0% found this document useful (1 vote)

737 views279 pages

Algjebra për Masterin në Matematikë

This document is a lecture notes for an Algebra Master's course in Mathematics. It covers topics from group theory, including Sylow theorems and applications, normal series, solvable groups, and free groups. It also covers module theory, complexes, Tor and Ext functors, and derived functors. The notes are divided into two parts, with the first covering basic group theory and the second introducing homological algebra concepts. Homological algebra provides powerful tools for treating a wide range of problems. The notes were prepared by Elton Pasku for the University of Tirana's Faculty of Natural Sciences, Department of Mathematics.

Uploaded by

Gerta

We take content rights seriously. If you suspect this is your content, claim it here.

Available Formats

Download as PDF, TXT or read online on Scribd

0% found this document useful (1 vote)

737 views279 pages

Algjebra për Masterin në Matematikë

Uploaded by

Gerta

We take content rights seriously. If you suspect this is your content, claim it here.

Available Formats

Download as PDF, TXT or read online on Scribd

Algjebra për Masterin Shkencor

në Matematikë

Leksione të përgatitura nga Elton Pasku

Universiteti i Tiranës
Fakulteti i Shkencave Natyrore
Departamenti i Matematikës

Viti akademik 2020-2021

Pasqyra e Lëndës

Hyrje iv

1 Përsëritje 1
1.1 Veprimet e grupeve mbi bashkësitë . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1
1.1.1 Nëngrupet e izotropisë dhe dy shembuj . . . . . . . . . . . . . . . 3
1.2 Teorema e korrespondencës . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 5

2 Teoremat e Sylow-it 7
2.1 p-Grupet . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 7
2.2 Teoremat e Sylow-it . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 12
2.3 Disa grupe transformimesh linearë . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 22
2.4 Grupi Dihedral . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 27
2.5 Zbatime të teoremave të Syllow-it . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 28

3 Seritë e grupeve 30
3.1 Seritë normale . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 30
3.2 Grupet e zgjidhshëm . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 39
3.3 Seritë e prejardhura të grupeve . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 41
3.4 Seritë qëndrore. Grupet nilpotentë . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 52
3.5 Pazgjidhshmëria në radikale e ekuacioneve të gradës ≥ 5 . . . . . . . . . 59
3.5.1 Ekuacioni i përgjithshëm i gradës n . . . . . . . . . . . . . . . . . 60
3.5.2 Struktura e përgjithshme e zgjerimeve radikale . . . . . . . . . . . 62
3.5.3 Pazgjithshmëria në radikale e ekuacionit (3.14) . . . . . . . . . . 65
3.6 Disa rezultate mbi nëngrupin e Frattinit të një grupi . . . . . . . . . . . 66

i
4 Konstruksione grupesh 70
4.1 Produktet e drejtë të fundëm . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 70
4.1.1 Teorema e bazës . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 70
4.1.2 Teorema themelore e grupeve të fundëm abelianë . . . . . . . . . 78
4.1.3 Teorema Krull-Schmidt . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 83
4.2 Produktet gjysmë të drejtë . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 96
4.2.1 Produktet gjysmë të drejtë të grupeve ciklikë . . . . . . . . . . . 98
4.3 Zgjerimet e grupeve . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 101
4.3.1 Bashkësitë faktore . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 102
4.3.2 Teorema e Schreir-it . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 103
4.3.3 Zgjerimet e ndashme . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 106
4.3.4 Zgjerimet e grupeve abelianë . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 107
4.3.5 Teorema e Schur-it . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 107
4.4 Grupet e lirë abelianë . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 109
4.5 Grupet e lirë . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 112

5 Modulet 116
5.1 Njohuri hyrëse dhe shembuj . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 116
5.2 Shumat dhe produktet e drejtë të moduleve . . . . . . . . . . . . . . . . 119
5.3 Modulet e lirë, projektivë dhe injektivë . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 128
5.4 Kategoritë dhe funktorët. Disa kuptime bazë . . . . . . . . . . . . . . . . 135
5.5 Produktet tensorialë të moduleve . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 142
5.6 Ekzaktësia e funktorëve . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 156
5.7 Disa karakterizime funktoriale te moduleve . . . . . . . . . . . . . . . . . 168

6 Komplekset 182
6.1 Komplekset dhe pasqyrimet mes tyre . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 182
6.2 Homotopitë e komplekseve . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 184
6.3 Ekuivalencat homotopike . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 185
6.4 Rezolucionet projektive . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 186
6.5 Rezolucionet injektive . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 189
6.6 Teorema themelore e algjebrës homologjike . . . . . . . . . . . . . . . . . 191

Elton Pasku ii
7 Funktorët Tor dhe Ext 202
7.1 Përkufizimi dhe veti të thjeshta të tyre . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 202
7.2 Vargjet e parë ekzaktë për Tor dhe Ext . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 206
7.3 Mënyra e dytë për llogaritjen e Tor . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 209
7.4 Mënyra e dytë për llogaritjen e Ext . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 217
7.5 Vargjet e dytë ekzaktë për Tor dhe Ext . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 220

8 Funktorët e Prejardhur 233

8.1 Funktorët aditivë . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 233
8.2 Funktorët e majtë të prejardhur . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 234
8.3 Funktorët e djathtë të prejardhur . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 236
8.4 Pavarësia e funktorëve të prejardhur nga zgjedhja e rezolucioneve . . . . 237
8.5 Funktorët e prejardhur të funktorëve kontravariantë . . . . . . . . . . . . 239
8.6 Vargjet e gjatë ekzaktë për funktorët e prejardhur (rasti kovariant) . . . 240
8.7 Vargjet e gjatë ekzaktë për funktorët e prejardhur (rasti kontravariant) . 248
8.8 Funktorët Tor dhe Ext si funktorë të prejardhur . . . . . . . . . . . . . . 249

9 Teoria e Dimensionit 255

9.1 Llojet e dimensioneve . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 255

Literatura 273

Elton Pasku iii

Hyrje

Ky cikël leksionesh është ndarë në dy pjesë. Pjesa e parë e cila shtrihet në kapitujt 1-3
përfshin njohuri bazë nga Teoria e Grupeve ku ndër të tjera mund të përmendim teoremat
e Sylow-it si dhe disa zbatime të tyre në studimin e grupeve me rende numra të vegjël.
Po ashtu trajtohen seritë normale, kompozicionale dhe ato qëndrore të grupeve. Një vend
i veçantë i lihet grupeve të zgjidhshëm si dhe vërtetimit të pazgjidhshmërisë në radikale
të ekuacioneve të gradave më të mëdha se katër. Më tej janë trajtuar produktet e drejë
të fundëm ku dy rezultatet më të spikatura që vërtetohen në këtë pjesë janë teorema
themelore për grupet e fundëm abelianë si dhe teorema e Krull-Schmid-it për unicitetin e
zbërthimit të grupeve në faktorë të pazbërthyeshëm. Gjithashtu një vend i është kushtuar
edhe produkteve gjysmë të drejtë të grupeve si përgjithësim i produkteve të drejtë si edhe
zgjerimeve të grupeve që nga ana e vet përgjithësojnë produktet gjysmë të drejtë dhe
hapin një dritare drejt kohomologjisë së grupeve. Në fund është menduar të trajtohen
grupet e lirë abelianë si edhe grupet e lirë meqënëse fundi i fundit çdo grup është faktor
i një të liri. Në ndërtimin e kësaj pjese është ndjekur më së shumti linja e [8], si dhe për
disa tema të veçanta, ajo e [2].
Ndërsa pjesa e dytë e cila shtrihet në kapitujt 4-8 synon njohjen e studentit me bazat
e Algjebrës Homologjike e cila ofron sot mjete të pazëvendësueshme në trajtimin e një
problematike të gjerë në teorinë e grupeve, topologjinë algjebrike, gjeometrinë algjebrike,
në teorinë e moduleve dhe unazave si dhe në mjaft drejtime të tjera matematike. Kjo
pjesë është ndërtuar në mënyrë të tillë që jo vetëm e çon studentin drejt kuptimit te
funktorëve Tor dhe Ext si mjetet më efikase për të përcaktuar se sa ”larg” të qenit
modul projektiv, injektiv apo i sheshtë është një modul i dhënë, që është qëllimi kryesor
i pjesës së dytë të ciklit, por edhe e aftëson atë në zotërimin e metodave dhe teknikave të
ndryshme të algjebrës homologjike. Gjithashtu në fund është përfshirë edhe një kapitull

iv
i shkurtër për teorinë e dimensionit i nevojshëm për ata që më vonë do të dëshirojnë të
thellohen në studimin e teorisë së moduleve dhe unazave. Në hartimin e temave është
ndjekur linja elegante e [6] për trajtimin e Tor dhe Ext. Për trajtimin e funktorëve të
prejardhur është ndjekur [7] pasi ky trajtim kërkon vetëm njohuri fillestare nga teoria e
kategorive. Së fundi, përsa i përket qartësisë dhe thjeshtësisë së trajtimit të komplekseve
dhe rezolucioneve, është ndjekur linja e [5].

Elton Pasku v
Kapitulli 1

Përsëritje

1.1 Veprimet e grupeve mbi bashkësitë

Le te jete dhene (G, ·) nje grup dhe X 6= ∅ nje bashkesi çfd. Percaktojme nje pasqyrim

∗:G×X →X

te tille qe cdo çifti (g, x) nga G × X i lidh nje element ∗(g, x) ∈ X te shenuar me simbolin
g ∗ x dhe qe ploteson kushtet e meposhtme.

(i) Per çdo g1 , g2 ∈ G dhe çdo x ∈ X, kemi qe g1 ∗ (g2 ∗ x) = (g1 · g2 ) ∗ x;

(ii) Per çdo x ∈ X, e ∗ x = x ku e eshte njeshi i grupit.

Pasqyrimin ∗ me vetite (i) dhe (ii) do ta quajme ketej e tutje veprim te G mbi X, ndersa
bashkesine X mbi te cilen G vepron sipas perkufizimit do ta quajme G-bashkesi. Per
thjeshtesi shenimesh, simbolin ∗ do ta zevendesojme me · por pa e ngateruar per asnje
çast me veprimin · te percaktuar ne grupin G.

Shëmbull 1.1.1 Le te jete H ≤ SX ku X 6= ∅. Atehere bashkesia X shendrohet ne nje

H-bashkesi duke percaktuar σ ∗ x = σ(x) per cdo σ ∈ H dhe x ∈ X. Vetite (i) dhe (ii)
te perkufizimit te veprimit verifikohen lehtesisht.

Shëmbull 1.1.2 Le te jete (V, +, F ) nje hapesire lineare mbi fushen F . Percaktojme
veprimin e (F, ·) (grupit te shumezimit te fushes F ) mbi bashkesine V duke pozuar
λ ∗ v = λ F v. Provohet lehtesisht se ky ploteson vetite (i) dhe (ii).

1
Nje shembull tjeter me interes eshte edhe ai i meposhtem.

Shëmbull 1.1.3 Le te jete G nje grup cfd, H ≤ G dhe le te jete X = G/H zberthimi
ne klasa fqinje te majta. Percaktojme veprimin e G mbi X duke pozuar per cdo b ∈ G
dhe aH ∈ X, b ∗ (aH) = baH. Verifikohet mirepercaktueshmeria e veprimit dhe vetite (i)
dhe (ii).

Nese X eshte nje G-bashkesi, atehere ekziston nje lidhje mjaft domethenese midis G dhe
SX sic e tregon teorema e meposhtme.

Teoremë 1.1.4 Le te jete X nje G-bashkesi. Per cdo g ∈ G pasqyrimi σg : X → X i

percaktuar nga barazimi σg (x) = g ∗ x eshte bijeksion nga SX dhe pasqyrimi φ : G → SX
i tille qe φ(g) = σg eshte homomorfizem qe kenaq vetine φ(g)(x) = g ∗ x.

Vërtetim. Pasqyrimi σg eshte injektiv sepse po te kemi σg (x1 ) = σg (x2 ), atehere nga
percaktimi i σg marrim qe g ∗ x1 = g ∗ x2 e me tej mund te shkruajme g −1 ∗ (g ∗ x1 ) =
g −1 ∗(g ∗x2 ). Po te perdorim tani (i) dhe (ii) te perkufizimit arrijme ne barazimin x1 = x2 .
Per syrjektivitetin, cdo x ∈ X mund te shkruhet si e ∗ x. Nderkaq, e ∗ x = (g · g −1 ) ∗ x =
g ∗ (g −1 ∗ x) e per rrjedhoje, x = g ∗ (g −1 ∗ x) = σg (y) ku y = g −1 ∗ x.
Te tregojme tani se pasqyrimi φ : G → SX qe g 7→ σg eshte homomorfizem. Vertet,
per cdo x ∈ X kemi

φ(g1 · g2 )(x) = σg1 ·g2 (x) = (g1 · g2 ) ∗ x = g1 ∗ (g2 ∗ x)

= σg1 (σg2 (x)) = (σg1 ◦ σg2 )(x)

= (φ(σg1 ) ◦ φ(σg1 ))(x),

qe tregon se φ(g1 · g2 ) = φ(σg1 ) ◦ φ(σg1 ). Se fundi verejme se φ(g)(x) = σg (x) = g ∗ x.

Vërejtje 1.1.5 Leverdia e teoremes 1.1.4 qendron ne faktin se tani veprimin e G mbi
X-in mund ta shohim ne optiken e veprimit te H = φ(G) qe do te thote se nese ne njohim
se ne cfare menyre veprojne (si tek shembulli 1.1.1) nengrupet H te SX mbi bashkesine
X, ne automatikisht njohim veprimin e elementeve te G mbi ata te X nepermjet barazmit
g ∗ x = φ(g)(x) te teoremes.

Elton Pasku 2
Do te themi qe G vepron ne menyre te perpikte mbi X nqs ka vend implikimi g ∗ x =
x per cdo element x ∈ X ⇒ g = e. Nqs per cdo x, y ∈ X ekziston nje g ∈ G i tille qe
y = g ∗ x, do te themi qe G vepron ne menyre tranzitive mbi X.

Ushtrim 1.1.6 Nqs X eshte nje G-bashkesi dhe N = {g ∈ G|∀x ∈ X, g ∗ x = x}.

Te provohet se N E G dhe se X eshte nje G/N -bashkesi ku G/N vepron ne menyre te
perpikte mbi X ndryshe nga cfare bente G-ja ne rastin kur N 6= {e}.

1.1.1 Nëngrupet e izotropisë dhe dy shembuj

Perseri le te jete dhene X nje G-bashkesi. Per cdo x ∈ X shenojme me StG (x) = {g ∈
G|g ∗ x = x}, dmth ne StG (x) bejne pjese ato elemente te G qe ”lenë në vend” elementin
x. Sigurisht gjithmone ka nje te tille, qe nga perkufizmi eshte njeshi e i grupit. Ka vend
ky pohim i thjeshte por mjaft i dobishem.

Pohim 1.1.7 StG (x) formon nengrup te G te cilin e quajme nengrup te izotropisë se
x-it ose stabilizator te x-it.

Vërtetim. Sapo thame qe e ∈ StG (x). Te tregojme qe StG (x) i qendrueshem lidhur me
shumezimin ne G. Vertet, nqs g1 , g2 ∈ StG (x), pra g1 ∗ x = x dhe se g2 ∗ x = x. Shohim
qe (g1 · g2 ) ∗ x = g1 ∗ (g2 ∗ x) = g1 ∗ x = x qe tregon se prodhimi g1 · g2 lë në vend x-in.
Te tregojme se cdo element g ∈ StG (x) te anasjellin e vet e ka perseri ne StG (x). Meqe
g ∗ x = x, atehere g −1 ∗ (g ∗ x) = g −1 ∗ x. Duke perdorur vetite (i) dhe (ii) ana e majte e
barazimit te fundit behet e barabarte me x qe tregon se g −1 ∗ x = x.

Percaktojme tani kete relacion ne nje G-bashkesi X. Me perkufizim themi se x ∼ y

vetem nqs ekziston g ∈ G e tille qe g ∗ x = y. Ka vend ky pohim.

Pohim 1.1.8 Relacioni ∼ eshte relacion ekuivalence. Per cdo x ∈ X, klasa e ekuiva-
lences x̄ eshte bashkesia {g ∗ x|∀g ∈ G}. Kete klase do ta quajme orbite te x dhe e
shenojme me Ox .

Vërtetim. Pjesa e pare i lihet studentit per verifikim. Per vertetimin e barazimit nqs
y ∈ x̄, nga perkufizimi i klases se ekuivalences dhe i ∼ marrim qe x ∼ y dhe qe ekziston

Elton Pasku 3
nje g ∈ G i tille qe y = g ∗ x. Per pasoje y ∈ Ox . Anasjellas, nqs y ∈ Ox , atehere y = g ∗ x
per ndonje g ∈ G. Kjo do te thote se x ∼ y e rrjedhimisht y ∈ x̄.

Teoremë 1.1.9 Nqs X eshte nje G-bashkesi dhe x ∈ X, atehere |Ox | = [G : StG (x)].
Nqs G eshte grup i fundem, atehere |Ox | eshte pjestues i |G|.

Vërtetim. Ndertojme nje pasqyrim Ψ : Ox → G \ StG (x) te tille qe g ∗ x 7→ gStG (x).

Tregojme se eshte i mirepercaktuar dhe bijektiv. Nqs ndonje element i Ox shkruhet ne dy
forma te ndryshme g1 ∗ x dhe g2 ∗ x, atehere do te kishim qe g1−1 g2 ∈ StG (x) prej nga do te
mernim qe g1 StG (x) = g2 StG (x). Nqs do te kishin ekzistuar dy elemente g1 ∗ x dhe g2 ∗ x
te tille qe Ψ(g1 ∗ x) = Ψ(g2 ∗ x), dmth qe g1 StG (x) = g2 StG (x), atehere g1−1 g2 ∈ StG (x)
dhe (g1−1 g2 ) ∗ x = x. Nga barazimi i fundit marim (g1 ∗ (g1−1 g2 ) ∗ x = x = g1 ∗ x dhe atehere
mund te shihet se g1 ∗ x = g2 ∗ x qe provon injektivitetin. Syrjektiviteti eshte i qarte nga
perkufizimi i Ψ-së. Pjesa e fundit e teoremes rrjedh direkt nga teorema e Lagranzhit.

Me poshte po paraqesim nje shembull interesant G-bashkesish qe lidhet me normalitetin

e nengrupeve.

Shëmbull 1.1.10 Per nje grup te dhene (G, ·) po shenojme me X bashkesine e te gjithe
nengrupeve te tij. Kjo bashkesi eshte nje G-bashkesi po te pozojme per cdo g ∈ G dhe
H ∈ X, g ∗ H = g −1 · H · g. Ky veprim quhet veprimi i konjugimit i G mbi bashkesine
e nengrupeve te G. Vetite (i) dhe (ii) te perkufizimit tregohen lehtesisht dhe vihet re
qe H E G vetem nqs OH = {H}. Pra orbiten me te vogel (nje elementshe) lidhur me
veprimin e konjugimit e kane nengrupet normale, ose ndryshe, nengrupin me te madh te
izotropise, qe eshte vete G-ja e kane nengrupet normale.

Përkufizim 1.1.11 Stabilizatorin StG (H) në G të një H ∈ X, lidhur me veprimin e
mesiperm, nuk do ta shenojme ketej e tutje keshtu por do te perdorim shenimin e ri
NG (H) dhe do ta quajme normalizator te H në G per shkak te permbajtjes qe ai ka.

Pohim 1.1.12 NG (H) eshte nengrupi me i madh (lidhur me ⊆) qe permban H-në si

nengrup normal.

Vërtetim. Eshte e qarte qe H ⊆ NG (H) sepse elementet e H normalizojne H. Po ashtu

nga perkufizimi i NG (H) si normalizator, kemi qe H E NG (H). Nqs tani N ≤ G eshte i

Elton Pasku 4
tille qe H E N , atehere per cdo n ∈ N , n ∗ H = n−1 Hn = H, qe tregon se n ∈ NG (H),
pra N ⊆ NG (H).

Pohim 1.1.13 Nqs G eshte grup i fundme dhe H ≤ G, atehere numri i nengrupeve te
G te konjuguar me H eshte pikerisht sa indeksi [G, NG (H)].

Shëmbull 1.1.14 Le te jete dhene (G, ·) nje grup cfd. Po shenojme me X bashkesine e
te gjithe elementeve te tij, pra X = G. Kjo bashkesi eshte nje G-bashkesi po te pozojme
per cdo g ∈ G dhe x ∈ X, g ∗x = g −1 ·x·g. Ky veprim quhet veprimi i konjugimit i G mbi
vetvete. Vetite (i) dhe (ii) te perkufizimit tregohen lehtesisht dhe vihet re qe nqs x ∈ G
eshte i tille qe |Ox | = 1, vetem atehere kur x ∈ Z(G) ku Z(G) = {c ∈ G|∀g ∈ G, cg = gc}
eshte qendra e grupit.

Përkufizim 1.1.15 Stabilizatorin StG (x) te nje x ∈ G kur G vepron mbi vetvete me
anen e konjugimit nuk do ta shenojme keshtu por do te perdorim shenimn CG (x) dhe do
ta quajme centralizator te x ne G, sepse ai perbehat nga g ∈ G tq g −1 xg = x qe eshte
ekuivalente me gx = xg.

Pohim 1.1.16 Le te jete G nje grup i fundme dhe x ∈ G cfd. Numri i te konjuguarve te
x ne G eshte pikerisht sa indeksi [G, CG (x)].

1.2 Teorema e korrespondencës

Në kursin e Algjebrës 3 kemi parë tri teoremat e izomorfizmit të grupve. Ekziston edhe
ajo që njihet si teorema e katërt e izomorfizmit ose ndryshe si teorema e korrespondencës,
e cila do të ketë përdorim të herë pas hershme përgjatë këtij kursi.

Teoremë 1.2.1 Le te jete K E G dhe ν : G → G/K epimorfizmi kanonik. Atehere

pasqyrimi S 7→ ν(S) = S/K eshte nje bijeksion i familjes se te gjithe nengrupeve S te G
qe permbajne K tek familja e te gjithe nengrupeve te G/K.
Per me teper, nqs shenojme S/K me S ∗ , atehere:

(i) T ≤ S atehere dhe vetem atehere kur T ∗ ≤ S ∗ , dhe [S : T ] = [S ∗ : T ∗ ].

(ii) T E S atehere dhe vetem atehere kur T ∗ E S ∗ , dhe S/T ∼

= S ∗ /T ∗ .

Elton Pasku 5
Vërtetim. Tregojme si fillim se pasqyrimi S 7→ S/K eshte injeksion. Vertet, nqs per S
dhe T qe permbajne K kemi qe S/K = T /K, atehere per cdo s ∈ S do te kete ekzistuar
nje t ∈ T qe Ks = Kt. Gjithashtu barazimi i fundit tregon se ekziston nje k ∈ K qe
s = kt. Nga kjo rrjedh qarte qe s ∈ T dhe rrjedhimisht S ⊆ T . E anasjella vertetohet
ngjashmerisht e prandaj kemi qe S = T . Per te treguar syrjektivitetin, nqs A ≤ G/K,
atehere po te shenojme S := ν −1 (A) ky eshte nje nengrup i G qe permban K dhe madje,
ν(S) = ν(ν −1 (A)) = A.
Nqs tani kemi K ≤ T ≤ S, atehere eshte e qarte qe T /K ≤ S/K. E anasjella eshte
perseri evidente. Te tregojme tani se kur eshte plotesuar perfshirja e mesiperme, ka vend
barazimi [S : T ] = [S ∗ : T ∗ ]. Ky barazim kardinalesh do te rridhte nga ekzistenca e
nje bijeksioni midis bashkesive faktore S/T dhe S ∗ /T ∗ . Nje bijeksion i tille vendoset nga
korrespondenca T s 7→ T ∗ ν(s).
Se fundmi, nqs T E S, atehere nga Teorema e trete e izomorfizmit do te kemi qe
T /K E S/K dhe qe (S/K)/(T /K) ∼ = S/T , ose e thene ndryshe kemi qe T ∗ E S ∗ , dhe
S ∗ /T ∗ ∼
= S/T sic edhe kerkohej. Anasjellas, nqs T ∗ E S ∗ , atehere per cdo s ∈ S dhe t ∈ T ,
meqenese ν(s)ν(t)µ(s)−1 ∈ T ∗ , rrjedh se sts−1 ∈ T .

Elton Pasku 6
Kapitulli 2

Teoremat e Sylow-it

2.1 p-Grupet
Përkufizim 2.1.1 Nqs p ∈ N është numër prim, atëherë një grup G do të quhet p-grup
nqs çdo element i tij e ka rendin fuqi të p-së.

Lemë 2.1.2 Nqs G është një grup abelian i fundëm rendi i të cilit plotpjestohet nga një
prim p, atëherë G përmban një element të rendit p.

Vërtetim. Supozojme se |G| = pm ku m ≥ 1. Vërtetimin do ta kryejmë me induksion

sipas m-së. Hapi bazë kur m = 1 është evident. Për hapin induktiv, zgjedhim x ∈ G
rendi i te cilit është t > 1. Nqs ndodh që p|t, atëherë dihet se xt/p është një element i
rendit p dhe vërtetimi mbaron. Në të kundërt, pra nqs p - t, meqënëse G është abelian,
hxi do të jetë një nëngrup normal i G dhe G/hxi e ka rendin pm/t. Por supozuam që
p - t prandaj duhet të kemi që m/t ∈ N dhe m/t < m. Tani zbatojmë supozimin induktiv
për grupin abelian G/hxi të rendit p · m/t ku m/t < m. Sipas këtij supozimi tek G/hxi
duhet të ekzistojë një element y ∗ i rendit p. Ndërkaq çdo parafytyrë y ∈ G e y ∗ me anën
e pasqyrimit kanonik ν : G → G/hxi do ta ketë rendin shumëfish të rendit të y ∗ pra të
p-së. Në këtë mënyrë jemi kthyer në rastin e parë.

Teoremë 2.1.3 (Koshi, 1845) Nqs G është grup i fundëm rendi i të cilit plotpjestohet
nga një prim p, atëherë G përmban një element të rendit p.

Vërtetim. Kujtojmë nga Algjebra e vitit të dytë se për x ∈ G numri i të konjuguarve

7
në G të x-it ëhtë [G : CG (x)] ku është CG (x) është centralizatori i x në G. Nqs x ∈
/ Z(G),
atëherë klasa e tij e konjugimit ka më tepër se një element, rrjedhimisht |CG (x)| < |G|.
Nqs ndodh që p||CG (x)|, atëherë ekzistenca e elementit të rendit p tek CG (x) ≤ G na vjen
nga supozimi induktiv. Përndryshe kemi që për të gjithë elementë jo-qëndrorë x ∈ G,
p - |CG (x)|. Tani nisur nga barazimi |G| = [G : CG (x)] · |CG (x)| kemi që p|[G : CG (x)].
Më tej përdorim të ashtëquajturin ekuacion të klasave të konjugimit
X
|G| = |Z(G)| + [G : CG (xi )], (2.1)
i

ku xi janë elementë nga klasa konjugimi me më tepër se një element kurse Z(G) përbëhet
nga klasa një-elementëshe. Meqënëse |G| dhe të gjitha [G : CG (xi )] janë të plotpjestues-
hme nga p, atëherë |Z(G)| plotpjestohet nga p. Por Z(G) është grup abelian dhe kështu
ne mund të përdorim lemën 2.1.2.

Rrjedhim 2.1.4 Një grup i fundëm G është p-grup atëherë dhe vetëm atëherë kur |G|
është fuqi e p-së.

Vërtetim. Nqs G është p-grup, atëherë nuk mund të ekzistojë një prim q 6= p i tillë që
q||G| sepse nga teorema e Koshiut G do të kishte një element të rendit q në kundërshtim
me supozimin. Anasjellas, nqs |G| = pm , atëherë teorema e Lagranzhit tregon se G është
një p-grup.

Teoremë 2.1.5 Nqs G është një p-grup i fundëm jo trivial, atëherë qendra e tij Z(G) 6=
1.

Vërtetim. Marim në shqyrtim ekuacionin (2.1)

X
|G| = |Z(G)| + [G : CG (xi )].
i

Çdo CG (xi ) është një nëngrup i mirëfilltë sepse xi ∈

/ Z(G). Nga rrjedhimi 2.1.4 zbatuar
për grupin G shohim që |G| është fuqi e p-së e rrjedhimisht fuqi e p-së do të jetë edhe
[G : CG (xi )]. Pra p plotpjeston secilë nga [G : CG (xi )], atëherë p||Z(G)|.

Rrjedhim 2.1.6 Nqs p është prim, atëherë çdo grup i rendit p2 është abelian.

Elton Pasku 8
Vërtetim. Nqs G është jo abelian, atëherë Z(G) 6= G, ndërkaq nga teorema 2.1.5 Z(G) 6=
1. Mbetet që |Z(G)| = p dhe për pasojë grupi faktor G/Z(G) i rendit p do të jetë ciklik.
Kjo sjell që G abelian, një kontradiktë.

Teoremë 2.1.7 Le të jetë G një p-grup i fundëm.

(i) Nqs H është një nëngrup i mirëfilltë, atëherë H < NG (H).

(ii) Çdo nëngrup makximal i G është normal dhe ka indeks p në G.

Vërtetim. (i) Nqs H CG, atëherë NG (H) = G dhe teorema është e vërtetë. Nqs shënojmë
me X bashkësinë e të gjithë nëngrupeve të G të konjuguar me H, atëherë mund të
supozojmë që |X| = [G : NG (H)] 6= 1. Duke ditur që H vepron mbi X me anën e
konjugimit, meqë G është një p-grup çdo orbitë e veprimit në konsideratë do të ketë
gjatësinë fuqi të p-së. Por {H} është vetë një orbitë me gjatësi 1, atëherë duhet të kenë
ekzistuar edhe të paktën p − 1 orbita të tjera me gjatësi 1. Le të jetë gHg −1 6= H një e
tillë. Meqë gHg −1 është orbitë në X me gjatësi 1, atëherë do të kemi që për çdo a ∈ H
në veçanti, agHg −1 a−1 = gHg −1 . Kjo do të thotë që g −1 ag ∈ NG (H) për çdo a ∈ H. Por
gHg −1 6= H prej nga kemi ekzistenceën e së paku një a ∈ H të tillë që g −1 ag ∈
/ H, kështu
që H < NG (H).
(ii) Nqs H është nëngrup maksimal i G, atëherë supozimi që H < NG (H) sjell NG (H) =
G, pra që H C G. Më tej mund të provohet si ushtrim se [G : H] = p ku p është prim.

Problem 2.1.8 Le të jetë dhënë H C G. Nqs të dy H dhe G/H janë p-grupe, atëherë
edhe G është i tillë.

Zgjidhje. Terheqim vemendjen qe jo detyrimisht grupet e dhene jane te fundme. Le te

jete g ∈ G cfd. Per elementin gH ∈ G/H dime se e ka rendin njefare ps , pra qe

s s
g p H = (gH)p = H,

s s
nga e cila marrim qe g p ∈ H. Por edhe H eshte p-grup, keshtu qe g p do kete nje fare
rendi pt , qe dmth se
s pt s t
gp = (g p )p = 1,

prej nga del se rendi i g eshte fuqi e p dhe atehere G eshte p-grup.

Elton Pasku 9
Problem 2.1.9 Nqs |G| = pn ku p është prim, dhe nqs 0 ≤ k ≤ n, atëherë G përmban
një nëngrup normal me rend pk .

Zgjidhje. Le te gjejme fillimisht nengrupe normale te rendit p1 = p. Keta sigurisht qe

ekzistojne pasi Z(G) 6= 1 tek p-grupet. Atehere nga lema e Koshiut (e zbatuar per Z(G)
abelian) ekziston nje a ∈ Z(G) tq ord(a) = p. Pikerisht hai E G dhe |hai| = p. Supozojme
induktivisht se kemi gjetur nengrupe Nk E G tq |Nk | = pk dhe kerkojme te gjejme nje
Nk+1 E G tq |Nk+1 | = pk+1 . Konsiderojme grupin faktor G/Nk i cili eshte gjithashtu nje
p-grup qe do kete Z(G/Nk ) 6= 1, prandaj ekziston nje aNk ∈ Z(G/Nk ) me rend p ne
G/Nk . Shenojme me S ∗ = haNk i i cili sapo thame qe e ka rendin p dhe per me teper
S ∗ E G/Nk . Nga ana tjeter po te konsiderojme ν : G → G/Nk epimorfizmin kanonik dhe
te zbatojme per te teoremen e korrespondences lidhur me S ∗ kemi qe S = ν −1 (S ∗ ) E G
dhe S/Nk ∼
= S ∗ . Nga kjo e fundit marrim qe

|S| = |Nk | · |S ∗ | = pk p = pk+1 ,

keshtu qe kemi gjetur Nk+1 sic kerkohej ku ne fakt Nk+1 = S me lart.

Problem 2.1.10 Le të jetë dhënë G një p-grup i fundëm, dhe H një nëngrup normal jo
trivial i tij. Provoni se H ∩ Z(G) 6= 1.

Zgjidhje. Se pari verejme qe kushti i normalitetit per H na mundeson qe H te konside-

rohet si G-set ku veprimi eshte ai i konjugimit. Se dyti, verejme qe rezultati i ushtrimit
rrjedh nqs ne tregojme se ekziston nje h ∈ H ∗ tq CG (h) = G. Vertet, ne ate rast ne do
te kishim qe per cdo g ∈ G, ghg −1 = h, ose ndryshe qe gh = hg dhe kjo e fundit dmth
qe h ∈ Z(G). Atehere do te kishim qe H ∩ Z(G) 6= 1 dhe kishim mbaruar pune. Per te
treguar ekzistencen e nje h si me lart, arsyetojme nga e kunderta. Supozojme se per asnje
h 6= 1, CG (h) = G. Pra per cdo h 6= 1, |CG (h)| < |G| prej nga merret qe p|[G : CG (h)]|
per cdo h 6= 1. Por [G : CG (h)] = |O(h)| ku O(h) eshte orbita e h, atehere jemi duke
supozuar qe kur G vepron mbi H me anen e konjugimit, e vetmja orbite nje-elementeshe
eshte ajo e h = 1, dhe te gjithe te tjerat e kane kardinalin shumefish te p. Por kjo eshte
e pamundur pasi ne ate rast do te kishim barazimin |H| = 1 + m · p qe nuk qendron pasi
|H| = ps per ndonje s ∈ N.

Elton Pasku 10
Problem 2.1.11 Le të jetë dhënë G një p-grup i fundëm; provoni se nqs H C G me rend
p, atëherë H ≤ Z(G).

Zgjidhje. Nqs njeri nga perftuesit e H i perket Z(G), atehere kemi mbaruar pune.
Supozojme se i vetmi i tille eshte 1. Ne kete, duke konsideruar H si G-set me anen e
konjugimit, do te dilte qe p = |H| = 1 + mp.

Problem 2.1.12 Le te jetë H një nëngrup i mirëfilltë i një p-grupi të fundëm G. Nqs
|H| = ps , atëherë ekziston një nëngrup i rendit ps+1 i cili përmban H.

Zgjidhje. Konsiderojme NG (H) per te cilen dime se H < NG (H). Ne keto kushte grupi
faktor NG (H)/H eshte nje p-grup i mirefillte dhe si i tille do te permbaje nje elemenet gH
me rend p. Shenojme me S ∗ = hgHi, dhe me S = ν −1 (S ∗ ) ku ν : NG (H) → NG (H)/H
eshte kanoniku. Del se H ≤ S dhe |S| = |H| · p = ps+1 .

Problem 2.1.13 Le të jetë p prim dhe G një grup i fundëm rendi i të cilit plotpjestohet
nga p dhe supozojmë se P është një p-grup maksimal i G.

(i) Çdo i konjuguar i P është përsëri maksimal.

(ii) Nqs P është i vetmi p-nëngrup maksimal, atëherë P C G.

Zgjidhje. (i) Le te jete aP a−1 nje i konjuguar dhe supozojme se Q eshte nje p-nengrup tq
aP a−1 ≤ Q. Duke konjuguar marrim P ≤ a−1 Qa ku a−1 Qa eshte perseri nje p-nengrup.
Maksimaliteti i P sjell qe a−1 Qa = P ose ndryshe qe Q = aP a−1 .
(ii) Triviale.

Problem 2.1.14 Nqs p është prim dhe G është jo ablian i rendit p3 , atëherë |Z(G)| = p,
G/Z(G) ∼
= Zp × Zp , dhe Z(G) = G0 nëngrupin e komutatorëve të G.

Zgjidhje. Se pari kujtojme se nengrup i komutatoreve G0 = [G, G] i G eshte nengrupi i

G i perftuar nga te ashtequajturet komutatore [a, b] = aba−1 b−1 per te gjithe a, b ∈ G.
Del se (i) G0 E G (ii) G/G0 eshte abelian, dhe (iii) per cdo H E G tq G/H eshte abelian,
G0 ≤ H.
Mqs |Z(G)| 6= 1, atehere |Z(G)| = p, |Z(G)| = p2 ose |Z(G)| = p3 . Ne rastin e
trete eshte e qarte qe G eshte abelian. Ne rastin e dyte, G/Z(G) eshte ciklik me rend p,

Elton Pasku 11
atehere del se edhe G eshte abelian. Ndersa ne rastin e pare do kishim |G/Z(G)| = p2 ,
rrjedhimisht G/Z(G) ∼
= Zp × Zp . Per te treguar tani se Z(G) = G0 arsyetojme ne kete
menyre. Mqs G/Z(G) eshte abelian si izomorf me Zp × Zp , atehere G0 ≤ Z(G). Por
|Z(G)| = p, atehere G0 = Z(G).

2.2 Teoremat e Sylow-it

Përkufizim 2.2.1 Nqs p është një numër prim, atëherë një nëngrup P i një grupi G do
të quhet p-nëngrup i Sylow-it nqs ai është një p-nëngrup maksimal.

Vërejmeë shkurtazi që çdo p-nëngrup i një grupi çfd shtrihet në një p-nëngrup të
Sylow-it.

Lemë 2.2.2 Le të jetë P një p-nëngrup i Sylow-it i një grupi të fundëm G.

(i) |NG (P )/P | është i thjeshtë me p.

(ii) Nqs a ∈ G e ka rendin një fuqi të p dhe aP a−1 = P , atëherë a ∈ P .

Vërtetim. (i) Nqs p plotpjeston |NG (P )/P |, atëherë nga teorema e Koshiut do të kemi
ekzistencën e një elementi P a ∈ NG (P )/P të rendit p, rrjedhimisht marrim që S ∗ = hP ai
is a subgroup of NG (P )/P of order p. Lidhur me epimorfizmin kanonik ν : NG (P ) →
NG (P )/P kemi që S = ν −1 (S ∗ ) është një nëngrup i NG (P ) që përmban P dhe që S/P ∼
=
S ∗ . Meqë të dy, P dhe S ∗ janë p-grup, i tillë do të jetë edhe S. Por kjo bie ndesh me
supozimin që P ishte maksimal.
(ii) Mund të supozojmë pa humbur gjë se rendi i a është pikërisht p. Edhe sikur të mos jetë
kështu, thjesht zëvendësojmë a me një fuqi të caktuar të saj. Tani supozimi që aP a−1 = P
do të thotë që a ∈ NG (P ) dhe fakti që a e ka rendin p thotë që P a ∈ NG (P )/P e ka
rendin po p, gjë e cila kontradikton (i).

Teoremë 2.2.3 (Sylow, 1872)

(i) Nqs P është një p-nëngrup i Sylow-it i një grupi të fundëm G, atëherë të gjithë
p-nëngrupet e Sylow-it të G janë të konjuguar me P .

(ii) Nqs ka r p-nëngrupe të Sylow-it të G, atëherë r plotpjeston |G| dhe r ≡ 1 mod p.

Elton Pasku 12
Vërtetim. Le të jetë X = {P1 = P, P2 , ..., Pr } bashkësia e të gjithë të konjuguarve të
P -së. Është e qartë që X është një G-bashkësi ku G vepron mbi X me anën e konjugimit.
Nga Algjebra e vitit të dytë dimë se sa herë kemi një situatë të tillë, kemi ekzistencën e
një homomorfizmi ψ : G → SX të tillë që a 7→ ψa ku ψa (Pi ) = aPi a−1 . Le të jetë tani Q
një p-nëngrup çfd i Syllow-it. Po të ngushtojmë ψ në Q kemi veprimin e Q mbi X me naën
e konjugimit. Rjedhimisht, çdo orbitë e këtij veprimi do ta ketë rendin pjestues të |Q|,
pra një fuqi të p-së. Ndërkaq, të thuash që ndonjë prej këtyre orbitave e ka gjatësinë 1, do
të thotë që ka ekzistuar një indeks i që ψa (Pi ) = Pi per çdo a ∈ Q, ose e thënë ndryshe
që aPi a−1 = Pi për çdo a ∈ Q. Nga lema 2.2.2 (ii) kemi që a ∈ Pi , rrjedhimisht kemi
Q ≤ Pi , e meqënëse Q është maksimal, atëherë Q = Pi . Nqs tani si Q marrim pikërisht
P = P1 , atëherë konkludojmë që çdo orbitë e X përveç asaj të P1 ka gjatësi më të madhe
se 1, ndërsa orbita e P1 e ka gjatësinë 1. Për këtë arsye kemi |X| = r ≡ 1 mod p.
Supozojmë se ka ekzistuar një p-nëngrup i Sylow-it Q i tillë që nuk është i konjuguar
i P , pra që Q ∈
/ X. E shohim tani X si Q-bashkësi dhe nga pjesa e parë e vërtetimit
kemi dy mundësi. E para, ekziston një Pi ∈ X e tillë që Q-orbita e saj e ka gjatësinë 1,
rast në të cilin Q = Pi gjë që përbën kontradiktë me supozimin për Q. E dyta, të gjithë
Q-orbitat e kanë gjatësine fuqi natyrore të p, rrjedhimisht |X| plotpjestohet nga p e cila
përbën gjithashtu kontradiktë me barazimin |X| = r ≡ 1 mod p. Mbetet që çdo nëngrup
i Sylow-it të jetë i konjuguar me P .
Së fundi, numri r i të konjuguarve të P është indeksi i normalizatorit dhe si i tillë
është pjestues i |G|.

Rrjedhim 2.2.4 Një grup i fundëm G ka një p-nëngrup të vetëm të Sylow-it vetëm kur
P C G.

Vërtetim. Nqs G ka vetëm një p-nëngrup të Sylow-it P , atëherë ky është patjetër normal
pasi çdo i konjuguar i P është përsëri një p-nëngrup i Sylow-it. Anasjellas, nqs P është
normal, duke ditur që të gjithë p-nëngrupet e Sylow-it janë të konjuguar me njëri-tjetrin,
kemi unicitetin e P .

Teoremë 2.2.5 Nqs G është një grup i fundëm i rendit pe m ku (p, m) = 1, atëherë çdo
p-nëngrup P i Sylow-it i G ka rend pe .

Elton Pasku 13
Vërtetim. Vërtetojmë se [G : P ] është i thjeshtë me p. Po të shkruajmë [G : P ] = [G :
N ][N : P ] ku N = NG (P ), i bie që të tregojmë se të dy faktorët në atë produkt janë
të thjeshtë me p. Nga njëra anë [G : N ] = r jep numrin e të konjuguarve të P dhe për
pasojë [G : N ] ≡ 1 mod p, ndërsa [N : P ] = |N/P | është i thjeshtë me p nga lema 2.2.2
(i).
Tani nga Teorema e Lagranzhit marrim |P | = pk ku k ≤ e, dhe si rrjedhim [G : P ] =
|G|/|P | = pe−k m. Meqënëse [G : P ] është i thjeshtë me p, atëherë k = e.

Rrjedhim 2.2.6 Le të jetë G një grup i fundëm dhe p prim. Nqs pk ||G|, atëherë G
përmban një nëngrup të rendit pk .

Vërtetim. Nqs P është një p-nëngrup i Sylow-it i G, atëherë pk ||P |. Tani mund të
përdoret ushtrimi 2.1.9.

Teoremë 2.2.7 (Argumenti i Frattinit) Le të jetë K C G ku G është i fundëm. Nqs P

është një p-nëngrup i Sylwo-it i K, atëherë G = KNG (P ).

Vërtetim. Për çdo g ∈ G kemi gP g −1 ≤ gKg −1 = K, sepse K C G. Rrjedh se gP g −1

është një p-nëngrup i Sylow-it i K dhe atëherë do të ketë ekzistuar k ∈ K e tillë që
kP k −1 = gP g −1 . Rrjedhimisht, P = (k −1 g)P (k −1 g)−1 , kështu që k −1 g ∈ NG (P ). Pra
kemi faktorizimin g = k(k −1 g) që vërteton barazimin e kërkuar.

Zgjidhja e problemit 2.2.10 kerkon disa rezultate shtese qe po i paraqesim me poshte.

Lemë 2.2.8 Le te jete H ≤ G dhe [G : H] = n, atehere ekziston nje homomorfizem

ρ : G → Sn tq. Kerρ ≤ H.

Vërtetim. Po shenojme me X bashkesine e te gjithe klasave fqinje te majta te H ne G.

Tani percaktojme
ρ : G → SX ∼
= Sn tq. a 7→ ρa ,

ku
ρa : X → X eshte percaktuar i tille qe ∀gH ∈ X, ρa (gH) = agH.

Elton Pasku 14
Eshte e qarte qe ρa eshte bijeksion me invers ρa−1 , dhe per me teper ρ eshte homomorfizem
pasi
ρab (gH) = abgH = ρa (ρb (gH)) = (ρa ◦ ρb )(gH).

Se fundi, nqs a ∈ Kerρ, atehere ρa (gH) = gH per cdo gH ∈ X, dhe po ta perdorim kete
ne vecanti per g = 1, marrim qe a ∈ H.

Problem 2.2.9 Le te jete dhene G nje grup i fundme qe permban nje nengrup H me
indeks p ku p eshte numri prim me i vogel qe plotpjeston |G|. Te tregohet se H E G

Zgjidhje. Le te jete ρ : G → Sp homomorfizmi i lemes 2.2.8. Duke ditur nga lema qe

Kerρ ≤ H, per te treguar se H E G, mjafton te tregojme se Kerρ = H. Per grupin imazh
ρ(G) kemi qe ρ(G) ≤ Sp dhe ρ(G) ∼
= G/Kerρ, atehere do te kishim qe

|G|
||Sp | = p · (p − 1) . . . 2 · 1.
|Kerρ|

|G| |G| |H|

p= = · = p|ρ(H)|,
|Kerρ| |H| |Kerρ|

e cila sjell qe |ρ(H)| = 1 ose ndryshe qe H = Kerρ.

Problem 2.2.10 Le të jenë p < q numra prim. Të tregohet se çdo grup i rendit pq ka
vetëm një nëngrup të rendit q i cili është normal. Nqs q 6≡ 1 mod p, atëherë G është
abelian dhe ciklik.

Zgjidhje. Nga teorema e Sylowit bashkesia Sylq (G) e q-nengrupeve te Sylowit eshte jo
boshe, atehere ekziston nje nengrup Q ≤ G i rendit q e rrjedhimisht me indeks p ne G.
Por p eshte primi me i vogel qe plotpjeston |G| = pq, atehere nga problemi 2.2.9 del se
Q E G dhe pastaj nga rrjedhimi 3.1 del se Q eshte i vetmi nengrup i rendit q.
Nga teorema e Sylowit del se edhe Sylp (G) 6= ∅, atehere ka ekzistuar nje P ∈ Sylp (G)
Por nen kushtin e ri qe q−1 nuk plotpjestohet nga p del se edhe P eshte i vetmi p-nengrup.
Vertet, |Sylp (G)||pq dhe |Sylp (G)| ≡ 1 mod p. Nga kushti i pare, |Sylp (G)| ∈ {1, p, q, pq}.
Qartesisht, |Sylp (G)| =
6 p sepse nuk e lejon kushti i dyte, dhe per te njejten arsye nuk
mund te jete as q (nga kushti i ri). Po ashtu |Sylp (G)| 6= pq (pse?) dhe keshtu mbetet

Elton Pasku 15
qe |Sylp (G)| = 1. Per nengrupet ciklike P dhe Q te gjetur kemi qe P ∩ Q = {1} dhe
|P | · |Q|
P ·Q = G sepse |P ·Q| = = |P |·|Q| = pq = |G|. Ne keto kushte del se G ∼
= P ×Q
|P ∩ Q|
dhe se G eshte ciklik.

Problem 2.2.11 Çdo grup i rendit 15 është ciklik.

Zgjidhje. Jemi ne kushtet e problemit 2.2.10.

Problem 2.2.12 Provoni se çdo grup i rendit 45 përmban një nn̈engrup normal të rendit
9.

Zgjidhje. Shkruajme 45 = 32 · 5. Nqs tregojme se |Syl3 (G)| = 1, atehere kemi treguar

se ka nje nengrup normal ne G i cili eshte i vetmi 3-nengrup i Sylowit i G. Nga teorema
e Sylowit dime se |Syl3 (G)||45 dhe se |Syl3 (G)| ≡ 1 mod 3. Nga kushti i pare kemi qe
|Syl3 (G)| ∈ {1, 3, 32 , 5, 15, 45}. Me tej |Syl3 (G)| = 3, 5, 9, 15, 45 bien menjehere po te
kemi parasysh kushtin tjeter. Mbetet qe |Syl3 (G)| = 1.

Problem 2.2.13 Le te jete G nje grup abelian i fundme i rendit n dhe m|n cfd. Tregoni
se ekziston nje nengrup H i G me rend m.

Zgjidhje. Le te jene p1 , ..., ps te gjithe pjestuesat prim te n dhe supozojme se

n = pn1 1 · · · · · pns s .

Nga ana tjeter le te jene pi1 , ..., pit (t ≤ s) pjestuesat prim te m dhe supozojme se

m m
m = pi1 i1 · · · · · pit it ,

ku mi1 ≤ ni1 , ..., mit ≤ nit dhe ni1 , ..., nit jane fuqite e pi1 , ..., pit ne zberthimi kanonik (me
lart) i n-se. Meqenese grupi eshte abelian, atehere per cdo j = 1, ..., s, |Sylpj (G)| = 1 dhe
le te jene P1 , ..., Ps nengrupet (e vetem) respektive te Sylowit per numrat prim p1 , ..., ps ,
dhe Pi1 , ..., Pit nengrupet e Sylowit qe ju korrespondojne numrave pi1 , ..., pit . Po shenojme
me K = Pi1 · · · · · Pit prodhimin ne G te ketyre nengrupeve. Duket sheshit qe

n n
|K| = |Pi1 | · · · · · |Pit | = pi1i1 · · · · · pitit .

m n
Dime nga rrjedhimi 2.2.6 qe per r = 1, ..., t per pjestuesin pir ir te pirir ekziston nje nengrup
m
Qir ≤ Pir me kardinal |Qir | = pir ir . Po te shenojme me H = Qi1 · · · · · Qit do te kemi qe

Elton Pasku 16
H ≤ K ≤ G dhe se
m m
|H| = pi1 i1 · · · · · pit it = m.

Ne kete menyre kemi gjetur nje nengrup te G me kardinal pjestuesin cfd te |G|.

Problem 2.2.14 Le te jete P ∈ Sylp (G) normal ne G, atehere ai eshte me i madhi

p-nengrup i G lidhur me perfshirjen.

Zgjidhje. Le te jete T nje p-nengrup i G. Meqe P C G, atehere P T ≤ G dhe me tej

|P T | = (|P | · |T |)/|P ∩ T | ≥ |P |. Nga kjo rrjedh se |P T | = |P | dhe atehere duhet te kemi
qe T ≤ P T = P .

Problem 2.2.15 Le te jete G nje grup i fundme dhe H nje p-nengrup i G. Tregoni se
ekziston nje P ∈ Sylp (G) tq H ≤ P .

Zgjidhje. H vepron mbi Sylp (G) me anen e konjugimit, dhe meqe |Sylp (G)| ≡ 1 mod p,
atehere me siguri ka ekzistuar nje P ∈ Sylp (G) tq |O(P )| = 1. Kjo do te thote qe ∀h ∈ H
te kemi qe hP h−1 = P ose e thene ndryshe qe h ∈ NG (P ), ∀h ∈ H. Pra paskemi qe
H ≤ NG (P ) dhe sigurisht se bashku me te eshte ne NG (P ) edhe vete P . Nga problemi
2.2.14 dhe uniciteti i P ne NG (P ) del se H ≤ P .

Problem 2.2.16 Le te jete G nje grup i fundme, p prim qe p||G| dhe H CG tq. |H| = pk .
Provoni se ∀P ∈ Sylp (G) kemi qe H ≤ P .

Zgjidhje. Nga problemi 2.2.15 ne kemi ekzistencen e nje P ∈ Sylp (G) qe H ≤ P . Le

te jete tani Q ∈ Sylp (G) nje tjeter p-nengrup i Sylowit. Mirepo Q = gP g −1 per ndonje
g ∈ G, atehere
H = gHg −1 ≤ gP g −1 = Q,

qe tregon se cdo p-nengrup normal i G perfshihet ne cdo nengrup te Sylp (G).

Problem 2.2.17 Nuk ekziston grup i thjeshtë i rendit pr ku p është prim dhe r > 1.

Zgjidhje. Shiko problemin 2.1.9.

Problem 2.2.18 Të tregohet se grupet e rendeve 20, 30, 36, 48 nuk janë të thjeshtë.

Elton Pasku 17
Zgjidhje. Shohim rastin kur |G| = 30 = 2 · 3 · 5. Ne kete rast |Syl3 (G)| ∈ {1, 10} dhe
|Syl5 (G)| ∈ {1, 6}. Sikur |Syl5 (G)| = 6, atehere do te kishim 6 nengrupe ciklike Ci ≤ G
te rendit 5 te cilet kane vetem elementin 1 te perbashket. Mbeten jashte 5 elemente te G
qe do te jene te rendit 2 ose 3. Ne vecanti kemi qe ne kete rast |Syl3 (G)| =
6 10 keshtu qe
mbetet qe |Syl3 (G)| = 1. Pra treguam implikimin

|Syl5 (G)| = 6 ⇒ |Syl3 (G)| = 1.

Problem 2.2.19 Provoni që çdo grup i rendit 255 është ciklik.

Zgjidhje. |G| = 3 · 5 · 17. Shohim qe |Syl17 (G)| ∈ {1, 3, 5, 15, 17, 51, 85}. Por |Syl17 (G)| =
17k + 1 prandaj del k = 0 dhe |Syl17 (G)| = 1. Ne keto kushte ekziston vetem nje
P ∈ Syl17 (G) dhe P C G. Meqe |P | = 17 ai do te jete ciklik le te themi me perftues z
te rendit 17. Shohim tani grupin faktor G/P per te cilin kemi qe |G/P | = 15 = 3 · 5,
prandaj edhe ky do te jete ciklik (shih problemin 2.2.10) me perftues yP te rendit 15.
Duke perdorur epimorfizmin kanonik ν : G → G/P shohim qe cdo parafytyre x ∈ G e
yP do te kete rendin shumefish te 15 qe plotpjeston 255. Keshtu qe ord(x) = 15, 255. Ne
rastin e dyte e kemi zgjidhur problemin. Ne rastin e pare kur ord(x) = 15 do te shohim
qe xz = zx dhe atehere ord(xz) = 15 · 17 = 255 prej nga do te rridhte qe G ka perftues
xz dhe do te kishim mbaruar pune. Shohim te konjuguarin xzx−1 ∈ xP x−1 = P (nga
normaliteti i P ). Atehere xzx−1 = z s per s ≥ 0. Duke konjuguar serrisht marrim qe
2 15
x2 zx−2 = z s . E bejme kete gje 15 here dhe ne perfundim kemi qe z = x15 zx−15 = z s .
Nga kjo do te rridhte qe s15 −1 eshte shumefish i 17, pra qe s15 ≡ 1 mod 17 prej nga rrjedh
se s16 ≡ s mod 17 dhe atehere s ≡ 1 mod 17. Tani barazimin xzx−1 = z s e shkruajme
xzx−1 = z dhe kemi mbaruar pune.

Problem 2.2.20 Provoni që çdo grup i rendit 353 përmban një nëngrup normal të rendit
125.

Zgjidhje. |G| = 53 · 73 . Duke qene se Syl5 (G) = 5k + 1 ∈ {1, 5i , 7j , 5i · 7j }, del se

|Syl5 (G)| = 1.

Elton Pasku 18
Problem 2.2.21 (i) Le të jetë X një G-bashkësi, dhe H ≤ G që vepron tranzitivisht
mbi X. Atëherë, G = HStG (x) për ccdo x ∈ X.

(ii) Tregoni se argumenti Frattini rrjedh nga (i).

Zgjidhje. (i) Le te jete g ∈ G cfd dhe x ∈ X cfd. Shenojme me y = g ∗ x. Meqenese X

eshte nje H-bashkesi tranzitive, ka ekzistuar nje h ∈ H tq h ∗ x = y. Nga dy barazimet e
fundit marrim g∗x = h∗x, prej nga shihet se h−1 g ∈ StG (x), apo ndryshe qe g ∈ HStG (x)
qe tregon se G ⊆ HStG (x).
(ii) Kushtet e teoremes Frattini jane: K C G, P ∈ Sylp (G) tq P ≤ K, atehere G =
K · NG (P ). Po te shenojme me X = Sylp (G) atehere K vepron tranzitivisht mbi X, dhe
nga (i) marrim formalisht qe G = K · NG (P ).

Problem 2.2.22 Le të jetë {Pi : i ∈ I} një bashkësi nëngrupesh të Sylow-it të një grupi
S
të fundëm G, një për çdo pjestues prim të |G|. Tregoni që G përftohet nga Pi .

Zgjidhje. Le te jete n = pm mt
1 · · · · · pt
1
zberthimi kanonik i n = |G|. Shenojme me
X = P1 ∪ · · · ∪ Pt ku Pi ∈ Sylpi (G) per i = 1, ..., t dhe duam te tregojme qe G = hXi.
Shohim nga njera ane qe

hP1 i(hhP2 i · · · · · hPt ii) ⊆ hP1 ∪ · · · ∪ Pt i ⊆ hXi,

por nga ana tjeter kemi qe

|hP1 i(hhP2 i · · · · · hPt ii)| = pm mt

1 · · · · · pt = |G|,
1

dhe atehere kemi barazimin

G = hXi,

qe verteton ushtrimin.

Problem 2.2.23 Le të jetë P ≤ G një nëngrup i Sylow-it. Nqs NG (P ) ≤ H ≤ G, atëherë

H = NG (H).

Zgjidhje. Nga Frattini marrim qe NG (H) = H · NNG (H) (P ). Mirepo NNG (H) (P ) ⊆
NG (P ) ⊆ H prandaj del se NG (H) ⊆ H.

Elton Pasku 19
Problem 2.2.24 Nqs një grup i fundëm G përmban vetëm një p-nëngrup të Sylow-it për
çdo pjestues prim p të |G|, atëherë G është produkt i drejtë i nëngrupeve të sylow-it të
tij.

Zgjidhje. Le te jene P1 , ..., Pt te nengrupet e Syllowit te G. Nga problemi 2.2.22, G =

P1 . . . Pt . Nga ana tjeter per cdo i = 1, ..., t, Pi ∩ (P1 · · · Pi−1 · Pi+1 · · · Pt ) = {1}. Te dyja
sjellin qe P ∼
= P 1 . . . Pt .

Problem 2.2.25 Le të jetë G një grup i fundëm dhe P ≤ G një nëngrup i Sylow-it i tij.
Nqs H C G, atëherë H ∩ P është një nëngrup i Sylow-it i H dhe HP/H është një nëngrup
i Sylow-it i G/H.

Zgjidhje. Per te treguar se eshte H ∩ P eshte i Syllowit ne H, shohim qe

|HP | |H| · |P | |H|
= = ,
|P | |H ∩ P | · |P | |H ∩ P |
dhe duke marre parasysh qe
|HP | |G|
| ,
|P | |P |
kemi
|H| |G|
| .
|H ∩ P | |P |
|G|
Mirepo |P |
eshte i thjeshte me p, atehere p-nengrupi H ∩ P i H do te jete maksimal ne
H si i tille, rrjedhimisht eshte i Syllowit.
Per pohimin e dyte veme re qe nga teorema e dyte e izomorfizmit kemi

HP/H ∼
= P/(H ∩ P ).

Per te treguar se ai eshte i Sylowit perdoret pjesa e pare e ushtrimit si edhe fakti qe P
eshte i Sylowit.

Problem 2.2.26 Le të jetë G një grup i fundëm dhe p prim që plotpjeston |G|. Le të
jetë P një p-nëngrup i Sylow-it i G. Tregoni se NG (NG (P )) = NG (P ).

Zgjidhje. Rjedhim i problemit 2.2.23.

Problem 2.2.27 Le të jetë G një grup i fundëm dhe p prim që plotpjeston |G|. Le të
jetë P një p-nëngrup i Sylow-it i G dhe H një p-nëngrup çfd i G. Provoni që ekziston një
g ∈ G e tillë që gHg −1 ≤ P .

Elton Pasku 20
Zgjidhje. Nga problemi 2.2.15 per H-në e dhene ekziston nje Q ∈ Sylp (G) qe H ≤ Q.
Per ciftin P, Q ∈ Sylp (G) ekziston nje g ∈ G qe Q = gP g −1 , atehere H ≤ gP g −1 .

Problem 2.2.28 Provoni që s’ka grupe të thjeshtë rendit pr m ku r ∈ N, p është prim
dhe m < p.

Zgjidhje. Ne rast se m = 1, perdorim problemin 2.1.9. Kur m > 1, kemi parasysh

rezultatin e teoremes se Syllowit qe thote se |Sylp (G)| ≡ 1 mod p dhe se |Sylp (G)|||G|.
Meqe te vetmit jestues te |G| = pr m jane {1, p, ..., pr , m, pm, ..., pr m} dhe asnjeri pervec
1 nuk ploteson kushtin tjeter, atehere |Sylp (G)| = 1.

Problem 2.2.29 Le të jetë G një grup i fundëm. Konsiderojmë G si G-bashkësi ku

veprimi është ai i konjugimit.

(i) Tregoni se StG (G) = Z(G).

(ii) Vërtetoni se qendra e një p-grupi të fundëm është jotriviale.

Zgjidhje. (i) StG (G) = {c ∈ G|∀g ∈ G, c · g · c−1 = g} = Z(G).

(ii) Perdorni ekuacionin e klasave te konjugimit.

Problem 2.2.30 Provoni se një grup i fundëm i rendit pn ku p është prim dhe n ≥ 1,
përmban nëngrupe normalë Hi për 0 ≤ i ≤ n të tillë që |Hi | = pi dhe Hi < Hi+1 .

Zgjidhje. Shiko zgjidhjen e problemit 2.1.9.

Problem 2.2.31 Tregoni se një p-nëngrup normal i një grupi të fundëm përmbahet në
çdo p-nëngrup të Sylow-it.

Vërtetim. Eshte problemi 2.2.16.

Problem 2.2.32 Te tregohet se nuk ka grupe te thjeshte me rend p2 q.

Zgjidhje. Nqs p = q problemi eshte i zgjidhur tashme. Edhe ne rastin kur q < p eshte i
zgjidhur. Mbetet te shohim rastin kur q > p. Ne kete rast do te tregojme se |Sylq (G)| = 1.
Nga teorema e Syllowit merret se |Sylq (G)| ∈ {1, p, p2 }. Ne rastin e pare kemi pergjigjen
e problemit. Rasti kur |Sylq (G)| = p eshte i pamundur pasi kushti tjeter qe p = kq + 1 do
te sillte qe p > q. Dhe se fundi, kur |Sylq (G)| = p2 do te kishim p2 nengrupe te G me rend

Elton Pasku 21
q, dhe per pasoje p2 (q − 1) elemente me rend q. Meqe |G| = p2 q, atehere p2 elementet qe
mbeten do ta kene rendin pjestues te p2 . Keta detyrimisht duhet te jene elementet e te
vetmit p-nengrup te Syllowit.

2.3 Disa grupe transformimesh linearë

Përpara se të paraqesim disa zbatime që kanë të bëjnë kryesisht me studimin e grupeve
me rende numra të vegjël do të na nevojiten disa njohuri nga grupet linearë studimi i të
cilëve motivohet nga disa zbatime në gjeometri.
Si fillim kujtojmë që (Rn , +, (·)R , ·) është hapësira euklidiane reale ku produkti · i dy
vektorëve x = (x1 , ..., xn ) dhe y = (y1 , ..., yn ) është numri (x, y) = ni=1 xi yi që për shkurt
P

shënohet edhe x·y. Bazë ortonormale është çdo sistem u1 , ..., un prej n vektorësh të tillë që
ui ·uj = δij ku δij = 1 kur i = j dhe δij = 0 kur i 6= j. Normë të një vektori x = (x1 , ..., xn )
pP
2
do të quajmë numrin ||x|| = i xi . Distancë midis dy vektorëve x = (x1 , ..., xn ) dhe

y = (y1 , ..., yn ) do të quajmë numrin ||x − y||.

Përkufizim 2.3.1 Lëvizje do të quhet çdo pasqyrim T : Rn → Rn që ruan distancat,
dmth që ||T x − T y|| = ||x − y|| për çdo x, y ∈ Rn .

Vërjemë se jo çdo lëvizje është transformim linear. Psh. nqs w ∈ Rn është vektor i
fiksuar, atëherë pasqyrimi Tw : Rn → Rn që Tw (x) = x+w është një lloj i veçantë lëvizjeje
që quhet zhvendosje me w, por nuk është transformim linear për asnjë w 6= 0.

Përkufizim 2.3.2 Një transformim linear S : Rn → Rn do të quhet ortogonal nqs

||Sx|| = ||x|| për çdo x ∈ Rn .

Lemë 2.3.3 (i) Një transformim linear S : Rn → Rn është ortogonal vetëm nqs
{Sε1 , ..., Sεn } është bazë ortonormale ku {ε1 , ..., εn } është baza kanonike e Rn .

(ii) Çdo transformim ortogonal është lëvizje.

P P
Vërtetim. (i) Le të jetë S ortogonal. Nqs x = i xi εi dhe y = i yi εi , atëherë
X
||x + y||2 − ||x||2 − ||y||2 = 2 xi yi = 2(x, y).
i

Elton Pasku 22
Në veçanti kemi
||Sx + Sy||2 − ||Sx||2 − ||Sy||2 = 2(Sx, Sy).

Meqë ||x + y||2 = ||S(x + y)||2 = ||Sx + Sy||2 , ne marrim që (Sx, Sy) = (x, y) për çdo
x, y. Në mënyrë të veçantë kemi që

δij = (εi , εj ) = (Sεi , Sεj ).

Pra {Sε1 , ..., Sεn } është bazë ortonormale.

P P
Anasjellas, nqs x = i xi εi , atëherë Sx = i xi Sεi ,
X X
||Sx||2 = (Sx, Sx) = xi xj (Sεi , Sεj ) = x2i = ||x||2 ,
i,j i

që dmth se S është ortogonal.

(ii) Nqs x = i xi εi dhe y = i yi εi , atëherë ||Sx − Sy||2 = ||S(x − y)||2 ) = || i (xi −
P P P

yi )Sεi ||2 = i (xi − yi )2 = ||x − y||2 .

Vërejmë që çdo transformim ortogonal (e po ashtu edhe çdo lëvizje) është injektiv.
Kjo sepse nqs x 6= y, atëherë 0 6= ||x − y|| = ||Sx − Sy||, pra Sx 6= Sy dhe S i bie të jetë
një transformim me bëthamë zero, pra izomorfizëm. Si i tillë ai çon bazën kanonike në
një bazë ortonormale e rrjedhimisht është ortogonal. E njëjta gjë vlen edhe për S −1 që
ekziston nga më lart.

Lemë 2.3.4 Çdo lëvizje T : Rn → Rn që le në vend origjinën është një transformim
linear, rrjedhimisht një transformim ortogonal.

Vërtetim. Fillimisht tregojmë se çdo lëvizje T që ruan orogjinën dhe po ashtu fikson
vektorët e bazës kanonike s’është gjë tjetër veç identikut. Vërtet, nqs x = (x1 , ..., xn ) dhe
T x = (y1 , ..., yn ), atëherë meqë T 0 = 0, ||T x|| = ||T x − T 0|| = ||x − 0|| = ||x||, marrim

y12 + ... + yn2 = x21 + ... + x2n .

Gjithashtu ne kemi edhe që ||T x − ε1 || = ||T x − T ε1 || = ||x − ε1 ||, prej nga marrim

(y1 − 1)2 + y22 + ... + yn2 = (x1 − 1)2 + x22 + ... + x2n .

Duke zbritur anë për anë kemi 2y1 − 1 = 2x1 − 1, prej nga x1 = y1 . Njëlloj përftohet që
xi = yi për çdo i tjetër, pra që T x = x.

Elton Pasku 23
Supozojmë tani që T εi = ui për çdo i, dhe le të jetë S : Rn → Rn transformimi
linear (i vetëm) që Sεi = ui për të gjitha i. Përcaktimi i S sjell që ajo është lëvizje e
rrjedhimisht ka të anasjellë S −1 që është gjithashtu lëvizje. Kompozimi T S −1 është levizje
si kompozim lëvizjesh që për më tepër fikson elementët e bazës standarte dhe le zeron në
vend, atëherë nga pjesa e parë e vërtetimit marim që T = S.

Teoremë 2.3.5 (i) Bashkësia O(n, R) e të gjithë lëvizjeve S : Rn → Rn që fiksojnë
origjinën është një nëngrup i GL(n, R) i quajtur grupi artogonal real.

(ii) Çdo lëvizje T : Rn → Rn është kompozim i një zhvendosjeje dhe një transformimi
ortogonal, dhe bashkësia M (n, R) e të gjithë lëvizjeve formon një grup që quhet grupi
i lëvizjeve.

Vërtetim. (i) Është rrjedhim i lemës.

(ii) Le të jetë T një lëvizje, dhe T 0 = w. Nqs S është zhvendosja me w, dmth Sx = x − w
për të gjitha x-et, atëherë ST është lëvizje që fikson zeron, pra është ortogonale, është
bijektive për pasoje, prandaj T = S −1 (ST ) është bijeksion. Vërtetimi përfundon nëse
tregohet që kompozimi i lëvizjeve është përsëri lëvizje dhe se inversi i një lëvizjeje është
përsëri lëvizje.

Teoremë 2.3.6 Një pasqyrim T : Rn → Rn që fikson orogjinën është lëvizje vetëm nqs
ruan produktet.

Vërtetim. Së pari vërjemë që për çdo x, y ∈ Rn

||x + y||2 = (x + y, x + y) = ||x||2 + 2(x, y) + ||y||2 .

Meqënëse T është linear (lema 2.3.4), kemi

||T (x + y)2 = (T (x + y), T (x + y))

= (T x + T y, T x + T y)

= ||T x||2 + 2(T x, T y) + ||T y||2 .

Nga ortogonaliteti i T kemi që ||T (x + y)||2 = ||x + y||2 , ||T x||2 = ||x||2 dhe që ||T y||2 =
||y||2 , kështu që (x, y) = (T x, T y).

Elton Pasku 24
Anasjellas, nqs T ruan produktet, atëherë

||x − y||2 = (x − y, x − y) = (T x − T y, T x − T y) = ||T x − T y||2 ,

për çdo x, y ∈ Rn . Kjo tregon se T është lëvizje.

Intrepretimi gjeometrik i kësaj teoreme është se të gjitha lëvizjet që ruajnë origjinën,
ruajnë edhe këndet sepse (x, y) = ||x||||y|| cos θ ku θ është këdi midis x dhe y. Gjithashtu
vlen të theksohet se lëvizjet ruajnë drejtëzat dhe planet. Psh nqs ` = {y +rx|r ∈ R} është
një drejtëz ( ku x dhe y janë vektorë të fiksuar) dhe Tw S një lëvizje ku Tw është zhvendosje
me w ndërsa S ortogonal, atëherë Tw S(`) = {Tw (Sy +rSx)|r ∈ R} = {(w +Sy)+rSx|r ∈
R} është përsëri një drejtëz.

Përkufizim 2.3.7 Një matricë A ∈ GL(n, R) do të quhet ortogonale nqs AAt = E.

Po të shënojmë me ai rreshtin e i-të të A-së, atëherë meqë elementi me indeks i, j i
AAt është produkti (ai , aj ), rrjedh se {a1 , ..., an } është bazë ortogonale për Rn . Nqs tani T
është një transformim ortogonal i tillë që T εi = ai për çdo i, atëherë matrica shoqëruese e
T lidhur me bazën kanonike εi është pikërisht matsica A. Duke përdorur çka thamë, nuk
është vështirë të bindemi që O(n, R) është izomorfe me grupin e shumëzimit të të gjithë
matricave ortogonale n × n. Së fundi meqë |At | = |A|, rrjedh se kur A është ortogonale,
atëherë |A|2 = 1 kështu që |A| = ±1.

Përkufizim 2.3.8 Çdo lëvizje T që ruan origjinën do të quhet rrotullim (ose lëvizje që
ruan orjentimin) nqs |T | = 1. Bashkësia e të gjithë rrotullimeve formon një nëngrup
SO(n, R) ≤ O(n, R) të quajtur grupi i rrotullimeve. Ndërkaq një lëvizje që ruan origjinën
do të quhet lëvizje që ndryshon orjenitmin nqs |T | = −1.

Kuptohet që [O(n, R) : SO(n, R)] = 2.

Më tej do të paraqesim disa shembuj lëvizjesh që ruajnë orjentimin. Kujtojmë si
fillim që nqs W ≤ Rn është një nënhapësirë çfd, atëherë W ⊥ = {v ∈ Rn : (v, w) =
0, ∀w ∈ W } ≤ Rn dhe se dimW ⊥ = n − dimW . Hiperplan H të Rn do të quhet çdo e
zhvendosur e një nënhapësire W ≤ Rn me dimension 1. Pra H = W + v0 ku v0 vektor
çfd dhe dimW = n − 1. Nqs v0 = 0, atëherë dimH ⊥ = 1 dhe kjo sjell që ekziston një

Elton Pasku 25
vektor jo-zero a i tillë që (a, h) = 0 për çdo h ∈ H. Nuk përbën kufizim të supozojmë se
||a|| = 1.
Do të quajmë simetri lidhur me një hiperplan H lëvizjen ρ që ruan të gjithë pikat e
H dhe çdo pikë x jashtë H e çon tek simetrikja x0 e saj lidhur me H. Në rastin ku n = 2,
nqs ρ është transformim linear, atëherë me patjetër H është drejtëz që kalon nga origjina
sepse të gjithë pikat që nuk lëvizen nga ρ shtrihen në H dhe zero (origjina) është një e
tillë.

Teoremë 2.3.9 Çdo simetri ρ lidhur me një hiperplan H që kalon nga origjina është në
fakt një rrotullim.

Vërtetim. Si fillim do të gjemë trajtën analitike të ρ-së. Siç vërejtëm më herët mund të
zgjedhim një vektor njësi a ∈ Rn të tillë që (h, a) = 0 për të gjitha h ∈ H. Përcaktojmë
tani ρ0 : Rn → Rn të tillë që ρ0 (x) = x − 2(x, a)a për çdo x ∈ Rn . Është e qartë që
nqs x ∈ H, atëherë ρ0 (x) = x sepse (x, a) = 0. Nqs tani x ∈
/ H, atëherë x = h + r · a
ku h ∈ H dhe r ∈ R. Në këtë rast (x, a) = (h + ra, a) = (h, a) + r(a, a) = r, atëherë
ρ0 (x) = (h + ra) − 2ra = h − ra, pikë e cila s’është gjë tjetër veçse simetrike e x lidhur me
H. Të gjitha sa thamë na çojnë në përfundimin që ρ0 = ρ. Le të jetë tani {h1 , ..., hn−1 }
një bazë e H, atëherë {h1 , ..., hn−1 , a} është bazë e Rn . Matrica shoqëruese e ρ lidhur me
këtë bazë është matricë diagonale me elementë të diagonales kryesore pikërisht elementët
1, 1, ..., 1, −1. Për këtë arsye |ρ| = −1 që dmth se ρ është rrotullim.

Le të jetë ∆ një figurë e planit R2 që si qendë graviteti ka origjinën. Përcaktojmë

S(∆) = {S ∈ O(2, R) : S(∆) = ∆}.

Do ta quajmë S(∆) grupin e simetrive të ∆.

Teoremë 2.3.10 Nqs ∆ është një n-këndësh i rregullt, atëherë S(∆) është një grup i
rendit 2n i përftuar nga dy elementë S dhe T të tillë që

S n = 1, T 2 = 1, dhe T ST = S −1 .

Vërtetim. Supozojmë pa prishur gjë se qendra e gravitetit është vetë origjina dhe se një
nga kulmet e ∆ ndodhet në boshtin e x-eve. Më tej vërejmë që S(∆) zhytet në grupin

Elton Pasku 26
simetrik Sn . Vërtet, barazimet S(∆) = ∆ për S ∈ S(∆) përcaktojnë një veprim të S(∆)
në bashkësinë X të kulmeve të ∆ me kardinal n. Rjedhimisht kemi një homomorfizëm
ψ : S(∆) → Sn i cili është injektiv sepse i vetmi transformim linear S ∈ O(2, R) i tillë
që ψ(S) = idX është idR2 . Duke qënë se S(∆) zhytet në grupin simetrik Sn del se S(∆)
është i fundëm. Më tej vërejmë që rregullsia e ∆ sjell që çdo S ∈ S(∆) përkëmben brinjët
e ∆. Madje mund të themi se S(∆) vepron tranzitivisht mbi bashkësinë e n brinjëve të
∆ që dmth se orbita e këtij veprimi mbi çdo brinjë ka gjatësi n. Por stabilizatori i çdo
brinje ka rend 2, kështu që |S(∆)| = 2n. Le të jetë tani S rrotullimi me kënd (360/n)o
dhe T simetria lidhur me boshtin e x-eve. Është e lehtë të verifikohet se S(∆) = hS, T i
dhe se S dhe T kënaqin relacionet e supozuara.

Barazimi S(∆) = hS, T i në fund të vërtetimit të teoremës mund të përftohet pa
përdorur konsiderata gjeometrike, si rrjedhim i një rezultati më të përgjithshëm algjebrik
që po e formulojmë më poshtë dhe po ja lemë lexuesit ta vërtetojë si ushtrim.

2.4 Grupi Dihedral

Përkufizim 2.4.1 Grup dihedral D2n ku n ≥ 2 do të quajmë atë grup të rendit 2n të
përftuar nga dy elementë s dhe t të tillë që

sn = 1, t2 = 1 dhe tst = s−1 .

Pamë në paragrafin e mëparshëm që grupi S(∆) është izomorf me grupin dihedral.

Teoremë 2.4.2 Nqs G është një grup i fundëm dhe nqs a, b ∈ G janë elementë me rend
2, atëherë ha, bi ∼
= D2n ku n është rendi i ab.

Vërtetim. Po te shenojme me s = ab dhe te konjugojme me a kemi

asa = a(ab)a = ba = (ab)−1 = s−1 .

Per te treguar se grupi yne eshte ai dihedral, mjafton te tregojme se |ha, bi| = 2n. Filli-
misht do te provojme se asi 6= 1 per cdo i ≥ 0. Supozojme te kunderten, dhe le te jete
i ≥ 0 minimale tq asi = 1. Duket sheshit qe i 6= 0 sepse a 6= 1. Po ashtu i 6= 1 sepse ne

Elton Pasku 27
ate rast a = s−1 dhe atehere do te kishim qe 1 = as = aab = b. Pra mbetet qe i ≥ 2. Por

1 = asi = aabsi−1 = bsi−1 ,

dhe po te konjugojme me b marrim

1 = si−1 b = si−2 abb = si−2 a,

dhe po te konjugojme me a tani marrim

1 = asi−2 ,

qe kontradikton minimalitetin e i. Nga sa thame del se asi 6= sj per cdo i, j prandaj ha, bi
do te permbaje bashkimin e ndare hsi ∪ ahsi, dhe rrjedhimisht |ha, bi| = |ha, si| ≥ 2n. Per
te treguar te kunderitin e ketij mosbarazimi eshte e mjaftueshme te shihet se

H = {aj si : 0 ≤ j < 2, 0 ≤ i < n} ⊇ ha, si,

dhe se H formon nengrup te G. Kjo e fundit rrjedh lehtesisht nga fakti qe H eshte e
qendrueshme lidhur me shumezimin. Ne fund, |H| ≤ 2n per shkak te llojit te elementeve
qe permban.

2.5 Zbatime të teoremave të Syllow-it

Teoremë 2.5.1 Nqs p është numër prim, atëherë çdo grup i rendit 2p është ose ciklik
ose dihedral.

Vërtetim. Nqs p = 2, atëherë |G| = 4 dhe si i tillë është abelian. Nqs ka një element të
rendit të katërt, atëherë G është cikliku Z4 . Përndryshe ka dy elementë a dhe b të rendeve
2 dhe gjithashtu prodhimi ab është i rendit 2. Tani punën e bën teorema 2.4.2.
Nqs p është prim tek, nga teorema e Koshiut kemi ekzistencën e një elementi s me
rend p dhe të një elementi t me rend 2. Shënojmë me H nëngrupin hsi. Nga të dhënat
shohim se [G : H] = 2 që sjell se H C G. Nga kjo e fundit kemi që tst = si për ndonjë
indeks i. Më tej mund të shkruajmë

2
s = t2 st2 = t(tst)t = tsi t = si ,

Elton Pasku 28
rrjedhimisht i2 ≡ 1 mod p, dhe meqë p është prim i bie që i ≡ ±1 mod p. Në këtë mënyrë
kemi që tst = s ose që tst = s−1 . Në rastin e parë s dhe t ndërrojnë, G është abelian dhe
ushtrimi 2.2.24 sjell që G ∼
= Zp × Z2 dhe ky i fundit është izomorf me Z2p . Në rastin e
dytë, kemi që G ∼
= D2p .

Teorma që vijon është më e përgjithëshme sesa paraardhësja.

Teoremë 2.5.2 Le të jetë |G| = pq ku p > q janë prim. Atëherë ose G është ciklik, ose
G = ha, bi, ku
bp = 1, aq = 1, aba−1 = bm ,

dhe mq ≡ 1 mod p por m 6≡ 1 mod p. Nqs q | p − 1, atëherë rasti i dytë nuk mund të
ndodhë.

Vërtetim. Nga teorema e Koshiut G përmban një element b të rendit p dhe le të jetë
S = hbi i cili ka indeks q në G. Meqë q është më i vogli prim që plotpjeston |G| atëherë
S CG. Por teorema e Koshiut tregon edhe se G përmban një element a të rendit q dhe le të
jetë T = hai. Meqë T është një q-nëngrup i Syllow-it rrjedh se numri c i të konjuguarve të
tij është 1+kq për ndonjë k ≥ 0. Duke qënë se c||G| = pq, i bie që c = 1 ose c = p. Në rastin
e parë T C G dhe nga ushtrimi 2.2.24 kemi që G ∼
= S × T e atëherë G ∼
= Zp × Zq ∼
= Zpq .
Në rastin e dytë kur 1 + kq = p i bie që q|(p − 1) dhe T nuk është nëngrup normal i G.
Meqë S C G kemi që aba−1 = bm për ndonjë m. Mundet të supozojmë se m 6≡ 1 mod p
sepse përndryshe do të ktheheshim në rasti i abelianitetit për G. Së fundi, duke përdorur
j
një argument induktiv mbi j, mund të vërtetohet se aj ba−j = bm . Në veçanti për j = q
kemi mq ≡ 1 mod p.

