BILJANA KRTOLICA

VIOLETA MITOVSKA
OLIVERA VELI^KOVSKA

PRIRODA
ZA ^ETVRTO ODDELENIE
za devetgodi{no osnovno obrazovanie

1

Recenzenti:
Pretsedatel: D-r. Nikola Dimitrov
^len: Meri Xekova
^len: Namuk Ku}i
Sorabotnk: Anastasija Stojanova:
Lektor: Marija Angeleska

2

PO^ITUVAN U^ENIKU!
Ovaa godina }e se zapoznae{ so nov predmet ‡ PRIRODA.
Za polesno da go nau~i{ materijalot, treba da se podgotvi{
u{te vo po~etokot.
‡ Nabquduvaj ja prirodata, istra`uvaj, so obidi - doka`uvaj,
eksperimentiraj, demonstriraj, zemi aktivno u~estvo vo rabotata.
Seto toa zapi{i go vo tetratkata {to }e ja odredi{ za taa cel.
Tetratkata dopolni ja so fotografiite {to }e gi napravi{ ili }e
gi najde{‡ taka }e ima{ pojasna slika za ona {to si go istra`uval.
‡ Sobranite materijali od istra`uvawata i rabotnite
zada~i iskoristi gi za pravewe oddelenski album na prirodata,
album so sliki, ilustracii, zapisi spored temite, i razni zbirki.
‡Aktivno u~estvuvaj vo za~uvuvawe na tvojata `ivotna
sredina.
‡Napravete sopstvena gradina (so saksii, ako nemate prostor
vo dvorot). Sejte, sadete, odgleduvajte gi rastenijata i
nabquduvajte...
‡Nabquduvajte gi `ivotnite {to se vo va{ata neposredna
okolina.
Na edna prazna klupa vo u~ilnicata, podredete gi site
materijali i, po potreba, koristete gi. Nad klupata stavete naslov
PRIRODA.
Materijalite, fotografiite i zapisite koristete gi i za
drugite predmeti: makedonski ‡za govorni i pismeni ve`bi;
likovno obrazovanie‡ za da gi poka`e{ svoite likovni afiniteti;
matematika, op{testvo itn.
SRE]NO!
Od avtorite

3

tegli~ki. va`no e da gi po~ituva{ pravilata za rabota vo grupi i parovi. linear. Podgotvi gi slednite materijali za rabota: ]esi. ‡Sekoj ~len e dol`en da ja izvr{i svojata zada~a vo dogovorenoto vreme. ‡Zada~ite da se podelat spored sposobnostite i interesite na sekoj ~len od grupata. }e ti bide uka`ano. ]e nau~i{ kako sam. Kako ~len na eden tim (grupa ili par). vo tekot na nastavata. Slogata me|u ~lenovite }e dovede do uspeh. Pravila za rabota vo grupi i parovi: ‡Da se po~ituva misleweto na sekogo od grupata. na koi. za uspe{na sorabotka vo izvr{uvaweto na postavenata zada~a. ‡Da mu se pomaga na drugarot.TI SI DEL OD GRUPATA Za da se dojde do vistinski rezultati vo istra`uvaweto po Priroda. {i{enca. Potrebni ti se i sadovi za zagrevawe. da dojde{ do zaklu~oci preku sporeduvawe na dobienite rezultati. vo parovi i vo grupi. no`ici. 4 . vaga. ‡Site ~lenovi da se soglasat za eden ~len ‡ voda~ na grupata. pinceta. se~ilo. kapalka. Toa e trajno znaewe. timski ili so poedine~no istra`uvawe. mraz i drugi predmeti. najdobro e da se raboti vo grupa ili vo parovi.

rapavo. TREBA DA ZNAE[ Za uspeh vo istra`uvaweto potrebni se: materijali za istra`uvawe i razvieni setilni organi. uvo ‡ setilo za sluh. 5 . gleda{ sè {to te opkru`uva. Pokraj materijalite za istra`uvawe. Uspehot nema da izostane. se povrzani so korata na golemiot mozok i go izvestuvaat organizmot za promenite i za sè {to se slu~uva vo tvojata okolina.PRIRODA ZA DA ISTRA@UVA[. Seto toa ti go ovozmo`uvaat setilata. studeno. Ima pet setilni organi: nos ‡ setilo za miris. toplo. ko`a ‡ setilo za dopir. mirisa{ prijatni i neprijatni mirisi. oko ‡ setilo za vid. Setilnite organi. {umovi. razlikuva{ razli~ni vkusovi i znae{ {to si doprel ‡ mazno. so pomo{ na nervi. Ti slu{a{ razni glasovi. koristi gi aktivno i setilnite organi. jazik ‡ setilo za vkus.

Posejte nekolku zrna p~enica. Samo. Dvete rastenija treba da imaat dovolno hrana. Postavete gi na temno mesto! Meri gi rastenijata so lenijarot edna{ sedmi~no. 4. Bele`i sè vo kalendarot za vremeto! 6 . ne gi polevajte so voda! 3. Sledi gi vremenskite promeni i aktivnostite na lu|eto. son~eva toplina i svetlina! 2. Sè zapi{uvaj vo tetratkata.PRIRODA PRIRODA Zada~i za dolgoro~no istra`uvawe. Posadete edno rastenie. Posadete i posejte isti rastenija kako prvata grupa. vozduh. vo grupi i poedine~no: 1. Sledi gi promenite. za da vidi{ kolku porasnale. Posadete i posejte isti rastenija kako prvata grupa. Broj gi listencata {to izlegle.

PRIRODA SREDBA SO PRIRODATA 7 .

Stavi gi i niv vo }ese. ‡Skini edno gran~e od nekoe rastenie. [to }e zabele`i{ vo nea? Na kraj. {to pomirisa. Nemoj da zaboravi{ i na rastenijata i na `ivotnite {to }e gi sre}ava{. razli~ni po boja. Istrij ja vo racete. pa od nea stavi vo edno {i{e. Skr{i edno od niv i so lupata pogledaj vo vnatre{nosta. Nabquduvaj sî {to e okolu tebe. Zabele`i ja i bojata na zemjata. ‡ Zemi po edna raka zemja od pove}e mesta. ‡Obidi se da fati{ nekoj bezopasen insekt. za sè {to po~uvstvuva. izmij gi racete. So lupa. golemina i rapavost. ‡Zemi nekolku kamen~iwa. Ne e isto koga go gleda{ samo so oko. Koga }e zavr{i{ stavi go vo tegli~ka. ubavo razgledaj ja. Pomiluvaj go. Zabele`i koe kade si go sretnal! Vo tetratkata zapi{uvaj za sè {to vide. pogledaj mu gi teloto i krilcata so lupa. stavi ja vo }ese. mirisni go i stavi go vo }ese. Obidi se da gi po~uvstvuva{ vo rakata.PRIRODA [TO E PRIRODA? Zada~i za istra`uvawe: [to e priroda? ‡Izlezi na pro{etka vo bliskata okolina. forma. Sredi gi zaklu~ocite. razgledaj ja. {to slu{na. ‡Ako vo tvoja blizina ima reki~ka. Na ~as sporedi gi podatocite i donesi zaklu~oci! 8 . {to dopre. Razgledaj go. ‡Ispravi se i vdi{i od vozduhot {to e okolu tebe. pomirisaj ja vodata.

Zemjata. Del od ovoj materijal }e go koristi{ koga }e u~i{ za po~va. `ivotnite i lu|eto se ra|aat. u~ili{ta i dr. Sè stavete vo kat~eto po priroda. 9 . se hranat. Okolinata vo koja ima uslovi za `ivot na nekoe rastenie. se vika `ivotna sredina. vidovi zemja. Toa e izmeneta priroda. ^ovekot ja menuva prirodata za svoi potrebi: gradi naselbi. rastenijata. ne umiraat. `ivotno ili ~ovek. ne se razvivaat. za rastenijata i za `ivotnite. Tie ne se `ivi! Zatoa spa|aat vo ne`iva priroda! Raznite rastenija. vodata. Site se del od prirodata ‡ majka! Ako se saka{ samiot sebe i tie okolu tebe ‡ ~uvaj ja prirodata! Rabotni zada~i: Od dobienite materijali napravete zbirki od: kam~iwa. pati{ta. `ivotnite i ~ovekot. fabriki. a napisite zaka~ete gi na pano. posadete novi rastenija. @ivata priroda ‡ rastenijata. isu{eni rastenijata. `ivotnite i ~ovekot. insekti.PRIRODA Sporedi go tvojot zaklu~ok so na{ite zaklu~oci! Priroda e sè ona {to nè opkru`uva: zemjata. vozduhot. no tie se zavisni i od ne`ivata priroda. dostignuvaat odredena starost i umiraat. se zavisni edni od drugi. se razvivaat. vodata i vozduhot ne se ra|aat. Vo prirodata ima mesto za site ‡ za lu|eto. Tie se `ivi ! Zatoa spa|aat vo `iva priroda.

na tema “ ^uvaj ja prirodata “ ! 10 . 3. Soberi gi hartiite i plastikite od tvojot u~ili{en dvor i od tvojata okolina. internet i drugi izvori. Na ~asot po likovno izraboti plakat od sobranite plasti~ni {i{iwa i hartija. Stavi gi vo posebni vre}i i predadi gi za reciklirawe. dojdi do odgovorite na slednite pra{awa: Kako ~ovekot se odnesuva kon prirodata? Kako ja menuva prirodata? So kakva cel pravi promeni? Koi se prednostite pri koristeweto na prirodata? Kako ~ovekot gi koristi prirodnite bogatstva na zemjata? Koi se prednostite od koristeweto na son~evata energija? Koi se posledicite od zagadeniot vozduh? Kako se koristi energijata na veterot? Za {to se koristi vodata? A nejzinata sila? Kako ti pridonesuva{ za za~uvuvawe na tvojata sredina? Rabotni zada~i: 1. Posadi drvo! 2. enciklopedii.PRIRODA ^OVEKOT I PRIRODATA Zada~i za istra`uvawe: Kako ~ovekot deluva vrz prirodata? Preku istra`uvawe: nabquduvawa. spisanija.

vodata i zemji{teto se tolku zagadeni. zemjinata toplina itn. ~ovekot so svojata sposobnost da razmisluva ja koristi son~evata energija za zatopluvawe. i toa e dobro. ako ne se zloupotrebuva negoviot um i ne se zagaduva negovata prirodna sredina i prirodnata sredina na drugite `ivi su{testva.PRIRODA Sporedi go tvojot zaklu~ok so na{ite zaklu~oci! Denes Zemjata izgleda sosema poinaku od pred mnogu milioni godini. Dol`nost na sekoj poedinec e da se gri`i za za~uvuvaweto na prirodata. izvor na energija {to ~ovekot uspe{no ja koristi. ^ovekot go koristi i vozduhot (veterot) kako energija. klimata stanuva sè potopla. Bez son~evata svetlina i toplina na Zemjata ne bi mo`elo da ima `iv svet. za rabota na fabri~ki ma{ini. Sè e vo interes na ~ovekot. isto taka. 11 . ^ovekot tolku ja izmenil prirodata. Za svoi potrebi ~ovekot gi koristi bogatstvata od zemjata: rudnite bogatstva. Razli~nite prirodni pojavi go menuvale izgledot na Zemjata. Vozduhot. {to uslovite za `ivot se sosema izmeneti. a nivoto na vodata vo moriwata e sè povisoka. Vodata e. Pokraj toa. Vo toa mnogu pridonel i ~ovekot. potoa vo avtomobilskata industrija itn.

