz varla zg
bir hastalk gibi beliren, yani baz buradakiler iin hem kendi olmak hem de ken
di kendinin hilii olmak imknszl eklinde ortaya kan bu kendi-ye-dsallk, kendini dnya zerindeki hi gibi, yani tzselletirilmi bir hi gibi olan bir ey
araclyla gstermek zorundadr. Nitekim kendi-ye-dsallk hibir biimde ekstatik olmadndan, hareket edenin kendiyle mnasebeti salt farkszlk mnase
betidir ve ancak bir tank tarafndan kefedilebilir. Bu, kendini yapamayan bir or
tadan kalkma ve kendini yapamayan bir grnmedir. Kendi-ye-dsall len ve
imleyen bu hi, tek bir varlk birlii iindeki dsallk oluumu olarak yrngedir.
Yrnge kendini izen izgidir, yani mekn iindeki an bir sentetik birlik grn
tsdr, hemen annda sonsuz dsallk okluu halinde ken bir yanltc g
rntdr. Buradaki dinginken zaman mekn vardr; hareket etmeye koyuldu
unda, mekn kendini dourur ya da dnr. Yrnge asla olmaz, nk hitir:
hemen annda eitli yerler arasndaki salt dsallk ilikileri halinde, yani farksz
ln sradan dsall ya da meknsallk iinde yok olur. Hareket de daha ok ol
makta deildir; hareket kendini ortadan kaldrmay da btnyle olmay da ba
aramayan bir varln yok-mertebesindeki-varldr; bizatihi kendindenin bannda, farkszlk dsallnm belirmesidir. Dpedz bir varlk titreimi olan bu
beliri, varln olumsal servenidir. Kendi-iin, bu titreimi ancak zamansal ekstaz iinde ve hareket edenin kendi ile ekstatik ve devaml zdelemesi iinde
kavrayabilir. Bu zdeleme hibir ilemi ve zellikle de hibir tanma sentezin
varsaymaz, ama kendi-iin asndan bu sentez gemiin imdiki zamanla eksta297

Jean -P au l Sartre

tik varlk birliinden baka bir ey de deildir. Hareket edenin kendine zg dsallmm deimez konumu iinde kendi ile zamansal zdelemesi, bylece, y
rngeyi aa karr, yani mekn silikleen bir dnm, bir olu formunda be
lirmesini salar. Mekn hareket araclyla kendini zaman iinde dourur; hare
ket, kendiye dsallk isi olarak izgiyi izer. izgi hareket ayn anda silinip gider
ve meknn bu zamansal birlik hayaleti, zamand meknn iinde, yani bir d
nm olmakszn olan salt dalm okluu iinde, kesintisizce erir.
Kendi-iin, imdiki zamanda, varla mevcudiyettir. Ama devaml olann
ezeli zdelii bu mevcudiyeti eyler zerindeki bir yans olarak kavramaya im
kn vermez, nk olan devamllk iinde ne idiyse ondan farkllatracak hi
bir ey yoktur. Dolaysyla devinim olmasayd tmel zamann imdiki boyutu da
kavranamaz olurdu. Tmel zaman salt imdiki zaman olarak belirleyen ey ha
rekettir. ncelikle imdiki titreim olarak amland iin: hareket, gemite,
esasen silikleen bir izgi, kendi kendini bozan bir izden baka bir ey deildir;
gelecekte, kendi kendisinin projesi olamamamaktan tr hepten yoktur; tpk
duvardaki bir atlan dzenli olarak bymesi gibidir. Zaten hareketin varl
da anm kavranamaz ikircikliine sahiptir, nk olduunu da, olmadn da
syleyemeyiz; ayrca daha grnd anda esasen tesine geilmitir ve kendi
nin dndadr. Dolaysyla kendi-iinin imdiki zamanyla birlikte mkemmel
bir ekilde sembolize ettii udur: ne olabilen ne de olamayabilen varln ken
dine dsall, daha ne deilse o olacak olan ve daha ne ise o olmayacak olan
bir varln imgesini -kendindenin dzlemine yanstlm olarak- kendi-iine,
gnderir. Bln fark, kendi-ye-dsall -varln kendi kendisinin dsall ol
mak iin olmad ama tersine, bir ekstatik tann zdeliiyle varlk olduu
dsall- varln olmad eyi daha olacak olduu zamansallatrc salt ekstazdan ayran farktr. Kendi-iin imdiki zamann hareket eden araclyla ken
dine duyurur; o, gncel hareketle ezamanllk halinde kendi kendisinin imdi
ki zamandr; kendi-iin kendi kendisinin imdiki zamanm hareket edenin im
diki zamanyla kendine duyurduu lde, tmel zaman gerekletirmekle y
kml olacak olan da harekettir. Bu gerekletirme, anlarn karlkl dsallklarm ne karacaktr, nk hareket edenin imdiki zaman -hareketin bizati
hi yaps nedeniyle- kendi kendisinin gemiine dsallk ve bu dsallga dsal
lk olarak tanmlanr. Zamann sonsuza kadar blnmesi bu mutlak dsallk
iinde temellendirilir.
298

V arlk ve H ilik

C) Gelecek
Kkensel gelecek, gerek kendindenin tesindeki bir kendindeye gerein
tesinde daha olacak olduum mevcudiyetin imkndr. Geleceim, gelecekteki
ortak mevcudiyet olarak gelecek bir dnyann taslan beraberinde getirir ve da
ha nce grdmz gibi, kendisi olacam kendi-iine kendini gsteren de bu
gelecek dnyadr, yoksa kendi-iinin ancak dnmsel bakla bilinebilir olan
bizatihi imknlar deil. Benim iin mmkn olanlar, olduum eyin anlam ol
duklarndan ve kendisine mevcut olduum kendindenin bir tesi gibi ayn anda
belirdiklerinden, kendindenin benim geleceimde aa kan gelecei, kendisi
ne mevcut olduum gerekle dorudan ve sk balant halindedir. Bu, deiik
lie uram mevcut kendindedir, nk benim geleceim, deiiklie urataca
m bir kendindeye mevcudiyetime ilikin imknlarmdan baka bir ey deildir.
Bylece dnyann gelecei benim geleceimde aa kar. Bu gelecek, eyin ba
sit srekliliinden ve salt znden kalkp glere kadar uzanan gizilgllkler
gamndan oluur. eyin zn sabitletirdiim, onu masa ya da mrekkep hok
kas olarak kavradm anda ben esasen orada, gelecekteyim, nk nce, eyin
z benim daha sonraki bu-olumsuzlamadan-baka-bir-ey-olmamak imknma
ortak mevcudiyetten baka bir ey olamaz, sonra da, uzun sreklilii ve masa ya
da mrekkep hokkas olarak bizatihi kullanlabilirlii bizi gelecee gnderir. Da
ha nceki balklarda bu aklamalar yeterince gelitirdiimiz iin zerlerinde
daha fazla durmayacaz. Yalnzca una iaret etmek isteriz ki, ara-ey olarak or
taya kt andan itibaren her ey, yaplarndan ve zelliklerinden bazlarn he
men gelecein iine yerletirir. Dnyann ve buradakilerin belirdii andan itiba
ren tmel bir gelecek vardr. Ancak, daha yukarda, dnyann her gelecek ha
in in , olanca karlkl farkszlk dsall iinde dnyaya yabanc kaldn sap
tadk. Dnyann anslar araclyla tanmlanan gelecekleri vardr ve bunlar zerk
muhtemel olanlar haline gelirler, bu gelecekler ihtimallemez ama muhtemel
olanlar olarak vardrlar, tpk iyice belirlenmi ierikleriyle tmyle olumu
ama henz gereklememi jimdler gibi. Bu gelecekler, her bir buradakiye ya
da buradaki derlemine aittir ama dardadr. yleyse tmel gelecek nedir? Onu,
gelecekler olan o edeerlilikler hiyerarisinin soyut erevesi, kendisi de dsal
ck olan karlkl dsallklar iereni, kendisi de kendinde olan kendinde topla
m gibi grmek gerekir. Bu demektir ki, kazanacak muhtemel olan hangisi olur
299

Jean-Paul Sartre

sa olsun, bir gelecek vardr ve olacaktr, ama bundan tr, imdiki zamana il
gisiz ve onun dnda olan, birbirleriyle ilgisiz ve nce-sonramn adlandrlm
mnasebetiyle (bu mnasebet, ekstatik niteliinden boaltlm olarak bir d
olumsuzlamadan bakaca anlam tamad srece) birletirilen bu gelecek, her
biri dalmann birliiyle birlemi bo bir ierenler dizisidir. Bu anlamda, gele

cek kimi zaman bir buradakinin geleceini benim kendi imknlarmn p rojesi,
araclyla ve ortak-imdiki-zamamn tesinde onun imdiki zamanna skca
baladm bir aciliyet ve bir tehdit olarak ortaya kar; kimi zaman bu tehdit salt
dsallk halinde dalr ve basit dsallk yasas olarak gelecei ancak, iini dol
duran eye ilgisiz ve meknla homojen salt formel bir ieren vehesiyle kavra
rm; ve nihayet, varln tesindeki salt dalma olarak, gelecek kimi zaman da
bir kendinde hilik olarak kefedilir.
Bylece, zamand bur adak inin bizatihi zamandlyla bize verildii zamansal boyutlar, nesne zerinde ortaya ktklarnda yeni nitelikler kazanrlar:
kendinde-varlk, nesnellik, farkszlk dsall, mutlak dalma. Zamansallaan
bir ekstatik zamansallkta kefedilen olarak, zaman her yerde kendiye akmlk ve
nceden sonraya ve sonradan nceye gndermedir. Ama o kendiye akmlk,
kendini kendinde zerinde kavranr kld srece daha kendinde olacak olan de
ildir, kendindede ldrlmtr. Zamann kaynaml dpedz bir hayalet
tir, kendi-iinin kendi-kendine doru ekstatik projesi ile insan-gerekliinin ha
reket halindeki kaynamlmm nesnel yanssdr. Ama zaman kendisiyle d
necek olursak, bu kaynamlm hibir varlk nedeni yoktur, hemen annda
mutlak bir anlar okluu halinde ker ve bu anlar, ayr ayr ele alndklarnda,
btn zamansal doalarn kaybeder, dpedz ve sadece buradakinin zamansal
olmayna indirgenirler. Bylece zaman salt kendinde hiliktir ve ancak kendiiinin onu kullanmak zere at edim araclyla bir varla sahipmi gibi g
rnebilir. Yine de bu varlk, farkszlatrlm zaman fonu zerinde ykselen ve
zaman a ra l [laps de temps] adn vereceimiz zel bir formun varldr. Ni
tekim nesnel zaman yakalaymzm ilk ekli pratiktir: birlikte-mevcut varln
tesinde kendi imknlanm olduum iindir ki, nesnel zaman beni kendi mm
kn olanmdan ayran hiliin balla olarak, dnyada kefederim. Bu bak

asndan zaman, belirsiz bir dalmann barnda, dzenli, sonlu form olarak;
belirir; zaman a ra l mutlak bir gevemenin bannda skm zamandr ve s
kmay gerekletiren de bizim kendimiz iin mmkn olanlarmza doru iler300

Varlk ve Hilik

leyen projedir. Bu skk zaman elbette bir dalma ve ayrlma formudur, n


k dnya iinde beni benden ayran mesafeyi ifade eder. Ama te yandan, ken
dimi her zaman, yalnzca ... olmak iin daha olacak olduum ey olan dzenli
bir baml mmkn olanlar dizisi boyunca projelendirdiimden, ve bu mm
kn olanlarn tematik de konumsal da olmayan olarak aa k kendimi ona
doru projelendirdiim majr mmkn olann konumsal olmayan aa k
iinde verili olduundan, zaman bana nesnel zamansal form olarak, muhtemel
olanlarn dzenli basamaklan olarak grnr: bu nesnel form ya da aralk be
nim edimimin yrngesi gibidir.

Zaman bylece yrngeler araclyla belirir. Ama meknsal yrngelerin


geveyip salt statik meknsallk halinde kmeleri gibi, zamansal yrnge de, sa
dece bizim kendi kendimizden beklediimiz eyi nesnel olarak ima eden ey ola
rak yaanmad anda ker. Gerekten de, kendilerini bana kefettiren muhte
mel olanlar, doal olarak kendilerini kendinde muhtemel olanlar halinde yaltma
ya ve nesnel zamandan kesin bir biimde ayrlm bir kesiti igal etmeye yne
lirler, zaman aral silinip gider, zaman, kesinlikle zamand bir varln yze
yindeki hilik ldamas olarak aa kar.

V
BLG
Dnyann kendi-iine almasna ilikin bu hzl taslak, sonuca varmamza
imkn veriyor. Kendi-iinin varlnn varln bilgisi olduu konusunda idea
lizmle birleiyoruz, ama bu bilginin bir varl olduunu da ekleyeceiz. Kendiiinin varl ile bilginin zdelii, bilginin varln ls olmasndan deil,
kendi-iinin, olduunu kendinde araclyla duyurmasndan, yani kendi varl
iinde varlkla mnasebet olmasndan kaynaklanr. Bilgi, kendi-iinin varla
mevcudiyet olmasndan bakaca bir ey deildir ve kendi-iin yalnzca bu mev
cudiyeti gerekletiren hitir. Bylece bilgi, doas gerei, ekstatiktir ve bundan
tr kendi-iinin ekstatik varlyla karr. Kendi-iin, sonradan bilmek zere

. olmaz ve onun ancak bildii ya da bilindii lde olduu da sylenemez, n-

} k byle bir ey, tikel bilgilerin kurallatrlm sonsuzluu halinde varln sili
nip gitmesine yol aacaktr. Ama bilgi, kendi-iinin varln ortasnda ve varln
301

Jean-Paul Sartre

tesinde, kendisi olmad varlktan hareketle o varln olumsuzlanmas ve ken

dinin hilenmesi olarak mutlak beliritir, bilgi bu mutlak ve ilk olaydr. Ksaca-;
s, idealist tavrn radikal bir tersyz ediliiyle, bilgi varlk iinde emilir: bilgi, var

ln bir yklemi de, bir ilevi de, bir ilinei de deildir; ama yalnzca varlkta '

vardr. Bu bak asndan idealist tavr btnyle terk etmek zorunlu gibi g- i

rnr ve zellikle de, kendi-iinin kendinde ile olan mnasebetini temelli bir

ontolojik iliki olarak ele almak mmkn hale gelir; hatt bu kitabn sonunda, <
kendi-iinin kendindeye nispetle bu eklemleniini Varlk diye adlandrabilece
imiz bir hemen-hemen-btnln hareketli tasla olarak bile dnebilece
iz. Bu btnln bak asndan, kendi-iinin belirii kendi-iin ynnden
yalnzca mutlak olay deildir, bu beliri ayn zamanda da kendindenin bana g e

len bir ey, kendindenin yegane servenidir: gerekten de her ey sanki kendi- ;

iin, bizatihi hileniiyle kendini ...nin bilinci halinde oluturuyormuasma ;

cereyan eder, yani bizatihi akmlyla kendi-iin, olumlamann olumlanan tara- i

fndan doldurulduu kendindenin yasasndan kurtuluyormuasma cereyan !:

eder. Kendi-iin, kendiyi olumsuzlamasyla kendindenin olumlanmas haline ge- ,

lir. Ynelimsel olumlama isel olumsuzlamann tersi gibidir; olumlama ancak i


kendi kendisinin hilii olan bir varlk araclyla ve olumlayan varlk-olmayan
bir varln olumlanmas olabilir. Ama o zaman, Varln hemen-hemen-btn-1
l iinde, olumlama kendindenin bana gelir: olumlanm olmak, kendindenin servenidir. Kendindenin kendinde-varlm tahrip etmeksizin kendiyi

olumlamas olarak gerekletirilmi olmas mmkn olmayan bu olumlamann \

kendi-iin araclyla gereklemesi kendindenin bana gelen eydir; bu olum- |

lama kendindenin edilgin bir ekstaz gibidir, onu bozulmam olarak brakrken, |
yine de onda ve ondan kalkarak gerekleir. Her ey, sanki kendi-iinin bir ile- )

si varm da dnyanm olumlanmas kendindenin bama g|lsin diye kendi-iin |


kendi kendisini feda ediyormuasna cereyan eder. Ve, elbette, bu olumlama

yalnzca kendi-iin iin varolur, kendi-iinin kendisidir ve onunla birlikte kay- |


bolur. Ama kendi-iinin iinde deildir, nk bizatihi ekstazdr ve eer kendi-

iin onun terimlerinden bir tanesiyse (olumlayan), teki terim, kendinde, bu |


olumlamada gerekten mevcuttur; kendini bana kefettiren dnya dsalldr,
varln zerindedir.
te yandan, realizm yanlsnn hakkn teslim edeceimiznokta, bilgi olayn-1
da bilincin kendisine mevcut olduu eyin bizatihi varlk olduuve kendi-iinin

.j
302

Varlk ve Hilik

ona, kendindenin bizatihi (var) olma olgusundan, yani olumlayc inkardan ba


kaca hibir ey katmaddr. Nitekim, kendimizi, dnya ve ara-eyin, mekn ve
niceliin tmel zaman gibi tzselletirilmi salt hilikler olduklarn ve kendile
rinde aa kan salt varl hibir ynden deiime uratmadklarn gster
mekle grevlendirmitik. Bu anlamda, her -ey verilmitir, her eye mesafesizcesine ve tm gereklii iinde mevcutum; grdm eylerden hibiri bana ben
den gelmez, grdmn ya da grebileceimin dnda hibir ey yoktur. Var
lk evremde her yerdedir, sanki ona dokunabilir, onu kavrayabilirmiim gibi
dir; psiik olay olarak tasavvur, filozoflarn dpedz bir icaddr. Ama beni drt
bir ynden kuatan ve hibir eyin benden ayrmad bu varlk, tam da beni
ondan ayran hitir ve bu hi, hilik olduu iin tesine geilemezdir. Varlk
vardr [il y a de letre] nk ben varln inkarym ve dnyasallk, meknsallk, nicelik, kullanlabilirlik, zamansallk, ben varln inkar olduum iin
varla gelirler, varla hibir ey katmazlar, vardrm [il y a] dpedz hilenmi koullandr, v a rd n gerekletirmekten baka bir ey yapmazlar. Ama hibir
ey olmayan bu koullar, beni, varl hl ilerinde kefetmeyi umabileceim

prizmatik bozukluklarn [deformations prismatiques] yapabileceklerinden de


daha radikal bir ekilde varlktan ayrrlar. Varln olduunu sylemek hibir
ey deildir, ama yine de tam bir bakalam gerekletirmektir, nk varlk an
cak bir kendi-iin iin v ardr. Varlk, kendine zg nitelii iinde de, kendi var
l iinde de kendi-iine greli deildir, ve bu yoldan Kant grececilikten kur
tuluruz; kendi vardr iinde grelidir, nk kendi-iin, kendi i olumsuzlamasmda olumlanmas mmkn olmayan olumlar, varl olduu haliyle bilir; oy
sa ki, olduu haliyle nitelemesi varla ait olamaz. Bu anlamda, kendi-iin,
hem varla dolaysz mevcudiyettir, hem de kendisi ile varlk arasna sonsuz bir
mesafe gibi szar. nk bilmenin ideali bilinen-ey-olmak, kkensel yaps da
bilinen-ey-olmamaktr. Dnyasallk, meknsallk, vb. bu olmamak ifade et
mekten baka bir ey yapmazlar. Bylece kendimi her yerde ben ve varlk ara
snda varlk-olmayan hi olarak bulurum. Dnya insanidir. Bilincin son derece
zel konumunu gryoruz: varlk her yerdedir, bana kardr, benim evremdedir, zerimde arln duyurur, beni muhasara eder ve ben srekli olarak var
lktan varla gnderilirim, orada duran u masa varlktr ve ondan baka hibir
ey deildir; u kaya, u aa, u manzara: varlktr, yoksa hitir. Bu varl kav

ramak isterim ama benden bakasn bulamam. nk varlk ve varlk-olmayan


303

Jean-Paul Sartre

arasndaki arac olarak bilgi, eer onun znel olmasn istersem, beni mutlak var
la ve mutla kavradma inandm zaman da benim-kendime gnderir. Bil
ginin bizatihi anlam ne deilse o olmaktr ve ne ise o olmak deildir, nk var
l olduu haliyle bilmek iin bu varlk olmak gerekir, ama bilgi, ancak bildiim
varlk olmadm iindir ki olduu haliyle vardr ve eer varlk haline gelsey
dim olduu haliyle silinip gider, hatt dnlm bile olamazd. Burada ne
bir phecilik -olduu haliyle'nin kesinlikle varla ait olduunu varsayan phe
cilik- ne de bir grececilik sz konusudur. Bilgi bizi mutlan karsnda brakr
ve bilginin bir doruluu vardr. Ancak bu doruluk, bize mutlaktan daha fazla
ve daha az bir ey vermemekle birlikte kesinlikle insani kalr.
Bilmeye ilikin sorunu, beden ve duyular sorununu ortaya koymadan ve bu
na bir kez olsun atfta bulunmadan irdelememiz belki yadrganacaktr. Bedenin
roln bilmezden gelmek ya da onu ihmal etmek gibi bir amacmz yok. Ama
her eyden nce, sylemde kesin bir dzen iinde kalmak baka alanlarda oldu
u gibi ontolojide de nemlidir. Oysa beden, ilevi ne olursa olsun, ncelikle bi
linen olarak grnr. Dolaysyla bilgiyi ona atfedemeyeceimiz gibi, bilmeyi ta

nmlamazdan nce ne bedeni irdeleyebilirdik, ne de herhangi bir tarzda ve han


gi biimde bilgiyi bedenin temel yapsndan tretebilirdik. Ayrca bedenin -b i
zim bedenimiz- zel vasf, esas itibariyle bakas tarafndan bilinen olmaktr: be
nim bildiim ey bakalarnn bedenidir ve kendi bedenime ilikin bildiim eyin
esas da bakalarnn onu gr biiminden gelir. Bylece benim bedenimin do
as, beni bakasnn varoluuna ve bakas-iin-varlma gnderir. Bedenimle
birlikte, insan-gereklii asndan, kendi-iin-varlk kadar temelli olan ve bakas-iin-varlk olarak adlandracam baka bir varolu kipi kefederim. Eer in
sann varlkla olan mnasebetini eksiksiz bir ekilde betimlemek istiyorsam,
imdi de varlmn bu yeni yapsn, bakas-iini incelenmek zorundaym.
nk insan-gereklii kendi varlnda tek ve ayn beliri iinde bakas-iinkendi-iin olmak zorundadr.

nc Ksm
BAKASI-llN

BRNC BLM
BAKASININ VAROLUU

SORUN
Insan-gerekliini olumsuz davranlar ve cogitodan hareketle betimledik. Bu
ipucunu izleyerek kefettik ki, insan-gereklii kendi-iin-idiydi. nsan-gerek
liinin hepsi bu mudur? Dnmsel betimleme tutumumuzun dna kmaks
zn, kendi kendilerinde tastamam kendi-iin kalrken radikal biimde farkl bir
ontolojik yap trne iaret eder gibi grnen bilin kipleriyle de karlaabili
riz. Bu ontolojik yap benimkidir [mienne], ben kendi hakkmda kayglanrm
ama yine de bu benim-iin kayg, bana benim-iin-olmakszn benim varlm
olan bir varl gsterir.
rnein, utanc dnelim. Yaps bundan nce betimlemi olduklarmzla
ayn olan bir bilin kipi sz konusudur. Utan, utan olarak kendi(nin) konum
sal olmayan bilincidir ve bu haliyle de, Almanlarn Erlebnis adm verdikleri e
ye bir rnektir, dnm iin eriilebilirdir. Ayrca yaps ynelimseldir, bir e
yin utan veren yakalandr ve bu ey de ben'im. Olduumdan utan duyarm.
u halde utan benim benle mahrem bir ilikimi gerekletirir: utan aracly
la kendi varlmn bir vehesini kefettim. Bununla birlikte, utancn baz karma
k ve trev formlar dnmsel dzlemde ortaya kabilse de, utan, kkensel
olarak bir dnm fenomeni deildir. Gerekten de, utan konusunda dinsel
pratik araclyla* yalnzlk iinde elde edilebilecek sonular ne olurlarsa olsun,

utan, ilksel yaps iinde birisinin karsndaki utantr. Uygunsuz ya da baya


bir hareket yapmmdr: bu hareket bana yapr, onu ne yarglar ne de knarm,
sadece yaarm, onu kendi-iinin kipinde gerekletiririm. Ama ite birdenbire
bam kaldryorum: orada birisi vard ve beni grd. Hareketimin bayaln
* Burada gnah karm a dnlmeli, -n
307

Jean-Paul Sartre

aniden kafamda gerekletirir ve utanrm. Utancmn dnmsel olmad ke


sindir, nk bakasnn benim bilincime mevcudiyeti, bir katalizr tarznda bi
le olsa dnmsel tutumla badamaz: dnmmn alannda, benimkinden
baka bir bilinle asla karlaamam. Oysa bakas, benim ta kendimle aramdaki
kanlmaz dolaymcdr: bakasna grndm halimle kendimden utan duya
rm. Ve bizatihi bakasnn ortaya kmasyla kendim hakknda tpk bir nesne
hakkmdaymasma bir yargda bulunacak durumda olurum, nk bakasna
tpk bir nesne gibi grnrm. Ama bununla birlikte bakasna grnen bu
nesne bir bakasnn zihnindeki nafile bir imge deildir. Nitekim bu imge t
myle bakasna atfedilebilir ve bana dokunamaz. Bu imge karsnda, yzme
sahip olmadm bir irkinlik ya da ifade bayal veren kt bir portrem kar
snda duyacam trden bir rahatszlk, hiddet duyabilirim; ama iliklerime ka
dar da etkilenmem: utan, doas gerei, ta nm adr [reconnaissance] kabul et
medir. Bakasnn grd gibi olduumu tanrm, kabul ederim. Bununla birlik
te, bakas iin olduum eyin bir edeerini sanki kendi-iinin varlk kipinde
kendimde bulmuum gibi, kendim iin olduumun bakas iin olduumla k
yaslanmas sz konusu deildir. ncelikle bu kyaslama somut zihinsel ilem
vasfyla kendimizde rastladmz bir ey deildir: utan, sylemsel [discursive]
hibir akl yrtme hazrl olmakszn beni tepeden trnaa dolaan dolaysz
bir titreimdir. Dahas byle bir kyaslama mmkn deildir: kendi-iinin mesafesiz, gerilemesiz, herhangi bir perspektif gzetmeyen mahremiyeti iinde oldu
um eyi, bakas iin olduum o dorulanamaz ve kendinde-varlkla mnase
bete sokamam. Burada ne l ne de uygunluk izelgesi vardr. Zaten bizatihi
bayalk nosyonu bile monadlararas bir ilikiyi gerektirir. Tek bana baya
olunmaz. Bylece, bakas bana yalnzca ne idimi ak etmepitir: beni yeni ni
telemeleri tamak zorunda olan yeni bir varlk trnde oluturmutur. Bu var
lk, bakasnn ortaya kmasndan nce bir saklg halindebende deildi, n
k kendi-iinde yer bulamazd; hatt bakalar iin olmazdan nce tmyle olu
turulmu bir bedenle donatlm bile olsaydm, bayalm ya da beceriksizliim
bir saklg halinde o bedene yerletirilemezdi, nk bunlar anlamlardr ve an
lamlar olarak bedeni aarlar, hem onlar anlayabilecek bir tana, hem de benim
insan-gerekliimin btnlne gnderme yaparlar. Ama bakas iin ortaya
kan bu yeni varlk bakasnda ikamet etmez; ocuklar kendilerinden utandrmaktan ibaret olan eitim sisteminin aka gsterdii zere, bu yeni varlktan
308

Varlk ve Hilik

ben sorumluyum. Bylece utan bakas karsnda kendiden utantr; bu iki ya


p ayrlamazdr. Ama ayn anda da varlmn btn yaplarn dopdolu kavra
mak iin bakasna ihtiyacm vardr, kendi-iin bakas-iine gnderir. u halde
insann kendinde-varlkla olan varlk ilikisini btnl iinde kavramak ister
sek, bu kitabn bundan nceki blmlerinde taslaklatnlan betimlemelerle yetinemeyiz: baka trden korkutucu iki soruya yant vermemiz gerekir: her ey
den nce bakasmm varoluu sorusuna, sonra da bakasmm varlyla benim
aramdaki varlk mnasebeti sorusuna.