Elton Pasku 29
Kapitulli 3

Seritë e grupeve

3.1 Seritë normale

Përkufizim 3.1.1 Seri normale e një grupi G do të quhet një varg nëngrupesh

G = G0 ≥ G1 ≥ · · · ≥ Gn = 1,

tek i cili Gi+1 C Gi për çdo i. Grupet faktorë të kësaj serie janë grupet Gi /Gi+1 për
i = 0, ..., n − 1; gjatësi e serisë është numri i përfshirjeve strikte, e thënë ndryshe është
numri i faktorëve jotrivialë.

Përkufizim 3.1.2 Një grup i fundëm do të quhet i zgjidhshëm nqs ka një seri normale
faktorët e së cilës janë grupe ciklikë të rendit prim.

Përkufizim 3.1.3 Një seri normale

G = H0 ≥ H1 ≥ · · · ≥ Hm = 1

do të quhet rafinim i serisë normale

G = G0 ≥ G1 ≥ · · · ≥ Gn = 1,

nqs G0 , G1 , ..., Gn është nënvarg i H0 , H1 , ..., Hm .

Përkufizim 3.1.4 Seri kompozicionale do të quhet një seri normale

G = G0 ≥ G1 ≥ · · · ≥ Gn = 1

tek e cila për çdo i, ose Gi+1 është një nëngrup normal maksimal i Gi , ose Gi+1 = Gi .

30
Kuptohet se çdo rafinim i një serie kompozicionale është përsëri seri kompozicionale e
përftuar nga origjinalja duke përsëritur terma të saj.

Problem 3.1.5 Tregoni se një seri normale është seri kompozicionale vetëm nqs ajo ka
gjatësi maksimale ne sensin qe cdo rafinim i saj ka po ate gjatesi.

Zgjidhje. Supozojme se seria e meposhtme eshte kompozicionale

G = G0 ≥ G1 ≥ · · · ≥ Gn = 1,

pra për çdo i, ose Gi+1 është një nëngrup normal maksimal i Gi , ose Gi+1 = Gi . nqs do te
futnim nje term te ri H midis Gi dhe Gi+1 per te rafinuar serine e dhene, pra te kishim
Gi ≥ H ≥ Gi+1 , atehere duke qene se ne rastin me te keq Gi+1 eshte nengrup maksimal
normal i Gi , atehere do te rridhte se H = Gi ose H = Gi+1 .
Anasjellas, po qe se seria e dhene ka pasur gjatesi maksimale (pra s’mund te rafinohet
me tej pa perseritur terma) atehere cdo Gi+1 ose perputhet me Gi ose eshte normal
maksimal ne te.

Problem 3.1.6 Tregoni se një seri normale është seri kompozicionale vetëm nqs ajo i ka
grupet e saj faktorë të thjeshtë ose trivialë.

Zgjidhje. Nqs seria

G = G0 ≥ G1 ≥ · · · ≥ Gn = 1,

eshte kompozicionale, atehere kur Gi = Gi+1 , faktori Gi /Gi+1 eshte trivial, dhe nese Gi+1
eshte normal maksimal ne Gi , nga teorema e korrespondences del se Gi /Gi+1 eshte grup
i thjeshte pasi parafytyra ν −1 (N ) e cdo nengrupi normal te mirefillte te Gi /Gi+1 do te
ishte nengrup normal i Gi i mirefillte qe permbante rigorozisht Gi+1 .
Anasjellas, nese faktoret e serise se dhene jane triviale ose te thjeshte, atehere seria
s’mund te rafinohet ne menyre te mirefillte pasi kjo do te nenkuptonte futjen midis nje
cifti Gi > Gi+1 te nje H tq Gi > H > Gi+1 dhe H te jete nengrup normal i Gi . Por kjo
do te sillte qe ν(H) C Gi /Gi+1 i mirefillte qe bie ne kundershtim me kushtin.

Problem 3.1.7 Tregoni se çdo grup i fundëm ka një seri kompozicionale.

Elton Pasku 31
Zgjidhje. Nese grupi G = G0 eshte i thjeshte, atehere kemi nje seri me dy terma G0 ≥ 1.
Nese jo, meqe eshte edhe i fundem, ekziston nje G1 nengrup normal maksimal i G0 .
Perseritim arsyetimin per G1 derisa pas nje numri te fundme hapash te perftojme nje
varg zbrites nengrupesh

G = G0 ≥ G1 ≥ · · · ≥ Gi ≥ Gi+1 ≥ · · · ≥ Gn = 1,

ku Gi+1 eshte nengrup normal maksimal i Gi

Problem 3.1.8 Një grup abelian ka një seri kompozicionale vetëm kur ai është i fundëm.

Zgjidhje. Kur grupi eshte i fundme ka nje seri kompozicionale sic u pa tek ushtrimi i
kaluar. Anasjellas, supozojme se per grupin abelian G kemi nje seri kompozicionale

G = G0 ≥ G1 ≥ · · · ≥ Gn = 1,

faktoret Gi /Gi+1 te se ciles jane grupe abeliane te thjeshte e rrjedhimisht te fundme.

Faktori i fundit Gn−1 /{1} ∼
= Gn−1 do te ishte keshtu i fundme, pastaj nga fundshme-
ria e faktorit Gn−2 /Gn−1 dhe fundshmeria e Gn−1 do te rridhte ajo e Gn−2 . Duke ecur
mbrapasht del se G0 eshte i fundme.

Problem 3.1.9 Një grup i fundëm G që ka një seri normale me grupe faktorë H0 , H1 , ..., Hn
Q
e ka kardinalin |G| = |Hi |.

Ideja e vertetimit. Ecni mbrapsht si tek ushtrimi i kaluar.

Përkufizim 3.1.10 Dy seri normale të një grupi G do të quhen ekuivalente nqs ekzi-
ston një bijeksion midis bashkësive të grupeve faktorë përkatëse i tillë që grupet faktorë
korrespondues janë izomorfe.

Psh, nqs si G marrim Z30 të përftuar nga x, atëherë kemi dy seri kompozicionale

G ≥ hx5 i ≥ hx10 i ≥ 1

dhe
G ≥ hx2 i ≥ hx6 i ≥ 1.

Grupet faktorë të së parës janë Z5 , Z2 , Z3 , ndërsa ata të së dytës janë Z2 , Z3 , Z5 .

Elton Pasku 32
Lemë 3.1.11 (Zassenhaus, 1934) Le të jenë A C A∗ dhe B C B ∗ katër nëngrupe të një
grupi G. Atëherë
A(A∗ ∩ B) C A(A∗ ∩ B ∗ )
B(B ∗ ∩ A) C B(B ∗ ∩ A∗ ),
dhe po ashtu ekziston një izomorfizëm

A(A∗ ∩ B ∗ ) ∼ B(B ∗ ∩ A∗ )
= .
A(A∗ ∩ B) B(B ∗ ∩ A)

Vërtetim. Kemi që A C A∗ dhe A∗ ∩ B ∗ ≤ A∗ . Mund te verifikohet direkt që A ∩ B ∗ =

A ∩ (A∗ ∩ B ∗ ) C A∗ ∩ B ∗ . Në mënyrë të ngjashme kemi A∗ ∩ B C A∗ ∩ B ∗ . Nga të dyja
këto rrjedh se D = (A∗ ∩ B)(A ∩ B ∗ ) është nëngrup normal i A∗ ∩ B ∗ .
Nqs x ∈ B(B ∗ ∩ A∗ ), atëherë x = bc ku b ∈ B dhe c ∈ B ∗ ∩ A∗ . Përcaktojmë tani

f : B(B ∗ ∩ A∗ ) → (A∗ ∩ B ∗ )/D tq. x = bc 7→ cD.

Së pari shohim që f është i mirëpërcaktuar. Vërtet, nqs x = bc = b0 c0 ku b0 ∈ B dhe

c0 ∈ B ∗ ∩ A∗ , atëherë c0 c−1 = b0−1 b ∈ (B ∗ ∩ A∗ ) ∩ B = B ∩ A∗ ≤ D. Ndërkaq, është
lehtësisht e provueshme që f është epimorfizëm me bërthamë B(B ∗ ∩ A). Nga teorema e
parë e izomorfizmit kemi që B(B ∗ ∩ A) C B(B ∗ ∩ A∗ ) dhe që

B(B ∗ ∩ A∗ ) ∼ B ∗ ∩ A∗
= . (3.1)
B(B ∗ ∩ A) D

Po të këmbejmë simbolet A dhe B më sipër marrim që A(A∗ ∩ B) C A(A∗ ∩ B) dhe
izomorfizmin
A(A∗ ∩ B ∗ ) ∼ A∗ ∩ B ∗
= . (3.2)
A(A∗ ∩ B) D
Nga (3.1) dhe (3.2) marrim izomorfizmin e kërkuar.

Teoremë 3.1.12 (Teorema e rafinimit e Schreier, 1928) Çdo dy seri normale të një
grupi çfd G kanë rafinime ekuivalente.

Vërtetim. Le të jenë

G = G0 ≥ G1 ≥ · · · ≥ Gn = 1

dhe
G = H0 ≥ H1 ≥ · · · ≥ Hm = 1

Elton Pasku 33
seri normale. Për çdo çift Gi ≥ Gi+1 të fiksuar dhe çdo indeks 0 ≤ j ≤ m nga seria e
dytë, përcaktojmë Gi,j = Gi+1 (Gi ∩ Hj ). Vërjemë që

Gi,j = Gi+1 (Gi ∩ Hj ) ≥ Gi+1 (Gi ∩ Hj+1 ) = Gi,j+1 ,

dhe se
Gi,0 = Gi , dhe Gi,m = Gi+1 .

Po të shënojmë tani A = Gi+1 dhe A∗ = Gi , B = Hj+1 dhe B ∗ = Hj , nga lema e

Zassenhaus-it marrim që Gi,j+1 C Gi,j . Në total kemi vargun

G0,0 ≥ G0,1 ≥ · · · ≥ G0,m = G1,0 ≥ · · · ≥ Gm−1,0 ≥ · · · ≥ Gn−1,m = 1

që është një rafinim i serisë së parë normale me mn terma. Në mënyrë të ngjashme po të
përcaktojmë Hi,j = Hj+1 (Hj ∩ Gi ), atëherë

Hi,j = Hj+1 (Hj ∩ Gi ) ≥ Hi+1,j = Hj+1 (Hj ∩ Gi+1 )

dhe
H0,0 ≥ H1,0 ≥ · · · ≥ Hn,0 = H0,1 ≥ · · · ≥ H0,m−1 ≥ · · · ≥ Hn,m−1 = 1

është rafinim i serisë së dytë normale me mn terma.

Së fundmi, korrespondenca

Gi,j /Gi,j+1 = Gi+1 (Gi ∩Hj )/Gi+1 (Gi ∩Hj+1 ) 7→ Hj+1 (Hj ∩Gi )/Hj+1 (Hj ∩Gi+1 ) = Hi,j /Hi+1,j

është bijeksion dhe lema e Zassenhaus-it (me shënimet A = Gi+1 dhe A∗ = Gi , B = Hj+1
dhe B ∗ = Hj ) sjell që faktorët korrespondues janë izomorfë.

Teoremë 3.1.13 (Teorema e Jordan-Hölder) Çdo dy seri kompozicionale të një grupi G
janë ekuivalente.

Vërtetim. Le të jenë

G = G0 ≥ G1 ≥ · · · ≥ Gn = 1

dhe
G = H0 ≥ H1 ≥ · · · ≥ Hm = 1

dy seri kompozicionale te te njejtit grup G. Per te vertetuar teoremen fillimisht kryejme

procesin e rafinimit te Schreir. Po paraqesim rafinimet midis Gi ≥ Gi+1 dhe Hj ≥ Hj+1

Elton Pasku 34
pasi faktoret izomorfe te serive te rafinuara ndodhen pikerisht aty. Le te jene atehere
rafinimet si me poshte.

Gi = Gi,0 ≥ · · · ≥ Gi,j ≥ Gi,j+1 ≥ · · · ≥ Gi,m = Gi+1

dhe
Hj = H0,j ≥ · · · ≥ Hi,j ≥ Hi+1,j ≥ · · · ≥ Hn,j = Hj+1 .

Meqe serite fillestare kane qene kompozicionale shtimi i termave te rinj ne to eshte thjesht
nje perseritje termash. Per kete arsye grupet tek vargu i pare me lart nga Gi,0 tek Gi,j jane
te barabarte dhe ata nga Gi,j+1 deri tek Gi,m te barabarte. Po ashtu jane te barabarte
tek vargu i dyte grupet nga H0,j deri tek Hi,j dhe pastaj ata nga Hi+1 , j deri tek Hn,j .
Nga kjo rrjedh se
Gi /Gi+1 ∼
= Gi,j /Gi,j+1

dhe
Hj /Hj+1 ∼
= Hi,j /Hi+1,j ,

dhe meqenese
Gi,j /Gi,j+1 ∼
= Hi,j /Hi+1,j ,

atehere marim
Gi /Gi+1 ∼
= Hj /Hj+1 .

Ne kete menyre kemi perftuar nje ekuivalentim te serive kompozicionale te dhena.

Përkufizim 3.1.14 Nqs G ka një seri kompozicionale, atëherë grupet faktorë të kësaj
serie do të quhen faktorë kompozicionalë të G-së.

Rrjedhim 3.1.15 (Teorema themelore e arithmetikës) Numrat prim dhe shumëfishitetet

e tyre në faktorizimin e një numri n ≥ 2 përcaktohen në mënyrë unike nga n.

Vërtetim. Le të jetë n = p1 p2 ...pt ku pi janë numra prim jo domosdoshmërisht të

ndryshëm nga njëri-tjetri. Le të jetë G = hxi një grup ciklik i rendit n, atëherë

G = hxi ≥ hxp1 i ≥ hxp1 p2 i ≥ · · · ≥ hxp1 ...pt−1 i ≥ 1

Elton Pasku 35
është seri normale. Grupet faktorë kanë rende numra prim p1 , ..., pt përkatësisht, kështu
që kjo është seri kompozicionale. Teorema e Jordan-Hölder tani thotë që këto numra
varen vetëm nga n.

Rezultati tjetër i rëndësishëm është teorema 3.1.17 tek e cila vërtetohet se Sn nuk
është i zgjidhshëm për n ≥ 5. Por më përpara do të na nevojitet të tregojmë se An është
i thjeshtë për çdo n ≥ 5.

Pohim 3.1.16 An është i thjeshtë nqs n ≥ 5.

Vërtetim. Së pari nqs n = 5, mund të verifikohet direkt që të vetmet klasa konjugimi
janë të mëposhtmet

1 njëshi
15 produkte transpozicionesh të ndara
20 3-cikle
12 5-cikle
12 5-cikle të tjerë

Duke ditur tani që çdo nëngrup normal është bashkim klasash konjugimi, nëse H C A5 ,
atëherë |H| do të ishte shumë e 1 me numra nga bashkësia me elementë 15, 20, 12, 12.
E vetmja mundësi që njëshumë e tillë të dalë pjestues i |A5 | = 60 është që shuma ti
përmbajë të gjithë elementët, pra që H = A5 . Kjo provon thjeshtësinë e A5 .
Për n > 5 do të procedojmë me induksion sipas n. Le të jetë 1 6= N C An . Si fillim
tregojmë se N është grup tranzitiv, dmth që për çdo i, j ≤ n, ekziston një σ ∈ N e tillë që
σi = j. Kjo nënkupton në veçanti se veprimi i N mbi In = {1, ..., n} ka vetëm një orbitë.
Meqë N 6= 1, per cdo σ 6= 1 ka ekzistuar një a ∈ In e tillë që σa 6= a. Për i 6= a mund të
sajojmë një α ∈ An të tillë që αa = a dhe (ασ)a = i. Nga këto rrjedh se i = (ασα−1 )a
ku ασα−1 ∈ N . Pra për çdo i, j ∈ In ne mund të gjejmë µ, ν ∈ N të tilla që i = µa dhe
j = νa. Nga këto kemi që νµ−1 i = j ku νµ−1 ∈ N që provon tranzitivitetin.
Tani tregojmë se N përmban një përkëmbim σ që fikson një pike a ∈ In . Meqë N
eshte tranzitive, ekziston një ν ∈ N e tillë që νi = j 6= i. Duket qartë që νj 6= j. Le të
jetë tani k 6= i, j, νj. Nqs νk = k atëherë kemi kryer punë. Përndryshe, j, νj, k, νk janë
çift e çift të ndryshme. Meqë n ≥ 6, mund të sajojmë një α ∈ An të tillë që αj = i,

Elton Pasku 36
α(νj) = j, αk = k dhe α(νk) 6= i, j, k, νk. Atëherë, µ = ανα−1 ∈ N , νi = ανj = j = νi
dhe µk = ανk 6= νk. Atëherë σ = µ−1 ν ∈ N është e tillë që σi = i dhe σ 6= 1.
Së fundi, le të jetë a një pikë fikse e ndonje σ 6= 1 nga N . Shënojmë me B = {α ∈
An : αa = a}. Atëherë N ∩ B 6= 1. Gjithashtu B ∼
= An−1 është e thjeshtë nga supozimi
induktiv. Prandaj, N ∩ B = B kështu që B ⊆ N . Meqë N është tranzitive, për çdo
α ∈ An ka ekzistuar një ν ∈ N e tillë që νa = αa. Nga kjo marrim që ν −1 α ∈ B ⊆ N që
sjell se α ∈ N , pra që N = An .

Teoremë 3.1.17 Nqs n ≥ 5, atëherë Sn nuk është i zgjidhshëm

Vërtetim. Meqë nga pohimi 3.1.16 An është i thjeshtë për n ≥ 5, atëherë seria normale
Sn ≥ An ≥ 1 është seri kompozicionale, dhe faktorët e saj kompozicionalë janë Z2 dhe
An , prandaj Sn nuk është i zgjidhshëm.

Problem 3.1.18 Le të jenë G dhe H grupe të fundëm që kanë seri normale me të njëjtën
bashkësi grupesh faktorë. Tregoni se G dhe H kanë të njëjtët faktorë kompozicionalë.

Zgjidhje. Le te jene

G = G0 ≥ · · · ≥ Gi ≥ Gi+1 ≥ · · · ≥ Gn = 1, (3.3)

dhe
H = H0 ≥ · · · ≥ Hj ≥ Hj+1 ≥ · · · ≥ Hm = 1 (3.4)

serite ne fjale te G dhe H dhe po supozojme se per cdo 0 ≤ i ≤ n ekziston nje 0 ≤ j ≤ m

e tille qe Gi /Gi+1 = Hj /Hj+1 . Duke qene se grupi i Gi /Gi+1 = Hj /Hj+1 eshte i fundme
per te do te ekzistoje nje seri kompozicionale

Gi /Gi+1 = Hj /Hj+1 ≥ K1∗ ≥ · · · ≥ Ks∗ ≥ Ks+1

∗ ∗
≥ · · · ≥ Kr−1 ≥ Kr∗ = 1. (3.5)

Shenojme me µi : Gi → Gi /Gi+1 dhe νj : Hj → Hj /Hj+1 epimorfizmat kanonike perkates

dhe le te jene per cdo 1 ≤ s ≤ r,

Ls = µ−1 ∗ −1 ∗
i (Ks ) dhe Ms = νj (Ks )

preimazhet e Ks∗ perkatesisht ne Gi dhe Hj . Me to formohen dy vargje zbrites nengrupesh

Gi ≥ L1 ≥ · · · ≥ Ls ≥ Ls+1 ≥ · · · ≥ Lr−1 ≥ Lr = Gi+1 , (3.6)

Elton Pasku 37
dhe
Hj ≥ M1 ≥ · · · ≥ Ms ≥ Ms+1 ≥ · · · ≥ Mr−1 ≥ Mr = Hj+1 , (3.7)

tq per cdo 1 ≤ s ≤ r, Ls+1 CLs dhe po ashtu Ms+1 CMs , madje faktoret perkates Ls /Ls+1
dhe Ms /Ms+1 jane te thjeshte pasi

Ls /Ls+1 ∼
= Ks∗ /Ks+1
∗ ∼
= Ms /Ms+1

dhe Ks∗ /Ks+1

∗
eshte grup i thjeshte sepse (3.5) eshte seri kompozicionale. Tani tek seria
(3.3) ne mund te mbushim ’boshllakun’ midis Gi dhe Gi+1 me termat e vargut (3.6) dhe
po ashtu tek seria (3.4) mund te mbushim boshllekun midis Hj dhe Hj+1 me termat e
vargut (3.7). Kete pune mund ta bejme per te gjitha ciftet e ngjashme (i, j) per te cilat
faktoret jane te njejte dhe perftojme keshtu seri kompozicionale te G dhe H me te njetet
faktore.

Problem 3.1.19 Tregoni se Sn është i zgjidhshëm për n ≤ 4.

Zgjidhje. Nje seri normale me faktore grupe ciklike me rende prim eshte seria

S4 ≥ A4 ≥ V4 ≥ {id, (1, 2)(3, 4)}

ku
V4 = {id, (1, 2)(3, 4), (1, 3)(2, 4), (1, 4)(2, 3)} C S4

dhe
{id, (1, 2)(3, 4)} C V4 .

Gjithashtu
S4 /A4 ∼
= Z2 , A4 /V4 ∼
= Z3 dhe V4 /{id, (1, 2)(3, 4)} ∼
= Z2 ,

qe tregon zgjithshmerine.

Problem 3.1.20 Supozojmë se G = H1 ×···×Hn = K1 ×···×Km ku secila Hi dhe secila

Kj është e thjeshtë. Provoni se n = m dhe se ekziston një π ∈ Sn e tillë që Kπ(i) ∼
= Hi
për çdo i.

Elton Pasku 38
Zgjidhje. Lidhur me secilin zberthim te G ndertojme nje seri kompozicionale si me
poshte:

G = H1 × (H2 × H3 × · · · × Hn−1 × Hn ) ≥ (H2 × H3 × · · · × Hn−1 × Hn )

≥ (H3 × · · · × Hn−1 × Hn ) ≥ · · · ≥ (Hn−1 × Hn ) ≥ Hn ≥ 1

dhe ngjashmerisht

G = K1 × (K2 × K3 × · · · × Km−1 × Km ) ≥ (K2 × K3 × · · · × Km−1 × Km )

≥ (K3 × · · · × Km−1 × Km ) ≥ · · · ≥ (Km−1 × Km ) ≥ Km ≥ 1

Nga Jordan Hoelder rrjedh ekuivalenca e ketyre dy serive e ne vecanti qe m = n. Ndersa

bijeksioni π eshte ne fakt bijeksioni midis faktoreve te serive dhe pastaj meqenese cdo fak-
tor i serise se pare eshte izomorf me grupin e pare ne kllape dhe po ashtu ai korrespondues
i se dytes, marrim edhe izomorfizmat e kerkuar.

Problem 3.1.21 Provoni që grupet dihedralë D2n janë të zgjidhshëm.

Zgjidhje. Grupi dihedral D2n eshte perftuar nga dy elemente s me rend n dhe t me rend
2 dhe S = hsi C D2n (nga kushti qe tst = s−1 ). Po te supozojme qe n = p1 p2 · · · pt eshte
prodhim numrash prim tq p1 ≤ p2 ≤ · · · ≤ pt , atehere kemi kete seri normale te D2n :

D2n ≥ S = hsi ≥ hsp1 i ≥ hsp1 p2 i ≥ · · · ≥ hsp1 ...pt−1 i ≥ hsp1 ...pt i = 1

e cila eshte me faktore ciklike me rende perkatese p1 , p2 , . . . , pt .

3.2 Grupet e zgjidhshëm

Tek paragrafi paraardhës ne përkufizuam grupet e fundëm të zgjidhshëm (përkufizimi
3.1.2). Tani do të japim një përkufizim tjetër për ta i cili na jep më tepër mundësi për të
zhvilluar teorinë.

Përkufizim 3.2.1 Seri të zgjidhshme të një grupi çfd do të quajmë një seri normale të
gjithë faktorët e së cilës janë grupe abelianë. Një grup G do të quhet i zgjidhshëm nqs
ka një seri të zgjidhshme.

Elton Pasku 39
Tri teoremat në vijim do të shërbejnë si mjete bazë për ndrërtimin e grupeve të
zgjidhshëm.

Teoremë 3.2.2 Çdo nëngrup H i një grupi të zgjidhshëm është i zgjidhshëm.

Vërtetim. Le të jetë G = G0 ≥ G1 ≥ · · · ≥ Gn = 1 një seri e zgjidhshme. Konsiderojme

serinë H = H0 ≥ (H ∩ G1 ) ≥ · · · ≥ (H ∩ Gn ) = 1 e cila është një seri normale për H
sepse nga teorema e dytë e izomorfizmit kemi që H ∩ Gi+1 = (H ∩ Gi ) ∩ Gi+1 C H ∩ Gi .
Më tej kemi që (H ∩ Gi )/(H ∩ Gi+1 ) ∼
= Gi+1 (H ∩ Gi )/Gi+1 ≤ Gi /Gi+1 e meqë Gi /Gi+1
është abelian, atëherë edhe (H ∩ Gi )/(H ∩ Gi+1 ) do të jetë i tillë. Në këtë mënyrë kemi
ndërtuar një seri të zgjidhshme për H.

Teoremë 3.2.3 Çdo faktor i një grupi të zgjidhshëm është vetë i zgjidhshëm.

Vërtetim. Le të jetë f : G → H një epimorfizëm dhe G i zgjidhshëm. Atëherë nqs

G = G0 ≥ G1 ≥ · · · ≥ Gn = 1

është një seri e zgjidhshme, ne do të tregojmë se

H = f (G0 ) ≥ f (G1 ) ≥ · · · ≥ f (Gn ) = 1

është seri e zgjidhshme për H. Vërtet, së pari ajo është normale pasi f (Gi+1 )Cf (Gi ) meqë
Gi+1 C Gi . Për të treguar se faktorët f (Gi )/f (Gi+1 ) janë abelianë do të tregojmë se ata
janë në fakt shëmbëllime epimorfike të faktorëve Gi /Gi+1 . Për këtë veprojmë si vijon. Le
të jetë ϕ : Gi → f (Gi )/f (Gi+1 ) i tillë që x 7→ f (x)f (Gi+1 ) i cili është në fakt kompozim
i epimorfizmit Gi → f (Gi ) me epimorfizmin kanonik f (Gi ) → f (Gi )/f (Gi+1 ). Është e
qartë që Gi+1 ≤ Kerϕ, prandaj ϕ indukton një epimorfizëm Gi /Gi+1 → f (Gi )/f (Gi+1 )
të tillë që xGi+1 7→ f (x)f (Gi+1 ). Kjo përmbyll vërtetimin.

Teoremë 3.2.4 Nqs H C G dhe H dhe G/H janë të dy të zgjidhshëm, atëherë edhe G
është i zgjidhshëm.

Vërtetim. Le të jetë

G/H ≥ K1∗ ≥ K2∗ ≥ · · · ≥ Kn∗ = 1

Elton Pasku 40
një seri e zgjidhshme për G/H. Mund të ndërtohet një varg nëngrupesh

G ≥ K1 ≥ K2 ≥ · · · ≥ Kn = H,

të tillë që H CKi dhe Ki /H ∼ = Ki∗ . Gjithashtu Ki+1 CKi dhe Ki /Ki+1 është abelian meqë
Ki /Ki+1 ∼ = K ∗ /K ∗ . Po të shfrytëzojmë edhe faktin që H është i zgjidhshëm, atëherë
i i+1

ekziston për H një seri e zgjidhshme që po ti bashkangjitet vargut më lart jep një seri të
zgjidhshme për G.

Rrjedhim 3.2.5 Nqs H dhe K janë të zgjidhshëm, atëherë edhe H × K është ti tillë.

Vërtetim. Nqs shënojmë G = H × K, atëherë H C G dhe G/H ∼

= K.

Teoremë 3.2.6 Çdo p-grup i fundëm është i zgjidhshëm.

Vërtetim. Vërtetimin do ta kryejmë me induksion sipas |G|. Nga teorema 2.1.5, |Z(G)| =
6
1. Prandaj, G/Z(G) është një p-grup me rend < |G|, rrjedhimisht është i zgjidhshëm. Por
edhe Z(G) si abelian është i zgjidhshëm, atëherë nga teorema 3.2.4 G është i zgjidhshëm.

3.3 Seritë e prejardhura të grupeve

Përkufizim 3.3.1 Nëngrupet e komutatorëve të rendeve të lartë të një grupi G janë

0
G(0) = G; G(i+1) = G(i)

dmth G(i+1) është grupi i komutatorëve të G(i) . Seria

G = G(0) ≥ G(1) ≥ G(2) ≥ · · ·

quhet seri e prejardhur e G.

Nuk është edhe aq e dukshme që nëngrupet e komutatorëve të rendeve të lartë të G janë
nëngrupe normale të G. Për këtë arsye do të përkufizojmë disa nëngrupe të tjerë.

Përkufizim 3.3.2 Një nëngrup H ≤ G do të quhet nëngrup karakteristik i G gjë që
shënohet H char G, nqs ϕ(H) = H për çdo ϕ ∈ Aut(G).

Elton Pasku 41
Në vërtetimin e lemës që vijon do të përdorim faktin që nëse ϕ(H) ≤ H për çdo
ϕ ∈ Aut(G), atëherë H char G. Kjo është e vërtetë sepse kemi edhe që ϕ−1 (H) ≤ H.
Atëherë H = ϕϕ−1 (H) ≤ ϕ(H), rrjedhimisht ϕ(H) = H.

Lemë 3.3.3 (i) Nqs H char K dhe K char G, atëherë H char G.

(ii) Nqs H char K dhe K C G, atëherë H C G.

Vërtetim. (i) Le të jetë ϕ ∈ Aut(G), rrjedhimisht ϕ(K) = K. Nga kjo kemi që ngushtimi
ϕ|K ∈ Aut(K). Meqë H char K, atëherë ϕ|K (H) = H prej nga marrim që edhe ϕ(H) =
H.
(ii) Le të jetë a ∈ G dhe ϕ ∈ Aut(G) konjugimi me a. Meqë K C G, ngushtimi ϕ|K
është nga Aut(K) e meqë H char K, atëherë ϕ|K (H) ≤ H. Kjo është ekuivalente me të
pohuarit që për h ∈ H, aha−1 = ϕ(h) ∈ H.

Teoremë 3.3.4 Për çdo grup G, nëngrupet e komutatorëve të rendeve të larta janë
nëngrupe karakteristikë, rrjedhimisht normale.

Vërtetim. Vërtetimi do të kryhet me induksion sipas i ≥ 0. Për hapin bazë kujtojmë se
G(1) = G0 është përftuar nga të gjithë komutatorët [a, b] = aba−1 b−1 . Nqs ϕ ∈ Aut(G),
atëherë ϕ(aba−1 b−1 ) = [ϕ(a), ϕ(b)] ∈ G0 , pra ϕ(G0 ) ≤ G0 . Për hapin induktiv, ne sapo
pamë që G(i+1) char G(i) . Nga supozimi induktiv kemi që G(i) char G dhe nga lema 3.3.3
(i) kemi që G(i+1) char G.

Nga sa thamë kuptohet se një seri e prejardhur është normale nqs përfundon me 1. Tek
lema që vijon do të shohim që në rastin e grupeve të zgjidhshëm seria e tyre e prejardhur
zbret më shpejt sesa çdo seri e tyre e zgjidhëshme.

Lemë 3.3.5 Nqs G = G0 ≥ G1 ≥ · · · ≥ Gn = 1 është një seri e zgjidhshme, atëherë

Gi ≥ G(i) për çdo i.

Vërtetim. Vërtetimi do të bëhet me induksion sipas i ≥ 0. Për i = 0 kemi G0 =

G = G(0) . Për hapin induktiv shfrytëzojmë faktin që derivati i një grupi është nëngrupi
normal më i vogël i tillë që faktori të jetë abelian. Në sajë të kësaj, meqë Gi /Gi+1 është
abelian, atëherë Gi+1 ≥ G0i . Nga supozimi induktiv tani kemi Gi ≥ G(i) , kështu që
0
G0i ≥ G(i) = G(i+1) . Prandaj, Gi+1 ≥ G(i+1) .

Elton Pasku 42
Teoremë 3.3.6 Një grup G është i zgjidhshëm vetëm kur G(n) = 1 për ndonjë n.

Vërtetim. Nqs G(n) = 1 për ndonjë n, atëherë seria e prejardhur është seri normale dhe
kështu grupi është i zgjidhshëm.
Anasjellas, le të jetë G = G0 ≥ G1 ≥ · · · ≥ Gn = 1 një seri e zgjidhshme. Nga lema
kemi që për çdo i ≥ 0, Gi ≥ G(i) , në veçanti për i = n dhe për rrjedhojë G(n) = 1.

Pra seria e prejardhur është seri normale vetëm kur G është i zgjidhshëm.

Problem 3.3.7 Nqs H ≤ G, atëherë H (i) ≤ G(i) për çdo i. Atëherë nqs G(n) = 1 kemi
edhe që H (n) = 1, kështu që çdo nëngrup i një grupi të zgjidhshëm është grup i zgjidhshëm.

Zgjidhje. Pohimin e pare po e vertetojme me induksion sipas n ≥ 0. Per n = 0 pohimi

eshte i vertete pasi H (0) = H ≤ G = G(0) . Po e supozojme te vertete se H (i) ≤ G(i) dhe le
te jete [a, b] ∈ H (i+1) qe dmth se a, b ∈ H (i) . Por H (i) ≤ G(i) , rrjedhimisht a, b ∈ G(i) dhe
atehere [a, b] ∈ G(i+1) . Pjesa e dyte rrjedh nga teorema 3.3.6 dhe pjesa e pare e problemit.

Problem 3.3.8 Nqs f : G → K është epimorfizëm, atëherë f (G(i) ) = f (G)(i) për çdo
i. Prandaj nqs G(n) = 1 do të kemi që f (G)(n) = 1, kështu që faktori i një grupi të
zgjidhshëm është i zgjidhshëm.

Zgjidhje. Do te vertetojme me induksion sipas n ≥ 0 qe cdo element i K (i) eshte shem-

bellim me anen e f i ndonje elementi te G(i) . Per n = 0 pohimi rrjedh nga kushti per f .
Per hapin induktiv, le te jete y ∈ K (i+1) nje perftues, dmth y = [c, d] ku c, d ∈ K (i) . Nga
supozimi induktiv, c = f (a) dhe d = f (b) ku a, b ∈ G(i) . Atehere

y = [c, d] = [f (a), f (b)] = f ([a, b])

qe dmth se perftuesi eshte ne imazhin e f .

Problem 3.3.9 Le të jetë H C G dhe K = G/H dhe f : G → K epimorfizmi kanonik.

Atëherë K (n) = 1 sjell që f (G(n) ) = 1, dhe se G(n) ≤ H. Nqs tani H (m) = 1, atëherë
(G(n) )(m) ≤ H (m) = 1. Së fundi, provoni me induksion mbi n ≥ 1 se G(n+m) = (G(n) )(m)
për të gjitha m, për pasojë G është i zgjidhshëm.

Elton Pasku 43
Zgjidhje. Nga ushtrimi me siper f (G(n) ) = K (n) dhe meqe K (n) = 1 kemi qe f (G(n) ) = 1
e cila sjell qe G(n) ≤ H. Po te supozojme se H (m) = 1 per ndonje m, atehere (G(n) )(m) ≤
H (m) = 1. Induktivisht mund te tregohet se (G(n) )(m) = G(n+m) qe perfundimisht sjell se
G(n+m) = 1, pra zgjidhshmerine e G.

Përkufizim 3.3.10 Një nëngrup normal H C G do të quhet nëngrup normal minimal i
G nqs H 6= 1 dhe nuk ka një nëngrup normal K të G të tillë që 1 < K < H.

Teoremë 3.3.11 Nqs G është një grup i fundëm i zgjidhshëm, atëherë çdo nëngrup mi-
nimal normal është grup abelian elementar.

Vërtetim. Nqs V është nëngrup minimal normal i G, atëherë lema 3.3.3 (ii) thotë që
nqs H char V , atëherë H C G, e meqë V është minimal, do të kemi se H = 1 ose H = V .
Në veçanti V 0 char V këhstu që V 0 = 1 ose V 0 = V . Meqë G është i zgjidhshëm, kështu
do jetë edhe V . Nga teorema 3.3.6 rrjedh se V 0 = V nuk mund të ndodhë në rastin tonë,
kështu që V 0 = 1 dhe rrjedhimisht V është abelian. Meqë V është abelian, për çdo prim
p, një p-nëngrup P i Syllow-it i V është nëngrup karakteristik i V , prandaj V = P dhe
kështu V është një p-grup abelian. Por {x ∈ V : xp = 1} char V , kështu që V është
elementar.

Rrjedhim 3.3.12 Nqs V është nëngrup minimal normal i një grupi të fundëm të zgjid-
hshëm G, atëherë G vepron mbi G si një grup transformimesh lineare.

Vërtetim. Nga teorema kemi që V është izomorf me një shumë të drejtë kopjesh izomorfe
të Zp për ndonjë prim p dhe për këtë arsye V mund të konsiderohet si hapësirë lineare mbi
Zp . Gjithashtu çdo homomorfizëm i grupit V në vetvete mund të shihet si transformim
linear i V e parë si hapësirë lineare. Përcaktojmë tani një homomorfizëm G → GL(V ) tq
a 7→ ϕa ku ϕa (v) = ava−1 për çdo v ∈ V . Meqë ϕa është ngushtim i një automorfizmi
(atij të prejardhur nga konjugimi me a), atëherë ϕa do të jetë injektiv. Por dihet se çdo
monomorfizëm i një hapësire me përmasë të fundme në vetvete është edhe epimorfizëm,
kështu që ϕa është i padegjeneruar.

Teoremë 3.3.13 Një grup i fundëm që nuk ka nëngrupe karakteristikë të tjerë perveç
1 dhe G është ose i thjeshtë ose produkt i drejtë kopjesh izomorfe të të njëjtit grup të
thjeshtë.

Elton Pasku 44
Vërtetim. Zgjedhim një nëngrup normal minimal H të G rendi i të cilit është minimal
në bashkësinë e rendeve të nëngrupeve normalë jo trivialë të G. Shënojmë H = H1 dhe
konsiderojmë të gjithë nëngrupet e G të formës H1 × H2 × · · · × Hn ku n ≥ 1, Hi C G dhe
Hi ∼
= H. Le të jetë M një nëngrup i tillë me rend maksimal. Do të vërtetojmë se M = G
duke treguar se M char G. Për këtë mjafton të tregojmë se ϕ(Hi ) ≤ M për çdo i dhe
çdo ϕ ∈ Aut(G). Së pari nënvizojmë se ϕ(Hi ) ∼
= H = H1 . Më tej tregojmë se ϕ(Hi ) C G.
Vërtet, nqs a ∈ G atëherë a = ϕ(b) për ndonjë b ∈ G dhe aϕ(Hi )a−1 = ϕ(b)ϕ(Hi )ϕ(b)−1 =
ϕ(bHi b−1 ) ≤ ϕ(Hi ) sepse Hi C G. Nqs do të ishte e vërtetë që ϕ(Hi ) 6≤ M , atëherë
ϕ(Hi ) ∩ M 6≤ ϕ(Hi ) dhe |ϕ(Hi ) ∩ M | < |ϕ(Hi )| = |H|. Mirëpo ϕ(Hi ) ∩ M C G dhe
nga minimaliteti i |H| kemi që ϕ(Hi ) ∩ M = 1. Në këto kushte nëngrupi hM, ϕ(Hi )i =
M × ϕ(Hi ) është një nëngrup i të njëjtit tip si M por me rend më të madh, gjë që përbën
një kontradiktë. Mbetet pra që M char G dhe si pasojë M = G. Së fundi, H = H1 duhet
të jetë e thjeshtë sepse nqs N C H është një nëngrup normal jo trivial, atëherë N është
një nëngrup normal i M = H1 × H2 × · · · × Hn = G dhe kjo kontradikton minimalitetin
e H.

Rrjedhim 3.3.14 Një nëngrup normal minimal i një grupi të fundëm G është i thjeshtë
ose produkt i drejtë nëngrupesh të thjeshtë izomorfë me njëri-tjetrin.

Vërtetim. Mjafton të tregojmë që H nuk ka nëngrupe karakteristikë të mirëfilltë dhe
pastaj përdorim teoremën sipër. Nqs N char H, atëherë nga lema 3.3.3 (ii) kemi që N CG,
dhe kjo së bashku me minimalitetin e H sjellin që N = 1 ose N = H.

Problem 3.3.15 Çdo rafinim i një serie të zgjidhshme është seri e zgjidhshme.

Zgjidhje. Le te jete

G = G0 ≥ G1 ≥ · · · ≥ Gi ≥ Gi+1 ≥ · · · ≥ Gn = 1

nje seri e zgjidhshme e G, dhe

G ≥ G01 ≥ . . . ≥ G0,n0 = G1 ≥ · · · ≥ Gi ≥ Gi1 ≥ · · · ≥

≥ Gis ≥ Gi,s+1 ≥ · · · ≥ Gi,ni = Gi+1 ≥ · · · ≥ Gn = 1

Elton Pasku 45
nje rafinim i se pares. Po te shenojme me νi : Gi → Gi /Gi+1 epimorfizmin kanonik,
atehere
νi (Gis ) = G∗is ≤ Gi /Gi+1

dhe po ashtu
νi (Gi,s+1 ) = G∗i,s+1 ≤ Gi /Gi+1 .

Meqenese Gi /Gi+1 eshte abelian prej kushtit, atehere edhe G∗is dhe G∗i,s+1 jane te tille,
prandaj faktori G∗is /G∗i,s+1 do te jete abelian e po ashtu izomorfi i tij Gis /Gi,s+1 . Kjo
tregon zgjidhshmerine e rafinimit.

Problem 3.3.16 Një grup i zgjidhshëm që ka një seri kompozicionale duhet të jetë i
fundëm.

Zgjidhje. Meqenese G ka nje seri te zgjidhshme dhe nje tjeter kompozicionale, atehere
sipas Schreier-it ekziston nje rafinim i se pares dhe nje tjeter is se dytes te cilet jane
ekuivalente. Por rafinimi i pare do te jete edhe i zgjidhshem, ndersa i dyti do te jete edhe
kompozicional, keshtu secili eshte edhe i zgjidhshem edhe kompozicional. Meqenese fak-
toret jane abeliane (nga zgjidhshmeria) dhe te thjeshte (nga kompozicionaliteti), atehere
ata jane grupe ciklike me rend prim. Nga kjo del lehtesisht se G eshte i fundme.

Problem 3.3.17 Nqs G ka një seri kompozicionale dhe nqs H C G, atëherë G ka një seri
kompozicionale një nga termat e së cilës është vetë H-ja.

Zgjidhje. Le te jete

G = G0 ≥ G1 ≥ · · · ≥ Gi ≥ Gi+1 ≥ · · · ≥ Gn = 1

nje seri kompozicionale e G. Ndertojme vargun zbrites

H = H ∩ G0 ≥ H ∩ G1 ≥ · · · ≥ H ∩ Gi ≥ H ∩ Gi+1 ≥ · · · ≥ H ∩ Gn = 1. (3.8)

Si tek vertetimi i teoremes 3.2.2 kemi qe (H ∩ Gi )/(H ∩ Gi+1 ) ≤ Gi /Gi+1 madje (H ∩

Gi )/(H ∩Gi+1 )EGi /Gi+1 pasi H EG. Por Gi /Gi+1 eshte i thjeshte, atehere (H ∩Gi )/(H ∩
Gi+1 ) = 1 ose (H ∩ Gi )/(H ∩ Gi+1 ) = Gi /Gi+1 . Kjo tregon se seria me terma H ∩ Gi
eshte nje seri kompozicionale. Me tej konsiderojme vargun

G = G0 H ≥ G1 H ≥ · · · ≥ Gi H ≥ Gi+1 H ≥ · · · ≥ Gn H = H, (3.9)

Elton Pasku 46
ku cdo term eshte nengrup normal i paraardhesit, fakt i cili rrjedh me shume pak mund
nga normaliteti i H. Me tej do te tregojme se secili prej faktoreve Gi H/Gi+1 H eshte i
thjeshte. Per kete veme re qe
Gi H Gi · Gi+1 H ∼ Gi
= = (3.10)
Gi+1 H Gi+1 H Gi ∩ Gi+1 H
ku izomorfizmi i dyte rrjedh nga teorema e dyte e izomorfizmit duke ditur qe Gi ≤ Gi H
dhe se Gi+1 H E Gi H. Nderkaq eshte e qarte qe

Gi+1 E (Gi ∩ Gi+1 H) E Gi

dhe meqenese faktori Gi /Gi+1 eshte i thjeshte, atehere Gi ∩ Gi+1 H eshte ose Gi ose Gi+1 ,
Gi H Gi H Gi Gi H
rrjedhimisht nga (9.1) kemi qe = 1 ose = . Pra ne cdo rast,
Gi+1 H Gi+1 H Gi+1 Gi+1 H
eshte nje grup i thjeshte. Tani mund te ’ngjitim’ se bashku vargun (3.9) me serine (3.8)
per te formuar nje seri kompozicionale te G qe e ka H term te vetin.

Problem 3.3.18 (i) Nqs S dhe T janë nëngrupe të zgjidhshëm të G dhe S C G, atëherë
ST është i zgjidhshëm.
(ii) Çdo grup i fundëm G ka një nëngrup maksimal normal dhe të zgjidhshëm S(G). Për
më tepër G/S(G) nuk përmban nëngrupe të zgjidhshëm normalë jo trivialë.

Zgjidhje. Le te jete
S = S0 ≥ · · · ≥ Sj ≥ · · · ≥ Sn = 1 (3.11)

nje seri e zgjidhshme per S dhe

T = T0 ≥ · · · ≥ Ti ≥ Ti+1 ≥ · · · ≥ Tm = 1 (3.12)

nje seri e zgjidhshme per T . Meqenese S E G kemi vargun zbrites

ST ≥ · · · ≥ STi ≥ STi+1 ≥ · · · ≥ STm = S (3.13)

ku per cdo i, STi+1 E STi . Njelloj si tek ushtrimi i kaluar kemi qe

STi ∼ Ti
= .
STi+1 Ti ∩ Ti+1 S
Por nderkaq ekziston nje epimorfizem
Ti Ti
ψ: → tq. ti Ti+1 7→ ti (Ti ∩ Ti+1 S)
Ti+1 Ti ∩ Ti+1 S

Elton Pasku 47
qe e ben faktorin e dyte Ti ∩ Ti+1 S abelian. Tani mund te bashkojme vargun (3.13) me
serine (3.11) per te perftuar nje seri te zgjidhshme te ST .
(ii) Nga (i) kuptohet se produkti i cdo dy nengrupeve normale dhe te zgjidhshem eshte
nje nengrup qe i ka te dy cilesite. Kjo ofron nje recete per te kapur nje nengrup normal
maksimal dhe te zgjidhshem.

Problem 3.3.19 (i) Nqs p dhe q janë numra prim, atëherë çdo grup i rendit p2 q është i
zgjidhshëm.
(ii) Nqs p dhe q janë numra prim tq p < q, atëherë çdo grup i rendit pq n është i zgjidhshëm.

Zgjidhje. (i) Dallojme rastet e meposhtme:

R1) p = q, atehere grupi eshte nje p-grup i fundme dhe si i tille eshte i zgjidhshem.
R2) q < p, atehere per cdo P ∈ Sylp (G), [G : P ] = q dhe meqe q eshte primi me i vogel
qe plotpjeston |G|, atehere P E G. Tani ndertojme serine

G≥P ≥1

e cila eshte e zgjidhshme pasi G/P eshte i rendit q e rrjedhimisht ciklik, kurse P/1 = P
eshte i rendit p2 e rrjedhimisht abelian.
R3) p < q, ne kete rast |Sylq (G)| = 1 ∨ p2 . Ketu dallohen tri raste:
R3.1) |Sylq (G)| = 1, dhe le te jete Q ∈ Sylq (G) i vetmi nengrup aty qe eshte edhe normal.
Ne kete rast kemi serine
G≥Q≥1

e cila eshte e zgjidhshme (pse?).

R3.2) |Sylq (G)| = p2 , ne kete rast kemi p2 (q − 1) elemente te rendit q, cka le te kuptohet
se ka p2 elemente te rendit 6= q. Nderkaq per cdo P ∈ Sylp (G) te p2 elementet e tij e kane
rendin 6= q. Per kete arsye P eshte i vetmi p nengrup i Sylowit. Tani problemi trajtohet
si tek R2.
(ii) Analog i (i).

Problem 3.3.20 (i) Tregoni se S4 nuk ka seri të formës

S4 = G0 ≥ G1 ≥ · · · ≥ Gn = 1

Elton Pasku 48
të tillë që grupet faktorë të së cilës të jenë ciklikë dhe secila Gi të jetë nëngrup normal i G.
Grupe të tillë do ti quajmë super të zgjidhshëm. Kjo tregon se paska grupe të zgjidhshëm
siç është S4 që s’janë super të zgjidhshëm.
(ii) Tregoni se çdo p-grup i fundëm është super i zgjidhshëm.

Zgjidhje. (ii) Le te jete G nje p-grup i fundme dhe Z(G) qendra e tij qe eshte jo triviale.
Meqe Z(G) eshte grup abelian aty mund te gjendet nje element c me rend p. Atehere
hci E G dhe G/hci eshte nje p-grup tq |G/hci| < |G|. Induktivisht kemi qe G/hci eshte
super i zgjidhshem, rrjedhimisht kemi nje seri

G/hci ≥ K1∗ ≥ · · · ≥ Ki∗ ≥ Ki+1

∗
≥ · · · ≥ Kn∗ = hci

∗
ku Ki∗ E G/hci dhe Ki∗ /Ki+1 eshte ciklik. Po te perdorim tani epimorfizmin kanonik
ν : G → G/hci perftojme nengrupet normale Ki = ν −1 (Ki∗ ) te G tq Ki /Ki+1 ∼
= Ki∗ /Ki+1
∗

te jete ciklik. Tani marrim serine

G ≥ K1 ≥ · · · ≥ Ki ≥ Ki+1 ≥ · · · ≥ Kn = hci ≥ 1

e cila eshte nje seri super e zgjidhshme e G.

Problem 3.3.21 Të tregohet se nuk ekziston ndonjë grup jo abelian i thjeshtë me rend
< 60. Duke përdorur këtë fakt të tregohet se nqs G është grup i tillë që |G| < 60, atëherë
G është i zgjidhshëm.

Zgjidhje. Po pranojme se nuk ekzistojne grupe jo abeliane te thjeshte me rend < 60.
Vertetimi me induksion sipas |G|. Le te jete tani nje G me |G| < 60. Po te jete abelian,
ai eshte i zgjidhshem. Ne te kundert, G nuk mund te jete i thjeshte dhe per te ekziston
nje nengrup N E G dhe maksimal. Nga supozimi induktiv kemi qe N eshte i zgjidhshem.
Nderkaq G/N eshte grup i thjeshte dhe |G/N | < 60. Nga kjo marrim qe G/N eshte
abelian dhe rrjedhimisht i zgjidhshem. Tani punen e ben teorema 3.2.4.

Problem 3.3.22 Të tregohet se nqs p dhe q janë numra prim, atëherë çdo grup me rend
pn q m është i zgjidhshëm. Përdorni faktin që numri i elementëve në një klasë konjugimi të
një grupi të fundëm të thjeshtë nuk mund të jetë kurrë fuqi natyrore e një numri prim.

Elton Pasku 49
Zgjidhje. Vertetimi me induksion sipas n + m.
Hapi baze: kur n + m = 1. Ne kete rast grupi eshte ciklik i rendit prim.
Hapi induktiv: per grupin e dhene me rend pn q m mund te themi se pari se nuk mund te
jete i thjeshte sepse sipas faktit qe permendet ne udhezim, klasat e konjugimit te tij do
te kishin kardinale
1, pn1 q m1 , ..., pns q ms

ku 1 eshte kardinali i klases se 1-shit te grupit dhe eksopnentet tek kardinalet e tjere jane
numra natyrore. Por ne keto kushte barazimi

1 + pn1 q m1 + · · · + pns q ms = pn q m

eshte i pamundur. Mbetet qe G te kete nje nengrup normal te mirefillte H. Faktori G/H
0 0
eshte grup me rend pn q m ku n0 + m0 < n + m dhe per induksion kemi qe ai eshte i
zgjidhshem, dhe e njejta gje mund te thuhet edhe per nengrupin H, atehere nga teorema
3.2.4 G del i zgjidhshem.

Problem 3.3.23 Te tregohet se pohimet e meposhtme jane ekuivalente.

(i) Çdo grup i rendit tek është i zgjidhshëm. Kjo është teorema e Feit dhe Thompson
vërtetimi origjinal i së cilës është 278 faqe i gjatë.
(ii) Çdo grup i fundëm i thjeshtë ka rend numër çift.

Zgjidhje. (i) ⇒ (ii): Supozojme se ekziston nje grup i fundme G i cili eshte i thjeshte
dhe qe |G| = 2n + 1. Atehere nga supozimi (i) do te kemi qe seria e tij e komutatoreve
perfundon tek 1. Por kjo eshte e pamundur pasi G eshte i thjeshte dhe nengrupet e
komutatoreve jane normale.
(ii) ⇒ (i): Do te tregojme induktivisht sipas |G| se G eshte i zgjidhshem.
Hapi baze: |G| = 1, evident.
Hapi induktiv: Le te jete G nje grup me rend |G| = 2n + 1. Ky nuk eshte i thjeshte sepse
ne ate rast do kishte rend çift. Atehere ekziston nje N E G i mirefillte i cili do te kete
rendin tek dhe |N | < |G|. Nga supozimi induktiv N eshte i zgjidhshem. Por po ashtu
edhe |G/N | < |G| dhe |G/N | eshte numer tek, atehere perseri per induksion kemi qe
G/N eshte i zgjidhshem. Tani punen e ben teorema 3.2.4.

Elton Pasku 50
Problem 3.3.24 Le të jetë G një grup i fundëm me rend > 1. Nqs G është i zgjid-
hshëm, atëherë G përmban një nëngrup normal dhe abelian jo trivial. Nqs G nuk është i
zgjidhshëm atëherë përmban një nëngrup normal jo trivial H të tillë që H = H 0 .

Zgjidhje. Besoj duhet shtuar kushti qe G nuk eshte abelian pasi per grupet abeliane
pohimi nuk qendron. Vertet, nqs G = Zp ku p eshte prim, atehere G eshte i zgjidhshem
por nuk ka nengrupe jo triviale.
Meqenese G eshte i zgjidhshem, atehere seria e komutatoreve perfundon me njeshin:

G = G(0) ≥ G(1) ≥ · · · ≥ G(n−1) ≥ G(n) = 1,

dhe n eshte i pari indeks ≥ 2 tq G(n) = 1. Meqenese po supozojme se G jo abelian, atehere

vertet n ≥ 2. Pra kemi qe G(n−1) 6= 1, G(n−1) 6= G (perndryshe seria do te stopohej), dhe
se fundi G(n) = 1. Por G(n) = (G(n−1) )(1) dhe tani barazimi G(n) = 1 do te thote qe G(n−1)
eshte abelian. Por ai sic dihet eshte edhe normal dhe kjo perfundon vertetimin.
Kerkesa e dyte eshte e pavlefshme! Vertet, per n ≥ 5 dime se Sn nuk eshte i zgjidhshem
pasi ka nje seri kompozicionale
Sn ≥ A n ≥ 1

faktoret e se ciles nuk jane te gjithe abeliane. Atehere cdo seri tjeter do te kishte po ata
faktore. Duke qene se Sn eshte jo i zgjidhshem dhe Sn /An ∼
= Z2 eshte i zgjidhshem, del
se An nuk eshte i zgjidhshem. Por An eshte i thjeshte, keshtu qe s’mund te jete e vertete
ajo qe kerkohet ne ushtrim.

Problem 3.3.25 Tregoni se për çdo grup G qendra e tij Z(G) është nëngrup karakteristik
i G.

Zgjidhje. Vertetimi eshte elementar.

Problem 3.3.26 Nqs H C G dhe (|H|, [G : H]) = 1, atëherë H char G.

Zgjidhje. Po te tregojme se ka vetem nje nengrup normal K te G qe |K| = |H| dhe qe

|K| eshte koprim me [G : K], dhe ky eshte pikerisht H. Le te jete atehere K nje nengrup
i tille. Ne keto kushte

|H| · |K| |H|2

|HK| = = plotpjeston |G|.
|H ∩ K| |H ∩ K|

Elton Pasku 51
Atehere
|G| |H| · [G : H] |H ∩ K| · [G : H]
N3 2 = 2 = .
|H| |H| |H|
|H ∩ K| |H ∩ K|
Por (|H|, [G : H]) = 1, atehere |H| = |H ∩ K| qe sjell barazimin K = H.

Problem 3.3.27 Nqs H char G dhe H ≤ K ≤ G, atëherë K/H char G/H sjell që
K char G.

Zgjidhje. Vertetimi eshte elementar.

Problem 3.3.28 Jepni shembullin e një grupi G që përmban një nëngrup normal që nuk
është karakteristik.

Zgjidhje. Nqs nje hapesire lineare L = L1 ⊕ L2 dhe dim(L1 ) = dim(L2 ) = 2k. Eshte e
qarte qe (L1 , +), (L2 , +) C (L, +). Le te jete e1 , ..., ek baze e L1 dhe ek+1 , ..., e2k baze e
L2 . Shenojme me ϕ automorfizmin e (L, +) te induktuar nga pasqyrimi qe ei 7→ ei+k per
i ≤ k dhe qe ej 7→ ej−k per j ≥ k + 1. Eshte e qarte qe ϕ(L1 ) = L2 dhe ϕ(L2 ) = L1 .

3.4 Seritë qëndrore. Grupet nilpotentë

Një seri normale
1 = S0 C S1 C · · · C Sm = G

do të quhet seri qëndrore nqs cdo Si E G dhe Si+1 /Si ≤ Z(G/Si ). Duket se një seri
qëndrore i ka faktorët abelianë.
Nëse jepet një grup G gjithmonë mund të përcaktohet e ashtëquajtura seri qëndrore
rritëse e G në mënyrë induktive si më poshtë: Z0 = 1, supozojmë se kemi përcaktuar
Zi C G për 1 ≤ i ≤ r të tilla që

Z0 C Z1 C · · · C Zr

dhe duam të përcaktojmë Zr+1 . Meqë Zr C G dhe Z(G/Zr ) C G/Zr , ka ekzistuar Zr+1 C G
që Zr ≤ Zr+1 CG e tillë që Zr+1 /Zr = Z(G/Zr ). Duke proceduar kështu pa fund përftohet
seria
1 = Z0 C Z1 C · · · C Zr C Zr+1 C · · ·.

Elton Pasku 52
Nëse ndodh që Zr = G për ndonjë r ∈ N, atëherë seria përfundon me atë Zr duke dhënë
një seri normale për G (por të shkruar në rendin rritës) e cila është për më tepër qëndrore.
Shpesh termat Zr të kësaj serie i shkruajmë në trajtën Zr (G) për të vënë në dukje grupin
G nga i cili këto përftohen.

Pohim 3.4.1 Zr (G) është nëngrup karakteristik i G.

Vërtetim. Vërtetimi i këtij pohimi bëhet me induksion sipas r duke përdorur ushtrimin
3.3.27.

Me përkufizim seri qëndrore zbritëse të një grupi G do të quhet vargu

G = G(0) B G(1) B G(2) B · · · B G(r) B · · ·,

ku G(0) = G dhe G(r+1) = [G, G(r) ] është nëngrupi i G i përftuar nga elementët [a, b] =
aba−1 b−1 ku a ∈ G dhe b ∈ G(r) . Është e kuptueshme që G(1) është në fakt G0 = [G, G].
Induktivisht tregohet se termat janë nëngrupe normale të G. Nqs ndodh që të ekzistojë
r ∈ N që G(r) = 1, atëherë seria jonë kthehet në një seri normale të G e cila për më tepër
është qëndrore në kuptimin e pohimit të më poshtëm.

Pohim 3.4.2 G(r) është një nëngrup plotësisht invariant i G (që mbetet në vend pas
veprimit mbi të të çdo endomorfizmi të G). Për më teprër G(r) /G(r+1) ≤ Z(G/G(r+1) ).

Vërtetim. Vërtetimi i pjesës së parë kryhet me induksion sipas r ≥ 0. Hapi bazë për
r = 0 është i qartë. Për hapin induktiv, le të jetë η ∈ End(G). Meqë G(r) është plotësisht
invariant, atëherë për çdo a ∈ G dhe b ∈ G(r) , η(aba−1 b−1 ) është komutatori i η(a) ∈ G
dhe η(b) ∈ G(r) dhe ndodhet në G(r+1) . Meqë kjo ndodh për përftuesit e G(r+1) ndodh
për të gjithë elementët e saj.
Çdo G(r+1) b ∈ G(r) /G(r+1) komuton me të gjithë G(r+1) a ∈ G/G(r+1) sepse G(r+1) ab =
G(r+1) ba për çdo b ∈ G(r) .

Teoremë 3.4.3 Konditat e mëposhtme në një grup G janë ekuivalente.

(i) G ka një seri qëndrore të fundme;

(ii) Seria qëndrore rritëse e G përfundon (Zr = G për ndonjë r);

Elton Pasku 53
(iii) Seria qëndrore zbritëse e G përfundon (G(r) = 1 për ndonjë r).

Vërtetim. (ii) ⇒ (i) u vu në dukje fill pas përkufizimit të serisë qëndrore rritëse të
G, ndërsa (iii) ⇒ (i) rrjedh nga pohimi më sipër pasi ta kemi lexuar serine mbrapsht.
Anasjellas, supozojmë se G ka një seri qëndrore 1 = S0 C S1 C · · · C Sm = G. Do të
tregojmë induktivisht se G(m−i) ⊆ Si ⊆ Zi për çdo 0 ≤ i ≤ m; kjo nga ana tjetër sjell që
Zm = G dhe se G(m) = 1.
Kujtojmë që G(m−m) = G = Sm . Supozojmë që G(m−i−1) ⊆ Si+1 ku i < m. Le
të jetë a ∈ G dhe b ∈ G(m−i−1) ⊆ Si+1 . Meqë Si+1 /Si ⊆ Z(G/Si ), ne përftojmë që
Si ab = Si ba prej nga aba−1 b−1 ∈ Si ; kështu që Si përmban çdo përftues të G(m−i) ,
rrjedhimisht G(m−i) ⊆ Si .
Gjithashtu kemi që S0 = 1 = Z0 . Supozojmë se Si ⊆ Zi për i < m. Atëherë, G/Zi ∼
=
(G/Si )/(Zi /Si ) dhe se ekziston një epimorfizëm π : G/Si → G/Zi me bërthamë Zi /Si i
përcaktuar nga Si x 7→ Zi x. Meqë π është syrjektiv, atëherë mund të shkruajmë

Si+1 /Zi = π(Si+1 /Si ) ⊆ π(Z(G/Si )) ⊆ Z(G/Zi ) = Zi+1 /Zi ,

prej nga Si+1 ⊆ Zi+1 .

Një grup G do të quhet nilpotent nqs plotëson ndonjë nga konditat e teoremës. Nqs
G është nilpotent, atehere Zr = 1 per ndonje r ∈ N. Nderkaq, nga vërtetimi i teoremës
duket qartë që për r më lart, G(r−i) ⊆ Zi për çdo 0 ≤ i ≤ r; prandaj edhe G(r) = 1.
Ngjashmerisht, ne kushtet e nilpotences, ekziston nje r ∈ N tq. G(r) = 1. Atehere seria
qendrore zbritese e lexuar mbrapsht perfundon ne G(0) = G. Po ti shkruajme termat e
saj G(i) me Sr−i ku i := r, ..., 0, atehere Sr = Sr−0 ⊆ Zr−0 = Zr dhe meqe Sr = G(0) = G,
del se Zr = G.
Me perkufizim, më i vogli numër i plotë r i tillë që Zr = G (i tillë që G(r) = 1) do të
quhet klasë e nilpotencës e G.

Problem 3.4.4 Çdo nëngrup i një grupi nilpotent është grup nilpotent.

Zgjidhje. Le te jete H ≤ G dhe G nilpotent. Te tregojme se seria qendrore zbritese e H

perfundon tek 1. Eshte e qarte qe H (0) = H ≤ G = G(0) . Po te supozojme se H (r) ≤ G(r)
per r ≥ 0, atehere
H (r+1) = [H, H (r) ] ≤ [G, G(r) ] = G(r+1) .

Elton Pasku 54
Se fundi, meqenese seria qendrore zbritese e G perfundon, keshtu do te beje edhe ajo e
H.

Problem 3.4.5 Nqs G është nilpotent dhe N C G, atëherë G/N është nilpotent.

Zgjidhje. Le te jete ν : G → G/N epimorfizmi kanonik. Do te tregojme se nqs G ka nje

seri qendrore
1 C S1 C · · · C Si C Si+1 C · · · C Sn = G

atehere
{N } C ν(S1 ) C · · · C ν(Si ) C ν(Si+1 ) C · · · C ν(Sn ) = ν(G)

eshte seri qendrore per G/N . Nga teorema e korrespondences kemi qe ν(Si ) C ν(Si+1 ),
dhe meqe Si+1 /Si ≤ Z(G/Si ), atehere edhe ν(Si+1 )/ν(Si ) ≤ Z(ν(G)/ν(Si )).

Problem 3.4.6 Le të jetë N C Z(G). Nqs N dhe G/N janë nilpotentë, atëherë G është
nilpotent.

Zgjidhje. Seria qendrore zbritese e G/N perfundon:

G/N ≥ (G/N )(1) ≥ · · · ≥ (G/N )(i) ≥ (G/N )(i+1) ≥ · · · ≥ (G/N )(r) = {N }.

Duke ditur qe ν −1 ((G/N )(i) ) = G(i) , del se kemi nje varg zbrites nengrupesh normale

G ≥ G(1) ≥ · · · ≥ G(i) ≥ G(i+1) ≥ · · · ≥ G(r) = N.

Po te llogaritim G(r+1) kemi qe

G(r+1) = [G, G(r) ] = [G, N ] = 1,

sepse N ≤ Z(G).

Problem 3.4.7 Nqs A dhe B janë nilpotentë, atëherë edhe A × B është nilpotent.

Zgjidhje. Mund te shihet lehtesisht se (A × B)(i) ≤ A(i) × B (i) . Nqs r eshte klasa e
nilpotences e A dhe s ajo e B, atehere per m = max{r, s} shohim qe (A × B)(m) eshte
grupi trivial.

Problem 3.4.8 Çdo grup abelian është nilpotent.

Elton Pasku 55
Zgjidhje. Seria qendrore rritese perfundon.

Pohim 3.4.9 Çdo p-grup i fundëm është nilpotent.

Vërtetim. Vërtetimi bëhet me induksion sipas |G|. Meqë Z(G) 6= 1, atëherë G/Z(G)
është nilpotent nga supozimi induktiv, Z(G) është abelian pra dhe nilpotent, atëherë nga
ushtrimi 3.4.6 rrjedh se G është nilpotent.

Teoremë 3.4.10 Kondita e mëposhtme në një grup të fundëm G janë ekuivalente.

(i) G është nilpotent;

(ii) Çdo nëngrup i Syllow-it i G është normal;

(iii) G është produkt i drejtë i p-nëngrupeve të tij.

Vërtetim. (i) ⇒ (ii). Le të jetë G nilpotent. Fillimisht tregojmë se Zi ⊆ H ≤ G sjell

që Zi+1 ⊆ NG (H). Vërtet, nqs x ∈ Zi+1 dhe h ∈ H, atëherë meqë Zi x ∈ Z(G/Zi ), kemi
që Zi xh = Zi hx, xhx−1 h−1 ∈ Zi ⊆ H dhe xhx−1 ∈ H. Nga këto marrim që x ∈ NG (H).
Le të jetë tani S një nëngrup i Syllow-it i G, atëherë NG (S) = NG (NG (S)) nga ushtrimi
2.2.26. Më tej Z0 = 1 ⊆ NG (S). Nga më lart, Zi ⊆ NG (S) për të gjitha i. Meqë G është
nilpotent, rrjedh se NG (S) = G.
(ii) ⇒ (iii). Normaliteti sjell unicitetin e p-nëngrupeve të Syllow-it për p||G| prim, dhe
ushtrimi 2.2.24 sjell pohimin (iii).
(iii) ⇒ (i). Nga ushtrimi 3.4.7 dhe pohimi 3.4.9.

Problem 3.4.11 Kur G është një grup i fundëm nilpotent, atëherë çdo pjestues i |G|
është rend për ndonjë nëngrup të G.

Zgjidhje. Supozojme qe |G| = pα1 1 ·pαi i ·· · ··pαk k , atehere G = P1 ·· · ··Pi ·· · ··Pk ku faktoret
ketu jane te gjithe nengrupet e Syllowit te G. Le te jete tani m = pβ1 1 · · · · · pβi i · · · · · pβkk
pjestues i |G| ku βi ≤ αi . Per cdo i, ekziston nje Qi ≤ Pi qe |Qi | = pβi i , atehere Q =
Q1 · · · · · Qi · · · · · Qk eshte nengrupi i kerkuar.

Problem 3.4.12 Nqs G është nilpotent i klasës c, atëherë G/Z(G) është nilpotent i
klasës c − 1.

Elton Pasku 56
Zgjidhje. Kujtojme qe tek seria qendrore rritese

Z0 C Z1 C · · · C Zc

(me c + 1 terma) termi i pare i saj Z1 = Z(G) (nga percaktimi). Atehere kemi qe

Z(G)/Z(G) C · · · C Zc /Z(G) = G/Z(G),

do te jete pikerisht seria qendrore rrites e G/Z(G) dhe kjo ka c terma.

Problem 3.4.13 Provoni që konditat e mëposhtme tek një grup i fundëm G janë ekui-
valente. (1) G është nilpotent. (2) Çdo nëngrup maksimal i G është normal. (3) Çdo
nëngrup maksimal i G përmban G0 .

Zgjidhje. Per vertetimin e implikimit 1 ⇒ 2 do te na nevojitet nje pohim ndihmes.

Pohim ndihmës 1 Nqs G eshte nilpotent dhe H < G i mirefillte, atehere H < NG (H).

Shtjellim. Vertetimin do ta kryejme sipas klases se nilpotences cn(G) se G. Hapi baze

eshte kur cn(G) = 0, dmth kur grupi eshte abelian. Ne kete rast pohimi eshte evident.
Hapi induktiv: Se pari verejme qe Z(G) ⊆ NG (H). Tani dallojme dy raste:
(1) Z(G) * H, atehere qartesisht H < NG (H).
(2) Z(G) ⊆ H. Ne kete rast, H/Z(G) < G/Z(G) dhe G/Z(G) nilpotent tq cn(G/Z(G)) <
cn(G) (nga ushtrimi i kaluar). Nga supozimi induktiv kemi qe H/Z(G) < NG/Z(G) (H/Z(G)).
Por NG/Z(G) (H/Z(G)) ∼
= NG (H)/Z(G) nga ku rrjedh direkt qe H < NG (H).
1 ⇒ 2: Le te jete H ≤ G nengrup maksimal. Meqe G nilpotent, nga pohimi ndihmes
kemi qe H < NG (H). Maksimaliteti i H sjell qe NG (H) = G dhe kjo qe H C G.
2 ⇒ 1: Po te supozojme se G nuk eshte nilpotent, atehere ka ekzistuar nje prim p||G| i
tille qe |Sylp (G)| > 1. Kjo dmth se do te kete nje P ∈ Sylp (G) qe P 5 G dhe rrjedhimisht
NG (P ) 6= G. Le te jete K ≤ G maksimal me cilesine qe NG (P ) < K. Nga kushti K C G,
dhe nga argumenti Fratini, kemi qe KNG (P ) = G qe eshte e pamundur.
1 ⇒ 3: Supozojme qe |G| = pα1 1 . . . pαi i . . . pαt t . Le te jete M ≤ G nengrup maksimal. Per
kete arsye, ka ekzistuar nje indeks i i tille qe |M | = pα1 1 . . . pαi i −1 . . . pαt t . Ne keto kushte
M = P1 . . . Qi . . . Pt ku Pj -te jane pj -nengrupet e Syllowit per j 6= i, dhe Qi ≤ Pi tq

Elton Pasku 57
|Qi | = pαi i −1 . Meqenese Qi C Pi (pse?) rrjedh qe M C G, dhe atehere ekziston faktori
G/M i cili e ka kardinalin |G|/|M | = pi prim, ndaj eshte ciklik dhe abelian. Nga kjo e
fundit rrjedh se [G, G] ⊆ M .
3 ⇒ 1: Detyre shtepie.

Problem 3.4.14 Nqs G është nilpotent i klasës 2 dhe nqs a ∈ G, atëherë pasqyrimi
ϕ : G → G i përcaktuar nga x 7→ [a, x] është homomorfizëm. Nxirrni si konkluzion se në
këtë rast CG (a) C G.

Zgjidhje. Per cdo x, y ∈ G kemi

ϕ(x) · ϕ(y) = [a, x] · [a, y]

= (axa−1 x−1 ) · (aya−1 y −1 )

= (axa−1 ) · (x−1 · aya−1 y −1 )

= (axa−1 ) · (aya−1 y −1 · x−1 ) (sepse [G, [G, G]] = 1)

= axya−1 y −1 x−1

= ϕ(xy).

Verejme qe Kerϕ = CG (a).

Problem 3.4.15 Nqs G është nilpotent dhe H është nëngrup minimal normal i G,
atëherë H ≤ Z(G).

Zgjidhje. Percaktojme vargun e meposhtem te negrupeve

H0 = H

H1 = [H, G]

H2 = [H1 , G]

.....

Hi+1 = [Hi , G]

.....

i cili eshte nje varg zbrites nengrupesh normale (pse?). Ky varg perfundon sepse maz-
horohet nga vargu i komutatoreve G(i) i cili perfundon sepse G eshte nilpotent. Pra, ka

Elton Pasku 58
ekzistuar nje indeks i tq Hi 6= 1 dhe Hi+1 = 1. Por fakti qe H eshte minimal tregon se
Hi = H, dhe atehere do te kishim qe

1 = Hi+1 = [Hi , G] = [H, G],

qe sjell se H ⊆ Z(G).

Problem 3.4.16 Grupi dihedral D2n është nilpotent atëherë dhe vetëm atëherë kur n
është fuqi e dyshit.

Zgjidhje. Nqs n = 2k , atehere grupi eshte nje 2-grup dhe si i tille eshte nilpotent.
Anasjellas, nqs D2n është nilpotent dhe p nje prim qe p|n dhe qe p 6= 2, atehere po se
D2n = hs, ti ku ord(s) = n, marrim qe ord(sn/p ) = p. Nga teorema 3.4.10 rrjedh se
sn/p t = tsn/p dhe pastaj nga fakti qe tst = s−1 kemi qe sn/p = s−n/p .

Problem 3.4.17 (i) Nqs H dhe K janë nëngrupe nilpotentë normalë të një grupi G,
atëherë HK është një nëngrup nilpotent normal i G.

(ii) Çdo grup i fundëm G ka një nëngrup normal nilpotent maksimal të vetëm F(G) i
quajtur nëngrupi i Fitting i G.

(iii) Tregoni se F(G) char G kur G është i fundëm.

Problem 3.4.18 Për çdo n ≥ 1, le të jetë Gn një p-grup i fundëm i klasës n. Le të jetë
H grupi i të gjithë vargjeve (g1 , g2 , ...) ku gn ∈ Gn për një numër të fundëm n dhe gn = 1
për pjesën tjetër. Tregoni se H është një p-grup i pafundëm që nuk është nilpotent.

3.5 Pazgjidhshmëria në radikale e ekuacioneve të gradës

≥5
Qëllimi i algjebrës klasike deri nga mesi i shekullit të nëntëmbëdhjetë ishte gjetja e formu-
lave për llogaritjen e rrënjëve të ekuacioneve të formës xn + an−1 xn−1 + · · · + a1 x + a0 = 0
√ √
të cilat përdorin veprimet +, −, ×, ÷, , 3 , .... Formula të tilla ekzistojnë për n = 2, 3, 4
ndërsa përpjekjet pë gjetjen e formulave të ngjashme për ekuacionet e gradës së pestë apo

Elton Pasku 59
të gradave më të larta dështonin në mënyrë të vazhdueshme për një kohë të gjatë. Eva-
riste Galois në vitin 1831 provoi se është e pamundur gjetja e formulave të tilla. Mënyra
se si e vërtetoi ai këtë rezultat çoi vite më vonë në lindjen e Teorisë së Grupeve dhe
konsiderohet si një nga arritjet më monumentale në matematikë. Qëllimi i këtij leksioni, i
cili bazohet tek artikulli i John Stillwell me titull Galois Theory for Beginners publikuar
në The American Mathematical Monthly, Vol. 101, No. 1, Jan. 1994, është të përçojë
kuptimin e pazgjithshmërisë në radikale të ekuacioneve të gradave n ≥ 5 nga pikpamja e
teorisë së grupeve në të njëjtën rrugë me atë që ndoqi Galois në vitin 1831.

3.5.1 Ekuacioni i përgjithshëm i gradës n

Po e fillojmë me rastin e thjeshtë n = 2, pra me ekuacionin

x 2 + a1 x + a0 = 0

rrënjët e të cilit jepen nga formula

p
−a1 ± a21 − 4a0
x1 , x2 = .
2
√ √
Formula të ngjashme për ekuacionet e gradës 3 dhe 4 njihen dhe përdorin dhe 3 .
Thuhet se të tillë ekuacione janë të zgjidhshëm në radikale.
Në përgjithësi, nqs

xn + an−1 xn−1 + · · · + a1 x + a0 = 0 (3.14)

është një ekuacion i gradës n me koeficientë të dhënë a0 , a1 , ..., an−1 , bashkësia e ele-
mentëve të përftuar prej tyre duke përdorur veprimet +, −, ×, ÷ është një fushë e cila
shënohet me simbolin Q(a0 , ..., an−1 ). Nqs tani supozojmë se x1 , ..., xn janë rrënjët e (3.14)
formulat e Vietës japin lidhjen e mëposhtme

a0 = (−1)n x1 · · · xn , · · ·, an−1 = −(x1 + · · · + xn ). (3.15)

Të zgjidhësh në radikale ekuacinin (3.14) tani do të thotë që të jetë e mundur ti shto-
sh fushës Q(a0 , ..., an−1 ) rrënjë me tregues të përshtashëm elementësh të caktuar të
Q(a0 , ..., an−1 ) derisa të përftosh një fushë të re e cila përmban rrënjët x1 , ..., xn . Kjo

Elton Pasku 60
gjë është e mundur në rastin e ekuacionit x2 + a1 x + a0 = 0 pasi po ti shtosh Q(a0 , a1 ) =
p
Q(x1 x2 , x1 + x2 ) rrënjën a21 − 4a0 përfton
q
Q(x1 , x2 ) = Q(a0 , a1 , a21 − 4a0 )

sepse
q
a21 − 4a0 = ±(x1 − x2 ).

Japim tani kuptimin e zgjerimit radikal të një fushe F . Së pari nqs α ∈
/ F , do të
shënojmëm me F (α) fushën më të vogël që përmban F dhe α-ën njëkohësisht. Zgjeri-
√
min F (α) do ta quajmë zgjerim radikal nqs α = m f e ndonjë elementi f ∈ F . Nqs kemi
shtuar në mënyrë të një pas njëshme α1 , α2 , ..., αk , atëherë zgjerimin F (α1 )(α2 )...(αk ) do
ta shënojmë shkurt F (α1 , ..., αk ). Nqs për çdo i, αi të shprehet si rrënjë e ndonjë elementi
nga F (α1 )...(αi−1 ), atëherë themi se zgjerimi F (α1 , ..., αk ) është zgjerim radikal i fushës
F.

Vërejtje 3.5.1 Me rëndësi është të vërejmë se nqs E është një zgjerim radikal i Q(a0 , ..., an−1 )
që përmban rrënjët x1 , ..., xn të ekuacionit (3.14) atëherë E është njëherazi edhe një zgje-
rim radikal i Q(x1 , ..., xn ) sepse a0 , ..., an−1 ∈ Q(x1 , ..., xn ). Leverdia e kësaj është që tani
ne mund të meremi vetëm me zgjerimet radikale të Q(x1 , ..., xn ) dhe po të tregojmë se
s’ka të tilla kemi treguar pazgjithshmërinë në radikale të (3.14)

Vërejtje 3.5.2 Ndërkaq Q(x1 , ..., xn ) është simetrike lidhur me x1 , ..., xn në sensin që
çdo përkëmbim σ i bashkësisë x1 , ..., xn zgjerohet në një bijeksion σ të Q(x1 , ..., xn ) të
përcaktuar nga barazimi

σ(f (x1 , ..., xn )) = f (σ(x1 ), ..., σ(xn )).

Në fakt ky i fundit është më tepër sesa thjesht një bijeksion, ai është një automorfizëm i
Q(x1 , ..., xn ) që do të thotë se gëzon edhe dy veti shtesë:

σ(f + g) = σ(f ) + σ(g) dhe σ(f g) = σ(f )σ(g).

√
Një zgjerim radikal i Q(x1 , ..., xn ) s’është e thënë të jetë simetrik, p.sh. Q(x1 , ..., xn , x1 )
është zgjerim radikal i Q(x1 , ..., xn ) por jo simetrik pasi përkëmbimi i x1 , ..., xn që shkëmben
√
x1 me x2 nuk zgjerohet dot në një automorfizëm të Q(x1 , ..., xn , x1 ) sepse kjo e fundit

Elton Pasku 61
√
nuk përmban x2 . Kjo anomali mundt të ndreqet siç tregon teorema e mëposhtme duke
bërë shtime të tjera rrënjësh.

Teoremë 3.5.3 Për çdo zgjerim radikal E të Q(x1 , ..., xn ) ekziston një zgjerim radikal
Ē ⊇ E me cilësinë që çdo përkëmbim σ i x1 , ..., xn zgjerohet në një automorfizëm σ të Ē.

Vërtetim. Çelsi i përcaktimit të Ē qëndron në shtimin së bashku me çdo shprehje
radikale e(x1 , ..., xn ) të E dhe çdo përkëmbim σ të x1 , ..., xn , shprehjen radikale të re
e(σ(x1 ), ..., σ(xn )). Fusha e përftuar rrishtazi gëzon vetinë e simetrisë të përshkruar tek
Vërejtja 3.5.2.

Vërejtje 3.5.4 Është interesant fakti që çdo automorfizëm σ i Q(x1 , ..., xn ) që induk-
tohet nga ndonjë përkëmbim σ i x1 , ..., xn lë në vend a0 , a1 , ..., an−1 pra edhe fushën
Q(a0 , ..., an−1 ). Kjo bëhet e qartë po të kemi parasysh formulat (3.15) të Vietës.

Situata e përshkruar tek vërejtja e fundit na detyron të bëjmë këtë përkufizim.

Përkufizim 3.5.5 Nqs E ⊇ F është një zgjerim fushash, automorfizmat σ të E-së që
fiksojnë çdo element të F -së formojnë të ashtëquajturin grup të Galuait të E mbi F që
shënohet me Gal(E/F ).