Eksperimentiraj: Zemi eden `olt. plodovi i semiwa. semiwa. suv list i eden zelen list. kutii i }esi za sobranite listovi. istra`uvaj i bele`i gi site promeni {to nastanuvaat vo prirodata okolu tebe. Sporedi gi tvoite rezultati so rezultatite na drugite ~lenovi od grupata.. Pro~itaj pesni i raskazi vo koi e opi{ana esenta. Zgme~i gi vo sad poedine~no i ka`i do kakov zaklu~ok dojde? Vo koj list ima sok? [to e su{ewe? 12 . Vo toa }e ti pomognat slednite pra{awa: Kakvi se meteorolo{kite izvestuvawa za vremeto? So kakva obleka ja zamenuva{ letnata obleka? Zo{to pticite ja napu{taat svojata prirodna sredina? Kolku prirodni sredini imaat pticite preselnici? Koi promeni gi zabele`uva{ na rastenijata? [to rabotat lu|eto vo esen? Zo{to se slu~uvaat site tie promeni? Na {to te potsetuva esenta? Kakvi promeni nastanuvaat koga se menuvaat drugite godi{ni vremiwa? Rabotni zada~i: Sè ona {to go zabele`a.. Nabquduvaj. So sebe imaj go kalendarot vo koj }e gi zabele`i{ promenite na vremeto. Sobraniot materijal i pro{etkite iskoristi gi kako inspiracija za tvorewe na ~asovite po makedonski jazik. zapi{i go vo vid na izve{taj. plodovi. i napravi umetni~ki sliki od niv.PRIRODA PROMENI VO PRIRODATA VO ESEN Zada~i za istra`uvawe: Koi promeni vo esen gi zabele`uva{ vo prirodata? Pred da po~ne{ so istra`uvawe podgotvi si tetratka. Soberi listovi.

PRIRODA 13 .

14 .PRIRODA MOITE RASTENIJA PORASNAA Zada~i za istra`uvawe: Kakvi promeni zabele`a na rastenieto po eden mesec? Proveri ja prvata zada~a od u~ebnikot! Vo po~etokot ti be{e dadena zada~a da posadi{ i posee{ rastenija i da go sledi{ nivniot razvoj! Kakvo rastenie posadi? Kolku santimetri be{e rastenieto koga go posadi? Po kolku santimetri raste{e za edna sedmica? Kolku santimetri porasna za siot ovoj period? Kolku liv~iwa izrasnaa vo tekot na ovie sedmici? Koga izleze poseanoto seme? Kolku porasna za eden mesec? [to pridonese za razvivawe na tvoite rastenija? Kako napreduvaa rastenijata na koi ne im davavte dovolno voda? [to stana so rastenieto {to nema{e dovolno svetlina i toplina? Sporedi go tvojot zaklu~ok so na{ite zaklu~oci! Rastenijata se del od `ivata priroda. Kako i site drugi `ivi su{testva vo prirodata i tie ne mo`at da rastat i da se razvivaat bez voda. Rastenijata umiraat. vozduh i son~eva svetlina i toplina.

. vkus i miris. Kako da gi koristam setilata za vid. sluh. Kako da se odnesuvam so sobraniot materijal. 15 Kako da odgleduvam rastenija. Nau~iv kako da se odnesuvam koga rabotam vo grupa. Nau~iv kako sam da istra`uvam! Koga istra`uvam treba da koristam i instrumenti .PRIRODA [TO NAU^IV? Nau~iv {to e priroda! Ima `iva i ne`iva priroda.

.. без траги од земја . метални и дрвени предмети. Во едниот стави неколку камчиња. Задачи за истражување : I група : Во еден сад соберете крупен песок. а во друг сад – неколку зрна грав ! Од песокот оддели ги покрупните камења. Спореди стакло со дрво.) Потоа. бојата . земи два стаклени сада со вода . Дали ќе се скрши стаклото ако го испуштиш од рака ? Дали истото ќе се случи и со дрвото и со металот ? Зошто ? Како дрвото и металот можат да ја сменат формата ? IV група : Земи две свеќи . шишиња . почуствувај и види каква форма имаат тие . Спореди ги со некој плод (пр. коцки . Набљудувај и следи неколку дена . Допри ги. почувствувај ги ! Потоа. Што забележуваш? II група : Во поголем сад собери и стави различни форми на пластика ( играчки . секој предмет посебно анализирај го според формата . чаши. Допри ги . Потоа направи разлика меѓу нив . Какви се по боја? Запали ја само едната свеќа. 16 . Што забележуваш? Дали свеќата ќе ја смени формата? Зошто? Можеме ли потоа да направиме друга форма од парафинот? Потоа.MATERИJALITE I ENERGIJATA VO PRIRODATA НЕЖИВАТА ПРИРОДА Е СОСТАВЕНА ОД РАЗЛИЧНИ МАТЕРИЈАЛИ Сега ќе се обидеме да научиме за материјалите во природата . јаболко) . а во другиот неколку зрна грав. земи лист хартија . цврстината. Дали можеш да ја менуваш формата на хартијата? Што ќе се сучи доколку ја ставиме хартијата врз пламенот од свеќата? Од задачите за истражување осознавме и научивме за материјалите во природата и за нивните особини– научивме од што се направени и на кој начин можат да ја сменат својата форма . Какви разлики забележуваш? Дали може пластиката да ја смени формата ? Како ? III група: Собери стаклени.

Од каков материјал е направен вашиот училишен мебел? 2. но нивната форма може да се менува. Која била твојата најомилена играчка? Од каков материјал е направена? Објасни! 17 . Задачи : 1.MATERIJALITE I ENERGIJATA VO PRIRODATA Што научивме од истражувањето? Од претходно направениот опит можеме да заклучиме дека : Камењата ставени во вода ќе останат непроменети. . Парафинот е материјал од кој се формираат свеќите . Ако свеќата ја запалиме. Видовме дека тие не можат да растат. таа ќе почне да се топи и да се намалува . Неживата природа ја сочинуваат најразлични материјали . за разлика од гравчињата кои ќе из´ртат и од кои ќе израсне растение . Ќе ги смени својата форма и големина.

Таа може да се топи и од неа да се прават форми по желба . Таа може да се обликува на различни начини . Стави храна во пластична кутија. затвори ја со капак и остави дел од таа храна во непокриена чинија . Може да биде различно по форма и по боја . а сега со машини . Во минатото хартијата се правела рачно . Тоа е евтино и многу цврсто . кој може да се користи за најразновидни намени . Обиди се со помош на енциклопедија да се информираш како се добива хартијата! Речиси сè може да се направи од пластика . 18 . Некои видови пластика се отпорни на топлина . Формата може да се менува со помош на топење на висока температура. Најголем дел од железото се претвора во челик.MATERIJALITE I ENERGIJATA VO PRIRODATA НЕШТО ПОВЕЌЕ ЗА МАТЕРИЈАЛИТЕ Стаклото е дел од неживата природа . поточно од стеблото или од листовите на растението . Хартијата се прави од растителни влакна . но се додаваат и други состојки . Се користи за правење темели на огромни згради и мостови . Се добива од камен што содржи железо . што ќе заклучиш ? Железото е најупотребуваниот метал од сите метали . За еден ден. изладен песок . Tоа е главно топен .

памук ластик . рапав ). растеглив. глина... како: свила. односно каков е предметот ( тврд..MATERIJALITE I ENERGIJATA VO PRIRODATA ОСОБИНИ НА МАТЕРИЈАЛИТЕ ВО ОКОЛИНАТА Задачи за истражување : Работа во групи I група : Соберете и донесете предмети со различни површини. штоф. II група : Соберете и донесете тврди предмети. 19 .. Секој член од групата нека дојде во контакт со по еден предмет и нека го определи неговиот квалитет . сунѓер .. мек ..) Внимателно разгледај ги сликите ! Какви предмети забележуваш? Кои од нив може да ја сменат формата ? Излези во околината на твоето училиште и собери различни предмети што ќе ги сретнеш . како : метал . пластика . може да се скине . дрво . стакло .

Ако ја загреваме металната лажица на топлина. тврди. Но овие предмети. имаат облик . Работни задачи: 1. Во овој случај металот се растопува и станува течен дури не се излади .Во табелата запиши го името на материјалот. но не сите . топли. меко . Во оваа состојба се обликува металот и се постигнуваат саканите форми. меки. крто ) . Доколку ги загреваме ја менуваат формата . но ако ставиме течност во лажицата. заземаат простор . туку се само спроводници на топлината. еластично . Што ќе се случи со дрвото кога ќе го запалиме ? Дали и тоа ќе ја смени формата ? На кој начин може да добиеме сакана форма од дрво? Материјалите можат да се видат. како што дознавме од претходните истражувања.MATERIJALITE I ENERGIJATA VO PRIRODATA ШТО НАУЧИВ? Предметите можат да бидат. можат лесно да се скинат итн . можат да ја сменат формата под влијание на топлината . растегливи. таа ќе почне да врие . ладни. таа нема да ја смени формата. Кажи кои ? картон Име на материјалот дрво Предмети кукла својства еластично меко 20 . кои предмети се направени него и какви се неговите својства ( тврдо . Одредени метални предмети не ја менуваат формата. крути . да се допрат .