II

TEKBENCLK ENGEL
Bakalar sorununun realistleri asla gerek anlamda kayglandrmam olmas
tuhaftr. Realist kendine her eyi verdii lde, hi phesiz kendini de ba
kasna verdiini sanr. Nitekim, gerein ortasnda bakasndan daha gerek ne
olabilir ki? Bakas, ikincil ve birincil nitelikler halinde silinip gidemeyecek ve zsel yaplarn kendimde bulduum, benimle ayn zden olan dnen bir tzdr.
Bununla birlikte realizm, bilgiyi dnyann dnen tz zerindeki bir eylemiyle
anlamaya alarak, dnen tzlerin kendi aralarndaki dolaysz ve karlkl bir
eylemini kurma zahmetine de girmemitir: dnen tzler dnya araclyla ile
tiim kurarlar; dnyaya ait ey olarak benim bedenim ile bakasnn bedeni ba
kasmm bilinci ile benim bilincim arasndaki zorunlu araclardr. Dolaysyla ba
kasmm ruhu ile benim ruhumu ayran ey de, ilk nce benim ruhumu benim be
denimden, sonra benim bedenimi bakasnn bedeninden, nihayet bakasnn be
denini onun ruhundan ayran btn bir mesafedir. Ve kendi-iinin bedenle m
nasebetinin bir dsallk mnasebeti olduu kesin deilse de (bu sorunu daha
sonra ele alacaz), en azndan benim bedenimin bakasnn bedeniyle ilikisinin
dpedz farksz bir dsallk ilikisi olduu besbellidir. Eer ruhlar bedenleri ara
clyla ayrlmlarsa, tpk bu mrekkep hokkasnn u kitaptan farkl olmas gi
bi ayrdrlar, yani birinden tekine ynelik hibir dolaysz mevcudiyet tasarlanamaz. Hatt benim ruhumun bakasnn bedeninin dolaysz bir biimde farknda
olduunu kabul etsek bile, onun ruhuna eriebilmem iin bir bedenin olanca yo
unluunu amam gerekir. Dolaysyla realizm, bilincimin mekn-zamansal olan
309

Jean-Paul Sartre

eye bizzat mevcut olduundan eminse, ayn besbellilii bakasnn ruhunun


gereklii konusunda talep edemez, nk bu ruhun kendini bizzat benimkine
vermedii realizmin itirafndan da anlalmaktadr: bu ruh bir namevcudiyet, bir
anlamllktr, beden onu ifa etmeksizin onu gsterir; ksacas, gr zerinde te
mellendirilmi bir felsefede bakasnn ruhuna ilikin hibir grs yoktur. im
di, eer szcklerle oynamay brakrsak, bu demektir ki realizm bakasnn g
rsne hi yer brakmaz: bakasnn bedeninin en azndan bize verilmi olduu
nu ve bu bedenin bakasnn belli bir mevcudiyeti ya da bakasnn bir paras
olduunu sylemek de hibir eye yaramaz: bedenin, insan-gereklii diye ad
landrdmz btnln yaplarndan biri olarak bu gereklie ait olduu do
rudur. Ama bu beden tam da o btnln eritilmez birlii iinde varolduu l
dedir ki insann bedeni dir, tpk organn da organizmann btnl iinde ya
ayan organ olmas gibi. Realizmin tavr, bedeni insan btnl iinde kapsan
m olarak deil de, ondan ayn olarak, tpk bir ta ya da bir aa ya da bir bal
mumu paras gibi vererek, bu bedeni kesinlikle ldrmtr, tpk fizyoloj istin
neterinin bir para eti canlnn btnlnden ayrrken yapt gibi. Realist g
rnn kendisine mevcut olduu bakasnn bedeni deildir: bu, bir bedendir. Hi
phesiz veheleri ve zel bir e^l [hehsis]i olan bir beden, ama yfne de bedenle
rin byk ailesine ait bir beden. Tinselci bir realizm iin ruhun bilinmesinin be
denin bilinmesinden daha kolay olduu doru olsa da, beden bakasnn ruhun
dan daha kolay bilinir.
Dorusunu sylemek gerekirse, realist bu sorunla pek az ilgilenir: bunun ne
deni bakasnn varoluundan emin olmasdr. Bu yzden, 19. Yzyln realist ve
pozitivist psikolojisi hemcinsimin varoluunu kabul edilmi gibi ele almak sure
tiyle, ncelikle ve yalnzca bu varoluu bileceim aralar kurmak ve bana yaban
c bir bilincin nanslarm beden zerinde zmekle urap. Denecektir ki, be
den, e| [hefcsisH zel bir yorum gerektiren bir nesnedir. Onun tavrlarn en iyi
anlayan varsaym da benim bilincimin benzeri olan ve farkl duyarllklar yans
tacak bir bilin varsaymdr. Geriye, bu varsaym nasl kurduumuzu akla
mak kalr: bize, bunun bazen kendi kendimle ilgili olarak bildiim eyle analoji
yoluyla kurulduu, bazen de deneyimin, rnein, bir suratn aniden kzarmas
n hiddetli bir kn lklarnn habercisi olarak zmeyi rettii sylenecek
tir. Bu yntemlerin bize bakas hakknda ancak muhtemel bir bilgi verebildiini
elbette kabul ederiz: bakasnn bir bedenden baka bir ey olmamas her zaman
310

Varlk ve Hilik

iin muhtemeldir. Eer hayvanlar makineyse, sokaktan getiini grdm


adam neden bir makine olmasn ki? Davranlarn radikal varsaym neden en
iyi varsaym olmasn ki? Bu suratta kavradm ey birtakm kas kaslmalarnn
sonucundan baka bir ey deildir ve bu kaslmalar da dolamn bildiim bir
sinir akmnn sonucundan baka bir ey deildir. O zaman bu tepkiler btn
n neden basit ve artl reflekslere indirgemeyelim? Ama psikologlarn byk
blm, bakasnn varoluunun kendi varolularyla ayn yapdaki btncl
gereklik olduuna emindir. Onlara gre*bakasnm varoluu kesindir, ama bi
zim bu varolua ilikin bilgimiz muhtemeldir. Realizmin sofizmi grlyor. As
lnda bu olumlamann terimlerini tersine evirmek ve unu kabul etmek gerekir:
bakasna ancak onun hakknda sahip olduumuz bilgi araclyla eriebiliyorsak ve eer bu bilgi yalnzca konjonktrelse, bakasnn varoluu da yalnzca
konjonktr eldir ve bu varoluun tastamam ihtimal derecesini belirleme grevi
eletirel dnmndr. Bylece realist, d dnyann gerekliini ngrd
iin, bakasnn varoluunu dndnde tuhaf bir sapmayla idealizme ynel
mek zorundadr. Eer beden dnen tz zerinde gerekten etkiyen gerek bir
nesneyse, bakas da essesi sradan bir percipi olan, yani varoluu onunla ilgili
bilgimize gre llen dpedz bir tasavvur haline gelir. Daha modem teoriler
olan Einfhlung, sempati ve form lar teorileri de bakasn mevcut klma aralar
mzn betimlemesini yetkinletirmekle yetinirler, ama tartmay asl alanna ta
mazlar: Bakas ncelikle hissedilmi ya da deneyim iinde her trl alkanlk
tan nce ve hibir analojik karsama olmadan tekil bir form olarak grnm
olsa bile, yine de imleyen ve hissedilen bir nesne olmaktan kurtulamaz; ve bu
nesnenin sunduu form, varoluu sadece ve sadece konjonktrel olan insan b
tnlne bizi gnderir.
Eer realizm bizi bylece idealizme gnderiyorsa, kendimizi hemen idealist
ve eletirel perspektife yerletirmemiz daha akllca olmaz m? Bakas benim
kafamdaki tasavvur olduuna gre, nesneler btnn tasavvurlara bal bir
gruplamaya indirgeyen ve her varoluu ona ilikin bilgim araclyla len bir
sistem iinde bu tasavvuru sorgulamak daha iyi olmaz m?
Bununla birlikte Kantm bize pek az yardm olabilir: nitekim Kant, zneliin
herkes iin ayn olan tmel yasalarn getirmekle uratndan kiiler sorununa
uramamtr. zne yalnzca o kiilerin ortak zdr, ve tpk Spinozada insan
znn somut insanlarn zn belirlemeye imkn vermemesi gibi, bu ortak z
311

Jean-Paul Sartre

de o kiilerin okluunu belirlemeye imkn veremez. Dolaysyla Kant, bakas


sorununu ncelikle eletirel felsefesinden kaynaklanmayan sorunlar arasna yer
letirmi grnr. Bununla beraber konuya biraz daha yakndan bakalm: ba
kas, bu haliyle bizim deneyimimiz iinde verilidir; bir nesnedir ve tikel bir nes
nedir. Kant, yalnzca genel olarak bir nesnenin deil, ama eitli nesne kategori
lerinin; yani fizik nesnenin, matematik nesnenin, gzel ya da irkin nesnenin ve
ereksel zellikler gsteren nesnenin de imknnn koullarn belirlemek zere
salt znenin bak asna yerleir. Bu bak asndan, yaptnn birtakm boluk
lar ierdii ne srlebilmi ve rnein bir Diltheym izinden gidilerek, tarihsel
nesnenin imknnn koullarn kurmak, yani tarihsel akla ynelik bir eletiriye
giriilmek istenmitir. Bunun gibi, bakasnn bizim deneyimimiz iinde ortaya
kan tikel bir nesne tipini temsil ettii eer doruysa, kat bir Kantlk perspek
tifinden bakldnda bile bakasnn bilgisinin nasl mmkn olduunu, yani
bakalarna ilikin deneyimin imknnn koullarn kurmann nasl mmkn ol
duunu sormak gerekir.
Nitekim bakas sorununu numenal gereklikler sorunuyla aynlatrmak t
myle hatal olacaktr. Elbette, eer bakaIar varsa ve eer onlar bana benzi
yorlarsa, akl yoluyla kavranabilir varolularna ilikin soru onlar "iin sorulabilir;
tpk benim numenal varoluuma ilikin sorunun da benim iin sorulabilmesi gi
bi; ve elbette ayn yant onlar iin de benim iin de geerli olacaktr: bu numenal
varolu yalnzca dnlebilir, kavranamaz. Ama bakasn gndelik deneyimim
iinde hedef aldmda, hedeflediim ey hibir ekilde numenal bir gereklik de
ildir, tpk duyarlklarmn [sensibilites] ya da ampirik dncelerimin bilgisine
eritiimde, akl yoluyla kavranabilir gerekliimi kavramamn ya da hedef alma
mn sz konusu olmamas gibi. Bakas, daha baka fenomenlere gnderen bir fe
nomendir: bana kar hissettii bir hiddet-fenomene gnderif, kendisine gizli an
lamnn fenomenleri olarak grnen bir dizi dnceye gnderir; benim baka
snda hedeflediim ey kendi kendimde bulduum eyden fazlas deildir. Ne var
ki bu fenomenler btn bakalanndan radikal bir biimde farkldr.
lk olarak, bakasnn benim deneyimim iinde ortaya k, mimik ya da ifa
de, edimler ve davranlar,gibi dzenlenmi formlarn mevcudiyetiyle tezahr
eder. Bu dzenlenmi formlar, ilke olarak deneyimimiz dnda konumlanan d
zenleyici bir birlie gnderme yapar. Anlam oluturan ve deneyimim iinde ifa
de ya da mimik ad altnda kavradm fenomenler dizisinin belki de nedeni olan
312

Varlk ve Hilik

ey, kendi gizli anlamnda ortaya kan olarak ve doas gerei kendini benim
grme vermeyen olarak bakasmm hiddetidir. Bakas, kendi deneyimlerinin
sentetik birlii olarak ve tutku olduu kadar isten olarak da benim deneyimimi
dzenlemeye gelir. Duyarlm zerinde bilinemez bir numenin dpedz ve ba
sit eylemi deil, ben olmayan bir varlk araclyla benim deneyimimin alan
iinde birbirine bal fenomen gruplarnn oluturulmas sz konusudur. Ve bu
fenomenler, btn teki fenomenlerden farkl olarak mmkn olan deneyimle
re deil de ilke olarak benim deneyimimizi dnda bulunan ve benim iin eriilemez olan bir sisteme ait olan deneyimlere gnderirler. Ama te yandan her tr
l deneyimin imknnn koulu da znenin kendi izlenimlerini birbirine bal
sistem halinde dzenlemesidir. Bu yzden eylerin iinde ancak bizim oraya
koymu olduumuz eyi buluruz. Dolaysyla bakas, deneyimimizi dzenle
yen olarak bize elikisiz bir biimde grnemez: grnseydi, fenomenin arbelirlenmesine yol aard. Burada hl nedensellii kullanabilir miyiz? Bu soru,
Kant bir felsefede bakasmm ikircikli zelliine iaret etmek asndan iyi bir
sorudur. Nitekim nedensellik ancak fenomenleri kendi aralarnda balar. Ama
bakasnn duyduu hiddet tam da bir fenomendir; ve benim algladm hiddet
li ifade de bir baka fenomendir. Bunlar arasnda nedensel bir ba olabilir mi?
Byle bir ba onlarn fenomenal doalarna uygun olur: ve bu anlamda ben Pauln yznn kzarmasn onun hiddetinin sonucu olarak dnmekten geri
durmam: bu benim sradan olumlamalarmn bir parasdr. Ama te yandan ne
densellik ayn bir deneyimin fenomenlerini birletiriyor ve bu deneyimi olutur
maya katkda bulunuyorsa bir anlama sahiptir. Radikal bir biimde ayr iki de
neyim arasnda kpr grevi yapabilir mi? Burada, nedensellii bu sfatla kullan
mak suretiyle onun ampirik grnmelerin ideal birletiricisi olma doasn kay
betmesine yol aacama iaret etmek gerekir: Kant nedensellik benim zaman
mn uraklarnn geridnszlk formu altnda birletirilmesidir. Benim zama
nm ile bakasnn zamann birletirecei nasl kabul edilebilir? Bakasnn de
neyiminin oluumu iinde ortaya kan fenomen ile yani kendini ifade etme ka
rar ile, benim deneyimimin fenomeni olan ifade arasnda hangi zamansal iliki
kurulacaktr? Ezamanllk m? Ardklk m? Peki, benim zamanmn bir an
bakasnn zamannn bir an ile nasl ezamanllk ya da ardklk mnasebeti
iinde olabilir? nceden kurulmu ve esasen Kant perspektif iinde de anlal
maz olan bir uyum sz konusu olduunda, dnlen o iki zaman an be an bir
313

Jean-Paul Sartre

birine tekabl ettirseydi bile, bunlar yine de ilikisi bulunmayan iki zaman ola
rak kalrlard, nk anlar birletirici sentez, bunlarn her birinde znenin bir
edimidir. Kantta, zamanlarn tmellii, bir kavramn tmelliinden ibarettir, her
zamansallm tanmlanm bir yapya sahip olmak zorunda olmas, zamansal bir
deneyimin imknnn koullarnn btn zamansallklar iin geerli olduu an
lamna gelir. Ama insan znn zdelii insan bilinlerinin aktarlmaz eitlili
ini ne kadar engellerse, zamanlarn aktarlmaz eitlilii de zamansal zn bu
zdeliini o kadar engeller. Nitekim, bilinlerin mnasebeti, doas gerei d
nlemez olduundan, bakas kavram bizim deneyimimizi oluturamaz : bu
kavram, ereksel kavramlarla birlikte dzenleyici kavramlar arasna yerletirmek
gerekir. u halde bakas, sankiler kategorisine aittir, deneyimimiz iinde ger
ekletirmeye imkn verdii birlikten bakaca bir dorulanmas olmayan ve e
likiye dmeksizin dnlemeyecek a priori bir varsaymdr. Nitekim, bilginin
dpedz vesilesi olmak vasfyla, akl yoluyla kavranabilen bir gerekliin duyar
lmz zerindeki etkisini kavramak mmknse de, buna karlk gerekliin
bakasnn deneyimi iinde ortaya kmasna kesinlikle greceli kalan bir feno
menin benim deneyimime ilikin bir fenomen zerinde gerekten etkide bulunma
s, dnlebilir bile deildir. Ve akl yoluyla kavranabilen bir eyin hem benim
deneyimim hem de bakasnn deneyimi zerinde etkili olduunu (akl yoluyla
kavranan gerekliin beni etkileyecei lde bakasn da etkileyecei anlamn
da) kabul etseydik bile, yine de kendiliinden oluan iki sistem arasnda bir pa
ralellik ve bir uygunluk izelgesi kurmak, ya da hatt koyutlamak, radikal bir e
kilde imknsz olurdu1.
Ama te yandan, dzenleyici kavram nitelii bakas kavramna yeterince uy
gun der mi? Nitekim, kendilerini bana ak eden nesnele|de yalnzca ayrnt
ya ilikin keiflere imkn veren tmyle formel bir kavran^ araclyla deneyi
mimin fenomenleri arasnda daha gl bir birlik kurmak sz konusu deildir.
Deneyimimin alan dna tamayan ve bizatihi bu alann snrlar iinde yeni
aratrmalara gnderen bir tr a priori varsaym sz konusu deildir. Bakasnesnenin alglanmas tutarl bir tasavvurlar sistemine gnderir ve bu sistem be
nimki deildir. Bu demektir ki bakas, benim deneyimim iinde benim deneyi

mime gnderen bir fenomen deildir, ilke olarak, benim iin mmkn olan her
1) Doann Kant metafiziini ve Kantm kard ilkeler izelgesini kabul etseydik bile, ra
dikal bir ekilde farkl olan fizikleri bu ilkelerle yola karak kavramak mmkn olurdu.
/

314

Varlk ve Hilik

trl deneyimin dnda konumlanan fenomenlere atfta bulunur. Ve elbette ba


kas kavram benim tasavvurlar sistemim iinde keiflere ve nbelirlemelere, fe
nomenler srecindeki bir sktrmaya imkn verir: bakalar varsaym sayesin
de bu ifadeden kalkarak u jesti ngrebilirim. Ama bu kavram, fizikle ilgili bir
hesaplama srasnda devreye giren o bilimsel nosyonlar gibi (rnein imgesel
nesneler [les imaginaires]), aralar gibi, sorunun ampirik ifadesinde mevcut ol
madan ve sonulardan elenmek zere ortaya kmaz. Bakas kavram yalnzca
arasal bir kavram deildir: fenomenlerin-birletirilmesine hizmet etmek iin va
rolmak yle dursun, tersine, baz fenomen kategorilerinin yalnzca onun iin va
rolur grndklerini sylemek gerekir. Benimkinden radikal bir biimde ayr bir
imlemler ve deneyimler sisteminin varl, eitli fenomen dizilerinin bizatihi
aklar iinde iaret ettikleri sabit bir erevedir. Ve ilke olarak benim deneyimi
min dnda olan bu ereve, yava yava dolar. Ben ile ilikisini kavrayamad
mz ve asla verili olmayan bu bakasn, yava yava somut bir nesne gibi olu
tururuz: bakas, benim deneyimime ilikin bir olay ngrmeye yarayan ara
deildir, benim deneyimimin olaylar bakasn bakas olarak, yani somut ve bi
linebilir bir nesne olarak erimd tasavvurlar sistemi olarak oluturmaya yarar
lar. Deneyimlerim iinde durmadan hedef aldm ey bakasnn duygulardr,
bakasnn fikirleridir, bakasnn istemleridir, bakasnn karakteridir. nk
gerekten de, bakas yalnzca benim grdm kii deil, beni gren kiidir. Ben
biroklar arasndan bir nesne olarak iinde bulunduum erimd deneyimlerin
birbirine bal olduu bir sistem olarak bakasn hedeflerim. Ama bu tasavvur
lar sisteminin ve nesne sfatyla orada igal ettiim yerin somut yapsn belirle
meye uratm lde, kendi deneyimimin alanna radikal bir ekilde akmlarm: ilke olarak benim grm iin asla eriilebilir olmayan bir fenomenler di
zisiyle urarm, dolaysyla kendi bilgimin haklarnn snrn aarm; asla be
nim deneyimlerim olmayacak deneyimleri kendi aralarnda balamaya alrm
ve dolaysyla, bu kurma ve birletirme almas benim kendi deneyimimin bir
letirilmesine hibir konuda yardmc olamaz: bakas bir namevcudiyet olduu
lde doadan kurtulur. u halde bakas dzenleyici kavramyla nitelenemez.
Ve elbette, Dnya trnden fikirler de rnein, ilke olarak benim deneyimim
den kurtulurlar: ama en azndan dnyaya atfta bulunmakta ve ancak onun ara
clyla anlam kazanmaktadrlar.- Bakas, tersine, belli bir balamda benim de
neyimimin radikal olumsuzlanmas olarak ortaya kar, nk bakas benim
315

Jean-Paul Sartre

kendisi iin zne deil nesne olduum kiidir. Dolaysyla, bilgi znesi olma vas
fmla, benim znelik vasfm olumsuzlayan ve beni nesne olarak belirleyen z
neyi nesne olarak belirlemeye abalanm.
Bylece, idealist perspektiften bakldnda, bakasnn bilgimin kurucu kav
ram olarak da, dzenleyici kavram olarak da dnlmesi mmkn deildir.
Bakas gerek gibi tasarlanr ama yine de onun benimle olan gerek mnasebe
tini tasarlayamam, bakasn nesne gibi kurarm ama o yine de gr araclyla
verilmi deildir, bakasn zne gibi ortaya koyarm ama yine de onu dnce
lerimin nesnesi sfatyla dnrm. u halde idealizm yanls iin yalnzca iki
zm kalr: ya bakas kavramndan tmyle kurtulacak ve bu kavramn benim
deneyimimin oluumunda gereksiz olduunu kantlayacaktr; ya da bakasnn
gerek varoluunu olumlayacak, yani bilinler arasnda gerek ve deney-tesi bir
iletiim ngrecektir.
Birinci zm tekbencilik [solipsisme] adyla bilinir: bununla birlikte adlandr
lyla uyum halinde, ontolojik yalnzlmn olumlanmas olarak formlletirilse
de, batan sona dorulanmam ve beyhude, salt metafizik varsaymdr, nk be
nim dmda hibir, eyin varolmadn sylemekle ayn eydir, dolaysyla deneyi
mimin kesin alann aar. Ama daha mtevaz bir ekilde kendini deneyimin sa
lam zeminini terk etmenin reddi olarak, bakas kavramn kullanmamak iin
olumlu bir giriim olarak sunarsa, bu zm tmyle mantksaldr, eletirel positivizmin dzleminde kalr ve varlmzn en derinlerdeki eilimlerine kar kmak
la birlikte elikilere ilikin dorulamasn idealist perspektiften dnlen baka
lar nosyonundan devirir. Watsonm davranl gibi kesin ve nesnel olma id

diasndaki bir psikoloji, sonuta tekbencilii alma varsaym olarak benimse


mekten baka bir ey yapmaz. Sz konusu olacak ey, deneyim alanm iinde psi
ik varlklar diye adlandrabileceimiz nesnelerin mevcudiyetinin inkar deildir,
yalnzca, bir zne tarafndan dzenlenen ve deneyimimin dnda konumlanm ta
savvur sistemlerinin varoluuna ilikin bir tr ejtoxn [epokhe] uygulamaktr.
Bu zmn karsnda, Kant ve Kantlk-sonras dnrlerin ou baka
snn varlm olumlamay srdrrler. Ama olumlamalarn dorulamak zere
ancak saduyuya ya da derinlerdeki eilimlerimize atfta bulunabilirler. Schopenhauerin, tekbencilik yanlsn ele geirilemez bir korugana [blockhaus] ka
panm deli olarak niteledii bilinir. te bir gszlk itiraf. nk gerekten
de bakasnn varoluunun ortaya konmasyla birlikte idealizmin erevesi bir
316

Varlk ve Hilik

anda paralanr ve yeniden bir metafizik realizmin iine dlr. Her eyden n
ce, kapal ve ancak dandan iletiebilen bir sistemler oulculuu getirmekle,
tz nosyonunu rtk bir biimde canlandrm oluruz. Bu sistemler hi phe
siz tzsel-olmayan sistemlerdir, nk bunlar sradan tasavvur sistemleridir.
Ama bunlarn karlkl dsallklan kendinde dsallktr; bu dsallk bilinmeksi
zin vardr; onlann etkilerini kesin bir tarzda yakalayamayz bile, nk tekben
ci varsaym her zaman mmkn kalr. Bu kendinde hilii mutlak bir olgu gibi
ortaya koymakla yetiniriz: nitekim bu hilik bi^im bakasna ilikin bilgimize g
rece deildir, tersine o bilgiyi koullandrandr. ufralde bilinler, fenomenlerin
salt kavramsal balantlar bile olsalar, varolularnn kural percipere ve percipi bile olsa, yine de bu ilikisel sistemlerin okluu kendinde okluk olarak ka

lr ve onlar bir rpda kendinde sistemlere dntrr. Kald ki ayrca, baka


snn hiddeti konusundaki deneyimimin balla olarak baka bir sistem iin
deki znel bir hiddet deneyimini kabul edersem, Kantm kurtulmak iin onca
zen gstermi olduu doru imge sistemine geri dnm olurum. Elbette sz
konusu olan, iki fenomen arasndaki uygunluk mnasebetidir; jestler ve mimik
lerde alglanan hiddet ile mahrem duyunun fenomenal gereklii olarak yakala
nan hiddet arasndaki bir uygunluk mnasebetidir yoksa bir fenomen ile bir
kendinde ey arasndaki mnasebet deil. Bununla birlikte, doru olma kstas
burada da dncenin nesnesine uygunluudur, yoksa tasavvur edilenlerin ken
di aralarndaki uyumas deil. Nitekim ve tam da numene her trl atf burada
kesinlikle bir yana itildii iin, hissedilen hiddet fenomeni, saptanan hiddet fe
nomenine gre, tpk nesnel gerein imgesine gre olduu gibidir. Sorun gerek
ten de uygun tasavvur sorunudur, nk ortada bir gerek vardr ve bir de bu
gerein kavranma kipi vardr. Benim kendi hiddetim sz konusu olsayd, ger
ekten de onun znel tezahrleri ile fizyolojik ve nesnel ynden ortaya kartlabilen tezahrlerini ayn nedenin sonularna ilikin iki dizi olarak -ve dizilerden
biri hiddetin hakikiliini ya da gerekliini, teki de yalnzca sonucunu ya da im
gesini temsil etmeksizin- dnebilirdim. Ama fenomenler dizilerinden bir tane
si bakasnda ve kincisi de bende bulunuyorsa, biri tekinin gereklii ilevini
grr ve hakikatin realist emas burada uygulanabilecek yegane ema olur.
Bylece sorunun realist konumunu bizi yalnzca ve zorunlu olarak idealizme
gtrd iin terk ettik; bile bile idealist perspektif iinde yer aldk ve bundan da
hibir kazancmz olmad, nk bu perspektif de, tersine, tekbenci varsaym red
317

Jean-Paul Sartre

dettii lde, dogmatik ve tmyle dorulanmam bir realizme ulat. Bakalm,


doktrinlerdeki bu ani tersine dn anlayabilecek ve bu paradokstan sorunun
doru bir konumunu kolaylatracak birtakm dersler kartabilecek miyiz.
Bakasnn varoluu sorununun kkeninde temel bir nvarsaym yatar: baka
s, gerekten de bakasdr, yni ben olmayan bendir: dolaysyla burada bir
olumsuzlamay bakas-varlm kurucu yaps olarak kavryoruz, idealizme ve
realizme ortak olan nvarsaym, kurucu olumsuzlamanm dsallk olumsuzlamas olmasdr. Bakas, ben olmayan ve benim olmadm kiidir. Buradaki olum
suzluk eki, bakas ile benim kendim arasndaki verili ayrm esi olarak bir hi
lii gsterir. Bakas ile benim kendim arasnda bir ayrm hilii vardr. Bu hi
lik, kkenini ne benden, ne bakasndan, ne de bakas ile benim aramdaki bir
karlkllk ilikisinden devirir; tersine, bu hilik, ilikinin ilk namevcudiyeti
olarak, bakas ile benim aramdaki her trl kkensel ilikinin temelidir. nk
bakas, gerekten de bana bir bedenin alglanmas vesilesiyle ampirik ynden
grnr ve bu beden benim bedenimin dndaki bir kendindedir; bu iki bedeni
birletiren ve ayran iliki tr, kendi aralarnda mnasebet bulunmayan eylerin
mnasebeti olarak, verili olan salt dsallk olarak meknsal ilikidir. u halde
kendi bedeni zerinden bakasn yakaladn sanan realist, bir bedenin teki
bir bedenden ayrld gibi bakasndan ayrld kansndadr, bu da, Ben Paul
deilim yargsnn ierdii olumsuzlamanm ontolojik anlamnn, Masa iskemle
deildir yargsnda ierilen olumsuzlamayla ayn trden olduunu imler. Byle
ce bilinlerin ayrl bedenlere yklenebilir olduunda, eitli bilinler arasnda
sanki kkensel bir mekn ortaya kar, yani, tam da verili bir hilik, mutlak ve
edilginlikle maruz kalman bir mesafe ortaya kar, idealizm, elbette, benim be
denimi de bakasnn bedenini de nesnel tasavvur sistemlerine indirger. Schopenhauere gre, benim bedenim dolaysz nesneden bakajbir ey deildir. Ama
bunun iin bilinler arasndaki mutlak mesafe ortadan kaldrlmaz. Eksiksiz bir
tasavvurlar sistemi -yani her bir monad- ancak kendi kendiyle snrlandrlabilir
olduundan, kendisi olmayan eyle mnasebet srdremez. Bilen zne ne bir
baka zneyi smrlandrabilir ne de onun tarafndan snrlandrlabilir. Bilen z
ne kendi olumlu younluuyla yaltlr ve bunun sonucunda, kendisi ile ayn e
kilde yaltk bir baka sistem arasndaki meknsal bir ayrm bizatihi dsallk tipi
olarak korunur. Bylece, bilincimi bakasnn bilincinden rtk biimde ayran
ey bir kez daha mekndr. Kald ki, idealistin bu dsallk yadsmasn ortaya
318

Varlk ve Hilik

kartmak iin hi farkna varmakszn bir nc adama bavurduunu da ek


lemek gerekir. nk daha nce grdmz gibi, bizatihi kendi terimleriyle
kurulmu olmad srece her trl d. iliki, onu ortaya koyacak bir tan ge
rektirir. Bylece, realist iin olduu kadar idealist iin de kendini dayatan bir so
nu vardr: bakas bizim iin meknsal bir dnyada ortaya karldndan t
r, bizi bakasndan ayran da gerek [reel] ya da ideal bir mekndr.
Bu nvarsaym ciddi bir sonucu da beraberinde getirir: nitekim, eer baka
sna nispetle farksz dsallk kipinde olmak zorundaysam, kendi varlmda ba
kasnn belirmesi ya da ortadan kalkmas, beni, bir kendindenin bir baka kendindenin belirmesi ya da kaybolmasyla etkilenmesinden daha fazla etkilemez.
Dolaysyla, bakas, kendi varlyla benim varlm zerinde etkiyemedii sre
ce, benim iin aa kabilmesinin yegane tarz nesne olarak bilgimde belirmek
tir. Ancak bu demektir ki, bakasn, bir izlenimler okluuna kendiliindenliimin dayatt bir birleme olarak oluturmak zorundaym, yani ben, bakasn
onun kendi deneyim alan iinde kuran kiiyim. u halde bakas benim iin bir
imgeden baka bir ey olamaz, hatt beri yanda kurduum btn bir epistemo

loji bu imge nosyonunu telemeyi hedeflese bile olamaz; ve yalnzca bir tank,
hem benim hem de bakasnn dndaki bir tank, imgeyi modeliyle kyaslaya
bilir ve imgenin doru olup olmadna karar verebilir. te yandan bu tann
da, yetkili klnmak iin, bana ve bakasna kar bir dsallk mnasebeti iinde
olmamas gerekir, aksi takdirde bizi ancak imgeler araclyla tanyacaktr. Bu
tann, varlnn ekstatik birlii iinde hem burada, benim isel olumsuzlanmam olarak benim zerimde, hem de orada, bakasnn isel olumsuzlanmas
olarak bakasnn zerinde olmas gerekir. Nitekim Leibnizde karlatmz
Tanrya bavuru, dpedz ve sadece iselliin olumsuzlanmasma bavurudur:
teolojik yaratma nosyonunun gzlerden saklad da budur: Tanr hem ben ve
bakasdr, hem de deildir, nk bizi yaratmtr. Nitekim, gerekliimi arac
sz olarak ve zorunlu bir besbellilik iinde kavramak iin ben olmas ve tank ta
rafszln korumak ve orada bakas olabilmek ve olmayabilmek iin ben olma
mas doru olur. Burada yaratma imgesi en uygun olandr, nk yaratma edi
mi iinde yarattm eyi en u noktasna kadar grrm -nk yarattm ey
kendimim- ama yine de yarattm ey bir nesnellik olumlamas iinde kendi
zerine kapanarak bana kar durur. Bylece, meknsallatrc nvarsaym sei
mi bize brakmaz: ya Tanrya bavurmak ya da kapy tekbencilie ak brakan
319

Jean-Paul Sarte

bir ihtimalciliin iine dmek gerekir. Ama yarattklar olan bir Tann kavram
bizi yeni bir amaza srkler: bu, Descartes sonras dncedeki tzler sorunu
nun ortaya koyduu amazdr. Tanr bense ve bakasysa benim kendi varoluu
mu gvenceye alan nedir? Yaratma srdrlm olmak zorundaysa, Yaratan Var
ln iinde, ayr bir varolu ile panteist bir kaynama arasnda her zaman belir
sizlik iinde kalrm. Yaratma kkensel bir edimse ve kendimi Tanrya kar ka
patmsam, artk hibir ey Tanr karsnda varoluumun teminat olamaz, n
k heykeltran tamamlad heykeliyle ilikisinde olduu gibi, Tanr bana artk
yalnzca bir dsallk mnasebetiyle balanmtr ve bundan sonra beni ancak
imgelerle tanyabilir. Bu koullar altnda, Tanr nosyonu, bir yandan isellik
olumsuzlanmasm bilinler arasndaki tek mmkn balant olarak ortaya ko
yarken, dier yandan da olanca yetersizliini gstermektedir: Tanr, bakasnn
varoluunun gvencesi olarak ne zorunlu ne de yeterlidir; ayrca ben ve bakas
arasndaki arac olarak Tanrnm varoluu esasen bir bakasmm isellik balan
ts halinde benin mevcut olmasn varsayar, nk Tanr, bir Tinin zsel nite
likleriyle donatlm olduundan, bakasnn zcevheri olarak ortaya kar ve
nk bakasnn varoluunun gerek bir temelinin benim iin geerli olmas
iin esasen benimle isellik balants halinde olabilmek zorundadr. u halde,
grnd kadaryla bakasnn varoluuna ilikin pozitif bir teori, benim ba
kasyla kkensel ilikimi bir isellik olumsuzlanmas olarak gz nne alsayd,
yani bakasmm ve benim kkensel ayrlmz ortaya koyan ve bu ayrln be
ni bakas araclyla, bakasn da benim araclmla belirleyiini tastamam l
iinde ortaya koyan bir olumsuzlama olarak dnm olsayd, hem tekben
cilikten kurtulabilmesi hem de Tanrya bavurmaktan vazgeebilmesi gerekirdi.
Acaba sorunu bu vehesiyle ele almak mmkn mdr? ,
f

III
HUSSERL, HEGEL, HEIDEGGER
19. ve 20. yzyl felsefeleri, beni ve bakasn nce iki ayr tzm gibi d
nrsek tekbencilikten kurtulmann mmkn olmadn anlam grnrler: ni
tekim bu tzlerin her trl birlemesi, imknsz kabul edilmek zorundadr. Mo
dem teorilerin incelenmesi, bu nedenle, bilinlerin bizatihi ilerinde bakasyla
320

Varlk ve Hilik

olan banty, bizatihi beliriiyle her bilincin kurucusu olacak temel ve akn bir
banty kavramak iin gsterilen abay ortaya koyar. Ama dsal olumsuzlama
postlas terk edilmi gibi grnse de, bu postlanm asl belirleyici sonucu, ya
ni benim bakasyla olan temel balantmn bilgi araclyla gerekletirildiine
ilikin olumlama korunur.
Nitekim Husserl, Descartes Tejekkrlef'de. [Meditations cartesiennes] ve
Formel ve Transandantal Mantkta [Formale und Transzendentale Logik] tek

bencilii olumsuzlamaya koyulduunda;* bakasna bavurmann bir dnyann


oluturulmasnda vazgeilmez koul olduum* gstermek suretiyle bunu baar
dna inanr. Doktrinin ayrntlarna girmeksizin, balca hareket noktasn gs
termekle yetineceiz: Husserle gre, bilinte aa kt haliyle dnya monadlararasdr. Bilin yalnzca falanca somut ve ampirik grnme olarak deil, ama
birlik ve zenginliinin srekli bir koulu olarak bakasna mevcuttur. u masay
ya da u aac ya da u duvar parasn ister yalnzken ister bakalaryla beraber
ken dndmde, bakas, bizatihi dndm nesneye ait bir kurucu im
ler katman olarak her zaman oradadr; ksaca, onun nesneliinin gerek gven
cesi olarak oradadr. Ve bizim psikofizik benimiz dnyaya ada olduundan,
dnyann paras olduundan ve dnya ile birlikte fenomenolojik indirgemeye
maruz kaldndan, bakas bu benin bizatihi oluumundaki zorunluluk olarak
belirir. Eer dostum Pierrein -ya da genel olarak bakalarnn- varoluundan,
bu varolu ilke olarak benim deneyimim dnda olduundan ondan phe et
mek zorunda kalrsam, kendi somut varlmdan, u ya da bu eilimleri, u tr
alkanlklar olan, belli bir karaktere sahip ampirik retmen gerekliimden de
phe etmem gerekir. Benim benim iin ayrcalk yoktur: benim ampirik Egom
ile bakasnn ampirik Egosu dnya zerinde ayn anda belirirler; ve genel ba
kas imlii bu egolardan her ikisinin oluturulmas iin de zorunludur. Byle
ce her nesne, Kantta grld gibi, zneyle basit bir iliki araclyla olutu
rulmak yle dursun, benim somut deneyimim iinde okanlaml olarak belirir,
tanmlanmam bir bilinler okluuna atfta bulunan sistemlere kkensel olarak
sahipmi gibi verilir; bakas, dnlen nesnenin srekli bir ekilde atfta bu
lunduu ey olarak da, Pierrein ya da Pauln somut grnmeleri vesilesiyle de
benim tarafmdan, masann stnde, duvarn stnde kefedilir.
Elbette bu grler klasik doktrinlere kyasla bir gelimeyi gerekletirirler.
Ara-eyin, kullanlabilir-eyin [chose-ustensile] kefedildii andan itibaren bir
321