Në dritën e grupit Galua mund të marrim një rrjedhim të Teoremës 3.5.3.

Rrjedhim 3.5.6 Nqs E është një zgjerim radikal i Q(a0 , ..., an−1 ) që përmban rrënjët
x1 , ..., xn , atëherë ekziston një zgjerim radikal më i madh Ē ⊇ E i tillë që Gal(Ē/Q(a0 , ..., an−1 ))
përmban të gjithë automorfizmat σ të induktuar nga të gjithë përkëmbimet σ të rrënjëve
x1 , ..., xn .

3.5.2 Struktura e përgjithshme e zgjerimeve radikale

Deri tani kemi vërejtur se nëse (3.14) është i zgjidhshëm në radikale, atëherë ekziston
një zgjerim radikal i Q(a0 , ..., an−1 ) që përmban rrënjët x1 , ..., xn , dhe nga sa pamë në
rrjedhimin më sipër duhet të ekzistojë një zgjerim Ē që kënaq simetrinë e përshkruar aty.
I bie që po të tregojmë se një simetri e tillë nuk ekziston për n ≥ 5, atëherë kemi treguar
se (3.14) nuk është i zgjidhshëm në radikale. Zgjuarsia e mëtejshme e Galuait ishte që

Elton Pasku 62
zbuloi një veti të grupit Gal(F (α1 , ..., αk ), F ) në rastin e përgjithshëm ku F është fushë
numerike çfd. dhe F (α1 , ..., αk ) një zgjerim radikal çfd i F -së.
Si fillim do të supozojmë se çdo αi është rrënjë me tregues një numër prim p e ndonjë
elementi f të F (α1 , ..., αi−1 ). Nqs nuk është e tillë atëherë indeksin m e shkruajmë si
√
produkt numrash prim p1 ···ps dhe fushës F (α1 , ..., αi−1 ) i shtojmë suksesisvisht f1 = p1 f ,
√ p
f2 = p2 f1 ,..., fs = ps fs−1 .
Së dyti, për secilën prej fushave F (α1 , ..., αi ) do të supozojmë se, ose αi është vetë
rrënjë me tregues një numër prim p e njëshit, ose po s’ishte e tillë, atëherë të gjitha rrënjët
me tregues p të njëshit ndodhen në fushën paraardhëse F (α1 , ..., αi−1 ). Nqs situata jonë
nuk është e tillë ne mund ti modifikojmë fushat që të plotësohet kushti më sipër. Për
këtë mjafron që përpara se F (α1 , ..., αi−1 )-së ti shtojmë αi -në, i shtojmë F (α1 , ..., αi−1 )-së
një rrënjë ζ me tregues p të njëshit dhe jemi të sigurt se lista 1, ζ, ζ 2 , ..., ζ p−1 e të gjitha
rrënjëve me tregues p të njëshit është në paraardhësen e F (α1 , ..., αi ).
Për ta përmbledhur kemi një zgjerim radikal F (α1 , ..., αk ) që shkruhet si një zinxhir
rritës fushash
F = F0 ⊆ F1 ⊆ · · · ⊆ Fk = F (α1 , ..., αk )

ku Fi = Fi−1 (αi ), αi është rrënjë me tregues pi e ndonjë elementi nga Fi−1 , pi është prim,
dhe ose αi është rrënjë me tregues pi e njëshit, ose Fi−1 i përmban të gjitha rrënjët me
tregues pi e njëshit.
Këtij zinxhirri fushash i korrespondon zinxhirri i mëposhtëm i grupeve

Gal(Fk /F0 ) = G0 ⊇ G1 ⊇ · · · ⊇ Gk = Gal(Fk /Fk ) = {1},

ku Gi = Gal(Fk /Fi ) = Gal(Fk /Fi−1 (αi )) dhe 1 është automorfizmi identik. Përfshirja

Gi−1 = Gal(Fk /Fi−1 ) ⊇ Gal(Fk /Fi ) = Gi

është e qartë po të kemi parasysh se çdo automorfizëm që le në vend Fi do të lerë në vend
edhe Fi−1 .
Para se të vërtetojmë teoremën e rradhës po vendosim disa shënime:

Fk := E, Fi−1 := B, αi := α, pi := p.

Elton Pasku 63
Teoremë 3.5.7 Nqs B ⊆ B(α) ⊆ E janë fusha ku αp ∈ B për ndonjë prim p, dhe nqs
të gjitha rrënjët me tregues p të njëshit ndodhen në B po qe se α nuk është vetë një e
tillë, atëherë Gal(E/B(α)) E Gal(E/B) dhe faktori Gal(E/B)/Gal(E/B(α)) është grup
abelian.

Vërtetim. Me një gur vrasim dy zogj nqs gjejmë një homomorfizëm ψ : Gal(E/B) →
A ku A është abelian dhe që kerψ = Gal(E/B(α)). Si A në fakt mund të merret
Gal(B(α)/B) ndërsa si ψ mund të merret pasqyrimi që çon σ ∈ Gal(E/B) tek ngus-
htimi σ|B(α) . Së pari duhet treguar që ψ është korrekt, dmth që ngushtimi në B(α) i çdo
automorfizmi σ të E që fikson B është automorfizëm i B(α) që fikson B. Për këtë mjafton
të tregojmë se σ(α) ∈ B(α). Dallojmë dy raste.
Rasti i parë kur α është rrënjë me tregues p e njëshit. Në këtë rast kemi

σ(α)p = σ(αp ) = σ(1) = 1,

që nënkupton se σ(α) është rrënjë me tregues p e njëshit, pra e formës αi dhe si e tillë
σ(α) ∈ B(α).
Rasti i dytë kur α nuk është rrënjë me tregues p e njëshit por e tillë që αp ∈ B. Në
këtë rast kemi
σ(α)p = σ(αp ) = αp meqë αp ∈ B.

Duke marrë rrënjët me tregues p, përftojmë barazimin σ(α) = ζ i α ku ζ i është ndonje

prej rrënjëve me tregues p të njëshit që sipas supozimit ndodhet në B. Atëherë kemi se
σ(α) ∈ B(α).
Nga ana tjetër barazimi

σ 0 ◦ σ|B(α) = σ 0 |B(α) ◦ σ|B(α) , për çdo σ 0 , σ ∈ Gal(E/B)

ka vend sepse σ(B(α)) ⊆ B(α) dhe kjo tregon se ψ është homomorfizëm.

Më tej është e qartë se

σ|B(α) është pasqyrimi identik ⇔ σ ∈ Gal(E/B(α)),

dhe kjo do të thotë që kerψ = Gal(E/B(α)).

Së fundi do të tregojmë se Gal(B(α)/B) është grup abelian. Pamë më herët se kur α
është rrënjë me tregues p e njëshit, atëherë çdo σ|B(α) ∈ Gal(B(α)/B) ka formën σi dhe

Elton Pasku 64
është e tillë që σi (α) = αi , për pasojë kemi

σi σj (α) = σi (αj ) = αij = σj σi (α).

Ngjashmërisht, nqs α nuk është rrënjë e njëshit, atëherë ccdo σ|B(α) ∈ Gal(B(α)/B) ka
formën σi dhe është e tillë që σi (α) = ζ i α, për pasojë kemi

σi σj (α) = σi (ζ j α) (nga sa thamë më lart për σj )

= ζ j σi (α) (pasi ζ j ∈ B)

= ζ j ζ i α = ζ i+j α = σj σi (α).

Pra në secilin rast, automorfizmat e Gal(B(α)/B) ndërrojnë me njëri-tjetrin.

Vetia e Gal(F (α1 , ..., αk )/F ) që rrjedh prej teoremës, dhe që thotë se ekzistojnë nëngrupet

Gal(F (α1 , ..., αk )/F ) = G0 ⊇ G1 ⊇ · · · ⊇ Gk = {1},

ku Gi E Gi−1 dhe që Gi−1 /Gi është abelian, do të quhet zgjidhshmëri e Gal(F (α1 , ..., αk )/F ).

3.5.3 Pazgjithshmëria në radikale e ekuacionit (3.14)

Teoremë 3.5.8 Asnjë zgjerim radikal i Q(a0 , ..., an−1 ) nuk përmban Q(x1 , ..., xn ).

Vërtetim. Supozojmë për absurd se ekziston një zgjerim radikal E i Q(a0 , ..., an−1 ) i
cili përmban Q(x1 , ..., xn ). Rrjedhimi 3.5.6 sjell që ekziston një zgjerim radikal Ē ⊇ E
i tillë që G0 = Gal(Ē/Q(x1 , ..., xn )) përmban automorfizmat e induktuar nga të gjithë
përkëmbimet e rrënjëve x1 , ..., xn . Nga teorema 3.5.7 G0 ka një zbërthim

G0 ⊇ G1 ⊇ · · · ⊇ Gk = {1}

ku çdo Gi E Gi−1 dhe faktori Gi−1 /Gi është abelian. Në vazhdim do të tregojmë se kjo bie
në kontradiktë me ekzistencën e automorfizmave σ. Së pari dimë nga vërtetimi i teoremës
3.5.7 se Gi është bërthama e një homomorfizmi të Gi−1 në një grup abelian, dhe nga kjo
merret lehtësisht që
∀σ, τ ∈ Gi−1 ⇒ σ −1 τ −1 στ ∈ Gi .

Elton Pasku 65
Tani do të vërtetojmë me induksion sipas i ≥ 0 se, nqs n ≥ 5, çdo Gi përmban auto-
morfizma që induktohen nga të gjithë 3-ciklet (xa , xb , xc ). Kjo është e vërtetë për G0 nga
supozimi për absurd më sipër dhe kur n ≥ 5, vetia kalon nga Gi−1 tek Gi sepse

(xa , xb , xc ) = (xd , xa , xc )−1 (xc , xe , xb )−1 (xd , xa , xc )(xc , xe , xb )

ku a, b, c, d, e janë çift e çift të ndryshme. Kështu treguam se nqs n ≥ 5 për çdo i ≥ 0,
dhe për çdo 3-cikël (xa , xb , xc ) kemi një σ ∈ Gi që induktohet nga (xa , xb , xc ). Por kjo
sjell nga ana tjetër se Gk 6= {1} gjë që përbën një kontradiktë.

3.6 Disa rezultate mbi nëngrupin e Frattinit të një

grupi
Përkufizim 3.6.1 Një nëngrup M i një grupi G do të quhet maksimal nqs M < G dhe
nuk ka nëngrupe H ≤ G tq M < H < G.

Përkufizim 3.6.2 Nqs G është një grup çfd, atëherë nëngrupi i Frattinit Φ(G) është
prerja e të gjithë nëngrupeve maksimale të G.

Grupet e fundëm gjithmonë kanë grupe maksimalë kurse të pafundmit mund të mos
kenë, psh grupi Q. Sepse nqs M është një i tillë, atḧerë Q/M do të ishte grup abelian i
thjeshtë e për pasojë i fundëm dhe me rend prim. Kjo do të thotë se [Q, M ] < ∞ ose e
thënë ndryshe që Q ka një shëmbëllim epimorfik të fundëm, kjo e pavërtetë.
Nqs një grup i pafundëm nuk ka nëngrup maksimal, atëherë përkufizojmë Φ(G) = G.
Në përgjithësi është e vërtetë që Φ(G) char G kështu që Φ(G) C G.

Përkufizim 3.6.3 Një element x ∈ G quhet jo përftues nqs ai mund të mënjanohet nga
një bashkësi përftuesish. Pra, nqs G = hx, Y i, atëherë G = hY i.

Teoremë 3.6.4 Për çdo grup G nëngrupi i tij i Frattinit Φ(G) është bashkësia e jo
përftuesve të G.

Vërtetim. Le të jetë x një jo përftues dhe M një nëngrup maksimal i tillë që x ∈
/ M,
atëherë G = hx, M i = M e cila është qartësisht një kontradiktë. Mbetet që x ∈ M për çdo

Elton Pasku 66
M pra që x ∈ Φ(G). Anasjellas, nqs z ∈ Φ(G) supozojmë se G = hz, Y i. Nqs hY i =
6 G,
atëherë ekziston një nëngrup maksimal M tq hY i ≤ M . Por z ∈ M dhe G = hz, Y i ≤ M ,
një kontradikë. Pra z është një jo përftues.

Teoremë 3.6.5 Le të jetë G një grup i fundëm.

(i) Φ(G) është nilpotent.

(ii) Nqs G është një p-grup, atëherë Φ(G) = G0 Gp ku Gp është nëngrupi i G i përftuar
nga të gjitha fuqitë e p-ta.

(iii) Nqs G është një p-grup, atëherë G/Φ(G) është hapësië vektoriale mbi Zp .

Vërtetim. (i) Le të jetë P një p-nëngrup i Sylow-it i Φ(G) për ndonjë p prim. Meqë
Φ(G) C G, argumenti Frattini jep barazimin G = Φ(G)NG (P ). Por Φ(G) përbëhet nga
jo përftuesit, kështu që G = NG (P ). E thënë ndryshe P C G e rrjedhimisht P C Φ(G).
Prandaj Φ(G) është produkt i drejtë i p-nëngrupeve të Syllow-it të tij. Teorema 3.4.10
sjell së fundi se Φ(G) është nilpotent.
(ii) Nqs M është nëngrup maksimal, atëherë NG (M ) = M dhe M C G. Po të përdorim
së bashku maksimalitetin dhe normalitetin, arrijmë lehtësisht në përfundimin se [G : M ]
është numër prim (në përgjithësi) dhe pikërisht p në rastin konkret. Meqë [G : M ] = p,
G/M është ablian, kështu që G0 ≤ M . Për më tepër G/M ka eksponent p që sjell se për
çdo x ∈ G, xp ∈ M . Prandaj, G0 Gp ≤ M për çdo M , rrjedhimisht G0 Gp ≤ Φ(G).
Për përfshirjen e anasjellë, vërejmë se G/G0 Gp është grup abelian me eksponent p
rrjedhimisht është ablian elementar dhe si i tillë është hapësirë vektoriale mbi Zp . Nga
kjo mund të nxirret si përfundim se Φ(G/G0 Gp ) = 1. Më tej mund të verifikohet se
imazhi invers i kanonikut ν : G → G/G0 Gp i Φ(G/G0 Gp ) është pikërisht Φ(G) që tregon
se Φ(G) ≤ G0 Gp .
(iii) Meqë G0 Gp = Φ(G), grupi faktor G/Φ(G) është abelian me eksponent p, dmth është
hapësië lineare mbi Zp .

Teoremë 3.6.6 (Gaschütz, 1953) Për çdo grup G, ka vend G0 ∩ Z(G) ≤ Φ(G).

Vërtetim. Shënojmë G0 ∩ Z(G) ≤ Φ(G) me D. Nqs D 6≤ Φ(G), atëherë ekziston një

nëngrup maksimal M tq D 6≤ M . Prandaj, M D = G, që tregon se çdo g ∈ G zbërthehet

Elton Pasku 67
në formën g = md ku m ∈ M dhe d ∈ D. Meqë d ∈ Z(G), gM g −1 = mdM d−1 m−1 =
mM m−1 = M , atëherë M C G. Siç kemi arsyetuar edhe më përpara, G/M ka rend prim
pra në veçanti është abelian. Prandaj, G0 ≤ M . Por D ≤ G0 ≤ M bie në kontradiktë me
supozimin D ≤ M .

Përkufizim 3.6.7 Bashkësi minimale përftuesish të një grupi G do të quhet një bashkësi
X që përfton G dhe e tillë që asnjë nënbashkësi e saj e përpiktë nuk përfton G.

Teoremë 3.6.8 (Teorema e bazës e Burnside, 1912) Nqs G është një p-grup i fundëm,
atëherë çdo dy bashkësi minimale përftuesish kanë kardinal të njëjtë dim G/Φ(G). Për
më teprër, çdo x ∈
/ Φ(G) i përket së njëjtës bashkësi minimale përftuesish të G.

Vërtetim. Nqs {x1 , ..., xn } është një bashkësi minimale përftuesish të G, atëherë bas-
hkësia e klasave {x̄1 , ..., x̄n } përfton G/Φ(G). Nqs kjo e fundit do të ishte linerisht e varur,
atëherë psh x̄1 do të ndodhej tek {x̄2 , ..., x̄n }. Kjo sjell ekzistencën e një y ∈ hx2 , ..., xn i ≤
G të tillë që x1 y −1 ∈ Φ(G). Qartësisht, {x1 y −1 , x2 , ...xn } përfton G, dhe nga teorema 3.6.4
G = hx2 , ..., xn i që bie në kundërshtim me minimalitetin e {x1 , ..., xn }. Në këtë mënyrë
kemi treguar se n = dim G/Φ(G) dhe rrjedhimisht që të gjithë bashkësitë minimale të
përftuesve kanë të njëjtin kardinal n.
Nqs x ∈
/ Φ(G), atëherë x̄ 6= 0 në hapësirën vektoriale G/Φ(G), atëherë x̄ mund të
plotësohet deri në një bazë {x̄, x̄2 , ..., x̄n }. Nqs xi përfaqëson x̄i për i ≥ 2, atëherë G =
hΦ(G), x, x2 , ..., xn i = hx, x2 , ..., xn i. Për më tepër, është minimale si bashkësi përftuesish
pasi klasat e një nënbashkësie të saj të përpiktë nuk përftojnë G/Φ(G).

Problem 3.6.9 Një grup i fundëm G është nilpotent vetëm kur G0 ≤ Φ(G).

Problem 3.6.10 Nqs G është një p-grup i fundëm, atëherë G është ciklik vetëm nqs
G/Φ(G) është ciklik.

Përkufizim 3.6.11 Një p-grup i fundëm G do të quhet ekstra-special nqs Z(G) është
ciklik dhe Φ(G) = Z(G) = G0 .

Problem 3.6.12 Nqs G është ekstra-special, atëherë G/Z(G) është grup abelian ele-
mentar.

Elton Pasku 68
Problem 3.6.13 Çdo grup jo abelian i rendit p3 është ekstra-special.

Elton Pasku 69
Kapitulli 4

Konstruksione grupesh

Qëllimi i këtij kapitulli është të tregohet se si mund të ndërtohen grupe të rinj nga grupe
të vjetër në njërin drejtim, dhe anasjellas se si mund të studiohet kompleksiteti i një grupi
të dhënë duke studiuar nëngrupe të tij më të thjeshtë të cilët luajnë rolin e blloqeve të
ndërtimit për grupin e dhënë.

4.1 Produktet e drejtë të fundëm

Si fillim do të bëjmë një përshkrim të plotë të të gjithë grupeve abelianë të fundëm si
produkte p-grupesh ciklikë. Më pas do të tregojmë se uniciteti i zbërthimit të grupeve
të fundëm abelianë si produkte p-grupesh ciklikë përgjithësohet tek grupet e fundëm jo
abelianë që zbërthehen si produkte grupesh të pazbërthyeshëm.

4.1.1 Teorema e bazës

Në pjesën e kapitullit që i korrespondon grupeve abelianë do të përdorim shënimet aditive
për ta.

Përkufizim 4.1.1 Nqs një grup abelian është edhe një p-grup, ai do të quhet edhe një
p-grup primar.

Lemë 4.1.2 Le të jetë G një grup çfd që ka H1 , ..., Hn si nëngrupe normale. Nqs G =
h∪ni=1 Hi i dhe për çdo j kemi që Hj ∩ h∪i6=j Hi i = 1, atëherë G ∼
= H1 × · · · × Hn .

70
Vërtetim. Vërtetimi lihet si ushtrim për studentin.

Teoremë 4.1.3 (Teorema e zbërthimit primar) Çdo grup abelian i fundëm shkruhet si
produkt (shumë e drejtë) grupesh p-primare.

Vërtetim. Meqë G është i fundëm, atëherë ai ka ndonjë eksponent të fundëm n, dmth
ekziston një n ∈ N e tillë që për çdo x ∈ G, nx = 0. Për çdo prim p|n përcaktojmë

Gp = {x ∈ G : pe x = 0 për ndonjë e}.

Gp është nëngrup i G sepse nqs pr x = 0 dhe ps y = 0 ku r ≤ s, atëherë ps (x − y) = 0. Tani

P
tregojmë se G = Gp dhe më pas lema më sipër sjell rezultatin e teoremës. Numri n
shkruhet në trajtën kanonike si n = pe11 ...pet t ku pi janë numra prim dhe ei > 0. Shënojmë
tani ni = n/pei i dhe vërejmë se pmmp(n1 , ..., nt ) = 1. Atëherë kanë ekzistuar si ∈ Z të
si ni = 1 dhe nga kjo x = (si ni x) por si ni x ∈ Gpi sepse pei i si ni x = si nx = 0.
P P
tillë që
Kjo tregon se G është përftuar nga familja e të gjithë Gpi -ve.
Për të përfunduar vërtetimin duhet që të tregojmë se Gp ∩ h∪q6=p Gq i = 0. Vërtet, nqs
x ∈ Gp ∩h∪q6=p Gq i, atëherë kemi që pe x = 0 ku e ≥ 0 si edhe që x = xq ku q eq xq = 0 për
P

ndonjë eq ≥ 0. Le të jetë m = q eq . Atëherë pmmp(pe , m) = 1, rrjedhimisht ekzistojnë të

plotët r, s tq rm + spe = 1. Prandaj, x = rmx + spe x = 0 që tregon se Gp ∩ h∪q6=p Gq i = 0.

Përkufizim 4.1.4 Nëngrupet Gp do të quhen nëngrupet p-primarë të G-së.

Më tej do të tregojmë se çdo grup i fundëm abelian është shumë e drejtë grupesh
ciklikë. Për këtë sigurisht mund të ngushtohemi në rastin kur grupi i dhënë është p-
primar pasi punën më tej e bën teorema e zbërthimit primar.

Përkufizim 4.1.5 Një bashkësi {x1 , ..., xn } elementësh jo-zero të një grupi abelian G do
të quhet linearisht e pavarur nqs ri=1 mi xi = 0 ku mi ∈ Z, sjell që çdo mi xi = 0.
P

Vërejtje 4.1.6 Çdo nenbashkesi e nje bashkesie linearisht te pavarur eshte perseri e tille.

Lemë 4.1.7 Nqs G është grup abelian, atëherë një bashkësi {x1 , ..., xn } elementësh jo-
zero të G është linearish e pavarur vetëm nqs hx1 , ..., xn i = hx1 i ⊕ · · · ⊕ hxn i.

Elton Pasku 71
Vërtetim. Supozojmë pavarësinë e {x1 , ..., xn }. Nqs y ∈ hxi i ∩ h{xj : j 6= i}i, atëherë
P
ekzistojnë të plotët m1 , ..., mr tq y = −mi xi = i6=j mj xj dhe në këtë mënyrë kemi që
Pr
k=1 mk xk = 0. Nga supozimi tani kemi që mk xk = 0 për të gjitha k, në veçanti mi xi = 0

e pra y = 0. Tani mund të zbatohet lema 4.1.2.

P P
Anasjellas, po të kemi mi xi = 0, atëherë për çdo j, −mj xj = k6=j mk xk ∈ hxj i ∩
h{xk : k 6= j}i = 0. Pra mj xj = 0 që dmth se {x1 , ..., xn } është linearish e pavarur.

Rrjedhim 4.1.8 Çdo grup abelian i fundëm G me eksponent p numër prim është një
p-grup abelian elementar (izomorf me një shumë të drejtë të fundme kopjesh të Zp ).

Vërtetim. Nga të dhënat G mund të konsiderohet si hapësirë lineare mbi fushën Zp .
Madje G ka dimension të fundëm dhe le të jetë {x1 , ..., xn } bazë e G. Rrjedhimisht
G = hx1 , ..., xn i dhe atëherë nga lema sipër G = hx1 i ⊕ · · · ⊕ hxn i.

Lemë 4.1.9 Le të jetë dhënë {x1 , ..., xr } një nënbashkësi linearisht e pavarur e një grupi
abelian G p-primar.

(i) Nqs k1 , ..., kr ∈ Z tq ki xi 6= 0 për çdo i, atëherë {k1 x1 , ..., kr xr } është linearisht e
pavarur.

(ii) Nqs {z1 , ..., zr } ⊂ G e tillë që pzi = xi për çdo i, atëherë {z1 , ..., zr } është linearisht
e pavarur.
Pr
Vërtetim. Vërtetimi i (i) është elementar. Per (ii) le te jete dhene qe i=1 mi zi = 0, dhe
po supozojme per absurd se jo te gjithe termat jane zero. Per komoditet supozojme se jo
zero jane k te paret. Me tej, duke shumezuar me p te dyja anet marim qe ri=1 mi xi = 0,
P

dhe nga pavaresia lineare e xi -ve del se per cdo i, mi xi = 0. Po te kete qene pti rendi
i xi , atehere barazimi me siper thote qe mi = psi ku si ≥ ti . Nga (i) me siper dhe nga
pavaresia lineare e xi -ve marim qe elementet

pt1 −1 x1 , ..., ptr −1 xr

jane linearisht te pavarur. Nga vërjatja 4.1.6 do te kemi qe nenbashkesia

pt1 −1 x1 , ..., ptk −1 xk

Elton Pasku 72
do te jete linearisht e pavarur, dhe rrjedhimisht nga (i) marrim qe

ps1 z1 , ..., psk zk .

Por kjo eshte e njejte me pavaresine lineare te listes

m1 z1 , ..., mk zk .

Pk
Se fundi, meqe shuma e tyre i=1 mi zi = 0, del direkt nga perkufizimi i pavaresise lineare
se cdo mi zi = 0, qe perben absurditet.

Përkufizim 4.1.10 Nqs G është grup abelian dhe m > 0, atëherë përcaktojmë.

mG = {mx : x ∈ G}.

Është e qartë që mG ≤ G, madje µm : G → G tq x 7→ mx është homomorfizëm dhe

µm (G) = mG. Shënojmë Kerµm me G[m], pra

G[m] = {x ∈ G : mx = 0}.

Teoremë 4.1.11 (Teorema e bazës) Çdo grup abelian i fundëm G është shumë e drejtë
grupesh ciklikë primarë.

Vërtetim. Pa humbur gjë në sajë të teoremës 4.1.3 mund të supozojmë se G është p-
primar për ndonjë p prim. Vërtetimin e teoremës do e kryejmë me induksion sipas n ∈ N
tq pn G = 0. Nqs n = 1, atëherë rezultati rrjedh nga rrjedhimi 4.1.8.
Supozojmë tani se pn+1 G = 0. Nqs H = pG, atëherë pn H = 0 dhe nga supozimi
induktiv kemi që H = ri=1 hyi i. Meqë yi ∈ H = pG, kanë ekzistuar zi ∈ G tq pzi = yi .
P

Nga lema 4.1.7 {y1 , ..., yr } është e pavarur, nga lema 4.1.9 {z1 , ..., zr } është po ashtu e
pavarur, kështu që L = hz1 , ..., zr i është shumë e drejtë: L = ri=1 hzi i.
P

Problemi me konsiderimin e H = pG është që sikur teorema të jetë e vërtetë dhe
P P
G = Ck ku çdo Ck është ciklik, duke marrë pG = pCk mund të kemi ”vrarë” grupet
ciklikë me rend p. Ndërkaq në L do të figurojnë vetëm ata Ck me rend më të madh se p.
Si detyrë tani mbetet ti risjellim në jetë Ck -të e vrara.
Për çdo i, shënojmë me ki rendin e yi , rrjedhimisht ki zi ka rend p. Bashkësia linearisht e
pavarur {k1 z1 , ..., kr zr } e hapësirës lineare G[p] mund të zgjerohet deri në një bazë, dmth

Elton Pasku 73
kanë ekzistuar elementët {x1 , ..., xs } tq {k1 z1 , ..., kr zr , x1 , .., xs } është bazë e G[p]. Nqs
P
shënojmë me M = hx1 , ..., xs i, atëherë pavarësia lineare sjell që M = hxi i. Në vazhdim
do të tregojmë se M përbëhet nga shumatorët e rringjallur të rendit p, pra që G = L⊕M
duke përfundur vërtetimin.
P P
(i) L ∩ M = 0. Vërtet, nqs g ∈ L ∩ M , atëherë g = bi zi = aj xj . Por pg = 0 sepse
P
g ∈ M , kështu që pbi zi = 0. Nga pavarësia pbi zi = bi yi = 0 për çdo i. Barazimi i dytë
sjell ekzistencën e një b0i tq bi = b0i ki . Prandaj, 0 =
P 0 P
bi ki zi − aj xj dhe pastaj pavarësia
P
e {k1 z1 , ..., kr zr , x1 , .., xs } sjell barazimin me zero të çdo termi, pra g = aj xj = 0.
P
(ii) L + M = G. Vërtet, nqs g ∈ G, atëherë pg ∈ pG = H prej nga pg = ci y i =
P P P P
pci zi . Nga kjo kemi p(g − ci zi ) = 0 ose që g − ci zi ∈ G[p]. Prandaj, g − ci zi =
P P P P
bi ki zi + aj xj , kështu që g = (ci + bi ki )zi + aj xj ∈ L + M .

Rrjedhim 4.1.12 Çdo grup abelian i fundëm G është shumë e drejtë grupesh ciklikë
G = ti=1 hxi i ku xi ka rend mi dhe
P

m1 |m2 | · · · |mt .

Pr
Vërtetim. Nga teorema e zbërthimit primar për G kemi që G = i=1 Gpi ku çdo Gpi
është shumë e drejtë grupesh ciklikë. Le të jetë Ci një shumator i drejtë ciklik i Gpi i
rendit maksimal le të themi pei i . Rrjedh se G = (C1 ⊕ · · · ⊕ Cr ) ⊕ K ku tek shumatorja
K kemi grumbulluar të gjithë termat e tjerë përveç Ci -ve. Por shuma C1 ⊕ · · · ⊕ Cr është
grup ciklik i rendit m = pei i . Përsëritim procesin për K dhe kemi K = H ⊕ D ku D
Q

është ciklik i rendit n psh. Nqs ka një shumator ciklik Si në D që vjen prej Gpi , dmth nqs
Gpi 6= Ci , atëherë Si ka rend pfi i ≤ pei i , kështu që pfi i |pei i për të gjitha i prej nga n|m. Ky
proces vazhdon një numër të fundëm herësh.

P
Përkufizim 4.1.13 Nqs G ka një zbërthim si shumë e drejtë G = Ci ku Ci është ciklik
i rendit mi dhe m1 |m2 | · · · |mt , atëherë themi që G ka faktorë invariantë (m1 , ..., mt ).

Problem 4.1.14 Përdorni teoremën e bazës për të treguar se nqs G është një grup i
fundëm abelian i rendit n dhe k|n, atëherë G përmban një nëngrup të rendit k.
e0 e0
Zgjidhje. Le te jete n = pe11 . . . perr zberthimi kanonik i n dhe supozojme qe k = p11 . . . prr .
e0
Grupi G zberthehet si Gp1 ⊕ · · · ⊕ Gpr ku |Gpi | = pei i per 1 ≤ i ≤ r. Per pjestuesin pi i te

Elton Pasku 74
e0
pei i ekziston nje nengrup G0pi ≤ Gpi tq |G0pi | = pi i . Prodhimi G0p1 ⊕ · · · ⊕ G0pr do te jete
nengrupi i kerkuar.

Problem 4.1.15 Përdorni teoremën e bazës për të treguar se nqs G është një grup i
fundëm i rendit pn ku p është prim, atëherë ai është ciklik vetëm nqs ai është abelian dhe
ka një nëngrup të vetëm të rendit p.

Zgjidhje. Kur grupi eshte ciklik i fundme i rendit pn , atehere ai eshte abelian dhe ka nje
nengrup te vetem te rendit p. Anasjellas, supozojme se G eshte abelian me rend pn dhe
se ka vetem nje nengrup te vetem te rendit p, dhe duam te tregojme se ai eshte ciklik.
Nga teorema e bazes kemi zberthimin e meposhtem

G = Zpe11 ⊕ · · · ⊕ Zperr .

Numri r i komponenteve ne kete zberthim duhet te jete 1 qe te sigurohet uniciteti i

nengrupit me rend p. Kjo sjell direkt qe G eshte ciklik.

Problem 4.1.16 Tregoni se një grup i fundëm abelian përftohet nga elementët me rende
maksimale. Tregoni se kjo mund të mos jetë e vërtetë për jo abelianët.

Zgjidhje. Nga rrjedhimi 4.1.12 kemi qe

G = Zm1 ⊕ · · · ⊕ Zmt

ku
m1 | . . . |mt .

Le te jete xi perftuesi i Zm1 ku 1 ≤ i ≤ t. Elementet

xt + xt−1

...

xt + xt−1 + · · · + x2

xt + xt−1 + · · · + x2 + x1

jane te gjithe me rend (maksimal) mt . Te tregojme se keta perftojne G. Per kete mjafton
te tregojme se cdo xi shprehet me anen e ketyre elementeve. I pari ne liste, xt eshte

Elton Pasku 75
perftuesi i Zmt . Me tej, perftuesi xt−1 i Zmt−1 eshte diferenca (xt + xt−1 ) − xt . Duke
vazhduar ne kete menyre kemi edhe qe perftuesi x1 i Zm1 eshte diferenca (xt + xt−1 +
· · · + x1 ) − (xt + xt−1 + · · · + x2 ).

Problem 4.1.17 Le të jetë G një grup abelian me faktorë invariantë (m1 , ..., mt ). Atëherë
Q
rendi i G është mi dhe eksponenti minimal i G është mt .
Q
Zgjidhje. Barazimi |G| = mi rrjedh direkt nga fakti qe

G = Zm1 ⊕ · · · ⊕ Zmt .

Pohimi i dyte rrjedh nga fakti qe mi |mt per cdo i ≤ t.

Problem 4.1.18 Le të jetë G një grup i fundëm abelian dhe p-primar. Tregoni se nqs
x ∈ G eshte me rend maksimal, atëherë hxi është shumator i drejtë i G.

Zgjidhje. Le te themi qe ord(x) = pm ku m eshte maksimale. Mqs hxi C G, atehere

G/hxi eshte p-primar dhe si i tille zberthehet si vijon

G/hxi = hy1 hxii ⊕ · · · ⊕ hyr hxii.

mi mi s
Po te shenojme ord(hyi hxii) = pmi , atehere yip ∈ hxi e si pasoje, yip = xp i per ndonje
si ≥ 0. Gjithashtu theksojme qe per shkak te maksimalitetit te m, kemi qe mi ≤ m. Nga
mi m−mi m+si −mi
kondita per m, marim qe (yip )p = e dhe pastaj qe xp = e. Kjo e fundit sjell
qe pm plotpjeston pm+si −mi prej nga rrjedh se psi −mi ∈ N, ose qe si ≥ mi .
si
− ppmi
Tani shenojme zi = yi x qe thote ne fakt se hyi hxii = hzi hxii. Atehere zberthimi
i mesiperm mund te rishkruhet keshtu

G/hxi = hz1 hxii ⊕ · · · ⊕ hzr hxii.

mi
Por ne ndryshim nga zberthimi i pare, tek i dyti veme re qe zip = e. Si rrjedhim i kesaj
do te kemi qe hzi i ∩ hxi = e. Duke u nisur nga zberthimi i dyte, kuptohet qe cdo g ∈ G
k1 kr k
shkruhet ne formen g = z1p . . . zrp · xp dhe ky zberthim eshte unik sepse ne te kundert
do te kishim te vertete barazimin

s1 sr s
z1p . . . zrp · xp = e

Elton Pasku 76
ku 0 ≤ psi ≤ pmi , 0 ≤ ps ≤ pm dhe jo te gjithe keta fuqi jane njekohesisht e. Por
shembellimi i ketij elementi te G ne faktorin G/hxi do te ishte nje element i ndryshem nga
elementi njesi (pse?) dhe njekohesisht baraz me elementin njesi si shembellim i elementit
e, absurde.

Problem 4.1.19 Nqs G është një grup i fundëm p-primar, atëherë Φ(G) = pG. Nxirni
si konkluzion prej teoremës së bazës së Burnside se d(G) që është numri minimal i një
bashkësie përftuesisht të G përputhet me dim G/pG.

Zgjidhje. Ketu Φ(G) me definicion eshte prerja e te gjithe nengrupeve maksimale te G.

Do te tregojme fillimisht se Φ(G) perbehet nga te gjithe jo perftuesit e G, ku jo perftues
quhet nje y ∈ G i tille qe per cdo X ⊆ G qe hy ∪ Xi = G rrjedh qe hXi = G. Vertet,
le te jete y nje perftues dhe duam te tregojme qe i perket cdo M ≤ G maksimal ne G.
Supozojme per absurd se ekziston nje M maksimal tq y ∈
/ M . Nga maksimaliteti i M
kemi qe hM ∪ yi = G, dhe nga fakti qe y eshte nje jo perftues marim qe hM i = G. Por
kjo kundershton maksimalitetin e M . Anasjellas, te tergojme se cdo y ∈ Φ(G) eshte jo
perftues. Supozojme per absurd se ekziston nje y ∈ Φ(G) qe eshte jo jo perftues, dmth qe
ka nje X ⊆ G tq hy ∪ Xi = G dhe hXi < G. Ekziston nje M < G maksimal qe hXi ≤ M .
Por y ∈ M , sespe y ∈ Φ(G), atehere hy ∪ Xi ≤ M , qe sjell se G = M , absurde.
Te tregojme tani se Φ(G) = pG. Vertet, G ∼
= Zpn1 × · · · × Zpnk . Nderkaq cdo nengrup
maksimal i krahut te djathte te izomorfizmit do te jete patjeter i formes

Zpn1 × · · · × pZpni × · · · × Zpnk ,

per nje i te vetme specifike (pse?). Atehere prerja e te gjithe nengrupeve te tille, qe nga
me lart jep Φ(G), do te jete pikerisht pG.
Se fundi te tregojme se tregojme se dim(G/Φ(G)) eshte sa numri minimal i nje bash-
kesie perftuesish te G qe zakonisht shenohet me d(G). Paraprakisht kujtojme nga leksioni
i teoremes se bazes qe grupi faktor me siper eshte edhe hapesire lineare mbi Zp dhe me di-
mension te fundem. Ne do te tregojme qe nqs {x1 , x2 , ..., xn } eshte nje bashkesi minimale
perftuesish, atehere bashkesia {x1 Φ(G), x2 Φ(G), ..., xn Φ(G)} eshte baze e G/Φ(G). Ajo
eshte qartesisht bashkesi perftuesish e faktorit, keshtu qe mjafton te tregojme se eshte
lpv. Po te supozojme per absurd se jo, psh. qe x1 Φ(G) ∈ SP AN (x2 Φ(G), ..., xn Φ(G)),

Elton Pasku 77
atehere ka ekzistuar nje y ∈ hx2 , ..., xn i i tille qe x1 y −1 ∈ Φ(G). Kjo sjell dy gjera, e para
qe G = hx1 , x2 , ..., xn i = hx1 y −1 , x2 , ..., xn i, dhe e dyta qe hx2 , ..., xn i = G (x1 y −1 largohet
si jo perftues), gje qe kundershton minimalitetin e {x1 , x2 , ..., xn }.

Problem 4.1.20 Le të jenë G dhe H p-grupe abelianë elementarë. Atëherë, d(G ⊕ H) =
d(G) + d(H).

n+m
Zgjidhje. Vertet, G = ⊕n1 Zp e po ashtu H = ⊕m
1 Zp , atehere G ⊕ H = ⊕1 Zp . Me tej,
Φ(G ⊕ H) = ⊕n+m
1 pZp e rrjedhimisht

(G ⊕ H)/Φ(G ⊕ H) ∼
= (⊕1n+m Zp )/(⊕n+m
1 pZp )
∼
= (⊕n1 Zp )/(⊕n1 pZp ) ⊕ (⊕m m
1 Zp )/(⊕1 pZp )

∼
= G/Φ(G) ⊕ H/Φ(H),

prej nga marim qe d(G ⊕ H) = d(G) + d(H).

Problem 4.1.21 Le të jetë G shumë e drejtë b grupesh ciklikë të rendit pm . Nqs n < m,
atëherë pn G/pn+1 G është elementar dhe d(pn G/pn+1 G) = b.

Zgjidhje. Supozojme se G = C1 ⊕ · · · ⊕ Cb ku secila prej Ci -ve eshte Zpm . Ne keto kushte

pn G/pn+1 G ∼
= ⊕b1 (pn Zpm /pn+1 Zpm ).

4.1.2 Teorema themelore e grupeve të fundëm abelianë

P
Lemë 4.1.22 Nqs një grup abelian p-primar G ka një zbërthim G = Ci si shumë e
drejtë grupesh ciklikë, atëhrë numri i Ci -ve me rend ≥ pn+1 është d(pn G/pn+1 G) që është
numri më i vogël i përftuesve të pn G/pn+1 G.

Vërtetim. Po shënojmë me Bk shumën e drejtë të të gjithë Ci me rend pk (nëse ka të
tilla), dhe le të supozojmë se ka bk të tilla komponentë në Bk përkatëse. Tani G mund të

Elton Pasku 78
zbërthehet
G = B1 ⊕ · · · ⊕ Bt .

Vemë re se pn G = pn Bn+1 ⊕ · · · ⊕ pn Bt kjo sepse pn B1 = · · · = pn Bn = 0. Gjithashtu

kemi edhe që pn+1 G = pn+1 Bn+2 ⊕ · · · ⊕ pn+1 Bt . Prandaj, pn G/pn+1 G ∼
= pn Bn+1 ⊕
(pn Bn+2 /pn+1 Bn+2 ) ⊕ · · · ⊕ (pn Bt /pn+1 Bt ), dhe pastaj nga ushtrimi 4.1.21 kemi që
d(pn G/pn+1 ) = bn+1 + bn+2 + · · · + bt .

Përkufizim 4.1.23 Nqs G është një grup i fundëm abelian p-primar dhe n ≥ 0, atëherë

Up (n, G) = d(pn G/pn+1 G) − d(pn+1 G/pn+2 G).

Përkufizimi i Up (n, G) varet tërrësisht nga G dhe jo nga mënyra se si G zbërthehet në
shumë të drejtë grupesh ciklike.

Teoremë 4.1.24 Nqs G është një grup i fundëm abelian p-primar, atëherë çdo dy zbërthime
të G si shumë e drejtë grupesh ciklike kanë të njëjtin numër shumatorësh të çdo lloji. Më
saktë, numri i shumatorëve ciklikë të rendit pn+1 është Up (n, G).

Vërtetim. Për çdo zbërthim të G në një shumë të drejtë grupesh ciklike, lema 4.1.22
tregon se se ka pikërisht Up (n, G) shumatorë ciklikë të rendit pn+1 . Kjo e mbyll vërtetimin
meqë, siç e përmendëm më sipër, Up (n, G) nuk varet nga zbërthimi.

Rrjedhim 4.1.25 Nqs G dhe H janë grupe abelianë p-primarë, atëherë G ∼

= H vetëm
kur Up (n, G) = Up (n, H) për çdo n ≥ 0.

Vërtetim. Nqs ϕ : G → H është një izomorfizëm, atëherë ϕ(pn G) = pn H për çdo n ≥ 0,

kështu që ϕ indukton një izomorfizëm pn G/pn+1 G ∼
= pn H/pn+1 H për çdo n ≥ 0. Nga kjo
kemi që Up (n, G) = Up (n, H) për çdo n.
Anasjellas, kur G dhe H në zbërthimet respektive kanë numra të njëjtë shumatorësh
të të njëjtit lloj, atëherë është e qartë se si të ndërtohet një izomorfizëm midis G dhe H.

Përkufizim 4.1.26 Pjestues elementarë të një grupi abelian p-primar G do të quhen
numrat pn+1 të tillë që Zpn+1 paraqitet si shumator i drejtë në G. Për çdo pn+1 të tillë do
të kemi aq pjestues elementarë sa ç’është Up (n, G) > 0.

Elton Pasku 79
Psh. pjestuesit elementarë të Z6 janë 2 dhe 3, ndërsa ata të një grupi abelian elementar
të rendit p3 janë p, p, p.

Teoremë 4.1.27 (Teorema themelore e grupeve abelianë të fundëm) Nqs G dhe H janë
grupe abelianë të fundëm, atëherë G ∼
= H vetëm nqs, për të gjithë numrat prim p, G dhe
H kanë të njëjtit pjestues elementarë.

Vërtetim. Vërtetimi rrjedh nga dy faktet e mëposhtme të cilat i lihen studentit ti veri-
fikojë si ushtrime.

(i) Nqs ϕ : G → H është homomorfizëm, atëherë ϕ(Gp ) ≤ Hp për çdo prim p;

(ii) G ∼
= H vetëm kur Gp ∼
= Hp për çdo prim p.

Rrjedhim 4.1.28 Le të jetë G një grup abelian i fundëm.

(i) Nqs G ka faktorë invariantë (m1 , ..., mt ) dhe (k1 , ..., ks ), atëherë t = s dhe mi = ki
për çdo i.

(ii) Dy grupe të fundëm abelianë G dhe H janë izomorfë vetëm nqs ata kanë të njëjtët
faktorë invariantë.
Pt Ps
Vërtetim. (i) Kushti jep dy zbërthime për G: G = i=1 Ci dhe G = j=1 Dj ku Ci është
ciklik me rend mi , Dj është ciklik me rend kj , m1 |m2 | · · · |mt dhe k1 |k2 | · · · |ks . Meqënëse
mt dhe ks janë eksponentë minimalë të G, atëherë ushtrimi 4.1.17 sjell që mt = ks . Më
tej po të përdorim ushtrimin 4.1.30 më poshtë, shohim se shumatorët komplementarë
G = t−1
P Ps−1
i=1 Ci dhe G = j=1 Dj janë izomorfë. Tani vërtetimi vazhdon duke përdorur një

argument induktiv mbi max {s, t}.

(ii) Është rrjedhim i menjëhershëm i (i).

Problem 4.1.29 Nqs G dhe H janë grupe të fundëm abelianë, atëherë Up (n, G ⊕ H) =
Up (n, G) + Up (n, H) për të gjithë primët p dhe n ≥ 0.

Zgjidhje. Up (n, G) jep numrin e komponentes Zpn+1 si shumator i drejte i G, dhe po ashtu
Up (n, H) jep numrin e komponentes Zpn+1 si shumator i drejte i H. Atehere, Up (n, G) +

Elton Pasku 80
Up (n, H) do te tregoje se sa here paraqitet si shumator i drejte Zpn+1 tek G ⊕ H. Pra
kemi barazimin Up (n, G ⊕ H) = Up (n, G) + Up (n, H).

Problem 4.1.30 (i) Nqs A, B, C janë grupe të fundëm abelianë tq A ⊕ C ∼

= B ⊕ C,
atëherë A ∼
= B.
(ii) Nqs A dhe B janë grupe të fundëm abelianë tq A ⊕ A ∼
= B ⊕ B, atëherë A ∼
=B

Zgjidhje. (i) Nga ushtrimi 4.1.29 marrim qe Up (n, A) = Up (n, B), dhe pastaj nga teorema
themelore kemi qe A ∼
= B.
(ii) Me supozim nga e kunderta. Ose do te ekzistonte nje prim p qe p||A| por p - |B|, ose
|A| dhe |B| do te plotpjestoheshin nga te njejtat p, por do te kishte nje n qe Up (n, A) 6=
Up (n, B). Ne secilin rast arrihet menjehere ne kontradikte.

Problem 4.1.31 (i) Nqs p është një prim dhe e ≥ 1, atëherë numri i të gjithë grupeve
abelianë jo izomorfë të rendit pe është P(e) sa numri i particioneve të e.
(ii) Numri i grupeve abelianë jo izomorfë të rendit n = pei i është i P(ei ) ku pi janë
Q Q

primë të ndryshëm dhe ei natyrorë.

(iii) Sa grupe abelianë të rendit 864 = 25 33 ekzistojnë?

Zgjidhje. (i) Meremi vesh qe particione te numrit e jane multi-bashkesi {{n1 , ..., nk }}
numrash natyrale tq e = n1 + · · · + nk . Verejme qe dy particione {{n1 , ..., nk }} dhe
{{m1 , ..., mt }} jane te ndryshme nqs

(i) {n1 , ..., nk } =

6 {m1 , ..., mt }, ose

(ii) {n1 , ..., nk } = {m1 , ..., mt } por ekziston nje 1 ≤ i ≤ k qe shumfishiteti i ni tek multi
seti {{n1 , ..., nk }} te jete i ndryshem nga shumefishiteti i te barabartes se saj tek
multiseti tjeter.

Shenojme me P(e) bashkesine e te gjithe particioneve te e dhe me A(pe ) bashkesine e

te gjithe grupeve abeliane (jo izomorfe) te rendit pe . Tregohet se keto dy bashkesi jane
ekuipotente duke vendosur nje korrespondence 1-1:

φ : P(e) → A(pe ) qe {{n1 , ..., nk }} 7→ Zpn1 ⊕ · · · ⊕ Zpnk .

Elton Pasku 81
(ii) Le te jete n = pe11 . . . pet t dhe per cdo 1 ≤ i ≤ t po shenojme me A(pei i ) bashkesine e te
gjithe grupeve abeliane me rend pei i dhe me A(n) bashkesine e te gjithe grupeve abeliane
me rend n. Ekziston nje pasqyrim bijektiv

Ψ : A(pe11 ) × · · · × A(pet t ) → A(n)

i tille qe
(G1 , ..., Gt ) 7→ G1 ⊕ · · · ⊕ Gt .

Atehere kemi qe

|A(n)| = |A(pe11 ) × · · · × A(pet t )|

= |A(pe11 )| . . . |A(pet t )|

= P(e1 ) . . . P(et ) (nga (i)).

Problem 4.1.32 (i) Le të jetë G = hai × hbi ku hai dhe hbi janë grupe ciklikë të rendit
p3 . Nqs H = hpai × hpbi, krahasoni Up (n, G) me Up (n, H) dhe me Up (n, G/H).
(ii) Le të jenë G dhe H grupe të fundëm abelianë. Nqs, për çdo k, G dhe H kanë të
njëjtin numër elementësh të rendit k, atëherë G ∼
= H.

Zgjidhje. (ii) Ne kushtet e supozuara, nqs p eshte prim qe plotpjeston |G|, atehere p||H|.
Kuptohet qe nese ne tregojme se ushtrimi ka vend per grupet abeliane p-primare, atehere
e kemi treguar ne pergjithesi. Keshtu qe kete do te supozojme ketej e tutje. Vertetimi do
te behet me induksion sipas m ≥ 1 tq pm eshte rendi maksimal i ndonje elementi te G
dhe sigurisht edhe te H. Nqs m = 1, atehere grupet jane elementare abeliane me kardinal
te njejte, rrjedhimisht izomorfe. Supozojme se e kemi pohimin te vertete per m dhe ta
tregojme per m + 1. Pra G dhe H kane element te rendit maksimal pm+1 dhe keto dy
numra jane te njejta per secilen, le te themi s. Atehere nga ushtrimi 4.1.18 kemi qe

G = G1 ⊕ Zspm+1 dhe H = H1 ⊕ Zspm+1 .

Grupet abeliane p-primare G1 dhe H1 kane te njejtin numer elementesh me rend ndonje
fuqi te p (pse?) dhe kjo fuqi eshte < pm+1 (pse?). Nga supozimi induktiv kemi qe G1 ∼
= H1
dhe atehere G ∼ = H.

Elton Pasku 82
Problem 4.1.33 Nqs G është një grup i fundëm abelian dhe H ≤ G, atëherë G përmban
një nëngrup izomorf me G/H.

Zgjidhje. Supozojme qe G eshte grup abelian p-primar dhe se G ∼

= Zpn1 ⊕ · · · ⊕ Zpnk .
Shenojme me Hi = H ∩ Zpni . Eshte e qarte qe H = H1 ⊕ · · · ⊕ Hk . Meqe secila Hi ≤ Zpni ,
= Zpm1 ⊕ · · · ⊕ Zpmk dhe atehere G/H ∼
atehere Hi = Zpmi ku mi ≤ ni . Rrjedh se H ∼ =
Zpm1 −n1 ⊕ · · · ⊕ Zpmk −nk . Zgjidhja ne rastin e pergjithshem perdor zberthimin H = ⊕Hp
ku Hp = H ∩ Gp dhe me pas zbatohet pjesa e pare e zgjidhjes.

Problem 4.1.34 Cilët janë pjestuesit elementarë të U (Zn ) që është grupi i pjestuesve
të njëshit të Zn ?

Zgjidhje. Udhëzim: Shkruani Zn si shume te drejte komponentesh Zpki dhe pastaj per-
dorni Teoremën 6.7 fq. 129 tek [8].

Problem 4.1.35 Përdorni teoremën themelore të grupeve të fundëm abelianë për të
provuar teoremën themelore të arithmetikës. (Udhëzim: nqs n = pe11 ...pet t , atëherë Z/nZ ∼
=
Qt ei
i=1 Z/pi Z.)

Zgjidhje. Nqs n = pk11 . . . pkt t = q1r1 . . . qsrs ku p1 ≤ · · · ≤ pt dhe q1 ≤ · · · ≤ qs , atehere

kemi qe
t s
Zn ∼ ∼
Y Y
= Zpki = Zqrj .
i j
1 1

Nga teorema themelore e grupeve te fundem abeliane marrim barazimin e multi-seteve

{{p1 , ..., pt }} = {{q1 , ..., qs }}.

4.1.3 Teorema Krull-Schmidt

Nqs një grup çfd shkruhet si produkt i drejtë nëngrupesh secili prej të cilëve nuk mund të
zbërthehet më tutje, shtrohet pyetja nëse faktorët janë të vetëm me afërsinë e renditjes
dhe izomorfizmit. Përgjigjja për këtë është afirmative për një klasë të gjerë grupesh,
përfshi të gjithë grupet e fundëm.

Përkufizim 4.1.36 Nqs G = H1 ×···×Hm atëherë pasqyrimet πi : G → Hi të përcaktuar

nga barazimi πi (h1 , ..., hm ) = hi do të quhen projeksione.

Elton Pasku 83
Po të shënojmë me λi : Hi ,→ G përfshirjen e komponentes së i-të, atëherë pasqyrimet
λi πi janë endomorfizma të G dhe idempotentë në sensin që λi πi ◦ λi πi = λi πi .

Përkufizim 4.1.37 Një endomorfizëm ϕ ∈ End(G) do të quhet normal nqs ϕ(axa−1 ) =
aϕ(x)a−1 për çdo a, x ∈ G.

Endomorfizma normalë ekzistojnë, psh kur G është produkt i drejtë, atëherë pasqyri-
met λi πi janë endomorfizma normalë.
Për endomorfizmat normalë ka vend lema e mëposhtme vërtetimi i së cilës është
elementar dhe s’po kryhet këtu.

Lemë 4.1.38 (i) Nqs ϕ dhe ψ janë endomorfizma normalë, atëherë i tillë është edhe
kompozimi ϕ ◦ ψ.

(ii) Nqs ϕ është endomorfizëm normal dhe H C G, atëherë ϕ(H) C G.

(iii) Nqs ϕ është një automorfizëm normal, i tillë është edhe ϕ−1 .

Përkufizim 4.1.39 Nqs ϕ dhe ψ janë endomorfizma të G, atëherë përcaktojmë ϕ + ψ :

G → G tq x 7→ ϕ(x)ψ(x).

Nqs G është abelian, atëherë ϕ+ψ është endomorfizëm. Nqs G = S3 , ϕ është konjugimi
me (1, 2, 3) ndërsa ψ konjugimi me (1, 3, 2), atëherë ϕ + ψ nuk është endomorfizëm.
Ndërkaq, nqs ϕ dhe ψ janë normalë dhe ϕ + ψ është endomorfizëm, atëherë ai është
normal.

Lemë 4.1.40 Le të jetë G = H1 × · · · × Hm me projeksione πi dhe përfshirje λi . Atëherë

shuma e cilado prej k idempotentëve λi πi është endomorfizëm normal në G. Për më tepër,
shuma e të gjithë λi πi është endomorfizëmi identik në G.

Vërtetim. Së pari vërejmë se λi πi (h1 , ..., hm ) = hi . Nqs ϕ është psh (për komoditet)
shuma e k idempotentëve të parë, pra shuma ki=1 λi πi , atëherë ϕ(h1 , ..., hm ) = h1 ...hk ,
P

pra ϕ = λπ ku π është projeksioni i G në produktin H1 × · · · × Hk dhe λ është përfshirja

e H1 × · · · × Hk në G. Tregohet lehtësisht se ϕ është një endomorfizëm normal, dhe nqs
k = m, ϕ = 1G .

Elton Pasku 84
Përkufizim 4.1.41 Një grup G do të quhet i pazbërthyeshëm, nqs G 6= 1 dhe nqs
G = H × K, atëherë H = 1 ose K = 1.

Përkufizim 4.1.42 Një grup G thuhet se plotëson konditën e zinxhirit rritës (KZR) nqs
çdo zinxhir rritës nëngrupesh normalë të G përfundon, dmth, nqs

K 1 ≤ K2 ≤ K3 ≤ · · ·

është një zinxhir rritës nëngrupesh normalë, atëherë keziston një indeks t, i tillë që Kt =
Kt+1 = Kt+2 = · · ·.
Një grup G thuhet se plotëson konditën e zinxhirit zbritës (KZZ) nqs çdo zinxhir
zbritës nëngrupesh normale të G përfundon, dmth, nqs

H1 ≥ H2 ≥ H3 ≥ · · ·

është një zinxhir zbritën nëngrupesh normalë të G, atëherë ekziston një indeks s, i tillë
që Hs = Hs+1 = Hs+2 = · · ·.
Një grup thuhet se plotëson të dyja kondita e zinxhirrit nqs i ka të dyja njëkohësisht.

Çdo grup i fundëm plotëson të dyja konditat, Z plotëson të parën por jo të dytën, Q
asnjërën prej tyre.

Lemë 4.1.43 (i) Nqs H C G dhe të dy H dhe G/H plotësojnë të dy konditat e zinx-
hirëve, atëherë edhe G i plotëson ato kondita. Në veçanti nqs H dhe K plotësojnë
kondita, edhe H × K plotëson konditat.

(ii) Nqs G = H × K dhe plotëson të dy konditat, atëherë secili prej H dhe K plotëson
konditat.

Vërtetim. (i) Nqs G1 ≥ G2 ≥ G3 ≥ · · · është një zinxhir nëngrupesh normalë të G,

atëherë H ∩ G1 ≥ H ∩ G2 ≥ H ∩ G3 ≥ · · · është zinxhir nëngrupesh normalë të H dhe
HG1 /H ≥ HG2 /H ≥ HG3 /H ≥ · · · është zinxhir nëngrupesh normalë të G/H. Nga
supozimi ekziston një indeks t tq H ∩ Gt = H ∩ Gt+1 = · · · dhe po ashtu një indeks s tq
HGs /H = HGs+1 /H = · · ·. Kjo e fundit nënkupton që HGs = HGs+1 = · · ·. Le të jetë

Elton Pasku 85
tani l = max {t, s}. Për i ≥ l mund të shkruajmë

Gi = Gi H ∩ Gi = Gi+1 H ∩ Gi

= Gi+1 (H ∩ Gi ) = Gi+1 (H ∩ Gi+1 ) ≤ Gi+1 ,

kështu që Gi = Gi+1 = · · ·. Njëlloj kryhet vërtetimi në rastin e konditës së zinxhirrit
rritës.
(ii) Nqs G = H × K, atëherë çdo zinxhir nëngrupesh normalë (rritës apo zbritës) i çdo
njërës prej H apo K është zinxhir i të njëjtit lloj i G, për rrjedhojë duhet të stabilizohet.

Lemë 4.1.44 Nqs G plotëson ndonjërën prej konditave, atëherë G shkruhet si produkt i
drejtë i një numri të fundëm grupesh të pazbërthyeshëm.

Vërtetim. Do të themi se një grup është i mirë nqs kënaq përfundimin e kësaj leme, dhe
i keq në të kundërt. Në veçanti një grup i pazbërthyeshëm është i mirë dhe, nqs A dhe B
janë grupe të mirë, i tillë është edhe prodhimi A × B. Kështu që nqs një grup i keq është
produkt G = U × V , atëherë U ose V është i keq.
Supozojmë për absurditet se ekziston një grup i keq G qe ploteson ndonje prej kondi-
tave te zinxhirrit. Përcaktojmë H0 = G. Për induksion, për çdo n, ekzistojnë nëngrupe të
këqinj H0 , H1 , ..., Hn tq Hi është një faktor i keq i përpiktë i Hi−1 . Në këtë mënyrë kemi
përftuar një zinxhir të përpiktë zbritës nëngrupesh normalë të G:

G = H0 > H1 > H2 > · · ·;

e po qe se G plotëson KZZ, kemi aritur një absurditet.

Supozojmë tani se G plotëson KZR. Meqë Hi është faktor i drejtë i Hi−1 , ekzistojnë
nëngrupe normalë Ki tq Hi−1 = Hi × Ki . Në këtë mënyrë kemi përftuar një zinxhir rritës
nëngrupesh normalë
K1 < K1 × K2 < K1 × K2 × K3 < · · ·,

duke aritur përsëri në një absurditet.

Vërejtje 4.1.45 Nqs G = H1 × K1 = (H2 × K2 ) × K1 = ((H3 × K3 ) × K2 ) × K1 , atehere

G = H3 × (K3 × K2 × K1 ). Kjo do te thote se H3 eshte komponente e drejte e G e si
rrjedhim eshte normale ne G. Njesoj arsyetohet mbi te gjithe te tjerat.

Elton Pasku 86
Lemë 4.1.46 Supozojmë se G plotëson të dy konditat. Nqs ϕ është një endomorfizëm
normal i G, atëherë ϕ është injeksion vetëm kur ai është syrjeksion. Pra secila veti në
veçanti sjell se ϕ është automorfizëm.

Vërtetim. Supozojmë se ϕ është injeksion dhe se g ∈

/ ϕ(G). Vërtetojmë tani me induk-
sion se ϕn (g) ∈
/ ϕn+1 (G). Sikur të mos ishte kështu, atëherë do të ekzistonte një element
h ∈ G tq ϕn (g) = ϕn+1 (h), dhe pastaj ϕ(ϕn−1 (g)) = ϕ(ϕn (h)). Meqë ϕ është injektiv, rr-
jedh se ϕn−1 (g) = ϕn (h) në kundërshtim me supozimin induktiv. Në këtë mënyrë ekziston
një zinxhir zbritës nëngrupesh

G > ϕ(G) > ϕ2 (G) > · · ·.

Meqë ϕ është normal edhe ϕn është normal, dhe lema 4.1.38 sjell që ϕn (G) C G për çdo
n. Në këtë mënyrë kemi arritur në kundërshtim me supozimin KZZ. Mbetet që ϕ të jetë
syrjeksion.
Supozojmë tani që ϕ është syrjeksion. Përcaktojmë Kn = Ker ϕn ; çdo Kn është
nëngrup normal i G si bërthamë e një homomorfizmi. Ekziston një zinxhir rritës nëngrupesh
normalë
1 = K0 ≤ K1 ≤ K2 ≤ · · ·.

Ky zinxhir stabilizohet sepse G plotëson KZR, dhe le të jetë t më i vogli numër natyror
që Kt = Kt+1 = · · ·. Do të vërtetojmë se t = 0, gjë që do të provonte lemën në këtë rast.
/ Kt−1 , pra ϕt (x) = 1 dhe ϕt−1 (x) 6= 1. Meqë ϕ
Nqs t ≥ 1, ka ekzistuar një x ∈ Kt tq x ∈
është syrjeksion, ekziston një g ∈ G që x = ϕ(g). Atëherë 1 = ϕt (x) = ϕt+1 (g), kështu që
g ∈ Kt+1 = Kt . Por kjo sjell që 1 = ϕt (g) = ϕt−1 (ϕ(g)) = ϕt−1 (x), një kontradiktë. Pra
mbetet që ϕ të jetë injeksion.

Përkufizim 4.1.47 Një endomorfizëm ϕ i G quhet nilpotent nqs ekziston një k ∈ N tq

ϕk = 0 ku zero është endomorfizmi konstant në 1.

Teoremë 4.1.48 (Lema Fitting, 1934) Le të jetë G tq plotëson të dy konditat e zinxhirit
dhe ϕ një endomorfizëm normal në G. Atëherë G = K × H ku K dhe H janë të dy
invariantë të ϕ (dmth. ϕ(K) ≤ K dhe ϕ(H) ≤ H), ϕ|K është nilpotent dhe ϕ|H është
syrjeksion.

Elton Pasku 87
Vërtetim. Le të jetë Kn = Ker ϕn dhe Hn = Im ϕn . Si në vërtetimin e lemës më sipër
mund të ndërtojmë dy zinxhirë nëngrupesh normalë të G:

G ≥ H1 ≥ H2 ≥ · · · dhe 1 ≤ K1 ≤ K2 ≤ · · ·.

Nga supozimi për G të dy stabilizohen, përkatësisht pas t hapash dhe s hapash. Le të
jetë l më i madhi mes s dhe t, kështu që Hl = Hl+1 = · · · dhe Kl = Kl+1 = · · ·.
Tani përcaktojmë H = Hl dhe K = Kl dhe tregohet lehtësisht se secila prej tyre është
invariante e ϕ.
Le të jetë tani x ∈ H ∩ K. Meqë x ∈ H, ekziston një g ∈ G që x = ϕl (g); meqë
x ∈ K, ϕl (x) = 1. Nga të dyja këto kemi që ϕ2l (g) = ϕl (x) = 1, kështu që g ∈ K2l = Kl .
Atëherë, x = ϕl (g) = 1, pra H ∩ K = 1.
Nqs g ∈ G, atëherë ϕl (g) ∈ Hl = H2l , kështu që ekziston y ∈ G që ϕl (g) = ϕ2l (y).
Mund të verifikohet se gϕl (y −1 ) ∈ Kl = K, prandaj g = [gϕl (y −1 )]ϕl (y) ∈ KH, dhe si
rrjedhim G = K × H.
Tani ϕ(H) = ϕ(Hl ) = ϕ(ϕl (G)) = ϕl+1 (G) = Hl+1 = Hl = H që tregon se ϕ është
syrjeksion. Së fundi, nqs x ∈ K, atëherë ϕl (x) ∈ K ∩ H = 1, atëherë ϕ|K është nilpotent.

Rrjedhim 4.1.49 Nqs G është një grup i pazbërthyeshëm që plotëson të dy konditat e
zinxhirit, atëherë çdo endomorfizëm normal ϕ i G është nilpotent ose automorfizëm.

Vërtetim. Nga lema e Fitting kemi që G = K × H dhe ϕ|K është nilpotent dhe ϕ|H
syrjektiv. Meqë G është i pazbërthyeshëm, atëherë G = K ose G = H. Në rastin e parë
ϕ është nilpotent kurse në rastin e dytë ϕ është syrjektiv dhe atëherë nga lema 4.1.46 ϕ
është automorfizëm.

Lemë 4.1.50 Le të jetë dhënë G një grup i pazbërthyeshëm që plotëson të dyja kondi-
tat zinxhir dhe ϕ e ψ dy endomorfizma normalë dhe nilpotentë të G. Nqs ϕ + ψ është
endomorfizëm i G, atëherë ai është nilpotent.

Vërtetim. Më herët pamë që nqs ϕ + ψ është endomorfizëm ai është edhe normal,
atëherë rrjedhimi më sipër sjell që ai është ose nilpotent ose një automorfizëm. Nqs është
automorfizëm, atëherë lema 4.1.38 (iii) thotë që inversi i tij γ është përsëri normal. Për

Elton Pasku 88
çdo x ∈ G, x = (ϕ + ψ)γ(x) = ϕγ(x)ψγ(x). Po të përcaktojmë tani ϕγ = λ dhe ψγ = µ,
atëherë nga më lart kemi që 1G = λ+µ. Në veçanti x−1 = λ(x−1 )µ(x−1 ) dhe po të marrim
inversët kemi x = µ(x)λ(x). Kjo sjell që λ+µ = µ+λ. Barazimi evident λ(λ+µ) = (λ+µ)λ
sjell edhe barazimin λµ = µλ. Kështu që bashkësia e të gjithë endomorfizmave të G që
përftohen nga λ dhe µ me anën veprimeve + dhe ◦ formon një sistem algjebrik (gjysmë
unazë) tek i cili ka vend teorema e binomit e Njutonit
X
(λ + µ)m = i i m−i
Cm λµ .
i

Ndërkaq nilpotenca e ϕ dhe ψ sjell nilpotencën e λ = ϕγ dhe µ = ψγ sepse secili është

normal dhe jo një automorfizëm, më tej mund të shfrytëzohet rezultati i lemës Fitting si
dhe lema 4.1.46. Tani, duke qënë se λ dhe µ janë nilpotentë, kanë ekzistuar numrat r dhe
s tq λr = 0 dhe µs = 0. Po të marrim m = r + s − 1, atëherë çdo indeks i tek shpërthimi
i binomit sipër është tq i ≥ r ose m − i ≥ s. Nga kjo rrjedh se çdo term λi µm−i është
identikisht zero, atëherë 1m
G = (λ + µ)
m
= 0 që ka sens vetë kur G = 1. Por kjo është
e pamundur pasi G është i pazbërthyeshëm. Pra si përfundim mbetet që ϕ + ψ të jetë
nilpotent.

Rrjedhim 4.1.51 Le të jetë G një grup i pazbërthyeshëm që plotëson të dy konditat
zinxhir. Nqs ϕ1 , ..., ϕn është një bashkësi endomorfizmash normalë nilpotentë e tillë që
shuma e cdo dy prej tyre është endomorfizëm, atëherë edhe shuma ϕ1 + · · · + ϕn është e
tillë.

Vërtetim. Vërtetimi kryhet me induksion sipas n. Për n = 2 përdoret lema më sipër.

Teoremë 4.1.52 (Teorema Krull-Schmidt) Le të jetë G një grup që plotëson të dy kon-
ditat e zinxhirit. Nqs
G = H1 × · · · × Hs = K1 × · · · × Kt

janë dy zbërthime të G në faktorë të pazbërthyeshëm, atëherë s = t dhe pas një ri-
indeksimi kemi që Hi ∼
= Ki për çdo i. Për më tepër, për çdo r midis 1 dhe s, ri-indeksimi
mund të zgjidhet i tillë që

G = H1 × · · · × Hr × Kr+1 × · · · × Ks .

Elton Pasku 89
Vërtetim. Do të vërtetojmë pjesën e dytë (nga e cila rrjedh e para) vetëm në rastin kur
r = 1. Rasti i përgjithshëm mund të kryhet me induksion sipas r ≥ 1. Pra do të tregojmë
se po të jepet zbërthimi i parë dhe po të kemi të fiksuar r = 1, duhet të gjejmë një
ri-indeksim të Kj -ve tq Hi ∼
= Ki për çdo i dhe që G = H1 × K2 × · · · × Kt . Si më përpara
po shënojmë me λi : Hi ,→ G dhe πi : G → Hi përfshirjen dhe projeksionin përkatës. Po
ashtu për zbërthimin e dytë kemi përfshirjen dhe projeksionin përkatës të shënuara me
µj : Kj ,→ G dhe σj : G → Kj . Kemi parë që λi πi dhe µj σj janë endomorfizma normalë.
P
Nga lema 4.1.40, çdo shumë e pjesëshme µj σj është endomorfizëm normal i G.
Atëherë, çdo shumë e pjesëshme e
X X
1H1 = π1 λ1 = π1 ◦ 1G ◦ λ1 = π1 ◦ µj σj ◦ λ1 = π1 µj σj λ1

është endomorfizëm normal i H1 . Meqë 1H1 = π1 λ1 nuk është nilpotent, lema 4.1.43 dhe
rrjedhimet 4.1.49 dhe 4.1.51 japin një indeks j që π1 µj σj λ1 të jetë automorfizëm. Tani do
të kryejmë ri-indeksimin në mënyrë që π1 µ1 σ1 λ1 të jetë automorfizëm i H1 , dhe shënojmë
me γ inversin e tij.
Më tej do të vërtetojmë që σ1 λ1 : H1 → K1 është izomorfizëm. Nga përkufizimi i γ
kemi që (γπ1 µ1 )(σ1 λ1 ) = 1H1 . Kompozimin e faktorëve në kllapa në renditjen e kundërt
po e shënojmë me θ, pra θ = σ1 λ1 γπ1 µ1 : K1 → K1 . Për θ vemë re se θ2 = θ:

θ ◦ θ = σ1 λ1 [γπ1 µ1 σ1 λ1 ]γπ1 µ1 = θ

ku faktori në kllapa katrore është 1H1 . Tani

1H1 = 1H1 ◦ 1H1 = γπ1 µ1 σ1 λ1 γπ1 µ1 σ1 λ1 = γπ1 µ1 θσ1 λ1

prej nga rrjedh se θ 6= 0. Po të ishte θ nilpotent, atëherë barazimi θ2 = θ do e detyronte

θ-ën të ishte zero. Prandaj mbetet që θ të jetë automorfizëm i K1 dhe po të përdorim
edhe një herë barazimin θ2 = θ, marrim θ = 1. Nga kjo rrjedh se σ1 λ1 : H1 → K1 është
izomorfizëm me invers γπ1 µ1 .
Tani σ1 pasqyron K2 × · · · × Kt në 1 ndërsa σ1 λ1 ngushtohet në një izomorfizëm me
fund K1 . Për këtë arsye
H1 ∩ (K2 × · · · × Kt ) = 1.

Nqs përcaktojmë tani G∗ = hH1 , K2 × · · · × Kt i ≤ G, atëherë

G∗ = H1 × K2 × · · · × Kt .

Elton Pasku 90
Nqs x ∈ G, atëherë x = k1 k2 ...kt ku kj ∈ Kj . Meqë π1 µ1 është izomorfizëm, pasqyrimi
β : G → G i përcaktuar nga x 7→ π1 µ1 (k1 )k2 ...kt është injeksion me imazh G∗ . Nga lema
4.1.46 β është edhe syrjeksion, dmth G = G∗ dhe per pasoje

H1 × H2 × · · · × Hs = G = H1 × K2 × · · · × Kt .

Duke mare parasysh unicitetin e zberthimit te nje elementi ne nje grup qe eshte produkt
i drejte i fundme grupesh, kemi qe

K2 × · · · × Kt = H2 × · · · × Hs ,

Tani mund te vazhdohet me induksion sipas max{s, t}.

Vërejtje 4.1.53 Teorema mbetet e vërtetë edhe kur barazimi në formulim zëvendësohet
me izomorfizmin
G = H1 × · · · × Hs ∼
= K1 × · · · × Kt = G0 .

Le të jetë
φ : G0 = K1 × · · · × Kt → H1 × · · · × Hs = G

izomorfizmi i krahut të djathtë tek G i zbërthyer sic supozohet. Atëherë përftohen dy
zbërthime në komponentë të pazbërthyeshém të G si tek formulimi i teoremës

H1 × · · · × Hs = G = φ(K1 ) × · · · × φ(Kt ).

Nëse tregojmë (si tek teorema) se s = t për grupin G, kemi treguar se kjo ndodh edhe
tek izomorfizmi lart. Po ashtu, po treguam se mund ti rirenditim termat tek barazimi
që komponentet korresponduese të jenë izomorfe, atëherë e njëjta gjë ndodh edhe tek
izomorfizmi lart. Në veçanti ne mund të thjeshtojmë komponete izomorfe, si
tek fundi i vërtetimit të teoremës nga të dyja anët e një izomorfizmi grupesh
të zbërthyer në prodhim të drejtë komponentesh të pazbërthyeshme.

Problem 4.1.54 Nxirrni teoremën themelore të grupeve të fundëm abelianë si rrjedhim
të teoremës së bazës dhe asaj Krull-Schmidt.

Zgjidhje. Per dy grupe abeliane te fundem G dhe H, nga teorema e zberthimit primar
kemi qe G = Gp1 ⊕ · · · ⊕ Gpr ku pi jane prim te ndryshem, dhe H = Hq1 ⊕ · · · ⊕ Hqs ku qj

Elton Pasku 91
jane prim te ndryshem. Nga teorema e bazes, secila prej Gpi zberthehet si shume e drejte

Gpi = Ci,1 ⊕ · · · ⊕ Ci,ki

ku cdo Ci,s eshte vete nje shume e drejte komponentesh te formes Zpni s , dhe pni s eshte
pjestues elementar i G aq here sa c’eshte shumfishiteti i Zpni s si shumator i drejte i Ci,s .
Verejme ketu qe grupet Zpni s jane te pazberthyeshem (pse?). Te njejta gjera mund te
thuhen per grupet Hqj te cilat zberthehen

Hqj = Dj,1 ⊕ · · · ⊕ Dj,lj

dhe cdo Dj,t zberthehet nga ana e vet si shume e drejte grupesh Zqjmt te pazberthyeshem
(pse?) dhe shumfishiteti i Zqjmt si komponent i drejte i Dj,t eshte sa shumefishiteti i
pjestuesit elementar qjmt te H. Duke permbledhur sa thame, do te kemi dy zberthime,
per G njeri me komponente te pazberthyeshme Zpni s , dhe per H tjetri me komponete
te pazberthyeshme Zqjmt . Atehere, nqs G ∼
= H, nga teorema e Krull-Schmidit qe vlen
per abelianet e fundme, kemi qe pas nje rirenditje te komponenteve ne te dyja krahet,
komponentet e zberthimit te G jane izomorfe me ato korresponduese te H duke lexuar
nga e majta ne te djathte. Kjo sjell se pari qe r = s, dhe se dyti qe Zpni s = Zqjmt dhe
gjithashtu shumfishitetet e tyre te njejte, qe nenkupton se pni s dhe qjmt jane pjestues
elementare te njejte.

Problem 4.1.55 Nqs G plotëson të dyja konditat e zinxhirit, atëherë tregoni se nuk
ekziston një nëngrup i përpiktë H tq G ∼
= H, dhe se nuk ka një nëngrup të përpiktë
normal K të G tq G/K ∼ = G.

Zgjidhje. Per pjesen e pare do ta bejme vertetimin ne rastin kur G eshte abelian. Su-
pozojme se ekziston nje izomorfizem φ : G → H. Shenojme H0 := G dhe H1 := H, e nga
kushti kemi qe H0 > H1 . Tregojme induktivisht se ekziston nje varg nengrupesh Hi te G
qe eshte rigorozisht zbrites. Hapin baze ne ndertimin e vargut e kemi kaluar. Supozojme
se kemi ndertuar
H0 > H1 > · · · > Hi−1 > Hi .

Meqenese φ eshte izomorfizem ajo ruan perfshirjen, ndaj

Hi = φ(Hi−1 ) > φ(Hi ) = Hi+1 .

Elton Pasku 92
Tani vargu mund te zgjatet me tej

H0 > H1 > · · · > Hi−1 > Hi > Hi+1

qe sjell nje kontradikte.

Per pjesen e dyte, supozojme perseri qe ekziston nje K C G i perpikte qe G/K ∼
=G
dhe le te jete φ : G → G/K izomorfizmi i supozuar. Gjithashtu kemi edhe epimorfizmin
kanonik ν : G → G/K. Me induksion percaktojme vargun e meposhtem te nengrupeve
te G:
K0 = 1, K1 = K, Ki+1 = ν −1 φ(Ki ).

Tregojme se pari se ata jane normale ne G. Vertet, dy te paret jane nga supozimi.
Nqs supozojme se Ki -ja eshte, atehere φ(Ki ) C G/K (sespe φ eshte izo) dhe Ki+1 =
ν −1 (φ(Ki )) C G si imazhi invers i nje normali. Per te treguar se vargu eshte strikt rrites,
do te arsyetojme keshtu. Duke perdorur teoremen e korerspondences, shohim se faktoret
Ki+1 /Ki mund te rishkruhen:

Ki+1 /Ki = ν −1 φ(Ki )/ν −1 φ(Ki−1 ) ∼

= φ(Ki )/φ(Ki−1 ) ∼
= Ki /Ki−1 .

Duke zbritur deri ne fund, shohim qe Ki+1 /Ki ∼

= K e meqe K 6= 1, i bie qe faktoret jane
jo triviale, e thene ndryshe qe Ki+1 > Ki .

Problem 4.1.56 Supozojmë se G plotëson të dyja konditat e zinxhirit. Nqs G ∼

= A×B
dhe G ∼
= A × C, atëherë B ∼
= C.

Zgjidhje. Nga kushti kemi qe A, B dhe C plotesojne po ashtu konditat e zinxhirrit e

rrjedhimisht zberthehen:

A = A1 × · · · × An , B = B1 × · · · × Bm dhe C = C1 × · · · × Cp .

Po te kemi parasysh verejtjen 4.1.53, izomorfizmat e G me A×B dhe me A×C induktojne

tani dy zberthime te grupit G qe ne po i shenojme per te mos renduar simboliken me po
ato shkronja:

A1 × · · · × An × B1 × · · · × Bm = G = A1 × · · · × An × C1 × · · · × Cp .

Ne rezultatin e ushtrimit do ta vertetojme per B-te dhe C-te ketu qe jane kopje te
origjinaleve. Nga teorema kemi direkt kemi qe m = p. Vertetimi tani do te kryhet me

Elton Pasku 93
induksion sipas n. Hapi baze kur n = 1, dmth kur A eshte grup i pazberthyeshem.
Dallojme dy raste. Rasti i pare kur perkembimi i termave ne krahun e djathte te barazimit

A × B1 × · · · × Bm = A × C1 × · · · × Cm ,

A e con tek A. Ne kete rast vendoset nje bijeksion midis Bi -ve dhe Cj -ve, ne menyre qe
komponentet korresponduese te jene edhe izomorfe, dhe atehere nga teorema kemi B = C
per kopjet brenda G, qe per origjinalet perkthehet B ∼
= C. Ne rastin e dyte A-ja majtas
eshte izomorfe me nje fare Cj . Ne kete rast kembejme vendin e A me Cj ne krahun e
djathte dhe kemi

A × B1 × · · · × Bm = Cj × C1 × . . . Cj−1 × A × Cj+1 × · · · × Cm ,

dhe pastaj nga teorema kemi qe

B1 × · · · × Bm = C1 × . . . Cj−1 × A × Cj+1 × · · · × Cm .

Teorema na siguron nje bijeksion midis C-ve djathtas me B-të majtas, dhe te A-së dja-
thtas me nje Bi majtas tq komponentet korresponduese jane ∼= qe po te plotesohet edhe
me izomorfizmin Cj ∼
= Bi , na jep ne perfundim qe B ∼
= C. Per hapin induktiv, barazimin
e dhene

A1 × A2 × · · · × An × B1 × · · · × Bm = A1 × A2 × · · · × An × C1 × · · · × Cm ,

e lexojme si

A1 × (A2 × · · · × An × B1 × · · · × Bm ) = A1 × (A2 × · · · × An × C1 × · · · × Cm ).

Duke qene se A1 eshte e pazberthyeshme, nga hapi baze tani marrim

A2 × · · · × An × B1 × · · · × Bm = A2 × · · · × An × C1 × · · · × Cm .

Nga supozimi induktiv rrjedhe se

B = B1 × · · · × Bm ∼
= C1 × · · · × Cm = C.

Elton Pasku 94
Problem 4.1.57 Supozojmë se G plotëson të dyja konditat e zinxhirit. Nqs ekziston një
grup H tq G × G ∼
= H × H, atëherë G ∼
= H. (Të përdoret lema 4.1.43.)