MATERIJALITE I ENERGIJATA VO PRIRODATA MATERIJALITE SE MENUVAAT POD VLIJANIE NA TOPLINA I PRITISOK Zada~i za istra`uvawe: Doznaj nekoi osnovni podatoci za materijalite koi se menuvaat pod vlijanie na toplina i pritisok. Metalno top~e. koe e postaveno na metalen dr`a~. pominuva niz metalen obra~. vodata i pritisokot ‡ vle~eweto. [to zabele`uva{? Dali top~eto mo`e da pomine niz metalniot obra~? Zo{to? Sporedi go tvojot zaklu~ok so na{ite zaklu~oci! Tvrdite tela pri zagrevawe se {irat vo site nasoki. So ostanatite u~enici od tvoeto oddelenie i nastavnikot/ nastavni~kata posetete go kabinetot i izvedete go sledniot opit: Sledi ja postapkata! 1. Rabotni zada~i: Vo tvoeto u~ili{te sigurno ima kabinet po fizika ( predmet koj se izu~uva vo sedmo oddelenie). od gradskata ili od doma{nata biblioteka zemi enciklopedija i doznaj gi osnovnite podatoci za materijalite {to se menuvaat pod vlijanie na toplina i pritisok. 21 . a nekoi privremeno. Osnovni podatoci: Site materijali se menuvaat pod vlijanie na toplinata. Od u~ili{nata. Nekoi se menuvaat trajno. Zagrevaj go top~eto so pomo{ na zapalena sve}a. vozduhot. 2. a pri ladewe se sobiraat.

[to }e se slu~i so ~a{ata? 2.Bele`i!) 22 . Pritoa doa|a do zagrevawe. 3.Vo tenka staklena ~a{a stavi metalna la`i~ka i potoa stavi vrela voda. objasni kako materijalite se menuvaat pod dejstvo na golema toplina! Dolgotrajno istra`uvawe Temperaturite vo tekot na denot i vo tekot na godinata se menuvaat.Isturi vrela voda vo tenka staklena ~a{a.MATERIJALITE I ENERGIJATA VO PRIRODATA Obidi se povtorno! 1.. Obi~no vo leto temperaturite rastat. Istra`uvaj!( [to se slu~uva so asfaltot. a vo zima opa|aat. so `icite za elektri~na energija.[to zabele`a? Rabotni zada~i: Za sekoja ilustracija posebno. odnosno ladewe..

Previtkaj guma za bri{ewe! 2. objasni kako materijalite se menuvaat pod vlijanie na pritisok. Zemi tenki hulahopki i optegni gi! [to zabele`a? Nabroj i drugi tela {to imaat elasti~ni osobini! 23 drvo . парафин hartija staklo drvo Zada~i za istra`uvawe: 1.MATERIJALITE I ENERGIJATA VO PRIRODATA Rabotni zada~i: Sledej}i ja sekoja ilustracija posebno. Pridvi`i go linijarot nadolu i nagore! 3.

pesok. Istra`uvaj i so ostanatite materijali! Pravi razli~ni me{avini. keramika. POTSETI SE! Materijali: drvo kamen staklo plastika hartija kreda parafin Sporedi go tvojot zaklu~ok so na{ite zaklu~oci! Ako se pome{aat materijalite. a vo kakva e me{avinata? 4. 2.. Vozduhot e me{avina od kislorod. vo staklen sad. Vodata e naj~estiot rastvora~ vo prirodata. a vo kakva me{avinata? [to }e se slu~i dokolku vo me{avinata dodademe {e}er? 3. drvo.. gasovita ili vo te~na sostojba. vo te~na ili vo gasovita sostojba. Zada~i za istra`uvawe: 1. Me{avinite mo`at da bidat vo cvrsta. Pome{aj ja so pesok! Istakni {to zabele`a. Pome{aj gi so maslo.Opredeli vo kakva sostojba se sostojkite.Vo staklena zdela pome{aj limonov sok so voda i ka`i vo kakva sostojba sesostojkite na smesata. azot. analiziraj i zaklu~uvaj! 24 . koi mo`at da bidat vo cvrsta. kakva me{avina }e dobie{? Zemi drven sad vo koj }e istol~i{ polovina kreda. se dobiva me{avina. kamen. a potoa istakni {to zabele`a.. glina.Od sostojki vo cvrsta sostojba.MATERIJALITE I ENERGIJATA VO PRIRODATA ME[AVINI POTSETI SE! Zemjata e me{avina od golem broj sostojki: humus. jagleroden dioksid i vodena parea. pritoa otkrivaj gi nivnite osobini. Pri poseta na nekoja zanaet~iska rabotilnica pobaraj strugotini od `elezo.. Vo nea se rastvoraat razni materii.

cevki vo razni boi. modli. Napravi plan za sè {to saka{ da napravi{ sam/ sama.MATERIJALITE I ENERGIJATA VO PRIRODATA PRIMENA NA RAZLI^NI MATERIJALI Sakam da napravam! Kula od pesok [to sè mi e potrebno? siten pesok. metalni spajalici. BIDI KREATIVEN! 25 .. sitni kam~iwa. ukrasni sve}i~ki.pingõ pong top~iwa. drvca. tol~ena bela kreda..

Ништо не може да живее.MATERIJALITE I ENERGIJATA VO PRIRODATA ENERGIJATA GI PRIDVI@UVA OBJEKTITE Задачи за истражување: I група : Обидете се да откриете како е можно човек да дигне автомобил? На кој начин може да го направи тоа? II група: Земи топка и додавај ја со другарчето! Какви движења правиш кога играш со топка? III група : Размисли или прочитај во енциклопедиja како се движат возилата ? . да се движи . спиеме . Со други зборови. Природата ни го дала најважниот извор на светлина – Сонцето . таа енергија ја преобразуваме во работа. 26 . да расте или да дава светлина . Енергијата овозможува да се случуваат работите. пиеме. Кога ќе биде потребно. за да можеме да извршиме одредена работа. Задачите за истражување нè доведоа до следниве сознанија: За сè што правиме во животот потребна е работа . ние собираме енергија. но за да можеме да ја извршиме ние превземаме одредени мерки на претпазливост: се храниме најдобро што можеме. топлина или звук без енергија. Речиси сета енергија на нашата планета потекнува директно или индиректно од сонцето .

Постојат многу различни видови енергија . или преку својата состојба или преку состојбата на движење. Како го затоплувате вашиот дом во зима? 3.. Сè уште не е создадена машина која може да му биде рамна на човекот . да возат автомобили или да ги придвижуваат фабричките машини . ветерот и водата се непресушни извори на енергија . . На кровот од зградите и куќите се местат соларни плочи кои привлекуваат сончева енергија со чија помош се загрева водата во домаќинството . каменот што паѓа .. Водата што излегува од бунарот. пружината што се опушта. имаат енергија. Да се потсетам . Човекот на најразличен начин ја користи светлосната енергија – како што е примерот со дигитронот кој работи на светлина . Како стигнуваше електричната енергија до нашите домови ? Работни задачи : 1. електрична енергија топлинска енергија сончева енергија Луѓето користат различни облици на енергија за да се греат . Сонцето .MATERIJALITE I ENERGIJATA VO PRIRODATA Спореди го твојот заклучок со нашите заклучоци! Енергија се нарекува сè она што може да се претвори во работа . Na ~asot po makedonski jazik napi{i sostav “ [tedi ja elektri~nata energija “. 27 Со добра светлина и со помош на двете очи човек може да разликува 10 милиони бои . Потсети се и напиши како стигнува електричната енергија до домаќинството? 2.

Predmetite niz koi svetlinata ne se probiva gi vikame neproyirni ( drvo. napi{i izve{taj vo сvojata tetratka. kako {to e stakloto. * me|usebnoto rastojanie na izvorot na svetlina i osvetleniot predmet. gi vikame proyirni. metal. Samostojna rabota Opredeli od {to zavisi goleminata na senkite na prilo`enite ilustracii i. 28 .. ne mo`e da gi zaobikoluva predmetite.). Зa sekoja ilustracija posebno. Zatoa. a potoa sporedi go tvojot so izve{taite na ostanatite u~enici od tvoeto oddelenie. od gradskata ili od doma{nata biblioteka zemi enciklopedija za prirodata i doznaj gi osnovnite podatoci za son~evata svetlina i toplina. Taa se dvi`i pravoliniski. Osnovni podatoci za Svetlinata Seta svetlina na Zemjata poteknuva od Sonceto. zad predmetite {to í stojat na patot se sozdavaat temni senki.MATERIJALITE I ENERGIJATA VO PRIRODATA SVETLINA Zada~i za istra`uvawe: Doznaj nekoi osnovni podatoci za сvetlinata! Od u~ili{nata. kamen.. No dali znae{ vo koja grupa spa|a mrazot? Goleminata na senkata zavisi od: *goleminata na osvetleniot predmet. Predmetite {to ja propu{taat svetlinata.

neonki.. *voda. [to se slu~uva so goleminata na senkata? 3. *pogolem karton. i zapi{uvaj . Nabquduvaj go dvi`eweto na senkata i sekoj ~as obele`uvaj go mestoto na koe se nao|a senkata . 1. Od karton ise~i krug. koe e priroden izvor na svetlina.. Istra`uvaj! OPIT: Potreben materijal za izveduvawe na opitot: *baterija. *zatemneta prostorija. stavena na rabotna masa. *no`ici. 2.MATERIJALITE I ENERGIJATA VO PRIRODATA Pokraj sonceto. *staklena ~a{a. Kartonot postavi go na mesto kade son~evata svetlina }e go dopira preku celiot den. Na krajot }e vidi{ vo koj del od denot senkata e najgolema. Vo ~a{ata doturi mleko i povtorno osvetli ja. Zabele`i gi promenite na senkata . Potrgni ja baterijata od ~a{ata. Toa se razni sijalici. Vrati ja lampata vo po~etnata polo`ba. 29 . Vidi ja senkata. halogenki. Napolni 3/4 od ~a{ata so voda i osvetli ja. Meri ja dol`inata na senkata. vo sredina napravi dup~e i stavi moliv ili stap~e. NAPRAVI SAM Potrebni ti se: *karton. *moliv ili stap~e. ~ovekot napravil i ve{ta~ki izvori na svetlina. i ispituvaj kako odale~uvaweto na predmetot vlijae na goleminata na senkata. *malku mleko.