Jean-Paul Sartre

kendi-iin okluuna gnderme yapt yadsnamaz. Bu konuya ileride yeniden


dneceiz. Ayn ekilde, bakas nleminin deneyimden, ya da deneyim vesile
siyle gerekletirilen meksemeci bir akl yrtmeden gelemeyecei de kesindir:
tam tersine, deneyim, bakas kavramnn nda yorumlanr. Bu, bakas kavra
mnn a priori olduunu mu sylemektir? Bunu daha sonra belirlemeye alaca
z. Ne var ki bu yadsnamaz avantajlarna ramen Husserlin teorisi bize Kantmkinden belirgin bir ekilde farklym gibi grnmyor. nk gerekten de be
nim ampirik Egom bakasmmkinden daha kesin olmasa da, Husserl, bu Egodan
radikal bir ekilde ayr olan ve Kantm znesine fazlasyla benzeyen transandan
tal zneyi [sujet transcendantal] muhafaza etmitir. Oysa hi kimse iin phe ko
nusu olmayan ampirik Egolar paralelliini deil, transandantal zneler paralel
liini gstermek gerekirdi. nk gerekten de bakas, hibir zaman benim de
neyimim iinde rastlanan ampirik kiilik deildir: bakas, bu kiinin doal ola
rak gnderdii transandantal znedir. Bylece gerek sorun transandantal zne
ler arasnda, deneyimin tesindeki balant sorunudur. Eer karlk olarak, tran
sandantal znenin balangtan itibaren noemaya zg btnn olumas iin
baka znelere gnderme yapt sylenecek olursa, buna, transandantal znenin
pk imlemlere gnderir gibi baka znelere gnderme yapt yantn vermek ko
laydr. Bakas, burada, bu dnyann tesinde varolan gerek bir varlk gibi deil,
bir dnya oluturmaya imkn veren fazladan bir kategori gibidir. Ve hi phesiz
bakas kategorisi, imlemi iinde bile, dnyann te yanndaki bir zneye yap
lan bir gndermeyi ierir, ama bu gnderme ancak varsaymsal olabilir, salt bir
letirici bir kavram ierii deeri tar; dnyada ve dnya iin geerlidir, haklan
dnyayla snrldr ve bakas doas gerei dnyann dndadr. Zaten Husserl
kendini, bakasnn dnya-d varlnn ne anlama gelebileceini anlama imk
nndan bile yoksun klmtr, nk varl, gerekletirilmesi gereken ilemlerin
sonsuz bir dizisinin basit belirtisi olarak tanmlar. Varl bili araclyla daha iyi

lemeyiz. Oysa bilginin genel olarak varl ltn kabul etsek bile, bakas- :
nn varl kendi gereklii iinde bakasnn kendisi hakknda edindii bilgiyle
llr, yoksa benim onun hakknda edindiim bilgiyle deil. Ben araclyla eri
ilecek olan bakasdr, ama benim tandm olarak deil de kendini tanyan ola
rak, bu da imknszdr: nitekim byle bir tanma, benim bakas ile isellik duru
munda zdelememi varsayar. Dolaysyla burada bakas ile benim aramdaki il
kesel fark buluruz; bu fark bedenlerimizin dsallmdan gelmez, her ikimizin de
322

Varlk ve Hilik

sellik halinde varolmamz gibi basit bir olguya dayanr ve isellie ilikin geer
li bir bilgi ancak isellik halinde kurulabilir, bu da kendini tand haliyle, yani
olduu haliyle bakas hakknda her trl bilgiyi ilke olarak yasaklar. Bunu zaten
Husserl de anlamtr, nk somut deneyimimize grnd ekliyle bakaSin bir namevcudiyet olarak tanmlar. Ama .en azndan Husserlin felsefesinde, bir
namevcudiyetin tam bir grsne nasl sahip olunacaktr? Bakas bo ynelimle
rin nesnesidir, bakas ilke olarak kendini reddeder ve kaar: u halde kalan ye
gane gerek 'benim ynelimimin gerekliedir: bakas, benim deneyimim iinde
somut bir biimde belirdii lde, bakasna ynelik niyetime tekabl eden bo
noemadr; transandantal bir kavram olarak belirdii lde, deneyimimi birleti
ren ve oluturan bir ilemler btndr. Husserl, tekbencilik yanlsna bakas
nn varoluunun dnyann varoluu kadar kesin olduunu bildirerek cevap verir
ken benim psikofizik varoluumu da dnyann iinde anlar; ama tekbencilik yan
ls da baka bir ey ylemez: onun kadar kesindir, diyecektir, ama daha fazla de
il. Dnyann varoluu onun hakknda edindiim bilgiyle llr, diye de ekle
yecektir; bu, bakasnn varoluu iin baka trl olamaz.
Bir zamanlar, Husserlin transandantal Egosunun varoluunu reddetmekle
tekbencilikten kurtulabileceimi sanmtm2. O sralar bana yle geliyordu ki bi
lincimi znesinden boalttm iin artk bu bilinte bakas bakmndan ayrca
lkl klnm hibir ey kalmyordu. Ne var ki, transandantal bir zne varsaym

nn gereksiz ve zararl olduuna inanmaya devam etsem de, bu varsaymn terk


edilmesi bakasnn varoluu sorununu bir adm bile ilerletmez. Hatt ampirik
Ego dnda, bu Egonun bilincinden -yani znesiz bir transandantal alandanbakaca hibir ey olmasayd bile, yine de bakasna ynelik olumlamamn, dn

yann tesinde, benzer bir transandantal alann varln koyutlayp talep etmesi
gerekir; ve sonuta tekbencilikten kurtulmann yegane yolu, burada da yine,
transandantal bilincimin bizatihi kendi varl iinde ayn trden baka bilinle
rin dnya-d varoluundan etkilendiini kantlamak olur. Nitekim Husserl var

l bir dizi imlemeye indirgedii iin, benim varlm ile bakasnn varl ara
snda kurabildii yegane balant bilginin balantsdr; dolaysyla, Kant gibi,
Husserl de tekbencilikten kaamaz.
Eer, kronolojik ardkln kurallarn bir yana atarak, bir tr zamansal oli mayan diyalektiin kurallarna uyacak olursak, Hegelin Tinin Fenomenolojisinin
| 2 ) La
I

transcendence de lEgo [Egonun Akml], Recherces philosophiques d t , 193 7 .

323

Jean-Paul Sartre

ilk cildinde soruna getirdii zm, bize Husserlin nerdii zme kyasla
nemli bir gelime gerekletirir gibi grnecektir. Gerekten de, bakasnn or
taya kmas dnyann ve benim ampirik egomun oluumu iin mutlaka gerek
li olan ey deildir artk: bakasnn grnmesi, kendinin bilinci olarak benim
bilincimin bizatihi varoluu gerekli olandr. Nitekim Ben, kendinin bilinci ola
rak kendi kendisini kavrar. Benim benliim = benliim [moi = moi] ya da
ben-benim [je suis je] eitlii bizatihi bu olgunun ifadesidir. Her eyden nce
kendinin bu bilinci kendi kendisiyle salt zdeliktir; salt kendi iin varolutur.
Kendi kendinin kesinliine sahiptir, ama bu kesinlik hl gereklikten yoksun
dur. Nitekim bu kesinlik ancak kendi kendisinin grnd kendi iin varolu
u bu bilince bamsz bir nesne olarak grnd lde gerek olabilir. By
lece kendinin bilinci ilk nce bir zne ile bu znenin kendisi olan ve henz nesnelememi bir nesne arasndaki birletirici bir iliki gibidir. tkisi [impulsion],
her ynden kendi kendisinin bilincine varmak suretiyle kavramn gerekletir
mek olduundan, kendine nesnellik ve ak varolu vererek kendini dsal ola
rak geerli klmaya ynelir: sz konusu olan, Ben-benimi belirtikletirmek ve
gelimenin nihai aamasna ulamak zere kendi kendini nesne olarak retmek
tir doallkla ve bir baka balamda, bilincin oluunun, dnmnn ilk
motoru olan aamaya ve kendini kendinin daha baka bilinlerinde tanyan,
bu bilinlerle ve kendi kendisiyle zde olan kendinin genel bilinci olan aama
ya. Dolaym kuran bakasdr. Bakas benim kendimle birlikte ortaya kar,
nk kendinin bilinci, her trl Bakasnn dlanmasyla kendi kendisiyle z
detir. Bylece ilk olgu bilinlerin oulluudur ve bu oulluk ikili ve karlk
l bir dlama ilikisi formunda gerekleir, ite biraz nce talep ettiimiz isellik
araclyla olumsuzlama bayla kar karyayz. Bilincimi bakasnn bilincin
den ayran darya ait ve kendinde hibir hilik yoktur, jLm a bizatihi ben ol
mamdan trdr ki bakasn dlarm: bakas, kendi olarak beni dlayan, ben
olarak benim dladmdr. Bilinler kendi varlklarnn birbirleri zerine bin
mesi iinde dorudan doruya birbirleri zerinde tanrlar. Bu, ayn zamanda
da bakasnn bana grnme tarzn tanmlamamza imkn verir: bakas, ben
den bakas olandr, dolaysyla bir olumsuzluk vasfyla birlikte, zsel olmayan
nesne gibi verilir. Ama bu bakas ayn zamanda da bir kendi bilincidir. Yaamn
varlna gmlm, sradan bir nesne olarak bana belirdii ekliyle. Ve ben de
bakasna byle grnrm: somut, duyulur ve dolaysz varolu olarak. Hegel
324

Varlk ve Hilik

burada, benden (cogito tarafndan yakalanan ben) bakaya giden tekanlaml ili
kinin alannda deil, birinin bakas iinde kendini kavramas olarak tanmla
d karlkl iliki iinde yer alr. Nitekim her bir kii, ancak bakasna kar
kt lde mutlak olarak kendi iindir; bireylik hakkn bakasna kar ve
bakasnn karsnda olumlar. Bylece cogitonun kendisi de felsefe iin bir baw

lang noktas olamaz; gerekten de cogito ancak kendim iin bireylik olarak g
rnmemin sonucunda doabilir ve bu grnmeyi koullandran da bakasnn
kabul edilmesidir. Bakas sorununun cogitodan kalkarak gndeme gelmesi y
le dursun, tersine, benin kendini nesne olarak kavrad soyut an olarak cogito'yu
asl mmkn klan bakasnn varoluudur. Bylece Hegelin bakas iin varlk
[lgtre pour autre] diye adlandrd urak, kendinin bilincinin gelimesinde
zorunlu bir evredir; isellie giden yol bakasndan,geer. Ama bakas, bir ba
ka Ben, bir Benim iin nesne-Ben olduu lde, ve ayn zamanda, benim Benimi yanstt, yani onun iin nesne olduum lde beni ilgilendirir. Kendim
iin, ancak orada, bakasnn iinde nesne olmann bu zorunluluundan dolay,
varlmn tannm asna bakas araclyla erimek zorunda kalrm. Ama kendi
iin bilincimin kendi kendisiyle dolaylanmas bir baka bilinci gerektirse de, bi

lincimin kendi-iin-varl -v e dolaysyla da genel olarak varl- bakasna ba


mldr. Ben bakasna nasl grnyorsam yleyim. Ayrca, mademki bakas
bana grnd gibidir ve varlm da bakasna bamldr, benim kendime g
rnme tarzm da -yani kendime ilikin bilincimin gelime ura- bakasnn
bana grnme tarzna bamldr. Benim bakas tarafndan kabul edilmemin de
eri, bakasnn benim tarafmdan kabul edilmesinin deerine bamldr. Bu an
lamda, bakas beni bir bedene balanm ve yaam n iine batrlm olarak kav
rad lde, ben kendim de bir bakasndan ibaretim. Kendimi bakasna ka
bul ettirmek iin, kendi hayatm tehlikeye atmak zorundaym. Nitekim hayat
n tehlikeye atmak, kendini nesnel forma ya da belirlenmi herhangi bir varolu
a bal olmayan olarak ortaya koymaktr; hayata bal olmayan olarak ortaya
koymaktr-. Ama ayn zamanda bakasmm lmn izlerim. Bu demektir ki, ken
dimi yalnzca bakas olan bir bakasyla, yani balca zellii ancak bir bakas
iin varolmak olan baml bir bilin araclyla dolaymlamak isterim. Bu dolaymlama, bakasna kar mcadelede, duyulur varlm tehlikeye atmak suretiy
le kendimden soyutladm iin, hayatm tehlikeye atacam anm bizatihi iin

de gerekleir; bunun tersine bakas, hayat ve zgrl yeler ve bylece ken


325

Jean-Paul Sartre

dini nesnel forma bal olmayan olarak ortaya koyamadn gsterir. u halde
bakas genel olarak d eylere bal kalr; bana ve kendi kendisine zsel olma
yan gibi grnr. O Kledir, ben de Efendiyim; bakas iin z olan, benim.

Marx onca derinlemesine bir ekilde etkileyecek olan nl Efendi-Kle iliki


si byle ortaya kar. Bunun ayrntlarna girecek deiliz. Klenin Efendinin Ger
eklii olduuna iaret etmekle yetinelim; ama bu tekynl ve eitsiz tanma, ka
bul etme yetersizdir, nk Efendi iin kendi varlndan emin olmann gerek
lii zsel olmayan bilintir; dolaysyla gereklik olarak kendi iin varlktan emin
deildir. Bu geree ulamak iin efendinin, bakas karsnda yapt eyi ken
di karsnda da yapaca bir uran bulunmas ve orada klenin kendisi kar
snda yapt eyi teki karsnda yapmas gerekecektir3. Kendini daha baka
kendinin bilinlerinde tanyan ve hem onlarla hem de kendi kendisiyle zde
olan genel kendinin bilinci bu urakta ortaya kacaktr.
Bylece Hegelin buradaki dahiyane sezgisi beni kendi varlm da bakasna
baml klmaktr. Ben ancak bir bakas araclyla kendi iin olan bir kendi
iin varlm, der. u halde bakas benim yreime iler. Bakas, kendi ken
dimden phe etmeksizin phe konusu olamaz, nk kendinin bilinci yalnz
ca kendi yanksn (ve yanssn) bir bakasnda tand lde gerektir4. Ve
phe bile kendi iin varolan bir bilinci ierdiinden, bakasnn varoluu bu va
rolutan phe etme giriimimi koullandrr, tpk Descartesta, varoluumun
yntemsel pheyi koullandrmas gibi. Bylece, tekbencilik nihai olarak safd edilmi grnyor. Husserlden Hegele geerek muazzam bir ilerleme kaydet
tik: ncelikle, bakasn oluturan olumsuzlama dorudan, isel ve karlkldr;
sonra, bu olumsuzlama her bilinci varlnn en derin yerinde hedef alp sarsar;
sorun mahrem varlk dzeyinde, tmel ve transandantal jBen dzeyinde ortaya
konur; ben, kendi zsel varlm iinde bakasnn zsel varlna bamlym ve
benim kendim iin varlm ile bakas iin varlmn birbirine kar karlmak
zorunda olmas bir yana, bakas-iin-varlk benim kendim-iin varlmn zo
runlu bir koulu olarak grnr.
Bununla birlikte bu zm, ieriminin geniliine karn, Efendi ve Kle te
orisinde ayrntya ilikin olarak kaynap duran yaklamlarn zenginliine ve de
rinliine ramen bizi tatmin edebilecek midir?
3) Phenom enologe de lesprit, s. 1 4 8 , Edition Lasson.
4 ) P ropedeutik, s. 2 0 , Btn Eserlerinin birinci basks.

326

Varlk ve Hilik

Hegel elbette bilinlerin varl sorununu ortaya koymutur. Onun inceledi


i ey, kendi-iin-varlk ve bakas-iin-varlktr ve her bilinci bakasmm gerek
liini ieren olarak verir. Ama bu ontolojik sorunun her yerde bilgi terimleriyle

formlletirilmi olduu da bir o kadar kesindir. Bilinlerin mcadelesinin ana


zemberei, bunlarn her birinin, kendi varlndan emin oluunu hakikate d

ntrmek iin gsterdii abadr. Ve biz bu geree ancak, benim bilincim ba


kas iin nesne haline gelirken bir yandan da bakas benim bilincim iin nesne
haline geldii lde eriilebileceini biliyoruz. Hegel bylece, idealizmin sordu
u soruya -bakas benim iin nasl nesne olabilir?- idealizmin kendi alannda
kalarak cevap verir: nesnesi bakas olan bir Ben gerekte varsa, bunun nedeni
nesnesi Ben olan bir bakasnn olmasdr. Burada varln ls bir kez daha
bilgidir ve Hegel, sonuta bir nesne-varlka indirgenebilir olmayan bir bakas-iin-varln olabileceini bile dnemez. Bu yzden, btn o diyalektik ev
reler iinde yze kmaya alan kendinin tmel bilinci, Hegelin kendi itirafy
la dpedz ii bo bir forma yedirilebilir olur: Ben, benim. Kendinin bilinci
ne ilikin bu nerme her trl ierikten boalmtr diye yazar5. Bir baka yer
de de unlar: (bu) her trl dolaysz varoluun tesine gemekten ibaret olan
ve kendi kendisiyle zde bilincin dpedz olumsuz varlna ulaan mutlak so
yutlamann sreci(dir). Bu diyalektik atmann bizatihi sonucu, kendinin t
mel bilinci, bakalamlar iinde zenginlememitir: tersine, tmyle yoksunlamtr, Bir bakasmm beni ben-kendim olarak bildiini biliyorumdan baka bir
ey deildir. Hi phesiz mutlak idealizm iin varlk ve bilgi zde olduu iin
bu byledir. Ama bu dnm bizi nereye srkler?
Her eyden nce, dpedz tmel zdelik forml olan Ben-benimin Giri
blmmzde betimlemeye altmz somut bilinle hibir ortak yn yok
tur. O blmde, kendi(nin) bilincinin varln bilgi terimleriyle tanmlamann
mmkn olmadn gstermitik. Bilgi dnm ile balar, ama yans-yanstanm oyunu, rtk durumda bile olsa, bir zne-nesne kilisi deildir, kendi var
lnda hibir akn bilince bal olmad gibi varlk kipi tam da kendi kendisi

iin soru, olmaktr. Daha sonra, incelememizin kinci Ksmnn Birinci Blmnde, yansdan yanstana ilikinin hibir biimde bir zdelik ilikisi olmad
n ve Hegelin Benim benliim = benliim ya da Ben-benim" ine indirgenemediini gsterdik. Yans, kendini, yanstan olmamak klar; burada kendi varl
5) Propedeutik, s. 2 0 , Btn Eserlerinin birinci basks.

327

Jean-Paul Sartre

iinde kendini hileyen ve beyhude yere kendi olarak kendi kendinde erimeye
alan bir varlk sz konusudur. Bu betimlemenin kkensel bilin olgusunu an
lamaya imkn veren yegane betimleme olduu doruysa, Hegelin kendinin bi
lincinin edeeri olarak verdii Benin bu soyut ikileniini aklamay baarama
d sonucuna varlacaktr. Nihayet, zerine dnlmemi salt bilinci onu ka
rartan transandantal zne-Benden kurtarmay da baardk ve kiisel varoluun
temeli olan kendisiliin bir Egodan ya da Egonun kendi kendisine gnderiliin
den tmyle farkl olduunu gsterdik. Dolaysyla bilinci transandantal egoloji
terimleriyle tanmlamak sz konusu olamaz. Ksacas bilin soyut ve dorulanamaz bir zdelik ilikisi deil, somut ve kendine zg [sui generis] bir varlktr,
mat ve gereksiz bir Egonun mekn deil, kendiliktir, varl transandantal bir
dnmle ulalabilir trdendir ve bilincin bakasna baml olmayan bir g er
ei vardr, ama bilincin bizatihi v a rl bilgiden bamsz olduundan kendi ha
kikatinden nce varolur; bu alanda, naif realizm iin de olduu gibi, hakikati l

en varlktr, nk dnmsel bir grnn hakikati varla uygunluuyla l


lr: bilin bilinmi olmazdan nce orada idi. Dolaysyla bilin bakas kar
snda kendini olumluyorsa, bunun nedeni soyut bir gerein deil, kendi varl
nn kabul edilmesinin hak talebinde bulunmasdr. Nitekim efendi ile klenin
ateli ve tehlikeli mcadelesindeki yegane hedefinin Ben benim kadar yetersiz
ve soyut bir formln kabul edilmesinden ibaret olmas kolay kolay dnle
mez. Esasen bizatihi bu mcadelede de bir aldatmaca olsa gerektir, nk en so
nunda ulalan hedef kendinin tmel bilinci, kendiyle varolan kendinin gr
s olacaktr. Her yerde olduu gibi burada da Hegelin karsna birey olarak bi
reyin hak taleplerini temsil eden Kierkegaard karmak gerekir. Birey, birey ola
rak gereklemeyi, tmel bir yapnn nesnel aklamasn cjeil, somut varlnn
kabul edilmesini talep eder. phe yok ki, bakasndan ta|ep ettiim haklar ken
dinin tmelliini ortaya koyar; kiilerin saygdeerlii benim kiiliimin tmel

olarak kabuln gerektirir. Ama bu tmelin iinde kalba dklen ve onu dol
duran benim somut ve bireysel varlmdr, ben, oradaki bu varlk iin birtakm
haklar talep ederim, tikel burada, tmelin taycs ve temelidir; bu durumda t
mel eer bireyselin niyetiyle varolmazsa anlam tayamaz.
Varln bu ekilde bilgiye yedirilmesi, burada da yine pek ok hatalar ya da
imknszlklarla sonulanacaktr. Bunlar burada iki balk altnda zetleyecek,
yani Hegele iki ynl bir optimizm sulamas ynelteceiz.
328

Varlk ve Hilik

lk olarak, Hegel epistemolojik bir optimizmle hataya der gibi grnyor


bize. Nitekim ona yle grnyor ki, kendinin bilincinin hakikati ortaya kabi
lir, yani bilinler arasnda benim bakas ve bakasnn da benim tarafmdan ka
bul ad altnda nesnel bir uzlama gerekletirilebilir. Bu kabul ezamanl ve
karlkl olabilir: Ben, bakasnn beni kendi kendisi gibi bildiini biliyorum;
bu tanma hakikatte kendinin bilincinin tmelliini retir. Ne var ki bakas so
rununun doru dile getirilii tmele doru bu geii imknsz klar. Nitekim, ba
kas, beni benim kendime gndermek zorundaysa, en azndan diyalektik dn
m sonunda, benim onun iin ne olduum, onun benim iin ne olduu, benim
benim iin ne olduum ve onun onun iin ne olduu arasnda bir ortak nokta ol
mas gerekir. Elbette, balangta bu homojenlik mevcut deildir, Hegel de bunu
kabul eder: Efendi-Kle ilikisi karlkl deildir. Ama karlklln kurulabil
mesinin gerektiini ileri srer. nk gerekten de, daha batan nesnelik ile y a
am birbiriyle kartrr yle ustaca bir kartrmadr ki bu, sanki isteyerek ya

plm izlenimi verir. Bakas bana nesne gibi grnr der. Oysa ki nesne, baka
s iindeki Bendir. Ve bu nesnelii daha iyi tanmlamak istediinde, onda fark
l e saptar6: birinin kendinin bakas iindeki bu kavran udur: 1) Bu kav
ray kendiyle zdeliin soyut uradr. 2) Bununla birlikte her bir kii, ayn za
manda da bakasnda d nesne olarak, duyulur ve somut dolaysz varolu olarak
tezahr etme zelliine sahiptir. 3) Her bir kii, bakasna kart olarak kesinlik
le kendi iin ve bireyseldir... Kendi ile zdeliin soyut urann bakasnn bi
linmesi iinde verildii grlyor. Bu urak, btn yapnn iki baka urayla
birlikte verilir. Ama bir Sentez filozofunda tuhaf kaan ey odur ki, Hegel bu
enin yeni ve analize kar koyan bir form oluturacak tarzda birbiri zerinde
etkide bulunup bulunmadklarn sorma gerei duymamtr. Tinin Fenomenolojisnde, bakasnn ilk nce zsel olmayan (bu, yukarda anlan nc uran
anlamdr) ve yaamn varl iinde dibe batrlm bilin gibi belirdiini bildi
rerek bak asn kesinletirir. Ne var ki sz konusu olan, soyut urak ile yaam
arasnda dpedz bir birlikte-varolutur. u halde benim ya da bakasnn, teh
likeye maruz kaldmz bizatihi edim iinde yaamn ve bilincin analitik ayrl
n gerekletirmek iin, yaammz tehlikeye atmas, yeterlidir: Bakasnn her
bir bilin iin olduu ey neyse, bilincin kendisi de bakas iin odur; her bilin,
kendi kendisinde ve sras geldiinde, kendi faaliyetiyle ve bakasnn faaliyetiy
6) P ropedeutik, s. 18.
329

Jean-Paul Sartre

le, kendi iin varln o salt soyutlanm gerekletirir... Kendinin bilincinin salt
soyutlan olarak kendini sunmak, nesnel formunun salt olumsuzlanmas gibi
anlanmaktr, belirlenmi herhangi bir varolua bal-olmayan gibi amlanmaktr... yaama bal-olmayan gibi anlanmaktr7. Ve Hegel hi phesiz daha ile
ride, risk ve lm tehlikesinin deneyimiyle kendinin bilincinin, yaamn da on
da kendinin salt bilinci kadar zsel olduunu rendiini syleyecektir; ama bu
bambaka bir bak asndandr, ve ben yine de kendinin bilincinin salt hakika
tini, bakasnn y aam m da, bu bakasndan her zaman ayrabilirim. Kle bylece

efendinin kendinin bilincini kavrar, onun hakikati olur, bununla birlikte, grd
mz gibi bu hakikat henz hibir ekilde nesnesine uygun deildir.
Ama bu, bakasnn, prensipte, bana nesne olarak grndn sylemekle
ya da herhangi tikel bir varolua bal olarak yaamn iinde dibe daldrlm gi
bi grndn sylemekle ayn ey midir? Burada salt mantksal varsaymlarn
dzleminde kalacak olursak, her eyden nce bakasnn bir bilince pekl nes
ne formu altnda da verilmi olabileceini ve bu nesnenin, tam da yaayan bir
beden denen o olumsal nesneye bal olmakszn verilmi olabileceini fark ede
riz. Aslnda, deneyimimiz bize yalnzca bilinli ve yaayan bireyler sunar; ama
hak dzleminde kalndnda, bakasnn bir beden-nesne vesilesiyle ortaya k
mas nedeniyle deil de bakas olmas nedeniyle benim iin nesne olduuna ia
ret etmek gerekir; aksi takdirde, daha yukarda szn ettiimiz meknlatnc
yanlsamann iine yeniden yuvarlanrdk. Bylece bakas olarak bakasna z
sel olan ey, yaam deil nesneliktir. Esasen Hegel de bu mantksal saptamadan
yola kmt. Ancak, eer bir bilincin yaamla olan balants, orada, dibe dald
rlm bir halde her zaman kefedilmeye ak olarak duran kendinin bilincinin
soyut uran doa iinde bozmuyorsa, bu durum nesnellik iin de geerli mi
dir? Baka trl syleyecek olursak, bir bilincin, bilinmi olmaktan nce olduu
nu bildiimize gre, bilinmi bir bilin bizatihi bilinmi olmasndan tr t

myle deiime uramaz m? Nesne olarak belirmek bir bilin iin hl bilin ol
mak mdr? Bu soruya cevap vermek kolaydr: kendinin bilincinin varl yle
dir ki kendi varlnda varlnn sorusudur, bu da onun salt isellik olduu an
lamna gelir. Bilin, devaml bir biimde daha olacak olduu bir kendiye gnder
medir. Bilincin varln tanmlayan ey, ne deilse o olmak ve ne ise o olmamak
kipindeki varlk olm asdr. u halde bilincin varl her trl nesnelliin radikal
7) Tinin Fenom enolojisi, age.