Zgjidhje. Paraprakisht verejme qe mqs G i ploteson te dy konditat, edhe G×G i ploteson,

e po ashtu izomorfja e saj H ×H, rrjedhimisht edhe H. Ne kete kushte kemi dy zberthime
ne komponente te pazberthyeshme

G = G1 × · · · × Gr dhe H = H1 × · · · × Hs ,

prej nga meren dy zberthime te te njejtit group

G1 × · · · × Gr × G1 × · · · × Gr = H1 × · · · × Hs × H1 × · · · × Hs .

Nga teorema e Krull-Schmidit marim direkt qe r = s dhe tani mund te shkruajme

G1 × · · · × Gr × G1 × · · · × Gr = H1 × · · · × Hr × H1 × · · · × Hr .

Me tej vertetimi do te behet me induksion sipas numrit r. Nqs r = 1, do te kishim

G1 × G1 = H1 × H1 .

Si do qe te jete tani perkembimi i termave ne krahun e djathte, del se G ∼

= H. Per hapin
induktiv kemi perseri nga teorema se ka ekzistuar nje indeks i tq G1 ∼
= Hi . Vecojme tani
majtas krahut te djathte dy G1 -shat dhe majtas krahut te djathte dy Hi -të korresponduese
dhe kemi
! !
Y Y Y Y
(G1 × G1 ) × Gj × Gj = (Hi × Hi ) × Hj × Hj .
j6=1 j6=1 j6=i j6=i

Nga ushtrimi i kaluar kemi qe

! !
Y Y Y Y
Gj × Gj = Hj × Hj ,
j6=1 j6=1 j6=i j6=i

dhe nga supozimi induktiv del se

G2 × · · · × Gr = H1 × · · · × Hi−1 × Hi+1 × · · · × Hr .

Duke prodhuar te dyja anet tani me izomorfet e tyre G1 dhe Hi del se G = H per kopjet
brenda grupit, dhe per izomorfet e tyre thjesht marrim G ∼
= H.

Elton Pasku 95
Problem 4.1.58 Le të jetë G grupi aditiv Z[x] që ka për elementë polinomet me koefi-
cientë të plotë. Provoni që G × Z ∼
= G × Z × Z por Z ∼
6= Z × Z.

Zgjidhje. Sikurse kemi pare ne algjebren e vitit te dyte, grupi G eshte ai i vargjeve
pothuajse kudo zero (a0 , a1 , ...) qe jane sisteme te rradhitur te indeksuara sipas N∗ me
koordinata nga Z ku vetem nje numer i fundem prej tyre jane 6= 0. Per te treguar se
G×Z×Z ∼
= G × Z, mjafton te tregojme se G × Z × Z ∼
=G∼
= G × Z. Tregojme per
konkretizim te parin nga dy izomorfizmat. Per kete percaktojme kete pasqyrim

φ:G×Z×Z→G

tq
((a0 , a1 , . . . ), z1 , z2 ) 7→ (z1 , z2 , a0 , a1 , . . . ).

Vertetimi qe ky eshte izomorfizem grupesh abeliane eshte elementar.

4.2 Produktet gjysmë të drejtë

Produktet gjysmë të drejtë përgjithësojnë produktet e drejtë dhe janë me interes pasi
grupet jo abelianë zbërthehen në mënyrë më të drejtpërdrejtë në produkte gjysmë të
drejtë sesa në produkte të drejta.

Përkufizim 4.2.1 Le të jenë A dhe B grupe dhe ϕ : B → Aut(A) një homomorfizëm.
Është më e përshtatshme që elementin ϕ(b)(a) ta shënojmë me simbolin b a. Me këtë
shënim , për a, a0 ∈ A dhe b, b0 ∈ B kemi
0 bb0
1
a = a dhe b (b a) = a,

meqënëse ϕ është homomorfizëm, dhe

b
1 = 1 dhe b (aa0 ) = b ab (a0 ),

meqënëse a 7→ b a është automorfizëm.

Përkufizim 4.2.2 Si më sipër kemi të dhënë A dhe B grupe dhe ϕ : B → Aut(A)
një homomorfizëm. Produkt gjysmë i drejtë A ×ϕ B i A me B lidhur me ϕ do të quhet
produkti kartezian A × B me shumëzim të përcaktuar si më poshtë:

(a, b) · (a0 , b0 ) = (a b a0 , bb0 ).

Elton Pasku 96
Psh. nqs ϕ(b) = 1A , pra kur ϕ është homomorfizmi trivial, atëherë b a = a dhe A×ϕ B =
A×B. Kjo tregon se produkti i ri përgjithëson të vjetrin nqs kemi parasysh edhe ushtrimin
në vijim.

Problem 4.2.3 Çifti (A ×ϕ B, ·) është në fakt një grup.

Shoqërimtaria tregohet lehtësisht. Si element asnjanës është (1, 1), dhe i anasjelli i
−1
elementit (a, b), është (b (a−1 ), b−1 ).

Përgjithësimi është edhe më i thellë sesa duket në pamje të parë. Në rastin e grupeve
që mund të shkruhen si produkte nëngrupesh ka vend ky karakterizim.

Pohim 4.2.4 Një grup G është izomorf me produktin e drejtë të dy grupeve G1 dhe G2
vetëm nqs ekzistojnë nëngrupet A ∼
= G1 , B ∼
= G2 tq A C G, B C G, A ∩ B = 1 dhe
AB = G.

Vërtetim. Vërtetimi i lihet studentit si detyrë.

Pohimi analog me pohimin 4.2.4 që do të vërtetojmë më poshtë për produktet gjysmë
të drejta tregon masën në të cilën këto të fundit përgjithësojnë produktet e drejta.

Pohim 4.2.5 Një grup G është izomorf me produktin gjysmë të drejtë të grupeve G1 dhe
G2 vetëm nqs ekzistojnë nëngrupet A ∼
= G1 , B ∼
= G2 tq A C G, A ∩ B = 1 dhe AB = G.

Vërtetim. Supozojmë se G = G1 ×ϕ G2 dhe shënojmë A = {(a, 1) : a ∈ G1 } dhe me

B = {(1, b) : b ∈ G2 }. Duket menjëherë që A C G, B ≤ G, A ∼
= G1 dhe B ∼
= G2 . Për më
tepër A ∩ B = 1 dhe AB = G.
Anasjellas, supozojmë se jepen nëngrupe të tillë që A C G, B ≤ G, A ∩ B = 1
dhe AB = G. Meqë çdo elementi b ∈ B i shoqërohet një automorfizëm i brendshëm
ιb : x 7→ bxb−1 i G, atëherë ιb (A) ⊆ A sepse A C G, kështu që ngushtimi ϕ(b) i ιb në A
është një automorfizëm i A. Në këtë mënyrë fitojmë një homomorfizëm ϕ : B → Aut(A)
që çdo b e çon tek ιb |A. Nga përcaktimi kemi b a = ιb (a) = bab−1 .
Përcaktojmë tani θ : A ×ϕ B → G tq θ(a, b) = ab. Atëherë θ është homomorfizëm
sepse
θ((a, b)(a0 , b0 )) = θ(ab a0 , bb0 ) = aba0 b−1 bb0 = aba0 b0 = θ(a, b)θ(a0 , b0 ).

Elton Pasku 97
θ është syrjektive meqë AB = G, dhe është injektive sepse ab = 1 sjell që a = b−1 ∈
A ∩ B = 1, pra që a = b = 1. Kështu provuam që G ∼
= A ×ϕ B. Meqë A ∼
= G1 dhe B ∼
= G2
rrjedh se G është izmomorf me produktin gjysmë të drejtë të G1 me G2 .

4.2.1 Produktet gjysmë të drejtë të grupeve ciklikë

Në vazhdim do të japim trajtën e produkteve gjysmë të drejtë të grupeve ciklikë Zn
dhe Zm me rende n dhe m përkatësisht. Përpara se ta bëjmë këtë do të tregojmë se
Aut(Zn ) ∼
= Un ku Un është grupi i pjestuesve të njëshit të Zn që siç dihet përbëhet nga k̄
tq pmmp(k, n) = 1. Në vërtetimin e lemës më poshtë në vend të shënimit Zn për grupin
ciklik të rendit n do të përdorim shënimin Cn dhe përftuesin po e shënojmë formalisht
me a, pra Cn = hai.

Lemë 4.2.6 Le të jetë Cn = hai ciklik i rendit n. Çdo automorfizëm α i Cn ka formën
α(ai ) = aki ku pmmp(k, n) = 1. Atëherë, Aut(Cn ) ∼
= Un .

Vërtetim. Kujtojmë nga algjebra e vitit të dytë se ak = al vetëm nqs k ≡ l mod n, ose e
thënë ndryshe që k̄ = ¯l. Le të jetë α ∈ Aut(Cn ) dhe supozojmë se α(a) = ak . Kuptohet se
α(ai ) = aki . Por gjithashtu është e qartë që ak përfton Cn meqë imazhi i një përftuesi me
anën e një automorfizmi do të jetë përsëri përftues. Nga kjo rrjedh se pmmp(k, n) = 1.
Tani mund të përcaktojmë një pasqyrim θ : Aut(Cn ) → Un tq α 7→ k̄ ku α(a) = ak . Do
të tregojmë në vazhdim se θ është një izomorfizëm. Le të jenë dhënë α, β ∈ Aut(Cn ) dhe
¯ = ¯l · k̄ = θ(α)θ(β) që
supozojmë se α(a) = ak ndërsa β(a) = al . Atëherë, θ(α ◦ β) = lk
tregon se θ është homomorfizëm. Nqs tani θ(α) = 1̄, atëherë k̄ = 1̄, dhe α(a) = ak = a1 që
dmth se α është automorfizmi identik, pra që Ker θ = {idCn }. Së fundi, për çdo k̄ ∈ Un ,
përcaktojmë α : Cn → Cn tq α(ai ) = aki . Atëherë α është një endomorfizëm, është
syrjektiv po ashtu sepse hak i = Cn e rrjedhimisht injektiv si syrjektiv i një të fundmeje
në vetvete. Dhe në përfundim vërejmë se θ(α) = k̄ që tregon se θ është syjektiv.

Pohim 4.2.7 Një grup G është izomorf me një produkt gjysmë të drejtë të një grupi ciklik
të rendit n me një grup ciklik të rendit m vetëm nqs G është përftuar nga dy elementë
/ hai për 0 < j < m dhe bab−1 = ar ku
a dhe b me rende n dhe m përkatësisht tq bj ∈
rm ≡ 1mod n.

Elton Pasku 98
Vërtetim. Le të jenë Cn dhe Cm ciklikët e rendeve n dhe m dhe ϕ : Cm → Aut(Cn ) një
homomorfizmëm. Siç thamë më lart, α = ϕ(b) ∈ Aut(Cn ) do të ketë formën α(ai ) = ari
2i j
ku pmmp(r, n) = 1. Atëherë α2 (ai ) = ar dhe induktivisht tregohet se αj (ai ) = ar i .
m
Meqë bm = 1, atëherë αm = idCn dhe nga më lart duhet të kemi që ar = αm (a) = a,
prej nga marrim që rm ≡ 1 mod n. Sipas përkufizimit, tani Cn ×ϕ Cm është grupi i çifteve
(ai , bj ) me shumëzimin të përcaktuar nga
j
(ai , bj )(ak , bl ) = (ai+r k , bj+l ),

j
sepse ϕ(bj )(ak ) = αj (ak ) = ar k . Shënojmë tani c = (a, 1) dhe d = (1, b). Atëherë,
ci = (ai , 1) dhe dj = (1, bj ). Duke qartë që c ka rend n dhe d ka rend m dhe se dj ∈
/ hci
për 0 < j < m. Gjithashtu (ai , bj ) = (ai , 1)(1, bj ) = ci dj që tregon se Cn ×ϕ Cm përftohet
nga c dhe d. Së fundmi, dcd−1 = (1, b)(a, 1)(1, b)−1 = (b a, 1) = (ϕ(b)(a), 1) = (ar , 1) =
(a, 1)r = cr . Së fundi, është e kuptueshme që çdo grup G izomorf me Cn ×ϕ Cm do të ketë
përftues me veti analoge me ato të c dhe d.
Anasjellas, supozojmë se G përftohet nga dy elementë a dhe b me rende n dhe m
/ hai për 0 < j < m dhe bab−1 = ar ku rm ≡ 1mod n. Atëherë kemi
përkatësisht tq bj ∈
që bai b−1 = (bab−1 )i = ari prej nga bai = ari b. Po ashtu A = hai dhe B = hbi janë
nëngrupe të G me rende n dhe m dhe tq A ∩ B = 1. Per me teper çdo element i G
është produkt fuqish jo negative të a dhe b. Çdo produkt i tillë mund të shkruhet duke
përdorur relacionet bai = ari b në një produkt të formës ai bj . Kjo dëshmon se G = AB.
Meqë aai a−1 = ai , bai b−1 = ari , rrjedh se A C G. Pra marrim që G ∼
= A ×ϕ B për ndonjë
ϕ.

Rrjedhim 4.2.8 Kur p është prim, një produkt gjysmë i drejtë i Cp me C2 është ose
ciklik ose dihedral.

Vërtetim. Nqs r2 ≡ 1 mod p, atëherë p plotpjeston r2 − 1 = (r − 1)(r + 1), kështu që

p plotpjeston r − 1 ose r + 1 pra r ≡ ±1 mod p. Nqs r ≡ 1, atëherë α e pohimit sipër
është identiku, sepse në këtë rast, α(ai ) = ari = (akp+1 )i = ai . Gjithashtu, Cp ×ϕ C2 =
Cp × C2 ∼= C2p . Nqs r ≡ −1, atëherë α(a) = a−1 , dhe në këtë rast bab−1 = a−1 , që
nënkupton se Cp ×ϕ C2 ∼
= D2p .

Problem 4.2.9 Le të jetë dhënë G = A ×ϕ B. Tregoni se ekziston një monomorfizëm

Elton Pasku 99
κ : A → G dhe një epimorfizëm ρ : G → B tq Im κ = Ker ρ.

Zgjidhje. E thene ndryshe kerkohet te provohet ekzistenca e nje ”vargu te shkurter

ekzakt”
ρ
0 / A
κ / A ×ϕ B / B /0

Kuptohet qe si κ : A → A ×ϕ B merret pasqyrimi a 7→ (a, 1) i cili eshte mono dhe ka

Im(κ) = {(a, 1)|a ∈ A}, dhe si ρ : A ×ϕ B → B mund te marim pasqyrimin qe (a, b) 7→ b
i cili eshte epimorfizem me Ker(ρ) = {(a, 1)|a ∈ A}.

Problem 4.2.10 Tregoni se D2n është produkt gjysmë i drejtë i një grupi ciklik të rendit
n me një grup ciklik të rendit 2. Nqs n > 2, tregoni se ky produkt s’mund të jetë i drejtë.

Zgjidhje. Kujtojme qe D2n eshte i rendit 2n dhe eshte perftuar nga dy elemente s dhe t tq
sn = 1. t2 = 1 dhe qe tst−1 = s−1 . Do tregojme qe ky grup mund te realizohet si produkt
gjysme i drejte i S = hsi me T = hti lidhur me ndonje homomorfizem ϕ : T → Aut(S).
Per kete do te perdorim pohimin 4.2.7 qe klasifikon te gjithe produktet gjysme te drejte
te dy grupeve ciklike. Sipas ketij pohimi nje grup G eshte produkt gjysme i drejte nqs i
Cn me C2 nqs eshte perftuar nga dy elemente a dhe b me rende n dhe 2 perkatesisht, dhe
bab−1 = ar ku r2 ≡ 1mod n. Ketu r percaktohet si me poshte. Nqs ϕ eshte homomorfizmi
ϕ : C2 → Aut(Cn ) qe percakton produktin gjysme te drejte, ai perftuesit t te C2 i
shoqeron automorfizmin θ : Cn → Cn qe con perftuesin s te Cn tek sr ku (r, n) = 1.
Atehere, po ta marrim r = −1, sipas pohimit me siper do te kemi qe S ×ϕ T eshte perftuar
nga dy elemente a dhe b me rende n dhe 2 perkatesisht, dhe tq bab−1 = a−1 . Nderkaq
|S ×ϕ T | = 2n, pra grupi S ×ϕ T eshte izomorf me D2n . Si izomorfizem mund te meret
pasqyrimi ψ : S ×ϕ T → D2n qe (sα , tβ ) 7→ sα tβ . Ky eshte bijektiv sepse eshte syrjektiv,
dhe per te pare nese eshte homomorfizem duhet te dallojme rastet per eksponentin β.
Per pjesen e dyte, kur n > 2 ky produkt s’mund te jete i drejte pasi po te ishte ashtu,
duke ditur qe produkti i drejte i dy grupeve komutative eshte gjithashtu komutativ, do
te kishim nga barazimi bab−1 = a−1 qe a = a−1 qe dmth se rendi i a eshte 2, absurde.

Problem 4.2.11 Le të jenë p dhe q numra prim të ndryshëm tq q - p − 1 dhe Cp , Cq
ciklikë të rendeve p dhe q. Tregoni se çdo produkt gjysmë i drejtë i Cp me Cq është ciklik.

Elton Pasku 100

Zgjidhje. Produkti gjysme i drejte Cp ×ϕ Cq do te varet nga homomorfizmi ϕ : Cq →
Aut(Cp ). Keshtu qe po te tregojme qe i vetmi i tille eshte ai trivial, qe con cdo element
te Cq tek automorfizmi identik i Cp , kemi treguar se i vetmi produkt gjysme i drejte
eshte ne fakt ai i drejte. Vertet, le te jete ϕ : Cq → Aut(Cp ) atehere |Im(ϕ)|||Aut(Cp )| =
|U (Cp )| = (p − 1). Nderkaq |Im(ϕ)| ose eshte 1 ose q. Por q nuk mund te jete sepse
q - (p − 1), atehere mbetet qe |Im(ϕ)| = 1.

Problem 4.2.12 Gjeni të gjitha produktet gjysmë të drejta të Z4 me Z2 , dhe po ashtu
të gjithë produktet gjysmë të drejta të Z3 me Z4 .

Zgjidhje. Po bejme te paren. Po shenojme me a dhe b perftuesit e C2 dhe C4 perkatesisht.

Duam te gjithe produktet gjysme te drejte C4 ×ϕ C2 rrjedhimisht duam te gjithe ϕ : C2 →
Aut(C4 ). Ne fakt ne duam te dime gjithe automorfizmat e rendit ≤ 2 te Aut(C4 ) sepse cdo
i tille do te jete imazhi i perftuesit a te C2 . Jane vetem dy, njeri eshte ai qe i korrespondon
b ∈ U (C4 ) dhe ky eshte automorfizmi identik i C4 , dhe tjetri eshte ai qe i korrespondon
b3 ∈ U (C4 ). Ky eshte θ : C4 → C4 qe bi 7→ b3i (shih lemen 4.2.6). Atehere, θ(b) = b3 ,
θ(b2 ) = b2 , θ(b3 ) = b dhe θ(b4 ) = b4 . Ne perfundim, kemi dy produkte gjysme te drejte,
njeri eshte ai qe i korrespondon automorfizmit identik dhe ky eshte produkti i drejte i
zakonshem, dhe tjetri percaktohet si me poshte
0 0 0 0
(bβ , aα ) · (bβ , aα ) = (bβ ϕ(aα )(bβ ), aα+α )

te cilen dime ta llogaritim plotesisht pasi dime se kush eshte ϕ(aα ). Perkatesisht, kur
α = 0, ϕ(a0 ) = idC4 , dhe kur α = 1, ϕ(a) = θ e percaktuar pak me lart.

4.3 Zgjerimet e grupeve

Zgjerimet e grupeve shfaqen kudo ku nëngrupe normalë ndaj edhe përgjithësojnë pro-
duktet gjysmë të drejtë. Në këtë paragraf do të vërtetojmë teoremën e Schreir-it që
konstrukton të gjithë zgjerimet e një grupi me anë të një grupi tjetër.

Përkufizim 4.3.1 Zgjerim të një grupi G me anë të një grupi Q do quhet një grup E
së bashku me dy homomorfizma κ dhe ρ si në diagram
ρ
G κ / E / Q,

Elton Pasku 101

ku κ është injektiv, ρ është syrjektiv dhe Im κ = Ker ρ.

Psh. po të jenë G dhe Q grupe çfd, po të shënojmë me E = G × Q, me κ : G ,→ E

injeksionin në koordinatën e parë dhe me ρ : E × Q projeksionin në koordinatën e dytë,
atëherë duket se E është zgjerim i G me anën e Q. E njëja gjë mund të thuhet edhe për
produktet gjysmë të drejta.
Zgjerimet e grupeve mund të mos jenë unikë por në klasën e tyre përcaktohet një rela-
cion ekujvalence që bën të mundur identifikimin e zgjerimeve me afërsinë e izomorfizmit.
ρ
Më saktësisht, ekujvalencë të dy zgjerimeve G
κ / E / Q dhe G
λ /E σ / Q
është një izomorfizëm θ : E → F i tillë që diagrami i mëposhtëm është ndërrimtar

ρ
G κ / E / Q
θ

G / F / Q
λ σ

në kuptimin që θ ◦ κ = λ dhe σ ◦ θ = ρ. Në këtë rast do të themi se dy zgjerimet e
dhëna janë ekujvalente. Sigurisht që më parë është e nevojshme të provohet se ky që kemi
përcaktuar është relacion ekujvalence. Kjo i lihet si detyrë studentit.

4.3.1 Bashkësitë faktore

ρ
Le të jetë G
κ /E /Q një zgjerim i G me anë të Q dhe N = Im κ = Ker ρ C E.
Për çdo a ∈ Q, zgjedhim arbitrarisht një pa ∈ E tq ρ(pa ) = a dhe në veçanti zgjedhim
p1 = 1. Meqënëse ρ−1 (a) është klasë e djathtë e N , zgjedhja që kemi bërë në fakt është
zgjedhja e një elementi çfd nga secila klasë e N . Sistemin e indeksuar p = (pa )a∈Q do ta
quajmë një kros-seksion të E. Tani çdo element i E mund të shkruhet si produkt npa për
një n ∈ N unike dhe a ∈ Q unike. Kemi provuar lemën e mëposhtme.

ρ
Lemë 4.3.2 Kur G κ / E / Q një zgjerim i G me anë të Q dhe p është një kros-
seksion i E, atëherë çdo element i E mund të shkruhet në formën

κ(x)pa (4.1)

për një x ∈ G të vetëm dhe a ∈ Q të vetme.

Elton Pasku 102

Më tej do të tregojmë se lema na mundëson që çdo produkt në E ta shkruajmë në
formën (4.1). Po ta nisin me produktet pa pb dhe pa κ(x). Për të parin dimë se ρ(pa pb ) =
ρ(pa )ρ(pb ) = ab, atëherë nga lema 4.3.2 kemi ekzistencën e një sa,b ∈ G të vetme tq

pa pb = κ(sa,b )pab . (4.2)

Pasqyrimi s : Q × Q → G tq (a, b) 7→ sa,b do të quhet bashkësi faktore e E lidhur me

ρ. Ngjashmërisht për produktin pa κ(x) kemi që ρ(pa κ(x)) = ρ(pa )ρ(κ(x)) = a, kështu që
ekziston një a x ∈ G i vetëm që
pa κ(x) = κ(a x)pa . (4.3)

Në këtë mënyrë kemi fituar edhe një veprim të bashkësisë Q mbi grupin G. E theksuam
fjalën bashkësi sespe ky nuk është gjithmonë veprim si ai i grupeve mbi bashkësitë. Për
fat të mirë bashkësia faktore s dhe veprimi i Q mbi G mjaftojnë për të shkruar të gjithë
produktet në E në formën (4.1). Vërtet ekuacionet (4.2) dhe (4.3) japin

κ(x)pa κ(y)pb = κ(x)κ(a y)pa pb = κ(x)κ(a y)κ(sa,b )pab

= κ(xa ysa,b )pa,b . (4.4)

4.3.2 Teorema e Schreir-it

Bashkësia faktore s dhe veprimi i bashkësisë Q mbi G kanë vetitë e mëposhtme.

ρ
Lemë 4.3.3 Kur G
κ / E / Q një zgjerim i G me anë të Q, bashkësia faktore s
dhe veprimi i bashkësisë Q mbi G (në lidhje me një kros-seksion të E) kanë vetitë e
a
mëposhtme: për çdo a, b, c ∈ Q dhe x ∈ G, pasqyrimi x 7→ x është një automorfizëm i
G, dhe

(i) 1 x = x dhe sa,1 = s1,a = 1;

(ii) a (b x)sa,b = sa,b ab

a
(iii) sa,b sab,c = sb,c sa,bc .

Elton Pasku 103

a
Vërtetim. Po shënojmë me ϕ(a) pasqyrimin x 7→ x të G në G. Nga ekuacioni (4.3),
κ(a x) = pa κ(x)p−1
a , atëherë diagrami i mëposhtëm ndërron

G
κ /N

ϕ(a) α

G /N
κ

ku N = Im κ = Ker ρ C E dhe α është ngushtimi në N i automorfizmit të brendshëm

αpa : n 7→ pa np−1
a . Rrjedh se ϕ(a) është automorfizëm meqë tri të tjerët janë izomorfiz-

ma.
(i) Është rrjedhim direkt i (4.2) dhe (4.3). Ndërsa për vërtetimin e (ii) dhe (iii) sh-
frytëzohet shoqërimtaria në E.

Në vazhdim do të shënojmë me ϕ(a) pasqyrimin x 7→a x të G në G për të cilin sapo
pamë që i përket Aut(G). Anasjellas, nqs jepet një pasqyrim ϕ : Q → Aut(G), është më
e përshtatshme të shënojmë ϕ(a)(x) me aϕ x (ose thjesht me a x) dhe me këtë shënim kemi
1
x = x dhe a (xy) =a xa y për ç a, x, y.

Teoremë 4.3.4 (Schreier) Le të jenë G dhe Q grupe dhe s : Q × Q → G dhe ϕ :

Q → Aut(G) pasqyrime që plotësojnë konditat (i), (ii) dhe (iii) të lemës 4.3.3. Le të jetë
E(s, ϕ) = G × Q me shumëzim të dhënë nga

(x, a)(y, b) = (xaϕ ysa,b , ab). (4.5)

Atëherë, E(s, ϕ) është zgjerim i G me anën e Q. Për më tepër çdo zgjerim i grupit G me
anën e Q është ekujvalent me E(s, ϕ) për ndonjë s dhe ndonjë ϕ.

Vërtetim. Le të jenë s dhe ϕ tq plotësojnë konditat (i), (ii) dhe (iii) dhe përcaktojmë
E = E(s, ϕ) si më sipër. Shoqërimtaria e veprimit provohet me pak punë duke përdorur
(ii) dhe (iii). Nga (i) rrjedh se (1, 1) është elementi identik i E. Tregojmë tani se çdo
element (y, b) ∈ E ka element invers. Nqs a = b−1 dhe x = (a ysa,b )−1 , atëherë nga (4.5)
rrjedh se (x, a)(y, b) = (1, 1) që tregon se (x, a) është invers i majtë i (y, b) pra edhe i
djathtë. Kështu që E me veprimin e përcaktuar tek (4.5) formon grup. Së fundi nga (i) dhe
(4.5) pasqyrimet G
λ / E
σ /Q ku λ(x) = (x, 1) dhe σ(x, a) = a janë homomorfizma
tq λ është injektiv, σ është syrjektiv dhe Im λ = Ker σ, pra E = E(s, ϕ) është zgjerim i
G me anën e Q.

Elton Pasku 104

ρ
Anasjellas, le të jetë G
κ /E / Q një zgjerim i G me anën e Q. Le të jetë s
bashkësia faktore korresponduese dhe ϕ veprimi i bashkësisë Q mbi grupin G lidhur me
një kros-seksion p të E. Përcaktojmë tani θ : E(s, ϕ) → E tq θ(x, a) = κ(x)pa për çdo
x ∈ G dhe a ∈ Q. Nuk është vështirë të tregohet se θ është bijeksion dhe nga trajta (4.4)
θ del homomorfizëm. Për më tepër diagrami
ρ
G κ / E / Q
θ

G / E(s, ϕ) σ / Q
λ

ndërron gjë që tregon se E është ekujvalente me E(s, ϕ).

Pohim 4.3.5 E(s, ϕ) dhe E(t, ψ) janë ekujvalente vetëm nqs ekziston një pasqyrim a 7→
ua i Q në G i tillë që u1 = 1 dhe për çdo a, b ∈ Q dhe x ∈ G të kemi:

(iv) aϕ x = ua aψ xu−1
a ;

(v) sa,b = ua aψ ub ta,b u−1

a,b .

Vërtetim. Le të jetë θ : E(s, ϕ) → E(t, ψ) një ekujvalencë. Meqë diagrami

G / E(s, ϕ) / Q
θ

G / E(t, ψ) / Q

ndërron, kemi që θ(x, 1) = (x, 1) dhe që θ(1, a) = (ua , a) për ndonjë ua ∈ G. Vërejmë se
u1 = 1 sepse θ(1, 1) = (1, 1). Nga (i), θ(x, a) = θ((x, 1)(1, a)) = (x, 1)(ua , a) = (xua , a),
prandaj
θ((x, a)(y, b)) = (x aϕ ysa,b ua,b , ab)

dhe
θ(x, a)θ(y, b) = (xua aψ y aψ ub ta,b , ab).

Meqë θ është homomorfizmëm, atëherë kemi që

x aϕ ysa,b ua,b = xua aψ y aψ ub ta,b , (4.6)

për çdo a, b ∈ Q dhe x, y ∈ G. Për x = y = 1, (4.6) jep (v). Pastaj (v) dhe (4.6) japin

x aϕ ysa,b ua,b = xua aψ yu−1 a a −1

a ua ψ ub ta,b = ua ψ yua sa,b ua,b ,

Elton Pasku 105

që pas thjeshtimesh jep (iv).
Anasjellas, llogaritjet e fundit tregojnë se (iv) dhe (v) sjellin (4.6). Për këtë arsye
bijeksioni θ : E(s, ϕ) → E(t, ψ) i përcaktuar nga θ(x, a) = (xua , a) është homomorfizëm.
Në këtë mënyrë tregohet se θ është ekujvalencë midis dy zgjerimeve.

4.3.3 Zgjerimet e ndashme

Teorema e Schreier-it mer një trajtë të thjeshtë në disa raste.

ρ
Pohim 4.3.6 Për çdo zgjerim G κ / E / Q pohimet e mëposhtme janë ekujvalente:

(a) Ekziston një homomorfizëm µ : Q → E tq ρ ◦ µ = 1Q .

(b) Ekziston një krso-seksion i E lidhur me të cilin sa,b = 1 për çdo a, b ∈ Q.

(c) E është ekujvalent me një produkt gjysmë të drejtë të G me Q.

(d) Lidhur me një kros-seksion të E, ekziston një pasqyrim a 7→ ua i Q në G tq u1 = 1

dhe që për çdo a, b ∈ Q, sa,b =a ub ua u−1
ab .

Vërtetim. (a) ⇒ (b). Mund të zgjedhim një kros-seksion pa = µ(a) për a ∈ Q. Atëherë
sa,b = 1 për çdo a, b ∈ Q nga (4.2).
(b) ⇒ (c). Nqs sa,b = 1 për çdo a, b ∈ Q, atëherë ϕ : Q → Aut(G) është homomorfizëm
nga (ii), E(s, ϕ) është produkti gjysmë i drejtë G×ϕ Q dhe E është ekujvalente me E(s, ϕ)
nga teorema e Schreier-it.
(c) ⇒ (d). Një produkt gjysmë i drejtë G ×ϕ Q është një zgjerim E(t, ψ) i G me anën
e Q tek i cili ta,b = 1 për çdo a, b. Nqs E është ekujvalente me G ×ϕ Q, atëherë lidhur
me çdo kros-seksion të E, E(s, ϕ) dhe E(t, ψ) janë ekujvalente. Pastaj nga (v) dhe (iv)
marim sa,b = ua aψ ub u−1 a −1
ab =ϕ ub ua uab për çdo a, b ∈ Q.

(d) ⇒ (a). Nga kushti kemi që

a −1
u−1
a (ub )sa,b = u−1 a
a ( ub )
−1 a
ub ua u−1 −1
ab = uab .

Përcakojmë µ : Q → E tq µ(a) = κ(u−1

a )pa . Atëherë ρ(µ(a)) = a dhe (4.4) jep

a −1
µ(a)µ(b) = κ(u−1
a (ub )sa,b )pab = κ(u−1
ab )pab = µ(ab).

Elton Pasku 106

Një zgjerim grupi do të quhet i ndashëm, ose thjesh zgjerim i ndashëm, nqs plotëson
ndonjë prej konditave ekujvalente të pohimit më sipër.

4.3.4 Zgjerimet e grupeve abelianë

Në rastin kur G është abelian, kondita (ii) thjesht pohon që ϕ : Q → Aut(G) është
homomorfizëm dhe në këtë rast teorema e Schreir-it mer trajtën:

Rrjedhim 4.3.7 Le të jetë G një grup abelian dhe Q një grup çfd, s : Q × Q → G një
pasqyrim dhe ϕ : Q → Aut(G) një homomorfizëm që plotëson konditat (i) dhe (iii) të
lemës 4.3.3. Atëherë E(s, ϕ) është zgjerim i G me anën e Q. Për më tepër, çdo zgjerim
i G me anën e Q është ekujvalent me E(s, ϕ) për ndonjë s dhe ϕ.

Gjithashtu kondita (iv) shëndrohet në ϕ = ψ dhe pohimi mer trajtën.

Rrjedhim 4.3.8 Kur G është grup abelian, E(s, ϕ) dhe E(t, ψ) janë ekujvalente vetëm
kur ϕ = ψ dhe kur ekziston një pasqyrim a 7→ ua i Q në G tq u1 = 1 dhe për çdo a, b ∈ Q,

(v) sa,b = ua a ub u−1

ab ta,b .

4.3.5 Teorema e Schur-it

Teorema e Schur-it meret si rrjedhim i aparatit të zgjerimeve të grupeve.

Teoremë 4.3.9 Le të jetë G një grup abelian dhe Q një grup. Nqs G dhe Q janë të
fundëm dhe kanë rende numra relativisht prim, atëherë çdo zgjerim i G me anën e Q
është i ndashëm.

Vërtetim. Supozojmë se |G| = n, |Q| = m dhe E zgjerim i G me anën e Q me bashkësi

Q
faktore s. Për çdo a ∈ Q shënojmë me ta = c∈Q sa,c ∈ G. Atëherë t1 = 1 nga (i). Meqë
Q Q
Q është grup, atëherë c∈Q sa,bc = d∈Q sa,d = ta . Meqë G është abelian, po të aplikojmë
Q
c∈Q tek vetia (iii) marim

sm
a,b ta,b =
a
tb ta .

Elton Pasku 107

Gjithashtu kemi që sna,b = 1 meqë sa,b ∈ G, tnc = 1 për të gjitha c dhe qm + rn = 1 për
q, r ∈ Z sespe pmmp(m, n) = 1. Atëherë kemi

a q q −q
sa,b = sqm+rn
a,b = tb ta tab ,

dhe pastaj nga pohimi 4.3.6 për uc tqc përftojmë ndashmërinë e zgjerimit.

Teorema e Schur-it sjell se në kushtet e saj çdo zgjerim përmban një nëngrup të rendit
m. Në vazhdim ne do të tregojmë se çdo dy nëngrupe të tillë janë të konjuguar të njëri
tjetrit.

Pohim 4.3.10 Le të jetë E një zgjerim i një grupi abelian të fundëm G me një grup të
fundëm Q rendet e të cilave janë n dhe m dhe relativisht prim. Çdo dy nëngrupe të E të
rendit m janë të konjuguar të njëri-tjetrit.

Vërtetim. Le të jenë A dhe B dy nëngrupe të rendit m të E. Meqë (m, n) = 1, atëherë
A ∩ G = B ∩ G = 1 dhe AG = BG = E. Çdo klasë Ga e G pritet me A në vetëm në një
element. Prandaj për çdo a ∈ A ekziston vetëm një ua ∈ N tq ua a ∈ B. Le të jenë tani
a, b ∈ A. Meqë B është nëngrup kemi që ua (aub a−1 )ab = (ua a)(ub b) ∈ B. Atëherë

uab = ua aub a−1 (4.7)

për çdo a, b ∈ A.
−1
ub ∈ G. Meqë G është abelian, barazimi (4.7) jep v = um
Q
Le të jetë tani v = b∈A a va .

Meqë (m, n) = 1 kemi që mq + nr = 1 për ndonjë q, r ∈ Z, atëherë umq

a = ua dhe w =

v q ∈ G kënaqin w = ua awa−1 . Prandaj, ua a = waw−1 për çdo a ∈ A. Pra B = wAw−1

është i konjuguar i A.

Problem 4.3.11 Për E(s, ϕ) e dhënë prodhoni një kros-seksion lidhur me të cilin s është
bashkësia faktore dhe ϕ është veprimi i Q mbi G.

Problem 4.3.12 Tregoni se E(s, ϕ) dhe E(t, ψ) janë ekujvalente vetëm nqs ekziston një
zgjerim E lidhur me të cilin s, ϕ dhe t, ψ janë bashkësi faktore dhe veprim mbi E.

Problem 4.3.13 Gjeni të gjithë zgjerimet (me afërsinë e ekujvalencës) të Zp me anën e
Zq ku p, q janë prim të ndryshëm.

Elton Pasku 108

Problem 4.3.14 Gjeni të gjithë zgjerimet e Z3 me anën e Z4 .

Problem 4.3.15 Gjeni të gjithë zgjerimet e Z4 me anën e Z2 .

4.4 Grupet e lirë abelianë

Përkufizim 4.4.1 Le të jetë X 6= ∅. Shënojmë me A(X) = {f : X → Z : f (x) 6=
0 për një numer të fundëm x ∈ X}. Përcaktojmë në A(X) veprimin e mbledhjes me anën
e barazimit (f + g)(x) = f (x) + g(x) për çdo f, g ∈ A(X) dhe x ∈ X.

Pohim 4.4.2 (A(X), +) është grup abelian. Këtë grup e quajmë grup të lirë abelian me
baze X.

Përkufizim 4.4.3 Për çdo x ∈ X shënojmë me x̃ : X → Z pasqyrimin e përcaktuar me

anën e kushtit 
 1 nqs y = x
x̃(y) =
 0 nqs y 6= x

Pohim 4.4.4 Për x̃ kanë vend këto veti:

1) Pasqyrimi ι : X → A(X) që x 7→ x̃ është injektiv;

2) Për çdo z ∈ Z, 
 z nqs y = x
z · x̃(y) =
 0 nqs y 6= x
P
3) Per çdo f ∈ A(X), f = f (x) · x̃.
x∈X

Përkufizim 4.4.5 Le të jetë X 6= ∅ dhe (Gx )x∈X një familje grupesh abelianë e indek-
suar sipas X. Do të quajmë koprodukt (shumë të drejtë) të familjes (Gx )x∈X bashkësinë
⊕ Gx = {(gx )x∈X : gx ∈ Gx për çdo x ∈ X dhe gx 6= 0x për një numër të fundëm x ∈
x∈X
X}. Përcaktojmë veprimin e mbledhjes me anën e barazimit (ax )x∈X + (bx )x∈X = (ax +
bx )x∈X .

Pohim 4.4.6 ( ⊕ Zx , +) ∼
= (A(X), +) ku Zx është kopje izomorfe e grupit abelian (Z, +).
x∈X
Rrjedhimisht kemi një përkufizim të ri të grupit të lirë abelian me bazë X.

Elton Pasku 109

Teoremë 4.4.7 (Vetia universale e grupit të lirë abelian A(X)) Nqs A(X) është grup i
lirë abelian me bazë X, ateḧerë, për çdo pasqyrim ϕ : X → B ku B është grup abelian,
ekziston vetëm një homomorfizëm φ : A(X) → B i tillë që φ ◦ ι = ϕ. Anasjellas, nqs A
është grup abelian dhe X ⊂ A e tillë që kënaq vetinë e mësiperme, atëherë A është grup
i lirë abelian me bazë X.

Rrjedhim 4.4.8 Çdo grup abelian A është shëmbëllim epimorfik i një grupi të lirë abe-
lian.

Pohim 4.4.9 Nqs A është grup abelian dhe X ⊂ A një bashkësi gjeneratorësh të A
linearisht e pavarur në sensin që, për çdo n ∈ N dhe për çdo x1 , ..., xn ∈ X dhe z1 , ..., zn ∈
Z, nqs z1 · x1 + · · · + zn · xn = 0 të kemi që z1 = · · · = zn = 0, atëherë A është grup i lirë
abelian me bazë X.

Përkufizim 4.4.10 Nqs A është një grup abelian dhe p ∈ N çfd. Shënojmë me nA =
{na : a ∈ A}. Tregohet se nA ≤ A.

Teoremë 4.4.11 (Të gjitha bazat e një grupi të lirë abelian kanë kardinal të njëjtë). Le
të jenë A(X) dhe A(Y ) dy grupe të lirë abelianë me baza X dhe Y . Nqs A(X) ∼
= A(Y )
atëherë |X| = |Y | dhe anasjellas.

Vërtetim. (Ideja e vërtetimit) Për çdo numër prim p, A(X)/pA(X) është hapësirë lineare
mbi fushën Z/pZ dhe si bazë e saj shërben bashkësia X̃ = {x̃ + pA(X) : x ∈ X}. Për të
anasjellën përdoret teorema 4.4.7.

Përkufizim 4.4.12 Kardinalin e një baze çfd të një grupi të lirë abelian A do ta quajmë
rank të A-së dhe e shënojmë me rank(A).

Teoremë 4.4.13 (Vetia projektive e grupeve të lirë abelianë) Le të jetë β : B → C një
epimorfizëm grupesh, A = A(X) një grup i lirë abelian me bazë X dhe α : A → C një
homomorfizem. Ekziston një homomorfizëm γ : A → B i tillë që α = β ◦ γ.

Rrjedhim 4.4.14 Nqs G është grup abelian dhe H ⊆ G i tillë që G/H është grup i lirë
abelian, atëherë G ∼
= H ⊕ G/H.

Elton Pasku 110

Teoremë 4.4.15 Nqs F = F (X) është grup i lirë abelian me bazë X dhe H ≤ F , atëherë
H është gjithashtu grup i lirë abelian dhe rank(H) ≤ rank(F ).

Vërtetim. Së pari po pranojmë se baza X = {xk : k ∈ K} dhe K është një bashkësi e
mirë-renditur, dmth se baza është e mire-renditur (çdo bashkësi mund të mirë-renditet
në mënyrë arbitrare). Për çdo indeks k ∈ K shënojmë me

Fk0 = A({xj : j < k}) dhe Fk = A({xj : j ≤ k}) = Fk0 ⊕ hxk i.

Le të jenë tani

Hk0 = H ∩ Fk0 dhe Hk = H ∩ Fk .

Vërejmë se
Hk0 = Hk ∩ Fk0 .

Nga ky barazim kemi se

Hk /Hk0 = Hk /(Hk ∩ Fk0 )

∼
= (Hk + Fk0 )/Fk0 (nga teorema e dytë e izomorfizmit)

≤ Fk /Fk0 ∼
= Z.

Nga rrjedhimi 4.4.14 kemi që ose Hk = Hk0 ose që ekziston një hk ∈ H e tillë që Hk =
Hk0 ⊕ hhk i. Ne do tregojmë se H është abelian i lirë me bazë bashkësinë e hk të tilla.
Për këtë do të përdorim rezultatin e pohimit 4.4.9. Me parë bëjmë një përcaktim. Meqë
S
F = Fk dhe K e mirë-renditur, për një h ∈ H çfd ekziston më i vogli indeks k ∈ K i
tillë që h ∈ Fk . Këtë indeks e shënojmë me µ(h). Le të jetë H ∗ ≤ H i gjeneruar nga të
gjithë hk . Supozojmë se H 6= H ∗ . Shënojmë me

/ H ∗}
j = inf {µ(h) : h ∈ H dhe h ∈

dhe zgjedhim h0 ∈ H \ H ∗ që µ(h0 ) = j. Që këtu kemi që h0 ∈ H ∩ Fj = Hj = Hj0 ⊕ hhj i,
prandaj h0 = a + z · hj dhe a ∈
/ H ∗ (përndryshe h0 ∈ H ∗ ). Mbetet që a ∈ Hj0 e rrjedhimisht
µ(a) < j gjë që është absurde. Atëherë kemi se H = H ∗ që do të thotë se {hk : k ∈ K}
gjeneron H. Së dyti duhet të tregojmë se bashkësia e gjeneratoreve hk është linearisht e
pavarur. Për këtë le të jeted̈hënë m1 hk1 + · · · + mn hkn = 0 ku të gjithë koeficientët e plotë
mi janë jo-zero dhe k1 < · · · < kn . Nga ky barazim rrjedh që mn hkn ∈ hhkn i ∩ Hk0 n = {0}

Elton Pasku 111

që është absurde. Së fundi, siç e pamë më lart, elementët e bazës së H janë hk por që
ndoshta jo për çdo k ∈ K një hk e tillë ekziston pasi mund të ndodhë që Hk = Hk0 , për
rrjedhojë kemi që rank(H) ≤ rank(F ).

Problem 4.4.16 (i) Provoni që një grup abelian G është me gjenerim të fundëm vetëm
nqs ai është grup faktor i një grupi të lirë abelian me rank të fundëm.
(ii) Çdo nëngrup H i një grupi abelian G me përftim të fundëm është gjithashtu me
përftim të fundëm dhe nqs G gjenerohet nga r elemente, atëherë H gjenerohet nga të
shumtën r elementë.

Problem 4.4.17 Provoni që grupi i shumëzimit të numrave racionalë pozitivë është grup
abelian i lirë me bazë të pafundme.

Problem 4.4.18 Nqs F është një grup i lirë abelian me rank n, atëherë Aut(F ) është
izomorf me grupin e shumëzimit të gjithë matricave n × n me hyrje nga Z që e kanë
përcaktorin ±1.

Problem 4.4.19 Provoni se një grup abelian është i lirë, vetëm nqs ai gëzon vetinë
projektive të teoremës 4.4.13.

Problem 4.4.20 Nqs F është grup i lirë abelian me rank n dhe H nëngrup i tij me rank
r < n, atëherë F/H përmban një element me rend të pafundëm.

Problem 4.4.21 Provoni të anasjellin e rrjedhimit 4.4.14.

Problem 4.4.22 Vërtetoni se një grup abelian G pa torsion (për çdo a ∈ G \ {0},
za = 0 ⇒ z = 0) i cili përmban si nëngrup një grup të lirë indeksi i të cilit në G është i
fundëm, duhet të jetë grup abelian i lirë.

4.5 Grupet e lirë

Përkufizim 4.5.1 Nje grup F do të quhet i lirë me bazë një nënbashkesi të tij X, nqs
për çdo grup G dhe për çdo pasqyrim f : X → G, ekziston vetëm një homomorfizëm
ϕ : F → G që zgjeron f -në.

Elton Pasku 112

Qëllimi i këtij leksioni është të tregohet se grupet e lirë ekzistojnë dhe të vërtetohen disa
veti të ngjashme me ato të grupeve të lirë abelianë.
Le të jetë X 6= ∅. Përcaktojmë bashkësinë X −1 që është e ndarë nga X dhe në bijeksion
me të me anën e pasqyrimit x 7→ x−1 . Konsiderojmë bashkimin X ∪ X −1 ∪ {1} ku 1 është
një simbol që s’bën pjesë në X ∪ X −1 . Me marveshje 1-shin e shënojmë me x0 për çdo
x ∈ X dhe po ashtu x mund ta shënojmë edhe me x1 .

Përkufizim 4.5.2 Fjalë me shkronja nga X do të quhet çdo varg w = (a1 , a2 , ...) ku
ai ∈ X ∪ X −1 ∪ {1} për çdo i për të cilin ∃n ∈ N∗ që për çdo i ≥ n + 1, ai = 1. Në
veçanti vargu (1, 1, ...) me të gjithë shkronjat 1 do të quhet fjala boshe dhe për shkurt do
të shënohet me 1.

Përkufizimi sugjeron që çdo fjalë e ndryshme nga fjala boshe mund të shkruhet në mënyrë
unike në formën w = xε11 xε22 · · · xεnn , ku xi ∈ X, εi ∈ {1, −1, 0} dhe εn 6= 0. Me gjatësi të
një fjale si më sipër do të kuptojmë numrin e shkronjave xi në të (pra n në atë rast), dhe
kur fjala është ajo boshe, si gjatësi e saj merret numri 0.

Përkufizim 4.5.3 Nqs w = xε11 xε22 · · · xεnn është një fjalë, atëherë invers (të anasjellë) të
saj do të quajmë fjalën w−1 = xn−εn · · · x−ε2 −ε1
2 x1 .

Përkufizim 4.5.4 Një fjalë w do të quhet e reduktuar nqs w = 1 ose w = xε11 xε22 · · · xεnn
ku të gjitha xi ∈ X dhe εi = ±1, dhe x e x−1 s’janë kurrë fqinje.

Fjala boshe është e reduktuar dhe e anasjellta e një fjale të reduktuar është gjithashtu e
reduktuar.

Përkufizim 4.5.5 Një nënfjalë e fjalës w = xε11 xε22 · · · xεnn është ose fjala boshe (çdo herë)
ε
ose çdo fjalë e formës v = xεi i · · · xj j ku 1 ≤ i ≤ j ≤ n.

Pra fjala v është nënfjalë e fjalës w nqs ekzistojnë w0 dhe w00 të tilla që w = w0 vw00 .
Në bashkësinë F = F (X) të të gjithë fjalëve të reduktuara me shkronja nga një bashkesi jo
boshe X përcaktojmë nje veprim binar si vijon. Nqs w, u ∈ F janë çfd fjalë të reduktuara,
atëherë wu = w0 u00 ku w = w0 v, u = v −1 u00 dhe w0 u00 është e reduktuar.

Teoremë 4.5.6 (Grupet e lirë ekzistojnë) Për çdo bashkësi jo boshe X, ekziston grupi i
lirë F me bazë X.

Elton Pasku 113

Vërtetim. (Vertetimi sipas Van Der Waerden) Do të tregojmë se F = F (X) lidhur me
veprimin e përcaktuar më sipër formon grup të lirë me bazë X por jo në mënyrë direkte.
Tregohet se grupoidi F (X) është izomorf (si grupoid) me nëngrupin F(X) të grupit
simetrik S(F ) të përftuar nga bijeksionet |x| ∈ S(F ) ku për çdo x ∈ X dhe ε = ±1

 xε xε1 xε2 · · · xεn nqs xε 6= x−ε1 ,
ε ε1 ε2 εn 1 2 n 1
|x |(x1 x2 · · · xn ) =
 xε22 · · · xεnn nqs xε = x−ε
1
1

Pasqyrimi që luan rolin e izomorfizmit është ψ : F(X) → F (X) qe ψ(|xε11 | ◦ · · · ◦ |xεnn |) =
xε11 · · · xεnn . Nga algjebra e vitit 2 del se F (X) është grup (si grupoid izomorf me një grup).
Së dyti tregohet se F(X) është grup i lirë me bazë [X] = {|x| : x ∈ X} dhe rrjedhimisht
F (X) do të jetë grup i lirë me bazë X = ψ([X]).

Rrjedhim 4.5.7 Çdo grup është grup faktor i një grupi të lirë.

Lemë 4.5.8 Nqs F është grup i lirë me bazë X, atëherë F/F 0 është grup i lirë abelian
me bazë X] = {xF 0 : x ∈ X}. Këtu F 0 është nëngrupi i komutatorëve të F -së.

Teoremë 4.5.9 (Të gjithë bazat e një grupi të lirë kanë kardinal të njëjtë) Le të jenë
F (X) dhe F (Y ) grupe të lirë me baza përkatësisht X dhe Y . Atëherë, F (X) ∼
= F (Y )
vetëm nqs |X| = |Y |.

Përkufizim 4.5.10 Quajmë rank të një grupi të lirë F kardinalin e një baze çfd të tij.

Teoremë 4.5.11 (Vetia projektive e grupeve të lirë) Le të jetë β : B → C një epi-
morfizëm grupesh. Nqs F = F (X) është i lirë me bazë X dhe α : F → C është një
homomorfizëm, atëherë ekziston një homomorfizëm γ : F → B i tillë që α = βγ.

Problem 4.5.12 Provoni se çdo grup i lirë me rank ≥ 2 është pa qendër dhe pa torsion.

Problem 4.5.13 Le të jetë dhënë X si bashkim i ndarë X = Y ∪ Z. Nqs F është i lirë
me bazë X dhe N është nëngrupi normal i F i gjeneruar nga Y , atëherë F/N është grup
i lirë me bazë {zN : z ∈ Z}.

Problem 4.5.14 Tregoni se çdo grup të lirë F me rank ≥ 2 ka një automorfizëm ϕ të
tillë që ϕ(ϕ(w)) = w për çdo w ∈ F dhe që s’ka pika fikse (ϕ(w) = w =⇒ w = 1).

Elton Pasku 114

Problem 4.5.15 Provoni se çdo grup i lirë F me rank r ka vetëm një numër të fundëm
nëngrupesh normalë me indeks n.

Problem 4.5.16 Provoni se për çdo grup të lirë F dhe për çdo w ∈ F ekziston një N EF
i tillë që w ∈
/ N dhe [F : N ] i fundëm.

Problem 4.5.17 Le të jetë F = F (X) i lirë me bazë X dhe Y ⊂ X. Vërtetoni se hY i

është i lirë me bazë Y .

Problem 4.5.18 Le të jetë F = F ({x, y}) dhe përcaktojmë an = x−n yxn , n ∈ N.
Provoni se asnjë produkt fjalësh të formës ai ku i = 1, ..., r dhe r ∈ N e fiksuar nuk
është baraz me fjalën boshe. Nxirrni si përfundim se Fr = ha1 , ..., ar i është i lirë mbi ata
gjeneratorë.

Problem 4.5.19 Çdo u ∈ F (X) mund të shënohet në formën uûu−1 ku û është ciklikisht
e reduktuar. Provoni që dy fjalë u dhe v janë të konjuguara të njëra tjetres vetëm nqs û
ε
l−1 εl
dhe v̂ janë rirregullime ciklike të njëra tjetrës dmth, nqs û = xε11 ...xl−1 xl ...xεrr , atëherë
ε
v̂ = xεl l ...xεrr xε11 ...xl−1
l−1
.

Problem 4.5.20 Provoni se në një grup të lirë nuk ka element (6= 1) që të jetë i konjuguar
me inversin e vet. Po ashtu nuk ka element (6= 1) që të jetë i konjuguar me ndonjë fuqi
të plotë të tij (6= 1).

Problem 4.5.21 Le të jetë F i lirë dhe g, h ∈ F . Të provohet se nqs hk = g k për ndonjë
k 6= 0, atëherë g = h.

Problem 4.5.22 Le të jenë g, h ∈ F (X) të tillë që gh = hg. Vërtetoni se ekziston një
c ∈ F (X) e tillë që h = ck dhe g = ch ku k, h ∈ N.

Problem 4.5.23 Le të jenë dhënë u, v elementë të një grupi të lirë F dhe m, n ∈ N.
Provoni se nqs uv n = v n u atëherë uv = vu.

Elton Pasku 115

Kapitulli 5

Modulet

5.1 Njohuri hyrëse dhe shembuj

Përkufizim 5.1.1 Le te jete R nje unaze me njesh 1. Nje R-mudul i majte A eshte nje
grup abelian (i shkruar ne menyre aditive) se bashku me nje pasqyrim p : R × A → A
(i quajtur veprim i R-së mbi A-në nga ana e majtë), i shkruar ne formen p(r, a) = ra, i
tille qe per cdo r, r0 ∈ R dhe per cdo a, a0 ∈ A ploteson kushtet

(r + r0 )a = ra + r0 a , (rr0 )a = r(r0 a),

r(a + a0 ) = ra + ra0 , 1a = a.

”Klasën” e R-moduleve te majte do ta shenojme per shkurt me R-Mod.

Vertetohet lehtesisht qe 0a = 0 dhe (−1)a = −a.

Ngjashmerisht me R-modulet e majte perkufizohen R-modulet e djathte. I vetmi
ndryshim eshte se unaza R ’vepron’ mbi grupin abelian A nga ana e djathte.

Shëmbull 5.1.2 Cdo hapesire vektoriale (A, +, (·)R ) ku R eshte fushe, eshte nje R-modul
i majte.

Shëmbull 5.1.3 Cdo grup abelian A eshte nje Z-modul i majte ku Z eshte unaza e
numrave te plote.

116
1
Shëmbull 5.1.4 Nqs (R, +, ·) eshte unaze unitare, atehere grupi abelian i saj (R, +)
eshte nje R-modul i majte duke mare si veprim te R-së mbi R shumezimin · te unazes.

Përkufizim 5.1.5 Le te jete A nje R-modul i majte dhe B ⊆ A. Do te themi qe B eshte

nje R-nenmodul i majte i A-së nqs B eshte nengrup i B-së dhe nqs per cdo b ∈ B dhe
r ∈ R te kemi rb ∈ B.

Cdo nenmoduli B te nje moduli A i shoqerohet moduli faktor A/B grupi abelian i te cilit
eshte grupi faktor A/B dhe veprimi i R-së ne A/B eshte percaktuar si vijon

r(a + B) = ra + B

per cdo r ∈ R dhe a ∈ A. Mbetet te shihet qe ky barazim nuk varet nga zgjedhja e
perfaqesuesit a te klases a+B. Vertet, nqs a0 eshte nje tjeter perfaqesues, dmth a−a0 ∈ B,
atehere ra − ra0 = r(a − a0 ) ∈ B, prej nga marim qe ra + B = ra0 + B.

Përkufizim 5.1.6 Le te jene A, B dy R-module te majte dhe f : A → B nje pasqyrim

i tille qe
f (a + a0 ) = f (a) + f (a0 ) dhe f (ra) = rf (a)

per cdo a, a0 ∈ A dhe cdo r ∈ R. Nje pasqyrim i tille do te quhet homomorfizem R-

modulesh ose thjesht nje R-homomorfizem.

Homomorfizmat e R-moduleve te djathte perkufizohen ngjashmerisht.

Përkufizim 5.1.7 Berthame e nje R-homomorfizmi f : A → B quhet nenbashkesia

Kerf = {a ∈ A|f (a) = 0}. Kurse imazh quhet nenbashkesia Imf = {b ∈ B|∃a ∈
A e tille qe f (a) = b}.

Tregohet lehte qe dhe Kerf dhe Imf jane R-nenmodule te perkatesisht A-së dhe
B-së.
Nqs A, B jane dy R-module te majte, do te shenojme me HomR (A, B) bashkesine e
te gjithe R-homomorfizmave te A-së ne B. Nqs f, g ∈ HomR (A, B) percaktojme f + g :
A → B me anen e barazimit (f + g)(a) = f (a) + g(a) per cdo a ∈ A. Tregohet lehte qe
f + g ∈ HomR (A, B), dmth eshte R-homomorfizem. Ka vend kjo
1
Rezultati i shembullit 5.1.4 do te kete nje perdorim te gjere ne te ardhmen

Elton Pasku 117

Lemë 5.1.8 Lidhur me veprimin + te percaktuar me lart, HomR (A, B) eshte grup abe-
lian.

Vërtetim. Elementi asnjanes eshte homomorfizmi θ ∈ HomR (A, B) qe θ(a) = 0 per

cdo a ∈ A. Per cdo f ∈ HomR (A, B), i anasjellti (i kunderti) i f -së eshte pasqyrimi
−f : A → B qe per cdo a ∈ A, (−f )(a) = −f (a). Se fundi, veprimi + eshte qartesisht
shoqerimitar.

Pohim 5.1.9 Per cdo R-modul te majte B ka vend izomorfizmi i grupeve abeliane
HomR (R, B) ∼
= B.

Vërtetim. Ketu R brenda HomR (R, B) shihet si R-modul i majte (shih shembullin 5.1.4).
Ndertojme pasqyrimin Ψ : HomR (R, B) → B te tille qe Ψ(f ) = f (1). Pasqyrimi Ψ eshte
izomorfizem. Detajet e vertetimit po ja leme lexuesit ti beje.

Vërejtje 5.1.10 Çelsi i vertetimit eshte fakti i rendesishem qe cdo R-homomorfizem i

R-së ne B percaktohet ne menyre te vetme ne 1-shin e unazes.

Nqs A, B, C jane R-module dhe f ∈ HomR (A, B), g ∈ HomR (B, C), atehere kompo-
zimi gf ∈ Hom(A, C), dmth eshte R-homomorfizem. Nje cift R-homomorfizmash

α β
A→B→C

quhet ekzakt ne B nqs Kerβ = Imα. Vargu i R-homomorfizmave

θ α β θ
0→A→B→C→0

ku me 0 kemi shenuar modulin trivial zero dhe me θ si me lart, R-homomorfizmin ze-

ro, quhet varg i shkurter ekzakt nqs te tre ciftet (θ, α), (α, β) dhe (β, θ) jane ekzakte
perkatesisht ne A, B dhe C.
Cdo R-homomorfizem α : A → B percakton dy R-module faktore

Coimα = A/Kerα dhe Cekerα = B/Imα

qe quhen koimazhi dhe koberthama e α-ës.

Problem 5.1.11 Te vertetohet se per R-homomorfizmat e moduleve ka vend analogia e

teoremes se epimorfizmave te grupeve.

Elton Pasku 118

Problem 5.1.12 Perkufizimi i mesiperm jep keto vargje ekzakte

0 → Kerα → A → Coimα ; 0 → Imα → B → Cokerα

incl α η
0 → Kerα −→ A −→ B −→ Cokerα → 0,

dhe izomorfizmin Coimα ∼

= Imα. Ketu incl eshte pasqyrimi perfshires dhe η pasqyrimi
kanonik.

5.2 Shumat dhe produktet e drejtë të moduleve

Ne kete paragraf gjithe modulet ne fjale do te jene module te majte. Per modulet e djathte
vlejne te njejtat rezultate.
Nqs Aλ (λ ∈ Λ) eshte nje familje R-modulesh, atehere shuma e drejte e Aλ -ve,
L
λ∈Λ Aλ ka per elemente familjet (aλ )λ∈Λ ku aλ ∈ Aλ dhe aλ = 0 pervec nje numri
te fundem λ-ash kurse veprimi i mbledhejs dhe i shumezimit me elemente te R-së per-
caktohen me anen e
(aλ )λ∈Λ + (bλ )λ∈Λ = (aλ + bλ )λ∈Λ

r(aλ )λ∈Λ = (raλ )λ∈Λ .

Q
Produkti i drejte i Aλ -ve, λ∈Λ Aλ percaktohet po njesoj si shuma e drejte por pa vene
kufizime mbi familjet (aλ )λ∈Λ .
Per cdo µ ∈ Λ, kemi injeksionet
M
iµ : Aµ → Aλ
λ∈Λ

te tille qe iµ (aµ ) ka aµ ne pozicionin (koordinaten) e µ-të dhe zero ne te tjerat.

Gjithashtu kemi edhe projeksionet
Q
πµ : λ∈Λ Aλ −→ Aµ
(aλ )λ∈Λ 7−→ aµ

Teoremë 5.2.1 (Vetia universale e shumave te drejta te moduleve) Le te jene

Aλ , λ ∈ Λ nje familje R-modulesh, M nje R-modul dhe ψλ : Aλ → M nje familje R-
L
homomorfizmash. Atehere, ekziston nje homomorfizem i vetem ψ : λ∈Λ Aλ → M i tille

Elton Pasku 119

qe per cdo λ diagrami i meposhtem eshte nderrimtar

iλ
/
L
Aλ Aλ
λ∈Λ
ψ
ψλ
!
M

qe do te thote se ψ ◦ iλ = ψλ .
P
Vërtetim. Percaktojme ψ[(aλ )λ∈Λ ] = λ∈Λ ψλ (aλ ). Ky pasqyrim eshte i mirepercak-
tuar pasi shuma djathtas ka nje numer te fundem termash. Gjithashtu ai eshte R-
homomorfizem dhe kenaq kushtin ψ ◦ iλ = ψλ . Per te provuar unicitetin supozojme
se ekziston nje tjeter homomorfizem φ qe e ben nderrimtar diagramin e teoremes. Le te
L
jete (a)λ nje element i λ∈Λ Aλ dhe aλ1 , ..., aλn koordinatat jo-zero te tij. Atehere,

a = iλ1 (aλ1 ) + ... + iλn (aλn ),

prej nga marim

φ(a) = φiλ1 (aλ1 ) + ... + φiλn (aλn )

= ψλ1 (aλ1 ) + ... + ψλn (aλn )

= ψ(a)

qe tregon se ψ dhe φ perputhen.

Teoremë 5.2.2 Le te jene dhene Aλ , λ ∈ Λ nje familje R-modulesh, T nje R-modul dhe
jλ : Aλ → T nje familje R-homomorfizmash qe kenaqin vetine universale te Teoremes
L
5.2.1. Atehere ekziston nje izomorfizem i vetem i : T → λ Aλ i tille qe ijλ = iλ per cdo
λ ∈ Λ.
jλ
Vërtetim. Aplikojme vetine universale te familjes {Aλ / T } lidhur me familjen
iλ L
/
L
{Aλ λ Aλ } dhe perftojme nje homomorfizem te vetem i : T → λ Aλ te tille qe

diagrami
jλ
Aλ / T
i
iλ
!
L
Aλ
λ∈Λ

Elton Pasku 120

iλ
/
L
te jete nderrimtar. Tani nga universaliteti i familjes {Aλ λ Aλ } lidhur me familjen
jλ
/
L
{Aλ T } perftojme nje homomorfizem te vetem j : λ → T te tille qe diagrami

iλ
/
L
Aλ Aλ
λ∈Λ
j
jλ
!
T

te jete nderrimtar. Po te bashkojme tani dy diagramet, perftojme per cdo λ nje diagram
nderrimtar
jλ
Aλ / T (5.1)
ji
jλ
T
jλ
Se fundi, po te aplikojme vetine universale te familjes {Aλ / T } lidhur me veteveten,
jλ
pra me {Aλ / T } shohim se ne diagrami (5.1) duhet te kemi ji = idT , e per pasoje i
eshte izomorfizem.

Vërejtje 5.2.3 Fabula e Teoremes 5.2.2 eshte qe nqs duam te tregojme se nje modul
L
T eshte izomorf me modulin shume e drejte λ Aλ , per kete mjafton te tregojme qe
jλ
ekziston nje familje {Aλ / T } qe kenaq vetine universale te Teoremes 5.2.1.

Problem 5.2.4 Te formulohen dhe te vertetohen vetite analoge me ato te Teoremes 5.2.1
dhe Teoremes 5.2.2 per produktet e moduleve.

Zgjidhje. Jepet nje familje modulesh te majte Aλ per λ ∈ Λ mbi nje unaze unitare R.
Q
Kemi perkufizuar me heret produktin e tyre λ∈Λ Aλ si familjen e sistemeve te indeksuar
(aλ )λ∈Λ ku mbledhja e sistemeve te tille, dhe veprimi i elementeve te R nga e majta
mbi keto sisteme, eshte sipas komponenteve. Vetia universale tani thote qe: Per cdo
modul M dhe per cdo familje morfizmash ϕλ : M → Aλ , ekziston vetem nje morfizem
Q
ϕ : M → λ∈Λ Aλ tq per cdo λ ∈ Λ, πλ ◦ ϕ = ϕλ . Keto kushte permbledhtazi i paraqesim
me anen e diagramit per te cilin kerkojme te jete komutativ.

πλ
/ Aλ
Q
Aλ O
λ∈Λ d
ϕλ
∃!ϕ
M

Elton Pasku 121

Percaktojme ϕ(x) = (ϕλ (x))λ∈Λ . Ky eshte morfizem modulesh sepse

ϕ(x + y) = (ϕλ (x + y))λ∈Λ = (ϕλ (x))λ∈Λ + (ϕλ (y))λ∈Λ = ϕ(x) + ϕ(y),

dhe
ϕ(r.x) = (ϕλ (r.x))λ∈Λ = (r.ϕλ (x))λ∈Λ = r.(ϕλ (x))λ∈Λ = r.ϕ(x).

Gjithashtu shohim qe
(πλ ϕ)(x) = πλ ((ϕλ (x))λ∈Λ ) = ϕλ (x)

qe tregon se πλ ◦ ϕ = ϕλ . Uniciteti dsh.

Po e mbyllim kete paragraf me nje veti interesante te shumave te drejta te dy modu-
leve. Me pare japim kete

Përkufizim 5.2.5 Le te jene A, A1 , A2 ∈ R-Mod dhe (ϕ1 , ϕ2 ) e (π1 , π2 ) dy çifte R-

homomorfizmash si ne diagram

π1 π2
A1 o ϕ1
/ Ao ϕ2
/
A2

qe plotesojne kushtet π1 ϕ1 = idA1 , π2 ϕ2 = idA2 dhe ϕ1 π1 + ϕ2 π2 = idA . Nje modul i tille

A do te quhet biprodukt i A1 me A2 .

Pohim 5.2.6 Nqs A eshte biprodukt i A1 me A2 , atehere me shenimet e perkufizimit,

kemi π1 ϕ2 = 0, π2 ϕ1 = 0, dhe A ∼
= A1 ⊕ A2 . Anasjelltas, çdo shume e drejte A1 ⊕ A2
eshte nje biprodukt ku pasqyrimet (ϕ1 , ϕ2 ) jane injeksionet dhe (π1 , π2 ) jane projeksionet
perkates.

Vërtetim. Shohim qe

ϕ1 = idA ϕ1 = (ϕ1 π1 + ϕ2 π2 )ϕ1 = ϕ1 π1 ϕ1 + ϕ2 π2 ϕ1

= ϕ1 idA1 + ϕ2 π2 ϕ1 = ϕ1 + ϕ2 π2 ϕ1 .

Prej nga ϕ2 π2 ϕ1 = 0, rrjedhimisht 0 = π2 ϕ2 π2 ϕ1 = idA2 π2 ϕ1 = π2 ϕ1 . Me ane te nje

argument te ngjashem provohet qe π1 ϕ2 = 0. Tani te tregojme qe A se bashku me çiftin
(ϕ1 , ϕ2 ) plotesojne konditen e Teoremes 5.2.1 dhe atehere nga Teorema 5.2.2 do kemi qe

Elton Pasku 122

A∼
= A1 ⊕ A2 . Vertet, le te jene dhene B ∈ R-Mod dhe ψ1 : Ai → B. Duam te vertetojme
qe ekziston nje θ : A → B e vetme qe e ben nderrimtar diagramin.

ϕ1 ϕ2
A1 / Ao A2
θ
ψ1 ~ ψ2
B

Marrim θ = ψ1 π1 + ψ2 π2 dhe kemi θϕ1 = (ψ1 π1 + ψ2 π2 )ϕ1 = ψ1 π1 ϕ1 + ψ2 π2 ϕ1 = ψ1 idA1 +

0 = ψ1 , dhe ngjashmerisht kemi θϕ2 = ψ2 . Mbete te tregojme unicitetin e θ-s qe e ben
nderrimtar diagramin e mesiperm. Vertet,

θ = θidA = θ(ϕ1 π1 + ϕ2 π2 ) = θϕ1 π1 + θϕ2 π2 = ψ1 π1 + ψ2 π2 .

Pohimi i anasjellte eshte i lehte per tu vertetuar dhe i lihet lexuesit.

Problem 5.2.7 Vertetoni se nqs ne diagrami i meposhtem nderrimtar dy rreshtat jane

vargje te shkrurter ekzakte R-modulesh dhe pasqyrimet e skajeve vertikale jane izomor-
fizma, atehere pasqyrimi i mesit eshte gjithashtu izomorfizem.

f g
0 / A / B / C / 0
α β γ
f0
g0
0 / A0 / B0 / C0 / 0

Zgjidhje. Te tregojme qe β eshte mono. Nqs x ∈ Ker(β), atehere β(x) = 0 dhe g 0 β(x) =
0, γg(x) = 0. Por γ eshte izo, ndaj kemi qe g(x) = 0 qe sjell se x ∈ Ker(g) = Im(f ),
prandaj x = f (a) per ndonje a ∈ A. Keshtu qe (βf )(a) = 0 dhe atehere kemi qe f 0 α(a) =
0 por f 0 mono keshtu qe α(a) = 0 dhe meqe α eshte izo, rrjedh se a = 0, prandaj
x = f (a) = 0.
Le te jete y 0 ∈ B 0 cfd. Per elementin g 0 (y 0 ) ∈ C 0 ekziston nje c ∈ C qe g 0 (y 0 ) = γ(c)
sespe γ eshte izo. Nderkaq c = g(b) per b ∈ B sespe g eshte epi. Mund te zevendesojme
dhe kemi g 0 (y 0 ) = γ(g(b)), por γ(g(b)) = g 0 β(b), prandaj g 0 (y 0 ) = g 0 (β)(b) prej nga del
se y 0 − β(b) ∈ Ker(g 0 ) = Im(f 0 ), prandaj y 0 − β(b) = f 0 (a0 ) per ndonje a0 ∈ A0 . Mqs α
eshte izo, ekziston nje a ∈ A qe a0 = α(a). Mund te shkruajme tani y 0 − β(b) = f 0 (a0 ) =
f 0 (α(a)) = βf (a) e cila sjell qe y 0 = β(b − f (a)) ∈ Im(β).
Teknika qe perdorem per te zgjidhur ushtrimin quhet ndjekje diagrami.

Elton Pasku 123

Problem 5.2.8 Nqs vargu

0 / A1
ι /A π / A2 / 0,

eshte varg i shkurter ekzakt R-modulesh i tille qe pasqyrimi π ndahet, dmth qe ekziston
ρ : A2 → A i tille qe π ◦ ρ = 1A2 , atehere A ∼
= A1 ⊕ A2 . Ne nje rast si ky ρ do te quhet
seksion i π.

Zgjidhje. Ky problem zgjidhet duke perdorur ushtrimin paraardhes. Per kete konside-
rojme diagramin

ι1 π2
0 / A1 / A1 ⊕ A2 / A2 / 0
1A1 β 1A2
ρ
0 / A1 ι / Ao π
/ A2 / 0
ku β eshte morfizmi i induktuar i ciftit te morfizmave ι1A1 dhe ρ1A2 . Diagrami eshte
komutativ sepse βι1 = ι1A1 dhe

(πβ)(a1 , a2 ) = π(ι(a1 ) + ρ(a2 )) = 0 + πρ(a2 ) = 1A2 (a2 ) = a2 = (1A2 π2 )(a1 , a2 ).

Problem 5.2.9 Nqs ne diagramin e meposhtem

π1 π2
A1 o / Ao /A
2
i1 i2

kemi qe π1 i1 = 1A1 , π2 i2 = 1A2 dhe qe cifti (i1 , π2 ) eshte ekzakt, atehere A ∼

= A1 ⊕ A2 .

Problem 5.2.10 Le te jete α : A → A nje R-homomorfizem i tille qe α2 = α. Vertetoni

se A ∼
= Kerα ⊕ Imα.

Zgjidhje. Meqe α2 = α, atehere α3 = α dhe per cdo y = α(a) ∈ Im(α) kemi

α(α(y)) = α(α(α(a))) = α3 (a) = α(a) = y,

keshtu qe α ◦ α = 1Im(α) . Keto te dhena mund te hidhen ne diagramin e meposhtem

Ao
α
0 / Ker(α)
ι / / Im(α) /0
α

i cili eshte ekzakt. Nga ushtrimi 5.2.8 tani kemi qe A ∼

= Kerα ⊕ Imα.

Elton Pasku 124

Problem 5.2.11 Le te jene dhene Aλ dhe A0λ dy familje R-modulesh ku Λ bashkesi jo-
boshe. Te vertetohet se nqs αλ : Aλ → A0λ jane nje familje R-homomorfizmash, atehere
ekziston vetem nje w : ⊕λ∈Λ Aλ → ⊕λ∈Λ A0λ e tille qe πλ wιλ = αλ per cdo λ ∈ Λ.

Zgjidhje. Morfizmi i kerkuar w induktohet nga familja ι0λ αλ sic tregohet ne diagramin
me poshte:
ιλ
Aλ / ⊕Aλ
αλ

A0λ w

ι0λ !
⊕A0λ
Komutativiteti i ketij diagrami thote qe wιλ = ι0λ αλ dhe po te post kompozojme me πλ
marrim πλ wιλ = πλ ι0λ αλ = αλ .

Problem 5.2.12 (Njihet si Lema 5) Supozojme se jepet diagrami nderrimtar me te dy

rreshtat ekzakte
f1 f2 f3 f4
A1 / A2 / A3 / A4 / A5
ϕ1 ϕ2 ϕ3 ϕ4 ϕ5

B1 / B2 / B3 / B4 / B5
g1 g2 g3 g4

dhe supozojme se kenaqen keto kondita:

i) ϕ2 dhe ϕ4 jane izomorfizma,

ii) ϕ1 eshte syrjektiv, dhe

iii) ϕ5 eshte injektiv.

Atehere, ϕ3 eshte izomorfizem.

Zgjidhje. ϕ3 eshte injektiv: Le te jete ϕ3 (a) = 0. Atehere, 0 = g3 ϕ3 (a) = ϕ4 f3 (a) ⇒

Elton Pasku 125

e rreshtit te siperm.
ϕ3 eshte syrjektiv: Vertetimi i kesaj do te ndahet ne dy pjese. Se pari, img2 ⊂ imϕ3 :
per kete marim b0 ∈ B2 , atehere b0 = ϕ2 (a) per ndonje a ∈ A2 meqe ϕ2 eshte syrjektiv.
Por tani, g2 (b0 ) = g2 ϕ2 (a) = ϕ3 f2 (a) ∈ imϕ3 . Se fundi, supozojme se b ∈ B3 . Atehere,
g3 (b) ∈ B4 = imϕ4 , prej nga ∃a ∈ A4 i tille qe g3 (b) = ϕ4 (a). Tani, 0 = g4 g3 (b) =
g4 ϕ4 (a) = ϕ5 f4 (a) nga ekzaktesia e rreshtit te poshtem, keshtu qe f4 (a) = 0, meqe ϕ5
eshte injektiv. Atehere, a = f3 (a0 ) per ndonje a0 ∈ A3 nga ekzaktesia e rreshtit te siperm.
Per rrjedhoje, g3 (b) = ϕ4 (a) = ϕ4 f3 (a0 ) = g3 ϕ3 (a0 ), qe do te thote se b − ϕ3 ((a0 )) ∈
kerg3 = img2 ⊂ imϕ3 . Kjo do te thote akoma se b − ϕ3 (a0 ) = ϕ3 (a00 ) per ndonje a00 ∈ A3 ,
keshtu qe b = ϕ3 (a0 + a00 ).

Problem 5.2.13 Nqs eshte dhene nje diagram komutativ modulesh

ϕ
A / B
α β

C / D,
ψ

tregoni se ϕ dhe ψ induktojne nje homomorfizem Kerα → Kerβ, e gjithashtu nje homo-
morfizem Cokerα → Cokerβ.

Zgjidhje. Shenojme me ϕ∗ : Kerα → Kerβ qe x 7→ ϕ(x), pra ϕ∗ eshte ngushtimi i ϕ ne

Kerα. Te shohim nese vlerat i ka vertet ne Kerβ. Vertet, per x ∈ Kerα,

β(ϕ∗ (x)) = βϕ(x) = ψα(x) = 0.

Si ngushtim i nje homomorfizmi, ϕ∗ eshte homomorfizem.

Percaktojme ψ∗ : Cokerα → Cokerβ tq ψ∗ (y + Imα) = ψ(y) + Imβ. Duhet treguar se
pari qe ky eshte i mire percaktuar, dhe pastaj qe eshte morfizem. Nqs y ∈ Imα, atehere
y = α(a), rrjedhimisht ψ(y) = ψα(a) = βϕ(a) ∈ Imβ. Meqe eshte percaktuar ne terma
te ψ i cili eshte morfizem, atehere edhe ψ∗ do te jete i tille.

ϕ ψ
Problem 5.2.14 Tregoni se ne cfare menyre nje varg ekzakt A / B /C mund
te perftohet duke kompozuar (ne nje fare sensi) vargjet e shkurter ekzakte te meposh-
tem: 0 / Kerϕ / A / Imϕ /0 , 0 / Imϕ / B / Imψ /0 dhe
0 / Imψ / C / C/Imψ / 0.

Elton Pasku 126

Problem 5.2.15 Jepet nje diagram komutativ modulesh me rreshta ekzakte
ϕ ψ
0 / A / B / C / 0
α β γ
ϕ0
ψ0

0 / A0 / B0 / C0 / 0
Vertetoi se
ϕ∗ ψ∗
0 / Kerα / Kerβ / Kerγ

eshte ekzakt, dhe po ashtu edhe

ϕ0∗ ψ∗0
Cokerα / Cokerβ / Cokerγ / 0.

Zgjidhje. Per vargun e pare, duhet treguar se ϕ∗ eshte mono dhe se Imϕ∗ = Kerψ ∗ . E
para eshte evdiente sepse ϕ∗ eshte ngushtim i ϕ qe eshte monomorfizem. Per te dyten,
eshte e qarte qe Imϕ∗ ⊆ Kerψ ∗ sepse ψϕ = θ. Anasjellas, nqs b ∈ Kerψ ∗ , dmth ψ(b) = 0,
atehere b ∈ Kerψ = Imϕ, rrjedhimisht b = ϕ(a). Te tregojme se a ∈ Kerα. Llogaritim

ϕ0 (α(a)) = β(ϕ(a)) = β(b) = 0

e meqe ϕ0 eshte mono, del se α(a) = 0, pra a ∈ Kerα, dhe per pasoje b = ϕ(a) = ϕ∗ (a) ∈
Imϕ∗ .
Per vargun e dyte, tregojme fillimisht qe ψ∗0 eshte epi. Le te jete c0 + Imγ ∈ Cokerγ.
Meqe ψ 0 eshte epi, ekziston nje b0 ∈ B 0 qe ψ 0 (b0 ) = c0 . Atehere ψ∗0 (b0 + Imβ) = ψ 0 (b0 ) +
Imγ = c0 + Imγ. Per ekzaktesine ne mes, eshte e qarte qe Imϕ0∗ ⊆ Kerψ∗0 sepse ψ 0 ϕ0 = θ.
Anasjellas, nqs b0 + Imβ ∈ Kerψ∗0 , atehere ψ 0 (b0 ) ∈ Imγ, pra ekziston c ∈ C tq ψ 0 (b0 ) =
γ(c). Meqe ψ eshte epi, ekziston b ∈ B tq c = ψ(b), atehere ψ 0 (b0 ) = γ(c) = γ(ψ(b)) =
ψ 0 β(b), qe dmth se b0 − β(b) ∈ Kerψ 0 = Imϕ0 dhe per pasoje ka ekzistuar nje a0 ∈ A0
tq b0 − β(b) = ϕ0 (a0 ). Nga kjo marim qe b0 = β(b) + ϕ0 (a0 ) dhe po te kalojme tek klasat
perkatese kemi

b0 + Imβ = (β(b) + ϕ0 (a0 )) + Imβ = (β(b) + Imβ) + (ϕ0 (a0 ) + Imβ) = ϕ0∗ (a0 + Imα)

qe tregon se b0 + Imβ ∈ Imϕ0∗ .