1. bokal voda. indigo. so nijansi na sivo. crvena. 2. pravoagolen plasti~en sad i ogledalo. No belata svetlina ne e ~ista.. svetot bi bil vo crna i bela boja. sina. Predmetite koi{to gi odbivaat site boi se beli. portokalova. Koga svetlinata bi bila ~isto bela. Nekoi se podolgi od drugite i nie gi gledame kako crvena boja. Stavi go na mesto izlo`eno na sonce. Sporedi go tvojot zaklu~ok so na{ite zaklu~oci! Edna od glavnite osobini na svetlinata e bojata. Pomestuvaj go sè dodeka na kartonot ne se pojavat boite na vino`itoto. zelena.Stavi go ogledaloto vo vodata. VRTIMU[KA 1. 3.Zavrti go kako vrtimu{ka. a site branovi nemaat ista dol`ina. 30 . Boite postojat zatoa {to svetlinata se javuva vo forma na branovi. 3. Listot e zelen zatoa {to negovata povr{ina gi vpiva site boi osven zelenata. Krugot podeli go na sedum ednakvi delovi. violetova. Napolni go plasti~niot sad so voda. taka {to vrz nego direktno }e pa|a son~eva svetlina. Pred sadot so voda. taa e smesa na site boi na vino`itoto koi se poznati kako svetlosen spektar. Sekoj del oboj go so edna od boite na vino`itoto. Crvenoto zname gi vpiva site boi osven crvenata.MATERIJALITE I ENERGIJATA VO PRIRODATA Zada~i za istra`uvawe: Doka`i deka vidlivata svetlina sodr`i pove}e boi! .Niz sredinata na krugot protni ~epkalka za zabi.Najkratkite gi gledame kako violetova boja. Na par~e bel karton nacrtaj krug i ise~i go. 4. postavi go par~eto bel karton. spored dadeniot redosled: `olta.DOMA[NO" VINO@ITO Potreben materijal: õ bel karton. 2.

Koga so vrvovite na prstite ili na usnite }e gi dopre{ sendvi~ot ili kroasanot. Sporeduvaj. [to sè mo`eme da merime so termometarot? 31 . so pomo{ na nekoj vozrasen.Vo domot ili vo u~ili{nata kujna. kako i kade go upotrebuvame toplomerot? 2. Koga. podgrej go tvojot omilen sendvi~ ili kroasan vo {poret ili vo mikrope~ka. analiziraj i zaklu~uvaj: 1. a temperaturata e merka na koli~estvo toplinska energija {to ja sodr`i edna materija ili predmet. zagrevani na razli~ni temperaturi (sendvi~ot na 40 S. Temperaturata se meri precizno (to~no) so pomo{ na naprava õ termometar. Taa pretstavuva forma na energija. dali mo`e{ da proceni{ kolkava e temperaturata? Sporedi go tvojot zaklu~ok so na{ite zaklu~oci! Toplinata e mnogu zna~ajna za na{iot `ivot. a kroasanot na 30 S).MATERIJALITE I ENERGIJATA VO PRIRODATA TOPLINA Zada~i za istra`uvawe: Doka`i: Temperaturata ne e isto {to i toplinata? 1.

Napolni gi dvete saksii so po~va. Kolkava e temperaturata na po~vata vo saksijata {to be{e postavena na sonce. 2. Po izvesno vreme so pomo{ na termometar izmeri ja temperaturata na po~vata i vo dvete saksii. 3. a vtorata pod senka. a kolkava e temperaturata na po~vata vo saksijata {to be{e postavena na senka? Kolkava e razlikata? Zo{to? Dolgotrajno istra`uvawe: 32 . Vo isto vreme postavi gi na opredelenoto mesto õ prvata saksija postavi ja na sonce. 1.MATERIJALITE I ENERGIJATA VO PRIRODATA Istra`uvaj! 1. õ rovka po~va.OPIT [to ti e potrebno: õdve pomali saksii.

pa duri i koga {epotime.. grmotevicite.MATERIJALITE I ENERGIJATA VO PRIRODATA ZVUK Zada~i za istra`uvawe: Zo{to zvukot e eden od najprisutnite oblici na energija vo sekojdnevniot `ivot? Ponudeni ti sezvuci od razli~ni izvori. ~r~orot na pticite. da slu{neme muzika od radio. fu~eweto na veterot. `uboreweto na vodata. 33 . Razgovaraj za sekoj zvuk posebno: a) prirodni zvuci b) buka od vozila v) buka od govor g) muzi~ki instrumenti Sporedi go tvojot zaklu~ok so na{ite zaklu~oci! Sekojdnevno mo`eme da go slu{neme ~ovekoviot govor. od televizija. zvukot na vozilata i ma{inite. {u{kaweto na lisjata..Koga zboruvame. glasnite `ici {tose nao|aat vo na{eto grlo treperat.

34 . Temperaturata ne e isto {to i toplinata. Sonceto e priroden izvor na svetlina.MATERIJALITE I ENERGIJATA VO PRIRODATA [TO NAU^IV? Materijalite mo`at da bidat: tvrdi/meki. elasti~ni / kruti. Nekoi materijali se menuvaat trajno. Zvukot e eden od najprisutnite oblici na energija vo sekojdnevniot `ivot. So me{awe na materijalite se dobiva me{avina. a nekoi povremeno. Ne`ivata priroda e sostavena od razni materijali.no ~ovekot napravil i ve{ta~ki izvori na svetlina.

Osnovni podatoci za Zemjata Od svojot po~etok. Postepeno temperaturata na zemjinata topka se ladela i na povr{inata se sozdala cvrsta kora. karpite go menuvale svojot izged.6 milijardi godini. i se sozdava drug.PLANETATA ZEMJA E PROMENLIV SISTEM ZEMJATA E AKTIVNA PLANETA Zada~i za istra`uvawe: Doznaj nekoi osnovni podatoci za Zemjata. od gradskata ili od doma{nata biblioteka zemi enciklopedija za prirodata i doznaj gi osnovnite podatoci za nastanokot na Zemjata. planetata Zemja postojano se menuvala: kontinentite se pomestuvaale. Zatoa za Zemjata se veli deka e aktivna. Prvobitno Zemjata pretstavuvala usvitena topka sostavena od te~ni karpi. promenliva planeta. 35 . pa se pojavuva `ivot. Planetata Zemja bila sozdadena pred 4. klimata se menuvala. Postepeno so godinite se formirala. pa is~eznuva eden `ivotinski i rastitelen svet. Od u~ili{nata. Se formirale okeanite.

istra`uvaj i bele`i karakteristiki i zanimlivosti za kontinentot na koj te asociraat prilo`enite ilustracii! 36 . Dolgotrajno istra`uvawe: Preku enciklopedii. Pred okolu 190milioni godini. Negovite delovi sî u{te se pomestuvaat. So pomo{ na globusot otkrij gi kontinentite na na{ata planeta Zemja . Rabotni zada~a: 1.PLANETATA ZEMJA E PROMENLIV SISTEM NE[TO POVE]E! Nau~nicite smetale deka kontinentite verojatno se svrzani me|u sebe vo eden kontinent {to se narekuva Pangaj. 2. Na ~asot po matematika podredi gi planetitepo golemina (rabota so podatoci ) . toj kontinent se iskr{il poradi dvi`eweto na zemjinata kora.

Zatvori go ubavo i stavi go vo zamrznuva~. Ovie eksperimenti se rabotat isklu~ivo na ~as ili po dogovor so grupata i roditeli. do vrv.PLANETATA ZEMJA E PROMENLIV SISTEM SOSTAV NA ZEMJATA Zada~i za istra`uvawe: Doka`i deka od obrabotuvawe! karpite e sozdadena zemjata za Za da se uveri{ vo toa {to e ka`ano za pukaweto na karpite. napravi gi slednite eksperimenti. Ka`i dali e to~no toa {to go ka`uvaat nau~nicite? 3. Napolni edno stakleno {i{ence so voda. Zemi eden kamen i nekolkupati strkalaj go od viso~ina. 1. Utredenta vidi {to se slu~ilo. Toa treba da se povtori nekolkupati. Zagreaniot kamen stavi go vo studena voda. [to se slu~i so kamenot? 37 . Stavi edno par~e kamen da se zagree {to e mo`no pove}e. Zapi{i {to zabele`a. Tvoja zada~a }e bide samo da nabquduva{ i da zapi{uva{ vo tetratkata. 2.

Vo toa vreme. sli~ni na li{aite pu{tale koren~iwa vo karpite. Vodata koja navleguvala vo puknatinite. koi se primitivna forma na crvite. Karpite pod dejstvoto na do`dot i na prvite `ivi su{testva. temperaturata na vozduhot bila so golemi promeni. Kamenot so trkalawe se odronuva i se rasitnuva. 38 . Rastenija. Toa pridonelo da se napravat sitni otvori vo karpite. So postojano ladewe i zagrevawe na kamenot. a potoa i zemja za obrabotuvawe. denovite `e{ki. glavno sostavena od karpi. 2. toj ispuka na pove}e par~iwa. a no}ite mnogu ladni. Zatoa {i{eto se skr{i.PLANETATA ZEMJA E PROMENLIV SISTEM Osnovni podatoci za postanokot na Zemjata Zemjata e planeta. Taka trkalaj}i se sozdavale pogolemi i pomali par~iwa kamewa. po~nale da se raskr{uvaat. se zalepuvale na karpite. Sporedi go tvojot zaklu~ok so na{ite zaklu~oci! 1. I toa pridonelo da ispukaat karpite. 3. no}e se smrznuvala i u{te pove}e gi {irela puknatinite. taa se {iri. Prvite `ivotni. Koga vodata se smrznuva. Golemite porojni do`dovi gi oddeluvale karpite i gi trkalale nadolu. Postepeno od kamewata se sozdaval pesok.