330

Varlk ve Hilik

bir biimde dlanmasdr: ben, ben-kendim iin nesne olamayan kiiyim, varo
luu kendi iin bile nesne formu altnda tasarlamas mmkn olmayan kiiyim
(dnmsel ikiye ayrlma dzlemi dnda ama dnmn kendi-kendisi
iin nesne olamayan varln dram olduunu grdk). Bu durum, bir mesafe ol
maktan, entelektel bir nlemden veya bilgime dayatlm bir snrdan ileri gel
mez, nesnellik belirtik bir olumsuzlama talep ettii iin bu byledir: nesne, ken
dimi oldurmadm eydir, oysa ki ben kendimi oldurduum kiiyim. Ben her
yerdeyim, kendimden kurtulamam, kendimi arkamdan yakalarm; ve kendimi
nesne klmay deneyebilseydim bile, esasen ben olan bu nesnenin banndaki
ben ve o nesnenin bizatihi merkezinden daha ona bakacak olan zne olurdum.
Bu da zaten Hegelin, bakasmm varoluu kendim iin nesne olmam iin zorun
ludur derken sezdii eydir. Ne var ki, kendinin bilincinin Ben benimle dile
geldiini ne srerek, yani bu bilinci kendinin bilgisiyle zmleyerek bu ilk tes
pitlerden karlacak sonular skalyordu, nk bizatihi bilincin iine, baka
snn deitirmeksizin yalnzca ekip karmakla yetinecei saklg halinde bir
nesne gibi bir eyi buyur ediyordu. Ama eer nesne olmak kesinlikle ben-olmamaksa, bir bilin iin nesne olma olgusu bilinci kendi iin olduu eyde deil,

bakasna grnmesi iinde radikal bir biimde deiime uratr. Bakasnn bi


linci, benim yalnzca temaa edebileceim ve bundan tr de daha ben olacak
olan ey olmak yerine, salt veri olarak bana grnen eydir. Bana tmel zaman
iinde kendini ifa eden, yani bana kendine zg zamansallamasnn birlii
inde grnecek yerde uraklarn kkensel uzam iinde kendini veren eydir.
nk kendine zg zamansallamas iinde bana grnebilecek olan tek bilin,
benimkidir, ve benim bilincim de ancak her trl nesnellikten vazgeerek bana

grnebilir. Ksacas, kendi-iin, bakas tarafndan kendi-iin olarak bilinemez


dir. Bakas ad altnda kavradm nesne bana radikal bir biimde baka bir form
altnda grnr; bakas, bana grnd gibi kendi iin deildir, ben de kendi
me bakas iin olduum gibi grnmem; kendimi kendim iin benim bakas
in olduum gibi kavramakta ne kadar yetersizsem, bana grnen nesne-bakasndan kalkarak bakasmm kendi iin ne olduunu kavramakta da o kadar ye
tersiz kalrm. u halde, kendinin bilinci ad altnda, benim iin ve ben(im) bi
lincim ile bakasna ilikin bilgimi bir btnn paras olarak ieren tmel bir

kavram nasl getirilebilir? Ama dahas da var: Hegele gre bakas nesnedir ve
ben kendimi neshe olarak bakasnda kavrarm. Oysa b olumlamalardan biri
331

Jean-Paul Sartre

tekini yok eder: bakasndaki nesne olarak kendime grnebilmem iin baka
sn zne olarak kavramam, yani onu kendi isellii iinde yakalamam gerekir.
Ama bakas bana nesne olarak grnd lde benim onun iin nesneligim
de bana grnemez: hi phesiz nesne-bakasmm birtakm ynelimleri ve
edimleri araclyla benimle ilgili olduunu kavrarm, ama onun bizatihi nesne ol
masndan tr, ayna-bakas kararr ve artk hibir ey yanstmaz olur, nk
bu ynelimler ve bu edimler, Dnyann Zaman iinde yakalanan, saptanan, te
maa edilen dnyann eyleridir ve anlam da benim iin nesnedir. Bylece ben
yalnzca bakasnn edimlerinin ve ynelimlerinin atfta bulunduklar akn nite
lik olarak kendime grnebilirim; ama tam da bakasnn nesnelii benim onun
iin nesneliimi yok ettiinden, isel zne olarak kendimi bu ynelimlerin ve bu
edimlerin ilgili olduklar ey olarak kavrarm. Ve benin ben-kendim tarafndan
bu kavramm salt bilin terimleriyle anlamak gerekir, bilgi terimleriyle deil: ol
duumu, ben(in) ekstatik bilin formu altnda daha olacak olduumdan, baka
sn, beni iaret eden bir nesne olarak kavrarm. Bylece Hegelin iyimserlii bir
yenilgiyle sonulanr: nesne-bakas ile zne-ben arasnda hibir ortak nokta
yoktur, kendi(nin) bilinci ile bakasnn bilinci arasnda da olmad gibi. Baka
s benim iin ilk nce nesneyse kendimi bakasnda bilemem ve bakasn da ger
ek varl, yani znelii iinde kavrayamam. Bilinlerin ilikisinden hibir t
mel bilgi devirilemez. Buna bilinlerin ontolojik ayrl adn vereceiz.
Ama Hegelde daha temelli bir baka optimizm formu vardr. Bunu da ontolo
jik optimizm diye adlandrmak uygun olur. Nitekim Hegele gre hakikat, Bt
nn hakikatidir. Ve Hegel bakas sorununu ele almak iin hakikatin, yani Bt
nn bak asna yerleir. Bylece Hegelci monizm, bilinlerin ilikisini dn
dnde hibir tikel bilinte yerlemez. Btn, gerekletirilecek ey olmakla bir
likte, hakiki olan her eyin hakikati olarak esasen oradadl ayn ekilde, Hegel,
her bilin kendi-kendisiyle zde olduundan her bilincin bakasndan baka ol
duunu sylerken btnn iine yerleir, bilinlerin dndadr ve onlar Mutla
n bak asndan dnr. nk bilinler btnn uraklar, kendiliklerin
den unselbststndg* olan uraklardr ve btn bilinlerin arasndaki dolaylayandr. Epistemolojik iyimserlie paralel bir optimizm buradan kaynaklanr: b
tnle doru oulluun tesine geilebilir ve geilmek zorundadr. Ama Hegel
bu teye geme ediminin hakikiliini olumlayabiliyorsa, bunun nedeni, onu da
* Birbirine baml, - n

332

Varlk ve Hilik

ha balangta kendine vermi olmasdr. Aslnda kendi kendisinin bilincini unu


tur, Btn, Hegeldir ve bu dorultuda bilinler sorununu bu kadar kolay zme
sinin nedeni, Hegel asndan bu konuda asla gerek bir sorun bulunmamasdr.
Nitekim, kendi bilincinin bakasnn bilinciyle ilikileri sorusunu kendine sor
maz, ama kendi bilincini hesaba katmakszn dpedz ve yalnzca baka bilinle
rin kendi aralarndaki mnasebeti, yani, esasen birtakm nesneler olarak kabul et
tii ve doas tam da tikel bir nesne tr (nesne-zne) olmak olan bilinlerin m
nasebetini inceler; ve Hegelin yerletii btncl bak asndan, bu bilinlerden
herhangi biri tikel bir ayrcalkla bakalarndan ayrlm olmann tesindedir,
hepsi de kendi aralarnda kesinlikle edeerdir. Ne var ki Hegel kendini unutsa
bile biz Hegeli unutamayz. Bu demektir ki yeniden cogitoya gnderiliyoruz. Ger
ekten de, gstermi olduumuz zere, bilincimin varl kesinlikle bilgiye indir
genebilir deilse, o zaman hem kendi varlm hem de bakalarnn varlm e
deer olarak grebileceim karlkl ve tmel bir ilikiye doru varlma akmlaamam: tersine, kendi varlm iine yerlemem ve bakas sorununu kendi var
lmdan kalkarak ortaya koymam gerekir. Ksacas tek gvenilir hareket noktas
cogitonun iselligidir. Bununla anlamamz gereken udur: herkes, kendi kendisi

nin iselliinden kalkarak bakasnn varln bu iselliin bizatihi varln ko


ullandran bir akmlk gibi bulabilmek zorundadr, bu da ister istemez bilinler
okluunun ilke olarak alamaz olmasn gerektirir, nk hi phe yok ki ken
dimi bir Btne doru akmlatrabilirim, ama kendimi ve bakasn temaa etmek
zere bu Btnde yerleemem. u halde mantksal ya da epistemolojik hibir op
timizm bilinler oulluunun ortaya kard skandali sona erdiremez. Hegel
buna inandysa, bunun nedeni, kendi(nin) bilinci olan bu zel varlk boyutununun doasn hibir zaman kavramam olmasdr. Bir ontolojinin kendine vere
bilecei dev, bu skandali betimlemek ve onu varln bizatihi doas iinde kur
maktr: ama onu amakta yetersizdir. Tekbenciliin rtlmesi ve bakasnn va
roluunun bizim iin besbelli ve kesin olduunun gsterilmesi mmkndr
bunu biraz sonra daha iyi anlayacaz. Ama bakasnn varoluunu cogitonun zo
runlu kesinliine -yani benim kendi varoluuma- katm olsak bile, bundan t
r monadlararas herhangi bir btnle doru bakasnn tesine gemi ol
mazdk. Bilinlerin dalmas ve mcadelesi ne ise o olarak kalacaktr: sadece
bunlarn temelini ve gerek alann kefetmi olacaz.
Bu uzun eletiri bize ne kazandrd? Sadece unu: eer tekbencilik rtle333

bilmek zorundaysa, benim bakasyla mnasebetim ncelikle ve temelde varlk


tan varla bir ilikidir, yoksa bilgiden bilgiye bir iliki deil. Nitekim bu zel
dzlemde varl bilgiyle len Husserlin de, bilgi ile varl zdeletiren He- ,
gelin de yenilgiye uradklarn grdk. Ama ayn ekilde, bak as mutlak
idealizmin koyutuyla karartlm olmakla birlikte Hegelin tartmay gerek d
zeyine yerletirebildiini de kabul ettik. Heidegger, Sein und Zeit'ta [Varlk ve Za
man] seleflerinin tefekkrnden dersler kartm ve u iki zorunluluu derinle
mesine bir ekilde benimsemi grnr: 1) insan-gereklikleri ilikisinin bir
varlk ilikisi olmas gerekir; 2) bu ilikinin insan-gerekliklerini, zsel varlk
larnda, birbirlerine baml klmas gerekir. Heideggerin teorisi en azndan bu
iki gereklilie cevap verir. Ortaya gelen soruya, Gordion dmlerini zmeye
alacana dm kesmeye ynelik kat ve biraz barbar tarzyla dpedz bir
tanmla cevap verir. nsan-gerekliini vasflandran dnya-iindeki-varlkta

-esasen soyutlamaya gitmedike ayrlamaz olan- birok uraklar kefetmitir.


Bu uraklar dnya, iinde olmak ve varlktr. Dnyay, insan-gerekliinin, olduu eyi kendine duyurmasn salayan olarak betimlemitir; iinde-olmay Befindlichkeit* ve Verstand** olarak tanmlamtr; geriye, varlkm , ya
ni insan-gerekliinin dnya-iindeki-varlm kazand kipten sz etmek kalr.
Heidegger bize bunun Mit-Sein olduunu syler; yani ... ile-varlk, birliktevarlk. Bylece insan-gerekliinin varlk zellii, varln bakalar ile olmas
dr. Sz konusu olan bir rastlant deildir; ben, bir olumsallk beni daha sonra
bakasyla karlatrsn diye nce olmu deilim: burada varlmn zsel bir ya
ps sz konusudur. Ama bu yap Hegelde olduu gibi, dardan ve Btncl
bir bak asndan kurulmaz: Heidegger elbette bilincin kendi kendisi tarafn
dan kefedilmesinin Descartes anlamyla cogitodan yola kmaz; kendisine a
lan ve kavramlar araclyla yaplarn sabitletirmeye a|.t insan-gereklii
kendi kendisinin insan-gerekliidir. Dasein ist je meines^*** diye yazar. Benimkendime ilikin preontolojik kavraym belirtikletirerek varlmn zsel bir
zellii olarak bakas-ile-varl kavrarm. Ksacas, bakasyla olan akn iliki
yi benim kendi varlmn kurucusu olarak kefederim, tpk dnya-iindekivarlm benim insan-gerekliimi ltn kefettiim gibi. Bu andan itibaren
* (Alm.) Bulunmak, bir yerde bulunmak, - n
** (Alm.) Anlamak, anlama yetisi, -n
*** Dasein her zaman benim ki diyendir. Bu cmleyle ifade edilen ey Heideggerin Daseinmn
dnyayla bir sahiplenme ilikisi kuruu, her benimki dedii anda varoluudur, - n

Varlk ve Hilik

bakas sorunu yanl bir sorundan baka bir ey deildir: bakas, nce dnya
, zerinde rastladm -v e onunla rastlamazdan nce de varolduuma gre be-

ji nlm kendi varoluum iin kanlmaz olamayacak- falanca tikel varolu deildir

t artk, varlmn oluumuna katkda bulunan merkez-d sonutur. Beni kendi

l dma, hem benden kurtulan hem de beni tanmlayan yaplara doru frlatan

I olarak varlmn incelenmesidir, bakasn, kkensel olarak bana ak eden de


! bu incelemedir. Ayrca, bakasyla balant trnn deitiine de iaret edelim:
realizmle, idealizmle, Husserl ve Hegelle birlikte, bilinleraras iliki tr iinvarlk t: bakas, benim iin olarak ya da benim onun iin oluum olarak bana

grnyor, hatt beni oluturuyordu; sorun, birbirleri karsnda yer alan, dn


yann iinde birbirlerine grnen ve aralarnda atan bilinlerin karlkl ola

rak tamnmasyd. Birlikte-varlk"m bambaka bir anlam vardr: ile, birlikte, be


nimkinden baka bir insan-gerekliinin dnyann rtasnda grnmesinin so
nucu olan bir karlkl tanma ve mcadele mnasebetini gstermez. Daha ok
bu dnyann kefedilmesi iin bir tr ontolojik dayanmay ifade eder. Bakas,
'"kullanlabilir olanlar arasndaki tikel bir nesne tipi olarak dnyann ortasnda
beliren ontik bir gereklik gibi kkensel bir ekilde bana bal deildir: yle ol
sayd esasen dalm olurdu ve onu bana balayacak mnasebet de hibir za
man karlkllk kazanamazd. Bakas, nesne deildir. Benimle olan balants
inde insan-gereklii olarak kalr, beni kendi varlm iinde belirledii varlk,
onun dnya-iindeki-varlk olarak kavranan salt varldr -ve iindeki sz
cnn insum anlamnda deil, ama colo, habito* anlamnda anlalmas
gerektiini biliyoruz; dnya-iinde-olmak, dnyaya musallat olmaktr, onun
inde kslp kalmak deil- bakas, beni dnya-iindeki-varlkmda belirler.
; likimiz cepheden bir kartlk deildir, daha ok, cenahlar zerinden bir karlkl-bamllktr: bir dnyay insan-gerekliim uruna yararlandm kullanlabi
lir aralar bileimi olarak var kldm lde, ayn dnyay kendi gereklii u
runa aralar bileimi olarak var klan bir varlk tarafndan kendi varlm iinde
belirlenirim. Zten bu birlikte-varl da varlmn edilgin bir biimde kabul et
tii salt bir yanyanalk gibi anlamamak gerekir. Varlk, Heideggere gre, kendi
kendisinin imknlar olmaktr, kendini oldurmaktr. u halde kendimi oldur
* insum basite bir pozisyonu bildirir ve bir eyin iinde olma anlamnda kullanlr; co
lo ve habito kelimeleri ise daha dinamik bir anlam ierir, iinde ikamet etme, orada
bulunma durumunu ifade eder, -n

335

Jean-Paul Sartre

mam bir varlk kipidir. Ve bu o kadar dorudur ki, kendi varlm otantik bir
ekilde ya da inotantik bir biimde zgrce gerekletirdiim lde bakas iin
varlmdan sorumlu olurum. Olanca zgrlm iinde ve kkensel bir seim
araclyla birlikte-varlm, rnein, birisi biiminde gerekletiririm. Bu du
rumda birlikte-varlm benim iin nasl varolabilir diye sorulacak olursa, ve
rilecek cevap, olduum eyi dnya araclyla kendime duyururum olmaldr.
zellikle de, inotantiklik kipinde, birisi kipindeyken, dnya, herkese ait olan
ve ben herkes olduum lde bana da ait olan kullanlabilir aralar ve kulla
nlabilir ara bileimleri vehesi altnda (hazr giysiler, toplu tamaclk, parklar,
baheler, kamu alanlar, herhangi biri gelip snabilsin diye yaplm smaklar,
vb) yapay imknlarmn kiisiz yansmas olarak bana gnderir. Bylece, beni bir
Worumwillen* olarak gsteren iaretleyici aralar bileimi araclyla kendimi
herhangi biri gibi kendime duyururum ve inotantiklik -k i bu, otantiklie dn

m gerekletirmediim srece benim sradan halimdir- birlikte-varlm,


biricik bir kiiliin ayn ekilde biricik olan baka kiiliklerle ilikisi olarak de
il, yeri en doldurulmaz varlklarn karlkl balants olarak da deil, ama
ilikinin terimlerinin tam bir deitirilebilirlii olarak bana ak eder. Terimlerin
belirlenii yine eksik kalyor, ben bakasnn kart deilim, nk ben kendim
deilim: belirsiz adln (on), herhangi birinin sosyal birlii sz konusudur bura
da. Sorunu bireysel znelerin iletiimsizlii dzleminde ortaya koymak, bir $ 0xepov JtpoTepov** [husteron proteron]a teebbs etmek, nceyle sonray kar
trmak olur; dnyay tepe st yerletirmek olur: otantik olmak ve bireylik ka
zanlr: ben ancak, bilincin arsnn etkisi altnda (Ruf des Gewissens), gzpekkararllkla (Entschlossenheit), tpk en zgn imknma doru koarcasna lme
doru atlrsam otantik olurum. Bu anda, kendi-kendimi otantiklik iinde kefe
der ve bakalarn da kendimle birlikte otantik olana doru ykseltirim.
Heideggerci yaklam en iyi biimde sembolize edecek ampirik imge, mca
dele imgesi deil takm imgesidir. Bakasnn benim bilincimle kkensel mna
sebeti sen ve ben deil bildir, ve Heideggerin birlikte-varl, bir bireyin baka
bir birey karsndaki ak ve seik konumu deildir, bilgi deildir, kendi tak
myla birlikteliin derinlerde duyumsanan ortak varoluudur; bu ortak varoluu
kreklerin tartm ya da dmencinin dzenli hareketleri krekilere duyumsatr,
* (Alm.) Bir ey uruna olan, - n
** ncelik sonralk karmaas, nceyle sonray kartrmak. Zamanla ilgili bir mantk hatas, - n

336

Varlk ve Hilik

geilmesi gereken rakip kayk ya da tekne, btn bir dnya (seyirciler, perfor
mans, vb.) ufukta ekillenen ortak ama olarak tezahr eder. Bu birlikte-varolufun ortak fonu zerindedir ki, lmek-iin-varlmm birdenbire aa kmas
beni aniden mutlak bir ortak yalnzlk iinden kesip ayracak ve ayn anda ba
kalarn da bu yalnzla kadar ykseltecektir.
Bu kez, istediimiz ey bize gerekten 'He verildi: bakasnn varln kendi
varlnda gerektiren bir varlk. Ama yine de, kendimizi tatmin olmu sayama
yz. Her eyden nce, Heideggerin teorisi* bulunmas gereken zmn kendi
sinden ok, bize zmn iaretini sunar. Birlikte-varlm iin-varla bu bi
imde ikame edilmesini koulsuz kabul edecek bile olsak, byle bir ikane ile
mi bizim iin temeli olmayan sradan bir olumlama olarak kalacaktr. Hi p
hesiz varlmzn bir kartlk ilikisinden ok bilinlerin bir tr birlikte-varoluunu aa karrm gibi grnen baz ampirik durumlaryla -zellikle de Al
manlarn evrilmesi mmkn olmayan Stimmurg* terimiyle adlandrdklar ey
le- karlayoruz. Ama ite zellikle de bu birlikte-varoluun aklanmas gere
kir. Birlikte-varolu neden varlmzn yegane temeli haline gelir, neden baka
laryla olan mnasebetimizin temel trdr, Heidegger neden birlikte-varlm
bu ampirik ve ontik tesbitinden kalkp benim dnya-iinde-varlmm ontolo
jik yaps olarak birlikte-varolu konumuna gemeye hakk olduunu sanmtr?
Ve bu birlikte-varolu [coexistence] ne tr bir varla sahiptir? Bakasn bir ba
kas klan ve onu zsel-olmayan olarak oluturan olumsuzlama hangi lde ko

runmutur? Bu yadsma tmyle ortadan kaldrldnda, bir monizm iine yu


varlanmayacak myz? Ve eer onu bakasyla mnasebetin zsel yaps olarak
muhafaza etmek zorundaysak, bakas-iin-varlm iinde sahip olmu olduu
kartlk vasfn kaybetmesi ve birlikte-varlm bizatihi yaps olan o dayan

mac balant zelliini kazanmas iin onu ne trden deimelere maruz brak
mak gerekir? Ve buradan kalkp, penceremden yolda yryen birini grdm
de olduu gibi, bakasnn dnya zerindeki varlnn somut deneyimine nasl
geebiliriz? zgrlmn atlmyla, benzersiz imknlarmn seimiyle kendi
mi insani olann farkszlatrlm fonundan kesip ayrarak tasarlamak elbette e
kicidir ve belki de bu tasarm nemli bir doruluk pay ierir. Ama, en azn
dan bu biimiyle muazzam itirazlara yol aar.
Her eyden nce, ontolojik bak as, burada Kant znenin soyut bak
* Halet-i ruhiye, ruh durumu, - n

337

Jean-Paul Sartre

asyla buluur. nsan-gereklii -b u benim insan-gerekliim bile olsa- ontolojk yap araclyla birlikte-olandr" demek, bu insan gereklii doas gerei,!
yani zsel ve tmel olarak birlikte-olandr demektir. Bu olumlama kantlanm

bile olsayd, hibir somut birlikte-varl aklamaya imkn vermezdi; baka S

trl sylersek, benim dnya-iindeki-varlmm yaps olarak grnen onto- i

lojik birlikte-varolu, rnein, Pierre ile olan dostluumda ya da Anny ile o lu -:


turduum kilide ortaya kan birlikte-varolu gibi ontik bir birlikte-varla,
ile-varla hibir biimde temel oluturamaz. Nitekim, Pierre-ile-varlkm ya
da Anny-ile-varlkm benim somut-varlmm kurucu bir yaps olduunu gs
termek gerekirdi. Ama bu, Heideggerin yerletii bak asndan imknszdr.
Gerekten de, ontolojik dzlemde alndnda, ile ilikisi iindeki bakas, alter-egosu olduu ve dorudan doruya gz nnde bulundurulan insan-gerekliinden daha somut biimde belirlenemez: o bakas, hibir biimde Pierre ya
da Anny haline gelmeye muktedir olmayan soyut bir terimdir ve bundan tr
de unselbstandigtir. Bylece Mitseinm ilikisi, bakasnn tannmasna ilikin
psikolojik ve somut sorunun zmnde bize hibir biimde yardmc olamaz.
Birbiriyle iletiimsiz iki dzlem ve ayr zmler gerektiren iki sorun vardr. De
necektir ki, bu genelde Heideggerin ontolojik dzlemden ontik dzleme, genel
olarak dnyada olmaktan, dnya-iindeki-varlktan o tikel arala olan iliki
me gemekte duyumsad gln grntlerinden biridir. Yani lmm en

zsel imknm klan lmek-iin-varlmdan dardaki u ya da bu varolanla :

karlamak suretiyle maruz kalacam o ontik lme gemekte duyumsad;


gln grntlerinden biridir. Ama bu glk, gerektiinde btn teki du

rumlar iinde gizlenmi olabilir, nk, rnein, insan-gerekliini ilgilendiren ;

bir lm tehdidinin gizlenmekte olduu bir dnyann varolmasn mmkn k- !


lan da bu insan-gerekliidir; dahas, eer dnya varsa, bjmun nedeni, onun bir

yarann lmcl olduunun sylendii anlamda lml olmasdr. Ne var ki '

bir dzlemden tekine geiin imknszl tam tersine bakas sorunu vesilesiy- !
le patlak verir. nk gerekten de insan-gereklii dnya-iindeki-varlmn
ekstatik belirii iinde bir dnyann varolmasn mmkn klsa da, yine de birlikte-varlndan bir baka insan-gereklii belirmesine sebep olduu sylene
mez. Varlk elbette benim araclmla vardr (es gibt). Bu yzden, bir baka in
san-gereklii de benim araclmla vardr [il y a] m diyeceiz? Eer bunun
la sylenmek istenen, benim benim iin bir baka insan-gerekliinin (var) oldu338

Varlk ve Hilik

flu varlk olmamsa, bu dpedz mlmu ilmdr. Yok eer benim, kendisi ara: alyla genel olarak bakalarnn (var) olduu varlk olduum sylenmek isteni yorsa, yeniden tekbenciliin iine yuvarlanrz. Nitekim kendisi ile olduum
l bu insan-gerekliinin kendisi de dnya-iindeki-benim-iledir, bir dnyann

! zgr temelidir (bunun benimki olmas nasl olabilir? nsan, gerekliklerinin


w

'

: zerinde olduklar dnyalarn zdelii birlikte-varlktan karsanamaz), bu


nsan-gereklii kendi kendisinin imknlardr. Dolaysyla bu insan-gereklii,
varln vardr formunda varoldurmam beklemeksizin kendi iindir. Bylece
bir dnyay lml olarak kurabilirim, ama*kendi kendisinin imknlar olan
somut varlk olarak bir insan-gereklii kuramam. Benim varlmdan hareket
le kavranan, birlikte-varlm ancak benim varlm iinde temellenen salt bir gerekirlik olarak dnlebilir ve bakasnn varoluunun en kk kantn, be
nimle bakas arasnda en kk kpry bile oluturmaz.
Dahas, benimle soyut bir bakas arasndaki bu ontolojik iliki genel olarak
benim bakasyla olan mnasebetimi tanmladndan tr, benimle Pierre ara
snda tikel ve ontik bir ilikiyi kolaylatrmak yle dursun, deneyimim iinde
verili tekil bir bakas ile varlm arasndaki her trl somut balanty radikal
bir tarzda imknsz klar. Gerekten de, bakasyla ilikim a priori ise, bakasy
la her trl iliki imknn tketir. Ampirik ve olumsal ilikiler, bu a priori ili
kinin zellikleri ya da tikel durumlar olamazlar; bir yasann zgllkleri ancak
iki koulda vardr: sz konusu yasa ya ampirik ve tekil olgulardan tmevarm
yoluyla kartlmtr (ve buradaki durum bu deildir), ya da, yasa aprioridir ve
Kant kavramlar gibi deneyi birletirir. Ama, tam da bu durumda, erimi ancak
deneyin snrlar iindedir: eylerin iinde benim oraya koyduklarmdan baka
sn bulamam. Oysa, iki somut dnya-iindeki-varlm mnasebete sokulmas
benim deneyimime ait olamaz; u halde byle bir aba birlikte-varln alannn

dndadr. Ama yasa tam da kendi zgn alann kurduu iin, kendisi tarafn
dan kurulmu olmayan her trl gerek olguyu a priori olarak dlar. Duyarl
mn a priori formu olarak bir zamann varoluu, beni, bir varln vasflarn ta
yacak numenal bir zamanla her trl balantdan a priori olarak dlar. Nite
kim ontolojik ve bunun sonucunda a priori bir birlikte-varlm varoluu, mut
lak bir akn halinde kendi-iin beliren somut bir insan-gerekliiyle ontik her
trl balanty imknsz klar. Varlmn yaps olarak tasarlanan birlikte-varlk, beni, en az tekbenciliin kantlarndaki kesinlikle yaltr. nk Heidegger339

Jean-Paul Sartre

ci ak m lk , kendini aldatmaya ilikin bir kavramdr: elbette idealizmin tesine


gemeyi hedefler ve idealizm kendi kendisinde duraan halde ve kendi imgele
rini temaa eden bir znellik sunduu lde de bunu baarr. Ne var ki byle
ce tesine geilen idealizm, idealizmin bozulmu bir formundan, bir tr ampirik-eletirelci psikolojizmden baka bir ey- deildir. Heideggerci insan-gerekli
i hi phesiz kendi dnda varolur. Ama bu kendi dndaki varolu, Heideggerin doktrininde, tam da kendinin tanmdr. Bu, varoluun gerek anlam
da yabanclama olduu, bir bakasnda varolma olduu Platoncu ekstaza da,
Malebranchem Tanrda bulduu vizyona da, bizim ekstaza ve i olumsuzlamaya ilikin kendi anlaymza da benzemez. Heidegger, idealizmden kurtulamaz:
deneyimimizin a priori koullarna ilikin Kant dnm bizi ne kadar yaltr
sa, varlnn a priori yaps olarak kendi dna doru ka da onu o kadar ke
sin bir biimde tecrit eder; nitekim, kendi dna doru bu kan ulalamaz so
nunda insan-gerekliinin bulduu ey, yine kendidir: kendi dna doru ka
kendiye doru katr ve dnya kendiden kendiye olan salt mesafe olarak beli
rir. Bunun sonucu olarak, Sein und Zeitta [Varlk ve Zaman] her trl idealizmin
ve her trl realizmin ayn anda' tesine gemeyi aramak beyhude olur. Ve ide
alizmin genelde bize benzeyen, bize benzedikleri lde deneyimimizden kur
tulan ve bizatihi kurulular iinde bizim a priorimizden kaynaklanmayan somut
varlklarn varoluunu temellendirmek sz konusu olduunda karlat g
lkler, Heideggerin insan-gerekliini yalnzlndan karma giriiminin kar
sna bir kez daha dikilirler. Heideggerin bu glklerden kurtulurmu gibi g
rnmesinin nedeni, kendinin-dmday kimi zaman kendinin-dmda-kendiye-doru gibi, kimi zaman da kendinin-dnda-bakasmda gibi almasdr. Ne
var ki, akl yrtmelerinin iine kurnazca sokuverdii Ijendinin-dndayla il
gili ikinci kabul birincisiyle kesinlikle badatnlamaz: msan-gereklii, kendi
ekstazlannn barnda bile tek bamadr. nk bakasnn varoluu olumsal ve
indirgenemez bir olgunun yapsna sahiptir ve bu da Heideggerin doktrini
nin eletirel incelenmesinden devireceimiz yeni kazantr. Bakas oluturul
maz, onunla k arla lr [rencontre]. Ve bununla birlikte bu olgu bize zorunlu
luk asndan grnmek zorunda olsa da, deneyimimizin imkn koullarna ait
zorunlulukla, ya da dilerseniz ontolojik zorunlulukla grnmez: bakasnn va
roluunun zorunluluu, eer byle bir zorunluluk varsa, bir olumsal zorunlu
luk olmak zorundadr, yani cogitonun kendini dayatt olgusal zorunlulukla bi
340

Varlk ve Hilik

zatihi ayn trden olmak zorundadr. Bakas bize verilebilecekse, bu onun olgu
sallk vasfn karlamaya brakan, ama yine de cogitonun tad zorunluluktan,
yani phe gtrmezlikten pay alan dorudan bir yakalamayla olur, tpk cogito
n un kendisinin de tm olgusalln benim kendi dnceme brakmas gibi.

Bu uzun doktrin serimlemesi, bakasnn varoluuna ilikin bir teorinin ge


erlilii iin gerekli ve yeterli koullan kesinletirmemize imkn verdii takdir
de yararsz olmayacaktr.

*
*

1)

Bylesi bir teori, bakasnn varoluuna ilikin yeni bir kant, tekbencili

kar tekilerden daha iyi bir gereke getirmemelidir. Nitekim eer tekbencilik
dlanmak zorundaysa, bu ancak tekbencilik imknsz olduu iin, ya da diler
seniz hi kimse gerekten tekbenci olmad iin olabilir. Bakasnn varoluu,
her zaman phe iinde vazgeilebilir trden olacaktr, meer ki bakasndan
yalnzca szlerde ve soyut olarak phe edilmesin, tpk yle bir eyi dnmem
mmkn olmad halde kendi .varoluumdan phe ediyorum diye yazabil
mem gibi. Ksacas bakasnn varoluu bir ihtimal olmamak zorundadr. Gerek
ten de ihtimal ancak deneyimimiz iinde ortaya kan, ya da yeni etkileri dene
yimimiz iinde grnebilen nesneleri ilgilendirebilir. htimal ancak bir dorula
ma ya da bir geersizletirme her an iin mmknse vardr. Eer bakas, ilke
olarak ve kendi kendi-iininde benim deneyimim dndaysa, bir baka kendi
olarak varolu ihtimali hibir zaman dorulanamayacak ya da geersizletirilemeyecektir, bu ihtimal ne artabilir, ne eksilebilir, ne de hatt llebilir: dolay
syla ihtimal olmann varln bile kaybeder ve sanki sadece bir romancnn sa
ns haline gelir. Bunun gibi, A. Lalande da, Mars gezegeni stnde canl varlk
larn mevcudiyetine ilikin bir varsaymn tmyle tahmine dayanacan ve bu
varsaym dorulayan ya da onu geersizletiren olgular gstermeye imkn ve
ren aralara ya da bilimsel teorilere sahip olmadmz srece', doru ya da yan
l saylma ansmn hibir ekilde bulunmadn gstermitir9. Ama bakas
nn yaps ilke olarak yledir ki, hibir yeni deney hibir zaman tasarlanm ola
maz, hibir yeni teori onun varoluuna ilikin varsaym dorulayamaz ya da geersizletiremez, hibir ara beni bu varsaym olumlamaya ya da dlamaya y
neltecek yeni olgular ortaya koyamaz. u halde bakas dolaysz bir ekilde ben
9) Le theories de linduction et de Vexperimentation [Tmevarm ve Deney Teorileri].

341

Jean-Paul Sartre

de mevcut deilse ve varoluu benimki kadar kesin deilse, bakasna ilikin her
trl tahmin de tmyle anlamdan yoksundur. Ama ben bakasnn varoluu
zerinde tahmin yrtmem ki: bu varoluu olumlarm. u halde bakasnn va
roluuna ilikin bir teori sadece beni kendi varlmda sorgulamak, o olumlama
nn anlamn aydnlatmak ve kesinletirmek ve asl (bir kant icat etmek yle
dursun) bu kesinliin bizatihi temelini aka belirtikletirmek zorundadr. Ba
ka trl sylersek, Descartes kendi varoluunu kantlam deildir. nk ger
ekten de varolduumu her zaman bilmekteydim, cogitoyu hayata geirmeyi hi
bir zaman brakmamtm. Ayn ekilde, tekbencilie direnilerim -k i bunlar, cogitodan phe ettirecek bir giriimin yol aabilecei direniler kadar canldrlarbenim bakasnn varolduunu her zaman bildiimi, rtk olsa da bakasnn
varoluuna ilikin tam bir anlaya her zaman sahip olduumu, bu preontolojik anlayn da bakasnn doas ile benim varlm arasndaki varlk mnase
beti hakknda ierdii anlamann bunun dnda bavurulabilecek btn teori
lerden daha emin ve daha derin olduunu kantlar. Eer bakasnn varoluu na
file bir san, bir tahmin, salt bir roman deilse, bunun nedeni onu ilgilendiren
ve cotovari bir eyin olmasdr. Yaplarn belirtikletirerek,'erimini ve haklar
n belirleyerek gn na karlmas gereken, ite bu cogitodur.
2) Zira te yandan Hegelin urad yenilgi, mmkn olan tek hareket nok
tasnn Descartes cogito olduunu bize gsterdi. Zaten bakasnn varoluunun
alan olan olgusal zorunluluk alan zerine bizi yalnzca bu cogito yerletirir. By
lece, daha uygun bir terim bulunmad iin bakasnn varoluunun cogitosu di
ye adlandrdmz ey, benim kendi cogitomla karr. Bir kez daha inceleyecek
olursak, cogitonun beni kendisinden darya, bakas zerine frlatmas gerekir,
tpk beni kendisinden darya Kendinde zerine frlatm olmas gibi; ve bu da,
ayr ekilde a priori bir bakasn iaret eden benim kendime ilikin a priori bir
yapy bana ak ederek deil, ama falan ya da filan somut bakasnn somut ve
yadsnamaz mevcudiyetini kefettirerek olacaktr, tpk benzersiz, olumsal, yine
de zorunlu1ve somut varoluumu esasen bana amlam olmas gibi. Bylece,
bakas-iini bize ifa etmesini kendi-iinden talep etmek, bizi mutlak akmlm
iine frlatmasn mutlak ikinlikten beklemek gerekir: kendi-kendimin en de
rinlerinde bakasna inanma nedenlerini deil, ben olmayan olarak bakasnn
kendisini bulmak zorundaym.
3) Ve cogitonun bizim iin aa karmak zorunda olduu ey de bir nesne342

Varlk ve Hilik

bakas deildir. unun uzun zamandan beri zerine dnlm olmas gere
kirdi: nesne demek muhtemel demektir. Bakas benim iin nesneyse beni ihtima
le gnderir. Ama ihtimal yalnz ve yalnz tasavvurlarmzn sonsuza giden uygun
luunda temellenir. Bakas ne bir tasavvur, ne bir tasavvur sistemi, ne de tasav
vurlarmzn zorunlu bir birimi olduundan, m uhtemel olamaz; nce nesne ola
maz. u halde bakas bizim iinse, dnyaya ilikin bilgimizin kurucu etmeni
olarak deil, bene ilikin bilgimizin kurucu etmeni olarak da deil, varlmz
ilgilendirdii lde bizim-iin olabilir ve*bu da, o varln kuruluuna a priori
bir biimde katlm olduu lde deil, olgusaHmzm ampirik koullan iin
de somut olarak ve ontik olarak bu varl ilgilendirdii ldedir.
4)

Eer Descartesm, btnyle akmlm grsyle dolu olan o olaans

mkemmellik fikriyle kantlamasyla Tanr iin denemi olduu eyi, bir bak
ma, bakas iin denemek sz konusu olursa, bu deneme bakasn bakas olarak
yakalaymz asndan bizi d olumsuzlama diye adlandrm olduumuz belli
bir olumsuzlama trn telemeye zorlar. Bakas, eogitoya ben olmayan olarak
grnmek zorundadr. Bu olumsuzlama iki trl dnlebilir: ya salt d olumsuzlamadr ve bakasn benim-kendimden, bir tzn bir baka tzden ayrld
gibi ayracaktr -b u durumda bakasmm her trl kavran tanm gerei imkn
szdr- ya da i olumsuzlama olacaktr ki bu da, her biri tekinde olumsuzlanarak oluan iki terimin sentetik ve etkin balants anlamna gelir. Bu olumsuz ili
ki u halde karlkl ve ifte isellikte olacaktr. Bu demektir ki bakalarnn
okluu ncelikle bir derlem [collection] deil ama bir btnlk olabilir -b u do
rultuda Hegele hak veriyoruz- nk her bakas kendi varln bakasnda bu
lur; ama ayn zamanda da bu Btnlk yledir ki, btnn bak asna yerle
mek ilke olarak imknszdr. Nitekim, benim-kendim-iin-varlm ile bakas
iin nesneliimin kyaslanmasndan hibir soyut bilin kavramnn kamadn
grmtk. Ayrca bu btnlk -kendi-iinin btnl gibi- btnl bozul
mu btnlktr, nk bakas-iin-varolu bakasnn radikal reddi olduun
dan, bakalarnn btncl ve birletirici hibir sentezi mmkn deildir.
u birka aklamadan yola karak, bu kez biz bakas sorununa yaklama
y deneyeceiz.