ϕ ψ
Problem 5.2.16 Provoni se nqs 0 / A /B / C / 0 eshte varg i shkurter
ekzakt modulesh, atehere per cdo modul M , mund te ndertohen vargje ekzakte si me posh-
te: 0 / A⊕M / B⊕M / C /0 dhe 0 / A / B⊕M / C ⊕M / 0.

Elton Pasku 127

Zgjidhje. Percaktojme vargun

ϕ⊕1M ψπ1
0 / A⊕M / B⊕M /C / 0

ku (ϕ ⊕ 1M )(a, m) = (ϕ(a), m), ndersa ψπ1 (b, m) = ψ(b). Provoni ekzaktesine...

Percaktojme vargun

ι1 ϕ ψ⊕1M
0 / A / B⊕M / C ⊕M / 0

ku ι1 ϕ : A → B ⊕ M tq a 7→ (ϕ(a), 0), dhe pasqyrimi i dyte eshte i ngjashem me

korresponduesin e vargut te pare. Provoni ekzaktesine edhe per kete varg.

Problem 5.2.17 Provoni se f : M → N eshte epimorfizem, atehere dhe vetem atehere

kur Cokerf = {0}.

Problem 5.2.18 Provoni se f : M → N eshte nje homomorfizem, atehere vargu

f
0 / Kerf / M / N / Cokerf / 0

eshte ekzakt.

f g
Problem 5.2.19 Le te jete A / B / C h / D nje varg ekzakt. Provoni se f eshte
syrjektive atehere dhe vetem atehere kur h eshte injektive.

β γ
Problem 5.2.20 Le te jete A α / B / C /D δ / E nje varg ekzakt. Provoni
se nqs α dhe δ jane izomorfizma, atehere C = {0}.

5.3 Modulet e lirë, projektivë dhe injektivë

Nje nenbashkesi X e nje moduli A quhet bashkesi gjeneruese e A-së nqs cdo element
P
shkruhet ne formen x∈X rx x (rx ∈ R dhe vetem nje numer i fundem prej rx -eve jane
jo-zero). Bashkesia gjeneruese X quhet baze e modulit A nqs cdo element ka nje paraqitje
te vetme ne formen e mesiperme. Moduli do te quhet i lire nqs ekziston nje baze per te.

Shëmbull 5.3.1 Hapesira lineare (R2 , +, (·)R ) eshte R-modul i lire me baze e1 = (1, 0), e2 =
(0, 1). Se dyti, nqs R eshte nje unaze unitare, atehere e pare si R-modul i majte, ajo eshte
e lire me baze {1}.

Elton Pasku 128

Teoremë 5.3.2 Nje modul eshte i lire nqs ai eshte izomorf me nje shume te drejte kopjesh
izomorfe te R-modulit R.

Rλ ku Rλ ∼
L
Vërtetim. Nqs A = λ∈Λ = R per cdo λ ∈ Λ, shenojme me eλ elementin e
A-së qe ka 1 ne koordinaten λ dhe zero ne koordinatat e tjera. Nqs f = (rλ )λ∈Λ eshte nje
L
element i λ∈Λ Rλ , atehere ai shkruhet ne formen
X
f= rλ eλ
λ∈Λ
L
dhe kjo shprehje eshte e vetme, prandaj λ∈Λ Rλ eshte modul i lire me baze X =
{eλ |λ ∈ Λ}. Anasjellas, supozojme se F eshte modul i lire me baze X, dhe konsideroj-
L
me modulin x∈X Rx ku per cdo x ∈ X, Rx eshte kopje izomorfe e R-së. Percaktoj-
L
me ψ : F → x∈X Rx si me poshte: nqs f ∈ F atehere f shkruhet ne menyre unike
P
f = rx x. Percaktojme ψ(f ) = (rx )x∈X i cili eshte nje R-homomorfizem. Anasjelltas,
x∈X L
percaktojme nje R-homomorfizem φ : x∈X Rx → F si me poshte. Se pari percaktojme
R-homomorfizmat φx : Rx → F te tille qe rx 7→ rx x. Nga vetia universale e shumes se
L
drejte x∈X Rx (Teorema 5.2.1), perftojme nje R-homomorfizem

ιx /
L
Rx Rx
x∈X
φ
φx
"
F
tq
X X
ιx (rx ) 7→ rx x
x∈X x∈X

Tani eshte e lehte te tregohet se φ dhe ψ jane homomorfizma dhe te anasjellte te njeri-
tjetrit.

Teoremë 5.3.3 (Vetia universale e moduleve të lirë) Supozojme se F eshte modul
i lire me baze X. Atehere, per cdo pasqyrim f : X → M ne ndonje modul M ekziston nje
homomorfizem i vetem φ : F → M qe zgjeron pasqyrimin f .
P
Vërtetim. Nqs shenojme f (x) = mx dhe nqs a = rx x atehere percaktojme φ(a) =
P
rx mx . Pasqyrimi φ eshte zgjerim i f -së, eshte homomorfizem dhe i vetem me keto cilesi.

Elton Pasku 129

Pohim 5.3.4 Cdo modul eshte modul faktor i nje moduli te lire.

Vërtetim. Supozojme se moduli M eshte gjeneruar nga bashkesia X. Shenojme me

L
F = x∈X Rx modulin e lire me baze X = {ex |x ∈ X}. Nga Teorema 5.3.3 ekziston nje
homomorfizem φ : F → M i tille qe ex 7→ x. Meqenese X gjeneron M -në, atehere φ eshte
syrjeksion.

Teoremë 5.3.5 (Vetia projektive e moduleve të lirë) Nqs ne diagramin

F
π0
π

A // B
µ

F eshte modul i lire, π homomorfizem cfardo kurse µ epimorfizem, atehere ekziston ho-
momorfizmi π 0 : F → A qe e ben nderrimtar diagramin.

Vërtetim. Let jete X nje baze e F -së dhe π(x) = bx . Meqe µ eshte syrjektiv, ekziston
ax ∈ A i tille qe µ(ax ) = bx . Ndertojme pasqyrimin e X-it ne A qe x 7→ ax . Nga rezultati i
Teoremes 5.3.3 ky pasqyrim zgjerohet ne nje homomorfizem π 0 : F → A. Meqenese µ ◦ π 0
dhe π barazohen ne bashkesine X te gjeneratoreve te F -së, atehere ata jane te barabarte.

Përkufizim 5.3.6 Nje modul P quhet projektiv nqs gezon vetine e Teoremes 5.3.5, dmth
kur per cdo epimorfizem µ : A → B dhe cdo homomorfizem π : P → B, ekziston nje
pasqyrim π 0 qe ploteson diagramin

P
π0
π

A // B
µ

Po japim tani perkufizimin e moduleve injektive te cilet se bashku me modulet pro-

jektive do ti shohim ne nje drite tjeter ne paragrafin 5.7.

Përkufizim 5.3.7 Nje modul E do te quhet injektiv nqs per cdo monomorfizem A ,→ B
dhe cdo homomorfizem f : A → E ekziston nje homomorfizem g : B → E qe e ben

Elton Pasku 130

nderrimtar diagramin e meposhtem

ϕ
A / B
f
g
~
E

Problem 5.3.8 Le te jene dhene |X| = |Y | dy bashkesi ekuipotente. Te tregohet se

⊕x∈X Rx ∼
= ⊕y∈Y Ry , pra qe R-modulet e lire me baze perkatesisht X dhe Y jane izomorfe.

Problem 5.3.9 Dy grupe te lire abeliane (Z-module te lire) jane izomorfe atehere dhe
vetem atehere kur kane baza ekuipotente.

Zgjidhje. Le te jene F dhe G grupe te lire abeliane me baza X dhe Y perkatesisht. Do

tregojme se nqs F ∼
= G, atehere |X| = |Y |. Le te jete p nje numer prim. Atehere F/pF
eshte hapesire lineare mbi Zp . Ne vazhdim tregohet se si baze e kesaj hapesire eshte
pikerisht {x + pF |x ∈ X}. Kjo eshte sigurisht nje bashkesi perftuesish e F/pF , keshtu qe
P
mbetet per tu treguar pavaresia lineare. Per kete supozojme se [mx ](x + pF ) = 0 ku
P
[mx ] ∈ Zp dhe vetem nje numer i fundem [mx ] jane 6= [0]. Prej ketu kemi qe mx x ∈ pF ,
P P
dhe per pasoje mx x = pnx x ku nx ∈ Z. Meqe X eshte baze e F , kemi qe mx = pnx
per cdo x ∈ X, dhe si rrjedhoje, [mx ] = [0] per cdo x ∈ X. Pra kemi pavaresine lineare.
Nderkaq eshte e kuptueshme qe {x + pF |x ∈ X} eshte ekuipotente me X. Pra kemi qe
F/pF eshte hapesire me baze ekuipotente me X. Ne menyre analoge tregohet se G/pG
eshte hapesire me baze ekuipotente me Y , e meqe F ∼
= G, edhe F/pF ∼
= G/pG e per
pasoje |X| = |Y |.

Problem 5.3.10 Le të jetë G grupi aditiv Z[x] që ka për elementë polinomet me koefi-
cientë të plotë. Provoni që G × Z ∼
= G × Z × Z por Z ∼
6= Z × Z.

Zgjidhje. Grupi G = Z[x] eshte grup i lire abelian me baze N ∪ {0} = N∗ . Atehere,
G ⊕ Z ⊕ Z eshte i lire abelian me baze ekuipotente me N∗ . Po ashtu eshte edhe G ⊕ Z,
prandaj G ⊕ Z ⊕ Z ∼
= G ⊕ Z. Nderkaq Z ∼
6= Z ⊕ Z sepse jane te lire me baza me kardinale
te ndryshme.

Problem 5.3.11 Provoni se shuma e drejte e dy moduleve projektive eshte gjithashtu

projektiv.

Elton Pasku 131

Zgjidhje. Le te jene P1 dhe P2 module projektive, dhe P1 ⊕ P2 shuma e tyre e drejte.
Supozojme tani se jepet ky diagram morfizmash

P1 ⊕ P 2
π

A //B
µ

ku µ eshte epimorfizem ndersa π homorfizem cfd, dhe duam te gjejme nje π 0 : P1 ⊕P2 → A
qe µπ 0 = π. Qe te shfrytezojme projektivitetin e seciles Pi shtojme ne diagram edhe dy
injeksionet ιi : Pi → P1 ⊕ P2 , dhe per secilin kompozim πιi , nga vetia projektive e Pi
lidhur me µ kemi ekzistencen e nje πi0 : Pi → A tq diagrami me poshte eshte komutativ

Pi
ιi
πi0

P1 ⊕ P 2
π

A //B
µ

qe dmth se µπi0 = πιi . Tani shfrytezojme vetine universale te P1 ⊕ P2 lidhur me familjen

e πi0 , dhe kemi ekzistencen e nje homomorfizmi π 0 : P1 ⊕ P2 → A qe per cdo i = 1, 2,
π 0 ιi = πi0 , ose e thene ndryshe qe trekendeshi i vogel lart ne diagramin me poshte te jete
komutativ per cdo i = 1, 2.
Pi
ιi
πi0
P1 ⊕ P2
π
x π0
A // B
µ

Atehere do te kishim qe µπ 0 ιi = µπi0 = πιi qe do te thote se µπ 0 dhe π perputhen tek secila

prej Pi -ve, atehere vetia universale e shumave te drejta thote qe µπ 0 dhe π perputhen ne
P1 ⊕ P 2 .

Problem 5.3.12 Vertetoni se cdo shumator i nje moduli projektiv eshte gjithashtu mo-
dul projektiv.

Zgjidhje. Ketu jepet qe nje modul i formes P ⊕ Q eshte projektiv dhe duhet treguar
qe P (e po ashtu Q) eshte projektiv. Per cdo epimorfizem µ : A → B modulesh dhe cdo

Elton Pasku 132

ρ1 : P → B te ekzistoje nje ρ01 : P → A qe diagrami i meposhtem te jete komutative

P
ρ01
ρ1

A // B
µ

Konsiderojme kete diagram

P ⊕Q
ρ1 ⊕1Q

A⊕Q // B⊕Q
µ⊕1Q

ku pasqyrimit µ ⊕ 1Q dhe ρ1 ⊕ 1Q jane induktuar nga nga pasqyrimet korrespondues tek

diagrami i meparshem dhe identiku ne Q duke shfrytezuar vetine universale te shumave
te drejta. Eshte e kuptueshme qe µ ⊕ 1Q eshte syrjektiv, dhe meqe P ⊕ Q eshte projektiv,
atehere ekziston nje ρ0 : P ⊕ Q → A ⊕ Q qe diagrami i meposhtem te jete komutativ

P ⊕Q
ρ0
ρ1 ⊕1Q
x
A⊕Q // B⊕Q
µ⊕1Q

dmth qe (µ ⊕ 1Q )ρ0 = ρ1 ⊕ 1Q . Tani konsiderojme kete diagram

P
ιP

P ⊕Q
ρ0
ρ1 ⊕1Q
x
A⊕Q // B⊕Q
µ⊕1Q
πA πB

A / B
µ

ku sic mund te verifikohet lehtesisht, katerkendeshi poshte eshte komutativ, dhe πB (ρ1 ⊕
1Q )ιP = ρ1 . Duke ndjekur diagramin shohim qe

µπA ρ0 ιP = πB (µ ⊕ 1Q )ρ0 ιP

= πB (ρ1 ⊕ 1Q )ιP

= ρ1

Elton Pasku 133

Problem 5.3.13 Vertetoni se cdo shume e drejte e nje familje te fundme modulesh eshte
izomorfe me produktin e po asaj familjeje.

Problem 5.3.14 Le te jene m, n ∈ N numra relativisht te thjeshte. Tregoni se Zm eshte

modul projektiv por jo i lire mbi unazen Zmn .

Zgjidhje. Se pari mund te percaktojme nje veprim te unazes Zmn nga e majta mbi grupi
abelian Zm duke pozuar x̄∗ ȳ = xy per cdo x̄ ∈ Zmn dhe ȳ ∈ Zm . Veprimi tregohet se eshte
korrekt dhe se ploteson konditat qe Zm te jete Zmn modul i majte. Ne te njejten menyre
edhe Zn eshte nje Zmn modul i majte. Fakti qe pmmp(m, n) = 1, sjell qe Zmn ∼
= Zm ⊕ Zn
si grupe abeliane, por edhe si Zmn -module te majte (pse?). Me tej duke qene se Zmn eshte
projektiv si Zmn -modul (pse?), atehere cdo shumator i drejte i saj do te jete gjithashtu
projektiv, pra projektiv eshte edhe Zm . Se fundi Zm nuk eshte i lire si Zmn -modul sepse
do te duhej te ishte shume e drejte kopjesh izomorfe te Zmn .

Problem 5.3.15 Ndryshe nga hapesirat lineare te cilat gezojne vetine qe nenhapesirat
e tyre jane me gjenerim te fundem nqs hapesira vete eshte e tille, modulet nuk e kane
kete veti. Tregoni nje shembull.

Zgjidhje. Le te jete X nje bashkesi e pafundme e numerueshme dhe e indeksuar sipas

numrave natyrore: x1 , x2 , ..., xn , ... dhe le te jete F [X] monoidi i lire me perftuese X qe
ka per elemente vargjet e fundme (xi1 , ..., xis ) se bashku me vargun pa asnje shkronje
qe e shenojme me λ. Shumezimi eshte bashkengjitja e vargjeve. Keshtu λ luan rolin e
njeshit per F [X]. Me tej konsiderojme unazen monoidale ZF [X] qe ka per elemente te
gjithe polinomet me koeficiente te plote dhe si variabla ka elemente te F [X]. Mbledhja +
dhe shumezimi · ne ZF [X] jane ato qe percaktohen mbi polinomet. Atehere (ZF [X], +, ·)
eshte nje unaze me njesh λ dhe si e tille mund te konsiderohet si nje modul i lire mbi
vetveten me baze (perftues) λ. Le te jete tani C bashkesia e te gjithe polinomeve nga
ZF [X] monomet e te cileve mbarojne me nje shkronje me indeks çift. Mund te tregohet
se (i) C eshte nenmodul i majte i ZF [X], dhe se (ii) C nuk mund te jete me perftim te
fundem si modul i majte.

Elton Pasku 134

5.4 Kategoritë dhe funktorët. Disa kuptime bazë
Përkufizim 5.4.1 Nje kategori C eshte nje klase objektesh A, B, C, ... se bashku me

i. nje familje bashkesish HomC (A, B) per cdo cift objektesh A, B dy nga dy jo prerese;

ii. per cdo treshe objektesh A, B, C nje funksion qe i lidh cdo α ∈ HomC (A, B) dhe
cdo β ∈ HomC (B, C) nje element βα ∈ HomC (A, C);

iii. nje funksion qe i lidh cdo objekti A nje element 1A ∈ HomC (A, A);

qe plotesojne keto aksioma:

a. shoqerimtaria: nqs α ∈ HomC (A, B), β ∈ HomC (B, C), γ ∈ Hom(C, D), atehere
γ(βα) = (γβ)α;

b. elementi i njesishem: nqs α ∈ Hom(A, B), atehere α1A = α = 1B α.

Shpesh do te shkruajme α : A −→ B ne vend te α ∈ Hom(A, B) dhe do te quajme α-en

nje morfizem me fillim ne A dhe fund ne B. Elementi βα tek [ii.] i Perkufizimit 5.4.1
quhet kompozim e α-es me β-en dhe kryhet sa here qe fundi i α-es perputhet me fillimin
e β-es.

Përkufizim 5.4.2 Do te themi qe nje kategori C 0 eshte nenkategori e kategorise C nqs

(i) C 0 ⊆ C.

(ii) HomC 0 (a, b) ⊆ HomC (a, b) for all (a, b) ∈ C 0 × C 0 .

(iii) Kompozimi i cdo dy morfizmave ne C 0 eshte i njejte me kompozimin e tyre ne C.

(iv) 1a eshte i njejti ne C 0 me ate ne C per cdo a ∈ C 0 .

Shëmbuj 5.4.3 i) Kategoria e grupeve abeliane Ab ka si klase objektesh te gjithe

grupet abeliane dhe si morfizma te gjithe homomorfizmat e grupeve abeliane.

ii) Po njelloj, kategoria e grupeve Grp ka si klase objektesh te gjithe grupet dhe si
morfizma te gjithe homomorfizmat e grupeve. Duket qarte qe Ab eshte nenkategori
e Grp.

Elton Pasku 135

iii) Kategoria e bashkesive Set qe ka si objekte te gjithe bashkesite dhe si morfizma
pasqyrimet midis bashkesive.

iv) Kategoria R-Mod e moduleve te majtë mbi nje unaze unitare R qe ka si objekte
R-modulet e majte dhe si morfizma te gjithe R-homomorfizmat midis tyre.

v) Kategoria Mod-R e moduleve te djathtë mbi nje unaze unitare R qe ka si objekte

R-modulet e djathte dhe si morfizma te gjithe R-homomorfizmat midis tyre.

vi) Nje kategori me nje objekt ∗ eshte monoid me elemente morfizmat qe dalin e hyjne
tek ky objekt dhe si njesh eshte 1∗ .

vii) Anasjellas, cdo monoid (M, ·) mund te shihet si kategori me nje objekt ku si objekt
eshte vete monoidi M ndersa si morfizma jane translacionet e majte λa : M → M
qe x 7→ a · x. Mund te verifikohet qe kompozimit te cdo dy transalcioneve λa ◦ λb
i korrespondon λa·b , dhe ne kete kuptim tani rolin e prodhimit te elementeve te
M e mer kompozimi i translacioneve. Translacioni λe eshte morfizmi identik pra
λe = 1M ku e eshte njeshi i M .

Përkufizim 5.4.4 Le te jene C dhe D dy kategori. Funktor kovariant T i C-së në D eshte
nje cift funksionesh (te dy te shenuar me te njejten shkronje T ): Funksioni i objekteve
qe i cakton cdo objekti C ∈ C nje objekt T (C) ∈ D, dhe funksioni i pasqyrimeve qe i
cakton cdo morfizmi γ : C → C 0 te C-së nje morfizem T (γ) : T (C) → T (C 0 ) te D-së. Ky
cift funksionesh duhet te plotesoje konditat e meposhtme:

a) T (1C ) = 1T (C) per cdo C ∈ C;

b) T (βγ) = T (β)T (γ) kurdohere qe βγ eshte percaktuar ne C.

Shëmbull 5.4.5 Le te jete R nje unaze unitare cfardo. Funktori F : Set → R-Mod i lidh
cdo bashkesie X R-modulin e lire x∈X Rx me baze X dhe cdo pasqyrimi α : X → X 0 ,
L
L L
R-homomorfizmin F (α) : x∈X Rx → x0 ∈X 0 Rx0 ekzistenca e te cilit rrjedh nga vetia
universale e moduleve te lire (Teorema 5.3.3). Konkretisht
!
X X
F (α) ιx (rx ) = ια(x) (rα(x) ).
x∈X x0 ∈X 0

Elton Pasku 136

Nqs tani α : X → X 0 dhe β : X 0 → X 00 , atehere
!
X X
F (βα) ιx (rx ) = ι(βα)(x) (r(βα)(x) ).
x∈X x00 ∈X 00

Nderkaq
!! !
X X
F (β) F (α) ιx (rx ) = F (β) ια(x) (rα(x) )
x∈X x0 ∈X 0
X
= ιβ(α(x)) (rβ(α(x)) ).
x00 ∈X 00

Duke krahasuar gjejme se F (βα) = F (β)F (α). Dhe se fundi, per cdo X ∈ Set, F (1X ) =
1F (X) sepse !
X X X
F (1X ) ιx (rx ) = ι1X (x) (r1X (x) ) = ιx (rx ).
x∈X x∈X x∈X

Shëmbull 5.4.6 Nqs A ∈ R-Mod eshte nje R-modul i fiksuar, atehere shenojme me
HomR (A, •) : R-Mod → Ab ciftin e pasyrimeve (shenuar me te njejtin simbol HomR (A, •))
qe cdo moduli B i ve ne korrespondence grupin abelian HomR (A, B) te Lemes 5.1.8 dhe
cdo R-homomorfizmi β : B → B 0 i ve ne korrespondence homomorfizmin e grupeve
abeliane
HomR (A, β) : HomR (A, B) → HomR (A, B 0 ) (5.2)

te tille qe HomR (A, β)(f ) = β ◦ f per cdo f ∈ HomR (A, B). Pasqyrimi HomR (A, β) eshte
homomorfizem pasi

HomR (A, β)(f1 + f2 ) = β ◦ (f1 + f2 ) = β ◦ f1 + β ◦ f2 = HomR (A, β)(f1 ) + HomR (A, β)(f2 ).

Nga ana tjeter, per cdo objekt B,

HomR (A, 1B ) = idHomR (A,B) dhe HomR (A, β 0 β) = HomR (A, β 0 )HomR (A, β) (5.3)

ku idHomR (A,B) eshte homomorfizmi identik i grupit abelian HomR (A, B) ne vetvete dhe
β e β 0 jane morfizma ne R-Mod per te cilat kompozimi eshte i mundur.

Së bashku, (5.2) dhe (5.3) tregojne se HomR (A, •) eshte funktor kovariant i R-Mod ne
Ab.

Elton Pasku 137

Problem 5.4.7 Shenojme me A : Grp → Grp ciftin e pasqyrimeve i pari prej te
cileve cdo grupi G i ve ne korrespondence abelianizimin e tij G/[G, G] ku [G, G] eshte
nengrupi i komutatoreve i G-së, kurse i dyti cdo homomorfizmi h : G → G0 grupesh i ve ne
korrespondence homomorfizmin A(h) : G/[G, G] → G0 /[G0 , G0 ] te tille qe A(h)(g[G, G]) =
h(g)[G0 , G0 ]. Te tregohet qe A eshte funktor. Ky funktor quhet funktori faktor-komutator.

Përkufizim 5.4.8 Le te jete C nje kategori dhe i : C → D nje morfizem ne te. Morfizmi
i do te quhet izomorfizem nqs ekziston j : D → C i tille qe ij = 1D dhe ji = 1C .

Përkufizim 5.4.9 Le te jene S dhe T dy funktore kovariante te C ne D. Transformim

natyral h : S → T do te quhet nje funksion qe cdo objekti C ∈ C i cakton nje morfizem
h(C) : S(C) → T (C) ne D te tille qe per cdo morfizem γ : C → C 0 diagrami

h(C)
S(C) / T (C)
S(γ) T (γ)

S(C 0 ) / T (C 0 )
h(C 0 )

eshte nderrimtar. Transformimi natyral h : S → T do te quhet ekuivalence natyrale nqs

cdo h(C) : S(C) → T (C) me vetine e mesiperme eshte izomorfizem ne D. Ne kete rast
funktoret T dhe S quhet natyralisht ekuivalente.

Shëmbull 5.4.10 Le te jene dhene I : Grp → Grp funktori identik dhe A : Grp →
Grp funktori faktor-komutator (shih ushtrimin 5.4.7). Psqyrimi h qe cdo grupi G i lidh
pasqyrimin h(G) : G → G/[G, G] te tille qe h(G)(g) = g[G, G] vertetohet lehte qe eshte
nje transformim natyral h : I → A.

Lemë 5.4.11 (Yoneda) Nqs K : D → Set eshte nje funktor kovariant dhe r objekt i D,
atehere ekziston nje bijeksion

y : Nat(HomD (r, •), K) → K(r)

qe con cdo transformim natyral α : HomD (r, •) → K tek αr (1r ).

Vërtetim. Komutativiteti i diagramit me poshte per cdo f : r → d con ne perfundimin

qe i gjithe transformimi α : HomD (r, •) → K eshte percaktuar ne menyre te vetme ne

Elton Pasku 138

vleren αr (1r ).
αr /
HomD (r, r) K(r)
HomD (r,f ) K(f )
αd

HomD (r, d) / K(d)

Përkufizim 5.4.12 Le te jene C dhe D dy kategori. Funktor kontravariant T i C-së

në D eshte nje cift funksionesh (te dy te shenuar me te njejten shkronje T ): Funksioni i
objekteve qe i cakton cdo objekti C ∈ C nje objekt T (C) ∈ D, dhe funksioni i pasqyrimeve
qe i cakton cdo morfizmi γ : C → C 0 te C-së nje morfizem T (γ) : T (C 0 ) → T (C) te D-së.
Ky cift funksionesh duhet te plotesoje konditat e meposhtme:

a) T (1C ) = 1T (C) per cdo C ∈ C;

b) T (βγ) = T (γ)T (β) kurdohere qe βγ eshte percaktuar ne C.

Ne ndryshim nga Perkufizimi 5.4.4, ne perkufizimin e funktorit kontravariant vihet re qe

funksioni i pasqyrimeve ndryshon sensin e morfizmave.

Shëmbull 5.4.13 Nqs B ∈ R-Mod eshte nje R-modul i fiksuar, atehere ne menyre
te ngjashme me shembullin 5.4.6 perkufizohet funktori hom kontravariant HomR (•, B) :
R-Mod → Ab. Mbi objektet HomR (•, B) eshte percaktuar duke pasqyruar: A 7→ HomR (A, B),
dhe mbi morfizmat α : A0 → A si pasqyrimi

HomR (α, B) : HomR (A, B) → HomR (A0 , B) që f 7→ f α.

Ky sigurisht eshte aditiv, pra nje homomorfizem grupesh abeliane. Tani te tregojme vetite
funktoriale te tij.
Nqs
α0 / α /
A00 A0 AQ

αα0

jane dy homomorfizma modulesh ku per efekt vertetimi kemi paraqitur edhe kompozimin
e tyre, ketij diagrami komutative te R − Mod ne Ab i shoqerohet nje tjeter diagram
komutativ
HomR (α,B) HomR (α0 ,B)
HomR (A, B) / HomR (A0 , B) / HomR (A 00
P , B)

HomR (αα0 ,B)

Elton Pasku 139

Per te treguar komutativitetin, shohim qe ne njeren ane kemi

HomR (αα0 , B) : HomR (A, B) → HomR (A00 , B) tq f 7→ f αα0

ndersa ne anen tjeter kemi

HomR (α0 , B) ◦ HomR (α, B) : HomR (A, B) → HomR (A00 , B)

tq per cdo f ∈ HomR (A, B) kemi

(HomR (α0 , B) ◦ HomR (α, B))(f ) = HomR (α0 , B)(HomR (α, B)(f ))

= HomR (α0 , B)(f α) = f αα0 .

Duke krahasuar shohim qe

HomR (αα0 , B) = HomR (α0 , B) ◦ HomR (α, B),

pra kemi kontravariancen. Se fundi, Hom(•, B) con njeshat tek njesha, dmth per cdo
modul A
HomR (1A , B) = idHomR (A,B) ,

sepse
HomR (1A , B)(f ) = f ◦ 1A = f = idHomR (A,B) (f ).

Përkufizim 5.4.14 Cdo morfizem i thjeshtueshem djathtas ne nje kategori C do te quhet

epi, ndersa cdo morfizem i thjeshtueshem majtas do te quhet mono.

Shëmbull 5.4.15 Ne Set mono jane vetem injeksionet kurse epi jane vetem syrjeksionet.

Problem 5.4.16 Tregoni se ne Grp epi jane vetem epimorfizmat kurse mono jane vetem
monomorfizmat.

Zgjidhje. Le te jete ϕ : G → H nje epi ne Grp dhe duam te tregojme se ai eshte

epimorfizem. Shenojme me M := Im(ϕ) dhe supozojme per absurd se M 6= H. Dallojme
dy raste. Rasti i pare kur [H, M ] = 2, rast ne te cilin M C H dhe atehere ka sens H/M .
Kemi kete diagram
µ
G
ϕ
/ H // H/M
θ

Elton Pasku 140

ku µ eshte kanoniku dhe θ eshte homomorfizmi zero. Shihet qe θϕ = µϕ, e meqe ϕ eshte
epi pra i thjeshtueshem djathtas, del se θ = µ, absurde.
Rasti i dyte kur [H, M ] ≥ 3. Shenojme me S(H) grupin e perkembimeve te H. Le te
jene M , M u dhe M v tri klasa te ndryshme nga bashkesia faktore H/M , dhe zgjedhim
nje perkembim σ qe σ(xu) = xv, σ(xv) = xu per cdo x ∈ M dhe kudo gjetke σ eshte
identiku. Me tej percaktohen dy homomorfizma, njeri ψ : H → S(H) tq h 7→ λh ku λh
eshte translacioni i majte me h, dhe i dyti eshte ψ 0 : H → S(H) tq h 7→ σ −1 λh σ. Kemi
tani kete diagram
ψ
G
ϕ
/ H // S(H)
ψ0

Mund te verifikohet se ψϕ = ψ 0 ϕ megjithese ψ 6= ψ 0 .

Problem 5.4.17 Tregoni se ne R-Mod epi jane vetem epimorfizmat kurse mono jane
vetem monomorfizmat.

Zgjidhje. Supozojme se ϕ : A → B eshte nje mono ne R-Mod qe nuk eshte monomor-

fizem. Pra Ker(ϕ) 6= {0}. Kosiderojme diagramin

Ker(ϕ)
ι // A ϕ
/ B
θ

ku ι eshte zhytja dhe θ eshte homomorfizmi zero. Eshte e qarte qe ϕι = θ = ϕθ megjithese

θ 6= ι.

Problem 5.4.18 Te vertetohen izomorfizmat HomR (A, Bi ) ∼

Q Q
= HomR (A, Bi ) dhe
i∈I i∈I
HomR ( ⊕ Ai , B) ∼
Q
= HomR (Ai , B).
i∈I i∈I

Zgjidhje. Percaktojme
Y
Ψ : HomR ( ⊕ Ai , B) → HomR (Ai , B) tq. f 7→ (f ιi )i∈I .
i∈I
i∈I

Ky eshte homomorfizem grupesh abeliane sepse

Ψ(f + g) = ((f + g)ιi )i∈I = (f ιi )i∈I + (gιi )i∈I = Ψ(f ) + Ψ(g).

Eshte injektiv sepse nqs f ∈ Ker(Ψ), atehere

(f ιi )i∈I = (θi )i∈I .

Elton Pasku 141

Por meqe kemi edhe qe
(θιi ) = (θi )i∈I ,

atehere vetia universale e shumave te drejta sjell qe f = θ. Per te treguar se Ψ eshte

Q
epimorfizem, per cdo familje (fi )i∈I ∈ HomR (Ai , B), vetia universale te jep nje ho-
i∈I
momorfizem (te vetem) f ∈ HomR ( ⊕ Ai , B), tq f ιi = fi per cdo i ∈ I, e cila sjell qe
i∈I
(fi )i∈I = (f ιi )i∈I = Ψ(f ). Mund ta kishim shkurtuar vertetimin... (si?).

5.5 Produktet tensorialë të moduleve

Supozojme se A ∈ Mod-R dhe B ∈ R-Mod. Pasqyrim bilinear te A × B ne G ∈ Ab do
te quhet cdo pasqyrim ϕ : A × B → G qe per te gjithe a, a0 ∈ A, b, b0 ∈ B dhe r ∈ R,
kenaq barazimet:

i) ϕ(a, b + b0 ) = ϕ(a, b) + ϕ(a, b0 );

ii) ϕ(a + a0 , b) = ϕ(a, b) + ϕ(a0 , b);

iii) ϕ(ar, b) = ϕ(a, rb).

Përkufizim 5.5.1 Cifti (G, ϕ) quhet produkt tensorial i A ∈ Mod-R me B ∈ R-Mod,

nqs per cdo H ∈ Ab dhe cdo funksion bilinear ψ : A × B → H, ekziston nje θ ∈
HomAb (G, H) i vetem qe e ben diagramin

ϕ
A×B / G
ψ
θ
#
H

nderrimtar.

Vërejtje 5.5.2 Verejme se produktet tensoriale te moduleve jane unike me afersine e

izomorfizmit. Vertet, nqs (G1 , ϕ1 ) dhe (G2 , ϕ2 ) jane produkte tensoriale te moduleve A
dhe B, atehere ekzistojne homorfizmat θ1,2 : G1 → G2 dhe θ2,1 : G2 → G1 te tille qe
θ1,2 ϕ1 = ϕ2 dhe θ2,1 ϕ2 = ϕ1 nga ku marrim qe (θ2,1 θ1,2 )ϕ1 = ϕ1 . Nga vetia universale
e (G1 , ϕ1 ) lidhur me ϕ1 : A × B → G1 marrim qe θ2,1 θ1,2 = 1G1 . Njelloj tregohet se
θ1,2 θ2,1 = 1G2 .

Elton Pasku 142

Duhet te tregojme qe produktet tensoriale ekzistojne duke paraqitur nje menyre konkrete
te perftimit te tyre. Me pare po japim dy lema vertetimin e te cilave po ja leme lexuesit.

Lemë 5.5.3 Le te jete η : F → G nje homomorfizem grupesh dhe H E F i tille qe

H ≤ Ker(η). Atehere, ekziston nje homomorfizem θ : F/H → G i tille qe θπ = η ku
π : F → F/H eshte epimorfizmi kanonik.

Lemë 5.5.4 Ne qofte se π eshte nje pasqyrim syrjektiv dhe θ e θ0 dy pasqyrime te tille
qe θ0 π = θπ, atehere θ0 = θ.

2
Shenojme me F grupin e lire abelian mbi bashkesine A × B qe sipas rezultatit te
Teoremes 5.3.2 dhe verejtjes qe porsa beme, ka trajten
M
F = Z.
A×B

Shenojme me 1a,b elementin e F -së qe ne koordinaten me indeks (a, b) ka njesh dhe zero
ne gjithe koordinatat e tjera. Eshte e qarte se pasqyrimi

i : A × B → F i tille qe i(a, b) = 1a,b

eshte pasqyrim injektiv, pra A × B mund ta shohim si nenbashkesi te F -së.

Le te jete tani H nengrupi i F -së i gjeneruar nga te gjithe elementet e trajtave te
meposhtme

1a,b + 1a0 ,b − 1a+a0 ,b ,

1a,b + 1a,b0 − 1a,b+b0 ,

1ar,b − 1a,rb .

Shkruajme A ⊗ B (ose A ⊗R B kur duam qe R-ja te vihet ne dukje) ne vend te F/H.

Shenojme me a ⊗ b klasen e 1a,b ne grupin faktor A ⊗ B = F/H. Percaktojme

ϕ : A × B → A ⊗ B te tille qe ϕ(a, b) = a ⊗ b.

Gjeneratoret e H-së garantojne qe

(a + a0 ) ⊗ b = a ⊗ b + a0 ⊗ b
a ⊗ (b + b0 ) = a ⊗ b + a ⊗ b0
ar ⊗ b = a ⊗ rb.
2
verejme qe ne saje te shembullit 5.1.3 cdo grup abelian eshte Z-modul

Elton Pasku 143

keto barazime tregojne qe ϕ eshte nje pasqyrim bilinear i A × B ne A ⊗ B. Mbetet te
tregojme qe A ⊗ B eshte produkti tensorial i deshiruar. Meqe F eshte nga percaktimi
grup i lire abelian me baze A × B atehere pasqyrimi ψ zgjerohet ne menyre te vetme ne
nje homomorfizem η, dmth ekziston η : F → G e vetme qe diagrami

A×B i / F (5.4)
ψ
η
#
G
te jete nderrimtar dhe per rrjedhoje ne vecanti kemi qe η(1a,b ) = ψ(a, b). Bilineariteti i
ψ-së dhe nderrimtaria e diagramit sjellin qe η behet zero ne gjeneratoret e H-së e per
pasoje nga Lema 5.5.3 ajo indukton nje homomorfizem θ qe e ben diagramin

A×B i /F

η π
ψ
" &
Go θ
F/H = A ⊗ B

nderrimtar. Mirepo nga percaktimi i ϕ-së kemi qe π ◦ i = ϕ dhe atehere nderrimtaria e

diagramit te mesiperm sjell nderrimtarine e

A×B
ϕ
ψ
" *
Go θ
F/H = A ⊗ B

Per te treguar qe cifti (A ⊗ B, ϕ) eshte produkt tensorial, mbetet te tregojme qe θ e cila

ben diagramin e mesiperm nderrimtar eshte e vetme. Per kete supozojme se θ0 ϕ = ψ, e
atehere θ0 πi = θ0 ϕ = ψ = θπi = ηi prej nga marim qe θ0 π = η per shkak te unicitetit te
η-s ne diagrami (5.4). Atehere, θ0 π = η = θπ cka sjell prej Lemes 5.5.4 barazimin θ0 = θ
per shkak se π eshte syrjektiv.
Pra sic u pa me lart, ne jo vetem treguam qe produktet tensoriale ekzistojne, por edhe
dhame nje procedure per perftimin e tyre.

Pohim 5.5.5 Supozojme se B ∈ R-Mod. Atehere, R ⊗ B ∼

= B si grupe abeliane.

Vërtetim. Per kete mjafton te tregojme qe grupi abelian B ne fakt eshte produkt ten-
sorial i R-së me B-në. Percaktojme

ϕ : R × B → B te tille qe ϕ(r, b) = rb.

Elton Pasku 144

Cdokush mund te provoje lehtesisht qe ϕ eshte pasqyrim bilinear. Supozojme tani qe
ψ : R×B → G ∈ Ab eshte nje pasqyrim bilinear. Atehere, ψ(r, b) = ψ(1, rb). Percaktojme

θ : B → G te tille qe θ(b) = ψ(1, b).

Tani eshte evidente qe θ i percaktuar si me lart eshte i vetmi homomorfizem qe e ben

diagramin
ϕ
R×B / B
θ
#
ψ
G
nderrimtar.
Le te jene dhene A ∈ Mod-R, B, B 0 ∈ R-Mod dhe f ∈ HomR (B, B 0 ). Eshte e mundur
te percaktohet nje homomorfizem grupesh abeliane f∗ : A ⊗ B → A ⊗ B 0 duke perdorur
vetine universale te ciftit (A ⊗ B, ϕ) ne diagramin
ϕ
A×B / A⊗B

iA ×f %
A × B0 f∗

ϕ0 %
A ⊗ B0
Nga nderrimtaria e ketij diagrami rrjedh qe f∗ (a ⊗ b) = a ⊗ f (b).

Rrjedhim 5.5.6 Le te jete A ∈ Mod-R. Atehere, A⊗R : R-Mod → Ab qe cdo B ∈

R-Mod i ve ne korrespondence A⊗B dhe qe cdo f ∈ HomR (B, B 0 ) i ve ne korrespondence
f∗ te pershkruar me siper, eshte nje funktor kovariant nga R-Mod ne Ab.

Vërtetim. Vertetimi i lihet lexuesit si ushtrim.

Vërejtje 5.5.7 Funktori A⊗R eshte edhe aditiv ne sensin qe per cdo f, g ∈ HomR (B, B 0 ),
A ⊗R (f + g) = A ⊗R (f ) + A ⊗R (g). E tregojme kete barazim per cdo perftues a ⊗ b te
A ⊗R B.

(A ⊗R (f + g))(a ⊗ b) = a ⊗ ((f + g)(b)) = a ⊗ (f (b) + g(b))

= a ⊗ f (b) + a ⊗ g(b)

= (A ⊗R f )(a ⊗ b) + (A ⊗R g)(a ⊗ b)

= (A ⊗R f + A ⊗R g)(a ⊗ b).

Elton Pasku 145

Pohim 5.5.8 Supozojme se A ∈ Mod-R, dhe Bi ∈ R-Mod per i ∈ I. Atehere, A ⊗
(⊕Bi ) ∼
= ⊕(A ⊗ Bi ). Izomomorfizmi pasqyron a ⊗ (⊕bi ) ne ⊕(a ⊗ bi ).

Vërtetim. Per te treguar izomorfizmin perdorim trukun e Verejtjes 5.2.3 sipas se ciles
mjafton te gjejme nje familje homomorfizmash (te indeksuar sipas i ∈ I) nga A ⊗ Bi ne
A ⊗ B qe kenaq vetine universale te Teoremes 5.2.1. Na duhet te bejme nje saktesim.
Verejtja dhe teorema qe permendem vlejne per modulet, ndersa ne duam te vertetojme
izomorfizmin ne Ab. Ne fakt, ne Shembullin 5.1.3 kemi thene qe grupet abeliane jane
Z-module keshtu qe Verejtja 5.2.3 mund te shfrytezohet per te treguar izomorfizmin
ne Ab. Shenojme me B = ⊕Bi dhe ϕi ∈ HomR (Bi , B) injeksionet e shumes se drejte
B. Po te aplikojme A⊗ mbi ϕi , marim ϕi∗ ∈ HomZ (A ⊗ Bi , A ⊗ B). Per te realizuar
ϕi∗
trukun e siperpermendur do te tregojme se familja {A ⊗ Bi / A ⊗ B} gezon vetine
universale te Teorems 5.2.1. Pra duhet te tregojme se per cdo G ∈ Ab dhe cdo familje
ψi ∈ HomZ (A ⊗ Bi , G), ekziston nje θ i vetem qe i ben diagramet
ϕi∗
A ⊗ Bi / A⊗B (5.5)
θ
%
ψi
G
te nderrojne per te gjitha i ∈ I. Per kete, shenojme me η : A × B → A ⊗ B dhe
ηi : A × Bi → A ⊗ Bi pasqyrimet bilineare perkates. Atehere, ψi ηi : A × Bi → G eshte
P
pasqyrim bilinear e rrjedhimisht ψi ηi : A × (⊕Bi ) → G eshte i mirepercaktuar (cdo
element i ⊕Bi ka vetem nje numer te fundem koordinatash te ndryshme nga zero) dhe
bilinear. Prandaj ekziston nje θ e vetme qe e ben diagramin
η
A×B / A⊗B
θ
%
P
ψi ηi
G
nderrimtar. Me tej do vertetojme qe pikerisht kjo θ eshte pasqyrimi i kerkuar qe i ben
diagramet (5.5) nderrimtare. Konsiderojme diagramet nderrimtare te meposhtem
ηj
A × Bj / A ⊗ Bj (5.6)
iA ×ϕj ϕj∗
η
A×B / A⊗B
θ
&
P
ψi ηi
G

Elton Pasku 146

Nga ana tjeter kemi qe
X X X
ψi ηi (a, (bk )k∈I ) = ψi ηi (a, bi ) = ψi (a ⊗ bi ),

prej nga marim

X
ψi ηi (iA × ϕj )(a, bj ) = ψj ηj (a, bj ). (5.7)

Nderrimtaria e (5.6) dhe barazimet (5.7) sjellin

X
θϕj∗ ηj = ψi ηi (iA × ϕj ) = ψj ηj .

Duke qene se imazhi i ηj gjeneron A ⊗ Bj , ne marim θϕj∗ = ψj , qe do te thote se diagrami

ϕj∗
A ⊗ Bj / A⊗B
θ
%
ψj
G
eshte nderrues. Mbetet te tregojme qe θ eshte i vetem me kete veti. Supozojme se diagrami
iA ×ϕj
A × Bj / A×B
ηj η
ϕj∗
A ⊗ Bj / A⊗B
θ0
%
ψj
G
eshte nderrues. Atehere,

θ0 η(iA × ϕj ) = ψj ηj = θϕj∗ ηj = θη(iA × ϕj ),

qe do te thote se per te gjitha a ∈ A dhe te gjitha j ∈ I, θη(a, •) dhe θ0 η(a, •) perputhen

ne te gjithe imϕj ⊂ B, e meqe keto imazhe gjenerojne B-në, kemi θη = θ0 η. Por po ashtu
imη gjeneron A ⊗ B, e rrjedhimish marim θ = θ0 c’ka deshem.

Problem 5.5.9 Jepni nje vertetim direkt te Pohimit 5.5.8 duke treguar konkretisht ek-
zistencen e izomorfizmit te kerkuar.

Do ta mbyllim kete paragraf me vertetimin e teoremes themelore te produkteve tensoriale.

Me perpara na duhet kjo

Lemë 5.5.10 Le te jete A ∈ Mod-R. Atehere, per cdo G ∈ Ab, HomZ (A, G) ∈ R-Mod.

Elton Pasku 147

Vërtetim. Percaktojme veprimin e R nga e majta mbi HomZ (A, G) si me poshte. Nqs
r ∈ R dhe f ∈ HomZ (A, G), atehere pozojme (r · f )(a) = f (a · r) per cdo a ∈ A. Ky
percaktim eshte korrekt sespe

(r.f )(a + b) = f ((a + b).r) = f (a.r + b.r) = f (a.r) + f (b.r) = (r.f )(a) + (r.f )(b).

Lema tani vertetohet lehte po te kihet parasysh qe f eshte homomorfizem grupesh abe-
liane dhe A eshte R-modul i djathte.

Teoremë 5.5.11 (Teorema themelore e produkteve tensoriale) Supozojme se A ∈

Mod-R, B ∈ R-Mod dhe G ∈ Ab. Atehere kemi izomorfizmin e grupeve abeliane

HomZ (A ⊗ B, G) ∼
= HomR (B, HomZ (A, G)).

Ky izomorfizem eshte natyral ne A, B dhe ne G, qe do te thote,

a) Nqs ϕ ∈ HomR (B, B 0 ) qe indukton ϕ∗ ∈ HomZ (A ⊗ B, A ⊗ B 0 ), atehere diagrami

∼
HomZ (A ⊗ B 0 , G)
= / HomR (B 0 , HomZ (A, G))
HomZ (ϕ∗ ,G) HomR (ϕ,HomZ (A,G))

HomZ (A ⊗ B, G) / HomR (B, HomZ (A, G))
∼
=

nderron.

b) Nqs ϕ ∈ HomR (A, A0 ), qe indukton ϕ∗ ∈ HomZ (A⊗B, A0 ⊗B) dhe ϕ∗ : HomZ (A0 , G) →
HomZ (A, G), atehere diagrami
∼
HomZ (A0 ⊗ B, G)
= / HomR (B, HomZ (A0 , G))
HomZ (ϕ∗ ,G) HomR (B,ϕ∗ )

HomZ (A ⊗ B, G) / HomR (B, HomZ (A, G))
∼
=

nderron.

c) Nqs ϕ ∈ HomZ (G, G0 ), atehere diagrami

∼
HomZ (A ⊗ B, G)
= / HomR (B, HomZ (A, G))
HomZ (A⊗B,ϕ) HomR (B,HomZ (A,ϕ))

HomZ (A ⊗ B, G0 ) / HomR (B, HomZ (A, G0 ))
∼
=

nderron.

Elton Pasku 148

Vërtetim. Izomorfizmin do ta vertetojme terthorazi duke vertetuar se secila ane e tij
eshte izomorfe me Bil(A, B; G) qe eshte grupi i te gjithe pasqyrimeve bilineare te A × B
ne G. Se pari, HomZ (A ⊗ B, G) ∼
= Bil(A, B; G). Rolin e izomorfizmit ne kete rast e luan
pasqyrimi

Ψ : HomZ (A ⊗ B, G) → Bil(A, B; G) i tille qe Ψ(f ) = f η per cdo f ∈ HomZ (A ⊗ B, G)

ku η : A×B → A⊗B eshte pasqyrimi qe figuron ne ciftin (A⊗B, η) qe ka vetine universale

te pershkruar ne Perkufizimi 5.5.1. Pikerisht kjo veti universale sjell qe Ψ eshte injektiv
dhe syrjektiv. Qe Ψ eshte homomorfizem, rrjedh lehte nga perkufizimi i tij. Tani tregojme
qe
Bil(A, B; G) ∼
= HomR (B, HomZ (A, G)). (5.8)

Me pare verejme ekzistencen e nje bijeksioni

GA×B ↔ (GA )B (5.9)

ku shenimi Y X eshte per bashkesine e te gjithe pasqyrimeve te X-it ne Y . Korrespon-

denca ne kete rast eshte ajo qe cdo f : A × B → G i lidh g : B → GA ne menyre te
tille qe [g(b)](a) = f (a, b). Per te vertetuar izomorfizmin (5.8) do shfrytezojme korre-
spondencen (5.9) duke treguar se nqs f eshte bilinear, atehere g eshte homomorfizem i
B ne HomZ (A, G). Lineariteti i f ne A tregon se per cdo b ∈ B, g(b) ∈ HomZ (A, G),
kurse lineariteti i f ne B tregon se g eshte homomorfizem grupesh abeliane. Gjithashtu
kemi qe f (ar, b) = f (a, rb) vetem nqs g(rb)(a) = g(b)(ar) = [r · g(b)](a) qe do te thote
se f eshte R-bilinear vetem nqs g eshte R-homomorfizem. Se fundi tregojme shkurtazi
natyralitetin e izomorfizmit ne rastin (a). Rastet e tjera jane te ngjashem me te. Verejme
se cdo ϕ ∈ HomR (B, B 0 ) indukton nje pasqyrim ϕ∗ : Bil(A, B 0 ; G) → Bil(A, B; G). Na-
tyraliteti i rastit (a) tani mund te ndahet ne vertetimin e nderrimtarise se dy diagrameve
me poshte.
∼
HomZ (A ⊗ B 0 , G)
= / Bil(A, B 0 ; G)
HomZ (ϕ∗ ,G) ϕ∗

HomZ (A ⊗ B, G) / Bil(A, B; G)
∼
=

Elton Pasku 149

dhe
∼
Bil(A, B 0 ; G) = / HomR (B 0 , HomZ (A, G))
ϕ∗ HomR (ϕ,HomZ (A,G))

Bil(A, B; G) / HomR (B, HomZ (A, G))
∼
=

Vertetimet e nderrimtarise se ketyre diagrameve jane rutine dhe i lihen lexuesit.

Problem 5.5.12 Tregoni se produkti tensorial A ⊗R B eshte unik me afersine e izomor-

fizmit.

Problem 5.5.13 Vertetoni se A⊗R B ∼

= (A⊗Z B)/ha·r⊗Z b−a⊗Z r·b|a ∈ A, b ∈ B, r ∈ Ri.
Ketu A ⊗Z B eshte produkti tensorial i grupeve abeliane A dhe B te pare si Z-module.

Zgjidhje. Shenojme per shkurt

ha · r ⊗Z b − a ⊗Z r · b|a ∈ A, b ∈ B, r ∈ Ri := N,

dhe percaktojme
ϕ : A × B → (A ⊗Z B)/N

tq
(a, b) 7→ a ⊗Z b + N.

Ky eshte e qarte qe eshte bilinear. Supozojme tani se jepet nje diagram si me poshte (me
shigjeta solide) ku ψ eshte bilinear dhe duam te gjejme nje shigjete unike (ate me vija te
nderprera) qe ta beje diagramin komutativ.
ϕ
A×B / (A ⊗Z B)/N
θ
ψ
)
H
Le te jete
ϕZ : A × B → A ⊗Z B tq (a, b) 7→ a ⊗Z b

i cili eshte Z-bilinear dhe ploteson kushtin qe ϕ = µ ◦ ϕZ ku µ : A ⊗Z B → (A ⊗Z B)/N

eshte kanoniku. Tani duke e konsideruar ψ si vetem Z-bilinear marrim ekzistencen e nje
mbushesi te vetem θZ te diagramit
ϕZ
A×B / A ⊗Z B
θZ
(
ψ
H

Elton Pasku 150

Ky diagram mund te plotesohet ne nje diagram tjeter po ashtu komutativ tek i cili θ
induktohet ne menyre unike nga θZ sepse N ≤ Ker(θZ ). Argumenti per kete te fundit
eshte pershkruar me poshte:

θZ (a.r ⊗Z b − a ⊗Z r.b) = θZ ϕZ (a.r, b) − θZ ϕZ (a, r.b)

= ψ(a.r, b) − ψ(a, r.b)

= 0.

ϕZ µ
A×B / A ⊗Z B / (A ⊗Z B)/N
θZ
( u
ψ θ
H
Se fundi veme re qe

θ ◦ ϕ = θ ◦ (µ ◦ ϕZ ) = (θ ◦ µ) ◦ ϕZ = θZ ◦ ϕZ = ψ,

qe se bashku me unicitetin e θ verteton se (A ⊗Z B)/N ∼

= A ⊗R B.

Problem 5.5.14 Vertetoni se nqs A ∈ S-Mod-R dhe B ∈ R-Mod, atehere A ⊗R B ∈

S-Mod.

Zgjidhje. Kujtojme qe kushti shtese per A ∈ S-Mod-R eshte qe s.(a.r) = (s.a).b per
cdo s ∈ S, r ∈ R dhe a ∈ A. Me tej veme re nje fakt te rendesishem qe nqs A eshte nje
S modul i majte, ku (S, +, ·) eshte nje unaze unitare me njesh 1, atehere veprimi i S nga
e majta mbi A indukton nje homomorfizem

µ : (S.+, ·) → (End(A), +, ◦)

te unazes (S.+, ·) ne unazen (End(A), +, ◦) te endomorfizmave te grupit abelian (A, +).

Pasqyrimi µ percaktohet tq s 7→ µ(s) ku

µ(s) : A → A tq a 7→ s.a.

Te tregojme qe µ eshte se pari i mirepercaktuar, dmth qe µ(s) ∈ End(A). Vertet,

µ(s)(a + b) = s.(a + b) = s.a + s.b = µ(s)(a) + µ(s)(b).

Elton Pasku 151

Me tej tregojme qe ai eshte homomorfizem unazash. Per cdo a ∈ A kemi

µ(s + t)(a) = (s + t).a = s.a + t.b = µ(s)(a) + µ(t)(a) = (µ(s) + µ(t))(a),

prandaj µ(s + t) = µ(s) + µ(t). Gjithashtu, per cdo a ∈ A kemi

µ(s · t)(a) = (s · t).a = s.(t.a) = µ(s)(µ(t)(a)) = (µ(s) ◦ µ(t))(a),

prandaj kemi qe µ(s · t) = µ(s) ◦ µ(t). Dhe se fundi, kemi qe per cdo a ∈ A

µ(1)(a) = 1.a = a = idA (a),

qe tregon se µ(1) = idA qe eshte njeshi i (End(A), +, ◦).

Tani ne kushtet e problemit duhet percaktuar nje shumezim i S nga e majta mbi
A ⊗R B qe te plotesoje kushtet e perkufizimit te S-modulit te majte. Po te perdorim
homomorfizmin µ(s) per cdo s ∈ S me anen e diagramit me poshte ne perftojme nje
homomorfizem (µ(s))∗ : A ⊗R B → A ⊗R B. Sigurisht ketu duhet verifikuar me pare qe
ϕ ◦ (µ(s) × 1B ) eshte bilinear. Argumentin po e japim ne vijim:

(ϕ ◦ (µ(s) × 1B ))(a.r, b) = ϕ(s.(a.r), b) = ϕ((s.a).r, b)

= ϕ(s.a, r.b) = (ϕ ◦ (µ(s) × 1B ))(a, r.b),

nderkaq aditiviteti ne secilen koordinate rrjedh lehtesisht.

ϕ
A×B / A ⊗R B

µ(s)×1B %
A×B µ(s)⊗R B

ϕ
%
A ⊗R B
Meremi vesh qe µ(s) ⊗R B ta shenojme si zakonisht me (µ(s))∗ . I percaktuar ne secilin
perftues a ⊗R b shumezimi me s ∈ S tani eshte

s.(a ⊗R b) = (µ(s))∗ (a ⊗R b) = µ(s)(a) ⊗R b.

Menyra funktoriale e shenimit ndihmon per te vertetuar barazimet e pershkruara ne

perkufizimin e S-modulit te majte. Ketu po provojme vetem njerin prej tyre.

s.(t.(a ⊗R b)) = (µ(s))∗ ((µ(t))∗ (a ⊗R b)) = ((µ(s))∗ ◦ (µ(t))∗ )(a ⊗R b)

= (µ(s) ◦ µ(t))∗ (a ⊗R b) = (µ(s · t))∗ (a ⊗R b) = (s · t).(a ⊗R b).

Vetite e tjera, detyre shtepie.

Elton Pasku 152

Problem 5.5.15 Le te jene A ∈ Mod-R, B ∈ R-Mod-S dhe C ∈ S-Mod. Vertetoni se
A ⊗R (B ⊗S C) ∼
= (A ⊗R B) ⊗S C.

Problem 5.5.16 Vertetoni se Zm ⊗Z Zn ∼

= Z(m,n) .

Zgjidhje. Per cdo grup abelian H dhe cdo pasqyrim bilinear ψ : Zm × Zn → H duhet te
gjejme nje mbushes se diagramit

ϕ
Zm × Zn / Z(m,n)

θ
%
ψ
H

ku me perkufizim ϕ(x̄, ȳ) = xy qe si c’mund te provohet eshte korrekt dhe bilinear (⇔

linear ne secilen koordinate). Tani percaktojme θ : Z(m,n) → H tq x̄ 7→ ψ(x̄, 1̄) = ψ(1̄, x̄)
qe eshte korrekt. Per te pare korrektesen, po shenojme me d = (m, n) dhe dime se
d = um + vn ku u, v ∈ Z. Atehere, nqs x = kd ku k ∈ Z, kemi

ψ(x̄, 1̄) = ψ(kd, 1̄) = ψ(d, k)

= ψ(vn, k) = ψ(v, nk) = ψ(v, 0) = 0.

Bilineariteti i ψ siguron qe θ eshte homomorfizem. Gjithashtu per cdo (x̄, ȳ) ∈ Zm × Zn

kemi
(θϕ)(x̄, ȳ) = θ(xy) = ψ(xy) = ψ(x, y),

qe tregon se θ eshte mbushes. DSH tregoni se ai eshte i vetmi mbushes.

Vertetimi i dy ushtrimeve ne vazhdim bazohet tek fakti qe R ⊗R B ∼
= B per cdo
B ∈ R-Mod.

Problem 5.5.17 Vertetoni se Z ⊗Z Zn ∼

= Zn .

Problem 5.5.18 Vertetoni se Z ⊗Z Z ∼

= Z.

Problem 5.5.19 Llogarisni A ⊗Z B ku A = Z ⊕ Z2 ⊕ Z6 dhe B = Z3 ⊕ Z15 .

Problem 5.5.20 Vertetoni se produkti tensorial i dy moduleve te lire eshte modul i lire.

Elton Pasku 153

Zgjidhje. Le te jene F = ⊕i∈I Ri dhe G = ⊕j∈J Rj dy module te lire. Atehere

F ⊗R G = (⊕i∈I Ri ) ⊗R (⊕j∈J Rj )

= ⊕(i,j)∈I×J (Ri ⊗R Rj ) ∼
= ⊕(i,j)∈I×J R.

Problem 5.5.21 Vertetoni se Q ⊗Z Q ∼

= Q.

Zgjidhje. Perseri, duhet te gjeme nje mbushes unik θ per diagramin

ϕ
Q×Q / Q
θ
ψ
#
H

ku me perkufizim ϕ : Q × Q → Q tq (q1 , q2 ) 7→ q1 q2 i cili eshte qartesisht bilinear. Tani

percaktojme θ : Q → H tq q 7→ ψ(q, 1) i cili per shkak te linearitetit te ψ ne koordinaten
e pare eshte homomorfizem. Verejme me tej se

(θϕ)(q1 , q2 ) = θ(q1 q2 ) = ψ(q1 q2 , 1)

z2 1
= ψ(q1 , 1) = ψ(q1 , z2 )
n2 n2
1 z2 z2
= ψ(q1 , n2 · ) = ψ(q1 , ) = ψ(q1 , q2 ),
n2 n2 n2

qe tregon komutativitetin e diagramit. Unicitetin DSH.

Problem 5.5.22 A eshte gjithmone e vertete se nqs A dhe B jane R-module me perftim
te fundem, atehere A ⊗R B eshte grup abelian me perftim te fundem?

Vërtetim. Konsiderojme unazen unitare (fushen) (R, +, ·) te numrave reale. Si R-modul

te majte B konsiderojme (R, +) ku shumezimi eshte nga e majta, dhe si R-modul te
djathte A marim (R, +) ku shumezimi eshte nga e djathta. Atehere A ⊗R B = R ⊗R
R ∼
= R. Por dihet qe (R, +) nuk mund te jete me perftim te fundem sepse R eshte e
panumerueshme.

Problem 5.5.23 Provoni se nqs M eshte R-modul i majte dhe J ideal i R, atehere
R/J ⊗R M ∼
= M/JM dhe izomorfizmi eshte natyral.

Elton Pasku 154

Zgjidhje. Se pari, japim kuptimin e bashkesise JM e cila me perkufizim eshte
( )
X
JM = xi mi |xi ∈ J, mi ∈ M .
i

Eshte e qarte qe JM ≤ M dhe keshtu ka kuptim grupi faktor M/JM . Se dyti theksojme
se R/J eshte R-modul i djathte, prandaj ka kuptim R/J ⊗R M . Konsiderojme diagramin
(me shigjeta solide)
ϕ
R/J × M / M/JM
θ
&
ψ
H
ku me percaktim ϕ : R/J ×M → M/JM eshte tq (r+J, m) 7→ r.m+JM i cili eshte i mire
percaktuar dhe bilinear. Tani percaktojme θ : M/JM → H tq θ(m + JM ) = ψ(1 + J, m).
P
Ky eshte i mirepercaktuar pasi nqs m = i xi mi , atehere
X X X X
ψ(1 + J, xi mi ) = ψ(1 + J, xi mi ) = ψ(xi + J, mi ) = ψ(J, mi ) = 0.
i i i i

Nderkaq lineariteti ne te dyten koordinate te ψ sjell qe θ eshte aditiv. Se fundi,

(θϕ)(r + J, m) = θ(r.m + JM ) = ψ(1 + J, r.m) = ψ(r + J, m),

qe provon komutativitetin. DSH, uniciteti.

Izomorfizmi ψM : R/J ⊗R M → M/JM tq (r + J) ⊗ m 7→ r.m + JM (pse?).
Per te treguar natyralitetin supozojme se ϕ : M → N eshte nje morfizem R-modulesh
te majte. Ky indukton nje morfizem φ : M/JM → N/JN tq m + JM 7→ ϕ(m) + JN
modulesh te majte perseri. Natyraliteti thote qe diagrami me poshte eshte komutativ

(ϕ)∗
R/J ⊗R M / R/J ⊗R N
ψM ψN

M/JM / N/JN
φ

Vertet,

φψM ((r + J) ⊗ m)) = φ(r.m + JM ) = ϕ(r.m) + JN

= ψN ((r + J) ⊗ ϕ(m)) = ψN (φ)∗ ((r + J) ⊗ m).

Elton Pasku 155

5.6 Ekzaktësia e funktorëve
Përkufizim 5.6.1 Le te jete

0→A→B→C→0 (5.10)

nje varg i shkurter ekzakt ne R-Mod dhe F : R-Mod → Ab nje funktor kovariant.
Funktori F do te quhet:

1) ekzakt, nqs per cdo varg si tek (5.10), vargu 0 → F (A) → F (B) → F (C) → 0 eshte
ekzakt,

2) ekzakt majtas, nqs per cdo varg si tek (5.10), vargu 0 → F (A) → F (B) → F (C)
eshte ekzakt,

3) ekzakt djathtas, nqs per cdo varg si tek (5.10), vargu F (A) → F (B) → F (C) → 0
eshte ekzakt,

4) gjysme ekzakt, nqs per cdo varg si tek (5.10), vargu F (A) → F (B) → F (C) eshte
ekzakt.

Pohim 5.6.2 a) Nqs A ∈ R-Mod, atehere HomR (A, •) eshte ekzakt majtas.

b) Nqs A ∈ Mod-R, atehere A⊗ eshte ekzakt djathtas.

Perpara se ta vertetojme Pohimin 5.6.2 do te vertetojme te ashtequajturen Lema-5,

mjaft e njohur ne algjebren homologjike. Emri i saj do behet i qarte nga permbajtja.

Lemë 5.6.3 (Lema-5) Supozojme se

f1 f2 f3 f4
A1 / A2 / A3 / A4 / A5
ϕ1 ϕ2 ϕ3 ϕ4 ϕ5

B1 / B2 / B3 / B4 / B5
g1 g2 g3 g4

eshte nderrimatar me te dy rreshtat ekzakte dhe supozojme se kenaqen keto kondita:

i) ϕ2 dhe ϕ4 jane izomorfizma,

ii) ϕ1 eshte syrjektiv, dhe

Elton Pasku 156

iii) ϕ5 eshte injektiv.

Atehere, ϕ3 eshte izomorfizem.

Vërtetim. ϕ3 eshte injektiv: Le te jete ϕ3 (a) = 0. Atehere, 0 = g3 ϕ3 (a) = ϕ4 f3 (a) ⇒

f3 (a) = 0 sepse ϕ4 eshte injektiv. Per pasoje, a = f2 (a0 ) per ndonje a0 ∈ A2 nga ekzaktesia
e rreshtit te siperm. Atehere, 0 = ϕ3 f2 (a0 ) = g2 ϕ2 (a0 ). Prej nga, ϕ2 (a0 ) = g1 (b0 ) per ndonje
b0 ∈ B1 nga ekzaktesia e rreshtit te dyte. Se fundi, b0 = ϕ1 (a00 ) per ndonje a00 ∈ A1 , meqe
ϕ1 eshte syrjektiv. Por tani ϕ2 (a0 ) = g1 (b0 ) = g1 ϕ1 (a00 ) = ϕ2 f1 (a00 ), e atehere f1 (a00 ) = a0
meqe ϕ2 eshte injektiv. Por kjo do te thote qe a = f2 (a0 ) = f2 f1 (a00 ) = 0 nga ekzaktesia
e rreshtit te siperm.
ϕ3 eshte syrjektiv: Vertetimi i kesaj do te ndahet ne dy pjese. Se pari, img2 ⊂ imϕ3 :
per kete marim b0 ∈ B2 , atehere b0 = ϕ2 (a) per ndonje a ∈ A2 meqe ϕ2 eshte syrjektiv.
Por tani, g2 (b0 ) = g2 ϕ2 (a) = ϕ3 f2 (a) ∈ imϕ3 . Se fundi, supozojme se b ∈ B3 . Atehere,
g3 (b) ∈ B4 = imϕ4 , prej nga ∃a ∈ A4 i tille qe g3 (b) = ϕ4 (a). Tani, 0 = g4 g3 (b) =
g4 ϕ4 (a) = ϕ5 f4 (a) nga ekzaktesia e rreshtit te poshtem, keshtu qe f4 (a) = 0, meqe ϕ5
eshte injektiv. Atehere, a = f3 (a0 ) per ndonje a0 ∈ A3 nga ekzaktesia e rreshtit te siperm.
Per rrjedhoje, g3 (b) = ϕ4 (a) = ϕ4 f3 (a0 ) = g3 ϕ3 (a0 ), qe do te thote se b − ϕ3 ((a0 )) ∈
kerg3 = img2 ⊂ imϕ3 . Kjo do te thote akoma se b − ϕ3 (a0 ) = ϕ3 (a00 ) per ndonje a00 ∈ A3 ,
keshtu qe b = ϕ3 (a0 + a00 ).
Argumente te ngjashme me kete qe u perdor ne vertetimin e lemes do te quhen
ndjekje diagrami. Tani kalojme ne vertetimin e pohimit
Vërtetimi i Pohimit 5.6.2. (a) Nqs

ϕ ψ
0 / B / B0 / B 00 / 0

eshte ekzakt, egzaminojme

ϕ∗ ψ∗
0 / HomR (A, B) / HomR (A, B 0 ) / HomR (A, B 00 )

Nqs ϕ∗ (f ) = 0, atehere ϕf = 0 e meqe ϕ eshte injektiv, marim qe f = 0. Kjo do te thote

qe ϕ∗ eshte injektiv. Meqenese ψ∗ ϕ∗ = (ψϕ)∗ = 0∗ = 0, mbetet vetem te tregojme se
ψ∗ (f ) = 0 ⇒ f = ϕ∗ (g) per ndonje g. Supozojme se ψ∗ (f ) = 0, atehere ψf = 0, qe do te
thote se imf ⊂ kerψ. Keshtu qe imf ⊂ imϕ. Percaktojme g te tille qe g = ϕ−1 f ku ϕ−1

Elton Pasku 157

eshte percaktuar ne imϕ. Eshte e qarte qe g ∈ HomR (A, B) dhe qe ϕ∗ (g) = f .
(b) Nqs
ϕ ψ
0 / B / B0 / B 00 / 0

eshte ekzakt, ekzaminojme saktesine e

ϕ∗ ψ∗
A⊗B / A ⊗ B0 / A ⊗ B 00 / 0

ne menyre indirekte. Shenojme H = (A ⊗ B 0 )/imϕ∗ . Meqe ψ∗ ϕ∗ = 0∗ = 0, ne mund te

percaktojme nje homomorfizem (grupesh abeliane) θ : H → A ⊗ B 00 te tille qe θ(x +
imϕ∗ ) = ψ∗ (x). Ne kete menyre perftohet nje diagram nderrimtar
ϕ∗
A⊗B / A ⊗ B0 π / H / 0
θ
ϕ∗ ψ∗

A⊗B / A ⊗ B0 / A ⊗ B 00 / 0
Meqe rreshti i siperm eshte ekzakt, per te treguar ekzaktesine e rreshtit te poshtem, qe
eshte qellimi yne, mjafton te tregojme qe θ eshte izomorfizem. Para se gjithash konside-
rojme diagramin
iA ×ϕ iA ×ψ
A×B / A × B0 / A × B 00

η η0 τ
ϕ∗

A⊗B / A ⊗ B0 π / H / 0
θ
ϕ∗ ψ∗

A⊗B / A ⊗ B0 / A ⊗ B 00 / 0
Pasqyrimi τ ekziston. Vertet, meqe πη 0 (iA × ϕ) = πϕ∗ η = 0, kemi qe πη 0 behet zero ne
A×(imϕ). Ne kete menyre ajo indukton nje pasqyrim bilinear ne A×(B 0 /imϕ) ∼
= A×B 00 ,
te cilin e quajme τ . Ne menyre me eksplicite per cdo (a, b00 ) ∈ A × B 00 , τ (a, b00 ) = πη 0 (a, b0 )
ku b0 ∈ ψ −1 (b00 ). Atehere per cdo r ∈ R dhe (a, b00 ) ∈ A × B 00 , kemi

τ (a.r, b00 ) = πη 0 (a.r, b0 ) = π(a.r ⊗ b0 ) = π(a ⊗ r.b0 )

= πη 0 (a, r.b0 ) = τ (a, ψ(r.b0 )) = τ (a, r.ψ(b0 )) = τ (a, rb00 ).

Vetite e tjera qe τ te jete bilinear tregohen ngjashmerisht. Verejme se θτ perputhet me

η 00 : A × B 00 → A ⊗ B 00 qe figuron ne perkufizimin e produktit tensorial A ⊗ B 00 . Po te
shkruajme η 00 (a, b00 ) = a ⊗ b00 dhe b00 = ψ(b0 ), atehere

θτ (a, b00 ) = θ(π(a ⊗ b0 )) = ψ∗ (a ⊗ b0 ) = a ⊗ b00 = η 00 (a, b00 ).

Elton Pasku 158

Duke perdorur kete barazim shohim qe θ eshte syrjektiv pasi nengrupi imθ permban
imθτ = imη 00 i cili gjeneron A ⊗ B 00 . Se fundi, per te treguar qe θ eshte injektiv veme re
se pari se vetia universale e produktit tensorial (perkufizimi 5.5.1) jep nje homomorfizem
te vetem χ qe e ben diagramin

η 00
A × B 00 / A ⊗ B 00
χ
τ
&
H
nderrimtar. Tani mund te ndertohet ky diagram nderrimtar

A ⊗O B 0
π / HO
θ
η0 τ
iA ×ψ η 00
&
A × B0 / A × B 00 / A ⊗ B 00
η0 τ
χ

A⊗B 0 π /H x

nga i cili nxjerrim qe χθπη 0 = πη 0 , atehere meqe imη 0 gjeneron A ⊗ B 0 kemi qe diagrami

A⊗B / A ⊗ B0
π /H / 0 / 0
χθ

A⊗B / A⊗B 0 π /H / 0 / 0

eshte gjithashtu nderrimtar. Atehere, nga Lema 5.6.3 marim qe χθ eshte isomorfizem.
Per rrjedhoje kemi qe kerθ ⊂ kerχθ = {0} qe do te thote se θ eshte injektiv.

Vërejtje 5.6.4 Ne perkufizimi 5.6.1 mes te tjerash perkufizuam funktoret ekzakte ma-
jtas si ata funktore qe vargjet e shkurter ekzakte i pasqyronin ne vargje ekzakte majtas.
Tregohet se cdo funktor ekzakt majtas pasqyron cdo varg ekzakt majtas ne nje varg
perseri ekzakt majtas. Vertet, le te jete

ϕ ψ
0→A→B→C (5.11)

nje varg ekzakt majtas dhe F nje funktor kovariant ekzakt majtas. Po te shenojme me
D = imψ, me ψ̄ : B → D epimorfizmin e induktuar nga ψ dhe me π : C → C/D
epimorfizmin kanonik perkates, kemi dy vargje te shkurter ekzakte

ϕ ψ̄
0→A→B→D→0

Elton Pasku 159

dhe
incl π
0 → D −→ C → C/D → 0

Te qenit e F -së ekzakt majtas sjell ekzaktesine e

F (ϕ) F (ψ̄)
0 → F (A) → F (B) → F (D)

dhe
F (incl) F (π)
0 → F (D) −→ F (C) → F (C/D)

Meqe F (incl) eshte injektiv, kemi qe kerF (ψ) = ker(F (ψ̄)) = imF (ϕ), pra kemi qe
ekzaktesia e (5.11) sjell ekzaktesine e

F (ϕ) F (ψ)
0 → F (A) → F (B) → F (C)

c’ka deshem te tregonim. Vlen te theksohet qe eshte i vertete edhe duali i kesaj cka
pohuam. Lexuesit i lihet si detyre ta formuloje dhe ta vertetoje ate.

Përkufizim 5.6.5 Le te jete F : R-Mod → Ab nje funktor kontravariant. F do te

quhet ekzakt majtas nqs per cdo varg te shkurter ekzakt

ϕ ψ
0→A→B→C→0

ne R-Mod edhe vargu

F (ψ) F (ϕ)
0 → F (C) → F (B) → F (A)

eshte ekzakt ne Ab.

Ngjashmerisht me Pohimin 5.6.2 (a) vertetohet ky

Pohim 5.6.6 Nqs A ∈ R-Mod, atehere HomR (•, A) eshte ekzakt majtas.

Vërtetim. Le te jete
ϕ ψ
0 / B / B0 / B 00 / 0

nje ses ne R-Mod, dhe duam te tregojme se

Hom(ψ,A) Hom(ϕ,A)
0 / HomR (B 00 , A) / HomR (B 0 , A) / HomR (B, A)

Elton Pasku 160

eshte po ashtu ekzakt. Le te jete f ∈ Ker(Hom(ψ, A)), dmth qe f ψ = θ. Meqe ψ
eshte syrjektiv, atehere cdo b00 ∈ B 00 shkruhet si b00 = ψ(b0 ) per ndonje b0 ∈ B 0 , prandaj
f (b00 ) = f (ψ(b0 )) = (f ψ)(b0 ) = 0, qe dmth se f = θ. Me tej, kompozimi

Hom(ϕ, A) ◦ Hom(ψ, A) = Hom(ψ ◦ ϕ, A) = Hom(θ, A) = θ.

qe tregon se Im(Hom(ψ, A)) ⊆ Ker(Hom(ϕ, A)). Per te anasjellen, le te jete f ∈

Ker(Hom(ϕ, A)), dmth qe f ϕ = θ, atehere Im(ϕ) ⊆ Ker(f ), prandaj Ker(ψ) ⊆ Ker(f ).
Nderkaq, B 00 ∼
= B 0 /Ker(ψ) ku izomorfizmi percaktohet tq b00 7→ b0 ∈ B 0 tq ψ(b0 ) = b00 .
Atehere mund te percaktojme g : B 00 → A tq b00 7→ f (b0 ) qe eshte i mirepercaktuar
pasi Ker(ψ) ⊆ Ker(f ), eshte morfizem modulesh, dhe Hom(ψ, A)(g) = gψ = f sepse
gψ(b0 ) = g(b00 ) = f (b0 ).

Problem 5.6.7 Vertetoni qe funktori HomZ (Z2 , •) nuk eshte funktor ekzakt.

Problem 5.6.8 Vertetoni qe funktori Z2 ⊗Z nuk eshte funktor ekzakt.

Zgjidhje. Konsiderojme ses

×2 µ
0 / Z / Z / Z/2Z / 0,

dhe pas tensorimit kemi

(×2)∗ (µ)∗
Z2 ⊗Z Z / Z2 ⊗Z Z / Z2 ⊗Z Z/2Z / 0.

Te tregojme qe pasqyrimi (×2)∗ nuk eshte mono. Ne imazhin e tij jane elemente 1̄ ⊗ 2z =
(21̄) ⊗ z = 0̄ ⊗ z = 0, dhe Z2 ⊗Z Z ∼
= Z2 6= θ

f g
Problem 5.6.9 Provoni qe nqs 0 / A /B / C eshte ekzakt ne R-Mod atehere
dhe vetem atehere kur per cdo M ∈ R-Mod,

f∗ g∗
0 / HomR (M, A) / HomR (M, B) / HomR (M, C)

eshte ekzakt.
f g
Vërtetim. Nqs 0 /A / B / C eshte ekzakt ne R-Mod atehere nga ekzaktesia
e HomR (M, •) kemi qe

f∗ g∗
0 / HomR (M, A) / HomR (M, B) / HomR (M, C)

Elton Pasku 161

Anasjellas, nqs vargu me siper eshte ekzakt per cdo M , atehere ai eshte ekzakt edhe per
M = R, dmth qe

f∗ g∗
0 / HomR (R, A) / HomR (R, B) / HomR (R, C)

Konsiderojme tani diagramin

f∗ g∗
0 / HomR (R, A) / HomR (R, B) / HomR (R, C)
α β γ
f g
0 / A / B /C

ku shigjetat vertikale jane izomorfizmat e pohimit 5.1.9. Mund te verifikohet lehtesisht qe

diagrami eshte komutativ, dhe meqe rreshti i pare eshte ekzakt dhe morfizmat vertikale
jane izo, atehere edhe rreshti i dyte eshte ekzakt.

Problem 5.6.10 Vertetoni se per cdo R-modul te majte M , funktori HomR (M, •) rruan
pullbacks e R-moduleve te majte.

Vërtetim. Pullback i nje diagrami

Y
g

X / Z
f

ne R-Mod, eshte nje modul P ne R-Mod, se bashku me dy homomorfizma p1 dhe p2 tq

katrori (poshte) te jete komutativ, dhe qe per cdo modul Q dhe dy homomorfizma q1
dhe q2 qe f q1 = gq2 , te ekzistoje vetem nje homomorfizem u qe dy trekendeshat te jene
komutative.
q2
Q
u
p2
P Y
q1
p1 g

X f
Z

Po e leme si DSH ekzistencen e pullback-ut ne R-Mod.

Per pullback-un e diagramit te mesiperm duam te tregojme qe diagrami komutativ

Elton Pasku 162

(pse eshte i tille?)
(p2 )∗
Hom(M, P ) / Hom(M, Y )
(p1 )∗ g∗

Hom(M, X) / Hom(M, Z)
f∗

eshte pullback ne Ab qe dmth se per cdo dy homomorfizma grupesh abeliane q1 dhe q2

tq g∗ q2 = f∗ q1 duhet te ekzistoje nje mbushes i vetem u qe ta beje diagramin komutativ.
q2

Q
u

(p2 )∗
Hom(M, P ) Hom(M, Y ) (5.12)
q1
(p1 )∗ g∗

Hom(M, X) f∗
Hom(M, Z)

Per cdo x ∈ Q, kemi qe

g ◦ (q2 (x)) = g∗ (q2 (x)) = f∗ (q1 (x)) = f ◦ (q1 (x)),

atehere shfrytezojme te qenit pulbback te P lidhur me modulin M, dhe morfizmat q1 (x)

dhe q2 (x)
q2 (x)
M
q(x)
p2
P Y
q1 (x) p1 g

X f
Z

atehere do te kete ekzistuar nje homomorfizem i vetem modulesh q(x) : M → P , qe

p1 ◦ q(x) = q1 (x) dhe p2 ◦ q(x) = q2 (x) (5.13)

Tani percaktojme
u : Q → Hom(M, P ) tq x 7→ q(x),

dhe atehere duke shfrytezuar barazimet (5.13) shohim qe

((p2 )∗ ◦ u)(x) = (p2 )∗ (u(x)) = p2 ◦ q(x) = q2 (x)

dhe ngjashmerisht

((p1 )∗ ◦ u)(x) = (p1 )∗ (u(x)) = p1 ◦ q(x) = q1 (x),

Elton Pasku 163

qe dmth se dy trekendeshat tek (5.12) jane komutative.

Problem 5.6.11 Jepet kuptimi i pushout

f
Z / X
g β
q1
Y
α / P
q

q2
-Q

te nje diagrami
f
Z / X
g

Y
ne R-Mod ne menyre duale me ate te pullback dhe tregoni se produkti tensorial ruan
pushout-et.