PLANETATA ZEMJA E PROMENLIV SISTEM PO^VA Zada~i za istra`uvawe po grupi: Za sekoja zada~a da ima po dve grupi. Najdi pove}e vidovi zemja (od plodna niva‡ crna zemja. pa napi{i {to si po~uvstvuval. Poseti mesto kade {to ima odroni od karpi i e sozdadena rovka zemja. Sadot pokrijte go so staklo i zagrejte go. Site grupig na ~as: a) vo edna ~a{a so voda stavete ednaraka zemja. zagrej gi i pomirisaj gi.Sekoja grupa treba da ima po eden vozrasen. Od site vidovi zemi po edna raka i stavi gi vo posebni }esi! So lupa razgledaj gi ~esti~kite na site vidovi zemja. [to e po~va i kakvi vidovi po~vi postojat? 1. Razgledaj gi sloevite na zemjata! Slikaj so fotoaparat. Od site vidovi zemja stavi vo tawir~iwa. [to zabele`a vo prviot. `olta i bela zemja). b) Vo eden sad stavete zemja. 2. koj }e ve vodi i }e vi pomaga vo iznao|aweto na ona {to go barate. 3. a {to vo drugiot obid? 39 . zemja {to ja ima pokraj rekite. Razgovaraj so zemjodelec i doznaj koja zemja e najdobra za obrabotka! Sobranite podatoci sporedi gi so soodvetnata grupa i podatocite podgotvete gi za ~as.

Zada~i za dolgoro~no istra`uvawe: Istra`uvaj preku enciklopedii i nabquduvaj koi `ivotni i rastenija `iveat na. Za da se podobri treba da se dodava pesokliva po~va i |ubrivo. Nema hranlivi materii i vodata lesno pominuva niz nea. Pesoklivata po~va lesno se obrabotuva. Eden del od po~vata se obrabotuva. Glinestata po~va nema hranlivi materii i te{ko se obrabotuva. Toa se hranlivite materii {to sogoruvaat. a drugiot del se pasi{tata. na koi `ivotni i rastenija im e potrebna voda ili sloboden vozdu{en prostor? 40 . Vo po~vata ima voda i vozduh. i vo po~vata. Ima pove}e vidovi na po~va: Crnica‡ koga se zagreva ispu{ta miris. livadite i {umite. Vodata ja zadr`uva na povr{inata. ovaa po~va treba da se prome{a so drugite vidovi po~va. lesno se obrabotuva i e najplodna. Za da se napravi plodna. Crnicata e rovka.PLANETATA ZEMJA E PROMENLIV SISTEM Sporedi go tvojot zaklu~ok so na{ite zaklu~oci! Povr{inskiot sloj na zemjata. se vika po~va. koj{to e bogat so hranlivi materii i lesno se obrabotuva.

re~na dolina. rid~e.. reka. ramninsko. za orientacija vo prostorot . zapi{i go i imeto na mestoto.. pole.. Na kakvo mesto se nao|a tvoeto mesto na `iveewe? (ridesto. Izlezi na pro{etka vo bliskata okolina. Imenuvaj sè {to }e vidi{: rid. Pronajdi na koja strana od u~ili{teto se nao|a{.. So crte` pretstavi sè {to si videl.PLANETATA ZEMJA E PROMENLIV SISTEM RELJEF Zada~i za istra`uvawe: [to e reljef? Povtori {to si u~el vo 3-to odd. tetratka. planinsko.) 41 . za da mo`e{ da nabquduva{ pogolem prostor. planina. Ponesi: kompas. Zabele`i na koja strana te~e rekata. Ako imaat ime. boi~ki. Vodi smetka za stranite na svetot. Iska~i se na povisoko mesto. moliv.

se vika skica. Formite na reljefot gi pravat ramninite. a zad niv ima golema planina. klisuri. viso~inite i vdlabnatinite ( re~ni korita. Okolu nego ima rid~iwa. Dvata dela od moeto selo gi povrzuva eden most. Slobodniot crte`.. ka`i koi drvja i `ivotni gi ima vo planinata? 42 ..PLANETATA ZEMJA E PROMENLIV SISTEM Sporedi go tvojot zaklu~ok so na{ite zaklu~oci! Eve kako edno va{e drugar~e ni ja opi{a negovata bliska okolina: ‡Moeto mesto se nao|a na ramnina. Zemji{teto so pove}e viso~ini (ridovi i rid~iwa) e ridesto zemji{te. Vo sredinata te~e reka.). Zaklu~i sam kako se vika zemji{teto {to e na ramnina? Koi rastenija najmnogu se odgleduvaat vo tvojata bliska okolina? Koi `ivotni gi ima najmnogu? Ako vo bliskata okolina ima{ planina. bez to~ni merewa . toa e planinsko zemji{te. Do kakov zaklu~ok dojde ti? Kako se vikaat so edno ime ramninite i viso~inite? Reljef e izgledot na zemjinata povr{ina. Ako zemji{teto e na planina.{to go prve{e na nabquduvaweto.

da gi znae{ stranite na svetot i da znae{ da se orietira{ spored niv i spored objektite. Ako ima sneg na planinata. Ramninite obojte gi so zelena boja. „„ grupa: Napravete reljef od glina. Potreben materijal: glina. Sekoja grupa da napravi reljef na bliskata okolina od razli~ni materijali. Koristi ja skicata {to ja napravi.PLANETATA ZEMJA E PROMENLIV SISTEM RELJEF OD PESOK I GLINA Rabotni zada~i vo grupi: Podelete se na grupi. vodeni boi~ki. malite viso~ini so `olta. Potreben materijal: peso~nik so pesok i oznaki so natpisi za ozna~uvawe na mestata. plo~a. taka }e upotrebuvate sè po kafeava boja. da se prestavi so crte` (skica) sè {to gleda{ pred sebe. karton ili daska za postavuvawe na reljefot. i kako {to }e prestavuvate pogolema viso~ina. Sporedi go tvojot zaklu~ok so na{ite zaklu~oci! Za da se izraboti reljef potrebno e: da se nabquduva. 43 . upotrebete bela boja. „ grupa: Napravete reljef vo peso~nikot. oznaki so natpisi.

[to zabele`a? Od kade se meur~iwata? 4. izrabotete gi zada~ite i uveri se sam kade sè ima vozduh! Potseti se na obidite {to gi prave{e za po~vata. 44 . ^ovekot i `ivotnite vo sebe imaat vozduh. Toa e vozduhot {to bil vo vodata.PLANETATA ZEMJA E PROMENLIV SISTEM VOZDUH Zada~i za istra`uvawe: Kade ima vozduh? Podelete se vo grupi. Toa e razdvi`uvawe na vozduhot {to e pred nas. ne go namirisavme. zatoa koga mavtavme so knigata pred nas osetivme ladewe. Zemi edna ~a{a i vo nea stavi voda. Koga ja navalivme. a vleze vodata. Obidi se vo sad so voda da stavi{ prazna ~a{a (ili {i{e) prevrtena so otvorot nadolu. Stavi ja rakata pred ustata i izdi{i. ^a{ata ne se polne{e so voda zatoa {to be{e polna so vozduh. od nea izleze vozduhot. Otkako ja ostavivme da postoi. Ne znaevme deka e nasekade okolu nas? Vozduhot e bez boja. ne go slu{navme i ne go doprevme. Za{to ne go osetivme preku setilata? Ne go vidovme. po stranite na ~a{ata so voda se pojavija meur~iwa. Ima li vo po~vata voda? Doka`i (ka`i kako dozna)! 1. [to po~uvstvuva? Nasekade okolu nas ima vozduh. bez miris i bez vkus. Zaklu~ok: Vozduhot e nasekade okolu nas. Zemi edna kniga i mavtaj si pred lice! Zapi{i {to po~uvstvuva! 2. Po~ekaj nekolku minuti. Zapi{i {to zabele`a! Prazna li e ~a{ata? Sporedi go tvojot zaklu~ok so na{ite zaklu~oci! 3.

PLANETATA ZEMJA E PROMENLIV SISTEM . ATMOSFERA Zemjinata topka e opkru`ena so vozdu{na obvivka nare~ena ATMOSFERA. vo viso~ina. 45 . Vozduhot i vodata pravat zemjata da se razlikuva od drugite bliski planeti. Saka{ li da znae{ ne{to pove}e? Jas znam deka atmosferata {to ja opkru`uva na{ata zemja se prostira na okolu 500 do 600 km. bidej}i ovozmo`ile razvoj na `ivot.

Pod edna tegla stavi nekolku buba~ki. zatoa {to ne mo`at da izdr`at bez nego. Nabquduvaj! 4. ima malku kislorod i bez aparati za vozduh astronautite ne bi izdr`ale. Ni oganot ne gori bez vozduh. Zatvori gi ustata i nosot! Kolku vreme izdr`a? Zo{to ja otvori ustata? 2. Sporedi go tvojot zaklu~ok so na{ite zaklu~oci! Bez vozduh ne mo`e da `ivee ni edno `ivo su{testvo. Nabquduvaj {to se slu~uva! 3. gore vo vselenata e poredok. 46 . Astronautite i nurka~ite nosat aparati za vozduh. Razgledaj gi ilustraciite i ka`i za{to astronautite i nurka~ite nosat takva oprema? Se zapi{i vo tetratkata i sporedi gi rezultatite so drugite. Ne{to pove}e: Vozduhot .PLANETATA ZEJA E PROMENLIV SISTEM BEZ VOZDUH NEMA @IVOT Zada~i za istra`uvawe: Vozduhot e neophoden za `ivot! 1. So tegla poklopi zapalena sve}a.

PLANETATA ZEMJA E PROMENLIV SISTEM
VODA

Zada~i za istra`uvawe:
–Potrebno e pred sebe da ima{ eden globus.
Razgledaj go globusot. Obrni vnimanie na boite so koj e ispolnet globusot!
Za sè {to te interesira razgovaraj so drugar~iwata i so nastavnikot/-~kata.
Pro~itaj {to pi{uva na sinite povr{ini.

Pomo{: kafenata, zelenata i `oltata boja poka`uvaat kopno, a sinata boja
poka`uva prostranstva so voda.

47

PLANETATA ZEMJA E PROMENLIV SISTEM

Sporedi go tvojot zaklu~ok so na{ite zaklu~oci!
Globusot ja pretstavuva planetata Zemja. Spored bojata se zaklu~uva deka
zemjinata topka ja so~inuvaat pove}e vodeni od kopneni povr{ini.Vodenite
povr{ini se: okeani, moriwa, ezera i reki.

Site vodi na planetata
zemja so edno ime se
vikaat hidrosfera.
Vodata na zemjata
zafa}a dve tretini od
celokupnata nejzina
povr{ina.

70% od ~ove~koto
telo e voda!
KADE U[TE IMA VODA?