343

Jean-Paul Sartre

IV
BAKI
Bana doru geldiini grdm u kadn, sokaktan geen u adam, pence
remden ark sylediini iittiim u dilenci benim iin nesnedirler, buna phe
yoktur. Nitekim bakasnn bendeki mevcudiyet kipliklerinden en azndan bir
tanesinin nesnelik [objectite] olduu dorudur. Ama bu nesnelik ilikisi bakas
ile benim aramdaki temel iliki olsa da bakasnn varoluunun dpedz tahmi
ne dayal kaldn grdk. Oysa, iittiim u sesin bir gramafondan ykselen
ark deil de bir adamn sesi olmas yalnzca tahmine dayal deildir, muhtemel
dir de, yoldan getiini grdm kiinin mkemmel bir robot deil de bir

adam olmas sonsuzcasma muhtemeldir. Bu u anlama gelir: bakasn nesne ola


rak yakalaym, ihtimalin snrlarndan kmakszn ve bizatihi bu ihtimal y
znden, z gerei bakasnn temelli bir kavranna gnderir ve bu kavrayta
bakas kendini bana nesne olarak deil, kii halindeki mevcudiyet [presence
en personne] olarak kefettirir. Ksacas, bakasnn, bir nesne d deil de
muhtemel nesne olmas iin nesneliinin kkensel ve benim erimim dnda ka
lan bir yalnzla deil, bakasnn, kendisini hakknda edindiim bilgiyle oldu
undan daha baka trl ortaya koyduu temelli bir balantya gndermesi ge
rekir. Klasik teoriler algilanan her trl insan organizmasnn bir eye grderme
y a p t n ve gnderme yaptklar bu eyin onun muhtemel temeli ve gvencesi

olduunu dnmekte hakldrlar. Ama hatalar, bu gndermenin ayr bir varo


luu, tpk numenin Kantdaki Empfindungu n* arkasnda olmas gibi, alglanabi
lir almlarnn arkasnda olan bir bilinci gsterdiini sanmalardr. Bu bilin ay
r bir durumda varplsun ya da varolmasn, grdm surat bu bilince gnder
mez, benim algladm muhtemel nesnenin hakikati bu bilin jdeildir. Bakas
nn benim iin mevcudiyet olduu ikizlenmi bir belirie ynelik olgusal gn
derme, -gr trnde, karanlk ve anlatlamaz bir form altnda tasarlanm bile
olsa- tam anlamyla bilginin dnda verilir, ksacas bakas-ile-ift-halindekivarla verilmitir. Baka trl sylersek, bakas sorunu genelde sanki bakas
nn kefedildii ilk iliki nesnelikmi gibi, yani bakas sanki nce -dorudan ya
da dolayl yoldan- bizim algmzda aa kyormuasma ele alnmtr. Ama
bu alg, bizatihi doas gerei kendisinden baka eye atfta bulunduundan ve ne
* Duyum, - n

344

Varlk ve Hilik

ayn trden grnmelerin -idealizmde, masann ya da iskemlenin alglannn


yapt gibi- sonsuz bir dizisine, ne de ilke olarak benim erimim dnda konum
lanan yaltk bir kendilie gnderebildiinden, bu algnn z benim bilincim ile
bakasnn bilinci arasndaki bir ilk ilikiye atfta bulunmak zorundadr. erisin
de bakasnn benimle balantda olduu ve bana dorudan doruya zne ola
rak verilmi olmas gereken bu iliki temel mnasebettir, benim bizatihi bakas-iin-varlk tarzmdr.
Bununla birlikte burada birtakm mistik deneylere ya da bir anlatlamazla
atfta bulunmamz sz konusu olamaz. Bakas* bize gncel gereklik iinde g
rnr ve muhtemellii de gncel gereklie atfta bulunur. u halde sorun belir
ginleiyor: gncel gereklik iinde bakasyla aramda srekli biimde hedeflene
bilecek ve bu yzden de bana kendim din ya da mistik bir bilinemeze yaplacak
her trl atfn dnda kefettirebilecek kkensel bir iliki var mdr? Bunu bil
mek iin bakasnn algmn alan iindeki sradan grnmesini daha ak bir e
kilde sorgulamak gerekir: o temel mnasebete atfta bulunan madem ki bu g
rnme dir, en azndan hedeflenen gereklik olarak atfta bulunduu mnasebeti

bize kefettirmesi gerekir.


Bir parktaym. Biraz temde bir imenlik ve bu imenlik boyunca sralanm
iskemleler var. skemlelerin yanndan bir adam geiyor. Bu adam grrm, onu
bir nesne olarak kavrarm, ayn zamanda da onu bir insan olarak kavrarm. Bu ne
anlama gelir? Bu nesnenin bir insan olduunu olumladmda ne demek isterim?
Eer bu adamn bir oyuncak bebekten baka bir ey olmadn dnmek
zorunda olsaydm, ona zaman-meknsal [temparo-spatial] eyleri gruplandrr
ken genelde yararlandm kategorileri uygulardm. Yani onu iskemlelerin ya
nnda, imenlikten 2,20 m uzakta olan, zerinde durduu yere belli bir basn
uygulayan, vb. olarak kavrardm. teki nesnelerle bu adam arasndaki mnase
bet sadece birbirine eklenme eklinde olurdu; bu demektir ki teki nesnelerin
kendi aralarndaki ilikiler kayda deer bir deiiklie ugramakszm, onu orta
dan yok edebilirdim. Ksacas evrenimde yer alan eyler arasnda onun aracl
yla hibir yeni iliki ortaya kmazd: bu eyler benim ynmden arasal bile

imler halinde gruplandrlm ve sentezlenmi olarak kalrlarken onun ynnden


farkszlk ilikilerinin okluu halinde dalrlard. Bunun tersine, onu insan ola
rak alglamak, iskemleden ona giden ve birbirine eklenme eklinde olmayan bir
ilikiyi kavramaktr, benim evrenimdeki eylerin bu ayrcalkl nesne etrafnda
345

Jean-Paul Sartre

mesafesiz bir dzenleniini kaydetmektir. Elbette imenlik onun 2,20 m tesin

dedir; ama, hem mesafeye akn olan hem de onu ieren bir iliki iinde, imen
lik olarak, ayn zamanda da ona baldr. Mesafenin iki terimi farksz, deitirile

bilir ve bir karlkllk mnasebeti iinde deildir, mesafe benim grdm


adamdan itibaren ve imenlie kadar tekanlaml bir ilikinin sentetik belirii ola
rak y a y lr. Sz konusu olan, taraflar bulunmayan, bir seferde verili ve iinde
benim meknsallm olmayan bir meknsallm yayld bir ilikidir, nk

nesnelerin bana doru bir gruplamas yerine benden kaan bir ynelim sz konu
sudur. Elbette bu mesafesiz ve taraflar bulunmayan iliki hibir biimde benim
aradm, bakasndan bana ynelen kkensel iliki deildir: nce, yalnzca ada
m ve dnyann eylerini ilgilendirir. Sonra, hl bir bilgi nesnesidir, bu ilikiyi
rnein bu adamn imenlii grdn, ya da yasaklayc tabelaya ramen im
lerin zerinde yrmeye hazrlandn, vb. syleyerek dile getireceim. Niha
yet, o benim iin dpedz bir ihtimal vasf tar: nce, bu nesnenin bir adam ol
mas muhtemeldir; sonra, bir adam olduu kesin bile olsa benim algladm an
da onun da imenlii gryor olmas yalnzca ihtimal olarak kalr: adam, etrafn
daki eyin ak bir biimde bilincinde olmakszn birtakm ilerini dnyor
olabilir, kr olabilir, vs., vs. Bununla birlikte nesne-adamdan nesne-imenlie
uzanan bu yeni ilikinin zel bir vasf vardr: orada olduuna gre, bana hem b
tnyle, dnya iinde ve bilebileceim bir nesne olarak verilmitir (nitekim un
lar sylerken dpedz nesnel bir ilikiyi dile getiririm: Pierre saatine bir gz at
t, Jeanne pencereden bakt, vs., vs.), hem de btnyle elimden kaar; nesneadamn bu ilikinin temel terimi olmas lsnde, bu iliki de ona doru ynel
dii lde benden kaar, kendimi merkeze yerletiremem; imenlik ile adam

arasnda alan mesafe, o ilk ilikinin sentetik belirii iinde bu ,iki nesne arasn
da -salt dsal olumsuzlama tr olarak- kurduum mesafeni^ olumsuzlanmasidir. Kendi evrenimin nesneleri arasnda yakaladm ilikilerin dpedz bir da
lm as olarak grnr. Ve bu dalmay ben gerekletirmem; bu dalma ba

na eyler arasna kkensel olarak yerletirdiim mesafeler iinde, bolukta hedef


lediim bir iliki olarak grnr. eylerin ilke olarak benden kaan ve onlara d
ardan verilen bir arka-fonu gibidir. Bylece benim evrenimin nesneleri arasn
da bu evreni datc bir enin belirmesi, bir adamn evrenimde belirmesi ola
rak adlandrdm eydir. Bakas, ncelikle eylerin bir sona doru srekli ka
dr, ben bu sonu hem benden belli bir mesafedeki nesne olarak, hem de ken
346

Varlk ve Hilik

dine zel mesafelerini kendi evresinde yayd srece benden kaan nesne ola
rak kavrarm. Ama bu paralanma giderek geliir; eer imenlik ile bakas ara
snda mesafesiz ve mesafe yaratan bir mnasebet varsa, bakas ile imenliin or
tasnda kaidesi stnde duran heykel arasnda, bakas ile yolun kenarndaki

byk kestane aalar arasnda da zorunlulukla byle bir mnasebet vardr;


bakasnn etrafnda toplaan btn bir mekndr ve bu mekn benim meknm
ile oluturulmutur; bu, benim evrenimi dolduran btn nesnelerin, tank oldu

um ve benden kaan yeniden toplamasdr. Bu yeniden toplama orada kal


maz; imen nitelenen eydir: bakas iin varolsn bu yeil imendir; bu dorul
tuda nesnenin bizatihi nitelii, derin ve i yeillii, o adamla dorudan iliki
iindedir; bu yeil, benden kaan bir ynn bakasna doru evirir. Yeilden
bakasna ynelen ilikiyi nesnel bir mnasebet gibi kavrarm, ama yeili baka
sna grnd gibi kavrayamam. Bylece aniden dnyay benden alan bir nes
ne belirmi olur. Her ey yerindedir, her ey her zaman benim iin varolur, ama
her ey yeni bir nesneye doru grnmez ve donmu bir kala katedilir. u hal
de bakasnn dnya zerinde grnmesi, btn evrenin donmu bir halde kay
masna, benim ayn anda gerekletirdiim merkezletirmeyi alttan alta oyan
merkezsizletirmeye, dnyann merkezinin kaydrlmasna tekabl eder.
Ama bakas benim iin hl nesnedir. Benim mesafelerime aittir: adam orada,
benden yirmi adm tededir, bana srtn dner. Bu haliyle, o yeniden, imenli
e iki metre yirmi santim, heykele alt metre mesafededir; bylece benim evre
nimdeki dalma bizatihi bu evrenin snrlan iinde tutulur, sz konusu olan
dnyann hilie ya da kendi-kendisinin dna doru ka deildir; daha ok,
sanki varlnn ortasnda bir boaltma delii alm da srekli olarak bu delik
ten dnya akp gidiyormu gibidir. Evren, ak ve boaltma delii: bir kez daha
her ey nesne halinde kazanlm, yakalanm ve dondurulmutur; aslnda, evre
nin btnyle dalmas sz konusu olmakla birlikte, btn bunlar benim iin
dnyann ksmi bir yaps olarak oradadrlar. Zaten ou zaman bu dalmalan
daha dar snrlar iinde tutmam mmkndr: rnein ite bir yandan gezinerek
elindeki kitab okuyan bir adam. Bu adamn tasarlad evren paralanmas sak
lkla gizildir: kulaklan hibir ey iitmez, gzleri kitabndan baka bir ey gr
mez. Kitab ile onun arasnda, biraz nceki gezinen kiiyi imene balayan iliki
trnden yadsnamaz ve mesafesiz bir iliki yakalarm. Ama bu kez form, kendi-kendisinin stne kapanmtr: kavrayacam youn bir nesne vardr. Dnya347

Jean-Paul Sartre

mn ortasnda, souk bir ta ya da inceden iseleyen yamur diyebileceim gi


bi, okuyan-adam diyebilirim; okumann asli niteliini oluturduu ve bunun
dnda kr ve sar, kendini dpedz zaman-meknsal ey olarak bilinmeye ve
alglanmaya brakan ve dnyann kalan ksmyla salt farksz dsallk ilikisi iin
de gibi grnen kapal bir Getalt kavrarm. Adamn kitapla mnasebeti olarak
okuyan-adam nitelii, benim evrenimdeki kk bir tikel atlaktr sadece; bu
salam ve grnr formun barnda tikel bir boalma oluur, form yalnzca g
rnte youndur, onun kendine zg anlam, benim evrenimin ortasnda, ba
na on adm mesafede ve bu younluun barnda, kesinlikle tkanm ve yerel
letirilmi bir katr.
Dolaysyla btn bunlar bize, bakasnn nesne olduu alan hibir ekilde
terk ettirmiyorlar. En ou, tikel bir nesnellik tipiyle kar karyayz, bu da Husserlin namevcudiyet szcyle gsterdii, bununla birlikte bakasnn, grd
m bedene nispetle bir bilincin yokluu olarak deil de bu dnyaya ilikin alg
mn bizatihi iinde kavradm dnyann namevcudiyetiyle tanmlandna iaret
etmeksizin gsterdii nesnellie olduka yakn bir nesnelliktir. Bakas, bu dz
lemde, kendini dnya tarafndan tanmlanmaya brakan bir dnya nesnesidir.
Ama bakasnn dnyadan ka ile dnyann namevcudiyeti arasndaki bu ili
ki, bana nispetle yalnzca muhtemeldir. Eer bakasnn nesneliini tanmlayan
ey bu ilikiyse, bakasnn hangi kkensel mevcudiyetine atfta bulunmaktadr?
imdi cevap verebiliriz: eer nesne-bakas, dnyayla balantl olarak benim gr
dm eyi gren nesne olarak tanmlanyorsa, benim zne-bakasyla temel ba
lantmn da bakas tarafndan grlm olmamn devaml imknna indirgenebil
mesi gerekir. Bakasnn zne-varlmm mevcudiyetini kendi nesne-varlmm
bakas iin aa k iinde ve bu aa k araclyla kavrayabilmem gere
kir. nk bakas zne-ben iin nasl muhtemel bir nesneysej ayn ekilde ben
de kendimi ancak kesin bir zne iin muhtemel nesne haline gelirken kefedebi
lirim. Bu aa k, bakasnn bak sanki imenlik ve etrafndaki nesneler ze
rinde dolatktan sonra belli bir yolu izleyerek gelip benim stme konmuasna, benim evrenimin nesne-bakas iin nesne olmasndan ileri gelmez. Benim bir
nesne iin nesne olamayacama iaret etmitim: bakasn nesnelikten kurtaracak
radikal bir dnm gerekir. u halde bakasnn bana ynelttii bak onun nes
nel varlnn mmkn tezahrlerinden biri gibi dnemem: bakas, bana ime
ne bakt gibi bakamaz. Ve zaten benim nesneliim de kendiliinden bir biim
348

Varlk ve Hilik

de benim iin dnyann nesneliinden kaynaklanamaz, nk bir dnya tam da


benim araclmla, yani ilke olarak kendi-kendisi iin nesne olamayan kiiyle
vardr. Bylece, bakas-tarafmdan-grlm-olmak diye adlandrdm bu

mnasebet, daha bakalarnn yan sra insan szcyle imlenen ilikilerden biri
olmak yle dursun, ne nesne-bakasnm znden ne de benim zne-varlmdan
karsanabilen indirgenemez bir olguyu gsterir. Ama, bunun tersine, eer nesnebakas kavramnn bir anlam olmas gerekiyorsa, kavram bu anlam ancak bu
kkensel ilikinin dnmesinden ve bozulmasndan kazanabilir. Ksacas, dn
ya zerinde bakasn muhtemelen bir insan olangibi kavraymn atfta bulundu
u ey, benim onun-tarafndan-grlm-olma imknmn devamlldr, yani be
ni gren bir zne iin, kendini benim tarafmdan grlen nesneye ikame etmesi
nin devaml imkndr. Bakas-tarafndan-grlen-varlk, bakasm-grmenin hakikati dir. Bylece bakas nosyonu, benim dnmeyi bile baaramayaca
m, yalnz ve dnya-d bir bilinci hibir durumda hedef alamaz: insan dnya
ya nispetle ve benim-kendime nispetle tanmlanr: evrendeki bir isel ak, bir i
kanamay belirleyen dnya nesnesidir; benim-kendimin nesnelemeye doru ka
m iinde kendini bana kefettiren znedir. Ama benim-kendimden bakasna
uzanan kkensel iliki, evrenim iindeki bir nesnenin somut mevcudiyetinde he
deflenen namevcut bir gerek deildir yalnzca; bu iliki ayn zamanda da dene
yimini her an yaadm somut ve gncel bir mnasebettir: bakas her an bana
bakar: u halde somut rnekler zerinde, bakasna ilikin her teorinin dayana

olmas gereken bu temel balantnn betimlemesine girimemiz zor deildir; ba


kas, ilke olarak bana bakan kii ise, bakasnn baknn dorultusunu da aka
belirtikletirebilmeliyiz.
Bana yneltilen her bak algsal alanmz iinde duyulur bir formun belirme
siyle balant halinde kendini gsterir, ama sanlabilecek olann tersine, bu ba
k belirli hibir forma bal deildir. phe yok ki ou kez bir bak ortaya ko
yan ey, iki gz yuvarlann bana doru odaklanmasdr. Ama bak, dallardaki
bir hrt, sessizliin izledii ayak sesleri, bir pencere kanadnn aralanmas, bir
perdenin hafife hareket etmesiyle de kendini pekl ele verecektir. Bir baskn
srasnda allklar arasnda srnerek ilerleyen bir kii, yalnzca kanlm as g e
reken bak olarak iki gz deildir, o, tepenin stnde, gkyzne doru ekil

lenen beyaz evleriyle btn bir iftlii kavrar. Besbelli ki bu ekilde oluturulan
nesne, bak henz muhtemel kimliiyle ortaya koyar. Kmldanan alln ar
349

Jean-Paul Sartre

kasnda beni gzetleyen birinin saklanm olmas yalnzca muhtemeldir. Ama bu


ihtimal imdilik bizi duraksatmasn: buraya dneceiz; ncelikle nemli olan,
bak kendi-kendisinde tanmlamaktr. imdi, allk ya da iftlik, bak deil
dir: bunlar sadece gz temsil ederler, nk gz, ilk bata grme duyusunun
organ olarak deil, bakn taycs olarak kavranr. Dolaysyla allk ve ift
lik, hibir zaman iftlik evindeki bir pencerenin arkasna, perdenin gerisine sak
lanm gzetleyicinin organik gzlerine bizi gndermez: allk ve iftlik, kendi
balarna esasen birer gzdr. te yandan, bak ne gz ilevi gren nesnenin e
itli nitelikleri arasndan bir niteliktir, ne bu nesnenin toplam formudur, ne de
bu nesne ile benim aramda kurulan, dnyaya ait bir mnasebettir. Tam tersi
ne, bak, onu gsteren nesnelerin zerinde alglamak yle dursun, bana ynel
tilmi bir bak bana bakan gzlerin yok olduklar fonun zerinde yakalarm:
eer bak yakalyorsam gzleri alglamaz olurum: gzler oradadr, alg alanmn
iinde, salt imdi ve orada mevcut olanlar olarak dururlar, ama onlar kullanmam,
ntralize edilmilerdir, oyunddrlar, bir tezin nesnesi deildirler artk, Husserlin tanmlad fenomenolojik indirgemeyi gerekletirecek bir bilin iin
dnyann iinde bulunduu devred braklm halde kalrlar. Gzlerin gzel
ya da irkin olduklar, bize bakarlarken asla anlalmaz, renkleri bize bakarlar
ken asla fark edilmez. Bakasnn bak gzlerini saklar, bakasnn bak gzle
rinin nnde gidiyormu gibi grnr. Bu yanlsama, algmn nesneleri olarak

gzlerin, benden onlara doru yaylan belli bir mesafede kalmalarndan kaynak
lanr -ksacas, ben, mesafesizce gzlere mevcutumdur, ama onlar benim bu
lunduum yere gre belli bir mesafededirler-, oysa ki bak, hem mesafe ol
makszn benim zerimdedir hem de beni belli bir mesafede tutar, yani bana do
layszca mevcudiyeti, beni ondan ayran bir mesafeyi yayar. Dolaysyla algm ay
n anda zlmeksizin ve geri-plana gemeksizin, dikkatimi baka yneltemem.
Burada, baka bir kitapta imgesel konusunda gstermeye altm eye benzer
bir durum ortaya kyor10; o zaman sylediim ey, ayn zamanda hem alglayp
hem de imgeleyemeyeceimizdi, ya birinin ya da tekinin olmas gerektiiydi.
Burada da yle diyeceim: bir yandan dnyay alglarken ayn zamanda da bize
yneltilmi bir bak kavrayamayz; ya biri ya teki olmaldr. nk alglamak,
bakmak tr, ama bir bak kavramak, dnya zerindeki bir bak-nesneyi yakala

mak deil (meer ki, bu bak bize yneltilmi olmasn), baklm olduunun bi1 0 )L Im aginaire, NRF, 1940.

350

Varlk ve Hilik

linine varmaktr. Gzlerin ortaya koyduklar bak, ne trden olursa olsun d


pedz benim-kendime gndermedir. Arkamdaki dallarn atrdadn duydu
um anda kavradm ey orada birisinin bulunduu deildir, benim gsz olduumdur, yaralanabilecek bir bedene sahip olduumdur, belli bir yer igal ettiim
ve korunmasz olarak bulunduum mekndan hibir durumda kaamayacamdr, ksacas grlm olduumdur. Bylece* bak, ncelikle benden benim-ken
dime gnderen bir aracdr. Bu aracnn doas nedir? Grlm olmak, benim
iin ne anlama gelir?

Kskanlk, kar ya da erdemsizlik nedeniyle kaplar dinlediimi ya da anah


tar deliinden ieriyi gzetlediimi farzedelim. Yalnzm ve ben(in) konulandrc-olmayan bilincinin dzlemindeyim. Bunun anlam, ncelikle, bilincimde
ikamet eden bir benin bulunmaddr. u halde edimlerimi nitelemek zere
gndermede bulunabileceim hibir ey yoktur. Bu edimler hibir ekilde bilin
mi deildir, ne var ki ben onlanm ve yalnzca bu olgudan tr onlar btn
dorulanlarn kendi-kendilerinde tarlar. Ben, eylerin salt bilinciyim ve ey
ler de benim kendilik devrem iinde alndklarnda, kendi sorumluluklarm(n)
konulandrc-olmayan bilincine karlk olarak bana kendi gizilgllklerini
sunarlar. Bu demektir ki bu kapnn arkasnda bir sahne grlecek ey olarak,
bir konuma iitilecek ey olarak kendini nermektedir. Kap ve anahtar deli
i hem aralardr hem de engellerdir: kendilerini dikkatle kullanlmas gereken
eyler olarak sunarlar; anahtar delii kendini yakndan ve bir para yandan ba
klmas gereken ey olarak verir, vb. O zaman yapacam eyi yaparm; akn
trden hibir gr edimlerime bir yargnn etkide bulunabilecei veri vasfn ka
zandrmaz: bilincim sk skya edimlerime yapr, bilincim edimlerimdir; bu
edimleri yalnzca ulalacak amalar ve kullanlacak aletler ynetir. rnein, tav
rmn hibir dsall yoktur, bir amaca ynelik bir ara-bileiminin sentetik
yoldan dnya fonundan zlp ayrlmas iin aracn (anahtar delii) ulalacak
amala (seyredilecek sahne) mnasebete sokulmasndan, kendimi dnyann
iinde yitirme tarzmdan, bir kurutma kdnn mrekkebi emdii gibi eyler
tarafndan emilmemden ibarettir dpedz. Dzeri, nedensel dzenin tersidir:
ulalacak amac nceleyen btn uraklar dzenleyen bizatihi amatr; ama
aralar dorular, aralar kendi-kendileri iin ve amacn dnda varolmazlar. Za
ten tm de imknlarmn zgr bir projesine nispetle varolur: v a rm m imkn
olarak, o kullanlabilirlik, arasallk bileimini kendi-kendisine doru akmlat351

Jean-Paul Sartre

np dzenleyen ey tam da kskanlktr. Ama ben bu kskanl bilmem, bu ks


kanl m. Dnyaya ait arasallk bileimini yapacak yerde temaa etseydim, ks
kanl da bana yalnzca bu bileim retebilirdi. Dnya zerindeki bu btn,
ifte ve tersine belirleniiyle birlikte -kapnn arkasnda ancak kskan olduum
iin grlecek bir sahne vardr, ama kskanlm kapnn arkasnda grlecek bir
sahne bulunm asnn basit ve nesnel olgusundan baka bir ey deildir- durum
diye adlandracamz eydir. Bu durum bana hem olgusallm, hem de zgr
lm yanstr; dnyann beni evreleyen belli bir nesnel yaps vesilesiyle, z
grce yerine getirilecek iler formu altnda bana zgrlm gnderir; burada
hibir zorlama yoktur, nk zgrlm imknlarm kemirir ve ballam
iinde dnyann gizilgllkleri de yalnzca iaret edilirler ve nerilirler. Bu
yzden kendimi gerekten de bir durum halinde olan gibi tanmlayamam: nce,
kendimin konumsal bilinci olmadm iin; sonra da, kendi kendimin hilii ol
duum iin. Bu anlamda, ve ne deilsem o olduuma ve ne isem o olmadma
gre, kendimi gerekten kaplar dinlemekte olan gibi bile tanmlayamam, olan
ca akmlmla kendimin bu geici tanmndan kurtulurum; daha nce grd
mz zere, kendini aldatmann kkeni buradadr; nitekim yalnzca kendimi
bilememekle kalmam, kendi varlmdan bizatihi kurtulmu olsam da bizatihi var

lm benden kurtulur ve btnyle hi olurum; burada, dnyann zerinde be


lirginleen belli bir nesnel btn, gerek bir sistemi, aralarn bir ama dorul
tusundaki dzenleniini evreleyen ve onu ortaya karan salt bir hilikten ba
ka bir ey yoktur.
imdi de aniden koridorda yryen ayak sesleri duydum: bana bakyorlar.
Bu ne demektir? Bunun anlam, kendi varlm iinde aniden yakalanmam ve ya
plarmda zsel deimelerin ortaya kmasdr kavrayabildiim ve dnm
sel cogito araclyla kavramsal olarak saptayabildiim deimeler.
ncelikle zerine dnlmemi bilincim iin ben olarak varolmaktaym.
Hatt ou zaman betimlenen de benin bu fkrmasdr: kendimi gryorum
nk binleri beni gryor, diye yazlabilmitir. Ama bu biimde yazldnda bu
tmyle doru deildir. Daha yakndan inceleyelim. Kendi-iini yalnzl iin
de dndmz lde zerine dnlmemi bilinte bir benin ikamet ede
meyeceini savunabildik: ben, ancak dnmsel bilin iin kendini nesne kim
liiyle veriyordu. Ama imdi bu ben, zerine dnlmemi bilince musallat
oluyor. Oysa zerine dnlmemi bilin dnyann bilincidir. u halde bu bi
352

Varlk ve Hilik

lin iin ben, dnyadaki nesneler dzleminde vardr; ama bu rol yalnzca d
nmsel bilincin payna dyordu: benin kendini imdide mevcut klmas [presentification] zerine dnlmemi bilinte olur. Yalnzca dnmsel bilincin

nesnesi dorudan doruya bendir. zerine dnlmemi bilin kiiyi dorudan


doruya ve kendi nesnesi olarak kavramaz: kii bakas iin nesne olduu lde bi
lin ona mevcuttur. Bunun anlam udur: benin bilincine kendimden kurtularak
aniden sahip olurum, ama kendi hiliimin temeli olarak deil de kendi dm
da kendimi temellendirerek ona sahip oluruma. Kendim iin ancak dpedz ba
kasna gnderme olarak varm. Bununla birlikte, jburada nesnenin bakas oldu
u ve bilincimdeki mevcudiyet olan egonun ikincil bir yap ya da nesne-bakasnn bir imlemi olduu anlalmamaldr; bakas burada nesne deildir ve daha
nce gsterdiimiz gibi ben, ayn anda bakas-iin-nesne olmay brakmakszn
ve ortadan silinmeksizin nesne olamaz. Bylece, ne bakasn nesne olarak, ne de
egomu kendim iin nesne olarak hedef alrm, hatt bu egoya doru, mevcudiyet
olarak erimim dnda kalan bir nesneye doruymuasna, bo bir ynelim bile
yneltemem; gerekten de egom dolduramayacam bir hilikle benden ayrlm
tr, nk onu benim iin olmayan olarak ve ilke olarak bakas olarak kavrarm;
dolaysyla onu bir gn bana verilmi olabilecei lde deil, tersine, ilke ola
rak benden kat ve asla bana ait olmayaca lde hedef alrm. Ne var ki ben
yine de oyum, onu yabanc bir imge gibi itmiyorum, ama tanmakszn kendisi
olduum bir ben gibi ona mevcutum, nk ben onu utancn iinde (daha baka

hallerde, gururun iinde) kefederim. Bakasnn bakn ve bu bakn ucunda


ki kendimi bana ak eden, baklan durumunu bana bildiren deil de yaatan,
ey, utantr ya da vntr. Oysa utan, bu blmn banda iaret ettiimiz
zere kendi'den utantr, benim, dpedz bakasnn bakt ve yarglad nes
ne olmamn tannm asdr. Ben ancak verili nesne haline gelmek zere benden
kurtularak kendi zgrlmden utanabilirim. Bylece kkensel olarak zerine
dnlmemi bilincimin baklan-egom ile ba, bir bilmek ba deil, varlk ba
dr. Edinebileceim her trl bilginin tesinde, ben bir bakasnn bildii bu
benim. Ve olduum bu beni, bakasnn beni yabanclatrd bir dnyada olu
rum, nk bakasnn bak, varlm ve onun balla olarak duvarlar, ka
py, anahtar deliini kuatr; ortalarnda olduum btn bu ara-eyler, ilke ola
rak benden kaan bir yz bakasna doru evirirler. Bylece bakasna doru
akan bir dnyann ortasnda, ben bakas iin kendi egom olurum. Ama, biraz
353