Vërtetim. Po supozojme se jepet pushout-i ne R-Mod

f
Z /X (5.14)
g β

Y
α /P

dhe duam te tregojme se per cdo A ∈ M od-R, diagrami nderrimtar

f∗
A ⊗R Z / A ⊗R X
g∗ β∗
α∗

A ⊗R Y / A ⊗R P

eshte pushout i
f∗
A ⊗R Z / A ⊗R X
g∗

A ⊗R Y
ne Ab. Per kete duhet te tregojme qe per cdo grup abelian Q dhe per cdo dy homo-
morfizma q1 : A ⊗R X → Q dhe q2 : A ⊗R Y → Q tq q1 ◦ f∗ = q2 ◦ g∗ , te ekzistoje nje

Elton Pasku 164

q : A ⊗R P → Q tq q ◦ β∗ = q1 dhe q ◦ α∗ = q2 , pra te kemi kete diagram komutativ

f∗
A ⊗R Z / A ⊗R X (5.15)
g∗ β∗
α∗
q1
A ⊗R Y / A ⊗R P
q

q2 #
. Q

Shenojme me Ψ : HomZ (A ⊗R •, Q) ∼
= HomR (•, HomZ (A, Q)) izomorfizmin e teoremes
themelore te produktit tensorial. Tani aplikojme universalitetin e P tek diagrami (5.14)
lidhur me shigjetat Ψ(q1 ) dhe Ψ(q2 ) (per te cilat tregohet qe Ψ(q1 ) ◦ f = Ψ(q2 ) ◦ g
(Pse?)), dhe kemi ekzistencen e nje shigjete γ : P → HomZ (A, Q) tq γ ◦ β = Ψ(q1 ) dhe
γ ◦ α = Ψ(q2 ). Keto te dhena i paraqitim ne diagramin e meposhtem

f
Z / X
g β
Ψ(q1 )
Y
α / P
γ

Ψ(q2 ) , %
HomZ (A, Q)

Percaktojme q := Ψ−1 (γ) : A ⊗R P → Q dhe verejme se

Ψ−1 (γ) ◦ β∗ = q1 dhe Ψ−1 (γ) ◦ q2 = α∗

pra q := Ψ−1 (γ) sherben si mbushesi (i vetem) i diagramit (5.15).

Problem 5.6.12 Le te jete A ∈ Mod-R dhe J nje ideal i majte i R-së. Vertetoni se
ekziston nje homomorfizem syrjektiv A ⊗R J → A · J. Nqs ky homomorfizem nuk eshte
injektiv, atehere tregoni se ekziston nje ideal i majte I ⊆ J me perftim te fundem qe
A ⊗R I → A · I te mos jete injektiv.

Vërtetim. Konsiderojme morfizmin J

ι / R dhe me pas e tensorojme ate majtas
ι∗ /
me A ⊗R • per te perftuar A ⊗R J A ⊗R R . Por A ⊗R R ∼
= A ku izomorfizmi tq
a ⊗ r 7→ a.r, dhe pastaj veme re se imazhi i kompozimit te ι∗ me izomorfizmin ne fjale
eshte pikerisht A · J. Keshtu perftojme nje homomorfizem A ⊗R J → A · J. Supozojme

Elton Pasku 165

tani se a1 ⊗ j1 + · · · + an ⊗ jn i perket berthames se ketij pasqyrimi, dhe le te jete
I = Rj1 + · · · + Rjn ideali i majte i perftuar nga elementet j1 , ..., jn . Perseri si me
ι / ι∗ /
perpara, aplikojme A ⊗R • mbi pasqyrimin I R dhe kemi A ⊗R I A ⊗R R qe
ι∗ /A·I
po te kompozohet me izomorfizmin A⊗R R ∼
= A jep nje homomorfizem A ⊗R I
i cili ka ne berthame elementin a1 ⊗ j1 + · · · + an ⊗ jn . Se fundi per te pare qe ky nuk
eshte zero ne A ⊗R I, studiojme diagramin

A ⊗R I / A ⊗R J / A·J

tek i cili a1 ⊗ j1 + · · · + an ⊗ jn 7→ a1 ⊗ j1 + · · · + an ⊗ jn dhe mqs ky i dyti s’eshte zero,

as i pari s’mund te kete qene i tille.

Problem 5.6.13 Le te jete J ideal i unazes unitare R. Provoni se pasqyrimi a ⊗R (r +

J) 7→ a · r + J 2 per a ∈ J indukton nje epimorfizem R-modulesh J ⊗R (R/J) → J/J 2 .
Provoni se nqs J 6= J 2 atehere injeksioni J → R indukton nje pasqyrim J ⊗R (R/J) →
R ⊗R (R/J) i cili nuk eshte monomorfizem.

Vërtetim. Homomorfizmi i kerkuar vjen nga universaliteti i ϕ tek diagrami i meposhten

lidhur me pasqyrimin bilinear ψ : J × R/J → J/J 2 qe (a, r + J) 7→ a.r + J 2 .
ϕ
J × R/J / J ⊗R R/J
θ
ψ
&
J/J 2
Eshte e qarte qe θ eshte epi, dhe kur J 6= J 2 , θ nuk eshte zero. Shenojme tani me
ι∗ : J ⊗R (R/J) → R⊗R (R/J) pasqyrimin ι⊗(R/J) te induktuar nga perfshirja ι : J → R
Nqs

ξ = (a1 r1 + · · · + an rn ) ⊗ (1 + J) = (a1 ⊗ (r1 + J)) + · · · + (an ⊗ (rn + J)) ∈ J ⊗R R/J,

atehere

ι∗ (ξ) = (a1 r1 + · · · + an rn ) ⊗ (1 + J) = 1 ⊗R (a1 r1 + · · · + an rn ) + J = 1 ⊗R J = 0.

Pra ι∗ eshte morfizmi zero.

Problem 5.6.14 Vertetoni se nqs (γ, τ ) : G → H → K dhe (β, σ) : D → B → C jane

vargje te shkruter ekzakte, atehere τ ⊗ σ : H ⊗R B → K ⊗R C ka berthame γ∗ (G ⊗R B) +
β∗ (H ⊗R D).

Elton Pasku 166

Vërtetim. Konsiderojme diagramin ekzakt dhe komutativ (pse este i tille?)

G⊗β
G⊗D / G⊗B
G⊗σ / G⊗C / 0
γ⊗B γ⊗C
H⊗β
H ⊗D / H ⊗B
H⊗σ / H ⊗C / 0
τ ⊗B τ ⊗C

K ⊗D / K ⊗B / K ⊗C / 0
K⊗β K⊗σ

0 0 0

Le te jete ξ ∈ Ker((τ ⊗ C) ◦ (H ⊗ σ)), atehere (τ ⊗ C)((H ⊗ σ)(ξ)) = 0, prandaj

(H ⊗ σ)(ξ) ∈ Ker(τ ⊗ C) = Im(γ ⊗ C). Prej ketu del ekzistenca e ξ 0 ∈ G ⊗ B qe

(H ⊗ σ)(ξ) = ((γ ⊗ C) ◦ (G ⊗ σ))(ξ 0 ) = ((H ⊗ σ) ◦ (γ ⊗ B))(ξ 0 ),

qe sjell se
ξ − (γ ⊗ B)(ξ 0 ) ∈ Ker(H ⊗ σ) = Im(H ⊗ β).

Kjo perfundimisht sjell qe ξ ∈ Im(H ⊗ β) + Im(γ ⊗ B).

Problem 5.6.15 Vertetoni se nqs A ∈ Mod-R eshte projektiv si Z-modul dhe B ∈

R-Mod eshte projektiv si R-modul i majte, atehere A ⊗R B eshte nje Z-modul projektiv.

Vërtetim. Per te treguar se A ⊗R B eshte projektiv si Z-modul duhet te tregojme se

HomZ (A ⊗R B, •) ruan ses ne Ab, dmth per cdo ses ne Ab

f g
0 / K / L / M / 0

vargu

f∗ g∗
0 / HomZ (A ⊗R B, K) / HomZ (A ⊗R B, L) / HomZ (A ⊗R B, M ) /0

eshte ses ne Ab. Per kete shohim diagramin

f∗ g∗
0 / HomZ (A ⊗R B, K) / HomZ (A ⊗R B, L) / HomZ (A ⊗R B, M ) / 0
α β γ

0 / HomR (B, HomZ (A, K)) / HomR (B, HomZ (A, L)) / HomR (B, HomZ (A, M )) / 0
ϕ∗ ψ∗

Elton Pasku 167

ku shigjetat certikale jane izomorfizmat e teoremes themelore te produktit tensorial, nder-
sa ϕ∗ dhe ψ∗ jane morfizmat e induktuar pas aplikimit te funktorit ekzakt HomR (B, •)
mbi vargun e meposhtem ekzakt ne R-Mod
ϕ ψ
0 / HomZ (A, K) / HomZ (A, L) / HomZ (A, M ) / 0.

Ketu eshte shenuar per shkurt HomZ (A, f ) = ϕ dhe HomZ (A, g) = ψ. Diagrami me dy
rreshta eshte komutativ per shkak te natyralitetit te izomorfizmave α, β dhe γ, dhe sepse
rreshti i dyte i tij eshte ekzakt.

5.7 Disa karakterizime funktoriale te moduleve

Përkufizim 5.7.1 i) Le te jete A ∈ R-Mod. A eshte projektiv nqs HomR (A, •) eshte
funktor ekzakt.

ii) Le te jete A ∈ R-Mod. A eshte injektiv nqs HomR (•, A) eshte funktor ekzakt.

iii) Le te jete A ∈ Mod-R. A eshte i sheshte nqs A⊗ eshte funktor ekzakt.

Pohim 5.7.2 Perkufizimi 5.3.6 eshte ekuivalent me perkufizimin 5.7.1 (i).

Vërtetim. Tregojme ne fillim se nqs P projektiv sipas perkufizimit 5.3.6, atehere HomR (P, •)
eshte ekzakt. Meqe nga Pohimi 5.6.2, HomR (P, •) eshte ekzakt majtas sido qe te jete P ,
ρ∗
mbetet te tregojme se nqs ρ : B → C eshte epimorfizem, atehere HomR (P, B) / HomR (P, C)
eshte epimorfizem. Vertet, nqs f ∈ HomR (P, C), atehere nga perkufizimit 5.3.6 ekziston
g ∈ HomR (P, B) qe diagrami
P
g
f

B // C
ρ

te jete nderrimtar. Por kjo do te thote qe f = ρg ose ndryshe qe ρ∗ (g) = f cka tregon se
ρ∗ eshte epimorfizem.
ρ∗
Anasjelltas, supozojme se HomR (P, B) / HomR (P, C) eshte epimorfizem per cdo
epimorfizem ρ : B → C, atehere kemi qe per cdo f ∈ HomR (P, C) ekziston g ∈
HomR (P, B) qe te kemi ρ∗ (g) = f qe do te thote se ρg = f qe eshte kerkesa e per-
kufizimit 5.3.6.

Elton Pasku 168

Pohim 5.7.3 Perkufizimi 5.3.7 eshte ekuivalent me perkufizimin 5.7.1 (ii).

Vërtetim. Po kujtojme perkufizimin e nje moduli injektiv E si nje modul i tille qe cdo
morfizem i nje nenmoduli A te nje moduli B tek E shtrihet ne B:

ϕ /
A B
f
g
~
E

Te tregojme se HomR (•, E) eshte ekzakt vetem kur E eshte inejktiv sipas perkufizimit
me siper. Supozojme se HomR (•, E) eshte ekzakt, dhe kemi nje diagram

ϕ /
A B
f

E
ne R-Mod qe duhet mbushur. Konsiderojme ses

ϕ µ
0 / A / B / B/A / 0

Po te aplikojme mbi te HomR (•, E), perftojme ses e meposhtem

µ∗ ϕ∗
0 / Hom(B/A, E) / Hom(B, E) / Hom(A, E) / 0

Mqs ϕ∗ eshte epi, per f : A → E, ekziston nje g : B → E, tq ϕ∗ (g) = f , ose qe gϕ = f .

Pra g eshte mbushes. Anasjellas, dsh.

Lemë 5.7.4 Kane vend keto izomorfizma: HomR ( ⊕ Ak , B) ∼

Q
= k∈K HomR (Ak , B) dhe
k∈K
HomR (A, Bk ) ∼
Q Q
= k∈K HomR (A, Bk ).

Vërtetim. Po japim vetem vertetimin e izomorfizmit te pare. Ndertojme pasqyrimin

Y
Ψ : HomR ( ⊕ Ak , B) → HomR (Ak , B)
k∈K
k∈K
Q
qe cdo f ∈ HomR (⊕Ak , B) e pasqyron tek Ψ(f ) ∈ k∈K HomR (Ak , B) qe ndertohet si me
poshte. Per cdo k dhe per cdo f ∈ HomR (⊕k∈K Ak , B), konsiderojme kompozimin f ik :
Q
Ak → B dhe qe eshte nga HomR (Ak , B) e atehere (f ik )k∈K ∈ k∈K HomR (Ak , B). Tani
percaktojme Ψ(f ) = (f ik )k∈K . Eshte evidente qe Ψ eshte homomorfizem. Te tregojme
qe Ψ eshte injektiv. Nqs Ψ(f ) = 0 atehere do kemi qe 0 = (f ik )k∈K . Por gjithashtu

Elton Pasku 169

mund te shkruajme qe 0 = (0ik )k∈K dhe rrjedhimisht nga Teorema 5.2.1 marim qe f = 0.
Q
Tregojme se fundi se Ψ eshte syrjektiv. Le te jete (fk )k∈K ∈ k∈K HomR (Ak , B). Perseri
nga Teorema 5.2.1 ekziston f ∈ HomR ( ⊕ Ak , B) e tille qe diagrami
k∈K

ik
Ak / ⊕ Ak
k∈K
f
fk
"
B
te nderroje, dmth f ik = fk per cdo k ∈ K. Kjo tregon qe Ψ(f ) = (fk )k∈K . Pohimi i
meposhtem do te perdoret per te prodhuar module projektive dhe te sheshte me bollek.

Pohim 5.7.5 a) Le te jene Ak ∈ R-Mod. Atehere, ⊕k∈K Ak eshte modul projektiv

atehere dhe vetem atehere kur cdo Ak eshte i tille.
Q
b) Le te jene Ak ∈ R-Mod. Atehere, k∈K Ak eshte modul injektiv atehere dhe vetem
atehere kur cdo Ak eshte i tille.

c) Le te jene Ak ∈ Mod-R. Atehere, ⊕k∈K Ak eshte modul i sheshte atehere dhe vetem
atehere kur cdo Ak eshte i tille.

Vërtetim. Po bejme vetem vertetimin e (a). Te tjeret vertetohen ngjashmerisht. Le te

jete
0→B→C→D→0

nje varg i shkurter ekzakt. Nga Perkufizimi 5.7.1 ⊕k∈K Ak eshte projektiv vetem kur
HomR (⊕k∈K Ak , •) eshte funktor ekzakt. Aplikojme HomR (⊕k∈K Ak , •) mbi vargun siper
per te perftuar

0 / HomR ( ⊕ Ak , B) / HomR ( ⊕ Ak , C) / HomR ( ⊕ Ak , D) /0

k∈K k∈K k∈K
∼
= ∼
= ∼
=

/ / / /0
Q Q Q
0 HomR (Ak , B) HomR (Ak , C) HomR (Ak , D)
k∈K k∈K k∈K

Izomorfizmat vertikale jane nga Lema 5.7.4. Rreshti i siperm eshte ekzakt vetem kur ai
i poshtem eshte i tille. Nga ana tjeter, rreshti i poshtem eshte ekzakt vetem kur per cdo
k∈K
0 → HomR (Ak , B) → HomR (Ak , C) → HomR (Ak , D) → 0

Elton Pasku 170

eshte ekzakt. Dhe se fundi, ekzaktesia e ketij te fundit eshte ekuivalente me te qenit
projektiv te cdo Ak -je.
Pohimi 5.7.8 tregon se c’lidhje kane modulet e lire me ata projektive dhe te sheshte.
Me pare na nevojiten dy rezultate paraprake.

Lemë 5.7.6 Nqs α : A → B eshte monomorfizem ne R-Mod, atehere R ⊗ α : R ⊗ A →

R ⊗ B eshte monomorfizem ne Ab.

Vërtetim. Diagrami
R⊗A
R⊗α / R⊗B
∼
= ∼
=

A
α /B

eshte nderrimtar dhe ne saje te Pohimit 5.5.5 i ka shigjetat vertikale izomorfizma. Me

anen e ketyre dy fakteve vertetohet lehte se ker(R ⊗ α) = 0.

Lemë 5.7.7 Nqs α : A → B eshte epimorfizem ne R-Mod, atehere Hom(R, α) : Hom(R, A) →

Hom(R, B) eshte epimorfizem ne Ab.

Vërtetim. Diagrami
Hom(R,α)
Hom(R, A) / Hom(R, B)
∼
= ∼
=

A α /B

eshte nderrimtar dhe ne saje te Pohimit 5.1.9 i ka shigjetat vertikale izomorfizma. Me

anen e ketyre dy fakteve vertetohet lehte se Hom(R, α) eshte epimorfizem.

Pohim 5.7.8 Modulet e lire jane projektive dhe te sheshte.

Vërtetim. Lema 5.7.7 tregon qe R eshte projektiv kurse Lema 5.7.6 tregon qe R eshte i
sheshte. Nga ana tjeter Teorema 5.3.2 pohon qe modulet e lire jane izomorfe me shuma
te drejta kopjesh te R-së. Duke i bashkuar ketij fakti pohimin 5.7.5 dhe faktin qe R eshte
edhe projektiv edhe i sheshte, perftojme qe cdo modul i lire eshte edhe projektiv edhe i
sheshte.
Pohimi 5.3.4 dhe Pohimi 5.7.8 sjellin kete

Rrjedhim 5.7.9 (R-Mod ka mjaftueshem projektive) Cdo modul eshte modul fak-
tor i nje moduli projektiv.

Elton Pasku 171

Përkufizim 5.7.10 Jepet nje varg i shkurter ekzakt modulesh

µ ρ
0→A→B→C→0 (5.16)

Do te themi qe ρ ndahet nqs ekziston nje ν : C → B i tille qe ρ ◦ ν = 1C .

Lemë 5.7.11 Ne vargun (5.16) pasyrimi ρ ndahet vetem nqs B ∼

= A ⊕ C.

Vërtetim. Kushti i mjaftueshem eshte i lehte per tu vertetuar. Le te vertetojme ate te

nevojshem. Nga vetia universale e shumave te drejta (Teorema 5.2.1) ekziston θ : A⊕C →
B qe θι = µ dhe θι0 = ν. Atehere, ne diagrami me poshte

0 / A ι /A⊕C o π / C /0
ι0
θ
ρ
0 / A
µ
/ Bo / C /0
ν

kemi qe θ(a, c) = µ(a) + ν(c), e rrjedhimisht ρ(θ(a, c)) = ρ(ν(c)) = c qe do te thote se

ρθ = π. Pra diagrami eshte nderrimtar. Lema 5.6.3 tani sjell qe θ eshte izomorfizem.

Pohim 5.7.12 i) Cdo modul projektiv eshte shumator i drejte i nje moduli te lire.

ii) Cdo modul projektiv eshte i sheshte.

Vërtetim. (i) Le te jete P nje modul projektiv dhe F modul i lire i tille qe ekziston
nje epimorfizem ϕ : F → P . Nje i tille ekziston nga Pohimi 5.3.4. Ne vargun e shkurter
ekzakt
ϕ
0 / kerϕ incl / F / P / 0

pasqyrimi ϕ eshte i ndashem pasi po te aplikojme vetine projektive te P -së ne diagramin

P
g
idP
ϕ
F /P

per idP : P → P , gjejme g : P → F qe e ben ate diagram nderrues. Kjo do te thote qe

ϕg = idP , pra ϕ ndahet. Tani Lema 5.7.11 sjell qe F ∼
= P ⊕kerϕ qe perfundon vertetimin.
(ii) Nga pjesa e pare e vertetimit kemi qe F ∼
= P ⊕ kerϕ. Pohimi 5.7.5 dhe Pohimi 5.7.8
perfundojne vertetimin.

Elton Pasku 172

Pohim 5.7.13 (Lema e testit të injektivitetit) Le te jete E ∈ R-Mod. E eshte
modul injektiv vetem nqs per cdo ideal te majte I te R-së dhe per cdo f : I → E, ekziston
g : R → E qe e ben diagramin

I / R
f
g

E
nderrimtar.

Vërtetim. Nqs E eshte injektiv atehere nga Perkufizimi 5.3.7 ekziston g me cilesine e
kerkuar. Anasjelltas, supozojme se jepen homomorfizmat
ϕ /
A B
f

E
Do te perdorim lemen e Zornit. Konsiderojme bashkesine e te gjithe (B 0 , g 0 ) qe ϕ(A) ⊂
B 0 ⊂ B, ku B 0 eshte nenmodul i B i tille qe

A
ϕ
/ B0
f
~ g0
E
nderron. Nje cift i tille gjithmone ekziston, psh (ϕ(A), f ϕ−1 ). Percaktojme ne kete bas-
hkesi ciftesh renditjen e pjeseshme: (B 0 , g 0 ) ≥ (B 00 , g 00 ) ⇔ B 00 ⊂ B 0 dhe g 0 |B 00 = g 00 .
Nqs C eshte nje zinxhir jobosh ciftesh te tille, atehere ai kufizohet nga (B0 , g0 ) ku
B0 = ∪{B 0 |(B 0 , g 0 ) ∈ C} dhe g0 (x) = g 0 (x) nqs x ∈ B 0 ku (B 0 , g 0 ) ∈ C. Meqe C eshte
zinxhir, g0 eshte i mirepercaktuar. Atehere ekziston nje element maksimal (B 0 , g 0 ). Mjaf-
ton te tregojme qe B 0 = B. Supozojme se kjo nuk eshte e vertete, pra B 0 6= B dhe le te
jete x ∈ BB 0 . Le te jete tani I = {r ∈ R|rx ∈ B 0 }. Eshte e qarte qe I eshte ideal i
majte i R-së. Percaktojme f¯ : I → E te tille qe f¯(r) = g 0 (rx) per cdo r ∈ I. Nga kushti
kemi ekzistencen e ḡ te tille qe

I /R

f¯
ḡ

E
te nderroje, pra qe ḡ(r) = f¯(r) = g 0 (rx). Percaktojme B 00 = B 0 + Rx dhe g 00 : B 00 → E
te tille qe g 00 (b + rx) = g 0 (b) + ḡ(r). Tregojme se g 00 eshte i mirepercaktuar. Vertet, nqs

Elton Pasku 173

b + rx = b0 + r0 x atehere b − b0 = (r0 − r)x nga e cila rrjedh qe (r0 − r) ∈ I. Atehere,
g 0 (b) − g 0 (b0 ) = g 0 (b − b0 ) = g 0 ((r0 − r)x) = f¯(r0 − r) = ḡ(r0 ) − ḡ(r) qe do te thote
se g 0 (b) + ḡ(r) = g 0 (b0 ) + ḡ(r0 ). Atehere duket sheshit qe (B 00 , g 00 ) eshte mbi (B 0 , g 0 ) ne
renditjen qe percaktuam. Kjo kontradikte perfundon vertetimin.

Rrjedhim 5.7.14 Supozojme qe R eshte unaze e plote dhe kryesore dhe se E ∈ R-Mod
ka vetine qe rE = E per cdo r ∈ R, r 6= 0. Atehere E eshte injektive.

Vërtetim. Supozojme se jane dhene homomorfizmat

I / R
f

E

ku I = rR. Nqs r = 0 atehere diagrami plotesohet me g = 0. Nqs r 6= 0 atehere

f (r) ∈ E = rE. Prej kesaj kemi qe ∃e ∈ E qe re = f (r). Percaktojme g(x) = xe.
Atehere, g(xr) = xre = xf (r) = f (xr), pra g ploteson diagramin siper. Rezultati tani
rrjedh nga Pohimi 5.7.13.
Vetia e supozuar per E-në ne rrjedhim quhet pjestueshmeri. Ne pergjithesi, modu-
li i majte E do te quhet i pjestueshem nqs rE = E per cdo r qe ploteson kushtin
xr = 0 ⇒ x = 0. Nqs R eshte nje unaze kryesore dhe e plote atehere cdo modul
A ∈ R-Mod mund te zhytet ne nje modul injektiv E. Ja se si, shkruajme A = F/K
ku F eshte i lire, pra F = ⊕R. Shenojme me Q fushen e thyesave te R-së, dhe atehere

A∼
= ⊕R/K / ⊕Q/K = E . Ketu E eshte e pjestueshme sepse ⊕Q eshte e tille, e per
rrjedhoje eshte edhe injektive. Ne kete menyre A zhytet ne moduli injektiv E. E keqja
eshte qe jo shume unaza jane te plota dhe kryesore, megjithate sic do shohim ne teorema
me poshte, mund te prodhohet nje modul injektiv ne R-Mod duke perdorur nje modul
te sheshte ne Mod-R dhe nje injektiv ne Z-Mod ∼
= Ab. Me specifikisht kemi.

Teoremë 5.7.15 Nqs A ∈ Mod-R eshte i sheshte dhe G ∈ Z-Mod eshte injektiv, ate-
here HomZ (A, G) eshte injektiv ne R-Mod.

Vërtetim. Se pari kujtojme nga Lema 5.5.10 qe HomZ (A, G) ∈ R-Mod. Tani supozojme
se
0→B→C→C→0

Elton Pasku 174

eshte ekzakt ne R-Mod. Meqe A eshte i sheshte, atehere nga perkufizimi perkates kemi

0→A⊗B →A⊗C →A⊗D →0

eshte ekzakt ne Z-Mod ∼

= Ab. Meqe G eshte injektiv ne Z-Mod, atehere nga Perkufizimi
5.7.1 kemi qe

0 → HomZ (A ⊗ D, G) → HomZ (A ⊗ C, G) → HomZ (A ⊗ B, G) → 0

eshte ekzakt. Ne saje te Teoremes 5.5.11 tani ky varg i shkurter ekzakt mund te rishkruhet

0 → HomR (D, HomZ (A, G)) → HomR (C, HomZ (A, G)) → HomR (B, HomZ (A, G)) → 0.

Por kjo do te thote se HomR (•, HomZ (A, G)) eshte funktor ekzakt, e atehere HomZ (A, G)
eshte injektiv ne R-Mod.

Rrjedhim 5.7.16 (R-Mod ka mjaftueshëm injektivë) Le te jete A ∈ R-Mod cfar-

do. ekziston nje modul injektiv E ∈ R-Mod dhe nje monomorfizem A → E.

Vërtetim. Po ta konsiderojme A-në si grup abelian, atehere ai zhytet ne nje grup abelian
te pjestueshem G. Nga Rrjedhimi 5.7.14 grupi G eshte injektiv ne Z-Mod ∼
= Ab pasi Z
eshte unaze e plote dhe kryesore. Shenojme me ϕ : A → G zhytjen e permendur dhe kemi

A∼
= HomR (R, A) nga Lema 5.1.9

⊂ HomZ (R, A) R-homomorfizmat jane edhe homomorfizma grupesh abeliane

∼
= HomZ (R, ϕ(A)) A ∼
= ϕ(A) pasi ϕ eshte injeksion

⊂ HomZ (R, G) sepse ϕ(A) ⊂ G.

Pra A ⊂ HomZ (R, G) qe nga Teorema 5.7.15 eshte injektiv ne R-Mod.

Problem 5.7.17 Provoni se konditat e meposhtme jane ekuivalente. (i) J eshte injek-
tiv; (ii) HomR (µ, J) eshte epimorfizem per cdo monomorfizem µ; (iii) HomR (•, J) eshte
ekzakt.

Problem 5.7.18 Le te jete P ∈ R-Mod dhe supozojme se per cdo epimorfizem π : E →

C, ku E eshte injektiv, dhe per cdo homomorfizem f : P → C ekziston nje homomorfizem
g : P → E qe π ◦ g = f . Vertetoni se P eshte modul projektiv.

Elton Pasku 175

Zgjidhje. Jepet diagrami me shigjeta solide

P
g
f

A // B
ν

ku π eshte epi, dhe duhet gjetur nje mbushes g me shigjeta te nderprera. Zhytim A ne
nje injektiv E dhe konsiderojme diagramin e meposhtem

P
g0
f

A // B
ν
ι σ
}
E / E/Kerν
π

ku π : E → E/Kerν eshte kanoniku, ndersa σ : B → E/Kerν eshte percaktuar duke

pozuar b 7→ a + Kerν ku ν(a) = b. Lidhur me kompozimin σ ◦ f dhe epimorfizmin π,
po te zbatojme kushtin e supozuar, kemi ekzistencen e nje g 0 : P → E tq π ◦ g 0 = σ ◦ f .
Verejme se per cdo x ∈ P , g 0 (x) ∈ A (me afersine e zhytjes). Vertet,

π(g 0 (x)) = σ(f (x)) = a + Kerν = π(a),

ku ν(a) = f (x). Atehere, g 0 (x) − a ∈ Kerν, e meqe a ∈ A, rrjedh se g 0 (x) ∈ A. Fakti

qe g 0 (x) ∈ A na mundeson qe te percaktojme g : P → A tq x 7→ a ku ν(a) = f (x). Ky
pasqyrim eshte i mirepercaktuar dhe homomorfizem modulesh. Barazimi qe ν ◦ g = f
vjen direkt nga percaktimi sepse ν(g(x)) = ν(a) = f (x).

Problem 5.7.19 Le te jete G nje koseparator, dmth nje grup abelian me pjestim i tille
qe per cdo numer prim p ∈ N ekziston nje element i rendit p. P.sh. nje i tille eshte Q/Z.
Te tregohet se per cdo H ∈ Ab dhe 0 6= h ∈ H, ekziston nje ϕ ∈ HomZ (H, G) i tille qe
ϕ(h) 6= 0.

Zgjidhje. Dallojme dy raste. Rasti i pare kur ord(h) ∈ N. Le te jete p ∈ N nje prim qe
p|ord(h) dhe le te jete x ∈ G tq ord(x) = p i cili ekziston nga qe G eshte koseparator.
Percaktojme ψ : hhi → G tq hz 7→ z · x. Nqs ord(h)|z ⇒ p|z ⇒ z · x = 0, pra ψ eshte
i mirepercaktuar. Gjithashtu ai eshte homomorfizem, dhe tani meqe hhi ⊆ H dhe G
injektiv (eshte me pjestim), rrjedh se ψ zgjerohet ne nje ϕ : H → G tq ϕ|hhi = ψ.

Elton Pasku 176

Rasti i dyte, kur h eshte i rendit te pafundem, atehere hhi ∼
= Z. Ne kete rast percak-
tojme si me pare ψ(hz ) = z · x por nuk kemi nevoje te kontrollojme per korrektesen pasi
hhi ∼
= Z eshte Z-modul i lire. Ne vazhdim zgjidhja eshte ajo e para.

Problem 5.7.20 Le te jete G nje koseparator, A ∈ Mod-R, dhe supozojme se HomZ (A, G)
eshte modul injektiv. Provoni se A eshte i sheshte.
β A⊗β
Zgjidhje. Duhet te tregojme qe per cdo mono B / C , te kemi qe A ⊗ B / A⊗C
te jete po ashtu mono. Meqe HomZ (A, G) eshte injektiv, atehere HomR (•, HomZ (A, G))
reflekton monot, dmth con monot ne epi (sepse eshte ekzakt), atehere

HomR (β,HomZ (A,G))

HomR (C, HomZ (A, G)) / HomR (B, HomZ (A, G))

do te jete epi ne Ab. Por ky diagram eshte i njejte me

HomZ (A⊗β,G)
HomZ (A ⊗ C, G) / HomZ (A ⊗ B, G) ,

pra edhe ky eshte epi ne Ab. Tani le te supozojme per absurd se A ⊗ β ka berthame
jo triviale dhe le te jete ξ nje element jo zero i kesaj berthame. Nga ushtrimi 5.7.19 ka
ekzistuar nje ϕ ∈ HomZ (A ⊗ B, G) tq ϕ(ξ) 6= 0. Me tej, meqenese HomZ (A ⊗ β, G) eshte
epi, per ϕ ka ekzistuar nje φ ∈ HomZ (A ⊗ C, G) tq HomZ (A ⊗ β, G)(φ) = ϕ, ose e ethene
ndryshe qe (φ ◦ (A ⊗ β)) = ϕ. Por ky barazim eshte i pamundur pasi do te sillte qe

ϕ(ξ) = (φ ◦ (A ⊗ β))(ξ) = φ((A ⊗ β)(ξ)) = φ(0) = 0.

Problem 5.7.21 Vertetoni se nqs A ∈ Mod-R eshte modul i sheshte, atehere per cdo
ideal te majte I te R-së pasqyrimi A ⊗R I → A · I eshte injektiv.

Zgjidhje. Konsiderojme zhytjen I /
ι
R dhe aplikojme mbi te A ⊗ •. Meqe A eshte i
A⊗ι /
sheshte atehere A ⊗ I A ⊗ R eshte mono e cila po te kompozohet me izomorfizmin
A⊗R ∼
= A jep nje mono me imazh A · I. Eshte ne fakt fjala per pikerisht A ⊗R I → A · I.

Problem 5.7.22 Vertetoni se nqs per cdo ideal te majte me perftim te fundem I te R-së
pasqyrimi A ⊗R I → A · I eshte injektiv, atehere A ∈ Mod-R eshte modul i sheshte.

Elton Pasku 177

Zgjidhje. Nqs tregojme se nga injektiviteti i A ⊗R I → A · I per cdo ideal te majte I
te R rrjedh sheshtesia e A, atehere nga ushtrimi 5.6.12 mjafton qe kjo te testohet vetem
per idealet e majte I me perftim te fundem.
Zgjedhim nje koseparator G ∈ Ab dhe te tregojme se HomZ (A, G) eshte injektiv. Ate-
here nga ushtrimi 5.7.20 do te kishim qe A eshte i sheshte. Per te treguar qe HomZ (A, G)
eshte injektiv do te perdorim lemen e Berit lidhur me perfshirjen I ,→ R ne menyren e
meposhtme. Aplikojme HomR (•, HomZ (A, G)) mbi ses

0 / I / R / R/I /0

dhe marrim vargun ekzakt majtas:

0 / HomR (R/I, HomZ (A, G)) / HomR (R, HomZ (A, G)) / HomR (I, HomZ (A, G)) ,

shigjeta e fundit e te cili eshte epi. Per kete shohim diagramin komutativ te meposhtem

HomR (R, HomZ (A, G)) / HomR (I, HomZ (A, G))
∼
= ∼
=

HomZ (A ⊗ R, G) // HomZ (A ⊗ I, G)

shigjeta e fundit e te cilit eshte epi sepse kemi supozuar qe A⊗I → A⊗R eshte mono dhe
HomZ (•, G) eshte ekzakt (G eshte injektiv) keshtu qe reflekton monot. Mqs tani sikurse
u tha me lart,

HomR (R, HomZ (A, G)) // HomR (I, HomZ (A, G))

eshte epi, mund te aplikojme lemen e Berit per perfshirjen I ,→ R dhe kemi direkt qe
HomZ (A, G) eshte injektiv. Ushtrimi 5.7.20 sjell sheshtesine e A.

Problem 5.7.23 Vertetoni se nqs J eshte modul injektiv atehere cdo varg i shkurter
ekzakt 0 → J → B → C → 0 eshte i ndashem dhe anasjelltas.

Zgjidhje. Cdo modul J zhytet tek nje modul injektiv E. Konsiderojme ses

µ
0 / J ι / E / E/J / 0.

Meqe ne kusht kemi qe ky ndahet (sikurse cdo ses tjeter qe fillon me J), atehere E ∼
=
J ⊕ E/J. Atehere J eshte injektiv si faktor i drejte i nje injektivi.

Elton Pasku 178

Anasjellas, nqs J eshte injektiv, te tregojme se cdo ses 0 → J → B → C → 0 ndahet.
Vertet, aplikojme HomR (•, J) mbi te dhe kemi ses ne Ab:

0 / HomR (C, J) / HomR (B, J) / HomR (J, J) / 0

Meqe shigjeta e fundit eshte epi, atehere per 1J ka ekzistuar nje σ : B → J qe σ ◦ ι = 1J ,

dhe kjo do te thote qe σ eshte seksion per ι.

Problem 5.7.24 Le te jete dhene P nje modul projektiv. Tregoni se ekziston nje modul
i lire F i tille qe P ⊕ F ∼
=F

Zgjidhje. P do te jete shembellim epimorfik i nje te liri F 0 , atehere kemi ses

0 / K / F0 /P /0

dhe meqe P eshte projektiv, atehere

P ⊕K ∼
= F 0.

Marrim shumen e drejte te pafundme

(P ⊕ K) ⊕ (P ⊕ K) ⊕ . . .

e cila eshte perseri nje modul i lire qe e quajme F . Kjo mund te shkruhet ndryshe si

F = P ⊕ ((K ⊕ P ) ⊕ (K ⊕ P ) ⊕ . . . )

dhe meqe kllapa ((K ⊕ P ) ⊕ (K ⊕ P ) ⊕ . . . ) ∼

= F , marrim P ⊕ F ∼
= F . Ky quhet Truku
i Eilenbergut.

Problem 5.7.25 Provoni qe HomR (P, R) 6= {0} nqs P eshte modul projektiv jo-zero.

Zgjidhje. E shohim P si shembellim epimorfik te nje te liri ⊕R, pra kemi nje epimor-
fizem µ : ⊕R → P , dhe atehere te qenit e P projektiv sjell qe morfizmi i induktuar
HomR (P, ⊕R) / HomR (P, P ) eshte epi. Kjo sjell qe per 1P ∈ HomR (P, P ) ka ek-
zistuar nje ϕ ∈ HomR (P, ⊕R) tq 1P = µ ◦ ϕ. Eshte qarte qe ϕ 6= θ. Kjo sjell qe
HomR (P, R) 6= {0} sepse perndryshe per cdo x ∈ P , ϕ(x) do te ishte familja zero ne
⊕R.

Elton Pasku 179

Problem 5.7.26 Le te jete dhene R nje unaze dhe S nje nenmodul jo-zero i nje R-moduli
te lire. Vertetoni se nqs a ∈ R nuk eshte pjestues i djathte i zeros, atehere Sa 6= {0}.

Problem 5.7.27 Le te jete R nje unaze kryesore dhe M nje R-modul i lire. Provoni qe
nqs rm = 0 ku r ∈ R dhe m ∈ M , atehere r = 0 ose m = 0.

Problem 5.7.28 Vertetoni se per cdo B ∈ R-M od dhe C ∈ R-M od, ekziston nje homo-
morfizem HomR (C, R)⊗R B → HomR (C, B) natyral ne C. Vertetoni se ky homomorfizem
eshte izomorfizem nqs B eshte i sheshte ndersa C eshte me paraqitje te fundme.

Zgjidhje. Se pari HomR (C, R) ∈ Mod-R ku veprimi i r ∈ R nga e djathta mbi f ∈

HomR (C, R) eshte percaktuar duke pozuar (f.r) : C → R tq c 7→ f (r.c). Me tej per
te ndertuar nje homomorfizem θ : HomR (C, R) ⊗R B → HomR (C, B) mjafton te per-
caktojme nje pasqyrim bilinear ψ : HomR (C, R) ×R B → HomR (C, B). Kjo realizohet
lehtesisht duke pozuar (f, b) 7→ ψ(f, b) ku ψ(f, b)(c) = f (c).b. Tani te tregojme se θ izo
sa here qe B eshte i sheshte dhe C me paraqitje te fundme. Kjo e fundit do te thote
(me perkufizim) qe ekziston nje varg ekzakt djathtas ne R-M od

F1 / F2 / C / 0

ku F1 dhe F2 jane te lire dhe me perftim te fundem. Po te aplikojme tani mbi te

HomR (•, R) qe eshte majtas ekzakt marrim vargun ekzakt majtas ne Mod-R:

0 / HomR (C, R) / HomR (F2 , R) / HomR (F1 , R)

Por B eshte i sheshte si modul i majte, atehere po te aplikojme mbi vargun e mesiperm
• ⊗R B perftojme nje varg ekzakt majtas ne Ab:

0 / HomR (C, R) ⊗R B / HomR (F2 , R) ⊗R B / HomR (F1 , R) ⊗R B

Tani konsiderojme diagramin

0 / HomR (C, R) ⊗R B / HomR (F2 , R) ⊗R B / HomR (F1 , R) ⊗R B

θ ∼
= ∼
=

0 / HomR (C, B) / HomR (F2 , B) / HomR (F1 , B)

ku pasqyrimi vertikal eshte homomorfizmi i pjeses se pare, ndersa dy te tjeret jane izo-
morfizma (cilet?). Ky diagram eshte komutative (verifikojeni), me te dy rreshtat ekzakte

Elton Pasku 180

dhe pastaj duke shtuar zero majtas mund te aplikoni lemen 5 per te nxjerre si konkluzion
se θ eshte izomorfizem. Ku u shfrytezua qe F1 dhe F2 jane me perftim te fundit dhe te
lire?

Problem 5.7.29 Vertetoni se cdo modul qe eshte njeherazi i sheshte dhe me paraqitje
te fundme, eshte edhe projektiv.

Elton Pasku 181

Kapitulli 6

Komplekset

6.1 Komplekset dhe pasqyrimet mes tyre

Përkufizim 6.1.1 Le te jene Cn ∈ R-Mod per n ∈ Z dhe δn : Cn → Cn−1 R-
homomorfizma. Vargu
δn+1
··· / Cn+1 / Cn
δn / Cn−1 δn−1 / · · · (6.1)

do te quhet kompleks nqs per cdo n ∈ Z, δn δn+1 = 0, ose e thene ndryshe imδn+1 ⊆ kerδn .
Kompleksin (6.1) e shenojme per shkurt me (C, δ).

Përkufizim 6.1.2 Komplekset per te cilat Cn = 0 per n ≥ 0, dmth komplekset te trajtes

δ−1
0 / C−1 / C−2 δ−2 / C−3
δ−3
/ ···

do te quhen ko-komplekse. Pra ko-komplekset jane rast i vecante i komplekseve.

Përkufizim 6.1.3 Homologjia e n-të e kompleksit (6.1) do te quhet grupi faktor Hn (C) =
Zn (C)/Bn (C) ku Zn (C) = kerδn dhe Bn (C) = imδn+1 .

Përkufizim 6.1.4 Do te quajme pasqyrim midis dy komplekseve φ : (C, δ) → (C 0 , δ 0 )

familjen e homomorfizmave φn : Cn → Cn0 te tille qe cdo diagram
δn /
Cn Cn−1
φn φn−1
0
δn
Cn0 / 0
Cn−1
nderron, dmth δn0 φn = φn−1 δn . Kete fakt zakonisht e shkruajme: δ 0 φ = φδ.

182
Nqs ψ : (C 0 , δ 0 ) → (C 00 , δ 00 ) eshte nje tjeter pasqyrim kompleksesh, atehere perkufizojme
kompozimin ψφ : (C, δ) → (C 00 , δ 00 ) me anen e barazimeve (ψφ)n = ψn φn . Ky eshte nje
tjeter pasqyrim kompleksesh sic mund te tregohet me anen e diagramit
δn /
Cn Cn−1
φn φn−1
0
δn
Cn0 / 0
Cn−1
ψn ψn−1
00
δn
Cn00 / 00
Cn−1
Eshte i qarte ky

Pohim 6.1.5 Komplekset sic u perkufizuan me lart se bashku me pasqyrimet mes tyre
formojne nje kategori qe quhet kategoria e komplekseve dhe qe shenohet me Ch.

Lemë 6.1.6 Nqs φ : (C, δ) → (C 0 , δ 0 ) eshte nje pasqyrim kompleksesh, atehere ai indukton
per cdo n ∈ Z homomorfizmat

φn∗ : Hn (C) → Hn (Cn0 )

zn + Bn 7→ φn (zn ) + Bn0
Vërtetim. Vertetimi do te kryhet duke ndjekur diagramin.
δn+1 δn
Cn+1 / Cn / Cn−1

φn+1 φn φn−1

0
Cn+1 / Cn0 / C0
0
δn+1 0
δn n−1

Tregojme se pari se φn (Zn ) ⊆ Zn0 . Supozojme se δn (zn ) = 0, atehere φn−1 δn (zn ) = 0 e per
pasoje δn0 φn (zn ) = 0. Kjo do te thote qe φn (zn ) ∈ kerδn0 = Zn0 .
Tani tregojme se φn (Bn ) ⊆ Bn0 . Supozojme se bn = δn+1 (cn+1 ) per ndonje cn+1 ∈ Cn+1 .
Atehere
0 0
φn (bn ) = φn δn+1 (cn+1 ) = δn+1 φn+1 (cn+1 ) ∈ imδn+1 .

Tani eshte e qarte qe pasqyrimi i deklaruar ne leme eshte korrekt dhe eshte homomorfizem.

Homomorfizmi i Lemes 6.1.6 do te quhet homomorfizmi i induktuar mbi homologjine

dhe do te shkruhet ne trajten
φ∗ : H(C) → H(C 0 ).

Elton Pasku 183

Vertetohet lehte kjo.

Lemë 6.1.7 Nqs φ : C → C 0 dhe ψ : C 0 → C 00 jane pasqyrime kompleksesh, atehere

(ψφ)∗ = ψ∗ φ∗

Nga lema dhe nga Pohimi 6.1.5 perftojme kete

Rrjedhim 6.1.8 Homologjia e n-të Hn eshte nje funktor i Ch ne Ab.

6.2 Homotopitë e komplekseve

Përkufizim 6.2.1 Le te jene φ, ψ : (C, δ) → (C 0 , δ 0 ) dy pasqyrime kompleksesh. Do te
quajme homotopi s nga φ ne ψ nje familje R-homomorfizmash sn

0
sn : Cn → Cn+1

te tille qe
0
φn − ψn = δn+1 sn + sn−1 δn
δn+1 δn
/ Cn+1 / Cn / Cn−1 /

φn+1 ψn+1 φn ψn φn−1 ψn−1

sn sn−1
} }
/ 0
Cn+1 / Cn0 / 0
Cn−1 /
0
δn+1 0
δn

Zakonisht shkruajme: φ − ψ = δ 0 s + sδ. Dy pasqyrime kompleksesh quhen homotopike

(shenimi perkates eshte φ ' ψ) nqs ekziston nje homotopi nga njeri tek tjetri. Nqs s eshte
nje homotopi e specifikuar, atehere shkruajme s : φ ' ψ.

Lemë 6.2.2 Nqs φ ' ψ atehere φ∗ = ψ∗ .

Vërtetim. Le te jete s : φ ' ψ nje homotopi. Duam te tregojme qe per cdo zn ∈ Zn ,

φn (zn ) + Bn0 = ψn (zn ) + Bn0 , ose ndryshe, qe (φn − ψn )(zn ) ∈ Bn0

0 0 0
(φn − ψn )(zn ) = δn+1 sn (zn ) + sn−1 δn (zn ) = δn+1 sn (zn ) ∈ imδn+1 = Bn0 .

Kjo do te thote qe pasqyrimet homotopike te komplekseve induktojne te njejtin homo-

morfizem mbi homologji.

Elton Pasku 184

Problem 6.2.3 ' eshte relacion ekuivalence ne klasen e pasqyrimeve te komplekseve.

Problem 6.2.4 Nqs φ, ψ : C → C 0 , α, β : C 0 → C 00 , φ ' ψ, α ' β, atehere αφ ' βψ.

6.3 Ekuivalencat homotopike

Përkufizim 6.3.1 Dy komplekse (C, δ) dhe (C 0 , δ 0 ) quhen homotopi ekuivalente nqs ek-
zistojne pasqyrimet e komplekseve

φ : C → C0
θ : C0 → C

te tilla qe
θφ ' idC
φθ ' idC 0
Ne kete rast shkruajme C ' C 0 .

Vertetohet se ' eshte relacion ekuivalence. Pasqyrimi φ qe mer pjese ne percaktimin e

nje ekuivalence homotopike kompleksesh quhet ekuivalence homotopike.

Lemë 6.3.2 Nqs φ : C → C 0 eshte ekuivalence homotopike, atehere φ∗ eshte izomorfizem.

Vërtetim. Nga perkufizimi ∃θ : C 0 → C e tille qe θφ ' idC dhe φθ ' idC 0 . Nga Lema
6.2.2 kemi
(θn φn )∗ = (idC )n∗ = id : Hn (C) → Hn (C).

Por nga Lema 6.1.7, (θn φn )∗ = θn∗ φn∗ . Ne menyre te ngjashme vertetohet qe (φn θn )∗ =
φn∗ θn∗ = id : Hn (C 0 ) → Hn (C 0 ) gje qe tregon se φn∗ eshte izomorfizem.

Përkufizim 6.3.3 Nje kompleks C quhet i kontraktueshem (i tkurshëm) nqs C ' 0 ku 0

eshte kompleksi modulet e te cilit jane te gjithe zero.

Verejme qe sido qe te jete kompleksi C, ekzistojne (ne menyre te vetme) pasqyrimet e

komplekseve φ : C → 0 dhe θ : 0 → C. Duket qarte qe φθ : 0 → 0 eshte baraz me id0 kurse
θφ : C → C eshte pasqyrimi zero 0C . Kjo do te thote qe C ' 0 vetem nqs idC , 0C : C → C
jane pasqyrime homotopike. Nqs ekziston nje homotopi s : idC ' 0C , ajo quhet homotopi
e kontraktuese. C’ka thame me lart mund te permblidhet ne kete

Elton Pasku 185

Teoremë 6.3.4 Nje kompleks C eshte i kontraktueshem vetem nqs idC ' 0C .

Nga Lema 6.3.2 themi menjehere qe

Rrjedhim 6.3.5 Nese nje kompleks C eshte i kontraktueshem, atehere H(C) = 0.

Shembulli i meposhtem tregon se e ansjellta nuk eshte e vertete.

Shëmbull 6.3.6 Konsiderojme kompleksin C te grupeve abeliane (Z-moduleve te majte)

δ2 δ1
0 / Z / Z / Z2 / 0

ku δ2 (1) = 2, δ1 (1) = 1+2Z. Shohim qe δ2 eshte injeksion, δ1 syrjeksion dhe kerδ1 = 2Z =

imδ2 , pra H(C) = 0. Megjithate, C nuk eshte i kontraktueshem, dmth nuk ekziston nje
ekuivalence homotopike ndermjet C dhe 0. Nqs do kishte nje te tille, atehere nga Teorema
6.3.4 do te kishim nje homotopi s : 1 ' 0. Nga diagrami

0 / Z / Z / Z2 / 0

s0 1 0

s−1
0 / Z / Z / Z2 / 0

veme re se s−1 = 0. Nga ana tjeter e vetmja mundesi per s0 per te qene homomorfizem
eshte te jete baraz me 0. Atehere s−1 δ0 + δ1 s0 = 0 por nga perkufizimi i s-së kemi
s−1 δ0 + δ1 s0 = 1 − 0 = 1. Kjo kontradikte tregon se nuk ka asnje homotopi s : 1 ' 0.

6.4 Rezolucionet projektive

Përkufizim 6.4.1 Le te jete B ∈ R-Mod. Rezolucion projektiv te B-së, qe shenohet
me PB = hPn , dn i, do te quajme nje varg ekzakt R-modulesh

dn+1 dn d1
··· / Pn+1 / Pn / ··· / P1 / P0 π /B / 0

ku te gjitha Pn -të jane projektive. Ngadonjehere te tilla rezolucione do te shenohen ne

trajten
PB
π /B / 0.

Elton Pasku 186

Cdo R-modul ka nje rezolucion projektiv. Nga Pohimi 5.3.4 rrjedh ekzistenca e nje
epimorfizmi π : P0 → B ku P0 eshte R-modul i lire. Njelloj gjendet nje epimorfizem
d1 : P1 → kerπ ku P1 eshte modul i lire dhe kerπ eshte R-modul sic del nga perkufizimi i
berthames. Kjo procedure vazhdon deri ne ndertimin e plote te rezolucionit.

Pohim 6.4.2 Le te jene B, B 0 ∈ R-Mod dhe ϕ ∈ HomR (B, B 0 ). Supozojme se hPn , dn i

eshte nje rezolucion projektiv i B-së dhe hPn0 , d0n i eshte nje rezolucion projektiv i B 0 .
Atehere ekziston nje pasqyrim kompleks ϕ : hPn , dn i → hPn0 , d0n i qe e ben diagramin e
meposhtem nderrimtar.

··· / Pn+1 dn+1 / Pn

dn / ··· / P1
d / P0 π /B / 0
ϕn+1 ϕn ϕ1 ϕ0 ϕ
d0n+1 d0n d01
/ P0 / / / / P0 π0 / /
··· n+1 Pn0 ··· P10 0 B0 0

Themi qe ϕ : hPn , dn i → hPn0 , d0n i eshte pasqyrim kompleks i induktuar nga ϕ. Nqs ϕ0 :
hPn , dn i → hPn0 , d0n i eshte nje tjeter pasqyrim kompleks i induktuar nga ϕ, atehere ϕn '
ϕ0n .

Vërtetim. Nga vetia projektive e P0 gjendet ϕ0 e tille qe diagrami i meposhtem te behet

nderrimtar
P0
π

ϕ0
B
ϕ

P00 / B0
π0

Supozojme se kemi percaktuar nderkaq ϕ0 , ..., ϕn dhe duam te percaktojme ϕn+1 induk-
tivisht. Verejme se pari se nqs x ∈ imdn+1 ⇒ dn (x) = 0 ⇒ 0 = ϕn−1 dn (x) = d0n ϕn (x).
Kjo do te thote se ϕn (imdn+1 ) ⊂ kerd0n = imd0n+1 . Meqe Pn+1 eshte modul projektiv dhe
d0n+1 : Pn+1
0
→ imd0n+1 eshte epimorfizem, atehere ekziston ϕn+1 qe e ben diagramin me

Elton Pasku 187

poshte nderrimtar.
Pn+1
dn+1

ϕn+1
imdn+1
ϕn

0
Pn+1 / imd0n+1
d0n+1

Mbetet te tregojme se nqs ekziston dhe nje tjeter pasqyrim kompleksesh ϕ0 me vetine e
ϕ-së, atehere ekziston nje homotopi s : ϕ ' ϕ0 . R-homomorfizmat sn : Pn → Pn+1
0
do te
ndertohen induktivisht. Ndertojme ne fillim s0 . Per kete verejme me pare se π 0 ϕ0 = ϕπ =
π 0 ϕ00 qe do te thote se π 0 (ϕ0 − ϕ00 ) = 0. Atehere, ϕ0 − ϕ00 i mer vlerat ne kerπ 0 = imd01 .
Nga vetia projektive e P0 gjejme s0 : P0 → P10 qe e ben nderrimtar diagramin

P0
s0
ϕ0 −ϕ00
}
P10 / imd01
d01

Tani supozojme se kemi percaktuar s0 , ..., sn . Ne vecanti dime qe ϕn − ϕ0n = d0n+1 sn +

sn−1 dn dhe atehere

d0n+1 (ϕn+1 − ϕ0n+1 − sn dn+1 ) = d0n+1 ϕn+1 − d0n+1 ϕ0n+1 − d0n+1 sn dn+1

= ϕn dn+1 − ϕ0n dn+1 − d0n+1 sn dn+1

= (ϕn − ϕ0n − d0n+1 sn )dn+1

= sn−1 dn dn+1

= 0.

Kjo do te thote qe im(ϕn+1 − ϕ0n+1 − sn dn+1 ) ⊂ kerd0n+1 = imd0n+2 . Prandaj gjendet sn+1
e tille qe diagrami
Pn+1
sn+1
ϕn+1 −ϕ0n+1 −sn dn+1
z
0
Pn+2 / imd0n+2
d0n+2

te nderroje.

Elton Pasku 188

6.5 Rezolucionet injektive
Përkufizim 6.5.1 Le te jete M ∈ R-Mod. Rezolucion injektiv EM = hEi , di i te M -së
do te quajme nje varg ekzakt
d1 d2 d3
0 / M ι / E0 / E1 / E2 /···

me te gjitha Ei -të module injektive. Ngadonjehere nje rezolucion i tille do te shenohet ne

trajten
0 / M ι / EM .

Te tilla rezolucione ekzistojne fale Rrjedhimit 5.7.16: zhytim M ne E0 nepermjet ι; zhytim

E0 /ι(M ) ne E1 nepermjet nje pasqyrimi ι1 dhe quajme d1 kompozimin:
ν1 ι1
E0 / E0 /ι(M ) / E1 ,

ku ν1 eshte epimorfizmi kanonik. Keshtu vazhdojme deri ne ndertimin e plote te rezolu-

cionit.

Pohim 6.5.2 Le te jene M, M 0 ∈ R-Mod dhe ϕ ∈ HomR (M, M 0 ). Supozojme se 0 →

ι ι0
M → E dhe 0 → M 0 → E 0 jane dy rezolucione injektive te M dhe M 0 perkatesisht.
Atehere ekziston nje pasqyrim kompleksesh ϕ : E → E 0 qe e ben nderrimtar diagramin

0 /M ι / E
ϕ ϕ

/ ι0 / E0
0 M0
Per me teper ϕ : E → E 0 eshte e vetme me afersine e homotopise.

Vërtetim. Do te tregojme se si ndertohen dy komponentet e para te ϕ : E → E 0 . Per

ndertimin e te tjerave procedohet ngjashmerisht.
δ0
0 / M
ι / E0 / E1
ϕ ϕ0 ϕ1
δ00
/ ι0 / /
0 M0 E00 E10
Ekzistenca e ϕ0 rrjedh nga vetia injektive e E00 -s sic pershkruhet ne diagram

M ι / E0
ϕ0
ι0 ϕ
E00

Elton Pasku 189

Per te percaktuar ϕ1 me pare percaktojme

p1 : E0 /kerδ0 → E10 te tille qe p1 (y + kerδ0 ) = δ00 ϕ0 (y).

Ky pasqyrim eshte i mirepercaktuar: y + kerδ0 = z + kerδ0 nga ku y − z ∈ kerδ0 = imι.

Meqe imι ∼
= M nepermjet ι-as, atehere ekziston m ∈ M qe y − z = ι(m), e rrjedhimisht
δ00 ϕ0 (y − z) = δ00 ϕ0 ι(m) = δ00 ι0 ϕ(m) = 0 qe tregon korrektesine e p1 -së. Nga vetia injektive
e E10 lidhur me p1 : E0 /kerδ0 → E10 dhe perfshirjen δ0∗ : E0 /kerδ0 → E1 kemi ekzistencen
e ϕ1 sic pershkruhet ne diagram

δ0∗
E0 /kerδ0 / E1
p1
ϕ1
z
E10

Mbetet te tregojme se nqs ψ : E → E 0 eshte nje tjeter pasqyrim kompleks qe e ben

diagramin e pohimit nderrimtar, atehere ekziston nje homotopi s : ϕ ' ψ. Le te jete
s0 : E0 → M 0 R-homomorfizmi zero. Percaktojme s1 : E1 → E00 duke perdorur vetine
injektive te E00 lidhur me δ0∗ : E0 /kerδ0 → E1 dhe me (ϕ0 − ψ0 )∗ : E0 /kerδ0 → E00
ku (ϕ0 − ψ0 )∗ (x + kerδ0 ) = (ϕ0 − ψ0 )(x). Ky pasqyrim eshte i mirepercaktuar sepse
(ϕ0 − ψ0 )ι = 0.
Nje argument me i gjate per te treguar mirepercaktueshmerine do te ishte ky: komu-
tativiteti i kuadratit te djathte sjell qe δ00 ◦(ϕ0 −ψ0 ) = 0 dmth qe Im(ϕ0 −ψ0 ) ⊆ Kerδ00 =
Imι0 . Tregojme se ϕ0 − ψ0 anulohet ne cdo ι(m) ∈ Kerδ0 . Vertet,

ι0 (m0 ) = (ϕ0 − ψ0 )(ι(m)) = ϕ0 (ι(m)) − ψ0 (ι(m))

= ι0 ϕ(m) − ι0 ϕ(m) = 0

Implikimi i meposhtem tani eshte i qarte.

δ0∗ δ0
E0 /kerδ0 / E1 =⇒ E0 / E1
s1 s1
(ϕ0 −ψ0 )∗
$
ϕ0 −ψ0
E00 E00

Per te percaktuar s2 ne fillim percaktojme

α∗ : E1 /kerδ1 → E10 te tille qe α∗ (x + kerδ1 ) = (ϕ1 − ψ1 − δ00 s1 )(x)

Elton Pasku 190

qe sic mund te tregohet lehte, eshte i mirepercaktuar. Tani shfrytezojme injektivitetin e E10
lidhur me pasqyrimet α∗ dhe perfshirjen E1 /kerδ1 ,→ E10 . Ekzistenca e s2 -shit pershkruhet
nga diagrami
E1 /kerδ1 / E2
s2
α∗
$
E10
Ne menyre krejt te ngjashme ndertohen dhe si -të e tjera.

6.6 Teorema themelore e algjebrës homologjike

Perpara se te formulojme dhe te vertetojme teoremen po japim kete perkufizim

Përkufizim 6.6.1 Varg i shkurter ekzakt kompleksesh

ϕ ψ
0 / C / C0 / C 00 /0

do te quhet cdo diagram nderrimtar

.. .. ..
. . .

ϕi
ψi

0 / Ci / C0 / Ci00 / 0
i

di d0i d00
i
ϕ ψi−1
0 / Ci−1 i−1 / C 0 / 00
Ci−1 / 0
i−1

.. .. ..
. . .

te gjithe rreshtat e te cilit jane vargje te shkurter ekzakte.

Teoremë 6.6.2 (Teorema themelore) Supozojme se

ϕ ψ
0 / C / C0 / C 00 /0

eshte nje varg i shkurter ekzakt kompleksesh. Atehere ekziston nje varg δn : Hn (C 00 ) →
Hn−1 (C) homomorfizmash grupesh abeliane te tille qe vargu

δn+1 Hn (ϕ) Hn (ψ) δn Hn−1 (ϕ)

··· / Hn+1 (C 00 ) / Hn (C) / Hn (C 0 ) / Hn (C 00 ) / Hn−1 (C) / · · · (6.2)

Elton Pasku 191

te jete ekzakt. Vargu i homomorfizmave eshte natyral, qe do te thote se nqs
ϕ ψ
0 / C / C0 / C 00 /0

f g h

ϕ ψ
0 / C¯ / C¯0 / C¯00 /0

eshte nderimatar (ne Ch) me rreshta ekzakte, atehere per cdo n ∈ N,

δn /
Hn (C 00 ) Hn−1 (C)
Hn (f ) Hn−1 (f )

δ̄n /
Hn (C¯00 ) ¯
Hn−1 (C)
nderron.

Vërtetim. Si fillim percaktojme δn . Konsiderojme diagramin

.. .. ..
. . .

ϕn+1 ψn+1
0 / Cn+1 / 0
Cn+1 / 00
Cn+1 / 0
dn+1 d0n+1 d00
n+1
ϕn
ψn

0 / Cn / Cn0 / Cn00 / 0
dn d0n d00
n
ϕn−1 ψn−1
0 / Cn−1 / 0
Cn−1 / 00
Cn−1 / 0
dn−1 d0n−1 d00
n−1
ϕn−2 ψn−2
0 / Cn−2 / 0
Cn−2 / 00
Cn−2 / 0

.. .. ..
. . .
dhe supozojme se x ∈ Cn00 i tille qe d00n (x) = 0. Meqe ψn eshte syrjektiv, ekziston y ∈ Cn0 qe
ψ(y) = x. Tani kemi 0 = d00n (x) = d00n (ψn (y)) = ψn−1 d0n (y), keshtu qe d0n (y) ∈ kerψn−1 =
imϕn−1 . Tani percaktojme δn (x+imd00n+1 ) si klasen e z ∈ Cn−1 per te cilen kemi ϕn−1 (z) =
d0n (y). Do te kryejme nje numer verifikimesh lidhur me δn -në.

(i) z + imdn eshte e pavarur nga zgjedhja e y: nqs ψn (y 0 ) = x, atehere ψn (y − y 0 ) = 0,

pra y − y 0 ∈ kerψn = imϕn prej nga y − y 0 = ϕn (t) per ndonje t ∈ Cn . Nga kjo
kemi, d0n (y) − d0n (y 0 ) = d0n (y − y 0 ) = d0n ϕn (t) = ϕn−1 dn (t). Kjo do te thote qe nqs
d0n (y) = ϕn−1 (z) dhe d0n (y 0 ) = ϕn−1 (z 0 ), atehere meqe ϕn−1 eshte injektiv, kemi
z − z 0 = dn (t) ∈ imdn , pra z + imdn = z 0 + imdn .

Elton Pasku 192

(ii) z + imdn ∈ Hn−1 (C), ose ndryshe dn−1 (z) = 0: ϕn−2 dn−1 (z) = d0n−1 ϕn−1 (z) =
d0n−1 d0n (y) = 0, keshtu qe dn−1 (z) = 0 meqe ϕn−2 eshte injektiv.

(iii) Nqs x ∈ imd00n+1 , atehere z ∈ imdn : nqs x = d00n+1 (s), zgjedhim u ∈ Cn+1
0
te tille
qe ψn+1 (u) = s (gje e mundur pasi ψn+1 eshte syrjektiv). Atehere kemi qe x =
d00n+1 ψn+1 (u) = ψn d0n+1 (u) keshtu qe mund te marim y = d0n+1 (u). Por atehere kemi
d0n (y) = 0 keshtu qe marim z = 0. Nga (i) cdo zgjedhje tjeter e y jep z ∈ 0 + imdn =
imdn .

Deri tani dime qe x 7→ z+imdn eshte nje pasqyrim i mirepercaktuar nga kerd00n ne Hn−1 (C)
qe eshte zero ne imd00n+1 , e per rrjedhoje indukton nje pasqyrim δn : Hn (C 00 ) → Hn−1 (C).
Nga ana tjeter, nga percaktimi eshte e qarte qe δn eshte homomorfizem. Tani provojme
ekzaktesine e (6.2).

(iv) kerδn ⊃ imHn (ψ): nqs x ∈ imd00n+1 ∈ imHn (ψ), atehere mund te marim y te tille qe
Hn (ψ)(y + imd0n+1 ) = x + imd00n+1 , meqe ajo qe kerkohet nga y eshte qe ψn (y) = x.
Kjo do te thote qe mund te zevendesojme x me ψn (y) pa ndryshuar klasen e imd00n
ne Hn (C 00 ). Por per kete x dhe y, kemi d0n (y) = 0 sepse y perfaqeson nje klase
homologjie ne Hn (C 0 ). Atehere, z = 0, dhe δn (x + imd00n+1 ) = 0.

(v) kerδn ⊂ imHn (ψ): nqs δn (x + imd00n+1 ) = 0, atehere z ∈ imdn qe do te thote se

z = dn (t) per ndonje t ∈ Cn . Keshtu d0n (y) = ϕn−1 (z) = ϕn−1 dn (t) = d0n ϕn (t), qe nga
marim d0n (y − ϕn (t)) = 0. Nga ana tjeter, ψn (y − ϕn (t)) = ψn (y) − ψn ϕn (t) = x − 0.
Atehere, Hn (ψ)((y − ϕn (t)) + imd0n+1 ) = x + imd00n .

(vi) kerHn (ϕ) ⊃ imδn : nga perkufizimi, Hn−1 (ϕ)δn (x + imd0n+1 ) = ϕn−1 (z) + imd0n =
d0n (y) + imd0n = 0.

(vii) kerHn−1 (ϕ) ⊂ imδn : nqs z + imdn ∈ kerHn−1 (ϕ), atehere ϕn−1 (z) ∈ imd0n qe do
te thote se ϕn−1 (z) = d0n (y) per y ∈ Cn . Shenojme me x = ψn (y). Por kjo s’eshte
tjeter vec perkufizimi i δn -së se mbrapthi, keshtu qe mbetet vetem te provojme qe
x + imd00n+1 ∈ Hn (C 00 ), ose e thene ndryshe qe d00n (x) = 0. Por d00n (x) = d00n ψn (y) =
ψn−1 d0n (y) = ψn−1 ϕn−1 (z) = 0.

Mbete per tu provuar ekzaktesia ne grupin ku nuk figuron δn . Paraprakisht verejme se

Hn (ψ)Hn (ϕ) = Hn (ψϕ) = Hn (0) = 0, keshtu qe kerHn (ψ) ⊃ imHn (ϕ).

Elton Pasku 193

(viii) kerHn (ψ) ⊂ imHn (ϕ): supozojme se Hn (ψ)(u + imd0n+1 ) = 0. Atehere, ψn (u) ∈
imd00n+1 keshtu qe ψn (u) = d00n+1 (v) per ndonje v ∈ Cn+1
00
. Por ψn+1 eshte syrjeksion
0
e atehere v = ψn+1 (w) per ndonje w ∈ Cn+1 . Nga kjo kemi

ψn (u) = d00n+1 (v) = d00n+1 ψn+1 (w) = ψn d0n+1 (w)

ose ndryshe, ψn (u − d0n+1 (w)) = 0 qe do te thote se u − d0n+1 (w) ∈ kerψn = imϕn

nga ku u − d0n+1 (w) = ϕn (t) per ndonje t ∈ Cn . Nga ana tjeter kemi qe ϕn−1 dn (t) =
d0n ϕn (t) = d0n (u) − d0n d0n+1 (w) = 0 sepse u perfaqeson nje klase homologjie, dhe per
rrjedhoje dn (t) = 0 meqe ϕn−1 eshte injektiv. Se fundi kemi, Hn (ϕ)(t + imdn+1 ) =
u + imd0n+1 .

Mbete per tu vertetuar natyraliteti i δn -ve. Se pari kujtojme nepermjet diagramit me

poshte menyren se si u percaktua δn :

y_
ψn
/ x
d0n

z
ϕn−1
/ ∗

Tani shqyrtojme diagramin nderrimtar

ϕn
ψn

0 / Cn / Cn0 / Cn00 / 0
fn gn hn

# # #
ϕ̄n ψ̄n
0 / C̄n / C̄ 0 n / C¯00 n / 0
dn d0n d00
n

ϕn−1 ψn−1
0 / Cn−1 / 0
Cn−1 / C 00 / 0
n−1
fn−1 d¯n gn−1 d¯0 n hn−1 d¯00 n
# ϕ̄n−1
# ψ̄n−1
#
0 / C̄n−1 / 0
C̄n−1 / 00
C̄n−1 / 0

Elton Pasku 194

nga i cili nxjerrim
y_
ψn
/ x
gn hn
% %/
ȳ_
ψ̄n
d0n x̄

z
ϕn−1
/ ∗ d¯0n
gn−1
fn−1
& &/
z̄
ϕ̄n−1
∗
Nderrimataria e ketij te fundit sjell

δ̄n Hn (h)(x + imd00n+1 ) = δ̄n (x̄ + imd00n+1 )

= z̄ + imd¯n

= Hn−1 (f )δn (x + imd00n+1 )

qe provon natyralitetin e δn -ve.

Problem 6.6.3 Le te jene dhene komplekset (C 0 , δ 0 ) dhe (C 00 , δ 00 ). Shenojme me Cn =

Cn0 ⊕ Cn00 per cdo n ∈ Z dhe percaktojme δn : Cn → Cn−1 me anen e barazimit

δn (c0n , c00n ) = (δn0 (c0n ), δn00 (c00n ))

ku c0n ∈ Cn0 dhe c00n ∈ Cn00 . Tregoni se (C, δ):

δn+1 δn
··· / Cn+1 / Cn / Cn−1 /···

eshte kompleks dhe se per cdo n ∈ Z kemi Hn (C) ∼

= Hn (C 0 ) ⊕ Hn (C 00 ).

Zgjidhje. Veme re se

δn (δn+1 (c0n+1 , c00n+1 )) = δn (δn+1

0
(c0n+1 ), δn+1
00
(c00n+1 ))

= (δn0 δn+1
0
(c0n+1 ), δn00 δn+1
00
(c00n+1 )) = (0, 0)

e cila tregon se (C, δ) eshte kompleks. Per te treguar izomorfizmin Hn (C) ∼

= Hn (C 0 ) ⊕
Hn (C 00 ) do te kemi se pari parasysh qe ekziston nje varg i shkurter ekzakt kompleksesh

ι1 π2
0 / C0 / C / C 00 /0

Elton Pasku 195

ku ι1 eshte zhytja ne komponenten e pare, dhe π2 eshte projeksioni ne te dyten. Per arsye
te pershkrimit te zgjidhjes po e paraqesim vargun ne trajten e nje diagrami nderrimtar.

.. .. ..
. . .

ι1,n+1 π2,n+1
0 / 0
Cn+1 / Cn+1 / 00
Cn+1 / 0
0
δn+1 00
δn+1
δn+1
ι1,n π2,n
0 / Cn0 / Cn / Cn00 / 0
0
δn 00
δn
δn
ι1,n−1 π2,n−1
0 / 0
Cn−1 / Cn−1 / 00
Cn−1 / 0
0
δn−1 00
δn−1
δn−1
.. .. ..
. . .
Shoqeruar ketij diagrami kemi vargun e gjate ekzakt te homologjive

δn+1 Hn (ι1 ) Hn (π2 ) δn

... / Hn+1 (C 00 ) / Hn (C 0 ) / Hn (C) / Hn (C 00 ) / Hn−1 (C 0 ) / ...

Per te do te tregojme se te gjithe homomorfizmat lidhes δn jane zero, dhe se Hn (π2 ) ka

seksion. E para perserit proceduren teorike per percaktimin e δn : cdo cikli x00 i lidhim
(0, x00 ) ∈ Cn , aplikojme δn mbi te dhe perftojme (0, 0), pastaj marrim parafytyren e tij
me anen e ι1,n−1 e cila do te jete 0. Me tej konsiderojme pasqyrimin e komplekseve (pse
ι2
eshte i tille) C 00 / C tq c00n 7→ (0, c00n ). Homomorfizmi i induktuar prej tij ne homologji
Hn (ι2 ) eshte seksion per Hn (π2 ). Vertet, per cdo cikel c00n kemi

Hn (π2 )(Hn (ι2 )(c00n + Bn00 )) = Hn (π2 ι2 )(c00n + Bn00 ) = Hn (idCn00 )(c00n + Bn00 ) = c00n + Bn00 .

Nga sa thame rezulton se ne krijohet nje ses i ndashem djathtas

Hn (ι1 ) Hn (π2 )
0 / Hn (C 0 ) / Hn (C) / Hn (C 00 ) / 0

prandaj Hn (C) ∼
= Hn (C 0 ) ⊕ Hn (C 00 ).

Problem 6.6.4 Nje kompleks (C 0 , δ 0 ) quhet nenkompleks i kompleksit (C, δ) nqs Cn0 eshte
nje nenmodul i Cn per cdo n ∈ Z dhe nqs δn0 eshte ngushtimi i δn ne Cn0 . Le te jete
ιn : Cn0 → Cn pasqyrimi perfshires. Shenojme me Cn00 = Cn /Cn0 dhe pn : Cn → Cn00
epimorfizmin kanonik.

Elton Pasku 196

1) Tregoni se ι : C 0 → C eshte nje pasqyrim kompleksesh.

00
2) Percaktojme δn00 : Cn00 → Cn−1 0
me anen e δn00 (c + Cn0 ) = δn (c) + Cn−1 ku c ∈ Cn .
Tregoni qe δn00 eshte i mirpercaktuar dhe se (C 00 , δ 00 ) eshte nje kompleks.
p
3) Provoni se 0 / C0 ι /C / C 00 / 0 eshte nje varg i shkurter ekzakt kom-
pleksesh.

Problem 6.6.5 Le te jete dhene φ : (C, δ) → (C 0 , δ 0 ) nje pasqyrim kompleksesh. Per cdo
n ∈ Z shenojme Mn = Cn−1 ⊕ Cn0 dhe percaktojme ∆n : Mn → Mn−1 me anen e

∆n (cn−1 , c0n ) = (−δn−1 (cn−1 ), φn−1 (cn−1 ) + δn0 (c0n ))

ku cn−1 ∈ Cn−1 , c0n ∈ Cn0 . Tregoni se

··· / Mn+1 ∆n+1 / Mn

∆n / Mn−1 / ···

eshte kompleks. Ky kompleks quhet cilindri i pasqyrimit φ dhe shenohet me M(φ).

Zgjidhje.

∆n ∆n+1 (cn , c0n+1 ) = ∆n (−δn (cn ), φn (cn ) + δn+1

0
(c0n+1 ))

= (+δn−1 δn (cn ), φn−1 (−δn (cn )) + δn0 (φn (cn )) + δn+1

0
(c0n+1 ))

= (0, −φn−1 δn (cn ) + δn0 φn (cn )) = (0, 0).

Problem 6.6.6 Le te jene φ : C → C 0 dhe ψ : C 0 → C 00 pasqyrime kompleksesh. Vertetoni

se per cdo n ∈ Z, ((ψφ)n )∗ = ψn∗ φn∗ .

Problem 6.6.7 Le te jene α, β : C → C 0 dhe α0 , β 0 : C 0 → C 00 pasqyrime kompleksesh te

tilla qe α ' β dhe α0 ' β 0 . Vertetoni se α0 α ' β 0 β.

Problem 6.6.8 Le te jete C nje kompleks i tille qe δn = 0 per cdo n ∈ Z. Vertetoni se

Hn (C) = Cn per te gjitha n ∈ Z.

Problem 6.6.9 Le te jete dhene φ : (C, d) → (C 0 , d0 ) nje pasqyrim kompleksesh dhe le te

jete M(φ) cilindri perkates. Shenojme me (C + , d+ ) kompleksin e percaktuar duke pozuar
Cn+ = Cn−1 dhe d+
n = dn−1 . Provoni se:

Elton Pasku 197

a) Ekziston nje varg i shkurter ekzakt kompleksesh

p
0 / C0 ι / M(φ) / C+ / 0

ku ιn : Cn0 → Mn jepet nga c0n 7→ (0, c0n ) dhe pn : Mn → Cn+ = Cn−1 nga (cn−1 , c0n ) 7→
(−1)n cn−1 .

b) Ekziston nje varg i gjate ekzakt grupesh abeliane

Hn (φ) Hn (p) δn
··· / Hn (C 0 ) / Hn (Mn (φ)) / Hn (C + ) / Hn−1 (C 0 ) / ···

c) Vertetoni se δn = (−1)n φn−1∗ .

Zgjidhje. (a) Duhet te tregojme qe per cdo n ∈ Z diagrami i meposhtem eshte nderrim-
tar.
ιn pn
0 / Cn0 / Cn−1 ⊕ Cn0 / Cn−1 /0

0
δn ∆n δn−1

0 / 0
Cn−1 / 0
Cn−2 ⊕ Cn−1 / Cn−2 /0
ιn−1 pn−1

Per kuadrantin majtas kemi

ιn−1 δn0 (c0n ) = (0, δn0 (c0n ))

dhe nga ana tjeter

∆n ιn (c0n ) = ∆n (0, c0n ) = (−δn−1 (0), φn−1 (0) + δn0 (c0n )) = (0, δn0 (c0n )),

pra kemi qe ιn−1 δn0 (c0n ) = ∆n ιn (c0n ). Per kuadrantin e dyte shohim

δn−1 pn (cn−1 , c0n ) = δn−1 ((−1)n cn−1 ) = (−1)n δn−1 (cn−1 ),

dhe nga ana tjeter

pn−1 ∆(cn−1 , c0n ) = pn−1 (−δn−1 (cn−1 ), φn−1 (cn−1 ) + δn0 (c0n ))

= (−1)n−1 (−δn−1 (cn−1 )) = (−1)n δn−1 (cn−1 )

dhe atehere kemi barazimin δn−1 pn (cn−1 , c0n ) = pn−1 ∆(cn−1 , c0n )
(b) Eshte fjala per vargun e gjate ekzakt te homologjive...

Elton Pasku 198

(c) Shohim se si percaktohet δn sipas skemes se teoremes. Cdo (n − 1)-cikel cn−1
kthehet mbrapsht me ane e pn tek ((−1)n cn−1 , 0), e cila me pas pasqyrohet me anen e
∆n−1 tek (−(−1)n δn−1 (cn−1 ), φn−1 ((−1)n cn−1 ) + δn0 (0)) dhe me pas kjo e fundit kthehet
mbrapsht me anen e ιn−1 tek (−1)n φn−1 (cn−1 ).

Problem 6.6.10 Tregoni se nqs φ : C → C 0 eshte ekuivalence e dobët, dmth qe per cdo
n ∈ Z, φn∗ : Hn (C) → Hn (C 0 ) eshte izomorfizem, atehere, M(φ) eshte aciklik, dmth e ka
homologjine zero ne cdo nivel. Vertetoni se ka vend edhe e anasjellta.

Zgjidhje.

Hn (φ) Hn (p)
··· / Hn+1 (C + ) δn+1 / Hn (C 0 ) / Hn (Mn (φ)) / Hn (C + ) δn / Hn−1 (C 0 ) / ···

Nga perkufizimi dime se Hn+1 (C + ) = Hn (C), dhe ngjashmerisht Hn (C + ) = Hn−1 (C 0 ),

atehere ne kushtet e dhena δn+1 dhe δn jane isomorfizma, prej nga Hn (φ) eshte pasqyrimi
zero, ndersa Hn (p) eshte zeroja, dhe te dyja keto sjellin qe Hn (Mn (φ)) = 0. Ngjashmerisht
tregohet se vlen edhe e anasjella.

Problem 6.6.11 Vertetoni se homomorfizmat (e grupeve abeliane) δn tek teorema the-

melore e algjebres homologjike jane R-homomorfizma.

Problem 6.6.12 Eshte dhene diagrami i meposhtem nderimtar i moduleve

0 0 0

α2
α1

0 / A3 / A2 / A1 / 0
λ3 λ2 λ1
β2 β1
0 / B3 / B2 / B1 / 0
µ3 µ2 µ1
γ2 γ1
0 / C3 / C2 / C1 / 0

0 0 0

tek i cili kolonat jane vargje te shkurter ekzakte e po ashtu dy rreshtat e fundit. Vertetoni
se edhe rreshti i pare eshte varg i shkurter ekzakt modulesh.

Elton Pasku 199

Zgjidhje. Verejme se pari se λ1 (α1 α2 ) = (β1 β2 )λ3 = θ, dhe meqe λ1 eshte mono, mbetet
qe α1 α2 = θ. Tani konsiderojme komplekset (A, α) ku Ai = 0 per i 6= 1, 2, 3, (B, β) ku
Bi = 0 per i 6= 1, 2, 3 dhe (C, γ) ku Ci = 0 per i 6= 1, 2, 3. Atehere diagrami jone eshte
thjesht nje ses kompleksesh

µ
0 / (A, α)
λ / (B, β) / (C, γ) /0

dhe detyra jone tani eshte te tregojme se (A, α) s’ka homologji ne nivelet 3,2,1. Per kete
shohim vargun e gjate ekzakt

δ4 H3 (λ) H3 (µ) δ3 H2 (λ)

... / H4 (C) / H3 (A) / H3 (B) / H3 (C) / H2 (A) / H2 (B) / ...

Ekzaktesia dhe fakti qe H4 (C) = H3 (B) = H3 (C) = H2 (B) = 0, sjell qe H3 (A) = 0 dhe
H2 (A) = 0. Duke e zgjatur vargun edhe pak del se edhe H1 (A) = 0.

Problem 6.6.13 Vertetoni Lemën Nepërkë: Per cdo diagarm komutativ

f g
A / B / C / 0
α β γ
f0
g0

0 / A0 / B0 / C0
me rreshta ekzakte, ekziston nje homomorfizem δ : Kerγ → Cokerα i tille qe vargu

Kerα / Kerβ / Kerγ δ / Cokerα / Cokerβ / Cokerγ

te jete ekzakt.