Zada~i za istra`uvawe:
Kade sè ima voda?
1. Zemi po eden plod ovo{je i zelen~uk. Zgme~i gi i zapi{i {to
zabele`a!
2. Zemi gran~iwa i listovi od razni rastenija. Zgme~i gi i nabquduvaj
{to se slu~uva.
3. Stisni vo raka edno par~e meso. [to zabele`a?
4. Potseti se na eksperimentite {to gi prave{e za po~vata. [to ima vo
po~vata?
5. Stavi staklo pred ustata i izdi{i nekolku pati. [to zabele`a na
stakloto?

Sporedi go tvojot zaklu~ok so na{ite zaklu~oci!
Voda ima vo po~vata i vo rastenijata.
Vo sostavot na ~ove~koto telo i vo telata na `ivotnite ima golemi koli~ini na
voda.

48

PLANETATA ZEMJA E PROMENLIV SISTEM

VODATA E NEOPHODNA ZA @IVOT
Koga se postavuva pra{awe, dali ima `ivot na nekoja druga planeta,
vtoroto pra{awe e dali ima voda. Zo{to?

Sporedi go tvojot zaklu~ok so na{ite zaklu~oci!
^ovekot i `ivotnite ne mo`at bez voda. Vodata slu`i za izgradba na
teloto, za rastewe, pomaga vo vareweto na hranata, vo odr`uvawe postojana
temperatura na teloto i sl.
Ako hranlivite materii ne se rastvoreni vo voda, rastenijata ne mo`at da
ja primat hranata.

Koga e `e{ko, so
{to se ladi{?

Koga gubi{ golema
koli~ina voda, ti
dehidrira{ (gubi{
te~nost). Toga{ ti e
potrebna lekarska
pomo{.
49

‡Vnimavaj na bojata. ‡Zemi eden sad so voda i zagrevaj go do vriewe! [to zabele`a? ‡Vo eden sad nalej voda i stavi go vo zamrznuva~! ‡Edna kocka mraz od zamrznuva~ot. Ti samo nabquduvaj i zapi{uvaj. treba da ja vkusi{! ‡Bidi trpeliv i vnimavaj {to se slu~uva so vtoriot i so tretiot obid. vnesi vo zatoplena prostorija. na vkusot i na mirisot na vodata.PLANETATA ZEMJA E PROMENLIV SISTEM SOSTOJBI NA VODATA Zada~i za istra`uvawe: Vo kakva sostojba se sre}ava vodata? Prviot obid raboti go na ~as ili pod kontrola na vozrasen. Za da go napravi{ toa. 50 .

умира во лето и расте со коренот нагоре? 3. Vodite od Ohridskoto Ezero istekuvaat preku Crn Drim. Што живее во зима . bez miris i bez vkus. pominuva vo cvrsta sostojba (mraz). GATANKI 1. A. vo nevidliva vodena parea se vika isparuvawe. pominuva vo gasovita sostojba. moriwa.PLANETATA ZEMJA E PROMENLIV SISTEM Sporedi go tvojot zaklu~ok so na{ite zaklu~oci! Vodata e bez boja. nekoi ezera). na 100 stepeni Celziusovi. Не сум река . Ne{to pove}e: Na 0 stepeni vodata od te~na. Ja ima nasekade i bez nea nema `ivot. Vodata mo`e da ima tri sostojbi ili formi: te~na. Vo prirodata se sre}avaat iste~ni ( reki) i neiste~ni vodi ( bari. vodata od te~na. но летам на небото . Која топка не се одбива ? 51 . Што сум ? 2. cvrsta (mraz) i gasovita (vodena parea). Ovoj premin od vidliva te~na voda. Не сум авион . но сум полн со вода .

i ezero? Kakvi `ivotni i rastenija `iveat vo niv? ‡Pogledaj na globusot kade {to e prika`ana vodata! ‡Pro~itaj {to pi{uva na sinite povr{ini. a kakvi vo ezerata i vo barite! 52 .PLANETATA ZEMJA E PROMENLIV SISTEM OKEAN ‡ MORE ‡ EZERO Zada~i za istra`uvawe: Koja e razlikata me|u okean. more. REKA .IZVOR Do kakov zaklu~ok dojde? ‡Razgledaj ja slikata i sam dojdi do zaklu~ok za toa kakvi `ivotni i rastenija ima vo moriwata .

so mirna ili bavnodvi`e~ka voda. Ako se sozdadeni od prirodata se vikaat prirodni. Moreto e pomala. Za slatkovodnite rastenija i `ivotni. boja i miris e ista kako vodata za piewe. Ezerata se golemi prostranstva. vo solena voda? 53 . `ivotna sredina im e slatkata voda. Ima kotlinski i planinski ezera. no e vo sklop na okeanot. postojana povr{ina so solena voda. a ako se sozdadeni od ~ovekot se vikaat ve{ta~ki ezera. Pastrmkata ne mo`e da `ivee vo solena voda. postojana povr{ina ispolneta so solena voda. Naj~esto vodata vo ezerata. Na nekoi `ivotni i rastenija `ivotna sredina im e zastojanata slatka voda (bara). Solenata voda ne e nejzina `ivotna sredina! Mo`e li pastrmkata da `ivee vo more. @ivotna sredina na rastitelniot i `ivotinskiot svet Solenata voda od okeanite i moriwata pretstavuva `ivotna sredina za rastitelniot i za `ivotinskiot svet {to `ivee vo niv: (hrana. i zatoa `iveat vo ezerata i rekite. prostor). po vkus.PLANETATA ZEMJA E PROMENLIV SISTEM Sporedi go tvojot zaklu~ok so na{ite zaklu~oci! Okeanot e ogromna. Pove}e moriwa go pravat okeanot. no pomali od moriwata.

Izvorot mo`e da bide so mnogu i so pomalku voda. se koristele za gradewe na vodenici. Zapi{i {to si zabele`al! Sporedi go tvojot zaklu~ok so na{ite zaklu~oci Priroden tek na voda {to te~e niz re~no korito. Rekite igraat golema uloga vo `ivotot na lu|eto. se vika izvor. Kako i dosega. koristi gi enciklopediite i znaeweto na vozrasnite. Otvor na zemjinata povr{ina. Poseti izvor. zagradeno so bregovi ( lev i desen breg). a {to reka? 1. istra`uvaj od kade doa|a taa! 2. So vodata od rekite se navodnuvalo poleto. na hidrocentrali za dobivawe na elektri~na energija i dr. Ako vo tvojata blizina ima reka. Vodata na rekite doa|a od izvorite i od nadzemni vodi (od topewe na sneg i do`dovi).PLANETATA ZEMJA E PROMENLIV SISTEM IZVOR I REKA Zada~i za istra`uvawe po grupi: [to e izvor. Izvori ima i pod povr{inata na ezerata i moriwata. 54 . No mo`e da bide i povremen. Zatoa. nekoga{ da ima voda. a nekoga{ da nema voda. se vika reka. od kade {to izleguva podzemnata voda na povr{inata. Toa zavisi od rezervite pod gornata povr{ina na zemjata. u{te od mnogu odamna `iveali{tata (naselbite) se gradele pokraj reki.

Razgovaraj so nastavnikot za toa {to poka`uva belata boja na globusot! Sam dojdi do zaklu~ok kolkavi se tie povr{ini! Potseti se od istra`uvawata „ Vo kakva sostojba e vodata“. Razmisli {to zna~at zborovite „ Ve~en mraz“! Razmeni mislewa so drugar~iwata vo oddelenieto. }e zabele`i{ i bela boja.PLANETATA ZEMJA E PROMENLIV SISTEM VE^EN MRAZ Zada~i za istra`uvawe: Kade ima ve~en mraz? Razgledaj go globusot. 55 . Pokraj boite {to gi ozna~uvat kopnoto i vodata.

ima mesta pod ve~en mraz. barite i ezerata bi zamrznuvale od dnoto kon povr{inata. Mraz od 9l voda go ispolnuva prostorot na sad za deset litri. Ima ptici i `ivotni {to se hranat od moreto. najmra~en del od zemjinata topka. barite i ezerata zamrznuva prvo najgore. bi se promenila klimata vo svetot. pa postepeno odi nadolu. Vodata vo rekite. . se uverivte na atlasot. pred pove}e milioni godini. koi plovat po moreto i pretstavuvaat golema opasnost za brodovite {to plovat po moriwata vo blizina na zamrznatite mesta. Antarktik e petiot kontinent na zemjata. Mnogu lu|e mislat deka ledenoto doba e minato. a `iviot svet vo vodata bi izumrel. Od topeweto na mrazot se oddeluvaat pogolemi par~iwa mraz. @itelite na Grenland sè u{te `iveat vo ledeno doba. li{ai. za edna devetina . Toj period e nare~en ledeno doba. I denes. Predelite pokrieni so mraz pretstavuvaat `ivotna sredina za nekoi rastenija i `ivotni. zaradi klimatskite promeni po~na pobrzo da se topi mrazot od ozna~enite mesta na globusot. Koga vodata od rekite. Nau~nicite smetaat deka toa e rezultat od negri`ata na ~ovekot. Toj e najstuden. zemjata bila pod debel sloj na led (mraz).PLANETATA ZEMJA E PROMENLIV SISTEM Sporedi go tvojot zaklu~ok so na{ite zaklu~oci! Mnogu odamna. Poslednite godini. 56 Zamrznatata voda se {iri. Od `ivotinski i od rastitelen svet ima samo najprimitivni su{testva: mov. santi. od brzoto zagaduvawe na vodata i na vozduhot.