Jean-Paul Sartre

nce, benim dnyamn nesne-bakasma doru akn i kanama diye adlandrabilmitik: nk kanama, gerekten de bu dnyann kendisine doru kanad
bu bakasn benim dnyamn nesnesi olarak dondurduumdan tr yakalan
m ve yeri belirlenmiti, ksmilemiti; bylece benim iine giremediim bir var
lkta bile olsa bir damla kan bile kaybedilmemiti, hepsi toplanm, evrelenmi,
ksmilemiti. Burada, tersine, kan sonu gelmez, darda kaybolunur, dnya
dnyann dna akar ve ben kendi dma akarm; bakasnn bak, bu dnya
nn iindeki varlmn tesinde, hem buradaki dnya hem de bu dnyann te
sindeki dnya olan bir dnyann ortasnda beni oldurur. Peki kendisi olduum
ve utancn bana kefettirdii bu varlkla ne tr mnasebetler srdrebilirim?
Her eyden nce, bir varlk ilikisini. Ben o varlm. Bunu yadsmay bir an
bile dnmem, utancm bir itiraftr. Daha sonra, onu kendimden gizlemek iin
kendimi aldatmay kullanabileceim, ama kendini aldatmann kendisi de bir iti
raftr, nk kendisi olduum varlktan kamak iin bir abadr. Ama kendisi ol
duum bu varlk olan ben,' ne olmas gereken varlk kipinde, daha olacak olan
varlk kipinde bu varlm, ne de olmutum kipinde: bu varl kendi varl
iinde temellendiremem; onu dorudan doruya retemem, ama o da yere d
en glgemin, aynadaki yansmamn hareketlerimle balant iinde kprdanma
larnda olduu gibi, edimlerimin dolayl ve kesin sonucu deildir. Kendisi oldu
um bu varlk, belli bir belirsizlii, belli bir ngrlmezlii muhafaza eder. Ve
bu yeni vasflar yalnzca benim bakasn bilmemin mmkn olmamasndan gel
mezler, ayn zamanda ve asl olarak bakasnn zgr olmasndan kaynaklanr
lar; ya da, daha kesin bir biimde sylemek zere terimleri tersyz edersek, ba
kasnn zgrl benim bu bakas iin olduum varln kayg verici belirsiz
lii iinde nm sra alr. Bylece bu varlk benim iin mmkn olan deildir,
benim zgrlm iinde her zaman soru konusu olmaz: dersine, zgrl
mn snrdr, oyun kartlarnn alt yznden sz edildiinde kastedilen ey gi
bi bu zgrln alt yzdr; tadm bir yk gibi verilmitir, onu tanmak
zere asla ona doru dnemem, hatt arln bile hissedemem; eer glgemle
kyaslanacak olursa, kendini hareketli ve ngrlemeyen bir maddeye yanstan
bir glgedir, yle ki hibir gnderim tablosu o hareketlerin sonucu olan biim
bozukluklarn hesaplamaya imkn vermez. Ama yine de sz konusu olan, var
lmn bir imgesi deil dpedz benim varlmdr. Bakasnn zgrl iinde
ve bakasnn zgrlyle yazld biimiyle benim varlm sz konusudur.
354

Varlk ve Hilik

Her ey sanki radikal bir hilikle ayrldm bir varlk boyutuna sahipmiim gibi
cereyan eder: ve bu hilik bakasnn zgrldr; bakas, kendi varln ol
mas gereken olarak, daha olacak olan olarak, benim onun-iin-varlm daha
olduracaktr; bylece zgr davranlarmdan her biri beni yeni bir ortam iinde
angaje eder, burada varlmn nedeni bile.bir bakasnn ngrlmez zgrl
dr. Bununla birlikte bizatihi utancm araclyla, bir bakasna ait olan bu
zgrlkten sanki benimkiymiesine hak talebinde bulunurum, bilinlerin de
rin bir birliini olumlanm; kimi zaman nesnellik gvencesi olarak kabul edilen
o monadlar uyumunu deil bir varlk birliini* onaylarm, nk tandm bir
varln bakalar tarafndan bana kazandrlmasn kabul eder ve isterim.
Ama utan bu varln ben olduumu bana ak eder. di ya da daha olacak ol
mak, olmas gereken olmak kipinde deil de kendinde olarak ak eder. Benim
tek bama yerlemi-varlm gerekletirmem mmkn deildir; en ou,
onu hem olduum hem de olmadm sylenebilir. Ne ise o olmam iin bakas
nn bana bakmas yeter. Ne ise o olmam elbette benim-kendim iin olmaz, n
k bakasnn baknda kavradm bu yerlemi-varl gerekletirmeyi asla ba
aramayacak, her zaman iin bilin olarak kalacam; ne ise o oluumu bakas
iin olurum. Bir kez daha kendi-iinin hileyici ka donar, bir kez daha ken
dinde, kendi-iin zerinde yeniden biimlenir. Ama bir kez daha bu bakalam
belli bir mesafede gerekleir: ben bakas iin u mrekkep hokkasnn masann
stnde olmas gibi yerleiim; bakas iin u aacn rzgarla eilmi olmas gibi

anahtar deliine doru eilmekteyim. Bylece bakas iin, akmlmdan soyun


mu olurum. nk gerekten de bunun tan olan, yani kendini bu akmlk ol
mayan gibi belirleyen herkes iin dpedz saptanm akmlk, verili-akmlk ha

line gelir, yani bakasnn herhangi bir biim bozukluu ya da kendi kategorileri
iinde ona dayataca bir krlma araclyla deil de bizatihi varl araclyla
ona bir dar kazandrmasndan tr bir doa edinir. Eer bir bakas varsa, bu
bakas kim olursa olsun, nerede olursa olsun, benimle mnasebetleri ne olursa
olsun, varlnn sak beliriinden bakaca benim zerimde etkimese bile bir da
rya sahip olurum, bir doaya sahip olurum; kkensel dm bakasnn varl
dr; ve utan da -tpk vn gibi- benim-kendimin doa olarak yakalandr,
hatt bu doa bile benden kat ve bu haliyle bilinemez olduu halde. Aslnda
bu, bir ey haline gelmek zere zgrlm kaybettiimi hissettiim iin deil
dir, ama doa yaanm zgrlmn dnda, bakas iin olduum bu varln
355

Jean -P au l Sartre

verili bir yklemi gibi oradadr. Kendi edimimin bizatihi barnda, bakasnn ba
kn benim kendi imknlarmn katlamas ve yabanclamas olarak kavrarm.
Bylece olduum ve akmlmm koulu olan bu imknlarn, korkuyla, tedirgin ya
da ihtiyatl bekleyile, telerde bir yerde kendilerini bir bakasna, ama bu kez
onun kendi kendisinin imknlar araclyla akmlatrlmak zorunda olan im
knlar olarak verdiklerini hissederim. Bakas, bak olarak bundan ibarettir: be
nim alm akmlmdr. Ben hi phesiz her zaman bu imknlar(m) konulandnc-olmayan bilincinin kipindeki kendi imknlarmm; ama bak ayn anda da
onlan bana yabanclatrr: o ana kadar, bu imknlar, aralarn gizilgll
olarak dnya zerinde ve dnyann iinde konulandnc ynden kavryordum;
koridordaki karanlk ke, kendimi gizleme imknn yan karanlnn sradan
bir gizilg nitelii olarak, karanlnn dolayl bir ans olarak bana gnderiyor
du; nesnenin bu nitelii ya da kullanlabilirlii yalnzca nesneye aitti, kendini nes
nel ve ideal bir zellik olarak verirken, bir yandan da durum diye adlandrm ol
duumuz btne olan gerek aidiyetini gsteriyordu. Ama bakasnn bakyla
birlikte bileimlerin yeni bir dzenlenii de gelip ilkinin zerine biner. Nitekim
beni grlen olarak kavramak, beni dnyann iinde ve dnyadan itibaren gr
len olarak kavramaktr. Bak beni evrenden kesip ayrmaz, beni durumumun
bannda arar ve bende yalnzca aralarla ayntrlamaz olan mnasebetleri kav
rar: oturan olarak grlyorsam, bir-iskemle-stne-oturan olarak grlmek
zorundaym, eilmi bir durumda kavranmsam bu, anahtar-deliine-dorueilmi olarak kavranmaktr, vb. Ama ayn anda, baklan-varlk olan benin ya
banclamas, dzenlediim dnyann yabanclamasn gerektirir. skemleyi gr
mediim lde, onu grmemin imknsz olmas lsnde ve ayn ekilde, is
kemle benim iin gizli yzleri bulunan baka nesnelerin ortasnda, baka mna
sebetler ve baka mesafelerle yeni ve farkl bir ekilde ynlendirilmi bir bileim
halinde dzenlenmek iin benden kurtulduu lde, bu iskemlenin stnde
oturan olarak grlrm. Bylece, kendi mmkn olanlanm olduum lde, ne
isem o olmayan ve ne deilsem o olan ben, birdenbire bir kii olurum. Ne isem
onu -ve ilke olarak benden kaan- da, benden kat lde, dnyann ortasn
da olurum. Bundan tr, nesneyle ya da nesnenin gizilgllyle mnasebe

tim, bakasnn bak altnda ayrr ve bana dnyann iinde nesneyi kullanma
imknm olarak grnr ve bu imkn ilke olarak benden kurtulduu lde, ya
ni bakas tarafndan onun kendi imknlarna doru tesine geildii lde y
356

Varlk ve Hilik

le grnr. rnein, kuytudaki kenin gizilgll, srf bakasnn kendi cep


lambasyla o keyi aydnlatma imknna doru bu gizilglln tesine gee
bilmesinden tr, benim keye saklanmamn verili imkn haline gelir. Bu im
kn oradadr, onu kavrarm, ama idaralmam ve gvenli olmayan" bu gizli ke
den vazgeme karanm araclyla onu mevcut olmayan imkn gibi, bakasndaki
w

imkn gibi kavranm. Bylece bakas beni gzetledii lde, imknlarm, zerine
dnlmemi bilincime mevcuttur. Eer bakasnn her eyi yapmaya hazr tav
rn, elinin silahnn bulunduu cebinde Alduunu, parmann benim en ufak
bir hareketimde gvenlie haber vermek zet zilin dmesinde olduunu g
rrsem, imknlanm dardan ve onun araclyla renir, ayn zamanda da bu
imknlar olurum, bir bakma insann kendi dncesini nesnel olarak bizatihi dil
aracyla ifade ederken, bir yandan da bu dnceyi, dile getirmek iin dnme
sinde olduu gibi. Bana hakim olan, beni srkleyen ve kendisi olduum bu ka
ma eilimini, o gzetleyici bakta ve o baka bakta okurum: bana yneltilen si
lahta. Bakas, ngrd ve nceden hazrlad lde, bu kama eilimini ba
na retir. Bu eilimin tesine getii ve onu silahszlandrd lde bu eilimi
bana retir. Ama ben bizatihi bu teye geme edimini kavramam, sadece kendi
imknmn lmn kavrarm, incelikli lm: nk saklanma imknm hl be
nim imknm olarak durur; ben bu imkn olduum srece hep yaar; ve karanlk

ke durmadan beni arr, bana durmadan gizilglln yollar. Ne var ki


arasallk, kullanlabilirlik ,.;ne doru tesine geilmi olabilmek olgusu olarak
tanmlanyorsa, o zaman benim bizatihi imknm arasallk haline gelir. Karanlk
keye saklanma imknm, bakasnn beni ortaya karmak, tehis etmek, yaka
lamak zere kendi imknna doru tesine geebilecei ey haline gelir. Bakas
iin, bu imkn, btn aletler gibi hem bir engel hem de bir aratr. Engeldir, n

k onu birtakm yeni edimlere zorlayacaktr (bana doru ilerlemek, cep fenerini
yakmak). Aratr, kullanlabilirdir, nk bir kez amazn iinde kefedildiinde,
yakalanm olurum. Baka trl syleyecek olursak, bakasna yneltilen her
edim, ilke olarak, bakasnn bana kar kullanaca bir ara olabilir. Ve aslnda
ben bakasn, benim edimime kar neler yapabileceinin ak grs iinde de
il, btn imknlarm iki grnmlymesine yaayan bir korku iinde kav
ranm. mkanlarmn lmn dnyann ortasnda gizlenmi olarak yaadm l
de, bakas da imknlarmn gizlenmi lmdr, imkanlarmn aletle balan
ts, benim eriemediim bir ama uruna darda birbiriyle dzenlenmi iki ara357

Jean-Paul Sartre

cm balantsndan bakaca bir ey deildir artk. Karanlk keye saklanmak ze


re bir hareket yapabilmeme kalmadan keyi feneriyle aydnlattnda bakas ta
rafndan tesine geilen hem glgede kalan kenin karanl, hem de benim ora
ya saklanma imknmdr. Bylece, bakasnn bakn yakaladmda beni telaa
veren ani sarsntda u vardr: benden uzakta, dnyann ortasnda, dnyann nes
neleriyle birlikte dzenlenen btn imknlarm karsnda aniden yabanclarm.
Ama buradan iki nemli sonu kar. Birincisi, imknm benim dmda ihti
mal haline gelir. Bakas, bu imknn kendisi olmad bir zgrlk tarafndan,

ama tan olduu ve sonularn hesaplad bir zgrlk tarafndan kemirilmi


olarak kavrad lde, imkn, mmkn olanlarn oyunu iindeki salt belirsiz
liktir ve ben onu tam da bu ekilde dnrm. Bu, daha sonra bakasyla dil
araclyla dorudan balant kurduumuzda ve yava yava hakkmzda ne d
ndn rendiimizde, bizi hem byleyebilecek hem de dehete dre
bilecek olan eydir: Sana yemin ederim ki bunu yapacam! Elbette olabi
lir. Bunu bana sen sylyorsun, sana inanmak isterim; gerekten de bunu yap
man mmkndr. Bu diyalogun anlam bile, bakasmm zgrlm karsn
da, belirsiz sreyle verilmi bir mlk karsndaym gibi daha en batan yerle
tirilmesini ierir. Benim iin mmkn olanlar karsnda da benim iin muhte
mel olanlar karsndaym gibi bulunur. Bu, kkensel olarak kendimi orada,
bakas iin, hissetmemdir ve varlmn bu hayalet-tasla beni kendi banmdan

vurur, nk utanta ve fkede, korkuda kendimi durmadan bu hayalet varlk


tasla eklinde kabul ederim. Durmadan krlemesine bir biimde bu ekilde ka
bullenirim kendimi, nk kabullendiim eyi bilmem: sadece o olurum.
te yandan benim-kendimin aracn karsndaki ara-imkn btnlm,
bana bakas tarafndan tesine geilmi ve dnya halinde dzenlenmi olarak
grnr. Bakasnn bakyla birlikte, durum benden kurtu|ur, ya da, daha s
radan ama dncemizi iyi bir ekilde verecek bir deyim kullanrsak: ben artk
duruma hakim deilim. Ya da, daha kesin bir ifadeyle, duruma hakim olarak ka

lrm, ama o gerek bir boyuta sahiptir ve bu boyut araclyla benden kurtulur,
bu boyut araclyla beklenmedik dnler onu benim iin grndnden
baka trl oldurur. Kesin yalnzlk iinde sonulannm ngrlerime ve arzula
nma kesinlikle kart olaca bir edimde bulunmam elbette mmkndr: de
erli vazoyu kendime doru yaklatrmak iin raf yavaa ekiyorum. Ama bu
hareketin etkisiyle bronz bir heykelcik dyor ve vazoyu parampara ediyor.
358

Varlk ve Hilik

Ne var ki, bu olayda, daha dikkatli olsaydm, nesnelerin yerleimlerini daha iyi
gzlemi olsaydm, vs., ngremeyeceim hibir ey yoktur: ilke olarak benden
kaan hibir ey yoktur. Bunun tersine, bakasnn ortaya k, durumun iinde

benim istemediim, hakimi olmadm ve ilke olarak benden kurtulan bir ve


heyi ortaya kanr, nk bu vehe bakast iindir. Gidein pek yerinde bir de**

yimle eytann pay adn verdii ey ite budur. Bu, ngrlmeyen ve yine de
gerek olan tersidir [lenvers]. Bir Kafkann byk bir ustalkla Davada ve a
to'da. betimleyecei ey ite bu ngrlmediktir: belli bir anlamda K.nm ve ka-

dastrocunun yaptklar her ey onlarn kendilerfre aittir ve dnya zerinde eyle


dikleri srece sonular kesinlikle ngrlerine uygundur: bunlar baarlm
edimlerdir. Ama ayn zamanda da bu edimlerdeki hakikat durmadan onlardan
kurtulur; ilke olarak bu edimlerin hakiki anlam olan ve K.nm da kadastrocunun da asla bilemeyecekleri bir anlama sahiptirler. Ve hi phe yok ki Kafka
burada Tanrsaln akmlma ulamak ister; insan edimi, Tann uruna kendini
hakikat halinde oluturur. Ama burada Tanr, en u noktaya kadar gtrlen
bakas kavramndan baka bir ey deildir. Bu konuya dneceiz. Davanm bu
sancl ve elden kaan atmosferi, her eye ramen bilgisizlik olarak yaanan bu
bilgisizlik, ancak tam bir saydamlk iinde sezilebilen bu tam opaklk, bakasiin-dnyamn ortasmdaki-varlmza ilikin betimlememizden baka bir ey de
ildir. u halde durum, bakas iin tesine geilmesinde ve bu teye geme do
laysyla benim etrafmda -terimin, Gestaltlann kullandklar anlamyla- form
halinde donar ve dzenlenir: burada benim esas yaps olduum verili bir sentez
vardr; ve bu sentez hem ekstatik balantya hem de kendinde niteliine sahip
tir. Konuan ve gzlediim u insanlarla aramdaki ba, benim-kendimin kurdu
u ban bilinmez bir substratumu olarak bir rpda ve benim dmda verilir.
zellikle, bu kiilere ynelik benim kendi bakm ya da mesafesiz bam, biza
tihi baklan-bak olmasndan tr akmlmdan soyulur. Nitekim, grdm
kiileri nesneler halinde dondururum, onlara nispetle tpk bakasnn bana nis
petle olduu gibiyim; onlara bakarken kendi gcm lerim. Ama eer baka
s onlar grr ve beni grrse, bakm gcn kaybeder: bu kiileri bakas iin
nesne halinde dntremez, nk onlar esasen bakasnn baknn nesnesidirler. Bakm sadece dnyann ortasnda ben-nesneden baklan-nesneye yne
lik bir ilikiyi, iki kitlenin uzaktan birbirleri zerinde uyguladklar ekim gibi
sinden bir eyi gsterir. Bu bak evresinde bir yandan nesneler dzene girerler
359

Jean-Paul Sartre

-benden baklm olanlara uzanan mesafe imdi artk varolmaktadr, ama bak
m araclyla daraltlm, evrelenmi ve sktrlmtr, nesneler-mesafe b
tnl bir fon gibidir ve bak, buradakinin dnya fonu zerinden ayrlp y
ze kt tarzda bu fonun zerinde belirginleir- te yandan da kendilerini ba
k tutmak zere kullanlan bir dizi ara olarak veren tavrlarm dzenlenirler.
Bu anlamda rgtlenmi bir btn olutururum ve bu, bak tr; bir bak-nesneyim, yani isel ereklilikle donanm ve mesafenin tesindeki falanca teki nesne
ye mevcudiyeti gerekletirmek zere kendi-kendisini aratan amaca giden bir
mnasebet iinde dzenleyebilen bir aletler bileimiyim. Ama mesafe bana veri
lir. Baklan olarak mesafeyi yaymam, onu amakla yetinirim. Bakasnn bak

bana meknsallk kazandrr. Kendini baklan olarak kavramak, meknsallatrlan-meknsallatran olarak kavramaktr.
Ama bakasnn bak yalnzca meknsallatran olarak kavranmaz: o bir
yandan da zamansalla tr andr. Bakasnn baknn ortaya kmas, benim ilke
olarak yalnzlk iinde elde edemeyeceim bir Erlebnis araclyla tezahr
eder: bu, ezamanlln Erlebnisidir. Tek bir kendi-iin asndan bir dnya, e
zamanllk deil yalnzca birlikte-mevcudiyetler ierebilir, nk kendi-iin b
tn bir dnya zerinde kendinden gemi bir halde kaybolur ve btn varlkla
r yalnzca mevcudiyetinin birliiyle birbirine balar. Oysa ezamanllk bakaca
hibir mnasebetle bal olmayan iki varolann zamansal balantsn varsayar.
Birbiri zerinde karlkl bir etki uygulayan iki varolan ezamanl deildirler,
nk tam da ayn sisteme aittirler. u halde ezamanllk dnyann varolanlar
na ait deildir, ...e mevcudiyet olarak dnlen iki mevcudun dnya zerindeki
birlikte-mevcudiyetini varsayar. Ezamanl olan, Pierrein dnyaya benim mev
cudiyetim ile birlikte mevcudiyetidir. Bu dorultuda kkensel ezamanllk feno
meni, bu bardan benim iin olmasyla ayn zam anda Paul i^in olmasdr. Do
laysyla bu durum her trl ezamanllk iin bir temeli varsayar, bu temel de,
zorunlulukla, benim kendi zamansallamamda zamansallaan bir bakasnn
mevcudiyetidir. Ama bakas, tam da zamansallaan lde beni de kendisiyle zamansallatrr: kendi kendisinin zamanna doru atld lde, ona tmel za
man iinde grnrm. Bakasnn bak, bu bak kavradm lde, benim
zamanma yeni bir boyut kazandrr. Bakas tarafndan benim imdiki zamanm
olarak kavranan imdiki zaman olduu lde, mevcudiyetimin bir dars var
dr; kendini benim iin imdiki zamanda tarihleyen bu mevcudiyet, bakasnn
360

Varlk ve Hilik

mevcut olduu kiinin imdiki zaman halinde bana yabanclar; bakas kendi
ni bana mevcudiyet olarak oldurduu lde, ben tmel imdiki zamana frlat
lrm. Ama gelip yerimi aldm tmel imdiki zaman benim tmel imdiki hali
min dpedz yabanclamasdr, fizik zaman kendisi olmadm salt ve zgr bir
zamansallamaya doru akar; yaadm bu ezamanlln ufkunda ekillenen
ey, bir hilikle ayrldm mutlak bir zamansallamadr.
Dnyann zaman-meknsal nesnesi olarak, dnya iindeki zaman-meknsal
bir konumlanm zsel yaps olarak, kedimi bakasnn tahminlerine, deer
lendirmelerine sunarm. Bunu da yine salt cogito ilemi araclyla kavrarm: ba
klan olmak, kendini bilinmeyen tahminlerin, zellikle de deer tahminlerinin
bilinmeyen nesnesi olarak kavramaktr. Ama tam da bu deerlendirmelerin yerindeliini utan ya da vn araclyla kabul ederken, onlar ne iseler o ola
rak, yani imknlara doru verinin zgrce tesine geilmesi olarak kabul etme
ye devam ederim. Bir yarg zgr bir varln transandantal edimidir. Nitekim
grlm olmak, beni, kendi zgrlm olmayan bir zgrlk iin korunma
sz bir varlk olarak oluturur. Bu anlamda, bakasna grndmz lde
kendi kendimizi ite kleler olarak dnebiliriz. Ama bu klelik bilincin so
yut formunu tayan bir yaamn -tarih ve stesinden gelinebilecek- sonucu de
ildir. Kendi varlm iinde, benimki olmayan ve benim varlmn bizatihi ko
ulu olan bir zgrln barnda baml olduum lde kleyim. Beni nite
leyen ve bu nitelemeyi bilemediim gibi zerinde etkide de bulunamadm de
erlerin nesnesi olan olarak, klelik durumundaym. Ayn anda da, benimkiler
olmayan, yalnzca, salt mevcudiyetlerini varlmn tesinde yarm yamalak fark
edebildiim ve beni bilmediim amalara doru bir ara halinde oluturmak iin
akmlm yadsyan imknlarn arac olarak, tehlikedeyim. Ve bu tehlike bir ar
zilik deil, benim bakas-iin-varlmn deimeyen yapsdr.
Bylece bu betimlemenin sonuna geldik. Bakasn kefetmek zere onu kul
lanabilmemizden nce, bu betimlemenin tmyle cogitonun dzleminde yaplm
olduuna iaret etmek gerekir. Yalnzca bakasnn bak altnda, korku (baka
snn zgrl karsnda tehlikede olma duygusu), vn ya da utan (en so
nunda ne isem o olmamn, ama bakas iin orada, tede olmamn duygusu), k
leliimin kabul (btn imknlarma yabanclamamn duygusu) olan bu znel
tepkilerin anlamn belirtikletirdik. Ayrca bu belirtikletirme hibir biimde u
ya da bu lde karanlk bilgilerin kavramsal bir kesinletirilmesi deildir. Her
361

Jean -P au l Sartre

kes kendi deneyimine bavursun: hayatnn herhangi bir gnnde sulu, ya da


sadece gln bir tutum iinde yakalanmam insan yoktur. O zaman duyumsa
dmz ani deime hibir biimde bir bilgi fkrmasyla motive olmaz. Bu de
ime, bizatihilii iinde daha ok benim-kendimin ani bir katlamas ve kat
manlamasdr, imknlarm ve yaplarm benim-iin el dememi halde bra
kr, ama beni birdenbire yeni bir varolu boyutuna iter: aa-karlm ayaym
boyutuna. Bylece bakn belirmesini ekstatik bir varlk mnasebetinin belirii
olarak kavrarm, bu mnasebetin terimlerinden bir tanesi, ne deilse o olan ve
ne ise o olmayan kendi-iin olarak bendir ve teki terimi de yine bendir, amaerimim dndaki, eylemim dndaki, bilgimin dndaki bendir. Ve bu terim
tam da zgr bir bakasnn sonsuz imknlaryla balant iinde olduundan,
kendi-kendisinde, aa-karlmayan zelliklerin sonsuz ve tkenmez sentezi
dir. Bakasnn bakyla birlikte kendimi dnyann ortasnda donmu gibi, teh
likede gibi, umarsz gibi grrm. Ama ben olann hangisi olduunu da, dnya
iindeki yerimin hangisi olduunu da, iinde olduum bu dnyann bakasna
doru hangi yzn evirdiini de bilmem.
Bylece bakasnn bu beliriinin anlamn bak araclyla ve bak iinde
belirleyebiliriz. Bakas bize hibir ekilde nesne gibi verilmez. Bakasnn nesneletirilmesi bak-varlnn k olurdu. Zaten daha nce grdk, bakasnn
bak, bu bak gsteren nesneler olarak gzlerinin bizatihi kaybolmasdr. Ba
kas, benim bakas iin varlmn ufkunda, bolukta hedeflenmi bizatihi nesne
olamaz. Bakasnn nesneletirilmesi, ilerde greceimiz gibi, tam da beni baka
s iin varlmdan kurtarrken bakasna da benim iin bir varlk kazandran var
lmn kendini savunmasdr. Bak fenomeninde bakas, ilke olarak nesne ola
mayan eydir. Onun ayn zamanda benden benim-kendime giden ve benim-kendim iin anlanm am olarak benim belirmeme sebep olan rfnasebetin bir teri
mi olamayacan da gryoruz. Bakas, benim dikkatim tarafndan da hedef al

namaz: bakasnn baknn beliriinde, baka ya da bakasna dikkat etseydim,


bu ancak nesnelere dikkat edermiim gibi olabilirdi, nk dikkat nesnelere doru
ynelimsel olarak ynelmedir. Ama buradan, bakasnn soyut bir koul, ekstatik
mnasebetin kavramsal bir yaps olduu sonucu kartlmamaldr: nitekim bu
rada bakasnn tmel ve formel bir yap olabilecei, gerekten dnlm nes
ne yoktur. Bakas elbette benim anlanmam varlmn kouludur. Ama
onun somut ve bireysel kouludur. Benim dnya ortasndaki varlm iindeki
362

Varlk ve Hilik

btnleyici paralarndan biri olarak bu varln koulu deildir, nk tam da


amlanmam olarak ortasnda bulunduum bu dnyaya akmlaan eydir, dola
ysyla bu haliyle, ne nesne ne de bir nesnenin formel ve kurucu esi olabilir.
Bakas bana ancak -bunu daha nce grdk- kendi deneyimimin birletirici ya
da dzenleyici bir kategorisi olarak grnebilir, nk bana tesadfen gelmektew

dir. O halde nedir bakas?


Her eyden nce, dikkatimi yneltmediim varlktr. Bana bakan ve benim he
nz bakmadm kiidir, beni anlanmant olarak, kendi-kendisini amlamakszm benim-kendime teslim eden kiidir, hedefcalmd lde deil de beni he
def ald lde kendisine mevcut olduum kiidir; kamn, benim iin mm
kn olanlann yabanclamasnn ve dnyann bir baka dnyaya, ayn olan ama
yine de bu dnyayla iletiimi olmayan bir baka dnyaya doru aknn erimd ve somut kutbudur. Ama bakas, bizatihi bu yabanclamadan ve bu aktan
ayn olamaz, bunlann dorultusu ve yndr, bu aka gerek ya da kategoriyel bir
e olarak deil, bir mevcudiyet olarak musallattr ve onu imdiki zamanda tarihlemeye kalktmda donan ve dnyalaan, ona dikkat etmediimde her za
mankinden de daha fazla mevcut ve acil olan bir mevcudiyettir. rnein bt
nyle utancmn etkisi altnda olduumda, bakas bu utanc ayakta tutan ve her
ynden kucaklayan devasa ve grnmez mevcudiyettir, amlanmam-varlgm
ayakta tutan ortamdr. O halde, amlanmamla yaanm deneyimim iinde
anlanmayabilir olarak bakasnda tezahr eden ey nedir, onu grelim.