Zgjidhje. Me anen e diagramit te dhene ne mund te ndertojme nje diagram te ri komu-

tativ me rreshtat te dy ses.

fˆ g
0 / A/Kerf / B / C / 0
α̂ β γ
f0
g0

0 / A0 / B0 / Img 0 / 0

Ketu fˆ : A/Kerf → B tq a + Kerf 7→ f (a), dhe α̂ : A/Kerf → A0 tq a + Kerf 7→

α(a). I pari eshte qartesisht i percaktuar dhe i dyti po ashtu sepse α anulohet ne Kerf .
Gjithashtu Imγ ⊆ Img 0 sepse

γ(c) = γg(b) = g 0 β(b) ∈ Img 0 .

Elton Pasku 200

Kete diagram tani mund ta shohim si nje ses kompleksesh

fˆ g
0 / A / B /C / 0

Shkruajme vargun e gjate ekzakt te homologjive

fˆ g f∗0 g∗0
Kerα̂ / Kerβ / Kerγ δ / Cokerα̂ / Cokerβ / Img 0 /Imγ

Verejme se Cokerα̂ = Cokerα, keshtu vargu mund te rishkruhet

fˆ g f∗0 g∗0
Kerα̂ / Kerβ / Kerγ
δ / Cokerα / Cokerβ / Img 0 /Imγ .

Nderkaq ekziston nje epimorfizem

ν : Kerα → Kerα̂ tq x 7→ x + Kerf

qe kur kompozohet me fˆ jep ngushtimin e f ne Kerα, dmth

fˆν = f |Kerα .

Keshtu fitojme nje varg te ri ekzakt

f g f∗0 g∗0
Kerα / Kerβ / Kerγ δ / Cokerα / Cokerβ / Img 0 /Imγ .

Se fundi veme re qe ekziston nje monomorfizem

ι : Img 0 /Imγ → C 0 /Imγ = Cokerγ tq c0 + Imγ 7→ c0 + Imγ.

Kompozimi ιg∗0 ka po ate berthame qe kishte g∗0 , atehere perftojme vargun e ri ekzakt

f g f∗0 ιg∗0
Kerα / Kerβ / Kerγ
δ / Cokerα / Cokerβ / Cokerγ ,

i cili eshte vargu i kerkuar.

Elton Pasku 201

Kapitulli 7

Funktorët Tor dhe Ext

7.1 Përkufizimi dhe veti të thjeshta të tyre

Le te jete A ∈ Mod-R dhe B ∈ R-Mod. Aplikojme A⊗ mbi nje rezolucion projektiv
cfardo te B-së dhe leme menjane termin e fundit A ⊗ B (do ta shohim pak me poshte
pse ky term nuk meret parasysh). Ne kete menyre meret ky kompleks1 grupesh abeliane

A⊗dn+1 A⊗dn
··· / A ⊗ Pn+1 / A ⊗ Pn / ··· (7.1)

A⊗d1 A⊗d0
··· / A ⊗ P1 / A ⊗ P0 / 0.

Homologjia e n-të e ketij kompleksi, pra grupi ker(A ⊗ dn )/im(A ⊗ dn+1 ), do te quhet
Torn (A, B). Eshte e rendesishme te theksojme qe Torn (A, B) nuk varet nga zgjedhja
e rezolucionit projektiv te B-së. Vertet, le te jene hPn , dn i dhe hPn0 , d0n i dy rezolucione
projektive te B-së, qe per lehtesi po i shenojme me PB dhe PB0 , dhe le te jete ϕ : B → B
identiku idB . Po te aplikojme Pohimin 6.4.2 dy here marim diagramin nderrimtar

dn+1 dn d1
··· / Pn+1 / Pn / ··· / P1 / P0 π /B / 0
ϕn+1 ϕn ϕ1 ϕ0 idB
d0n+1 d0n d01
/ 0 / / / P0 / P0 π0 /B /
··· Pn+1 Pn0 ··· 1 0 0
ψn+1 ψn ψ1 ψ0 idB
dn+1 dn
d1

··· / Pn+1 / Pn / ··· / P1 / P0 π /B / 0
1
Të shpjegohet pse ai është kompleks

202
Atehere nga Pohimi 6.4.2 perseri, marim qe ψϕ ' idPB dhe me pas mund te vertetohet
(si?) qe (A ⊗ ψ)(A ⊗ ϕ) ' idA⊗PB . Rjedhimisht nga Rjedhimi 5.5.6 dhe nga Lema 6.2.2
marim qe (A⊗ψn )∗ (A⊗ϕn )∗ = idHn (A⊗PB ) . Ne te njejten menyre marim qe (A⊗ϕn )∗ (A⊗
ψn )∗ = idHn (A⊗PB0 ) qe tregon pavaresine e Torn (A, B) nga rezolucioni i B-së.

Përkufizim 7.1.1 Le te jete A ∈ Mod-R dhe n ∈ N. Percaktojme Torn (A, •) : R-Mod →

Ab mbi objektet: B 7→ Torn (A, B) te perkufizuar me lart, dhe nqs ϕ ∈ HomR (B, B 0 ),
percaktojme Torn (A, ϕ) : Torn (A, B) → Torn (A, B 0 ) si pasqyrimin (A ⊗ ϕn )∗ ku ϕn eshte
familja e R-homomorfizmave qe perben pasqyrimin kompleks te induktuar nga ϕ ( shiko
Pohimin 6.4.2).

Vetite funktoriale te Torn (A, •) po ja leme lexuesit ti vertetoje. Gjithashtu, funktori

Torn (A, •) gezon vetine e aditivitetit: nqs ϕ, ψ ∈ HomR (B, B 0 ), atehere Torn (A, ϕ + ψ) =
Torn (A, ϕ) + Torn (A, ψ). Kjo eshte e vertete pasi se pari familja ϕn + ψn eshte pasqyrim
kompleks i induktuar nga ϕ+ψ, dhe se dyti sepse (A⊗(ϕn +ψn ))∗ = (A⊗ϕn )∗ +(B ⊗ψn )∗
ku ϕn dhe ψn jane familjet e permendura ne perkufizimi me lart.
Tor(•, B) eshte gjithashtu funktor i Mod-R ne Ab. Vertet, nqs A, A0 ∈ Mod-R dhe
f ∈ HomR (A, A0 ) atehere kemi kete diagram nderrimtar
A⊗dn+1 A⊗d1 A⊗d0
··· / A ⊗ Pn+1 / A ⊗ Pn A⊗dn / ··· / A ⊗ P1 / A ⊗ P0 / 0
f ⊗Pn+1 f ⊗Pn f ⊗P1 f ⊗P0
A0 ⊗dn+1 A0 ⊗dn
A0 ⊗d1
A0 ⊗d0
··· / A0 ⊗ Pn+1 / A0 ⊗ Pn / ··· / A0 ⊗ P1 / A0 ⊗ P0 / 0
dhe rrjedhimisht, ne lidhje me rezolucionin projektiv te zgjedhur hPn , dn i te B-së kemi
ne saje te Lemes 6.1.6 nje homomorfizem Torn (f, B) : Tor(A, B) → Tor(A0 , B). Tani
tregojme se ky homomorfizem nuk varet nga rezolucioni i zgjedhur. Per kete verejme
diagramin nderrimtar te meposhtem
A⊗dn+1 A⊗dn
··· / A ⊗ Pn+1 / A ⊗ Pn / ···
A⊗ϕn+1 A⊗ϕn

' A⊗d0n+1 & A⊗Pn0

··· / A ⊗ P0 / A ⊗ P0 /···
n+1 n
f ⊗Pn+1 f ⊗Pn
A0 ⊗dn+1 A0 ⊗dn
··· / A0 ⊗ Pn+1 / A0 ⊗ Pn / ···
0
f ⊗Pn+1 A0 ⊗ϕn f ⊗Pn0
A0 ⊗ϕn+1
' A0 ⊗d0n+1 & A0 ⊗d0n
··· / A0 ⊗ Pn+1
0 / A0 ⊗ Pn0 /···

Elton Pasku 203

Ketu eshte supozuar se hPn0 , d0n i eshte nje tjeter rezolucion projektiv i modulit B. Duke
qene se per cdo n ∈ N, (A ⊗ ϕn )∗ eshte izomorfizem dhe po ashtu (A0 ⊗ ϕn )∗ , atehere nga
0
nderrimtaria e diagramit kemi qe per cdo n ∈ N, (f ⊗ Pn )∗ = (f ⊗ Pn+1 )∗ qe tregon se
Torn (f, B) eshte i njejti pasqyrim per te dy rezolucionet.
Ne menyre te ngjashme perkufizohet dhe funktori Ext. Nqs B ∈ R-Mod, atehere
per cdo C ∈ R-Mod po te aplikojme HomR (•, C) mbi nje rezolucion projektiv hPn , dn i
cfardo te B-së, perftojme kompleksin e grupeve abeliane

HomR (d0 ,C) HomR (d1 ,C)

0 / HomR (P0 , C) / HomR (P1 , C) / ···

HomR (dn ,C) HomR (dn+1 ,C)

··· / HomR (Pn , C) / HomR (Pn+1 , C) / ···

me HomR (B, C) te lene menjane ngjashmerisht me perkufizimin e Tor. Me perkufizim,

homologjine e n-të te tij do ta shenojme me Extn (B, C). Njelloj si ne rasti i funktorit
Tor, edhe ketu tregohet se Extn (B, C) nuk varet nga zgjedhja e rezolucionit projektiv te
B-së. Gjithashtu po njelloj gjendet Extn (f, C) per f ∈ HomR (B, B 0 ) dhe tregohen vetite
funktoriale te Extn (•, C).

Shëmbull 7.1.2 Le te jene B = Zp dhe R = Z. Si rezolucion projektiv te B-së perdorim

··· /0 / Z / Z / Zp / 0

ku pasqyrimet jane perkufizuar ne menyre te ngjashme me ato te Shembullit 6.3.6. Pasi

tensorojme majtas me A dhe menjanojme termin e fundit, perftojme

×p
··· / 0 / 0 / A /A / 0.

Atehere, Tor0 (A, Zp ) ∼

= A/pA dhe Tor1 (A, Zp ) ∼
= {x ∈ A|px = 0}.
Ne menyre te ngjashme, po te aplikojme HomZ (•, C) mbi rezolucionin e mesiperm,
perftojme
×p
0 / C /C / 0 / 0 / ···

dhe atehere kemi qe Ext0 (Zp , C) ∼

= {x ∈ C|px = 0} dhe Ext1 (Zp , C) ∼
= C/pC.

Pohim 7.1.3 Nqs A ∈ Mod-R, B ∈ R-Mod dhe C ∈ R-Mod, atehere

a) Tor 0 (A, B) ∼
= A ⊗ B.

Elton Pasku 204

b) Ext 0 (B, C) ∼
= HomR (B, C).

c) Torn (A, B) = 0 nqs A eshte i sheshte ose B projektiv, n ≥ 1.

d) Ext n (B, C) = 0 nqs B eshte projektive ose C injektive, n ≥ 1.

Vërtetim. (a) Meqe A⊗ eshte ekzakt djathtas (Pohimi 5.6.2), vargu

A⊗d1
A ⊗ P1 / A ⊗ P0
A⊗π /A⊗B / 0

eshte ekzakt. Atehere, A ⊗ B ∼

= A ⊗ P0 /im(A ⊗ d1 ) = Tor0 (A, B). Vertetimi i (b) eshte i
ngjashem pasi HomR (•, C) eshte ekzakt majtas.
(c) Nqs A eshte i sheshte dhe n ≥ 1, atehere

A ⊗ Pn+1 / A ⊗ Pn / A ⊗ Pn−1

eshte ekzakt meqe ne kete rast A⊗ eshte ekzakt. Prandaj, Torn (A, B) = 0. Per te qene me
eksplicite, po te shenojme me Kn+1 = Kerdn+1 dhe me Qn−1 = Imdn atehere perftohet
vargu i shkurter ekzakt

/
Pn+1 dˆn+1
/ Pn dn / /
0 Qn−1 0
Kn+1

ku Imdˆn+1 = Imdn . Po ta tensorojme majtas kete ses me A⊗R marim ses

/
Pn+1 A⊗R dˆn+1
/ A ⊗R Pn A⊗R dn / A ⊗R Qn−1 /
0 A ⊗R 0
Kn+1

homologjia ne mes e se ciles eshte sa T orn (A, B) ne njeren ane, dhe zero ne anen tjeter
per shkak te ekzaktesise.
Vertetimi qe Extn (B, C) = 0 kur C eshte injektive eshte krejt i ngjashem me verteti-
min e mesiperm. Nqs B eshte projektiv atehere

/ 0 / 0 / B / B /0

eshte nje rezolucion projektiv i B-së. Po te aplikojme A⊗ dhe te fshijme termin e fundit
marim
/0 /0 / 0 / A⊗B / 0.

Atehere, Torn (A, B) = 0 per n ≥ 1. Vertetimi per Ext kur B eshte projektiv behet njelloj.

Elton Pasku 205

Vërejtje 7.1.4 Nga (a) dhe (b) te Pohimit 7.1.3 zbulohet arsyeja pse kur perkufizuam
Tor dhe Ext larguam termin e fundit A ⊗ B per rastin e Tor dhe HomR (B, C) per rastin
e Ext. Shohim arsyen per rastin e Tor. Nese ne vend te (7.1) do te mernim

A⊗dn+1 A⊗dn
··· / A ⊗ Pn+1 / A ⊗ Pn / ··· (7.2)

A⊗d1 A⊗d0
··· / A ⊗ P1 / A ⊗ P0 /A⊗B / 0,

atehere po te aplikojme dualin e verejtjes 5.6.4 per funktorin ekzakt djathtas A⊗ dhe per
vargun ekzakt
d1 d0
P1 / P0 / B / 0

perftojme vargun ekzakt

A⊗d1 A⊗d0
A ⊗ P1 / A ⊗ P0 /A⊗B / 0

qe sic duket eshte pjese e (7.2). ekzaktesia e vargut siper do sillte qe po te perkufizonim
Tor lidhur me (7.2) do kishim qe Tor0 (A, B) = 0 gje qe duket pa kuptim po te kemi
parasysh qe A dhe B jane module te cfardoshem. Lexuesit i lihet si detyre qe te shtjelloje
vete rastin e Ext.

7.2 Vargjet e parë ekzaktë për Tor dhe Ext

Teoremë 7.2.1 (Vargu i parë i gjatë ekzakt për Tor) (a) Nqs 0 → A → A0 →
A00 → 0 eshte nje varg i shkurter ekzakt ne Mod-R, atehere per te gjitha B ∈ R-Mod
ekziston nje varg i gjate ekzakt

δn+1 δn
··· / Torn+1 (A00 , B) / Torn (A, B) / Torn (A0 , B) / Torn (A00 , B) /···

δ1
··· / Tor1 (A0 , B) / Tor1 (A00 , B) / A⊗B / A0 ⊗B / A00 ⊗ B / 0

(b) (Vargu i parë i gjatë ekzakt për Ext) Nqs 0 → C → C 0 → C 00 → 0 eshte nje
varg i shkurter ekzakt ne R-Mod, atehere per cdo B ∈ R-Mod ekziston nje varg i gjate

Elton Pasku 206

ekzakt

0 / HomR (B, C) / HomR (B, C 0 ) / HomR (B, C 00 ) /

Ext1 (B, C) / Ext1 (B, C 0 ) / Ext1 (B, C 00 ) / ···

Extn (B, C) / Extn (B, C 0 ) / Extn (B, C 00 ) / Extn+1 (B, C) / ···

Vërtetim. Le te jete

··· / Pn / Pn−1 / ··· / P1 / P0 /B / 0

nje rezolucion projektiv i B-së. Meqe per cdo n ∈ N, Pn eshte projektiv pra edhe i sheshte
nga Pohimi 5.7.12, atehere diagrami

.. .. ..
. . .

0 / A ⊗ Pn+1 / A0 ⊗ Pn+1 / A00 ⊗ Pn+1 /0

0 / A ⊗ Pn / A0 ⊗ Pn / A00 ⊗ Pn /0

.. .. ..
. . .

0 / A ⊗ P0 / A0 ⊗ P0 / A00 ⊗ P0 /0

0 0 0

paraqet nje varg te shkurter ekzakt kompleksesh dhe rrjedhimisht nga Teorema 6.6.2 dhe
Pohimi 7.1.3 marim direkt vargun e gjate ekzakt per Tor.
(b) Duke aplikuar pohimet 5.7.2 dhe 5.6.6, marim diagramin nderrimtar me rreshta ekz-

Elton Pasku 207

akte

0 0 0

0 / Hom(P0 , C) / Hom(P0 , C 0 ) / Hom(P0 , C 00 ) / 0

.. .. ..
. . .

0 / Hom(Pn , C) / Hom(Pn , C 0 ) / Hom(Pn , C 00 ) / 0

0 / Hom(Pn+1 , C) / Hom(Pn+1 , C 0 ) / Hom(Pn+1 , C 00 ) / 0

.. .. ..
. . .
dmth vargun e shkurter ekzakt te ko-komplekseve. Tani aplikojme perseri teoremen 6.6.2
dhe pohimin 7.1.3 per te perftuar vargun e gjate ekzakt per Ext.

Rrjedhim 7.2.2 Supozojme se 0 → A → F → A0 → 0 eshte nje varg i shkurter ekzakt ne

Mod-R ku F eshte i sheshte. Atehere, per cdo n ≥ 1 dhe B ∈ R-Mod kemi izomorfizmin
Torn (A, B) ∼
= Torn+1 (A0 , B).

Vërtetim. Nga Teorema 7.2.1 (a) dhe Pohimi 7.1.3 (c) shkeputim vargun ekzakt

0 = Torn+1 (F, B) / Torn+1 (A0 , B) / Torn (A, B) / Torn (F, B) = 0

qe provon izomorfizmin.
Ngjashmerisht kemi kete

Rrjedhim 7.2.3 Supozojme se 0 → C → E → C 0 → 0 eshte nje varg i shkurter ekzakt ne

R-Mod ku E eshte injektive. Atehere, per cdo n ≥ 1 dhe B ∈ R-Mod kemi izomorfizmin
Extn (B, C 0 ) ∼
= Extn+1 (B, C).

Vërtetim. Nga Teorema 7.2.1 (b) dhe Pohimi 7.1.3 (d) shkeputim vargun ekzakt

0 = Extn (B, E) / Extn (B, C 0 ) / Extn+1 (B, C) / Extn+1 (B, E) = 0

qe provon izomorfizmin.

Elton Pasku 208

Rrjedhim 7.2.4 Le te jete B ∈ R-Mod dhe supozojme se Tor1 (R/I, B) = 0 per te
gjithe idealet me gjenerim te fundem I. Atehere B eshte i sheshte.

Vërtetim. Aplikojme Teoremen 7.2.1 (a) mbi vargun 0 → I → R → R/I → 0 dhe

marim
0 = Tor1 (R/I, B) → I ⊗ B → R ⊗ B ∼
= B.

Kjo tregon qe pasqyrimi I ⊗ B → IB eshte injektiv. Nuk eshte e veshtire tani te tregohet
se ne keto kushte B eshte i sheshte.

Rrjedhim 7.2.5 Supozojme se B ∈ R-Mod Pohimet e meposhtme jane ekuivalente.

(i) B eshte projektiv.

(ii) Per te gjitha C ∈ R-Mod dhe n ≥ 1, Extn (B, C) = 0.

(iii) Per te gjitha C ∈ R-Mod, Ext1 (B, C) = 0.

Vërtetim. (i) ⇒ (ii) rrjedh direkt nga Pohimi 7.1.3 (d). (ii) ⇒ (iii) eshte evidente.
Provojme tani qe (iii) ⇒ (i). Le te jete 0 → C → C 0 → C 00 → 0 nje varg i shkurter
ekzakt ne R-Mod. Nga Teorema 7.2.1 (b) shkeputim vargun ekzakt

0 / Hom(B, C) / Hom(B, C 0 ) / Hom(B, C 00 ) / Ext1 (B, C) = 0

qe tregon se Hom(B, •) eshte funktor ekzakt e rrjedhimisht nga Pohimi 5.7.2 kemi qe B
eshte projektiv.

7.3 Mënyra e dytë për llogaritjen e Tor

Rezolucion te sheshte hFi , di i te A ∈ Mod-R do te quajme vargun ekzakt

··· / Fn
dn / Fn−1 dn−1 / ··· / F1
d1
/ F0 π / A / 0

ku te gjithe Fi -të jane te sheshte. Objektivi i ketij paragrafi eshte te tregojme se homo-
logjia e n-të e kompleksit F ⊗R B

dn ⊗B dn−1 ⊗B d1 ⊗B
··· / Fn ⊗ B / Fn−1 ⊗ B / ··· / F1 ⊗B / F0 ⊗ B / 0

Elton Pasku 209

eshte pikerisht Torn (A, B). Me tej po japim dy vertetime te ndryshme. I pari eshte me
i thjeshte dhe bazohet ne rezultatin e teoremes 7.2.1 per funktorin Tor, ndersa i dyti
bazohet ne nje ide me te pergjithshme, ate te komplekseve te dyfishte dhe i lihet studentit
si lexim.
Menyra e pare: Vertetimi do te kryhet me induksion sipas n ≥ 0. Per n = 0 eshte e
qarte qe H0 (F ⊗R B) nuk eshte gje tjeter vecse A ⊗R B po te kihet parasysh ekzaktesia e
vargut F1 ⊗R B → F0 ⊗R B → A ⊗R B → 0. Tregojme tani se H1 (F ⊗R B) ∼
= Tor1 (A, B).
Per kete shenojme me K imazhin e d1 : F1 → F0 dhe kemi nje varg te shkurter ekzakt

0 → K → F0 → A → 0, (7.3)

si edhe vargun ekzakt

F2 ⊗R B → F1 ⊗R B → K ⊗R B → 0

i cili eshte perftuar nga vargu ekzakt

F2 → F1 → K → 0

duke tensoruar djathtas me B. Eshte e qarte qe K ⊗R B ∼

= (F1 ⊗R B)/I ku I eshte imazhi
i pasqyrimit F2 ⊗R B → F1 ⊗R B. Nga ana tjeter po te zbatojme teoremen 7.2.1 mbi
vargun (7.3), marrim

· · · → T or1 (F0 , B) = 0 → T or1 (A, B) → K ⊗R B → F0 ⊗R B → A ⊗R B → 0.

Kjo tregon qe Tor1 (A, B) = Ker(K ⊗R B → F0 ⊗R B) ose ndryshe nga me lart eshte
izomorfe me Ker((F1 ⊗R B)/I → F0 ⊗R B) qe nga ana e vet eshte izomorfe me H1 (F ⊗R B).
Tani kalojme ne vertetimin e hapit induktiv. Duke ditur qe

· · · → Fn+1 → Fn → Fn−1 → · · · → F2 → F1 → K → 0

eshte nje rezolucion projektiv i K-se, nga supozimi induktiv kemi qe

Torn−1 (K, B) = Homologjine e(Fn+1 ⊗R B → Fn ⊗R B → Fn−1 ⊗R B) = Hn (F ⊗R B).

Tani po te zbatojme mbi (7.3) rrjedhimin 7.2.2 marrim qe Torn (A, B) ∼

= Torn−1 (K, B)
qe se bashku me izomorfizmin siper mbyll vertetimin.

Elton Pasku 210

Menyra e dyte: Truku per te treguar izomorfizmin e deshiruar eshte tensorimiı̈ nje
rezolucioni projektiv hPn , δN i te B-së me nje rezolucion te sheshte hFn , dn i te A-së qe
eshte me perkufizim diagrami nderrimtar i meposhtem

.. .. .. .. ..
. . . . .

··· / F3 ⊗ P3 / F 3 ⊗ P2 / F 3 ⊗ P1 / F3 ⊗ P0 / F3 ⊗ B / 0

··· / F2 ⊗ P3 / F 2 ⊗ P2 / F 2 ⊗ P1 / F2 ⊗ P0 / F2 ⊗ B / 0

··· / F1 ⊗ P3 / F 1 ⊗ P2 / F 1 ⊗ P1 / F1 ⊗ P0 / F1 ⊗ B / 0

··· / F0 ⊗ P3 / F 0 ⊗ P2 / F 0 ⊗ P1 / F0 ⊗ P0 / F0 ⊗ B / 0

··· / A ⊗ P3 / A ⊗ P2 / A ⊗ P1 / A ⊗ P0 / 0 / 0

0 0 0 0 0

qe i ka te gjithe rreshtat ekzakte pervec te fundit dhe te gjithe shtyllat ekzakte pervec asaj
te fundit (djathtas). Objetkivi yne arrihet nese tregojme qe homologjia e n-të e rreshtit
te fundit, dmth Torn (A, B), eshte izomorfe me homologjine e n-të te shtylles se fundit
djathtas. Le te vertetojme tani nje rezultar me te pergjithshem.

Pohim 7.3.1 Supozojme se Ci,j , di,j , ∂i,j formojne nje diagram nderrimtar ne Ab (rres-
htat dhe shtyllat e te cilit jane komplekse ne Ab):

Elton Pasku 211

.. .. .. ..
. . . . (7.4)

d3,3 d3,2 d3,1 d

··· / C3,3 / C3,2 / C3,1 / C3,0 3,0 / 0
∂3,3 ∂3,2 ∂3,1 ∂3,0
d2,3 d2,2 d2,1 d2,0
··· / C2,3 / C2,2 / C2,1 / C2,0 / 0
∂2,3 ∂2,2 ∂2,1 ∂2,0
d1,3 d1,2 d1,1 d1,0
··· / C1,3 / C1,2 / C1,1 / C1,0 / 0
∂1,3 ∂1,2 ∂1,1 ∂1,0
d0,3 d0,2 d0,1 d
··· / C0,3 / C0,2 / C0,1 / C0,0 0,0 / 0
∂0,3 ∂0,2 ∂0,1 ∂0,0

0 0 0 0
Supozojme se te gjithe rreshtat pervec te fundit jane ekzakte dhe po ashtu, te gjithe shtyllat
pervec asja te fundit (djathtas) jane ekzakte. Atehere, homologjia e n-të e rreshtit te fundit
eshte izomorfe me homologjine e n-të te shtylles se fundit (djathtas).

Vërtetim. Do bejme disa modifikime paraprake. Se pari, perkufizojme Ci,j = 0 nqs i < 0
ose j < 0, pra ne kete menyre i shtojme diagramit nje rrjete me zero ne kuadrantin e
poshtem. Pasqyrimet di,j dhe ∂i,j meren sigurisht zero. Se dyti, modifikojme Ci,j -të ne
menyre te tille qe cdo dy Ci,j te ndryshme te mos priten me njera-tjetren. Shenojme
me C bashkimin e te gjithe Ci,j -ve. Percaktojme ∂ : C → C te tille qe ∂(x) = ∂i,j (x)
nqs x ∈ Ci,j per ndonje cift indeksesh (i, j), dhe ne menyre te ngjashme percaktojme
d : C → C. Te dy pasqyrimet ∂ dhe d jane te mirepercaktuara nga fakti qe Ci,j e
ndryshme nuk priten dy nga dy. Nga menyra e percaktimit te ∂ dhe d del qe ∂d = d∂ dhe
dd = 0 e qe ∂∂ = 0. Gjithashtu kemi dhe qe d eshte ekzakt ne te gjithe rreshtat pervec te
fundit: d(x) = 0 ⇒ x = d(y) per ndonje y pervec rastit kur x ∈ C0,j per ndonje j. Tani
percaktojme te ashtequajturat zigzage. Hapesira e zigzageve nga C1,n ne Cn,1 , e shenuar
me Zn eshte percaktuar si vijon per n ≥ 2:
n
M
Zn ⊂ Ci,n−i+1
i=1

(y1 , ..., yn ) ∈ Zn ⇔ d(yi ) = ∂(yi+1 ) per i = 1, ..., n.

Elton Pasku 212

Bashkesia Zn eshte grup per shkak te linearitetit te d-së dhe ∂-s. Verejme nje sere gjerat:

i) Nqs (y1 , ..., yn ) ∈ Zn , atehere ∂1,n (y1 ) ∈ kerd0,n . Vertet, d0,n ∂1,n (y1 ) = ∂1,n−1 d1,n (y1 ) =
∂1,n−1 ∂2,n−2 (y2 ) = 0. Kujtojme qe kemi supozuar n ≥ 2.

ii) Nqs x ∈ kerd0,n , atehere ∃(y1 , ..., yn ) ∈ Zn e tille qe ∂1,n (y1 ) = x. Meqe ∂1,n eshte syr-
jeksion, ∃y1 qe ∂1,n (y1 ) = x. Shohim qe 0 = d0,n (x) = d0,n ∂1,n (y1 ) = ∂1,n−1 d1,n (y1 )
⇔ d1,n (y1 ) ∈ ker∂1,n−1 = im∂2,n−1 . Atehere, ∃y2 i tille qe ∂2,n−1 (y2 )d1,n (y1 ). Per-
drorim tani pasqyrimet d dhe ∂. Supozojme per induksion se kemi gjetur y1 , ..., yk ,
k ≥ 2, te tille qe ∂d(yk ) = d∂(yk ) = dd(yk−1 ) = 0, e atehere nga diagrami

yk+1
_
∂

y_k /∗
d
_
∂ ∂

d /∗ d /0
yk−1

kemi qe d(yk ) ∈ im∂ qe do te thote se ∃yk+1 qe ∂(yk+1 ) = d(yk ). Duke vazhduar

keshtu gjejme (y1 , ..., yn ) ∈ Zn qe ∂1,n (y1 ) = x.

Nga (i) dhe (ii) shihet se me anen e (y1 , ..., yn ) 7→ ∂1,n (y1 ) percaktohet nje epimorfizem i
Zn -së ne homologjine e n-të te rreshtit te fundit te (7.4). Hapi tjeter eshte te llogaritim
berthamen e ketij pasqyrimi. Le te jete tani
n+1
M
(z1 , ..., zn+1 ) ∈ Ci,n−i+2
i=1

dhe per k = 1, ..., n shenojme me yk shumen d(zk ) + ∂(zk+1 ). E ilustruar kjo situate eshte

zk+2
_
∂

shuma
zk+1
d /
_
= yk+1
_
∂ ∂

shuma
zk / /
d d
?
= yk

Elton Pasku 213

Ketu pikpyetja shenon nje element te tille qe d(yk ) = ∂(yk+1 ). Vertet,

d(yk ) = dd(zk ) + d∂(zk+1 ) = d∂(zk+1 )

= ∂d(zk+1 ) = ∂d(zk+1 ) + ∂∂(zk+2 ) = ∂(yk+1 ).

iii) Cdo (y1 , ..., yn ) e perftuar ne kete menyre jep zero ne homologjine e n-të te rreshtit te
fundit te (7.4). Per kete verejme se ∂1,n (y1 ) = ∂1,n (d(z1 )+∂(z2 )) = ∂d(z1 )+∂∂(z2 ) =
d0,n+1 ∂(z1 ) ∈ imd0,n+1 .

iv) Nqs ∂1,n (y1,n ) ∈ im d0,n+1 , atehere ∃(z1 , ..., zn+1 ) me anen e se ciles perftohet
(y1 , ..., yn ) si me lart. Vertet, me pare verejme se nqs ∂1,n (y1 ) = d0,n+1 (x), atehere
mund te zgjidhet z1 e tille qe ∂1,n+1 (z1 ) = x meqe ∂1,n+1 eshte syrjektiv. Por

∂1,n (y1 − d1,n+1 (z1 )) = ∂1,n (y1 ) − ∂1,n d1,n+1 (z1 )

= ∂1,n (y1 ) − d0,n+1 ∂1,n+1 (z1 )

= ∂1,n (y1 ) − d0,n+1 (z1 )

keshtu qe y1 − d1,n+1 (z1 ) ∈ ker ∂1,n = im ∂2,n . Atehere (pa perdorur indekset tani)
∃z2 ∈ C2,n i tille qe y1 = d(z1 ) + ∂(z2 ) sic kerkohej. Nqs z1 , ..., zk+1 , k ≥ 1, pas
egzaminimit te diagramit

zk+2
_
∂

shuma
zk+1
d /
_
= yk+1
_
∂ ∂

shuma
zk d / d /∗
= yk

Elton Pasku 214

shohim qe

∂(yk+1 − d(zk+1 )) = ∂(yk+1 ) − ∂d(zk+1 )

= d(yk ) − d∂(zk+1 ) = d(yk − ∂(zk+1 ))

= dd(zk )

= 0,

keshtu qe ∃zk+2 qe yk+1 − d(zk+1 ) = ∂(zk+2 ) dhe atehere kemi yk+1 = d(zk+1 ) +
∂(zk+2 ).

Nga cka thame kuptohet qe berthama e pasqyrimit (y1 , ..., yn ) 7→ ∂1,n (y1 ) + im d0,n+1
eshte pikerisht nengrupi Bn i Zn -së qe perbehet nga te gjitha (y1 , ..., yn ) qe perftohen prej
ndonje (z1 , ..., zn+1 ) sic u pershkrua me heret. Meqe pasqyrimi me lart, sic e theksuam ne
komenti pas (ii), eshte epimorfizem, kemi qe homologjia e n-të e rreshtit poshte te (7.4)
eshte izomorfe me Zn /Bn .
Situata lidhur me shtyllen e fundit te (7.4) eshte simetrike me ate te rreshtave. Treg-
ohet se per n ≥ 2, homologjia e n-të e shtylles se fundit eshte izomorfe me Zn /Bn . Ajo
qe mbetet, eshte studimi i rastit kur n = 0, 1. Rasti n = 0 eshte i thjeshte pasi ∂1,1 dhe
d1,1 jane syrjektive dhe atehere

im d0,1 = im d0,1 ∂1,1 = im ∂1,0 d1,1 = im ∂1,0 .

Nga kjo marim menjehere barazimin e homologjive ne nivelin zero: C0,0 /im d0,1 = C0,0 /im ∂1,0 .
Shohim se fundi rastin n = 1. Shenojme me

Z1 = {y1 ∈ C1,1 — d0,1 ∂1,1 (y1 ) = 0}

= {y1 ∈ C1,1 — ∂1,0 d1,1 (y1 = 0)}.

Tregohet fare lehte se ∂1,1 (y1 ) ∈ ker d0,1 . Me tej, cdo x ∈ ker d0,1 eshte imazhi i ndonje
y1 ∈ C1,1 sepse ∂1,1 eshte syrjektiv, por nga perkufizimi i Z1 kemi qe y1 ∈ Z1 . Nga ana
tjeter cdo y1 ∈ Z1 mund te meret nga nje (z1 , z2 ) ∈ C1,2 ⊕ C2,1 me anen e barazimit
y1 = d(z1 ) + ∂(z2 ) sepse

d0,1 ∂1,1 (y1 ) = d∂d(z1 ) + d∂∂(z2 )

= ∂dd(z1 ) + d∂∂(z2 )

= 0.

Elton Pasku 215

Per me teper veme re se per y1 si me lart kemi

∂1,1 (y1 ) = ∂1,1 d1,2 (z1 ) + ∂1,1 ∂2,1 (z2 )

= d0,2 ∂1,2 (z1 ) + 0 ∈ im d0,2 .

Anasjelltas, cdo y1 e tille qe ∂1,1 (y1 ) ∈ im d0,2 eshte perftuar me anen e ndonje (z1 , z2 ) si
me siper. Situata per homologjine e shtylles se fundit eshte simetrike.

Rrjedhim 7.3.2 Torn (A, B) eshte izomorf me homologjine e n-të te nje rezolucioni te
sheshte te A-së tensoruar me B (dhe A ⊗ B te hequr). Per me teper ky izomorfizem eshte
natyral, dmth, nqs ϕ ∈ Hom(B, B 0 ) dhe hFk , dk i eshte nje rezolucion i sheshte i A-së,
atehere diagrami i meposhtem eshte nderrimtar
Torn (A,ϕ)
Torn (A, B) / Torn (A, B 0 )

∼
= ∼
=
Hn (Fk ,dk )⊗ϕ
Hn hFk ⊗ B, dk ⊗ Bi / Hn hFk ⊗ B 0 , dk ⊗ B 0 i
Ketu me Hn kemi shenuar funktorin e Rrjedhimit 6.1.8.

Vërtetim. Izomorfizmi rrjedh nga Pohimi 7.3.1. Per te treguar natyralitetin, diagramin

··· / Pn / Pn−1 / ··· / P1 / P0 /B / 0

ϕn ϕn−1 ϕ1 ϕ0 ϕ

··· / P0 / 0
Pn−1 / ··· / P10 / P0 / B0 / 0
n 0

e tensorojme me nje rezolucion hFk , dk i te A-së. Si rezultat marim nje diagram tre di-
mensional me dy shtresa:
.. ..
. .
.. ..
. .

··· / Fi+1 ⊗ Pj+1 / Fi+1 ⊗ Pj / ···
) (
··· / 0
Fi+1 ⊗ Pj+1 / Fi+1 ⊗ P 0 / ···
j

··· / Fi ⊗ Pj+1 / Fi ⊗ Pj / ···
) (
··· / 0
Fi ⊗ Pj+1 / Fi ⊗ Pj0 / ···

.. ..
. .

.. ..
. .

Elton Pasku 216

Shtresa nga ana jone me e afert eshte ajo qe i perket hFi ⊗ Pj0 i dhe shtresa tjeter i
perket hFi ⊗ Pj i. Nderrimtaria e diagramit me siper tregon se si cdo zigzag i shtreses se
dyte pasqyrohet ne nje zigzag te shtreses se pare. Ky pasqyrim indukton homomorfizmin
Hn (Fk , dk )⊗ϕ. Pas kesaj verejtjeje, nderrimtaria e diagramit te rrjedhimit perftohet lehte
nga nderrimtaria e diagramit tre diemensional.

7.4 Mënyra e dytë për llogaritjen e Ext

Menyra e dyte e llogaritjes se Ext ngjason deri diku me ate per llogaritjen e Tor te
pershkruar ne paragrafi parardhes. Le te jete C ∈ R-Mod dhe

d0 d1 d2
E: 0 /C ι / E0 / E1 / E2 /···

nje rezolucion injektiv i C-së. Aplikojme Hom(B, •) mbi rezolucionin injektiv te mesi-
perm, fshijme Hom(B, C) dhe llogaritim homologjine se n-të te

Hom(B,d0 ) Hom(B,d1 )
Hom(B, E) : 0 / Hom(B, E0 ) / Hom(B, E1 ) / Hom(B, E2 ) / ···

Duhet te tregojme se kjo homologji eshte izomorfe me Extn (B, C) te gjetur me heret.
Ashtu si ne paragrafin e meparshem, do te japim dy menyra vertetimi.
Menyra e pare. Homologjia ne nivelin zero e kompleksit Hom(B, E) eshte qartesisht sa
Hom(B, C) dhe rrjedhimisht Ext0 (B, C). Shenojme tani me K imazhin e d0 dhe kemi dy
vargje ekzakte:
d0
0 /C ι / E0 /K / 0 (7.5)

dhe
perfsh d1
0 / K / E1 / E2 . (7.6)

Po te aplikojme tek i dyti funktorin Hom(B, •) ekzakt majtas, marrim vargun ekzakt

0 → Hom(B, K) → Hom(B, E1 ) → Hom(B, E2 )

i cili tregon qe Hom(B, K) = Kerd∗1 . Nga ana tjeter, po te shkruajme pjesen fundore te
vargut te pare ekzakt per Ext lidhur me vargun (7.5), perftojme vargun ekzakt

0 → Hom(B, C) → Hom(B, E0 ) → Hom(B, K) → Ext1 (B, C) → Ext1 (B, E0 ) = 0 → · · ·

Elton Pasku 217

prej te cilit perftojme

= Hom(B, K)/Imd∗0 ∼
Ext1 (B, C) ∼ = Kerd∗1 /Imd∗0

ku faktori i fundit eshte homologjia ne nivelin nje e Hom(B, E).

Tani
0 → K → E1 → · · · → En−1 → En → En+1 → · · ·

eshte nje rezolucion injektiv i K-se, dhe nga supozimi induktiv kemi qe

Extn−1 (B, K) = Homologjia(Hom(B, En−1 ) → Hom(B, En ) → Hom(B, En+1 )).

Por nga ana tjeter, meqenese E0 eshte injektiv ne vargun (7.5) dhe n − 1 ≥ 1, do te kemi

Extn−1 (B, K) ∼
= Extn (B, C),

qe se bashku me barazimin paraardhes, perfundojne vertetimin.

Menyra e dyte. Krijojme kompleksin e dyfishte

0 0 0 0

0 / 0 / Hom(B, E0 ) / Hom(B, E1 ) / Hom(B, E2 ) / ···

0 / Hom(P0 , C) / Hom(P0 , E0 ) / Hom(P0 , E1 ) / Hom(P0 , E2 ) / ···

0 / Hom(P1 , C) / Hom(P1 , E0 ) / Hom(P1 , E1 ) / Hom(P1 , E2 ) / ···

0 / Hom(P2 , C) / Hom(P2 , E0 ) / Hom(P2 , E1 ) / Hom(P2 , E2 ) / ···

.. .. .. ..
. . . .
tek i cili te gjithe shtyllat dhe rreshtat pervec rreshtit te pare dhe shtylles se pare jane
ekzakte pershkak se Pi jane projektive kurse Ej jane injektive. Menyra e pare per lloga-
ritjen e Ext konsistonte ne llogaritjen e homologjise se kompleksit qe figuron ne shtyllen
e pare te diagramit. Ndersa ne po pohojme qe Ext mund te llogaritet edhe me anen e
homologjise se kompleksit qe figuron ne rreshtin e pare te diagramit. Per kete arsye ne

Elton Pasku 218

duhet te vertetojme se homologjia e kompleksit ne shtyllen e pare perputhet me ate te
rreshtit te pare te diagramit. Do te vertetojme kete pohim me te pergjithshem.

Pohim 7.4.1 Supozojme se Ci,j , di,j dhe ∂i,j formojne nje diagram nderrimtar ne Ab
me rreshta dhe shtylla komplekse

0 0 0 0

d0,0 d d0,2 d0,3

0 / C0,0 / C0,1 0,1 / C0,2 / C0,3 / ···
∂0,0 ∂0,1 ∂0,2 ∂0,3
d1,0 d1,1 d1,2 d1,3
0 / C1,0 / C1,1 / C1,2 / C1,3 / ···
∂1,0 ∂1,1 ∂1,2 ∂1,3
d2,0 d2,1 d2,2 d2,3
0 / C2,0 / C2,1 / C2,2 / C2,3 / ···
∂2,0 ∂2,1 ∂2,2 ∂2,3
d3,0 d3,1 d3,2 d3,3
0 / C3,0 / C3,1 / C3,2 / C3,3 / ···
∂3,0 ∂3,1 ∂3,2 ∂3,3

.. .. .. ..
. . . .
ku te gjithe rreshtat dhe shtyllat jane ekzakte pervec atyre te para. Atehere homologjia e
n-të e rreshtit te pare eshte izomorfe me homologjine e n-të te shtylles se pare.

Vërtetim. Bejme te njejtat modifikime dhe percaktime lidhur me ∂ dhe d-në si tek
vertetimi i Pohimit 7.3.1. Ndersa zigzag do te quajme cdo element te
n
M
Zn ⊂ Ci,n−i
i=0

(x0 , ..., xn ) ∈ Zn ⇔ ∂(xj ) = d(xj+1 ), d(x0 ) = 0 dhe ∂(xn ) = 0.

Zigzage te tilla mund te perftohen nga n-shet (z0 , ..., zn−1 ) ne

n−1
M
Ci,n−i−1
i=0

xj = d(zj ) + ∂(zj−1 ) per j = 1, ..., n − 1 kurse x0 = d(z0 ) dhe xn = ∂(zn−1 ).

Lidhja me kerd0,n per n ≥ 1 eshte (x0 , ..., xn ) 7→ x0 . Kurse per n = 0 percaktojme Z0

sipas formules perkatese me lart dhe B0 = 0. Nga perkufizimi, x0 ∈ kerd0,n ndersa nqs
(x0 , ..., xn ) eshte perftuar prej ndonje (z0 , ..., zn−1 ), duhet qe x0 = d0,n−1 (z0 ) ∈ imd0,n−1 .

Elton Pasku 219

Mbete per tu treguar se cdo x0 ∈ kerd0,n mund te zgjerohet deri ne nje zigzag, dhe se
dyti, nqs (x0 , ..., xn ) ∈ Zn eshte e tille qe x0 = d0,n (z0 ), atehere z0 mund te zgjerohet ne
(z0 , ..., zn−1 ) qe pasqyrohet ne (x0 , ..., xn ) si me lart. Per pjesen e pare, meqe 0 = d0,n (x0 ),
0 = ∂d(x0 ) ⇒ ∂(x0 ) = d(x1 ) per ndonje x1 . Ne pergjithesi, nese jepet (x1 , ..., xk ), k ≥ 1,
d∂(xk ) = ∂d(xk ) = ∂∂(xk−1 ) = 0 e atehere ∂(xk ) = d(xk+1 ) per ndonje xk+1 . Se fundi,
nese jepet (x1 , ..., xn ) e ndertuar ne kete menyre, 0 = ∂∂(xn−1 ) = ∂d(xn )d∂(xn ), e atehere
∂(xn ) = 0 meqe d eshte injektiv ne Cn,0 . Rasti kur n = 0 eshte: 0 = d(x0 ), keshtu qe
0 = ∂d(x0 ) = d∂(x0 ) ⇒ ∂(x0 ) = 0. Pjesa e dyte i lihet lexuesit per ta provuar.
Ashtu si ne rasti i Tor vertetohet ky

Rrjedhim 7.4.2 Extn (B, C) eshte izomorf me homologjine e n-të te Hom(B, •) aplikuar
mbi nje rezolucion projektiv te C-së (pasi eshte fshire Hom(B, C)). Per me teper ky izo-
morfizem eshte natyral ne sensin qe nqs ϕ ∈ Hom(B, B 0 ) dhe hEk , dk i eshte nje rezolucion
injektiv i C-së, atehere

Extn (ϕ,C)
Extn (B 0 , C) / Extn (B, C)
∼
= ∼
=
Hn (hHom(ϕ,Ek )i)
Hn hHom(B 0 , Ek , Hom(B 0 , dk ))i / Hn hHom(B, Ek , Hom(B, dk ))i

eshte nderrimtar.

7.5 Vargjet e dytë ekzaktë për Tor dhe Ext

Pohim 7.5.1 (Vargu i dytë ekzakt për Ext) Supozojme se 0 → B → B 0 → B 00 → 0
eshte nje varg i shkurter ekzakt ne R-Mod dhe supozojme se C ∈ R-Mod. Atehere
ekziston nje varg i gjate ekzakt:

δ1
0 / Hom(B 00 , C) / Hom(B 0 , C) / Hom(B, C) /

δ2
Ext 1 (B 00 , C) / Ext 1 (B 0 , C) / Ext 1 (B, C) / ···

δn/ δn+1
··· Ext n (B 00 , C) / Ext n (B 0 , C) / Ext n (B, C) / ···

Vërtetim. Marim nje rezolucion injektiv hEi , di i te C-së dhe aplikojme mbi te Hom(B, •),

Elton Pasku 220

Hom(B 0 , •), Hom(B 00 , •) dhe pasi fshijme termat me C perftojme diagramin

0 0 0

0 / Hom(B 00 , E0 ) / Hom(B 00 , E1 ) / Hom(B 00 , E2 ) / ···

0 / Hom(B 0 , E0 ) / Hom(B 0 , E1 ) / Hom(B 0 , E2 ) / ···

0 / Hom(B, E0 ) / Hom(B, E1 ) / Hom(B, E2 ) / ···

0 0 0

qe s’eshte tjeter vecse nje varg i shkurter ekzakt kompleksesh ku komplekset jane rreshtat
ne kete rast. Ekzaktesia rrjedh nga fakti qe shtyllat e diagramit jane ekzakte ngaqe Ei -të
jane module injektive (shiko Perkufizimi 5.7.1). Tani rezultati rrjedh nga Teorema 6.6.2,
Pohimi 7.1.3 dhe nga Rrjedhimi 7.4.2.

Rrjedhim 7.5.2 Supozojme se 0 → B → P → B 0 → 0 eshte varg i shkurter ekzakt

ne R-Mod ku P -ja eshte projektive. Atehere Ext n (B, C) ∼
= Ext n+1 (B 0 , C) for all C ∈
R-Mod dhe n ≥ 1.

Vërtetim. Nga vargu i Teoremes 7.5.1 shkeputim 0 = Extn (P, C) → Extn (B, C) →
Extn+1 (B 0 , C) → Extn+1 (P, C) = 0.

Rrjedhim 7.5.3 Le te jete dhene C ∈ R-Mod. Pohimet e meposhtme jane ekuivalente:

i) C eshte injektive.

ii) Ext n (B, C) = 0 per te gjitha B ∈ R-Mod dhe n ≥ 1.

iii) Ext 1 (R/I, C) = 0 per te gjithe idealet e majte te R-së.

Vërtetim. (i) ⇒ (ii) rrjedh nga Pohimi 7.1.3 (d). (ii) ⇒ (iii) eshte evidente. Supozojme
se (iii) eshte e vertete. Lidhur me vargun e shkurter ekzakt 0 → I → R → R/I → 0
aplikojme Teoremen 7.5.1 dhe prej vargut te saj ekzakt shkeputim vargun e meposhtem

0 → Hom(R/I, C) → Hom(R, C) → Hom(I, C) → Ext 1 (R/I, C) = 0.

Elton Pasku 221

Kjo tregon qe Hom(R, C) → Hom(I, C) eshte syrjektiv qe do te thote se plotesohet kushti
i Pohimit 5.7.13 dhe per pasoje C eshte modul injektiv.
Shembulli qe pason tregon se fusha Q e pare si modul mbi unazen Z nuk eshte pro-
jektiv.

Shëmbull 7.5.4 Ext1Z (Q, Z) ∼

= R (si grupe). Perdorim rezolucionin injektiv te Z-it.

0 → Z → Q → Q/Z → 0 → 0 → · · ·

ekzaktesia eshte evidente kurse injektiviteti i Z dhe Q/Z rrjedh nga Rrjedhimi 5.7.14. Tani
per te llogaritur Ext1Z (Q, Z) aplikojme Hom(Q, •) mbi rezolucionin siper dhe perftojme
kompleksin
0 → Hom(Q, Q) → Hom(Q, Q/Z) → 0 → 0 → · · ·

Se pari veme re se Hom(Q, Q) ∼

= Q ku izomorfizmi Φ : Hom(Q, Q) → Q eshte ai qe
Φ(f ) = f (1). Meqe Q eshte edhe modul mbi veteveten, atehere Hom(Q, Q/Z) mund
te konsiderohet edhe si hapesire lineare mbi Q ku veprimi i elementeve r te Q-së mbi
elementet f te Hom(Q, Q/Z) eshte percaktuar me anen e barazimit (r · f )(x) = f (rx) per
cdo x ∈ Q. Per te treguar qe Ext1Z (Q, Z) ∼
= R, meqe Hom(Q, Q) ∼
= Q qe ne vecanti do te
thote se eshte e numerueshme, mjafton te tregojme se dimensioni i Hom(Q, Q/Z) mbi Q
eshte sa ai i fushes R mbi Q. Per kete eshte e mjaftueshme te tregojme se Hom(Q, Q/Z)
eshte e panumerueshme. Kjo mund te tregohet duke pare qe cdo f ∈ Hom(Q, Q/Z) mund
te percaktohet ne menyre rekursive:

i) Zgjedhim r0 ∈ Q ∩ [0, 1) dhe percaktojme: f (k) = kr0 + Z.

ii) Zgjedhim r1 = 1/2r0 ose 1/2r0 + 1/2 dhe percaktojme: f (k/2) = kr1 + Z.

iii) Zgjedhim r2 = 1/3r1 , ose 1/3r1 + 1/3, ose 1/3r1 + 2/3 dhe percaktojme: f (k/6) =
kr2 + Z.

Keshtu me rradhe ne total behen nje kontinum zgjedhjesh per f -në.

Kthehemi tani tek Tor. Nqs (R, +, ·) eshte unaze unitare cfd, do te shenojme me
(Rop , +, ∗) unazen e kundert me R-në qe me perkufizim ploteson konditat: (Rop , +) =
(R, +) dhe x ∗ y = y · x per cdo x, y ∈ R. Eshte e kuptueshme tani qe cdo A ∈ R-Mod
mund te shihet edhe si modul nga Mod-Rop duke pozuar a.r = r.a.

Elton Pasku 222

Vërejtje 7.5.5 Verejme se nqs A ∈ Mod-R dhe B ∈ R-Mod, atehere A ⊗R B ∼
=
B op ⊗Rop Aop . Gjithashtu verejme se nje modul A eshte projektiv (i sheshte) ne R-Mod
vetem nqs ai eshte i tille ne Mod-Rop .

Pohim 7.5.6 TorR ∼ Rop

n (A, B) = Torn (B, A).

op
Vërtetim. Llogaritim TorR
n (B, A) duke perdorur nje rezolucion projektiv te A-së, pra

me menyren e pare. Nga verejtja me lart dhe Pohimi 5.7.12 mund te themi qe kjo eshte
njelloj si te llogaritesh TorR
n (A, B) me menyren e dyte. Kjo provon izomorfizmin.

Rrjedhim 7.5.7 (Vargu i dytë i gjatë ekzakt për Tor ) Nqs 0 → B → B 0 → B 00 →

0 eshte varg i shkurter ekzakt ne R-Mod, atehere ekziston vargu i gjate ekzakt

δn+1
··· / TorR / TorR 0 / TorR (A, B 00 ) δn / ···
n (A, B) n (A, B ) n

δ2
··· / TorR / TorR 0 / TorR (A, B 00 ) δ1 /
1 (A, B) 1 (A, B ) 1

δ1
/ A⊗B / A ⊗ B0 / A ⊗ B 00 / 0.

Vërtetim. Vargun e shkurter ekzakt mund ta shohim edhe si te tille ne Mod-Rop . Nga
Teorema 7.2.1 (a) kemi

δn+1 δn
··· / TorR
op
/ TorRop (B 0 , A) / TorR 00 op
/ ···
n (B, A) n n (B , A)

δ2 δ1
··· / TorR
op
/ TorRop (B 0 , A) / TorR 00 op
/
1 (B, A) 1 1 (B , A)

δ1
/ B ⊗Rop A / B 0 ⊗Rop A / B 00 ⊗Rop A / 0.

Pohimi 7.5.6 dhe verejtja para tij perfundojne vertetimin.

Rrjedhim 7.5.8 Le te jete A ∈ Mod-R. Pohimet e meposhtme jane ekuivalente.

i) A eshte i sheshte

ii) TorR
n (A, B) = 0 per cdo B ∈ R-Mod dhe n ≥ 1.

iii) TorR
1 (A, R/I) = 0 per cdo ideal I me gjenerim te fundem te R-së.

Elton Pasku 223

Vërtetim. (i) ⇒ (ii) rrjedh nga Pohimi 7.1.3. (ii) ⇒ (iii) eshte evidente. (iii) ⇒ (i)
eshte rrjedhim i Pohimit 7.5.6 dhe Rrjedhimit 7.2.4.

Rrjedhim 7.5.9 Le te jete B ∈ R-Mod. Pohimet e meposhtme jane ekuivalente.

i) B eshte i sheshte

ii) TorR
n (A, B) = 0 per cdo B ∈ Mod-R dhe n ≥ 1.

iii) TorR
1 (R/J, B) = 0 per cdo ideal J me gjenerim te fundem te R-së.

Vërtetim. Rjedhimi siper si dhe Pohimit 7.5.6.

Rrjedhim 7.5.10 Supozojme se 0 → B → F → B 0 → 0 eshte i shkurter ekzakt ne

R-Mod dhe se F eshte i sheshte. Atehere Torn (A, B) ∼
= Torn+1 (A, B 0 ) per cdo A ∈
Mod-R dhe n ≥ 1.

Vërtetim. 0 = Torn+1 (A, F ) → Torn+1 (A, B 0 ) → Torn (A, B) → Torn (A, F ) = 0 eshte
ekzakt.

Rrjedhim 7.5.11 TorR

n (A, B) mund te llogaritet duke perdorur cdo rezolucion te sheshte

te B-së.

Vërtetim. Rrjedh menjehere nga Pohimi 7.5.6.

Problem 7.5.12 Vertetoni se nqs Ext1R (B, C) = 0, atehere cdo varg ekzakt 0 → C →
X → B → 0 eshte i ndashem dhe anasjellas.

Zgjidhje. Per ses

0→C→X→B→0

shkepusim pjesen fundore te vargut te pare te gjate ekzakt per Ext dhe kemi vargun
ekzakt
Hom(B, X) → Hom(B, B) → Ext1 (B, C) = 0,

qe nenkupton se Hom(B, X) → Hom(B, B) eshte epi ose qe X → B ndahet.

Problem 7.5.13 Le te jene I dhe J ideale te R. Vertetoni qe

a) Torn (R/J, R/I) ∼

= Torn−2 (J, I) per cdo n > 2.

Elton Pasku 224

b) Tor2 (R/J, R/I) ∼
= Ker(J ⊗ I → I).

c) Tor1 (R/J, R/I) ∼

= (J ∩ I)/(JI).

Zgjidhje. (a) Konsiderojme ses

0 / I / R / R/I /0

Po te perdorim tani vargun e dyte te gjate ekzakt te Tor, meqenese n − 1 > 1 kemi
T orn (R/J, R/I) ∼
= T orn−1 (R/J, I). Tani konsiderojme ses tjeter

0 / J / R / R/J / 0

dhe perdorim vargun tjeter te gjate ekzakt te Tor, meqenese edhe ketu n−2 ≥ 1 dhe kemi
T orn−1 (R/J, I) ∼
= T orn−2 (J, I). Atehere duke permbledhur marrim qe T orn (R/J, R/I) ∼
=
T orn−2 (J, I).
(2) Po ta zevendesojme n = 2 tek izomorfizmi T orn (R/J, R/I) ∼ = T orn−1 (R/J, I)
marrim T or2 (R/J, R/I) ∼
= T or1 (R/J, I). Nga ana tjeter po te kemi parasysh ses

0 / J / R / R/J / 0

shohim qe ekziston vem:

0 → T or1 (R/J, I) → J ⊗ I → R ⊗ I,

e cila thote qe T or1 (R/J, I) = Ker(J ⊗ I → R ⊗ I) = Ker(J ⊗ I → I).

(3) Po te nisemi nga ses

0 / I / R / R/I /0

kemi qe
0 → T or1 (R/J, R/I) → (R/J) ⊗ I → (R/J) ⊗ R,

Tani nga ushtrimi 5.5.23 ky vem mund te shkruhet

0 → T or1 (R/J, R/I) → I/JI → R/J,

dhe kjo tregon se

T or1 (R/J, R/I) = Ker(I/JI → R/J) = (J ∩ I)/JI.

Elton Pasku 225

Problem 7.5.14 Le te jete B nje grup abelian dhe T (B) nengrupi i torsionit i tij qe
perbehet nga te gjithe elementet me rend te fundem te B-së. Vertetoni se T (B) ∼
=
TorZ1 (Q/Z, B).

Zgjidhje. Se pari veme re qe cdo grup abelian T pa torsion eshte i sheshte ne Z-Mod.
Sheshtesine e T e testojme duke tensoruar mbi nje perfshirje nZ → Z (pse?). Po te
supozojme se
T ⊗Z (nZ) → T ⊗Z Z
P
nuk eshte mono, atehere ka pasur nje element ξ = i ti ⊗ nzi ∈ T ⊗Z (nZ) tq shembellimi
P
i tij i ti ⊗ nzi ne T ⊗Z Z te jete zero. Ky element (zero tashme) pasqyrohet ne zero
e T me anen e isomorfizmit T ⊗Z Z ∼
P
= T , atehere do te kishim qe i nti zi = 0, dhe
P
rrjedhimisht ξ = i nti zi ⊗Z 1 = 0.
Meqe T (B) permban te gjithe elementet me torsion te B, faktori B/T (B) do te jete
pa torsion pra edhe i sheshte.
Se dyti shohim qe Q eshte i sheshte. Perseri testojme nese per cdo n ∈ N, kemi

Q ⊗ (nZ) → Q ⊗Z Z

P ui
eshte injektiv. Le te jete ξ = ⊗ nzi nje element i berthames se ketij pasqyrimi. Ky
ni
P zi ui P zi ui
do te pasqyrohet ne zeron e Q, pra n · = 0, qe sjell se ⊗ 1 = 0 ose qe ξ = 0.
ni ni
Tani kemi kete rezolucion te sheshte te Q/Z:

0 → Z → Q → Q/Z → 0

dhe atehere pas tensorimit djathtas me B dhe largimit te termit te fundit kemi kompleksin

...0 → Z ⊗ B → Q ⊗ B → 0

dhe sipas menyres se dyte per llogaritejen e Tor i bie qe

T or1 (Q/Z, B) ∼
= Ker(Z ⊗ B → Q ⊗ B).

Nga ana tjeter duke u nisur nga ses

0 → T (B) → B → B/T (B) → 0

Elton Pasku 226

dhe fakti qe Q eshte i sheshte, marrim kete ses

0 → Q ⊗ T (B) → Q ⊗ B → Q ⊗ B/T (B) → 0.

z
Verejme qe se termi i pare aty Q ⊗ T (B) eshte zero sepse cdo perftues ⊗ b mund te
n
shkruhet si
z z z
·r⊗b= ⊗r·b= ⊗θ =θ
n·r n·r n·r
ku r = ord(b).
Atehere Q ⊗ B ∼
= Q ⊗ B/T (B) dhe si pasoje kemi qe

T or1 (Q/Z, B) ∼
= Ker(Z ⊗ B → Q ⊗ B/T (B)).

Se fundi do te tregojme se

Ker(Z ⊗ B → Q ⊗ B/T (B)) ∼

= T (B).

Si pasqyrim qe luan rolin e izomorfizmit eshte

Ω : Ker(Z ⊗ B → Q ⊗ B/T (B)) → T (B)

tq
X X
1⊗ zi bi 7→ zi bi .
P
Ky pasqyrim eshte i mire percaktuar. Vertet, meqe 1 ⊗ ( zi bi + T (B)) = 0 duket ditur
qe Z ⊗Z B/T (B) → Q ⊗Z B/T (B) eshte mono (sepse B/T (B) eshte i sheshte), atehere
1 ⊗ ( zi bi + T (B)) = 0 ne Z ⊗Z B/T (B) ∼
P P
= B/T (B), prandaj zi bi + T (B) = T (B), e
P
thene ndryshe zi bi ∈ T (B). DSH tregoni se Ω eshte bijeksion dhe homomorfizem.

Problem 7.5.15 Provoni se

a) Extn (⊕i∈I Bi , C) ∼
= i∈I Extn (Bi , C).
Q

b) Extn (B, Ci ) ∼
= i∈I Extn (B, Ci ).
Q Q
i∈I

c) Torn (A, ⊕i∈I Bi ) ∼

= ⊕i∈I Torn (A, Bi ).

Zgjidhje. (a) Le te jete

0 / C / E0 / E1 / ...

Elton Pasku 227

nje rezolucion injektiv i C. Aplikojme mbi te Hom(⊕i∈I Bi , •) dhe pasi largojme termin
e pare perftojme kompleksin

0 / Hom(⊕i∈I Bi , E0 ) / Hom(⊕i∈I Bi , E1 ) / ... .

Homologjia ne niveline n-te te tij eshte Extn (⊕i∈I Bi , C). Ky kompleks mund te shkruhet
edhe ndryshe

/ / /
Q Q
0 i∈I Hom(Bi , E0 ) i∈I Hom(Bi , E1 ) ...

dhe homologjia ne niveline e n-të te tij eshte ∼

= me i∈I Extn (Bi , C).
Q

Problem 7.5.16 Le te jene B1 dhe B2 nenmodule te modulit B. Tregoni se per cdo

R-modul C ekziston nje varg i gjate ekzakt si me poshte:

0 / Hom(B1 + B2 , C) / Hom(B1 , C) ⊕ Hom(B2 , C) /

δ1
Hom(B1 ∩ B2 , C) /

δ2
Ext 1 (B1 + B2 , C) / Ext 1 (B1 , C) ⊕ Ext 1 (B2 , C) / Ext 1 (B1 ∩ B2 , C) /···

δn / / /
··· Ext n (B1 + B2 , C) Ext n (B1 , C) ⊕ Ext n (B2 , C)

δn+1
Ext n (B1 ∩ B2 , C) /···

Problem 7.5.17 Provoni qe nqs F eshte nje R modul i djathte i sheshte, atehere per
cdo R modul te majte M dhe cdo n ≥ 1, kemi qe Torn (F, M ) = 0. Anasjellas, nqs per
cdo R modul te majte M kemi qe Tor1 (F, M ) = 0, atehere F eshte i sheshte.

Zgjidhje. Llogaritim T or1 (F, M ) sipas menyres se dyte duke zgjedhur si rezolucion te
sheshte te termit te pare
··· → 0 → F → F → 0

tensorojme me M djathtas dhe rrezojme termin e fundit e kemi kompleksin

··· → 0 → F ⊗ M → 0

Elton Pasku 228

i cili eshte zero nga niveli 1 e lart, pra e ka homologjine zero ne ato nivele. Kjo do te
thote se T or1 (F, M ) = 0 ne vecanti.
Anasjellas, le te jete
0→K→L→M →0

nje ses ne R-Mod, atehere per F ∈ M od-R kemi kete pjese te vargut te gjate ekzakt te
Tor
0 = T or1 (F, M ) → F ⊗ K → F ⊗ L → F ⊗ M → 0,

qe dmth se
0 → F ⊗ K → F ⊗ L → F ⊗ M → 0,

eshte ses, pra qe F eshte i sheshte.

Problem 7.5.18 Nqs 0 → A → B → C → 0 eshte nje varg i shkurter ekzakt dhe C

eshte i sheshte, atehere A eshte i sheshte vetem nqs B eshte i tille. Provoni se nqs A dhe
C jane te sheshte, atehere edhe B eshte i tille.

Problem 7.5.19 Le te jete π : P → F nje epimorfizem ku P dhe F jane te sheshte.

Provoni se edhe Kerπ eshte i sheshte.

Problem 7.5.20 Vertetoni se per cdo grup abelian B dhe n ≥ 2, Ext1Z (Zn , B) ∼
= B/nB.
Llogarisni Ext1Z (A, B) ku A dhe B jane grupe abeliane me perftim te fundem.

Zgjidhje. Konsiderojme ses

/ ×n / ν / /
0 Z Z Zn 0

per te cilin mund te shkruajme nje pjese te vargut e dyte te gjate ekzakt te Ext:

(×n)∗ δ1
Hom(Z, B) / Hom(Z, B) / Ext1 (Zn , B) / Ext1 (Z, B) = 0

i cili sic duket eshte nje varg ekzakt djathtas. Krahas ketij kemi edhe nje tjeter varg
ekzakt djathtas
×n / ν / /
B B nB 0,

Elton Pasku 229

qe se bashku me te parin mund te futen ne nje diagram komutativ me kolona solide
izomorfizma

×n /B ν / /
B B/nB 0
φB φB

Hom(Z, B) / Hom(Z, B) / 1
Ext (Zn , B) / 0
(×n)∗ δ1

ku shigjeta e nderprere e percaktuar ne menyre te tille qe b + nB 7→ δ1 φB (b). Duke e

pershtatur qe te vije ne kushtet e lemes 5 mund te provohet se shigjeta e nderprere eshte
izomorfizem.
Lidhur me grupet abeliane me perftim te fundem. Nqs B eshte nje i tille ai do te
zberthehet
B∼
= (Z ⊕ · · · ⊕ Z) ⊕ (Zm1 ⊕ · · · ⊕ Zms )

ku mi |mi+1 . Atehere
s
Ext (Zn , B) ∼
X
1
= (Ext1 (Zn , Z) ⊕ · · · ⊕ Ext1 (Zn , Z)) ⊕ Ext1 (Zn , Zmi )
1

∼
= (Zn ⊕ · · · ⊕ Zn ) ⊕ (Zm1 /nZm1 ⊕ · · · ⊕ Zm1 /nZms ).

Me cfare eshte ∼
= Zmi /nZmi ?

Problem 7.5.21 Tregoni se ExtnZ (A, B) = 0 per cdo n ≥ 2.

Zgjidhje. Zgjedhim nje rezolucion te lire (pra edhe projetiv) te A me dy terma:

0 / F1 / F0 / A /0

ku F1 = Ker(F0 → A). Atehere pas hom-imit me HomZ (•, B) dhe largimit te termit te
pare fitojme kompleksin

0 / Hom(F0 , B) / Hom(F1 , B) / 0...

homologjia e te cilit ne nivelet ≥ 2 eshte zero.

Problem 7.5.22 Provoni se nqs A eshte grup abelian i tille qe nA = A per nje n ≥ 2,
atehere cdo varg ekzakt 0 → A → E → Zn → 0 ndahet. Nxirrni si konklusion se
nExt1Z (A, B) = 0 = nExt1Z (B, A).

Elton Pasku 230

Zgjidhje. Nga ushtrimi 7.5.20 kemi qe Ext1 (Zn , A) = A/nA, atehere Ext1 (Zn , A) = 0
sepse A/nA = 0. Tani ushtrimi 7.5.12 sjell qe vargu 0 → A → E → Zn → 0 duhet te
ndahet.
Pohimi i dyte nuk qendron ne pergjithesi. Tek libri i Lazlo Fuchs: Abelian Groups ne
faqen 267 (ose Hilton, Stammbach: A Course in Homological Algera, fq 97) tregohet se
nqs A eshte grup abelian i tille qe nA = A, atehere nExt1 (B, A) = Ext1 (B, A). Atehere
po te marrim A = Z5 do te kishim qe 5Ext1 (B, Z5 ) = Ext1 (B, Z5 ) dhe po te ishte e
vertete qe 5Ext1 (B, Z5 ) = 0, atehere do te ishte e vertete qe Ext1 (B, Z5 ) = 0, por kjo
nuk eshte e vertete ne pergjithesi sepse Ext1 (Z10 , Z5 ) = Z5 .

Problem 7.5.23 Te vertetohet pohimi i bere tek Lazlo Fuchs.

Zgjidhje. Kemi ses

0 / K
ι / A ×n / A / 0

dhe nje pjese te vargut te gjate ekzakt per te

Ext1 (B, A) / Ext1 (B, A) / Ext2 (B, K) .

Po te tregojme se shigjeta e fundit eshte zero, atehere shigjeta e pare eshte epi, dhe kjo
sjell pastaj qe nExt1 (B, A) = Ext1 (B, A) (si?). Zgjidhim te paren. Nga ushtrimi i kaluar
kemi qe Ext2 (B, K) = 0 dhe kjo zgjidh gjithshka.

Problem 7.5.24 Vertetoni se per cdo grup abelian B dhe n ≥ 2, TorZ1 (Zn , B) ∼
= B[n] =
{b ∈ B : nb = 0}. Llogarisni TorZ1 (A, B) ku A dhe B jane grupe abeliane me perftim te
fundem.

Zgjidhje. Konsiderojme rezolucionin

... / 0 / nZ /Z / Zn / 0

qe eshte i sheshte i Zn . Pastaj kompleksin

... / 0 / nZ ⊗ B / Z⊗B / 0

dhe per te kemi qe T or1 (Zn , B) ∼

= Ker(nZ ⊗ B → Z ⊗ B). Me tej tregohet se Ker(nZ ⊗
B → Z ⊗ B) ∼
P P
= B[n] ku izomorfizmi eshte tq i nzi ⊗ bi 7→ i zi bi .

Elton Pasku 231

Problem 7.5.25 Vertetoni se nqs A dhe B jane grupe abeliane te fundem, atehere
TorZ1 (A, B) ∼
= A ⊗Z B.

Problem 7.5.26 Le te jete E nje R modul i majte. Provoni qe E eshte injektiv atehere
dhe vetem atehere kur per cdo modul te majte B, Ext1R (B, E) = 0.

Problem 7.5.27 Le te jete G nje grup abelian. Provoni se G eshte i lire abelian, atehere
dhe vetem atehere kur Ext1Z (G, F ) = 0 per cdo grup te lire abelian F .

Zgjidhje. Supozojme se Ext1Z (G, F ) = 0 per cdo F te lire abelian. Shohim ses

0→K→F →G→0

ku F eshte i lire dhe K berthame, dhe ne vecanti i lire si nengrup i nje grupi te lire
abelian. Atehere Ext1 (G, K) = 0, dhe ushtrimi 7.5.12 sjell qe ses lart ndahet, prandaj G
del nengrup i F , rrjedhimisht eshte i lire abelian.

Elton Pasku 232

Kapitulli 8

Funktorët e Prejardhur

8.1 Funktorët aditivë

Le te jene R dhe S unaza me njesh 1.

Përkufizim 8.1.1 Funktor kovariant aditiv T : R-Mod → S-Mod do te quhet ai funk-

tor kovariant i R-Mod-së ne S-Mod qe pervec kushteve (a) dhe (b) te Perkufizimit 5.4.4
ploteson kushtin

c) T (φ1 + φ2 ) = T (φ1 ) + T (φ2 ) per cdo A, B ∈ R-Mod dhe φ1 , φ2 ∈ HomR (A, B).

Përkufizim 8.1.2 Funktor kontravariant aditiv T 0 : R-Mod → S-Mod do te quhet ai

funktor kontravariant i R-Mod-së ne S-Mod qe pervec kushteve (a) dhe (b) te Perkufi-
zimit 5.4.12 ploteson kushtin

c) T 0 (φ1 + φ2 ) = T 0 (φ1 ) + T 0 (φ2 ) per cdo A, B ∈ R-Mod dhe φ1 , φ2 ∈ HomR (A, B).

Vërejtje 8.1.3 Ne pergjithesi interesohemi per rastin kur S = Z, pra kur S-Mod = Ab.
Gjithashtu theksojme qe sa here qe te flasim per funktor do te kemi parasysh funktor
kovariant. Per kontravariantet do te perdorim termin funktor kontravariant.

Problem 8.1.4 Te vertetohet qe nqs T : R-Mod → Ab eshte funktor aditiv kovariant

ose kontravariant, dhe nqs ξ ∈ HomR (A, B) eshte homomorfizmi zero, atehere T (ξ) :
T (A) → T (B) eshte homomorfizmi zero i grupi abelian T (A) ne grupin abelian T (B).

233
8.2 Funktorët e majtë të prejardhur
Le te jete dhene T : R-Mod → Ab nje funktor kovariant aditiv. Per cdo modul M ∈
R-Mod zgjedhim nje rezolucion projektiv PM = hPi , δi i te M -së:

··· / Pn+1 δn+1 / Pn

δn / ··· / P2
δ2
/ P1
δ1
/ P0
π / M / 0

dhe konsiderojme kompleksin1 T PM te grupeve abeliane:

T δn+1 T δ2 T δ1
··· / T Pn T δn / · · · / T P2 / T P1 / T P0 / 0

dhe perkufizojme
Ln T (M ) = Hn (T PM ).

Le te jete tani θ : M → M 0 nje R-homomorfizem. Do te tregojme se mund ti shoqerojme

θ-ës nje homomorfizem Ln T (θ) grupesh abeliane. Pohimi 6.4.2 siguron ekzistencen e nje
pasqyrimi kompleksesh φ : PM → PM 0 qe e ben diagramin

δn+1 δn δ1
··· / Pn+1 / Pn /··· / P1 / P0
π / M / 0
ϕn+1 ϕn ϕ1 ϕ0 θ
0
δn+1 0
δn δ10
/ 0 / /··· / / π0 / /
··· Pn+1 Pn0 P10 P00 M0 0

te nderroje, atehere T φ eshte nje pasqyrim kompleks i T PM ne T PM 0 :

T δ1
··· / T Pn T δn / · · · / T P1 / T P0 / 0
T φn T φ1 T φ0
0
T δn T δ10
··· / TP0 /··· / T P10 / T P00 / 0
n

Me perkufizim
Ln T (θ) = (T φn )∗

ku (T φn )∗ eshte homomorfizmi i induktuar i Lemes 6.1.6.

Teoremë 8.2.1 Me perkufizimet e mesiperme Ln T eshte nje funktor aditiv kovariant i

R-Mod ne Ab. Ky do te quhet funktori i n-të i majte i prejardhur i T -së.
1
Per te shpjeguar perse ai eshte kompleks perdorni ushtrimin 8.1.4

Elton Pasku 234

Vërtetim. Ne fillim duhet te tregojme se Ln T (θ) eshte i mirepercaktuar. Vertet, nqs
ψ : PM → PM 0 eshte nje tjeter pasqyrim kompleksesh qe e ben diagramin

PM
π /M /0

ψ θ

π0 / /0
PM 0 M0

nderrimtar, atehere φ ' ψ nga Pohimi 6.4.2, e rrjedhimisht T φ ' T ψ. Tani Lema 6.2.2
sjell qe (T φn )∗ = (T ψn )∗ .
Tani supozojme se θ0 : M 0 → M 00 dhe le te jete φ0 : PM 0 → PM 00 nje pasqyrim kompleks
qe e ben diagramin
π0 / /
PM 0 M0 0
φ0 θ0

π 00 / M 00 /
PM 00 0
nderrimtar. Atehere φ0 φ : PM → PM 00 eshte pasqyrimi kompleks qe e ben diagramin

PM π /M / 0
φ0 φ θ0 θ

π 00 / M 00 /
PM 00 0

nderrimtar. Ne keto kushte kemi

Ln T (θ0 θ) = (T φ0n φn )∗

= (T φ0n T φn )∗ meqe T eshte funktor

= (T φ0n )∗ (T φn )∗ nga Lema 6.1.7

= Ln T (θ0 )Ln T (θ).

Te tregojme tani qe Ln T (idM ) = idLn T M mjafton te kemi parasysh situaten qe paraqet

diagrami nderrimtar
PM
π / M / 0
idPM idM

PM
π / M / 0
nga e cila kuptohet qe Ln T (idM ) = (T (idPM )n )∗ .

Elton Pasku 235

Se fundi tregojme qe Ln T eshte aditiv. Le te jene θ, θ̄ : M → M 0 dy R-homomorfizma.
Ekzistojne φ, φ̄ : PM → PM 0 qe i bejne diagramet

PM π /M /0 PM π /M /0

φ θ φ̄ θ̄

π0 / 0 /0 π0 / /0
PM 0 M PM 0 M0

nderrimtare. Atehere edhe diagrami

PM
π /M /0

φ+φ̄ θ+θ̄

π0 / /0
PM 0 M0

eshte nderrimtar, keshtu qe

Ln T (θ + θ̄) = (T (φn + φ̄n ))∗

= (T φn + T φ̄n )∗

= (T φn )∗ + (T φ̄n )∗ shiko formulem tek Lema 6.1.6

= Ln T (θ) + Ln T (θ̄)).

8.3 Funktorët e djathtë të prejardhur

Le te jete T : R-Mod → Ab nje funktor kovariant aditiv. Per cdo modul M ∈ R-Mod
zgjedhim nje rezolucion injektiv EM te M -së:

0 / M
ι / EM ,

aplikojme T e me pas fshijme T M dhe ne kete menyre perftojme kompleksin T EM :

0 → T E0 → T E1 → T E2 → · · · → T En → T En+1 → · · · →

Perkufizojme
Rn T (M ) = Hn (T EM ).

Elton Pasku 236

Nqs θ : M → M 0 eshte nje R-homomorfizem, atehere nga Pohimi 6.5.2 ekziston nje
pasqyrim kompleksesh φ : EM → EM 0 qe e ben nderrimtar diagramin e meposhtem

0 / M
ι / EM

θ φ

/ ι0 / EM 0
0 M0

Perkufizojme:
Rn T (θ) = (T φn )∗ .

Ka vend analogia e Teoremes 8.2.1:

Teoremë 8.3.1 Me perkufizimet e mesiperme Rn T eshte nje funktor aditiv kovariant i

R-Mod ne Ab. Ky do te quhet funktori i n-të i djathte i prejardhur i T -së.

Vërtetim. Vertetimi eshte i ngjashem me ate te Teoremes 8.2.1 dhe i lihet lexuesit si
ushtrim.

8.4 Pavarësia e funktorëve të prejardhur nga zgjed-

hja e rezolucioneve
Supozojme se T : R-Mod → Ab eshte funktor kovariant aditiv dhe se per cdo modul
M zgjedhim nje tjeter rezolucion projektiv P̂M te M -së dhe shenojme me Ld
n T funktorin

e prejardhur te majte qe i korrespondon T -së dhe rezolucioneve te reja te zgjedhura te

moduleve M .

Teoremë 8.4.1 Ln T dhe Ld

n T jane natyralisht ekuivalente.

Vërtetim. Le te jete ϕM : PM → P̂M pasqyrimi i komplekseve i Pohimit 6.1.6 qe e ben

diagramin
PM
π / M / 0
ϕM id

P̂M π̂ / M / 0

Elton Pasku 237

nderrimtar, dhe ne menyre te ngjashme percaktojme pasqyrimin e komplekseve ϕ̂M :
P̂M → PM qe e ben diagramin

P̂M π̂ / M / 0
ϕ̂M id

PM π / M / 0

gjithashtu nderrimtar. Tani percaktojme

h(M ) : Ln T (M ) → Ld
n T (M )

si homomorfizmin e induktuar

(T ϕM
n )∗ : Hn (T PM ) → Hn (T P̂M ).

Tregojme se pari qe familja h(M ) perben nje transformim natyral te Ln T (M ) ne Ld

n T (M ).

Per kete marim θ : M → M 0 çfd dhe shenojme me φ : PM → PM 0 dhe φ̂ : P̂M → P̂M 0

pasqyrimet komplekse te induktuara nga θ. Shohim qe

M
Ld
n T (θ)h(M ) = (T φ̂n )∗ (T ϕn )∗ nga perkufizimet perkatese

= (T φ̂n T ϕM
n )∗ nga Lema 6.1.7

= (T (φ̂n ϕM
n ))∗ meqe T eshte funktor
0 0
= (T (ϕM
n φn ))∗ sepse φ̂ϕM ' ϕM φ
0
= (T (ϕM
n )T (φn ))∗ meqe T eshte funktor
0
= (T (ϕM
n ))∗ (T (φn ))∗ nga Lema 6.1.7

= h(M 0 )Ln T (θ) nga perkufizime perkatese,

e cila tregon natyralitetin e familjes h(M ). Se fundi, (T ϕM

n )∗ eshte izomorfizem pasi

(T ϕM M M M
n )∗ (T ϕ̂n )∗ = (T ϕn T ϕ̂n )∗

= (T ϕM M
n ϕ̂n )∗

= 1∗ sepse ϕM M
n ϕ̂n ' idP̂M .

dhe ngjashmerisht (T ϕ̂M M

n )∗ (T ϕn )∗ = 1∗ .

Nje teoreme analoge me te mesipermen ka vend edhe per funktoret e prejardhur te

djathte.

Elton Pasku 238

8.5 Funktorët e prejardhur të funktorëve kontrava-
riantë
Ne kete paragraf do te japim pa bere vertetime ndertimin e funktoreve te prejardhur
te djathte dhe te majte te funktoreve kontravariante aditive. Arsyeja e shmangies se
vertetimeve eshte se teknikat vertetuese jane krejt te ngjashme me ato te pohimeve kor-
responduese per funktoret kovariante.
Funktorët e prejardhur të djathtë
Le te jete T : R-Mod → Ab nje funktor kontravariant aditiv dhe M ∈ R-Mod. Zgjedhim
nje rezolucion projektiv PM
PM
π / M / 0

dhe shenojme me T PM kompleksin T PM :

0 / T P0
T δ1
/ T P1
T δ2
/ · · · T δn / T Pn T δn+1 / ···

Sic edhe pritet, perkufizojme

Rn T M = Hn (T PM )

Le te jete tani θ : M → M 0 nje R-homomorfizem dhe φ : PM 0 → PM pasqyrimi kompleks

i induktuar nga θ. Atehere egziston pasqyrimi kompleks
0
T δ10 T δ20 0
T δn T δn+1
0 / TP0 / TP0 / ··· / T Pn0 / ···
0 1

T φ0 T φ1 T φn
T δ1
T δ2 T δn
T δn+1
0 / T P0 / T P1 / ··· / T Pn / ···

Perkufizojme
Rn T (θ) = (T φn )∗ .