PLANETATA ZEMJA E PROMENLIV SISTEM PRIRODNI POJAVI Zada~i za istra`uvawe vo parovi: Koi prirodni pojavi gi zabele`a? Vo prirodata se sre}avaat mnogu prirodni pojavi. Opredeli {to }e nabquduva{! Spored toa }e podgotvi{ i materijali za proveruvawe i ispituvawe. dvi`eweto na Mese~inata i na Sonceto vo tekot na denot. grmeweto. dvi`eweto na Sonceto i Mese~inata.. taa }e te~e kon poniskiot del. svetkaweto itn. 57 . Sporedi go tvojot zaklu~ok so na{ite zaklu~oci! Prirodni pojavi se: menuvaweto na godi{nite vremiwa. Primer: Zo{to vodata te~e? Ako stavi{ voda na ramen prostor. Zna~i. taa }e se razlee. do`dot. tekot na rekite. Sekoj den mo`e da se nabquduva tekot na rekite. i ostanuva na istoto mesto. Ako stavi{ voda na malku nakoseno mesto. zamrznuvaweto. grmotevicite i svetkaweto. do`dot. dvi`eweto na vozduhot. za vodata da te~e potrebno í e odredeno nakosuvawe.

sad so voda za zagrevawe. preku obidi. Eksperimentot go izveduva{ vo u~ili{te ili vo prisustvo na vozrasen ~len od semejstvoto. Zapi{uvaj sè {to }e zabele`i{. 58 . ‡Na gorniot del na kapakot stavi }esa so mraz. Toa {to }e go pro~ita{. GRAD Zada~i za istra`uvawe: Kako se sozdavaat oblak. DO@D. proveri dali e vistina. do`d. }esa so mraz. sneg i grad? Potrebno e da nabavi{: enciklopedii za prirodata. Tvoite istra`uvawa sporedi gi so isra`uvawata na drugite grupi. staklen kapak. ‡Pro~itaj kako nastanuvaat ovie prirodni pojavi. ‡Zagrevaj sad so voda do stepen na vriewe ( da isparuva vodena parea). Po kratko vreme podigni go kapakot. SNEG. Pokrij go sadot so staklen.PLANETATA ZEMJA E PROMENLIV SISTEM PRIRODNI POJAVI OBLAK. laden kapak.

i toga{ gradot nanesuva golema {teta. oblacite mo`at da bidat niski. vozduhot so vodenata parea se ladi i se zgusnuva. Gradot nastanuva so zamrznuvawe na vodenite kapki. Spored toa. sredni i visoki. Majstorija na prirodata se i {arite {to preku zima se pravat na prozorcite. Snegot nastanuva koga vo atmosferata se zamrznuva vodenata parea. na koja viso~ina se stvoreni. na zemjata pa|aat ledeni top~iwa. Oblakot pretstavuva zgustena vodena parea. Toa e vodena parea zalepena na ladnite stakla 59 . Kapkite zamrznuvaat i pa|aat vo forma na top~iwa grad.PLANETATA ZEMJA E PROMENLIV SISTEM Sporedi go tvojot zaklu~ok so na{ite zaklu~oci! Topliot vozduh poln so vlaga. ote`nuvaat i pa|aat na zemjata kako do`d. ne mo`at da se najdat ni dve isti. koja isparila od po~vata i vodenite povr{ini na zemjata. Vodenite kapki se povrzuvaat edna so druga. Od dvi`eweto na vozduhot kristalite letaat gore‡ dolu. Mo`e da dojde do slepuvawe na pove}e takvi top~iwa. Snegulkata e samo zamrznata kapka voda. se kreva nagore. Nastanuvaat mali kristali. naj~esto proprateni so grmotevici. pa se sobiraat i se lepat edna za druga. koi pa|aj}i kon zemjata pominuvaat niz studen vozdu{en bran. Sne`inkite spa|aat vo najubavite {estokraki majstorii na prirodata. Od site snegulki. Vodenata parea se pretvora vo sitni vodeni kapki. Koga }e stigne do izvesna viso~ina. Za vreme na golemi gore{tini.

Vo edna suva ~a{a stavi studena voda ( od ladilnik ili so mraz). razgovaraj so vozrasnite oklu tebe. Site tvoi sogleduvawa sporedi gi so drugite ~lenovi od grupata ili so ~lenovite od drugite grupi.PLANETATA ZEMJA E PROMENLIV SISTEM PRIRODNI POJAVI MAGLA. pobaraj na internet. Po deset minuti izvadi ja i ka`i {to zabele`a. SLANA Zada~i za istra`uvawe: Kako nastanuvaat maglata. 1. rosata i slanata? Za da dojde{ do odgovori koristi enciklopedii. ROSA. 60 . voda i mraz. Podgotvi: ~a{a. ^a{ata so vodeni kapki nabrzina stavi ja vo zamrznuva~. [to zabele`uva{ na nadvore{niot del od ~a{ata? 2.

‡Rosata ne pa|a. Koga toj vozduh }e dojde vo dopir so postudena povr{ina‡ rastenija. Maglata e oblak {to se nao|a blisku do povr{inata na zemjata. Slanata ja so~inuvaat zamrznati kapki rosa. poln so vodena parea. gi zamrznuva i tie se pretvoraat vo kristali.. {to gi nau~iv. zatoa {to vozduhot od den na den sè pobrgu se ladi. predmeti‡ vodenata parea {to se nao|ala vo vozduhot ostanuva na tie povr{ini vo forma na kapki. Za da ima rosa treba da ima topol vozduh. Vozduhot vo sebe sodr`i vodena parea. magla.PLANETATA ZEMJA E PROMENLIV SISTEM Sporedi go tvojot zaklu~ok so na{ite zaklu~oci! Nema nikakva razlika me|u oblacite visoko na neboto i maglata nisko nad zemjata. i da dojde vo dopir so ladna povr{ina. sneg. Toa e rosa. Prirodnite pojavi: do`d. ^esto }e se slu{ne me|u lu|eto: „Padna rosa“. Potopliot vozduh sodr`i pogolemi koli~ini vodena parea. Naj~esto magla ima vo esen.. se delo na vodata i vozduhot! ^ie delo se prirodnite pojavi koi gi istra`uvavme? 61 . Ako pomine mnogu laden vozduh nad rastenijata i predmetite {to imaat vodeni kapki vrz sebe. Slanata im nanesuva golemi {teti na rastenijata vo esen i na ranite rastenija vo prolet. nalepeni na rastenijata i na predmetite.

Ponesi: tetratka. moliv. po mo`nost i fotoaparat. blok za skicirawe. Sporedi go tvojot zaklu~ok so na{ite zaklu~oci! 62 . Podgotvi si gi pra{awata {to saka{ da im gi postavi{ na meteorolozite. Sporedi go so nivnite informacii! Iskoristi go prisustvoto na meteorologot za narednata nastavna edinica: „ Aktivnosti na lu|eto vo zavisnost od promenite na godi{nite vremiwa“. Пra{aj za{to se menuvaat godi{nite vremiwa. Ponesi go tvojot kalendar na vremeto {to go vodi{ vo ovoj period.PLANETATA ZEMJA E PROMENLIV SISTEM POSETA NA METEOROLO[KA STANICA Zada~i za istra`uvawe: Za {to slu`i meteorolo{kata stanica? Poseti ja najbliskata meteorolo{ka stanica.

Meteorolozite ispituvaat: vla`nost na vozduhot. vla`nosta i dvi`eweto na vozduhot. Pod vlijanie na Sonceto doa|a do isparuvawe.. sila i pravec na veterot (veterot e dvi`ewe na vozduhot).PLANETATA ZEMJA E PROMENLIV SISTEM Vreme e zaedni~ko ime za atmosferskite priliki. Sekoja meteorolo{ka stanica e povrzana so drugite metorolo{ki stanici vo zemjata i vo svetot. Se zagreva i vozduhot i nastanuva struewe (dvi`ewe) na vozduhot. kako i do informacija za brzite i bavnite promeni na klimata na povr{inata na zemjata. Koj e vinoven {to vremeto e toplo ili ladno? 63 .. toa sekojdnevno se menuva. a toa pak e povrzano so zagrevaweto na vozduhot od Sonceto. Za menuvaweto na vremeto vlijae: razli~nata zagreanost. Kako znaat meteorolozite. i sè drugo {to mo`at da iskoristat za da dojdat do realna meteorolo{ka slika za vremeto. Vo meteorolo{kite stanici ima mnogu aparati koi gi sledat vremenskite promeni vo edna oblast. temperatura na vozduhot i po~vata. no najva`ni se Sonceto i vozduhot.. pratena vo tekot na podolg vremenski period. vla`no. studeno. Taka se doznava za vremeto po{iroko. suvo. kakvo }e bide vremeto? Mnogu raboti vlijaat na promenite na vremeto. Klima e srednata vremenska sostojba. Toa mo`e da e: toplo.

3. 2. Razgovaraj so roditelite. 64 . Od prestojot vo meteorolo{kata stanica. za aktivnostite na lu|eto vo zavisnost od promenite na vremeto. Proveri {to si zapi{al za postavenata dolgoro~na zada~a.PLANETATA ZEMJA E PROMENLIV SISTEM AKTIVNOSTI NA LU\ETO VO ZAVISNOST OD PROMENITE NA VREMETO Zada~i za istra`uvawe: Koi aktivnosti gi imaat lu|eto vo razli~ni vremenski periodi? 1. so nekoj zemjodelec i so sto~ar. potseti se {to ima{ zapi{ano za promenata na godi{nite vremiwa.

Vo esen vremeto po~nuva da zaladuva. a slobodnoto vreme go pominuvaat vo priroda. A dosega nau~ivte i deka site promeni nastanuvaat zaradi zagrevaweto na vozduhot i zemjata od Sonceto. Zemjata pove}e denovi e pokriena so sneg i mraz. za rasaduvawe na rasad od toplite lei. no gi pokrivaat i zagrevaat toplite lei. ezerata i moriwata. Sigurno ste slu{nale deka zemjinata topka se vrti okolu Sonceto. Toa ni najavuva deka se bli`i zimata. glavna zasluga imaat Sonceto i vozduhot. Lu|eto se podgotvuvaat za proletno orawe. Lu|eto rabotat na nivite. Vo prolet po~nuva da se zatopluva. Letoto e najtoplo. esensko orawe i seewe. Dopolni ti! Vo zima vremeto e studeno.PLANETATA ZEMJA E PROMENLIV SISTEM Sporedi go tvojot zaklu~ok so na{ite zaklu~oci! Zo{to se menuvaat godi{nite vremiwa? U{te od mnogu odamna lu|eto si go postavuvale toa pra{awe. pravewe na zimnici. stokata ja hranat vo nivnite `iveali{ta. Svoite aktivnosti lu|eto sekoga{ gi usoglasuvaat so vremeto. Lu|eto svoite aktivnosti gi uskladuvaat vo zavisnost od promenite na vremeto. na sneg. Zna~i. 65 . pro{etki vo prirodata. Aktivnostite na lu|eto se pomali na nivite i pasi{tata. Stokata pase na livadite. Lu|eto se razladuvaat pokraj rekite. Se pravi proletno ~istewe na ku}ite. Lu|eto svoite aktivnosti gi naso~uvaat na: sobirawe na plodovite. Ima najmnogu son~evi denovi. seewe. i za promenata na godi{nite vremiwa. Slobodnoto vreme se koristi za pro{etki vo prirodata. pokraj drugite uslovi koi }e gi u~ite vo po pogornite oddelenija.