Her eyden nce, bakasnn bak, nesneliimin zorunlu koulu olarak, be


nim iin her trl nesneliin tahrip edilmesidir. Bakasnn bak dnyann iin
den geip bana ular ve yalnzca benim-kendimin dnmesi deil, dnyann
tmden bakalamasdr. Baklan bir dnyada baklmaktaym. zellikle de, ba
kasnn bak -k i bu, bakan-baktr, yoksa baklan-bak deil-benim nesnele
re olan mesafemi yadsrken kendine ait mesafeleri yayar. Bakasnn bu bak
kendini dolaysz bir ekilde ve mesafesiz bir mevcudiyetin barnda mesafenin
dnyaya geldii ey gibi verir. Gerilerim, kendi dnyama mesafesiz mevcudiye
timden yoksun kalrm ve bakasna ait bir mesafeyle donatlrm: ite, kapya on
be adm, pencereye alt metre uzaktaym. Ama bakas, kendisine belli mesafe
de oluturmak zere gelip beni bulur. Bakas, beni, kendisine alt metre uzakta
olan eklinde oluturan olarak, mesafesiz olarak bana mevcut olmaldr. Byle
ce, eyler ve bakasyla aramdaki mesafemin deneyimi iinde bile, bakasnn ba
363

Jean-Paul Sartre

na ilikin mesafesiz mevcudiyetini duyumsarm. Bu soyut betimlemede, baka


snn baknn bizi ou kez utanla dolduran o dolaysz ve yakc mevcudiye
tini herkes, tanyacaktr. Baka trl syleyecek olursak, kendimi baklan olarak
duyumsadm lde, bakasnn dnyatesi [transmondaine] bir mevcudiyeti
benim iin gerekleir: bakas benim dnyamn ortasnda olan olarak bana
bakmaz, olanca akmlyla dnyaya ve bana doru gelen olarak bana bakar,
benden herhangi bir mesafeyle, dnyaya ait ne gerek ne ideal herhangi bir nes
neyle, dnyann herhangi bir cismiyle deil de yalnzca bakas doasyla ayrlan
olarak bakar. Bylece, bakasnn baknn grnmesi dnyann iindeki grn
me deildir: ne benimki olan dnyann, ne de bakasnmki olan dnyann;
ve beni bakasyla birletiren mnasebet dnyann iindeki bir dsallk mna
sebeti olamaz, ne var ki bakasnn bak araclyla dnyann bir tesinin bu
lunduunun somut deneyimini yaarm. Bakas, hibir arac olmakszn benim
ki olmayan bir akmlk olarak bana mevcuttur. Ama bu mevcudiyet karlkl de

ildir: benim, bakasna mevcut olabilmem iin dnyann olanca younluu ge


rekir. Kendimin anlanmam-varl olduum lde zerime aracsz konan,
ve bu bak araclyla mesafeleri ve aletleriyle eksiksiz bir dnyann barna g
mlm olduum lde varln sonsuzluuyla benden ayrlan her yerde mev
cut ve ele gelmez akmlk: onu nce bak olarak duyumsadm zaman, baka
snn bak ite byledir.
Ama ayrca bakas, bir baka zgrlk iin olmak dnda, nesne olmaklmdaki imknszl da imknlanm dondurarak bana ak eder. Ben benim-kendim
iin nesne olamam nk ne isem oyum; yalnzca kendi kaynaklarna brakld
nda, kiiliin ikilemesine ynelik dnmsel aba baarszlkla sonulanr,
yeniden ve hep kendim tarafndan kavranrm. Ve naif bir tarzca, farkna bile var
madan nesnel bir varlk olmamn mmkn olduunu ne srdmde, bu yol
dan bile rtk bir biimde bakasnn varoluunu varsayarm, nk bir zne iin
olmakszn nasl nesne olabilirim ki? Nitekim benim iin bakas nce kendisi iin
nesne olduum varlktr, yani kendisi araclyla nesneliimi kazandm varlk
tr. zelliklerimden birini bile nesnel kipte tasarlayabilecek olsam, bakas esasen
verilidir. Ve benim evrenimin varl olarak deil, salt zne olarak verilidir. By
lece tanm gerei tanmak, bilmek [connaitre], yani nesne olarak ortaya koymak
imknna sahip olmadm bu salt zne, her zaman oradadr, kendimi nesne ola
rak kavramaya altmda erimdmda ve mesafesizdir. Ve bak snavnda, ken
364

Varlk ve Hilik

dimi amlanmam nesnelik gibi duyumsarken, bakasnn kavranamaz zneliini de dorudan doruya ve kendi varlmla birlikte duyumsanm.
Ayn anda da, onun sonsuz zgrln duyumsanm. nk benim iin
mmkn olanlar bir zgrlk iin ve bir zgrlk araclyla ve yalnzca onun
in ve onun araclyla snrlandrlm ve dondurulmu olabilirler. Maddi bir
engel benim imknlanm donduramaz, byie bir engel benim iin yalnzca ba
ka mmkn olanlara doru atlmda bulunmamn vesilesidir, onlara bir dsal
lk kazandramaz. Yamur yad iin evds kalmak ile dar kmanz yasaklan

d iin evde kalmak ayn ey deildir. Birinci kta, edimlerimin sonularn


dikkate alarak, evde kalmak iin ben-kendim karar veririm; yamur engelini
benim-kendime doru geride brakr, onu bir ara klarm, ikinci kta, kmak
ya da kalmak konusundaki bizatihi imknlarm geride braklm ve dondurul
mu olarak bana sunulurlar ve bir zgrlk bu imkanlar hem ngrr hem de
nler. Bir bakas tarafndan buyurulduu zaman bizi irkiltecek olan eyi, sk sk,
ok doallkla ve rahatsz olmadan yapyorsak, bu kapris deildir. nk dzen
ve savunma, bakasnn zgrln kendi kleleimiz iinde snamamz ge
rektirir. Bylece imknlarmn bana ynelen bak iindeki lm bana bakas
nn zgrln duyumsatr; bu lm ancak bu zgrln barnda gerekle
ir ve ben, benim-kendim iin eriilmez; ama yine de ben, ben-kendim olarak
bakasnn zgrlnn barna frlatlrm, terk edilirim. Bu snamayla balan
t halinde, tmel zamana aidiyetim de bana ancak zerk bir zamansallama ara
clyla ierilmi ve gerekletirilmi olarak grnebilir, yalnzca kendini zamansallatran bir kendi-iin beni zamann iine frlatabilir.
Bylece bak araclyla bakasn, somut bir biimde, kendi imknlarna do
ru zamansallarken bir dnyay var klan zgr ve bilinli zne olarak duyumsa
rm. Ve bu znenin aracsz mevcudiyeti, benim-kendi hakkmda oluturmaya a
lacam her trl dncenin zorunlu kouludur. Bakas, hibir eyin beni ayr
mad bu ben-kendimdir, onun salt ve tastamam zgrl dnda, yani tek ba
na kendi iin ve kendi araclyla daha olacak olduu, daha olmas gereken kendi-kendinin o belirsizlii dnda kesinlikle hibir ey beni ondan ayrmaz.
Saduyunun her zaman tekbenciliin karsna karm olduu o sarslmaz
direnileri aklamaya girimek iin imdi artk yeterince ey biliyoruz. Nitekim
bu direniler bakasnn kendini bana somut ve besbelli bir mevcudiyet olarak
vermesinde temellenir; bu, hibir biimde kendimden deviremediim ve (hibir
365

Jean-Paul Sartre

biimde phe konusu edilemeyecei gibi) bir fenomenolojik indirgemenin ya da


herhangi bir baka ejtoxr] [epokhe]nin nesnesi olamayan bir mevcudiyettir.
Gerekten de, bana bakyorlarsa, nesne olduumun bilincine varrm. Ama bu
bilin ancak bakasnn varoluu iinde ve bu varolu araclyla ortaya kabi
lir. Hegel bu konuda haklyd. Yalnz, bu baka bilin ve bu baka zgrlk ba
na asla verilmi deildir, nk, eer verilmi olsaydlar bilinmi ve dolaysyla
da nesne olurlard ve ben de nesne olmaktan kardm. Ayn ekilde, kendi fo
numun kavramn ya da tasvirini de onlardan devremem. nk ncelikle on
lar tasarlamyor ya da kendim iin tasavvur etmiyorum: bylesi deyimler bi
zi yeniden, ilke olarak oyund braklm olan bilmeke gnderirler. Ama ay
rca bizzat gerekletirebileceim her trl somut zgrlk snamas benim z
grlmn snanmasdr, bilincin her trl somut yakalan benim bilincim(in)
bilincidir, bilin nosyonunun kendisi bile mmkn bilinlerime gndermekten
baka bir ey yapmaz: nitekim, Giri blmmzde, zgrln ve bilincin va
roluunun onlarn zlerini ncelediini ve koullandrdn gstermitik: bunun

sonucu olarak, bu zler, benim bilincimin ya da benim zgrlmn yalnzca


somut rneklenmelerinin paras olarak dnlebilirler. nc olarak, zgr
lk ve bakasnn bilinci, tasavvurlarm birletirmeye yarayan kategoriler de ola
maz. Elbette, Husserlin gsterdii gibi, benim dnyamn ontolojik yaps onun
ayn zamanda bakas iin dnya olmasn da talep eder. Ama bu, bakasnn be
nim dnyamn nesnelerine tikel bir nesnellik tr kazandrmas lsnde by

ledir, nk bakas esasen nesne kimliiyle bu dnyann iindedir. Karmda


okumakta olan Pierrein kitabn ona dnk yzne tikel bir nesnellik tr ver
dii doruysa da bunu ilke olarak benim de grebildiim yzne de verir (yine
de bu yz, daha nce grdmz gibi, tam da okunmakta olduu lde ben
den kurtulur), kitabn bu yz, benim iinde olduum ve dolaysyla mesafenin
tesinde ve sihirli bir ba araclyla nesne-Pierree balanal dnyaya aittir. Bu
koullar altnda, bakas kavram gerekten de bo form olarak saptanabilir ve
benimki olan dnya iin nesnellik glendirmesi olarak durmadan kullanlabi
lir, Ama bakasnn bakan-bak iindeki mevcudiyeti dnyay glendirmeye
katkda bulunamaz, tersine onun dnyaln bozar, nk tam da dnyann
benden kurtulmasna yol aar. Dnyann benden kurtulmas grece olduunda
ve nesne-bakasma doru kurtulma olduunda, nesnelii glendirir; dnyann
ve benim-kendimin benden kurtulmas mutlak olduunda ve benimki olmayan
366

Varlk ve Hilik

bir zgrle doru gerekletiinde, bilgimdeki bir erimedir: dnya, orada


dnya halinde yeniden btnlemek zere dalr, ama bu dalma bana veril
mi deildir, onu ne bilebilirim, ne de hatt yalnzca dnebilirim. u halde bak-bakasnn bana mevcut olmas ne bir bilgidir, ne benim varlma ilikin bir
tasavvurdur, ne de bir birletirme formu ya_ da kategoridir. Bu mevcudiyet var
d r ve ben onu benden tretemem.

Ayn zamanda bu mevcudiyeti fenomenolojik eko/T) [epokhejnin etkisi al


tnda yok edemem de. Nitekim eno^T) [epokhe], transandantal bilinci mutlak
gereklii iinde kefetmek zere dnyay paranteze almay hedefler. Bu ilemin
genelde mmkn olup olmadn sylemek, burada bizim iimiz deil. Ama bi
zi ilgilendiren durumda, bu ilem bakasn oyund brakamaz, nk bakanbak olarak bakas tam da dnyaya ait deildir. Bakasnn nnde kendim den
utanyorum, diyorduk. Fenomenolojik indirgemenin etkisi, bizatihi utanc mut
lak znelii iinde daha iyi ortaya karmak iin, utancn nesnesini oyund b
rakmak olmaldr. Ama utancn nesnesi bakas deildir: benim edimim ya da
dnya iindeki konumlanmdr utancn nesneleri. Yalnzca bunlar gerektiin
de indirgenmi olabilirler. Bakas, benim utancmn nesnel bir koulu bile de
ildir. Ama yine de bu utancn bizatihi-varl gibidir. Utan, bir bilincin bir
nesneyi aa kard tarzda deil de, bilincin bir urann kendi motivasyo
nu olarak yanal bir biimde bir baka ura ierdii tarzda bakasnn aa k
masdr. Cogito araclyla salt bilince erimi olsaydk ve bu salt bilin utan
(olmak) bilincinden baka bir ey olmasayd bile, bakasnn bilinci kavranamaz
mevcudiyet olarak yine de bu salt bilince musallat olacakt ve bu yoldan her tr
l indirgemeden kurtulacakt. Bu, bakasn ncelikle dnyada deil bilincin ya
nnda aramak gerektiini, onu bilinte ve bilin araclyla kendini ne ise o ol
duran bir bilin olarak aramak gerektiini bize yeterince gsterir. Cogito tarafn
dan kavranan bilincim nasl ki yadsnamaz bir biimde kendi-kendisine ve ken
di varoluuna tanklk ediyorsa, baz tikel bilinler, rnein utan-bilinci de
yadsnamaz bir biimde cogitoya ve kendi-kendisine ve bakasmm varoluuna
tanklk eder.
Ama yle denilebilir: kendim-iin-nesneliimin anlam sadece bakasnn
bak deil midir? Bu yoldan yeniden tekbenciliin iine deriz: tasavvurlar
mn somut sistemiyle nesne olarak btnletiimde, bu nesnelemenin anlam
da benim dmda tasavvur edilmi ve bakas olarak tzletirilmi olur.
367

Jean-Paul Sartre

Ama unlara iaret etmek gerekir:


1)

Benim kendim iin nesneliim, hibir ekilde Hegelin leh bin Ichin

[Ben benim] belirtikletirilmesi deildir. Formel bir zdelik hibir ekilde sz


konusu olmad gibi, benim nesne-varlk ya da bakas-iin-varlm da kendim-iin-varlmdan derinlemesine farkldr. Nitekim, Birinci Blmmzde
iaret etmi olduumuz gibi, nesnelik nosyonu belirtik bir olumsuzlamay gerek
tirir. Nesne, benim bilincim olmayan eydir ve bunun sonucu olarak bilincin va
sflarna sahip olmayan eydir, nk benim iin bilincin vasflarn tayan ye
gane varolan benimki olan bilintir. Bylece, benim-iin-nesne-ben, ben olmayan,
yani bilincin vasflarna sahip olmayan bir bendir. Bu, dalm bilintir; nesneletirme radikal bit bakalamdr, kendimi ak ve seik bir biimde nesne ola
rak grebilseydim bile, grecek olduum ey benim-kendimde ve benim-kendim iin olduumun, Malrauxnun szn ettii o kyaslanamayan ve her eye
yelenesi ucubenin tastamam uygun tasavvuru olmayacaktr; benim-dmdakivarlmm bakas iin kavran olacaktr, yani benim-iin-varlmdan radikal
bir ekilde farkl olan ve asla ona gndermeyen bakas-varlmn nesnel kavran olacaktr. rnein kendimi kt olarak kavramak, benim-kendim iin oldu
um eye atfta bulanmak olamaz, nk kendim iin kt olmadm gibi ol
mam da mmkn deildir. nk nce benim-kendim iin memur ya da hekim
olmamdan daha ok kt olmam sz konusu deildir. Nitekim ne ise o olma
mak ve ne deilse o olmak kipindeyim. Bunun tersine, kt nitelemesi beni bir
kendinde olarak vasflandrr. nk sonra, eer kendim iin kt olmak zorun

da olsaydm, onu daha olacak olmak kipinde kt olmam gerekirdi, yani kendi
mi kt olarak kavramam ve istemem gerekirdi. Ama bu da u anlama gelir: ken
dimi, bizzat bana iyiliimin tersi gibi grnen eyi ve tam da Kt olduu ya da
benim iyiliimin tersi olduu iin yle grnen eyi isteyen o|arak kefetmek zo
rundaym. Dolaysyla istediim eyin tam tersini zellikle ayf anda ve ayn m
nasebet iinde istemem, yani tam da ben-kendim olarak benim-kendimden nef
ret etmem gerekir. Ve bu ktlk zn kendi-iinin alannda tastamam gerek
letirmek iin, kendimi kt olarak kabullenmem gerekir, yani knanmama yol
aan ayn bir edimle kendimi onaylamam gerekir. Ben ben olduum lde bu
ktlk nosyonunun, kaynan hibir ekilde benden alamayaca yeterince g
rlyor. Ve istediim kadar ekstaz ya da beni benim-iin oluturan kendimden
koparl en u snrlarna kadar gtreyim, eer kendi kaynaklanma terk edil368

Varlk ve Hilik

inisem ktl kendime atfetmeyi de hatt onu kendim iin tasarlamay da as


la baaramam. nk ben benim-kendimden koparhmm, benim kendi hiligimim; her trl nesneliin ortadan kalkmas iin ben ve ben arasnda kendi
kendimin dolaymcs olmam yeterlidir. Beni nesne-benden ayran bu hilii ol
mak zorunda deilim; nk kendisi olduum nesneye mevcut olmam gerekir.

Bylece benim kendi gcm olmayan ve ne yle gsterebileceim ne de kurabi


leceim nesneletiren bir gcn dolaym olmakszn kendime hibir nitelik kazandraman. phe yok ki yle denir: baja kim olduumu bakasnn retti
i hanidir sylendi. Ama bu tezi savunan ayn*.kiiler, beri yandan da bakas
kavramn kendime ait glerim zerindeki dnmle ve yanstma ya da mekseme yoluyla benim-kendimden devirdiimi olumluyorlard. Dolaysyla iin
den kamadklar bir ksr dng iinde kalyorlard. Aslnda, bakas benim
nesneliimin anlam olamaz, o bu nesneliin somut ve akn kouludur. nk,
gerekten de, bu kt, kskan, sempatik ya da antipatik, vs. tr nitelik
ler nafile dler deildir: bunlar bakasn nitelemek zere kullandmda, ona
kendi varl iinde ulamak istediimi aka grrm. Bununla birlikte bunla
r benim kendi gerekliklerim olarak yaayamam: bu nitelikler bakas tarafn
dan bana verildiklerinde, benim-kendim iin olduum eyi gstermekten asla
geri durmazlar; bakas karakterime ilikin bir betimleme yaptnda kendimi
tanyamam, ama yine de bunun ben olduumu bilirim. Bana gsterilen bu
yabancy, bir yabanc olmaktan kmakszn hemen kabullenirim. nk bu ya
banc benim znel tasvirlerimin sradan birletirilmesi olmad gibi, leh bin
leh [Ben benim] anlamnda olduum bir Ben de deildir, bakasnn benim
hakkmda edindii ve sorumluluunu tek bana tayaca nafile bir imge de de
ildir: daha olacak olduum benle kyaslanamayan bu ben yine benim, ama bu
yabanc yeni bir ortam tarafndan bakalatrlr ve bu ortama uyarlanr; bir var
lktr, benim varlmdr ama tmyle yeni varlk boyutlar ve kiplikleri tar; a
lamaz bir hilik tarafndan benden ayrlm bendir, nk ben bu benim, ama
beni benden ayran bu hilik deilim. O, nihai ve tm ekstazlarma akn bir
ekstaz araclyla olduum olmam gereken bendir, nk daha olacak olduum
ey ekstaz deildir. Benim bakas-iin varlm, mutlak boluk iinde nesnelli
e doru bir dtr. Ve bu d yabanclama olduundan, kendimi benimkendim iin nesne gibi olduramam, nk hibir durumda kendi'kendime yabanclaamam.
369

Jean-Paul Sartre

2)

Zaten bakas beni benim-kendim iin deil, kendisi iin nesne olarak olu

turur. Baka trl syleyecek olursak, benim-kendim hakknda sahip olacam


bilgiler iin dzenleyici ya da oluturucu kavram kullanmaz. Dolaysyla bakas
nn mevcudiyeti nesne-beni grnre karmaz: benden ...e doru bir katan
baka bir ey kavrayamam. Dil, bakasnn beni kt ya da kskan olarak kabul
ettiini bana akladnda bile, ktlm ya da kskanlm hakknda asla so
mut bir grye sahip olamam. Bunlar, doalan bile benden kurtulmak olan uu
cu nosyonlardan ibaret kalrlar: ktlm kavrayamam, ama u ya da bu edim
vesilesiyle kendi-kendimden kurtulur, ktln yalnzca ve ieriksiz bir biim
de dnebileceim ama yine de olduumu hissedeceim bir varla doru, uzak
tan utan ya da korkuyla yaayacam yabanclamam ve akm hissederim.
Bylece nesne-benim, bilgi ya da bilgi birlii deil, tedirginlik, kendi-iinin ekstatik birliinden yaanm bir kopu, eriemeyeceim ve yine de olduum snrdr.
Ve bakas, yani bu beni bana getiren kii de, bilgi ya da kategori deil, yabanc bir
zgrle mevcudiyet olgusudur. Aslnda benden kopuum ve bakasnn zgr
lnn belirii bir ve ayndr, bunlan ancak birlikte hissedebilir ve yaayabilirim,
hatt biri olmadan tekini tasarlamaya bile kalkamam. Bakas olgusu yadsna
mazdr ve beni yreimden vurur. Onu tedirginlikle dnrm; onun aracly
la, bu dnya olan ve yine de ancak sezinleyebildiim bir dnyada srekli olarak
tehlikedeyim; ve bakas bana, sonradan benimle karlamak iin ilk nce olutu

rulan bir varlk gibi deil, benimle kkensel bir varlk mnasebeti iinde beliren
bir varlk gibi grnr ve bu varln olumsuzlanmazl ve olgusal zorunluluu be
nim kendi bilincimin olumsuzlanmazl ve olgusal zorunluluudur.
Yine de pek ok zorluk ortada duruyor. zellikle de, bakasna utan arac
lyla olumsuzlanmaz bir mevcudiyet kazandryoruz. Oy|a bakasnn bana
bakmasnn yalnzca muhtemel olduunu grmtk. Tepenin stndeki o ift
lik, milislere bakar gibidir, dman tarafndan igal edilmi olduu kesindir; ama
dman askerlerinin u anda iftlik evinin pencerelerinden dary gzetledikle
ri kesin deildir. Arkamda, ayak seslerini duyduum o adamn bana bakt ke
sin deildir, yz belki de baka tarafa dnktr, bak yere ya da bir kitaba y
nelmitir; ve nihayet, genel bir ekilde, benim zerime evrilmi gzlerin gz ol
duklar da kesin deildir, bunlar sadece gerek gzlere benzetilerek yaplm
da olabilirler. Ksacas, baklm olmadm halde srekli bir ekilde baklm ol370

Varlk ve Hilik

luuma inanabilmemden tr, bu kez de bak muhtemel hale gelmiyor mu? Ve


bakasnn varoluuna ilikin kesin kanaatimiz bu yzden dpedz varsaymsal
bir nitelik kazanmyor mu?
Glk u terimlerle dile getirilebilir: dnya iinde bana bir bak ortaya ko
yar gibi grnen baz grnmeler vesilesiyle, beni bakasnn gerek varoluuna
gnderen kendine zg yaplaryla birlikte i?elli bir baklm-varl bizzat ken
dimde kavrarm. Ama yanlm olmam mmkndr: belki de benim gz sand
m dnya nesneleri gz deildiler, belki d arkamdaki fundal kmldatan yal
nzca rzgard, ksacas belki de bu somut nesneler gerekten bir bak gstermi
yorlard. Baklm olduum konusundaki kesin kanaatim bu durumda ne hale
gelir? Utancm gerekten d e birisinin karsndaki utan t: ama orada hi kimse
yok. Bundan tr, utancm da hi kimse karsndaki utan haline gelmez mi,
yani hi kimsenin bulunmad yerde birini ngrdne gre yanl utan ha
line gelmez mi?
Eer aratrmamz ilerletmek ve bakas-iin-varlmzm yapsn daha sak
lkla gstermek gibi bir yarar olmasayd, bu glk bizi uzun boylu uratramazd ve ona deinmezdik bile. Nitekim bu glk iki farkl bilgi dzenini ve
kyaslanamaz iki varlk trn birbirine kartrmaktan kaynaklanr. Dnyaiindeki-nesnenin yalnzca muhtemel olabileceini her zaman biliyorduk. Bu
onun bizatihi nesne olma vasfndan ileri gelir. Yoldan geenin bir insan olmas
muhtemeldir; ve eer gzlerini bana evirirse, ba klm -varl hemen ve kesin
likle duyumsamakla birlikte, bu kesinlii nesne-bakas deneyimimin iine aktaramam. Gerekten de bu kesinlik bana ancak dnyaya akn mevcudiyet ve be
nim nesne-varlgmm gerek koulu olarak zne-bakasm kefettirir. u halde
her trl kta, zne-bakas hakkmdaki kesin kanaatimi bu kesin kanaatin ve
silesi olan nesne-bakas zerine aktarmak ve karlk olarak da, zne-bakasmn
grnmesindeki besbellilii nesne-bakasnm oluma ihtimalinden kalkarak
yanllamak imknszdr. Dahas, bak, daha nce gsterdiimiz gibi, bak or
taya kartan nesnenin tahrip olduu fonda belirir. Eer srayarak bana doru
ilerleyen u iko ve irkin yaya aniden bana bakarsa, bu bak onun irkinliin
den ve imanlndan ve sramalarndan oluur; kendimi baklm olarak his
settiim srece o, ben ve benim-kendim arasndaki salt dolaymc zgrlktr.
Dolaysyla baklan-varlk bak ortaya koyan nesneye bam l olamaz. Ve d
nmsel ynden kavranabilen Erlebnis olarak utancm kendi-kendisine oldu371

Jean-Paul Sartre

gu gibi ayn ekilde bakasna da tanklk ettiine gre, ilke olarak phe halin
de geersizletirilebilen bir dnya nesnesi vesilesiyle bu utanc sorun haline ge
tirmeyeceim. Bu, kendi bedenime ilikin alglarm (rnein, elimi grdm
de) hataya konu olabildii iin kendi varoluumdan phe etmek gibi olurdu. $u
halde, olanca saklyla ortaya karlm olan baklan-varlk eer bakasnn be
denin e, cogitonun salt gereklemesi iinde bilincimin bilin olmasnn benim
kendi bedenime bal olduundan fazla bal deilse, benim deneyimim kendi ala

n iindeki baz nesnelerin grnmesini, zellikle de bakasnn gzlerinin be


nim ynmde kesimesini, salt bir uyarm olarak, b a klan -va rlm gerekle
tirmenin salt vesilesi olarak ele almak gerekir, tpk, Platonda, duyulur dnya
nn elikilerinin bir felsefi dntrme gerekletirme vesilesi olmalar gibi. K
sacas, kesin olan benim baklan oduumdur, yalnzca muhtemel olan bakn u
ya da bu dnya-ii mevcudiyete balanm olmasdr. Bunda zaten bizi arta
cak bir ey de yoktur, nk, daha nce grdk, bize bakmakta olanlar hibir
zaman gzler deildir: zne olarak bakasdr. Denecektir ki, bununla birlikte ge
riye yanlm olduumu kefedebileceim kalyor: anahtar deliine eilmi du
rumdaym; birdenbire ayak sesleri duyuyorum. Bir utan rpertisi bedenimi
kaplyor: birisi beni grd. Ayaa kalkyorum, bombo koridorda gzlerimi do
latryorum: yanl bir alarmm. Rahat bir nefes alyorum. Burada kendisini
kendiliinden yok eden bir deneyim gereklemedi mi?
Daha yakndan bakalm. Hata olarak aa kan ey benim bakas iin nesne-varlm mdr? Asla deil. Bakasnn varoluu phe konusu olmaktan y
lesine uzaktr ki o yanl alarmn sonucu, beni kalktm iten pekl vazgeirebilir. Tersine, gzm anahtar deliine uydurmaya devam edersem yreimin
attn hissedecek ve en ufak grlty, merdiven basamaklanndaki en ufak g
crty kollayacam. lk alarmla birlikte kaybolmu olmas Iyle dursun, bakap

s artk her yerdedir, benim akmdadr, benim stmdedft, komu odalardadr


ve bakas-iin-varlm derinlemesine bir ekilde hissetmeye devam ederim;
hatt utancmn kaybolmamas bile mmkndr: imdi yzm kzarm olarak
anahtar deliine doru eilirim, bakas-iin-varlm duyumsamay srdr
rm; imknlarm durmadan lmekte, mesafeler, birisinin var olabilecei
merdivenden itibaren, bir insan mevcudiyetinin saklanm olabilecei o karan
lk keden itibaren durmadan bana doru almaktadr. Dahas, en ufak grl
tde sryorsam, her gcrt bana bir bak haber veriyorsa, bunun nedeni esa372

Varlk ve Hilik

) sen baklan-varlk durumunda olmamdr. O halde yalancktan grnm olan


t ve yanl alarm srasnda kendini kendiliinden tahrip etmi olan ksaca nedir?
t Bu, ne zne-bakasdr, ne de onun bana mevcudiyetidir: bu, bakasnn olgusal-

; i tg [facticite], yani bakasnn benim dnyam iindeki bir nesne-varla olumsal


; balantsdr. Nitekim pheli olan ey bakasnn kendi-kendisi deildir, bakam

snn orada-varhdr yani, Bu odada birisi var szckleriyle dile getirebilece


imiz tarihsel ve somut olaydr.
Bu aklamalar daha ileriye gitmemize'imkn verecektir. Gerekten de, ba
kasnn dnya zerindeki mevcudiyeti, analitik yoldan, zne-bakasnn bana
mevcut oluundan kaynaklanamaz, nk bu kkensel mevcudiyet akndr, ya
ni dnyanm-tesinde-olmaktr. Bakasmm odann iinde mevcut olduunu san
mtm, ama yanldm: orada deildi; namevcuttu. yleyse namevcut [absence]
olma nedir?
Namevcut deyimini ampirik ve gndelik kullanm iinde ele aldmzda, bu
deyimi orada-olmamakm her trn gstermek iin kullanmayacam aktr.
lk olarak, eer sigara paketimi her zamanki yerinde bulamazsam onun namev
cut olduunu sylemem; bununla birlikte yine de onun orada olmas gerektii

ni bildirebilirim. nk maddi bir nesnenin ya da bir aletin konumu, bu ko


num kimi durumda kesinlikle ona atfedilmi bile olsa onun doasndan kaynak
lanmaz. Bu doa ona sadece bir yer kazandrabilir; ama bir aletinden benim ara
clmla gerekleir. nsan-gereklii, bir yeri nesnelere ulatran varlktr. Ve
yalnzca insan-gereklii, kendi kendisinin imknlar olan olarak, kkensel ola
rak bir yer alabilir. Ama te yandan, bu apartman dairesinde Aa Hann ya da
Fas Sultamnm namevcut olduklarn da syleyemem, ancak burada ikamet et
mekte olan Pierrein on be dakikalna namevcut olduunu sylerim. Ksacas
namevcudiyet, mevcudiyetiyle kendi-kendisinin belirledii yerlere ve meknlara
nispetle insan-gerekliinin bir varlk kipi olarak tanmlanr. Namevcudiyet bir
yerle olan balar hilii deildir, tersine, Pierrein orada namevcut olduunu bil
direrek onu belirli bir yere gre ben belirlerim. Nihayet, Pierrein oradan geme
yi det edinmi olsa bile doadaki bir yere nispetle namevcudiyetinden de sz
edemem. Ama tersine, onun hibir zaman bulunmad herhangi bir yrede ya
plan bir piknikteki namevcudiyetine esef edebilirim. Pierrein namevcudiyeti,
orada olmak iin kendi-kendisine karar vermek zorunda olduu bir yere gre ta
nmlanr, ne var ki bu yerin kendisi, bu zel alanla ya da hatt bu yer ile Pier373

Jean-Paul Sartre

rein kendisi arasnda kurulan birebir ilikilerle deil, daha baka insan-gerek-l

lklerinin mevcudiyetiyle yer olarak snrlanr. Pierre baka insanlara nispeten na-|

mevcuttur. Namevcudiyet Pierrein Theresee nispeten somut bir varlk kipidir;|


insan-gereklikleri ile dnya arasndaki bir ba deil, insan gereklikleri arasn

daki bir badr. Pierre, Theresee gre bu yerde namevcuttur. u halde namevcu-:j

diyet, iki ya da daha ok insan-gereklii arasndaki bir varlk badr; bu ba ,;


bu gerekliklerin birbirleri iin temel bir mevcudiyet olmasn zorunlu klar ve
esasen bu mevcudiyetin tikel somutlamalanndan birinden ibarettir. Pierre iin
Theresee nispeten namevcut olmak, Theresein ona mevcut olmasnn tikel bir
eklidir. Nitekim namevcudiyetin anlam tamas iin, Pierrein Therese ile b
tn mnasebetlerinin korunmu olmas gerekir: onu sevmektedir, onun kocas
dr, onun geimini salamaktadr, vs. zellikle de namevcudiyet Pierrein somut
varoluunun korunmasn varsayar: lm bir namevcudiyet deildir. Bundan
tr Pierreden Theresee uzanan mesafe onlarn karlkl olarak birbirlerine
mevcut olmalarna ilikin temel olguyu hibir ekilde deitirmez. Nitekim bu
mevcudiyeti Pierrein bak asndan ele alacak olursak, onun ya Theresein
dnyann ortasndaki nesne-bakas olarak varolmas anlamna geldiini, ya da
Pierrein, Therese iin kendisini bir zne-bakas iinmi gibi varolur hissettii
anlamna geldiini grrz. Birinci kta mesafe olumsal klnmtr, Pierrein bir
dnyann Btnlk olarak varolmasn salayan ve mesafeyi vareden kii ola
rak mesafesizcesine bu dnyada mevcut olmasndan ibaret temel olguya nispe
ten hibir anlam tamaz. kinci kta, Pierre nerede olursa olsun Therese iin
mesafe olmakszn varolduunu hisseder: Therese, ondan uzaklat ve onunla
kendisi arasnda bir mesafe at lde ona mesafelidir; dnya tmyle onlar
birbirlerinden ayrmaktadr. Ama Pierre, Theresein varlk kazandrd dnya
iindeki nesne olduu srece, Therese iin mesafesizdir. Dolaysyla uzaklama
hibir kta bu zsel ilikileri deiiklie uratamaz. Mesafe ister byk ister k
k olsun nesne-Pierre ile zne-Therese arasnda, nesne-Therese ile zne-Pierre
arasnda bir dnyann sonsuz k*alml vardr; zne-Pierre ile nesne-Therese ara
snda, zne-Therese ile nesne-Pierre arasnda hibir mesafe yoktur. Bylece am
pirik namevcudiyet ve mevcudiyet kavramlar, Pierreden Theresee ve Thereseden Pierree ynelen temel bir mevcudiyetin iki zelliidir; bu mevcudiyeti u
ya da bu tarzda ifade etmekten baka bir ey yapmazlar ve ancak onunla anlam
kazanrlar. Pierre Londrada, Hindistanda, Amerikada, ssz bir adada da olsa,
374