Funktorët e prejardhur të majtë

Le te jete T : R-Mod → Ab nje funktor kontravariant aditiv dhe M ∈ R-Mod. Zgjedhim
nje rezolucion injektiv EM
0 / M ι / EM

Elton Pasku 239

dhe aplikojme T -në mbi te per te perftuar kompleksin T EM :

T dn+1 T d2 T d1
··· / T En T dn / · · · / T E1 / T E0 / 0

dhe perkufizojme
Ln T M = Hn (T EM ).

Le te jete tani θ : M → M 0 nje R-homomorfizem dhe φ : EM 0 → EM pasqyrimi kompleks

i induktuar nga θ. Atehere egziston pasqyrimi kompleks

T d0n T d0n−1 T d00

··· / 0
T En+1 / T En0 / ··· / T E10 / T E00 / 0
T φn+1 T φn T φ1 T φ0
T dn
T dn−1 T d0

··· / T En+1 / T En / ··· / T E1 / T E0 / 0

Perkufizojme
Ln T (θ) = (T φn )∗ .

8.6 Vargjet e gjatë ekzaktë për funktorët e prejard-

hur (rasti kovariant)
Kujtojme qe nqs T : R-Mod → Ab eshte nje funktor kovariant aditiv atehere funktoret
e majte te prejardhur Ln T : R-Mod → Ab jane percaktuar duke fiksuar nje rezolucion
projektiv PA → A → 0 per cdo modul A. Nqs bejme nje zgjedhje tjeter rezolucionesh per
te gjithe modulet A: P̂A → A → 0, atehere perftojme funktoret Ld
n T : R-Mod → Ab

te cilet nga Teorema 8.4.1 jane natyralisht ekuivalente me ata Ln T . Para se te kalojme
ne vertetimin e rezultateve kryesore te ketij paragrafi, do te vertetojme dy lema mjaft te
njohura te algjebres homologjike qe na nevojiten me tej si dhe nje pohim mbi ”sjelljen”
e funkoreve aditive kovariante mbi vargjet e shkurter ekzakte te ndashem.

Elton Pasku 240

Lemë 8.6.1 (Lema 3 × 3) Ne diagramin nderrimtar te meposhtem ne R-Mod

0 0 0

0 / A3 / A2 / A1 / 0

0 / B3 / B2 / B1 / 0

0 / C3 / C2 / C1 / 0

0 0 0
supozojme se shtyllat jane ekzakte dhe po ashtu dy rreshtat e fundit. Atehere edhe rreshti
i pare eshte ekzakt.

Vërtetim. Te tri rreshtat mund te shihen si komplekse modulet e te cileve jane te gjithe
zero pervec atyre ne nivelet 3, 2 dhe 1, dhe rrjedhimisht diagrami i mesiperm s’eshte gje
tjeter vecse nje varg i shkurter ekzakt kompleksesh te cilet i shenojme me perkatesisht A,
B dhe C. Dy komplekset e fundit B dhe C, jane ekzakte pra i kane grupet e homologjise
zero. Tani nga Teorema 6.6.2 kemi vargun ekzakt

··· / Hn+1 (C) / Hn (A) / Hn (B) / ···

Duke pozuar n = 1, 2, 3 marim ekzaktesine e A-së.

Lemë 8.6.2 (Lema patkua) Jepet nje varg i shkurter ekzakt ne R-Mod
p
0 / M0
i / M / M 00 / 0

dhe rezolucionet projektive

π0 / / π 00 / M 00 /
P0 M0 0 P 00 0

atehere ekziston rezolucioni projektiv

P̂
π̂ / M / 0

dhe pasqyrimet komplekse

φ
P0
θ / P̂ P̂ / P 00

Elton Pasku 241

qe e bejne diagramin
φ
P0 θ / P̂ / P 00
π0 π̂ π 00
p

M0 i / M / M 00

0 0 0
nderrimtar. Per me teper, vargu i komplekseve
φ
0 / P0 θ / P̂ / P 00 / 0 (8.1)

eshte varg i shkurter ekzakt i ndashem ne sensin qe per cdo n ∈ N, vargu

θn φn
0 / Pn0 / P̂n / P 00 / 0
n

eshte varg i shkurter ekzakt i ndashem.

Vërtetim. Meqenese P000 eshte projektive kemi ekzistencen e α0 qe ne diagramin

P00 P000
α0
π0 π 00
} p

0 / M0
i / M / M 00 / 0

0 0
trekendeshi eshte nderrimtar. Le te jete tani P̂0 = P00 ⊕ P000 dhe percaktojme

π̂ : P̂0 → M te tille qe π̂(x00 , x000 ) = iπ 0 (x00 ) + α0 (x000 )

atehere diagrami
θ0 φ0
0 / P0 / P̂0 / P 00 / 0 (8.2)
0 0

π0 π̂ π 00
p

0 / M0
i / M / M 00 / 0

0 0 0
eshte nderrimtar ku
θ0 (x00 ) = (x00 , 0) dhe φ0 (x00 , x000 ) = x000 .

Gjithashtu kemi nga percaktimi qe

0 → P00 → P̂0 → P000 → 0

Elton Pasku 242

eshte ekzakt dhe i ndashem. Tani shqyrtojme diagramin e meposhtem nderrimtar

0 0 0 (8.3)

θ̄0
φ̄0

0 / kerπ 0 / kerπ̂ / kerπ 00 / 0

θ0 φ0
0 / P00 / P̂0 / P000 / 0

p

0 / M0 i / M / M 00 / 0

0 0 0

ku θ̄0 eshte ngushtimi i θ0 ne kerπ 0 ndersa φ̄0 eshte ngushtimi i φ0 ne kerπ̂ 2 . Ky diagram
eshte me shtylla ekzakte dhe dy rreshtat e fundit ekzakte. Nga Lema 8.6.1 kemi qe edhe
rreshti i siperm i tij eshte ekzakt. Atehere nga projektiviteti i P100 kemi ekzistencen e α1
si ne diagrami nderrimtar

P10 P100
α1
δ10 δ100
θ̄0
{ φ̄0

0 / kerπ 0 / kerπ̂ / kerπ 00 / 0

0 0

Duke argumentuar si me lart perftojme diagramin nderrimtar

θ1 φ1
0 / P10 / P̂1 / P100 / 0 (8.4)
δ10 δ̂1 δ100

0 / kerπ 0 / kerπ̂ / kerπ 00 / 0

0 0 0

tek i cili vargu

θ1 φ1
0 / P10 / P̂1 / P100 / 0
2
Te shfrytezohet ushtrimi 5.2.15

Elton Pasku 243

Duke kompozuar (8.3) me (8.4) marim
θ1 φ1
0 / P0 / P̂1 / P 00 / 0
1 1

δ10 δ̂1 δ100

θ0 φ0
0 / P0 / P̂0 / P 00 / 0
0 0

π0 π̂ π 00
p

0 / M0
i / M / M 00 / 0

0 0 0
Kjo procedure vazhdon me tej deri ne plotesimin e diagramit te lemes.

Pohim 8.6.3 Le te jete F : R-Mod → S-Mod nje funktor kovariant aditiv. Atehere,
per çdo B1 , B2 ∈ R-Mod kemi F (B1 ⊕ B2 ) = F (B1 ) ⊕ F (B2 ).

Vërtetim. Ne saje te Pohimit 5.2.6 mjafton te tregojme qe F (B1 ⊕ B2 ) eshte biprodukt

i F (B1 ) me F (B2 ). Le te jene
π1 π2
B1 o ϕ1
/ B1 ⊕ B2 o ϕ2
/
B2

pasqyrimet qe specifikojne biproduktin B1 ⊕ B2 . Nga kovarianca e F -së marim

F (π1 ) F (π2 )
F (B1 ) o / F (B1 ⊕ B2 ) o / F (B2 )
F (ϕ1 ) F (ϕ2 )

Per me teper, shohim qe F (πj )F (ϕj ) = F (πj ϕj ) = F (idBj ) = idF (Bj ) per j = 1, 2,
gjithashtu F (ϕ1 )F (π1 ) + F (ϕ2 )F (π2 ) = F (ϕ1 π1 ) + F (ϕ2 π2 ) = F (ϕ1 π1 + ϕ2 π2 ) meqe F
eshte aditiv. Por, F (ϕ1 π1 + ϕ2 π2 ) = F (idB1 ⊕B2 ) = idF (B1 ⊕B2 ) .
Tani do te formulojme dhe vertetojme teoremen qe jep vargun e gjate ekzakt per
funktorin e majte te prejardhur te nje funktori kovariant T .

Teoremë 8.6.4 Nqs jepet nje varg i shkurter ekzakt R-modulesh te majte
p
0 / M0 i / M / M0 / 0

atehere, akziston nje varg i gjate ekzakt

Ln T (i) Ln T (p) δn∗
··· / Ln T (M 0 ) / Ln T (M ) / Ln T (M 0 ) / Ln−1 T (M 00 ) / ···

··· / L1 T (M 00 )
δ1∗
/ L0 T (M 0 ) L0 T (i) / L0 T (M )
L0 T (p)
/ L0 T (M 00 ) /0

Elton Pasku 244

Vërtetim. Aplikojme T mbi (8.1) dhe marim

.. .. ..
. . .

T θn+1 T φn+1
0 / 0
T Pn+1 / T P̂n+1 / 00
T Pn+1 /0

T θn T φn
0 / T Pn0 / T P̂n / T P 00 /0
n

.. .. ..
. . .

T θ0 T φ0
0 / T P00 / T P̂0 / T P 00 /0
0

0 0 0

te gjithe rreshtat e te cilit jane ekzakte per shkak te rezultatit te Pohimit 8.6.3. Kjo do te
thote qe ky diagram mund te shihet si nje varg i shkurter egzakt kompleksesh (komplekset
jane shtyllat e tij) dhe atehere ne mund te aplikojme Teoremen 6.6.2 nga e cila perftojme
vargun e gjate egzakt

(T θn )∗ (T φn )∗ δn∗
··· / Ln T (M 0 ) / Ld
n T (M )
/ Ln T (M 00 ) / Ln−1 T (M 0 ) / ···

δ1∗ (T θ0 )∗ (T φ0 )∗
··· / L1 T (M 00 ) / L0 T (M 0 ) / L
d 0 T (M )
/ L0 T (M 00 ) /0

Po te perdorim tani ekuivalencat e Teoemes 8.4.1 perftojme direkt vargun e gjate ekzakt
te teoremes.

Pohim 8.6.5 Nqs T eshte ekzakt djathas atehere per cdo modul M , L0 T (M ) ∼
= T (M )
dhe ky izomorfizem eshte natyral.

Vërtetim. Vertet, L0 T (M ) eshte homologjia ne nivelin zero e vargut

T (δ1 )
T (P1 ) / T (P0 ) / 0

ku
··· / Pn
δn / Pn−1 δn−1 / ··· / P1
δ1
/ P0
π / M / 0

Elton Pasku 245

eshte nje rezolucion projektiv çfd i M -së. Pra, L0 T (M ) = T (P0 )/imT (δ1 ). Por nga ana
tjeter, per shkak te ekzaktesise se vargut

T (δ1 ) T (π)
T (P1 ) / T (P0 ) / T (M ) / 0

(T eshte ekzakt djathtas) kemi T (P0 )/imT (δ1 ) = T (P0 )/KerT (π) ∼
= T (M ) gje qe verteton
izomorfizmin. Per natyralitetin, cdo homomorfizem α : M → M 0 indukton nje pasqyirm
kompleks
δ1
··· / P1 / P0 π / M / 0
α1 α0 α
δ10
/ P0 / π0 / M0 /
··· 1 P00 0
dhe pas aplikimit te T -së marim diagramin nderrimtar

T δ1
··· / T P1 / T P0
Tπ / TM /0

T α1 T α0 Tα
T δ10
/ / T π0 / /0
··· T P10 T P00 T M0

Tani T α0 : T P0 → T P00 indukton

(T α0 )∗ : T P0 /imT δ1 → T P00 /imT δ10 te tille qe T x + imT δ1 7→ T α0 x + imT δ10 .

Se fundi, natyraliteti eshte i qarte nga nderrimtaria e diagramit

∼
T x + imT δ1
= / T πx
Tα
(T α0 )∗

∼ T απx =
T α0 x + imT δ10
= /
T π 0 α0 x

ku barazimi ne kuadrat rrjedh nga nderrimtaria e diagramit paraardhes.

Rrjedhim 8.6.6 Nqs T eshte ekzakt djathtas, vargu i gjate ekzakt i teoremes mund te
shkruhet

Ln T (i) Ln T (p) δn∗

··· / Ln T (M 0 ) / Ln T (M ) / Ln T (M 0 ) / Ln−1 T (M 00 ) /···

δ1∗ T (i) T (p)

··· / L1 T (M 00 ) / T (M 0 ) / T (M ) / T (M 00 ) / 0.

Elton Pasku 246

Per funktoret e djathte te prejardhur na nevojitet analogia e Lemes 8.6.2 per rezolu-
cionet injektive vertetimin e se ciles po e leme si ushtrim. Nqs jepet diagrami

0 0 0

0 / M0 / M / M 00 / 0

φ
0 / E0
θ / Ê / E 00 / 0
atehere po te aplikojme funktorin T , marrim diagramin nderrimtar

0 0 0

0 / T E00 / T Ê0 / T E000 / 0

0 / T E10 / T Ê1 / T E100 / 0

.. .. ..
. . .

0 / T En0 / T Ên / T En00 / 0

.. .. ..
. . .
prej te cilit, duke perdorur teoremen themelore te algjebres homologjike, perftojme

0 / R0 T (M 0 ) / R
d 0 T (M ) / R0 T (M 00 ) / R1 T (M 0 ) / ···

··· / Rn T (M 0 ) / R
d n T (M ) / Rn T (M 00 ) / ···

Duke pasur parasysh rezultatet e paragrafit 8.4 marim kete

Teoremë 8.6.7 Nqs eshte dhene nje varg i shkurter ekzakt R-modulesh te majte, atehere
ekziston vargu i gjate ekzakt
R0 T (i) R0 T (p)
0 / R0 T (M 0 ) / R0 T (M ) / R0 T (M 00 ) / R1 T (M 0 ) / ···

Rn T (i) Rn T (p)
··· / Rn T (M 0 ) / Rn T (M ) / Rn T (M 00 ) / ···

Elton Pasku 247

8.7 Vargjet e gjatë ekzaktë për funktorët e prejard-
hur (rasti kontravariant)
Jepet T : R-Mod → Ab funktor aditiv kontravariant.
Funktorët e majtë të prejardhur:
Marim rezolucionet injektive

0 0 0

0 / M0 / M / M 00 / 0

φ
0 / E0
θ / Ê / E 00 / 0
Aplikojme T dhe kemi
.. .. ..
. . .

T φn+1 T θn+1
0 / T E 00 / T Ên+1 / 0
T En+1 / 0
n+1

T φn T θn
0 / T En00 / T Ên / T En0 / 0

.. .. ..
. . .

T φ0 T θ0
0 / T E000 / T Ê0 / T E00 / 0

0 0 0

Teoremë 8.7.1

··· / Ln T (M 00 ) / Ln T (M ) / Ln T (M 0 ) / ···

··· / L0 T (M 00 ) / L0 T (M ) / L0 T (M 0 ) / 0

Funktorët e djathtë të prejardhur:

Po japim vetem formulimin e teoremes korresponduese

Elton Pasku 248

Teoremë 8.7.2

0 / R0 T (M 00 ) / R0 T (M ) / R0 T (M 0 ) / ···

··· / Rn T (M 00 ) / Rn T (M ) / Rn T (M 0 ) / ···

8.8 Funktorët Tor dhe Ext si funktorë të prejardhur

Siç pame ne paragrafin 7.1, Torn (A, B) = Hn (A⊗PB ) ku PB eshte nje rezolucion projektiv
3
i B-së. Po te shenojme me T funktorin aditiv A⊗ do te kemi nga paragrafi 8.2 qe

Torn (A, B) = Ln T (B).

Por ne pame qe Torn (A, B) = Hn (FA ⊗ B) ku FA eshte nje rezolucion i sheshte i A-së.
Njelloj si me pare, po te shenojme me T funktorin aditiv ⊗B dhe po te kemi parasysh
qe projektivet jane te sheshte (Pohimi 5.7.12), do te kemi

Torn (A, B) = Ln T (A).

Pra kuptohet qe funktoret Torn (A, •) dhe Torn (•, B) jane funktore te majte te prejardhur
te perkatesisht funktoreve A⊗ dhe ⊗B.
Per funktorin Ext kemi pare se mund te llogaritet me dy menyra. Sipas menyres se
pare kemi qe Extn (B, C) = Hn (HomR (PB , C)) ku PB eshte nje rezolucion projektiv i B-
së. Po te quajme T funktorin kontravariant aditiv HomR (•, C), kemi sipas perkufizimit
te paragrafit 8.5 qe
Extn (B, C) = Rn T (B).

Sipas menyres se dyte, Extn = Hn (HomR (B, EC )) dhe nqs shenojme me T funktorin
aditiv kovariant HomR (B, •) atehere nga paragrafi 8.3 marim

Extn (B, C) = Rn T (C).

Kjo do te thote qe Extn (B, •) dhe Extn (•, C) jane perkatesisht funktore te djathte te
prejardhur te funktoreve HomR (•, C) dhe HomR (B, •).
3
Shiko Rjedhimin 5.5.6 si dhe formulen para tij

Elton Pasku 249

Problem 8.8.1 Supozojme qe T : R-M od → Ab eshte nje funktor aditiv dhe kovariant.
Tregoni se (a) Ln (Lm T ) ≡ 0 per cdo m > 0. (b) Tregoni se Ln (L0 T )(B) ≡ Ln T (B) per
te gjitha modulet B.

Zgjidhje. (a) Se pari verejme se per cdo modul projektiv P , (Lm T )(P ) = 0. Vertet,
zgjidhim kete rezolucion projektiv te P :

... / 0 / P / P / 0

aplikojme T mbi te dhe largojme termin T (P ) per te perftuar kompleksin

... / 0 / T (P ) / 0

homologjia ne nivelin m ≥ 1 e te cilit qe me perkufizim eshte (Lm T )(P ) eshte zero. Me

tej, per te llogaritur Ln (Lm T )(M ), merret nje rezolucion projektiv i M

... / P1 / P0 / M / 0

aplikohet Lm T mbi te e largohet termi i fundit,

... / (Lm T )(P1 ) / (Lm T )(P0 ) / 0

dhe pastaj Hn e ketij kompleksi eshte zero per n ≥ 1 pasi sic u pa me siper te gjitha
grupet e ketij kompleksi jane zero, pra ashtu eshte dhe homologjia e tij.
(b) Tregojme fillimisht se (L0 T )(P ) = T (P ) per cdo projektiv P . Vertet, si rezolucion
projektiv te P marrim
... / 0 / P / P / 0

aplikojme T mbi te duke rrezuar termin e fundit dhe kemi kompleksin

... / 0 / T (P ) / 0

qe tregon se ne nivelin zero homologjia eshte T (P ), pra qe (L0 T )(P ) = T (P ).

Me tej tregojme qe L1 (L0 T )(B) ≡ L1 T (B). Vertet, mbi nje rezolucion projektiv te
B:
... / P1 / P0 / B / 0

aplikohet L0 T , largohet termi i fundit duke perftuar rezolucionin

... / (L0 T )(P1 ) / (L0 T )(P0 ) / 0

Elton Pasku 250

dhe atehere do te kemi qe

L1 (L0 T )(B) = H1 ... / (L0 T )(P1 ) /
(L0 T )(P0 ) / 0

= H1 ... / T (P1 ) / T (P0 ) /0

= (L1 T )(B).

Supozojme se Ln (L0 T )(B) ≡ Ln T (B) dhe duam te tregojme se Ln+1 (L0 T )(B) ≡ Ln+1 T (B).
Tek rezolucioni projektiv i B

... / Pn+2 / Pn+1 / Pn / ... / P1 / P0 / B / 0

po shenojme me K = Im(P1 → P0 ) dhe kemi nje rezolucion projektin te K:

... / Pn+2 / Pn+1 / Pn / ... / P1 / K / 0

dhe nje ses

0 /K / P0 /B / 0.

Nga perkufizmimi dhe pastaj nga supozimi induktiv izomorfizmat

Ln+1 (L0 T )(B) ' Ln (L0 T )(K) ' (Ln T )(K),

nderkaq ses me siper indukton nje var te gjate ekzakt

... / (Ln+1 T )(K) / (Ln+1 T )(P0 ) = 0 / (Ln+1 T )(B) / (Ln T )(K)

/ (Ln T )(P0 ) = 0 / ...

qe tregon se (Ln+1 T )(B) ' (Ln T )(K) qe se bashku me izomorfizmin me perpara sjellin
se Ln+1 (L0 T )(B) ' (Ln+1 T )(B).

Problem 8.8.2 Supozojme qe T : R-M od → Ab eshte nje funktor aditiv dhe kovariant.
Nqs B eshte nje B-modul dhe PB nje rezolucion projektiv i B, atehere pasqyrimi i fundit
i rezolucionit π : P0 → B indukton nje homomorfizem T (π) : T (P0 ) → T (B). Perdorni
kete homomorfizem per te ndertuar nje transformim natyral τ : L0 T → T tq τB eshte
izomorfizem per cdo projektiv B.

Elton Pasku 251

Zgjidhje. Kalojme nga rezolucioni projektiv PB tek kompleksi i cunguar

... / T P1 / T P0 / 0

dhe dime se L0 T (B) ∼

= T P0 /Im(T P1 → T P0 ). Diagrami komutativ

P0
π /B / 0
φ0 φ

P00 / B0 / 0
π0

implikon nje tjeter diagram komutativ

T P0
Tπ / TB /0

T φ0 Tφ

T P00 / T B0 /0
T π0

Percaktojme tani

τB : T P0 /Im(T P1 → T P0 ) → T B tq x + Im(T P1 → T P0 ) 7→ (T π)(x),

i cili eshte i mirepercaktuar. Tani te tregojme natyralitetitn qe nenkupton se diagrami i

meposhtem duhet te jete nderrimtar.
τB
T P0 /Im(T P1 → T P0 ) / TB
L0 T (φ) Tφ

T P00 /Im(T P10 → T P00 ) / T B0
τB 0

Ky eshte komutativ sespe

(τB 0 L0 T (φ))(x + Im) = (T π 0 )((T φ0 )(x + Im)

= T φT π(x + Im)) = T φτB (x + Im).

Nqs B eshte projektiv atehere B = P0 , π = idP0 dhe rrejdhimisht τP0 = idT P0 .

Problem 8.8.3 Le te jete dhene T : Z4 -Mod → Z-Mod tq B 7→ Hom(Z2 , B). (a) Duke
perdorur ses
0 / Z2 / Z4 / Z2 / 0

tregoni se Ln T (Z2 ) ' Ln+1 T (Z2 ). Llogaritni L0 T (Z2 ) dhe L1 T (Z2 ). (b) Shkruani direkt
nje rezolucion projektiv te Z2 dhe llogaritni Ln T (Z2 ). Tregoni se δZ2 i ushtrimit te kaluar
eshte zero.

Elton Pasku 252

Zgjidhje. Shkruajme nje pjese te vargut te gjate ekzakt te Ln T qe buron nga ses e dhene:

... / Ln+1 T (Z4 ) / Ln+1 T (Z2 ) / Ln T (Z2 ) / Ln T (Z4 ) / ...

nga i cili perftojme izomorfizmat Ln T (Z2 ) ' Ln+1 T (Z2 ) duke ditur qe Ln T (Z4 ) = 0 per
n ≥ 1 (pse?). Me tej mund te llogaritim direkt L0 T (Z4 ) duke aplikuar T = HomZ4 (Z2 , •)
mbi rezolucionin
... 0 / Z4 / Z4 / 0

dhe del qe L0 T (Z4 ) = HomZ4 (Z2 , Z4 ) ∼

= Z2 . Tani shkruajme pjesen fundore te vargut te
gjate ekzakt lidhur me ses e dhene ne kusht:

... / L1 T (Z4 ) / L1 T (Z2 ) / L0 T (Z2 ) / L0 T (Z4 ) / L0 T (Z2 ) / 0

Duke kujtuar se L1 T (Z4 ) = 0 dhe L0 T (Z4 ) ∼

= Z2 , ky varg shkruhet

... / 0 / L1 T (Z2 ) / L0 T (Z2 ) / Z2 / L0 T (Z2 ) / 0

Imazhi i shigjetes L0 T (Z2 ) → Z2 nuk mund te jete Z2 sepse do te dilte L0 T (Z2 ) = 0 dhe
kjo kontradiktonte supozimin per imazhin. Mbetet qe imazhi te jete 0 dhe kjo sjell qe
L0 T (Z2 ) ∼
= Z2 dhe L1 T (Z2 ) = Z2 .
(b) Rezolucioni eshte

/ ×2 / ×2 / ×3 / /
... Z4 Z4 Z4 Z2 0

Pas aplikimit te HomZ4 (Z2 , •) mbi te dhe largimit te termit te fundit marrim

(×2)∗ (×2)∗
... / HomZ4 (Z2 , Z4 ) / HomZ (Z2 , Z4 ) / HomZ4 (Z2 , Z4 ) / 0
4

dhe duke ditur qe HomZ4 (Z2 , Z4 ) ∼

= Z2 shihet se pasqyrimet (×2)∗ jane zero, rrjedhimisht
Ln T (Z2 ) ∼
= Z2 per n ≥ 0.
Transformimi

δZ4 : HomZ4 (Z2 , Z4 )/Im(×2)∗ → HomZ4 (Z2 , Z4 )

eshte zero pasi

δZ4 (α + Im(×2)∗ ) = (×3)∗ (α) = θ.

Elton Pasku 253

Problem 8.8.4 Jepet nje diagram komutativ R-modulesh te djathte me rreshta ekzakte:

p
0 / A0 i / A / A00 / 0
f g h
j q

0 / C 0 / C / C 00 / 0

Te tregohet se per cdo R-modul te majte B kemi diagramin e meposhtem komutative me

rreshta ekzakte:

i∗ p∗ δn
T orn (A0 , B) / T orn (A, B) / T orn (A00 , B) / T orn−1 (A0 , B)
f∗ g∗ h∗ f∗
j∗
q∗
0
δn
T orn (C 0 , B) / T orn (C, B) / T orn (C 00 , B) / T orn−1 (C 0 , B)

Zgjidhje. Rreshti i siperm i diagramit eshte ne fakt nje pjese e vargut te gjate ekzakt
te Ln T ku T = • ⊗R B aplikuar mbi ses qe eshte rresht i pare i diagramit te dhene,
kurse rreshti i dyte i diagramit eshte ngjashmerisht pjesa korresponduese e vargut te
gjate ekzakt te te njejtit funktor aplikuar mbi ses qe eshte rresht i poshtem i diagramit te
dhene. Dy kuadratet e pare te diagramit jane komutative nga kovarianca e Ln T , ndersa
kuadrati i fundit eshte komutativ nga natyraliteti i δn .

Elton Pasku 254

Kapitulli 9

Teoria e Dimensionit

9.1 Llojet e dimensioneve

Supozojme qe n ≥ 1 dhe Extn (B, •) = 0 qe dmth se Extn (B, C) = 0 per cdo C ∈
R-Mod. Atehere po te zhytim C-në ne nje modul injektiv E ∈ R-Mod, do te kemi nga
Rrjedhimi 7.2.3 qe Extn+1 (B, C) = Extn (B, E/C) = 0 qe do te thote se po ashtu edhe
Extn+1 (B, •) = 0. Duke vazhduar kete proçes me tej kemi

Nqs B ∈ R-Mod, n ≥ 1, dhe Extn (B, •) = 0, atehere Extk (B, •) = 0 per cdo k ≥ n.

Percaktojme tani dimensionin projektiv qe shkurtimisht shenohet me P-dim:

P-dimB = inf{n ≥ 0|Extn+1 (B, •) = 0}.

Me marreveshje, nqs {n ≥ 0|Extn+1 (B, •) = 0} = ∅, atehere P-dim B=∞. Gjithashtu

verejme se nqs B eshte modul projektiv, atehere P-dim B=0 sepse siç u pa nga Rrjedhimi
7.2.5, Ext1 (B, •) = 0.
Tani perkufizojme dimensionin injektiv dhe ate te sheshte. Siç beme me lart, nqs
C ∈ R-Mod, Extn (•, C) = 0 dhe B ∈ R-Mod, atehere gjendet moduli projektiv P qe
pasqyrohet syrjektivisht mbi B, dmth qe te ekzistoje vargu i shkurter ekzakt 0 → K →
P → B → 0. Atehere nga Rrjedhimi 7.5.2, Extn+1 (B, C) = Extn (K, C) = 0. Meqe B-ja
eshte cfardo, perftojme Extn+1 (•, C) = 0. Keshtu,

Nqs C ∈ R-Mod, n ≥ 1, dhe Extn (•, C) = 0, atehere Extk (•, C) = 0 per cdo k ≥ n.

255
Perkufizojme dimensionin injektiv qe per shkurt shenohet me I-dim:

I-dimC = inf{n ≥ 0|Extn+1 (•, C) = 0}.

Per te percaktuar dimensionin e sheshte, verejme me pare se

Nqs B ∈ R-Mod, n ≥ 1, dhe Torn (•, B) = 0, atehere Tork (•, B) = 0 per cdo k ≥ n.

Me perkufizim, dimension të sheshtë qe per shkurt shenohet me F-dim do te quajme

F-dimB = inf{n ≥ 0|Torn+1 (•, B) = 0}.

Tani percaktojme dimensionet me R-në. Dimensioni i majtë global i R-së, qe per

shkurt shenohet me LG-dim, me perkufizim eshte:

LG-dimR = sup{P-dim B|B ∈ R-Mod}.

Ngjashmerisht percaktohet dimensioni i djathte global i R-së, qe per shkurt shenohet

me RG-dim:
RG-dimR = sup{P-dim B|B ∈ Mod-R}.

Dimensioni (i majtë) i dobët, qe shkurtimisht shenohet me W-dim, percaktohet si

me poshte
W-dimR = sup{F-dim B|B ∈ R-Mod}.

Perdorimi i fjales ”e majtë” ne ky perkufizim eshte i panevojshem siç e tregon pohimi i

meposhtem.

Pohim 9.1.1

a) Per LG-dim R ke vend barazimi

LG-dimR = inf{n ≥ 0|Extn+1 (•, •) = 0}

= sup{I-dimC|C ∈ R-Mod}.

b) Per W-dim R ke vend barazimi

W-dimR = inf{n ≥ 0|Torn+1 (•, •) = 0}

= sup{F-dimA|A ∈ Mod-R}.

Elton Pasku 256

Vërtetim. Per n ∈ N kemi,

n ≥ LG-dimR ⇔ n ≥ P-dimB per cdo B ∈ R-Mod

⇔ Extn+1 (B, C) = 0 per cdo B dhe C ∈ R-Mod

⇔ n ≥ I-dimC per cdo C ∈ R-Mod.

Vertetimi i b) eshte krejt i ngjashem.

Pohim 9.1.2 Supozojme se 0 → D → L1 → L2 → · · · → Ln → D0 → 0 eshte nje varg

ekzakt ne R-Mod dhe se d ∈ N.

a) Nqs P-dimLj ≤ d per cdo j, atehere Extk (D, C) = Extk+n (D0 , C) per cdo C ∈
R-Mod dhe k > d.

b) Nqs I-dimLj ≤ d per cdo j, atehere Extk (B, D0 ) = Extk+n (B, D) per cdo B ∈
R-Mod dhe k > d.

c) Nqs F-dimLj ≤ d per cdo j, atehere Tork (A, D) = Tork+n (A, D0 ) per cdo A ∈
R-Mod dhe k > d.

Vërtetim. Meqe vertetimet e te gjithe pikave jane njelloj, ketu do te bejme vetem ver-
tetimin e pikes a). Ky do te kryhet me induksion mbi n-në. Per n = 1 kemi vargun e
shkurter ekzakt 0 → D → L1 → D0 → 0. Nje pjese e vargut te gjate ekzakt te Pohimit
7.5.1 per k > d eshte

0 = Extk (L1 , C) → Extk (D, C) → Extk+1 (D0 , C) → Extk+1 (L1 , C) = 0.

Hapi i induksionit (n ≥ 2) realizohet duke perkufizuar Q si berthamen e Ln → D0 . Ne

kete menyre kemi dy vargje ekzakte 0 → D → L1 → L2 → · · · → Ln−1 → Q → 0 dhe
0 → Q → Ln → D0 → 0. Nga supozimi induktiv tani marim

Extk (D, C) = Extk+n−1 (Q, C) = Extk+n (D0 , C).

Ne vazhdim po supozojme se na eshte dhene nje rezolucion projektiv ose i sheshte i

B ∈ R-Mod:
d2 d1
··· / P2 / P1 / P0
π / B / 0.

Elton Pasku 257

Shenojme K0 = B, K1 = kerπ, dhe Kn = kerdn−1 nqs n ≥ 2. Percaktojme tani

 P nqs k<n
 k


Pk0 = Kn nqs k=n



 0 nqs k>n

dhe marim rezolucionin · · · → 0 → 0 → Kn → Pn−1 → · · · → P0 → B → 0 i cili eshte

projektiv (i sheshte) i B-sé nqs projektiv ( e sheshte) ka qene Kn -ja. Me perkufizim, Kn -ja
quhet berthama e n-të e rezolucionit hPk , dk i.

Pohim 9.1.3 (Teorema e dimensionit projektiv) Le te jete B ∈ R-Mod. Pohimet

e meposhtme jane ekuivalente:

i) P-dimB ≤ n.

ii) Berthama e n-të e nje rezolucioni cfardo te B-së eshte projketive.

iii) Ekziston nje rezolucion projektiv i B-së berthama e n-të e te cilit eshte projektive.

iv) Ekziston nje rezolucion projektiv hPk , dk i i B-së i tille qe Pk = 0 per cdo k > n.

Vërtetim. (i) ⇒ (ii) rrjedh nga Rrjedhimi 7.2.5, meqe Ext1 (Kn , C) = Extn+1 (B, C) ku
Kn eshte berthama e n-të e nje rezolucioni projektiv te B-së. (ii) ⇒ (iii) eshte triviale.
(iii) ⇒ (iv) rrjedh nga diskutimi qe i paraprin ketij pohimi. Se fundi, (iv) sjell (i), meqe
Extn+1 (B, C) eshte homologjia ne · · · → Hom(Pn+1 , C) → · · · dhe Pn+1 = 0.

Pohim 9.1.4 (Teorema e dimensionit te sheshtë) Le te jete B ∈ R-Mod. Pohimet

e meposhtme jane ekuivalente:

i) F-dimB ≤ n.

ii) Torn+1 (R/I, B) = 0 per te gjithe idealet e djathte me gjenerim te fundem I.

iii) Berthama e n-të e cdo rezolucioni te sheshte te B-së eshte e sheshte.

iv) Ekziston nje rezolucion i sheshte i B-së berthama e n-të e te cilit eshte e sheshte.

v) Ekziston nje rezolucion i sheshte hFk , dk i i B-së per te cilin Fk = 0 per te gjitha
k > n.

Elton Pasku 258

Vërtetim. Vertetimi eshte shume i ngjashem me ate te Pohimit 9.1.3 vetem se per te
vertetuar implikimin (ii) ⇒ (iii) perdoret Rrjedhimin 7.5.9.
Konkretisht, tregohet ekuivalenca e pohimeve (i), (iii), (iv) dhe (v) si tek teorema e
dimensionit projektiv. Per te treguar se me to eshte ekuivalente edhe (ii), do te tregojme
se (ii) ⇔ (iii). Atehere le te jete K berthama e n-te e nje rezolucioni te sheshte te B:

0 → K → Fn−1 → · · · → F0 → B → 0,

e meqe F -dimFi = 0, kemi qe

T or1 (R/I, K) ∼
= T orn+1 (R/I, B) = 0

prej nga T or1 (R/I, K) = 0 qe dmth se K eshte e sheshte. Anasjellas, nqs (iii) pra qe K
eshte e sheshte, kemi qe T orn+1 (R/I, B) = 0

Rrjedhim 9.1.5 Per te gjitha B ∈ R-Mod, F-dimB ≤ P-dimB.

Vërtetim. Kur P-dimB = ∞ rezultati eshte i qarte. Ne rastin kur P-dimB = n < ∞,
kemi qe berthama e n-të e nje rezolucioni projektiv te B-së eshte projektive pra edhe e
sheshte, e per rrjedhoje F-dimB ≤ n.

Rrjedhim 9.1.6 LG-dimR ≥ W-dimR dhe RG-dimR ≥ W-dimR.

Vërtetim. Te aplikohet sup dhe te perdoret Pohimi 7.5.6 per mosbarazimin e dyte.
Per rezolucionet injektive veprojme si me poshte. Nqs eshte dhene nje rezolucion
injektiv i C ∈ R-Mod:

d1 d2
0 / C
ι / E0 / E1 / E2 /···

Quajme Dn = imdn per n ≥ 1 dhe D0 = C. Per n te fiksuar, percaktojme


 E nqs k < n
 k


Ek0 = Dn nqs k = n



 0 nqs k > n

dhe marim rezolucionin 0 → C → E0 → · · · → En−1 → Dn → 0 → 0 → · · · i cili eshte

injektiv nqs ndodh qe Dn -ja eshte injektive. Me perkufizim Dn -ja quhet koberthama e
n-të e rezolucionit injektiv.

Elton Pasku 259

Pohim 9.1.7 (Teorema e dimensionit injektiv) Le te jete C ∈ R-Mod. Pohimet
e meposhtme jane ekuivalente:

i) I-dimC ≤ n.

ii) Extn+1 (R/I, C) = 0 per te gjithe idealet e majte I.

iii) Koberthama e n-të e nje rezolucioni injketiv te C-së eshte injektive.

iv) Ekziston nje rezolucion injektiv i C-së koberthama e n-të e te cilit eshte injektive.

v) Ekziston nje rezolucion injektiv hEk , dk i i C-së i tille qe Ek = 0 per te gjtha k > n.

Vërtetim. Vertetimi eshte krejt i ngjashem me ate te Pohimit 9.1.3, mjafton te nderrojme
sensin e shigjetave ndersa per vertetimin e (ii) ⇒ (iii) te perdorim Rrjedhimin 7.5.3.

Pohim 9.1.8 (Teorema e dimensionit global)

LG-dimR = sup{P-dim(R/I)|I ideal i majtë }.

Vërtetim. Le te jete n = sup{P-dim(R/I)|I ideal i majtë }. Nga vete perkufizimi kemi

qe n ≤ LG-dimR. Supozojme se n < LG-dimR. Atehere, meqe n < ∞, nga Pohimi 9.1.1
(a), ekziston nje C ∈ R-Mod qe I-dimC > n. Nga Pohimi 9.1.7 ekziston nje ideal i majte
I qe Extn+1 (R/I, C) 6= 0 e per pasoje kemi P-dim(R/I) > n qe bie ne kundershtim me
kushtin per n.

Rrjedhim 9.1.9 Nqs LG-dimR > 0, atehere LG-dimR = 1+sup{P -dimI|I ideal i majte}.

Vërtetim. Nga ses 0 → I → R → R/I → 0, per cdo n ≥ 1 kemi Extn (I, C) ∼

=
Extn+1 (R/I, C). Kjo do te thote qe nqs R/I nuk eshte projektive, atehere n + 1 > P -
dim(R/I) vetem kur n > P -dimI. Nga ana tjeter, nqs R/I eshte projektive, atehere edhe
I eshte e tille (mjafton ti japim n vleren 1). Duke permbledhur shihet se gjithmone 1 + P -
dimI ≤ LG-dimR, ndersa kur P -dim(R/I) > 0, atehere P -dim(R/I) = 1 + P -dimI. Po
te marrim superiorin, perftojme rezultatin e pohimit.

Pohim 9.1.10 (Teorema e dimensionit të dobët)

W-dimR = sup{F-dim(R/I)|I eshte nje ideal i djathte me gjenerim te fundem}

= sup{F-dim(R/I)|I eshte nje ideal i mjate me gjenerim te fundem}.

Elton Pasku 260

Vërtetim. Vertetimi eshte i ngjashem me ate te Pohimit 9.1.8 vetem se perdor teoremen
e dimensionit te sheshte ne vend te asaj te dimensionit injektiv.
I menjehershem eshte ky

Rrjedhim 9.1.11 W-dimR < 1 vetem atehere kur cdo ideal i majte me gjenerim te
fundem eshte i sheshte.

Pohim 9.1.12 (Teorema e bazes projektive) Per nje R-modul pohimet e meposhtme jane
te njevlereshme.

(i) P eshte projektive.

(ii) Nqs P eshte perftuar nga {si |i ∈ I}, atehere ekzistojne ϕi : HomR (P, R) tq per cdo
P
x ∈ P , {i ∈ I|ϕi (x) = 0} eshte e fundme, dhe x = ϕi (x)si .

(iii) Ekziston nje bashkesi perftuese {si |i ∈ I} e P per te cilen ekzistojne ϕi : HomR (P, R)
P
tq x ∈ P , {i ∈ I|ϕi (x) = 0} eshte e fundme, dhe x = ϕi (x)si .

Vërtetim. (i) ⇒ (ii). Nqs P eshte projektiv dhe {si |i ∈ I} eshte nje bashkesi perftuesish,
atehere mund te ndertohet nje epi π : F → P ku F eshte i lire me baze I dhe π
percaktohet duke pozuar i 7→ si . Por P eshte projektiv, prandaj π eshte i ndashem dhe le
te jete η : P → F nje seksion i π tq η(x) = (ϕi (x))i∈I . Nga kjo shihet se ϕi -te plotesojne
P
konditat e dhena perfshire edhe x = ϕi (x)si e cila rrjedh nga πη = idP .
(ii) ⇒ (iii) eshte e qarte. Se fundi supozojme (iii), dhe serisht le te jete F moduli i lire
P
mbi I dhe π : F → P tq i 7→ si . Percaktojme η(x) = ϕi (x) · i, dhe atehere barazimi
P
x = ϕi (x) · si sjell qe πη = idP e cila dmth se η eshte seksion i π. Pra P eshte projektiv.

Rrjedhim 9.1.13 Le te jete P me perftim te fundit. Atehere P eshte projektive vetem

kur imazhi i pasqyrimit natyral HomR (P, R) ⊗ P → HomR (P, P ) permban idP .
P P
Vërtetim. x = ϕi (x) · si per te gjitha x ⇔ ϕi ⊗ si 7→ idP .

Pohim 9.1.14 Le te jene B ∈ R-M od dhe C ∈ R-M od. Ekziston nje homomorfizem
HomR (C, R) ⊗R B → HomR (C, B) natyral ne C. Ky homomorfizem eshte izomorfizem
nqs B eshte i sheshte ndersa C eshte me paraqitje te fundme.

Elton Pasku 261

Vërtetim. Ushtrimi 5.7.28.

Teoremë 9.1.15 Supozojme se P ∈ R-M od eshte me perftim te fundme. Pohimet e

meposhtme jane te njevlershme.

(i) P eshte projektiv.

(ii) P eshte i sheshte dhe me paraqitje te fundme.

(iii) Pasqyrimi natyral HomR (P, R) ⊗ P → HomR (P, P ) eshte izomorfizem.

(iv) HomR (P, R) ⊗ P → HomR (P, P ) permban idP .

Vërtetim. (i) ⇒ (ii) Nqs F eshte i lire me perftim te fundem dhe π : F → P eshte
nje epimorfizem, ai do te jete i ndashem pasi P eshte projektiv, atehere Kerπ eshte
shumatore e drejte tek F , dhe kjo e ben Kerπ me perftim te fundem.
(ii) ⇒ (iii) Eshte rrejdhim i pohimit me siper po te pozojme B = P dhe C = P .
(iii) ⇒ (iv) eshte trivial.
(iv) ⇒ (i) rrjedh nga rrjedhimi 9.1.13.

Problem 9.1.16 Jepet nje ses 0 → B → B 0 → B 00 → 0 dhe supozojme se pdR (B) >
pdR (B 0 ) ose qe pdR (B 00 ) > 1 + pdR (B 0 ). Provoni se pdR (B 00 ) = 1 + pdR (B).

Zgjidhje. Po shenojme me n = pdR (B), n0 = pdR (B 0 ), n00 = pdR (B 00 ). Per cdo modul C,
tek vargu ekzakt

/ Extn+1 (B 0 , C) / Extn+1 (B, C) / Extn+2 (B 00 , C) / Extn+2 (B 0 , C) /

Extn+1 (B 0 , C) = 0 = Extn+2 (B 0 , C) sepse n > n0 , per pasoje kemi qe Extn+1 (B, C) ∼

=
Extn+2 (B 00 , C). Por edhe Extn+1 (B, C) = 0 sespe pdR (B) = n, atehere Extn+2 (B 00 , C) =
0. Nqs tregojme se ekziston nje C tq Extn+1 (B 00 , C) 6= 0, atehere do te mernim qe
pdR (B 00 ) = n + 1 = pdR (B) + 1. Dime qe ekziston nje C tq Extn (B, C) 6= 0. Per kete C
shohim vargun ekzakt

/ Extn (B 0 , C) / Extn (B, C) / Extn+1 (B 00 , C) / Extn+1 (B 0 , C) /

ku perseri Extb (B 0 , C) = 0 = Extn+1 (B 0 , C), por Extn (B, C) 6= 0.

Dsh te analizohet rasti ku n00 > 1 + n0 .

Elton Pasku 262

Problem 9.1.17 Provoni lemen e Schanuel-it: Nqs 0 → Ki → Pi → B → 0 jane ses (per
i = 1, 2) ku P1 dhe P2 jane projektive, atehere K1 ⊕ P2 ∼
= K 2 ⊕ P1 .

Zgjidhje. Se pari plotesojme diagramin

j1 π1
0 / K1 / P1 / B / 0
α β

0 / K2 / P2 / B / 0
j2 π2

Pasqyrimi β sigurohet nga projektiviteti i P1 kurse α eshte ngushtimi i β ne j1 (K1 ) post-

kompozuar me j2−1 , dmth α(x) = j2−1 β(j1 (x)). Sigurisht duhet kontrolluar qe βj1 (x) ∈
imj2 = Kerπ2 (ndiqni diagramin).
Me tej shenojme me ψ : K2 ⊕P1 → P2 pasqyrimin e induktuar nga j2 dhe −β. Shohim
qe Kerψ ∼
= K1 . Vertet, nqs (k2 , p1 ) ∈ Kerψ, atehere j2 (k2 ) = β(p1 ). Nga ku merret qe

0 = π2 (j2 (k2 )) = π2 β(p1 ) = 1B π1 (p1 ),

qe tregon se p1 ∈ Kerπ1 = Imj1 , pra qe p1 = j1 (k1 ) ku k1 ∈ K1 . Per me teper kemi edhe

qe
j2 (k2 ) = βj1 (p1 ) = j2 α(k1 )

e meqe j2 eshte mono, marrim qe k2 = α(k1 ). Tani mund te verifikohet se

ξ : K1 → Kerψ tq k1 7→ (α(k1 ), j1 (k1 ))

eshte izomorfizmi i kerkuar. Ne keto kushte kemi ses

ψ
0 / K1
ι / K2 ⊕ P1 / P2 / 0

deh fakti qe P2 eshte projektiv sjell qe ψ ndahet dhe pastaj merrte qe K1 ⊕ P2 ∼

= K2 ⊕ P 1 .

Problem 9.1.18 Tregoni se pdR (⊕i∈I Bi ) = sup{pdR (Bi )|i ∈ I}.

Zgjidhje. Po te shenojme me n = pdR (⊕i∈I Bi ), atehere per cdo modul C, Extn+1 (⊕i∈I Bi , C) =
0 ose ndryshe i∈I Extn+1 (Bi , C) = 0 qe dmth se per cdo i ∈ I, Extn+1 (Bi , C) = 0. Rr-
Q

jedhimisht kemi qe n ≥ pdR (Bi ) per cdo i ∈ I. Por nga ana tjeter ne kemi qe ekziston nje
C tq Extn (⊕i∈I Bi , C) 6= 0 qe perkthehet ne: ∃i ∈ I qe Extn (Bi , C) 6= 0. Kjo do te thote

Elton Pasku 263

qe per kete i ∈ I specifike kemi qe pdR (Bi ) ≥ n. Duke kujtuar mosbarazimin e vertetuar
me perpara, marim qe pdR (Bi ) = n dhe n = sup{pdR (Bi )|i ∈ I}.

Problem 9.1.19 Supozojme qe pdR (B) = N ≥ n. Tregoni qe berthama e n-të e cdo

rezolucioni projektiv te B ka dimension projektiv N − n.

Zgjidhje. Aplikojme pohimin 9.1.2 per vargun ekzakt

Kn ,→ Pn−1 → · · · → P1 → P0 → B → 0

dhe kemi qe per cdo modul C, ExtN −n+1 (Kn , C) ∼

= ExtN +1 (B, C) = 0 meqenese pdR (B) =
N , por nderkaq ekziston nje modul C tq ExtN −n (Kn , C) ∼
= ExtN (B, C) 6= 0, prandaj
N − n = sup{k|Extk (Kn , •) = 0}.

Problem 9.1.20 Tregoni se nqs pdR (A) = n < ∞, atehere Extn (A, R) 6= 0.

Zgjidhje. Ekziston nje modul M i tille qe ExtnR (A, M ) 6= 0 dhe nje ses:

0 / K / ⊕i∈I R / M / 0.

Lidhur me kete te fundit kemi vargun ekzakt

··· / Extn (A, ⊕i∈I R) / Extn (A, M ) / Extn+1 (A, K) / ···

termi i trete i te cilit eshte zero (nga kushti per dimensionin). Nqs ndodh qe edhe i pari
te jete zero, do te kishim qe i mesit do te ishte zero ne kundershtim me supozimin. Do te
punojme per absurd duke supozuar qe ExtnR (A, R) = 0 dhe do te nxjerrim si rrjedhim se
Extn (A, ⊕i∈I R) = 0. Por, sic porsa e thame, kjo e fundit te çon ne kontradiksion.
Meqe pdR (A) = n < ∞, ekziston nje rezolucion projektiv i A berthama e n-të te cilit
eshte nje modul projektiv Pn dhe jo-zero:

/ / δn / Pn−1 /··· / P1 / /A /
··· 0 Pn P0 0

Nen supozimin qe ExtnR (A, R) = 0 do te kishim qe

∗
δn
··· / HomR (Pn−1 , R) / HomR (Pn , R) / HomR (Pn+1 , R) = 0 / ···

eshte ekzakt (ne fund), prej nga rrjedh ekzaktesia (ne fund) e
∗
Q
δn
/ i∈I
/ / /
Q Q Q
· i∈I HomR (Pn−1 , R) i∈I HomR (Pn , R) i∈I HomR (Pn+1 , R) = 0 ·

Elton Pasku 264

ose ndryshe qe
∗
· / HomR (⊕i∈I Pn−1 , R) ⊕i∈I δn / HomR (⊕i∈I Pn , R) / HomR (⊕i∈I Pn+1 , R) = 0 / ·

eshte po ashtu ekzakt (ne fund). Kjo e fundit mund te interpretohet ne formen

çdo homomorfizem h ∈ HomR (⊕i∈I Pn , R) zgjerohet ne ⊕i∈I Pn−1 . (9.1)

Duam te tegojme se
∗
δn
··· / HomR (Pn−1 , ⊕i∈I R) / HomR (Pn , ⊕i∈I R) / HomR (Pn+1 , ⊕i∈I R) = 0 /···

eshte gjithashtu ekzakt ne fund (per efekt te vertetimit te Extn (A, ⊕i∈I R) = 0). Mirepo
kjo eshte qartesisht ekuivalente me ekzaktesine ne fund te
∗
Q
δn
/ i∈I
/ /
Q Q Q
· i∈I HomR (Pn−1 , ⊕i∈I R) i∈I HomR (Pn , ⊕i∈I R) i∈I HomR (Pn+1 , ⊕i∈I R) = 0

ose ndryshe me ekzaktesine ne fund te

∗
· / HomR (⊕i∈I Pn−1 , ⊕i∈I R) ⊕i∈I δn / HomR (⊕i∈I Pn , ⊕i∈I R) / HomR (⊕i∈I Pn+1 , ⊕i∈I R) = 0

E thene ndryshe duam te provojme se çdo homomorfizem fˆ ∈ HomR (⊕i∈I Pn , ⊕i∈I R)

zgjerohet ne ⊕i∈I Pn−1 duke u nisur nga (9.1).
Vertet, le te jete fˆ : ⊕i∈I Pn → ⊕i∈I R nje homomorfizem cfd. Per cdo indeks i ∈ I
konsiderojme homomorfizmin kompozim

⊕i∈I Pn / ⊕i∈I R / R
πi
fˆ

i cili nga supozimi (9.1) zgjerohet ne ⊕i∈I Pn−1 , pra ekziston nje γi : ⊕i∈I Pn−1 → R i tille
qe
γi (⊕i∈I δn ) = πi fˆ (9.2)

Duke qene se ⊕i∈I Pn−1 eshte projektiv, γi indukton nje γ : ⊕i∈I Pn−1 → ⊕i∈I R te tille qe

πi γ = γi . (9.3)

Do te tregojme se γ ne fakt zgjeron fˆ gje qe do te mbyllte vertetimin. Per kete do te

mjaftonte qe per çdo i ∈ I te kishim

πi γ(⊕i∈I δn ) = πi fˆ,

e cila rrjedh lehtesisht nga (9.2) dhe (9.3).

Elton Pasku 265

Problem 9.1.21 Nqs 0 → Qn → Qn−1 → · · · → Q0 → B → 0 eshte nje varg ekzakt ne
R-M od dhe pdR (Qi ) ≤ d per cdo i, atehere pdR (B) ≤ d + n.

Zgjidhje. Extd+n+1 (B, C) ∼

= Extd+1 (Qn , C) = 0.

Problem 9.1.22 Le te jete ρ : S → R nje homomorfizem unazash. Tregoni se cdo

R-modul mund te konsiderohet si S-modul me ndihmen e ρ. Tregoni edhe qe per cdo
R=modul A ka vend mosbarazimi pdS (A) ≤ pdR (A) + pdS (R).

Zgjidhje. Nqs M ∈ R-M od, do te percaktojme veprimin · : S × M → M duke pozuar

s · m = ρ(s) · m per cdo s ∈ S dhe m ∈ M . Ky percaktim e ben M nje S-modul te majte.
Vertetimi i mosbarazimit ndahet ne tre faza.
Se pari e tregojme ate kur A ∼
= ⊕i∈I R pra A eshte i lire si R-modul. Ne keto kushte
pdR (A) = 0, dhe pastaj

pdS (A) = pdS (⊕i∈I R) = sup{pdS (R)|i ∈ I} = pdS (R) = pdR (A) + pdS (R).

Se dyti, A eshte projektiv. Nga truku i Eilenbergut ekziston nje modul i lire F qe
A⊕F ∼
= F . Atehere

pdS (A) ≤ pdS (A ⊕ F ) = pdS (F ) = pdS (R) = pdR (A) + pdS (R).

Dhe se fundi, A eshte cfd. Nqs pdR (A) = ∞ atehere nuk kemi c’te vertetojme. Nqs
tani pdR (A) = n ∈ N, atehere kemi nje rezolucion te fundem projektiv te A ne R-Mod:

0 → Pn → Pn−1 → · · · → P0 → A → 0,

i cili ne S-M od eshte nje varg ekzakt ku modulet Pn , ..., P0 jane tq pdS (Pi ) = pdS (R) ≥ 0,
atehere kemi qe
pdS (A) ≤ pdS (R) + n = pdS (R) + pdR (A).

Problem 9.1.23 Dy module A dhe B do te quhen projektivisht ekuivalente nqs ekzi-

stojne projektivet P dhe Q tq A ⊕ P ∼
= B ⊕ Q. Kete fakt e shkruajme si A ∼ B.
Te tregohet se nqs K0 , K1 , ..., Kn , ... dhe L0 , L1 , ..., Ln , ... jane perkatesisht berthamat
e dy rezolucioneve projektive P → A dhe Q → A, atehere Kn ∼ Ln per cdo n ≥ 0.

Elton Pasku 266

Zgjidhje. Vertetimi do te behet me induksion sipas n ≥ 0. Per hapin baze perdorim
lemen e Schanuelit lidhur me ses-të:

0 → K0 ,→ P0 → A → 0,

dhe
0 → L0 ,→ Q0 → A → 0.

Konkretisht, K0 ⊕ Q0 ∼
= L 0 ⊕ P0 .
Per hapin induktiv po supozojme qe kane ekzistuar projektivet P dhe Q tq Kn ⊕ P ∼
=
Ln ⊕ Q. Tani konsiderojme ses-të:

µ
0 / Kn+1 / P ⊕ Pn+1
σ / P ⊕ Kn /0

ku µ(x) = (0, x) dhe σ(x, y) = (x, δn+1 (y)), dhe ngjashmerisht

0 / Ln+1 ν / Q ⊕ Qn+1 τ / Q ⊕ Qn /0

ku ν(x) = (0, x) dhe τ (x, y) = (x, ∂n+1 (y)). Nga lema e Schanuelit perseri kemi qe

Kn+1 ⊕ (Qn+1 ⊕ Q) ∼
= Ln+1 ⊕ (Pn+1 ⊕ P ).

Lemë 9.1.24 Pohimet e meposhtme per nje modul M jane te njevlershme:

(i) Ekziston nje varg ekzakt Rm → Rn → M → 0 ku m, n ≥ 0.

(ii) Ekziston nje varg ekzakt P1 → P0 → M → 0 ku P0 dhe P1 jane projektive dhe me

perftim te fundme.

(iii) M eshte me perftim te fundme, dhe per cdo epimorfizem ε : P → M ku P eshte

projektiv me perftim te fundme, Ker(ε) eshte me perftim te fundme.

Vërtetim. Implikimet (iii) ⇒ (i) ⇒ (ii) jane te qarta. Mbetet per tu vertetuar (ii) ⇒
(iii). Po shenojme me K = Ker(P0 → M ) dhe kemi keshtu nje ses

0 → K → P0 → M → 0

Elton Pasku 267

tek e cila K eshte me perftim te fundme (nga kushtet). Gjithashtu kemi edhe nje ses
tjeter
0 → Kerε → P → M → 0.

Nga lema e Schanuelit tani kemi qe

P ⊕K ∼
= Kerε ⊕ P0 .

Ana e majte eshte me perftim te fundem, dhe ne anen e djathte kemi P0 me perftim te
fundme, atehere del se edhe Kerε eshte me perftim te fundme.

Lemë 9.1.25 (Përgjithësimi i Lemës së Schanuelit) Jepen vargjet ekzakte

0 → Pn → Pn−1 → Pn−2 → Pn−3 → · · · → P0 → M → 0

dhe
0 → Pn0 → Pn−1
0 0
→ Pn−2 0
→ Pn−3 → · · · → P00 → M → 0

ku Pi dhe Pi0 jane projektive per i ≤ n − 1. Atehere,

P0 ⊕ P10 ⊕ P2 ⊕ P30 ⊕ . . . ∼
= P00 ⊕ P1 ⊕ P20 ⊕ P3 ⊕ . . .

Rjedhimisht nqs Pi dhe Pi0 jane me perftim te fundme per i ≤ n − 1, atehere Pn eshte me
perftim te fundme vetem atehere kur Pn0 eshte po ashtu me perftim te fundme.

Vërtetim. Vertetimin po e bejme me induksion sipas n. Hapi baze rrjedh direkt nga
lema e Schanuelit. Per hapin induktiv, po shenojme me K = Ker(Pn−2 → Pn−3 ) dhe
K 0 = Ker(Pn−2
0 0
→ Pn−3 ). Nga supozimi indkutiv kemi qe

0
K ⊕ (Pn−2 ⊕ Pn−3 ⊕ . . . ) ∼
= K 0 ⊕ (Pn−2 ⊕ Pn−3
0
⊕ ...)

Po te shenojme per shkurt

0
Q := (Pn−2 ⊕ Pn−3 ⊕ . . . ) dhe Q0 := (Pn−2 ⊕ Pn−3
0
⊕ . . . ),

atehere do te kishim
K ⊕Q∼
= K 0 ⊕ Q0 .

Po te aplikojme tani lemen e Schanuelit per ses-të

0 → Pn → Pn−1 ⊕ Q → K ⊕ Q → 0,

Elton Pasku 268

0 → Pn0 → Pn−1
0
⊕ Q0 → K 0 ⊕ Q0 → 0,

termat e fundit te te cilave jane izomorfe nga me siper, kemi qe

Pn0 ⊕ Pn−1 ⊕ Q ∼ 0
= Pn ⊕ Pn−1 ⊕ Q0

qe eshte isomorfizmi i kerkuar. Pjesa e dyte e lemes eshte e qarte.

Përkufizim 9.1.26 Nje modul M do te quhet i tipit F Pn nqs ekziston nje rezolucion
projektiv ”i pjesshem” i tipit te fundme:

Pn → Pn−1 → · · · → P0 → M → 0

qe dmth se secila prej Pi -ve eshte me perftim te fundme.

Kuptohet qe F P0 eshte thjesht te thuash se M eshte me perftim te fundme, ndersa
F P1 eshte e njevlershme me M eshte me paraqitje te fundme.

Pohim 9.1.27 Per cdo modul M dhe n ≥ 0, konditat e meposhtme jane te njevlrereshme.

(i) Ekziston nje rezolucion i pjesshem Fn → · · · → F0 → M → 0 ku te gjithe Fi jane te

lire me rank te fundme.

(ii) M eshte i tipit F Pn .

(iii) M eshte me perftim te fundme, dhe per cdo rezolucion projektiv te pjesshem Pk →
· · · → P0 → M → 0 te tipi te fundme ku k < n, kemi qe Ker(Pn → Pn−1 ) eshte me
perftim te fundme.

Vërtetim. (i) ⇒ (ii) eshte triviale. Tregojme tani (ii) ⇒ (iii). Nqs M eshte e tipit F Pn ,
nga perkufizimi i kesaj te fundit kemi ∀k < n ekzistencen e nje rezolucioni projektiv te
pjesshem Pk → · · · → P0 → M → 0 ku Ker(Pk → Pk−1 ) eshte me perftim te fundme. Nqs
tani Pk0 → · · · → P00 → M → 0 eshte nje tjeter rezolucion i pjeshsem projektiv, atehere
nga lema e pergjithesuar e Schanuelit edhe Ker(Pk0 → Pk−1
0
) do te jete me perftim te
fundme. Se fundi, (iii) ⇒ (i). Ne kushtet kur (iii) eshte e vertete ne mund te ndertojme
nje rezolucion te pjesshem te lire me rank te fundem dhe me gjatesi n hap pas hapi.

Përkufizim 9.1.28 Nje grup G do te quhet i tipit F Pn (n ≥ 0) nqs ZG moduli trivial

Z eshte i tipit F Pn .

Elton Pasku 269

Pohim 9.1.29 Le te jete G0 ≤ G nengrup me indeks te fundme. Atehere G eshte i tipit
F Pn vetem nqs G0 eshte i po atij tipi.

Vërtetim. Le te jete

⊕i∈In ZG → · · · → ⊕i∈I0 ZG → Z → 0

nje rezolucion i lire me rank te fundme i ZG-modulit trivial Z. Eshte e qarte qe ky mund
te konsiderohet si rezolucion ZG0 -modulesh projektive (mjafton te tregoni se ZG eshte
nje ZG0 modul projektiv). Madje modulet ⊕i∈Is ZG jane edhe me rank te fundme si ZG0 -
module kur [G, G0 ] < ∞. Per te pare kete te fundit, mjafton te tregoni se ekziston nje
bashkesi e fundme Js dhe nje epimorfizem ZG0 -modulesh ⊕j∈Js ZG0 // ⊕i∈Is ZG . Pra
ne perfundim del se G0 eshte i tipit F Pn .
Anasjellas, per te treguar se G eshte i tipit F Pn do te tregojme se ploteson konditen
(iii) te pohimit 9.1.27. Atehere le te jete

Pk → Pk−1 → · · · → P0 → Z → 0

nje rezolucion projektiv i pjesshem i ZG-modulit trivial Z dhe duam te tregojme se

Ker(Pk → Pk−1 ) eshte nje ZG modul me perftim te fundme. E konsiderojme rezolucionin
me siper si rezolucion te pjesshem dhe projektiv ZG0 -modulesh (a mundemi?–Perdorni
faktin qe ZG eshte nje ZG0 modul projektiv si edhe Teoremen 12.5 tek [3]), dhe meqenese
G0 eshte i tipit F Pn , atehere Ker(Pk → Pk−1 ) do te jete me perftim te fundme si ZG0 -
modul, pra nje shembellim epimorfik i nje shume te drejte te fundme ⊕i∈I ZG0 . Me pak
sforco del edhe qe Ker(Pk → Pk−1 ) eshte nje shembellim epimorfik i nje shume te drejte
te fundme ⊕j∈J ZG, qe dmth se G eshte e tipit F Pn .

Problem 9.1.30 Le te jene dhene M 0 , M 00 module dhe M = M 0 ⊕ M 00 . Tergoni se M

eshte i tipi F Pn atehere dhe vetem atehere kur M 0 dhe M 00 jane te tille.

Zgjidhje. Le te jene PM 0 dhe PM 00 rezolucione projektive te pjesseshme me gjatesi n te

M 0 dhe M 00 perkatesisht, atehere PM 0 ⊕ PM 00 eshte rezolucion projektiv in M 0 ⊕ M 00 me
gjatesi n.
Anasjellas, verejme se pari qe M 0 , M 00 jane me perftim te fundem kur M 0 ⊕ M 00 eshte
i tille. Me tej le te jene dhene dy rezolucione te pjeseshme projektive
0
Pk0 → Pk−1 → · · · → P00 → M 0 → 0

Elton Pasku 270

dhe
Pk00 → Pk−1
00
→ · · · → P000 → M 0 → 0
0
ku k < n, dhe duam te tregojme se Ker(Pk0 → Pk−1 00
) dhe po ashtu Ker(Pk00 → Pk−1 ) jane
me perftim te fundme. Ndertojme rezolucionin

Pk0 ⊕ Pk00 → Pk−1

0 00
⊕ Pk−1 → · · · → P00 ⊕ P000 → M 0 ⊕ M 00 → 0

0
per te cilin dime se Ker(Pk0 ⊕ Pk00 → Pk−1 00
⊕ Pk−1 ) eshte me perftim te fundme, pra eshte
shembellim epimorfik i nje shume te drejte te fundme ⊕ni=1 R:

⊕ni=1 R / Ker(P 0 0
⊕ Pk00 → Pk−1 00
⊕ Pk−1 )∼ 0
= Ker(Pk0 → Pk−1 00
) ⊕ Ker(Pk00 → Pk−1 ).
k

Duke kompozuar me pas me projeksionet tek secila berthame, del se berthamat jane me
perftim te fundme.

Problem 9.1.31 Tregoni se nqs P eshte nje modul i majte projektiv me perftim te
fundme, atehere (i) HomR (P, R) eshte nje modul i djathte projektiv dhe me perftim te
fundme. (ii) Per cdo modul te majte B, ekziston nje izomorfizem HomR (P, R) ⊗R B ∼
=
HomR (P, B).

Vërtetim. Duke qene se P eshte projektiv ai do te jete shumator i drejte i nje moduli te
lire F edhe me rank te fundme, pra ekziston nje K tq P ⊕K = F . Atehere HomR (F, R) ∼
=
HomR (P, R) ⊕ HomR (K, R). Projektiviteti i HomR (P, R) rrjedh nga ai i HomR (F, R)
dhe ky i fundit nga projektiviteti i HomR (R, R) ∼
= R. Te qenit me perftim te fundem
tani eshte i qarte po te kujtojme se F eshte me rank te fundme.
(ii) Shenojme me ϕP : HomR (P, R) ⊗R B → HomR (P, B) tq ϕP (f ⊗ b) : P → B i
percaktuar nga ϕP (f ⊗ b)(x) = f (x).b. Shohim diagramin

∼
HomR (⊕ni=1 R, R) ⊗R B = / (HomR (P, R) ⊗R B) ⊕ (HomR (K, R) ⊗R B)
ϕP ⊕ϕK

⊕ni=1 R ⊗R B / HomR (P, B) ⊕ HomR (K, B)
∼
=

i cili eshte komutativ ku rreshtat jane izomorfizma (ai i bazes del pas zevendesimit tek
HomR (P ⊕ K, B) te P ⊕ K me F ∼
= ⊕ni=1 R), dhe kolona majtas po ashtu, atehere edhe
kolona djathtas do te jete izo e ne vecanti ϕP .

Elton Pasku 271

Problem 9.1.32 Tregoni se kur nje modul M eshte me paraqitje te fundme, atehere
HomR (M, •) komuton me shumat e drejta te cfardoshme, dmth HomR (M, ⊕i∈I Bi ) ∼
=
⊕i∈I HomR (M, Bi ).

Zgjidhje. Vertetojme se pari se vetia e kerkuar ndodh per modulet P projektive dhe
me perftim te fundme. Vertet, nga izomorfizmi i ushtrimit te mesiperm aplikuar dy here
kemi qe

HomR (P, ⊕i∈I Bi ) ∼

= HomR (P, R) ⊗R (⊕i∈I Bi )
∼
= ⊕i∈I (HomR (P, R) ⊗R Bi )
∼
= ⊕i∈I (HomR (P, Bi )).

Tani per rastin e pergjithshem, nqs

P1 → P0 → M → 0

eshte nje varg ekzakt ku P0 , P1 jane te lire (pra edhe projektive) me perftim te fundme.
Duke homuar marrim vargun ekzakt:

0 → HomR (M, ⊕i∈I Bi ) → HomR (P0 , ⊕i∈I Bi ) → HomR (P1 , ⊕i∈I Bi )

i cili mund te inkorporohet ne diagramin komutativ

0 / HomR (M, ⊕i∈I Bi ) / HomR (P0 , ⊕i∈I Bi ) / HomR (P1 , ⊕i∈I Bi )

O O O
? ∼
= ∼
=

0 / ⊕i∈I HomR (M, Bi ) / ⊕i∈I HomR (P0 , Bi ) / ⊕i∈I HomR (P1 , Bi )

me te dy rreshtat ekzakte dhe dy shigjeta vertikale izomorfizma. Atehere edhe shigjeta e

pare vertikale eshte izomorfizem.

Elton Pasku 272

Literatura

[1] Cartan, H., Eilenberg, S., Homological Algebra, Princeton University Press 1973

[2] Grillet, P.A., Algebra, John Wiley & Sons, Inc. 1999

[3] Hilton. P., Stammbach, U., A Course in Homological Algebra, Springer, 1997

[4] Johnson, D., Presentations of Groups, Cambridge University Press, 1990

[5] MacLane, S., Homology, Academic Press, New York 1963

[6] Osborne, S., Basic Homological Algebra, Springer 2000

[7] Pride, S. J., Postgraduate Course in Homological Algebra, Glasgow University 2003

[8] Rotman, J. J., An Introduction to the Theory of Groups, Graduate Texts in Mathe-
matics, Springer, 1995

[9] Weibel, Ch., An introduction to homological algebra, Cambridge University Press

1994

273

Din Detyra FBK Pjesa e Pare
No ratings yet
Din Detyra FBK Pjesa e Pare
144 pages
Analiza Matematike 2 Integrali I Pacaktuar A.sh .Shabani Dragged
No ratings yet
Analiza Matematike 2 Integrali I Pacaktuar A.sh .Shabani Dragged
20 pages
Matematika e Limiteve - Abaz Canolli
No ratings yet
Matematika e Limiteve - Abaz Canolli
471 pages
Calculus Function and Limit Solutions
No ratings yet
Calculus Function and Limit Solutions
4 pages
Serite Numerike
No ratings yet
Serite Numerike
11 pages
Tabela e Shperndarjes Normale
No ratings yet
Tabela e Shperndarjes Normale
2 pages
Matematik Ushtrime 5 Matricat Inverse
100% (1)
Matematik Ushtrime 5 Matricat Inverse
3 pages
Punim Diplome Besim DERVOVIÇ
No ratings yet
Punim Diplome Besim DERVOVIÇ
33 pages
Tema::: Energjia Dhe Shenderrimet e Saj
No ratings yet
Tema::: Energjia Dhe Shenderrimet e Saj
8 pages
Orari I Barnatoreve Kujdestari Prishtine
No ratings yet
Orari I Barnatoreve Kujdestari Prishtine
23 pages
WINCEF 90 MG - 5 ML Suspension MA
No ratings yet
WINCEF 90 MG - 5 ML Suspension MA
28 pages
Fizika 10 - Natyror
No ratings yet
Fizika 10 - Natyror
106 pages
Teori Fizike 2
No ratings yet
Teori Fizike 2
9 pages
Ekstremumet E Funksiinit Me Dy Variabla
100% (1)
Ekstremumet E Funksiinit Me Dy Variabla
7 pages
Goditjet Elastike dhe Joelastike
No ratings yet
Goditjet Elastike dhe Joelastike
13 pages
OOP Exam Questions
100% (1)
OOP Exam Questions
11 pages
Book of Abstract UKZ Annual Conference 2022 (VB)
No ratings yet
Book of Abstract UKZ Annual Conference 2022 (VB)
135 pages
Anglisht b2 Varianti A
No ratings yet
Anglisht b2 Varianti A
8 pages
Pema E Familjes: Stergjyshe Gjyshe Sabire Gjyshe Nafije Selman Rubie
No ratings yet
Pema E Familjes: Stergjyshe Gjyshe Sabire Gjyshe Nafije Selman Rubie
1 page
Fizik Teknike (Detyre Kursi 2) Arjanit Allkaj
No ratings yet
Fizik Teknike (Detyre Kursi 2) Arjanit Allkaj
10 pages
Pristina Physician Contact List
No ratings yet
Pristina Physician Contact List
2 pages
Fizik Teknike (Detyre Kursi 2) Andi Myrtollari
No ratings yet
Fizik Teknike (Detyre Kursi 2) Andi Myrtollari
10 pages
Acid and Salt Formulas Guide
No ratings yet
Acid and Salt Formulas Guide
4 pages
10 Ekuilibri Jonik PH
No ratings yet
10 Ekuilibri Jonik PH
31 pages
Logical Expressions Guide
No ratings yet
Logical Expressions Guide
5 pages
Universiteti I Prishtinës Hasan Prishtina: Punim Diplome - Master Xhevat Miranaj
No ratings yet
Universiteti I Prishtinës Hasan Prishtina: Punim Diplome - Master Xhevat Miranaj
45 pages
Libri Per Provim Pranues Ne FIEK
No ratings yet
Libri Per Provim Pranues Ne FIEK
108 pages
Eksperiment V-I për Elektroteknikë
100% (1)
Eksperiment V-I për Elektroteknikë
9 pages
Algjebra e Bool-it: Ushtrime dhe Zgjidhje
No ratings yet
Algjebra e Bool-it: Ushtrime dhe Zgjidhje
6 pages
Testi I Brendshem 2021
No ratings yet
Testi I Brendshem 2021
5 pages
Analiza Komplekse Jorgo 20170523174401
75% (12)
Analiza Komplekse Jorgo 20170523174401
158 pages
Eksperimenti i Lëvizjes së Sferës në Fizikë
No ratings yet
Eksperimenti i Lëvizjes së Sferës në Fizikë
6 pages
Teori Automatizim
100% (1)
Teori Automatizim
14 pages
Epoka University: Academic Year 2020-2021 Fall Final Exam Course: Physics 101
No ratings yet
Epoka University: Academic Year 2020-2021 Fall Final Exam Course: Physics 101
10 pages
Esonb Analysis with Jorgo Cuka Method
No ratings yet
Esonb Analysis with Jorgo Cuka Method
6 pages
Pune Laboratori Te Kimise Organike
No ratings yet
Pune Laboratori Te Kimise Organike
116 pages
Ligji I Gej Lysakut
50% (2)
Ligji I Gej Lysakut
3 pages
Lista e Pranisë së Punonjësve
No ratings yet
Lista e Pranisë së Punonjësve
2 pages
Two-Step Dominance Matrix Analysis
No ratings yet
Two-Step Dominance Matrix Analysis
32 pages
Kontrata Anglisht Dhe Shqip Angjelin Gjoka - Dmytro Muraviov
No ratings yet
Kontrata Anglisht Dhe Shqip Angjelin Gjoka - Dmytro Muraviov
4 pages
ALBUM Kafshet Endemike
100% (2)
ALBUM Kafshet Endemike
20 pages
Tema Finale
100% (2)
Tema Finale
71 pages
Model Testi Maturës Anglisht 2024
No ratings yet
Model Testi Maturës Anglisht 2024
11 pages
CV of Xhevaire Gjelaj
75% (4)
CV of Xhevaire Gjelaj
2 pages
Provimi i Lirimit Anglisht 2012
No ratings yet
Provimi i Lirimit Anglisht 2012
8 pages
Yasmine's House Share Transfer Resolution
No ratings yet
Yasmine's House Share Transfer Resolution
3 pages
Model Testimi Në Lëndën Gjuha Angleze, Klasa e 9, Model 1 PDF
No ratings yet
Model Testimi Në Lëndën Gjuha Angleze, Klasa e 9, Model 1 PDF
6 pages
Ligji i Kirkofit në Laboratorin 3
100% (1)
Ligji i Kirkofit në Laboratorin 3
8 pages
Java LinkedList Merging Example
No ratings yet
Java LinkedList Merging Example
4 pages
Metoda e Eulerit
No ratings yet
Metoda e Eulerit
9 pages
Screenshot 2023-06-12 at 1.07.14 AM
No ratings yet
Screenshot 2023-06-12 at 1.07.14 AM
27 pages
Integralet e Pacaktuara. Teori
No ratings yet
Integralet e Pacaktuara. Teori
12 pages
Rexhep Gjer
No ratings yet
Rexhep Gjer
8 pages
MATEMATIKA VITI III - Compressed
No ratings yet
MATEMATIKA VITI III - Compressed
292 pages
Llukan Puka Probabilitetet Statistika PDF
No ratings yet
Llukan Puka Probabilitetet Statistika PDF
250 pages
Seminari 4 Analizë
No ratings yet
Seminari 4 Analizë
9 pages
Logab
No ratings yet
Logab
2 pages
Logarithmic and Polynomial Inequalities
No ratings yet
Logarithmic and Polynomial Inequalities
5 pages
Algjebra e Gjykimeve dhe Bashkësive
No ratings yet
Algjebra e Gjykimeve dhe Bashkësive
16 pages
Matematika 4 - Periudha e Trete
No ratings yet
Matematika 4 - Periudha e Trete
43 pages
Algebra 9: Artinian Rings and Idempotents
No ratings yet
Algebra 9: Artinian Rings and Idempotents
5 pages
Artinian Modules in Co-Noetherian Rings
100% (1)
Artinian Modules in Co-Noetherian Rings
10 pages
Subrings of Artinian and Noetherian Rings: 1. Main Results
No ratings yet
Subrings of Artinian and Noetherian Rings: 1. Main Results
3 pages
Commutative Artinian Rings Are Noetherian
No ratings yet
Commutative Artinian Rings Are Noetherian
5 pages
Wreath Products in Semigroup Varieties
No ratings yet
Wreath Products in Semigroup Varieties
13 pages
Parent Function Project Guide
100% (2)
Parent Function Project Guide
3 pages
Exercise 1.4
No ratings yet
Exercise 1.4
8 pages
Modulus Functions and Graphs Explained
No ratings yet
Modulus Functions and Graphs Explained
36 pages
Essential Math Skills for Nursing
No ratings yet
Essential Math Skills for Nursing
22 pages
Differential Geometry Notes
No ratings yet
Differential Geometry Notes
6 pages
Solution Manual Introduction To Metric and Topological Spaces 2nd Edition by Sutherland
No ratings yet
Solution Manual Introduction To Metric and Topological Spaces 2nd Edition by Sutherland
4 pages
Rational Numbers Worksheet-1cl8
No ratings yet
Rational Numbers Worksheet-1cl8
2 pages
Quantum Mechanics Exercises Week 1
No ratings yet
Quantum Mechanics Exercises Week 1
3 pages
Maths 1 A Level
100% (2)
Maths 1 A Level
426 pages
(LECTURE NOTES) Polynomial Functions
No ratings yet
(LECTURE NOTES) Polynomial Functions
9 pages
Assignment # 8 Relations 5 May 2020
No ratings yet
Assignment # 8 Relations 5 May 2020
10 pages
Teach Algebra Using Tiles
No ratings yet
Teach Algebra Using Tiles
59 pages
Elementary Number Theory Challenges
100% (1)
Elementary Number Theory Challenges
88 pages
q-Bernstein-Schurer Operators Study
No ratings yet
q-Bernstein-Schurer Operators Study
7 pages
Divergence Theorem and Cube Integration
No ratings yet
Divergence Theorem and Cube Integration
4 pages
Algebraic Structures in Cryptography
No ratings yet
Algebraic Structures in Cryptography
44 pages
GCD Methods and Congruences Guide
No ratings yet
GCD Methods and Congruences Guide
14 pages
SAT-number Theory 1
No ratings yet
SAT-number Theory 1
8 pages
Allouche J P, Davison J L, Queffélec M, Zamboni L Q - Transcendence of Sturmian or Morphic Continued Fractions - J. Number Theory 91 (2000), 39-66
No ratings yet
Allouche J P, Davison J L, Queffélec M, Zamboni L Q - Transcendence of Sturmian or Morphic Continued Fractions - J. Number Theory 91 (2000), 39-66
28 pages
Class 10 Maths Board Questions
No ratings yet
Class 10 Maths Board Questions
3 pages
Vectors in Form 5 Mathematics
No ratings yet
Vectors in Form 5 Mathematics
9 pages
g8 Mathematics q1 m1 Re 2024 FV
No ratings yet
g8 Mathematics q1 m1 Re 2024 FV
120 pages
Limits and Operations on Functions
No ratings yet
Limits and Operations on Functions
19 pages
Synthetic Division and Root Theorems
No ratings yet
Synthetic Division and Root Theorems
5 pages
Exploring Cyclic Numbers in Mathematics
No ratings yet
Exploring Cyclic Numbers in Mathematics
9 pages
AMSP 2013 Cornell Algebra 1.5 PDF
75% (4)
AMSP 2013 Cornell Algebra 1.5 PDF
38 pages
Map (Mathematics)
No ratings yet
Map (Mathematics)
10 pages
Math 7 Post Test
100% (4)
Math 7 Post Test
2 pages
12th Maths: Matrices and Determinants Guide
No ratings yet
12th Maths: Matrices and Determinants Guide
53 pages
Class X Mathematics Exam Blueprint 2024
No ratings yet
Class X Mathematics Exam Blueprint 2024
2 pages