Varlk ve Hilik

Pariste kalm olan Therese ona mevcuttur, ancak ld zaman ondaki mev
cudiyet olmaktan kacaktr. nk bir varlk yerlerle olan mnasebetine, enlem
ve boylam derecesine gre konumlanm deildir: insana zg bir meknn iin
de, Guermanteslann taraf ile Swannlarm taraf arasnda konumlanr ve iin
de konumland bu gzergahsal mekn yaymasna imkn veren ey de
Swannm, Guermantes desine dolaysz mevcudiyeti olmasdr. Bu mevcudiyet
akmlk iinde gerekleir; akmlk iinde, Fastaki yeenime mevcut olmamdr
ki beni dnya-iinde-konumlandnr ve Fas Yolu diye adlandrlabilecek olan yo
lu benimle onun arasnda yaymama imkn verir. Gerekten de bu yol, iin varlkmla balant halinde alglayabileceim nesne-bakas ile mesafesizcesine ba
na mevcut olan zne-bakas arasndaki mesafeden baka bir ey deildir. By
lece akn znelerin dolaysz mevcudiyetiyle ballam halinde beni benim dn
yamn nesnelerine ulatran yollarn sonsuz eitliliiyle konumlanm olurum.
Ve dnya btn varlklaryla birlikte bana ayn anda ve topluca verilmi oldu
undan, bu yollar yalnzca kullanlabilir arasal bileimler birlikteliini temsil
ederler; bu birliktelik dnya fonu zerinde esasen rtk bir biimde ve gerek
ten ierilen bir nesne-bakasnm buradaki kimliiyle bu fonda grnmesine
imkn verir. Ama bu aklamalar genelletirilebilir: kkensel mevcudiyet fonu
zerinde bana nispeten namevcut ya da mevcut olanlar yalnzca Pierre, Rene,
Lucien deildir; nk onlar beni konumlandrmaya tek balarna katkda bu
lunmazlar: kendimi ayn zamanda da Asyallara ya da zencilere nispeten Avru
palI, genlere nispeten yal, sululara nispeten yarg, iilere nispeten burjuva,

vs., olarak konumlarm. Ksacas her insan-gereklii yaayan her insana nispe
ten kkensel mevcudiyet fonu zerinde mevcut ya da namevcuttur. Ve bu k
kensel mevcudiyet ancak baklan-varlk olarak ya da bakan-varlk olarak, yani
bakasnn benim iin nesne olmasna ya da benim-kendimin bakas-iin-nesne
olmasna gre anlam tayabilir. Bakas-iin-varlk benim insan-gerekliimin
deimez bir olgusudur ve ben onu olgusal zorunluluu iinde, ben-kendim
zerinde oluturduum en ufak dncede bile kavrarm. Nereye gidersem gi
deyim, ne yaparsam yapaym nesne-bakasma olan mesafelerimi deitirmekten,
bakasna doru giden yollara sapmaktan baka bir ey yapmam. Uzaklamak,
yaklamak, falanca tikel nesne-bakasn kefetmek, bakas-iin-varlmm ana
izlei zerinde ampirik deiimler gerekletirmekten ibarettir. Beni nesne hali
ne getiren olarak bakas, her yerde kendisine mevcut olduumdur. Bundan
375

Jean-Paul Sartre

!
I
sonra, yolumun stnde karlaageldiim bir nesne-bakasmn ampirik m evcu- f

diyeti konusunda pekl yanlabilirim. Yolda bana doru gelenin Anny olduu- j

nu sanabilir, sonra da onun tanmadm bir kii olduunu kefedebilirim:


Annyye temel mevcudiyetim bundan tr deimi olmaz. Yar karanlkta be

ni gzetleyenin bir adam olduunu sanabilir ve sonra bunun insan gibi grd- :
m bir aa gvdesi olduunu kefedebilirim: benim btn insanlara temel
mevcudiyetim, btn insanlarn bana mevcut olular bu yzden deimi ol
maz. nk deneyimimin alan iinde bir insann nesne olarak belirmesi, bana
insanlarn (var) olduunu reten ey deildir. Bakasnn varoluuna ilikin ke
sin kanaatim bu deneyimlerden bamszdr ve tersine bu deneyimleri mmkn
klan da bu kesin kanaattir. O zaman bana grnen ve zerinde yanlmabilecek
ey ne bakasdr, ne de bakasyla aramdaki gerek ve somut badr, bir nesneinsan temsil etmesi mmkn olduu gibi temsil etmemesi de mmkn olan bir
buradaki"dir. Yalnzca muhtemel olan ey bakasnn mesafesi ve gerek mekn

sal komuluudur; yani onun nesne olma vasf ve benim aa kmasn sala
dm dnyaya aidiyeti, sadece bizatihi beliriimle bir bakasn grnr kld
m lde pheli deildir. Yalnz bu nesnellik dnyann herhangi bir yerin
deki bakas olarak dnyann iinde erir: nesne-bakas, zneliimin kazanl
masnn balla olan grnme olarak kesindir; ama bakasnn bu nesne ol
mas asla kesin deildir. Ve ayn biimde temel olgu, yani bir zne iin benim
nesne-varlm da dnmsel apaklkla ayn trden bir apaklk tar; ama
bir fonun aynmszl iinde boulup kalacak yerde u belirli anda ve tekil bir
bakas iin dnya fonu zerinden buradaki" olarak kopup ayrlmam byle bir
apaklk tamaz. Herhangi bir Alman iin u anda nesne olarak varolduum ke
sindir. Ama acaba Avrupal, Fransz, Parisli kimliiyle ve bu topluluklarn fark
szl iinde mi varolmaktaym, yoksa Paris halknn ve ifransz topluluunun
kendisine fon oluturmak zere birdenbire evresinde dzenlendikleri bu Paris
li olarak m? Bu nokta hakknda hibir zaman muhtemel bilgilerden baka bir
ey elde edemeyeceim, kald ki bu bilgiler sonsuzcasma muhtemel olabilirler.
imdi artk bakn yapsn kavrayabiliriz: her bakta, benim algsal alanm
iinde somut ve muhtemel mevcudiyet olarak bir nesne-bakas vardr ve bi ba
kasnn baz tavrlar vesilesiyle, utan, idaralmas, vs. araclyla baklan-varlk
m kavramaya ben-kendim karar veririm. Bu baklan-varlk kendini u anda
o somut buradaki olmamn salt ihtimali gibi sunar bu ihtimal, muhtemelli376

Varlk ve Hilik

lnin bizatihi anlamm ve doasm, her zaman bakas iin olan olarak bakasnn
da her zaman bana mevcut olmasnn temel kesinliinden devirir. nsanlk du
rumumun, yaayan btn teki insanlar iin nesne olmamn, milyonlarca bak
altnda ve benim-kendimden milyonlarca kez kurtularak arenaya atlm bulun
mamn somut deneyimini, benim evrenim iinde bir nesnenin belirmesi vesilesiyw

le ve bu nesne bir bilin iin farkllam buradaki olma vasfyla u anda muhte
melen nesne olduumu bana gsterirse gerekletiririm. Bak adn verdiimiz
fenomenin tamam budur. Her bak, yaayan btn insanlar iin varolduumu
zu, yani benim kendileri iin varolduum bilirt(ler)in bulunduunu somut bi
imde -ve cogitonun yadsnamaz kesinlii iinde- bize duyumsatr. Bu bak
iinde bana mevcut olan zne-bakasmm kendini oulluk formu altnda verme
dii gibi zaten birlik olarak da vermediini (tikel bir nesne-bakasyla somut m
nasebeti dnda) iyice vurgulamak zere leri parantez iine alyoruz. Gerekten
de, oulluk yalnzca nesnelere aittir, dnyalatran bir kendi-iinin ortaya k
masyla varlk kazanr. Bizim iin nesne(ler)in belirmesini salayan baklan-varlk, bizi saylmam bir gereklikle kar karya getirir. Bunun tersine, baktm
anda, bana bakmakta olanlar, teki bilinler, okluk halinde yaltlrlar. te yan
dan, somut deneyim vesilesiyle baka arkam dnerek insan mevcudiyetinin son
suz farkszln bolukta dnmeye ve onu asla nesne olmayan sonsuz zne kav
ram altnda birletirmeye alrsam dpedz formel bir nosyon elde ederim; bu
nosyon, bakasnn mevcudiyetine ilikin mistik snavlarn sonsuz bir dizisine
gndermede bulunan, kendisi iin varolduum her yerde mevcut ve sonsuz olan
Tanr nosyonudur. Ama bu iki nesneletirmede de, yani somut ve sayan nesneletirme gibi birletiren ve soyut nesneletirmenin her ikisinde de duyumsanm
gereklik, yani bakasnn say-ncesi mevcudiyeti eksiktir. Bu birka aklamay
daha somutlatracak olan ey, herkesin yapabilecei u gzlemdir; bir rol can
landrmak ya da bir konferans vermek iin halk nne kmamz gerektiinde,
bakldmz gzden karmakszn yerine getireceimiz edimler btnn bak
n mevcudiyetinde gerekletiririz, dahas bu bak iin bir varlk ve bir nesneler
btnl oluturmaya alrz. Ama bakn saymn yapmayz. Yalnzca geli
tirmek istediimiz dncelere dikkat ederek konutuumuz lde bakasnn
mevcudiyeti farksz olarak kalr. Bu mevcudiyeti sim /, dinleyici topluluu, vs.
balklar altnda birletirmek yanl olur: gerekten de kolektif bir bilince sahip
somut ve bireylemi bir varln bilincine sahip deiliz; bunlar daha sonra dene
3.77

Jean-Paul Sartre

yimimizi dile getirmeye yarayabilecek ve bu deneyime byk lde ihanet ede-


:
cek imgelerdir. Ama kavradmz ey oulsu bir bak da deildir. Daha ok,
aa kmam Benimizi karmzda gerekletiren ve bizden kaan bu Benin
retiminde bizimle ibirlii yapan, ele gelmez, uucu ve her yerde mevcut bir ger
eklik sz konusudur. Bunun tersine, eer dncemin iyi anlalp anlalmad
n dorulamak ister ve bu kez ben dinleyici topluluuna bakarsam, birdenbire
kafalarn ve gzlerin belirdiklerini grrm. Bakasnn say-ncesi gereklii
nesneleirken paralanm ve oullamtr. Ama ayn zamanda da bak kaybol
mutur. Belgisiz adl [on], insan-gerekliinin gerekd bir durumundan ziyade,
bu say-ncesi ve somut gereklii iin kullanlmaldr. Durmadan ve nerede
olursam olaym, birisi bana bakmaktadr (Bana baklmakta). Birisi hibir zaman
nesne olarak kavranmaz, annda dalverir.
Bak bylece bizi bakas-iin-varlm zn izi zerine yerletirdi ve kendisi
iin olduumuz bu bakasnn yadsnamaz varoluunu aa kard. Ama bizi
daha ileriye gtremez: imdi incelememiz gereken ey, bize kendini kefettirdi
i biimiyle Benden Bakasna ynelen temel mnasebettir, baka bir deyile,
imdi bu kkensel mnasebetin snrlan iinde yer alan her eyi belirtik hale ge
tirip tematik olarak tesbit etmek ve kendi kendimize bu bakas-iin-varlm
v a rl ran ne olduunu sormak zorundayz.

Daha nceki aklamalardan kan ve imdi kendimize verdiimiz grevde


bize yardm edecek olan bir dnce udur: bakas-iin-varlk kendi-iinin on
tolojik bir yaps deildir: nitekim bakas-iin-varl bir ilkenin sonucuymua
sna kendi-iin-varlktan tretemeyeceimiz gibi, karlk olarak kendi-iin-varl da bakas-iin-varlktan tretemeyiz. tnsan-gerekliimiz, hi phe yok ki,
ezamanl olarak kendi-iin ve bakas-iin olmay gerektirir, ne var ki imdiki
aratrmalarmz bir antropoloji oluturmay hedeflemiyor^ Her bakas-iinden
tmyle azade ve bir nesne olma imknndan phe bile etmeden varolan bir
kendi-iin tasarlamak imknsz olmayabilir. Ne var ki, bu kendi-iin insan de
ildir. Cogifonun burada bize gsterdii ey sadece olgusal bir zorunluluktur:
gerek udur ki -v e bu yadsnamaz- kendi-iin-varlyla iliki halindeki varl
mz ayn zamanda da bakas iindir; kendini dnmsel bilince ak eden
varlk bakas-iin-kendi-iindir; Descartes cogito bir olgunun mutlak dorulu
unu olumlamaktan baka bir ey yapmaz: yani varoluumun mutlak dorulu
unu; ayn ekilde, bizim burada kullandmz biraz daha geniletilmi cogito da
378

Varlk ve Hilik

bakasnn varoluunu ve benim bakas iin varoluumu bir olgu olarak akla
maktadr. Syleyebileceimiz ey bundan ibarettir. Benim bakas-iin-varlm
dfl bilincimin varlkta belirii olarak mutlak bir olay nitelii tar. Bu olay hem
tarihselletirme -nk kendimi bakasna mevcudiyet olarak zamansallatrt'im- hem de her trl tarihin koulu olduundan, onu tarih-ncesi tarihselle
tirme diye adlandracaz. Ve onu burada bu vasfyla, ezamanlln tarih-ncesi zamansallatrlmas vasfyla ele alacaz. Tarih-ncesi derken, bu olayn hi
bir ekilde tarihten nceki bir zamanda cefeyan etmesini deil -bunun hibir an
lam olmazd- ama tarihi mmkn klarken kendini tarihselletiren o kkensel
zamansallamanm paras olmasn dnyoruz. Bakas-iin-varl, zsel zo
runluluk olarak deil, olgu olarak -ilk ve srekli olgu- inceleyeceiz.
isel trdeki olumsuzlamay dsal olumsuzlamadan ayran fark daha nce
grdk. zellikle de, belirli bir varla ilikin her trl bilginin temelinin kken
sel mnasebet olduunu ve kendi-iinin bu mnasebet araclyla ve bizatihi be
lirii iinde, olmas gerektii eyi, daha olacak olduunu bu varlk deilmi gibi
olduunu not ettik. Kendi-iinin bylece gerekletirdii olumsuzlama isel
olumsuzlamadr; kendi-iin bunu olanca zgrl iinde gerekletirir, dahas
kendini sonluluk olarak setii lde o bu olumsuzlamadr. Ama olumsuzlama
kendi-iini olmad varla ayrlmazcasma balar ve biz, kendi-iinin, kendi var
l iinde bu varlk-olmayan olarak soru olduu lde, kendi varl iinde ol
mad nesnenin varln kapladn syledik. Bu aklamalar zde bir deiik
lik gerekmeksizin kendi-iinin bakasyla olan ilk ilikisine uygulanabilir. Eer
genel olarak bir Bakas varsa, benim her eyden nce bakas olmayan kii ol
mam gerekir ve benim tarafmdan benim zerimde gerekletirilen bu olumsuz
lama iindedir ki ben kendimi oldururken bakas da bakas olarak belirir. Var
lm oluturan ve Hegelin syledii gibi, beni Bakasnn karsnda A yn ola
rak gsteren bu yadsma, beni konulandrc-olmayan kendiliin alan zerinde
Benim-kendim halinde oluturur. Bu, bir benin gelip bilincimize yerlemesi de
ildir; kendiliin bir baka kendiliin olumsuzlanmas olarak belirmek suretiyle
glenmesidir ve bu glenmeyle kendilik kendi kendisini, ayn kendilik ve bi
zatihi bu kendilik olarak olumlu ynden srekli bir seim gibi kavrar. Kendini,
kendi-kendisi olmakszn daha olacak olan, olmas gereken bir kendi-iin dn

lemez. Yalnzca, olduum kendi-iin, olduunu bakasmm reddi formu altnda,


yani bizzat kendisi olarak, daha olacaktr. Bylece genel olarak Ben-olmayan
379

Jean-Paul Sartre

[Non-moi] bilgisine uygulanan formlleri kullanmak suretiyle unu syleyebili


riz: kendi-iin, kendi-kendisi olarak Bakasnn varln kendi varl iinde ku
atr ve Bakas olmayan olarak kendi varl iinde soru olduu srece onu ku
atr. Baka trl syleyecek olursak, bilincin Bakas olamamas ve dolaysyla
bir Bakasnn da kendi-kendinin koulu olan bu olmamakm nc insan
olan bir tank tarafndan saptanan dpedz nesnesinden baka bir ey olmaks
zn olabilmesi iin, bilincin de kendiliinden bir biimde o olmamak' daha ola
cak olmas gerekir. Bakasndan zgrce kurtulmas, kendini sadece bakasndan
baka olan bir hilik gibi seerek ondan koparmas, ve bu yoldan, kendi-kendinin [soi-meme] iinde kendisiyle bulumas gerekir. Ve kendi-iinin varl
olan bizatihi bu kopu bir bakasn var klar. Bu demek deildir ki kopu ba
kasna varlk kazandrr, sadece ona baka-varlkm ya da vardrn [il y a] zsel
koulunu verir. Ve, Kendi-iin asndan, bakas-olmayan-varlk kipinin bt
nyle Hilik tarafndan tand aktr, kendi-iin, yans-yanstannm hileyici
kipinde bakas olmayandr; bakas-olmamak asla verili deildir, devaml bir ye
niden dou iinde durmadan seilir, bilincin bakas olmamas ancak bakas ol
mayan olarak kendi-kendisi(nin) bilinci olan olarak mmkndr. Bylece isel
olumsuzlama, dnyaya mevcudiyet durumunda olduu gibi burada da birletiri
ci bir varlk badr: bakasnn her ynden bilinte mevcut olmas ve hatt onu
btnyle katetmesi gerekir ki, bilin, tam da hibir ey olarak, onu kapana ks
trma tehlikesi tayan bu bakasndan kurtulabilsin. Bilin aniden bir ey oldu
unda, kendi-kendisi ile bakas ayrm da tam bir farkszlama iinde kaybolur.

Ancak bu betimleme, erimini radikal bir ekilde deitirecek ze ilikin bir


eklentiyi iermek zorundadr. Nitekim bilin kendini dnya zerindeki falan ya
da filan buradaki olmayan olarak gerekletirdiinde, olumsuz iliki karlkl de
ildi: dnlen buradaki kendini bilin olmamak eklinde gerekletirmiyordu;
bilin, buradakide ve buradaki araclyla buradaki olmamaya karar veriyordu,
ama buradaki, bilince nispeten salt bir farkszlk dsall iinde kalyordu; n
k gerekten de kendindelik yapsn koruyor ve kendi-iinin kendinde olduu
nu kendiliinden olumsuzlayarak kendini var kld bizatihi bu olumsuzlama
iinde, bilince kendinde olarak grnyordu. Ne var ki bunun tersine, bakas
sz konusu olduunda, isel olumsuzlama ilikisi bir karlkllk ilikisidir. Bi
lincin daha olmayacak olduu varlk, bu bilinci daha olmayacak olan bir varlk
gibi tanmlanr. nk, gerekten de, buradakinin dnyada alglanmas srasm380

Varlk ve Hilik

da, bilin yalnz kendine zg bireyliiyle deil ama ayn zamanda varlk kipiy
le de buradakiden farkllayordu. Kendinde karsnda kendi-iin oluyordu. Oysa
ki bakasnn belirii iinde, kendi varlk kipi balamnda bakasndan hibir e
kilde farkl deildir: bilin neyse bakas da odur, kendi-iindir ve bilintir, ken
di mmkn olanlarna gnderir, bakasnn dlanmasyla kendi-kendidir; dpe
dz saysal bir belirleme araclyla bakasna kar kmak sz konusu olamaz.
Burada iki ya da birok bilin yoktur: nitekim sayma bir d tan varsayar ve dsallm sradan tesbitidir. Kendi-iin asndan bakasnn varl ancak kendili
inden ve say-ncesi bir olumsuzlama iinde*mmkndr. Bakas, bilin iin
ancak bizzat-kendi reddedilen olarak varolur. Ama tam da bakas bir bizzat-kendi olduundan tr, benim iin ve benim tarafmdan bizzat-kendi reddedilen
olabilmesi ancak bizzat-kendi beni reddeden olduunda mmkndr. Beni hibir
biimde kavramayan bir bilinci ne kavrayabilir ne de dnebilirim. Beni hibir
ekilde kavramadan ve reddetmeden varolan ve benim-kendimin de dnebi
leceim tek bilin, dnyann dndaki bir yerlerde yaltlm olarak duran bir bi
lin deil, benim kendi bilincimdir. Bylece varln reddetmek iin kabul etti
im bakas, her eyden nce benim kendi-iinimin onun iin varolduu kiidir. Ni
tekim kendimi o olmamak zere oluturduum kii yalnzca onu kendimde
olumsuzladm lde ben olmayan deildir, ben tam da kendini ben olmamak
iin oluturan bir varl olmamak iin kendimi bu varl olmamak zere olu
tururum. Ne var ki, bu ifte yadsma bir anlamda kendi-kendisini tahrip eder:
nitekim ya kendimi belli bir varlk olmamak iin olutururum ve o zaman bu
varlk benim iin nesnedir, ben onun asndan nesneliimi kaybederim; bu du
rumda bakas bakas-ben olmaktan, yani ben olmay olumsuzlamak suretiyle
beni nesne gibi oluturan zne olmaktan kar; ya da bu varlk gerekten baka
sdr ve kendim ben olmayan olarak oluturur, ama bu durumda da onun iin
nesne haline gelirim; ve bakas, kendine zg nesneliini kaybeder. Bylece
bakas kkensel olarak Ben-olmayan-nesne-olmayandr. Bakasnn diyalektii
nin daha sonraki sreleri ne olursa olsun, bakas nce bakas olmak zorun
daysa, ilke olarak benim o olmay olumsuzladm belirii iinde kendini aa
karmayacak olan kiidir. Bu anlamda benim temel olumsuzlamam dorudan
olamaz, nk ynelebilecei hibir ey yoktur. Sonuta olmay reddettiim ey,
bakasnn beni nesne kld eyin ben olmasnn reddinden bakaca bir ey ola
maz; ya da dilerseniz, ben reddedilen Benimi reddederim; kendimi Reddedilen381

Jean-Paul Sartre

benin reddi araclyla bizzat ben olarak belirlerim; bu reddedilen beni, beni
bakasndan kurtaran belirii iinde Yabanclaan-ben olarak ortaya koyarm.
Ama bizatihi bu yoldan yalnzca bakasn deil, Bakas-iin-benimin varln
da olumlarm; nk gerekten de eer bakas iin nesne-varlm stlenmez
sem, bakas olmamam mmkn olmaz. Yabanclaan benin kaybolmas, Benimkendimin kyle birlikte bakasnn kayboluunu da peinden srkler. Ya
banclaan Benimi bakasnn elleri arasnda brakarak bakasndan kurtulurum.
Ama kendimi bakasndan koparlma olarak setiim iindir ki, bu yabanclaan
Beni kendiminki olarak stlenir ve kabul ederim. Bakasndan kopuum, yani
bu olguda ortaya kan Kendi-benim, bakasnn reddettii bu Benin zsel yap
s gerei benimki olarak kabul edilmesidir; hatt yalnzca bundan ibarettir. Byle
ce bu yabanclam ve reddedilmi Ben, hem bakasyla aramdaki badr, hem
de onunla mutlak ayrlmzn semboldr. Gerekten de, kendiliimin olumlanmas araclyla bir Bakasn var klan kii olarak, Nesne-ben benimkidir ve
ona dair hak talebinde bulunurum, nk bakas ile aramzdaki ayrlk hibir
zaman verili deildir ve ben kendi varlm iinde bu ayrln sorumluluunu
durmadan tarm. Ama bakas kkensel ayrlmzn ortak sorumlusu olduu
lde, bu Ben benden kurtulur, nk bakasnn olmamak zere oluturduu
eydir. Bylece benden kurtulan bir benin benimki olarak, benim iin hak tale
binde bulunurum ve bakas benimkinin ei olan kendiliindenlik olduu l
de, kendimi bakas olmamak zere oluturduumdan, bu Nesne-beni tam da
Benden-kurtulan-ben olarak stlenirim. Bu Nesne-ben, bizatihi benden kurtul
duu lde olduum Bendir ve tersine eer bu Nesne-ben benim-kendimle salt
kendilik halinde akabilseydi, onu benimki olarak reddedecektim. Bylece be
nim Bakas-iin-varlm, yani Nesne-benim, benden kopuk ve yabanc bir bi
linte treyen bir imge deildir: tastamam gerek bir varlkt|, benim kendilii
min bakasnn karsnda ve bakasnn kendiliinin de benim karmdaki ko
ulu olarak benim varlmdr. Bu benim d a r-v a rtm d r [etre-dehors]: ma
ruz kalman ve kendisi de dardan gelen bir varlk deil de benim darm ola
rak stlenilen ve kabul edilen bir dardr. Nitekim bendeki bakasn olumsuzlamam ancak bakasnn kendisi de zne olduu lde mmkndr. Eer ba
kasn salt nesne olarak -yani dnyann ortasndaki varolan olarak- dolaysz bir
biimde reddetseydim, reddettiim ey bakas deil, ilke olarak znellikle hi
bir ortak yan bulunmayan bir nesne olurdu; hem bakasnn gerek alan hem
382

Varlk ve Hilik

ile benim alanm olan znellik iinde kendimi savunamayacamdan tr, be


llin tmden bakasnda zmsenii karsnda korunmasz kalrdm. Bakasn,
ttncak zneliime bir snr getirmeyi kabul edersem belli bir mesafede tutabili
rim. Ama bu snr ne benden gelebilir, ne de onu dnebilirim, nk kendikcndimi smrlandramam, aksi takdirde sonlu bir btnlk olurum. te yan
dan, Spinozamn terimleriyle sylersek, dTince ancak dnceyle snrlandr
labilir. Bilin ancak bilinle snrlandrlabilir. te benim Nesne-benim de snrluyan bilin araclyla oluturulduu ve sfrlanan bilin tarafndan stlenildi
i lde, iki bilin arasndaki bu snrdr. Ve bynu snr szcn iki anla
m iinde anlamak zorundayz. Nitekim snrlayan ynnden snr, beni ieren
ve kuatan ierik, beni oyund brakarak btnlk olarak ileriye sren boluk
manonu gibi, birletirici bir boluk gibi kavranr; snrlanan ynnden, her tr
l kendilik fenomeni iin matematik snrn bu snra ynelen ama ona asla ula
amayan diziye kyasla olduu ey gibidir; daha olacak olduum, olmam gere
ken tm varlk, kendi snrnda, kavumaz bir erinin bir doruya kyasla oldu
u gibidir. Bylece ben btnl bozulmu ve tanmlanmam bir btnl
m, belli bir mesafeden onu kuatan sonlu bir btnlkte ierilmi durumda
ym ve de onu asla gerekletiremeden, hatt ona ulaamadan kendi dmdaym.
Poincarenin szn ettii, ss merkezinden yzeyine doru azalan kre, kendi
mi kavramak iin gsterdiim abalar ve bunlarn beyhudelii konusunda iyi bir

imge oluturabilir: birtakm canl varlklar merkezden kalkarak bu krenin y


zeyine ulamaya abalarlar, ama snn dmesi onlarda durmadan artan bir b
zmeye yol aar; hedefe yaklatklar lde sonsuz bir yasslama eilimi gs
terir ve bundan tr sonsuz bir mesafeyle amatan uzaklarlar^ Bununla birlik
te benim Nesne-benim olan bu erimd snr ideal deildir: gerek bir varlktr.
Bu varlk hibir ekilde feendinde-varlk deildir, nk farkszln salt dsall
iinde olumamtr; ama kendi-iin varlk da deildir, nk kendimi hilemek
suretiyle daha olacak olduum, olmam gereken varlk deildir. Bu varlk tam da
benim bakas-iin-varlmdvc, kkende birbirine kart ve ters ynlerdeki iki
olumsuzlama arasnda paralanm olan varlktr; nk bakas, grsne sahip
olduu bu Ben deildir ve ben de olduum bu Benin grsne sahip deilim. Bu
nunla birlikte birinin yaratp tekinin stlendii bu Ben, mutlak gerekliini,
varlk kiplerinde sapma kadar birbirinin ayn olan ve -bilin yalnzca bilinle snrlanabildiinden- aralarnda hibir orta terim dnlemeyecei iin, dolaysz
383

Jean-Paul Sartre

bir biimde birbirine mevcut olan iki varlk arasndaki yegane mmkn ayrlk
olmasndan, devirir.
zne-bakasnm bana mevcut oluundan kalkarak, stlenilmi nesneliim
iinde ve bu nesnelik araclyladr ki, bakasyla olan mnasebetimin ikinci u
ra olarak bakasnn nesnellemesini anlayabiliriz. Nitekim bakasnn ortaya
konmam smmmn tesindeki mevcudiyeti, benim-kendimin zgr kendilik
olarak yeniden kavranmas iin motive edici ilevi grebilir. Kendimi bakas ola
rak olumsuzlamam ve nce bakasnn kendini gstermesi lsnde, o, ancak
bakas olarak, yani benim snrmn tesindeki zne olarak, yani beni snrlayan
ey olarak tezahr edebilir. Gerekten de beni bakasndan bakaca hibir ey snrlayamaz. Dolaysyla bakas, birlikte yapmak (Almancadak anlamyla: rnitmachen) reddederek, olanca zgrl iinde ve kendini kendi iin mmkn

olanlara doru zgrce frlatarak beni oyund brakan ve beni akmlmdan so


yan ey olarak ortaya kar. Nitekim iki olumsuzlamadan, ncelikle ve yalnzca
sorumlusu olmadm olumsuzlamay, bana benim tarafmdan gelmeyen olumsuzlamay kavramak zorundaym. Ama bu olumsuzlamanm kavran iinde bile
ben(in) bilinci ben-kendim olarak belirir, yani benim kendi imknm olan baka
snn olumsuzlanmasmdan da ayn ekilde sorumlu olduum lde, ben(in) be
lirtik bir bilincine sahip olabilirim. Bu, ikinci olumsuzlamanm, benden bakasna
ynelen olumsuzlamanm belirtikletirilmesidir. Aslna baklrsa bu olumsuzlama
esasen oradayd, ama bakas tarafndan gizlenmiti, nk bakasn ortaya
karmak zere kayboluyordu. Ama bakas tam da yeni olumsuzlamanm ortaya
kmas iin gerekedir: nk eer benim akmlm saldkla temaa edilmi gi
bi ortaya koyarak beni oyund brakan bir bakas varsa, bunun nedeni snrm
stlenmek suretiyle kendimi Bakasndan koparmamdr. Ve bu koparma(nm) bi
linci ya da bakasna nispeten ayn (olmann) bilinci, benim) zgr kendiliindeliim(in) bilincidir. Bakasna benim snrm sahiplendiren bizatihi bu kopu ara
clyla ben, esasen bakasn oyund brakmm. u halde, zgr imknlarmdan
bir tanesi olarak kendi-kendim(in) bilincine vardm ve bu kendilii gerekle
tirmek zere kendimden benim-kendime doru atlmda bulunduum lde,
bakasnn varoluundan sorumluyum: zgr kendiliindenliimi olumlarken sa
dece bilinci sonsuzcasma kendi-kendisine gndermekle kalmam, bir bakasnn
v a rl n da olutururum. Dolaysyla bakas, olmamas bana baml olarak

oyund braklm olur ve bylece aknl da artk kendi-kendisine doru ba384

Varlk ve Hilik

M aknlaan akmlk deildir, dpedz temaa edilen akmlktr, sadece verili

olan kendilik devresidir. Ve iki olumsuzlamay ayn anda gerekletiremeyece


imden, yeni olumsuzlama, motive edeni teki olumsuzlama olmakla birlikte, bu
kez onu gizler: bakas, dalm mevcudiyet olarak bana grnr. nk asln
da bakasnn varoluunun ortak sorumluluunu bakasyla birlikte tarz, ama
bu, iki olumsuzlama araclyla ve o ekilde gerekleir ki olumsuzlamalardan bi
rini duyumsadm anda bu olumsuzlama tekini gizler. Bylece, bakas imdi
de kendimi bakas-olmamak iin atlmda bulunurken snrladm ey haline ge
lir. Doallkla bu geiteki motivasyonun buracla duygusal trden olduunu d
nmek gerekir. rnein, Amlanmam, tam da kayg iinde, utan iinde ya da
vn iinde fark etmeliydim, bu Amlanmam olann kendi tesiyle birlikte be
ni bylemesini hibir ey engellemeyecekti. Ve bu bak as deiikliklerinin
ampirik olumsalln anlayan tam da bu motivasyonlarn duygusal niteliidir.
Ama kendi bana bu duygular, bakas-iin-varlmz duygusal yoldan duyum
sama tarzmzdan baka bir ey deildir. Nitekim kayg, bir dnyay var klan
kendi-iin olma vasfmla deil de dnyann ortasndaki mevcudiyet olma vasfm
la tehdit altndaymm gibi ortaya kmam ierir. Dnya iinde tehlikede olan,
kendisi olduum nesnedir ve bu nesne, bu haliyle, daha olacak olduum yani da
ha olmam gereken varlkla arasndaki ayrmaz varlk birlii yznden, bu varlmkiyle birlikte daha olacak olduum kendi-iinin kne yol aabilir. u hal
de kayg, algsal alanm iinde bir baka nesnenin ortaya kmas vesilesiyle ken
di nesne-varlmm kefedilmesidir. Bu kayg, benim iin mmkn olmayan
mmkn olanlar tarafndan tesine geildii ve ald lde dpedz nesneliimin kayg verici kefi olan her trl kaygnn kaynana gnderir. Nesneliimi
zsel-olmayan gibi dneceim lde kendimi benim iin mmkn olanlara
doru frlatarak kaygdan kurtulacam. Bu ancak kendimi bakasnn varlndan
sorumlu olarak kavradm lde mmkndr. O zaman bakas kendimi olma
mak olarak oluturduum ey haline gelir ve onun imknlar, benim reddettiim,

sadece temaa edebildiim, dolaysyla l-imknlardr. Bu yoldan, bakasnn


imknlar tarafndan her zaman iin tesine geilebilir imknlar olarak dnd
m lde mevcut imknlarmn tesine geerim, ama ayn zamanda da baka
snn imknlarnn tesine geer ve bunu yaparken bu imknlar, kendi imkn
olmakszn bakasnn sahip olduu yegane niteliin -b ir bakasn va