66 . Bez vozduh i voda nema `ivot. Znam {to e reljef i znam da go napravam od glina.. za atmosferata i za vodata. slana. sneg.PLANETATA ZEMJA E PROMENLIV SISTEM [TO NAU^IV? Zemjata e promenliva planeta . Nau~iv za prirodnite pojavi: do`d. Povr{inskiot sloj na zemjata se vika po~va. Nau~iv za vozduhot. sostavena od karpi.. Aktivnostite na lu|eto se zavisni od promenite na vremeto.

умира. пластика . Роботот е неживо суштество кое. Но. 67 . се движи . па дури е способен и да произведе нови работи .. се храни ( од енергијата ) . ако не се менува однадвор . Каменот останува непроменет . а кои за роботот ? Што е живот ? –Размисли и наведи примери ! Каква е разликaта меѓу камен и растение? –Земи камен во едната рака и растение во другата . Тој може да ја смени својата форма само под дејство на природните сили . исто така. завртки и од некои други механички делови . се движи . ако го расклопиме. ќе видиме дека е составен од метал . Живите суштества вршат разни функции.. на пример : Птицата лета. Најдобар начин да се разбере поимот живот е да се направи споредба со живо и неживо суштество . Растението расте и се развива . јаде . Каменот останува вечно статичен. Разгледај ги внимателно и кажи што можеш да забележиш. се размножува .@IVIOT SVET VO PRIRODATA РАЗЛИКИ МЕЃУ ЖИВАТА И НЕЖИВАТА ПРИРОДА Активност на учениците: Набqудувај ја сликата внимателно ! Кои карактеристики можеш да ги наведеш за птицата .

сонцето. 68 Работни задачи: 1. куќите – сите тие се дел од неживата природа. животните и човекот се дел од живата природа . Овие особини тие им ги пренесуваат на своите потомци преку гените . почвата. како најсовршено живо суштество .животни АКО САКАШ ДА ЗНАЕШ ПОВЕЌЕ ! Еволуција е способност за приспособување кон промените во животната средина . Ген се дефинира како единица на наследен материјал. Водата. Залепи ги во албум. ~овек . карпите. Човекот ја ползува неживата природа како животна средина. Изработи жива и нежива природа од различни материјали ( зрнести плодови . воздухот. Но постои и голема поврзаност меѓу живата и неживата природа. Растенијата. Што научив? Постојат разлики меѓу живата и неживата природа . слики и други видови на материјал)! . Него го сочинуваат растенијата . кој се пренесува од една до друга генерација . растение . Собери примероци од жива и од нежива природа .@IVIOT SVET VO PRIRODATA СПОРЕДБА НА ЖИВ ПРЕДМЕТ СО ЖИВО СУШТЕСТВО карактеристика сложеност функционирање повторливост надразливост сопствен развој Нежив предмет многу мала ретко или никакво не не не Живо суштество многу голема постојано да да да На Земјата постои жив свет . способност на живите суштества да се наоѓаат во подобри или полоши услови во однос на средината . реките. животните и човекот. 2.

@IVIOT SVET VO PRIRODATA РАЗЛИКИ МЕЃУ РАСТЕНИЈАТА И ЖИВОТНИТЕ Потсети се ! Во која природа спаѓаат растенијата и животните ? Со што се хранат животните ? Каква храна користат растенијата ? Како се движат животните? Можат ли растенијата да се движат ? Сигурно се подсетивте дека. на растенијата им се потребни вода и хранливи состојки . растенијата обично се вкоренети на едно место . Разгледај ги внимателно сликите и одговори: –Во што се разликуваат растенијата од животните ? –Како се движат растенијата ? –Како се движат животните ? 69 . Тие можат да создаваат енергија од сончевата топлина . Овој процес се нарекува фотосинтеза . Може ли да се замисли животот на човекот без растенија и животни? Размисли и одговори ! Во погорниот пример видовме дека животните и растенијата се хранат на различен начин . растенијата можат да прават нешто што животните не можат. Додека животните сами можат да се движат и да ја пронајдат својата храна или да најдат нови области со вегетација . Сепак. како и на животните. и на растенијата им е потребна храна за да опстанат и да растат. Покрај светлината.

Заеднички особини движење исхрана растење дишење Животни Имаат органи. одн. Сами создаваат храна. Се движат со промена на положбата . Животните што живеат на копно го вдишуваат воздухот низ ноздри . Бараат храна. Поголем број животни имаат нозе што им помагаат во движењето . Знаеш ли дека? Животните се приспособиле скоро на сите видови живеалишта.@IVIOT SVET VO PRIRODATA Повеќето животни ја примаат храната преку устата. со крилја (екстремитети). Сите животни имаат развиен систем за излачување . постојат многу видови животни ! 70 . ШТО НАУЧИВ ? Растенија Немаат органи. Не реагираат на дразби. Се движат со нозе. Мускулите овозможуваат животното да се движи во порага по храна . Реагираат на дразби. а некои дури целиот свој живот го поминуваат во внатрешноста на телото на други животни! Според условите во кои живеат.

За да растат и да се развиваат потребни им се плодна почва . Затоа. Многу животни чие тело е покриено со крзно . Доколку имаат потреба. На пониски температури и без влага тие растат многу бавно или воопшто не растат . Работни задачи: 1. II група : Набљудувај едно растение. Никнуваат за две до три недели. како што се кактусите . Во зависност од живеалиштето тие се движат на разни начини . залепи ги во албумот(претходно добро исуши ги) и запиши го нивното име . тогаш го менуваат . со промена на годишните времиња го менува крзното за што помалку да се забележуваат во околината. Се храни со растенија (морков . За тоа им служат деловите на телото ( нозе . влажноста на воздухот и земјата имаат големо влијание за растењето на растенијата . но може да се чува и во домашни услови . зелка). во областите (пределите) со вечен снег и мраз нема растителен свет . Способноста за движење им овозможува да одат во потрага по храна или да се одбранат од непријателот . сончева светлина и топлина . како и во пустините . Какво е? За колку време ќе порасне? Кои се неговите основни услови за живот? Зајачето живее во шумата . перки ). а за да пораснат и да расцветаат потребни им се околу 30 дена . Животните имаат свое живеалиште . животна средина ). Се размножува со двајца родители .@IVIOT SVET VO PRIRODATA КАРАКТЕРИСТИКИ НА ЖИВИТЕ СУШТЕСТВА Задачи за истражување: I група : Одбери едно животно и во вид на извештај запиши ги сите негови карактеристики ( исхрана . каде што има само добро прилагодени растенија. кое успева во твојата околина . Спореди ги твоите заклучоци со нашите! Температурата . размножување . Украсните цвеќиња во дворовите се засадуваат од семе. Собери растенија што успеваат во твојот крај. 71 . крилја. движење. вода . како што е зајакот. Се засадуваат во пролет .

а другата поклопи ја со кутија ! Што се случува со растението по 1 недела? растение изложено на природна светлина редовно полевање со вода bez вода растение кое не е во допир со природна светлина od vnatre{nata strana 72 od nadvore{nata strana . а другиот во сад на кој нема отвор! Набљудувај ги и кажи што ќе се случи по извесно време! III група : Во два сада засади неколку зрна грашок! Едниот сад нека остане на собна температура. Едното растение редовно полевајте го со вода. а другото не! Што ќе се случи по две недели ? II група : Обиди се да фатиш инсекти од околината ( мува. пеперуткаа).Едnиот инсект стави го во сад прекриен со густа мрежа. а другиот стави го на надврешната страна од прозорецот! Што ќе се случи по две недели? IV група : Искористи две од израснатите растенија од првата задача! Едната саксија нека остане на истото место како и до сега.@IVIOT SVET VO PRIRODATA ВЛИЈАНИЕ НА УСЛОВИТЕ ЗА ЖИВОТ ВРЗ ЖИВИОТ СВЕТ Задачи за истражување : I група : Искористете ги засадените растенија од првата задача . бубамарa.

а инсектот што се наоѓаше во садот со мрежниот отвор преживеа затоа што во тој сад постојано струеше воздух (кислород) . Растението во саксијата која беше во ладилникот не израсна . која имаше експеримент со инсекти. Во телото на секое живо суштество се случуваат низа хемиски и физички процеси што помагаат да се одржи животот . Растенијата бараат топлина за да можат да растат и да се развиваат . Без воздух нема живот . Водата . воздухот . свенало и се исушило. растението кое беше ставено во просторија каде нема сончева светлина. дојде до заклучок дека во саксијата која беше на собна температура изникна растение . на кое не му беше ставано вода. листовите му беа многу тенки и со светло зелена боја. Условите во животната средина можат да го ограничуваат животот на живите суштества . Без вода нема живот . која го изведуваше експериментот со израснатите растенија. Второто растение. сончевата светлина и топлина. Третата група. Четвртата група. 73 .@IVIOT SVET VO PRIRODATA До каков заклучок дојде? Првата група дојде до заклучок дека растението кое се полева со вода расте и се развива . дојде до заклучок дека сончевата светлина влијае на растењето и развивањето на растенијата. Втората група. која имаше задача да засади грашок. заклучи дека инсектот што беше во садот без отвор умре. темно зелена боја . За разлика од него. и почвата претставуваат еден нераскинлив ланец. Растението што имаше доволно светлина растеше и бојата на неговите листови беа со силна .

Работни задачи : Светлината е една од основните дразби за растенијата затоа што им ја обезбедува потребната енергија за вршење фотосинтеза. Како растенијата успеале да ги населат сите предели на Земјата со различни услови на живот ? 2. Ако нема вода ќе нема ниту растенија. а како растенијата . Објасни ! 74 . 1. Воздухот е потребен за дишење. односно за размена на материи. Како се хранат животните . односно за создавање храна ..@IVIOT SVET VO PRIRODATA Секое живо суштество расте. ниту животни . се развива и се приспособува на различните услови во средината во која живее .

Што јадат животните? Со своето другарче направи запис за следниве задачи: 75 . Обиди се да пропуштиш еден од оброците! Што ќе почувствуваш? 2. Задачи за истражување : ( Работа во парови) 1. Каква храна користат растенијата? 4.@IVIOT SVET VO PRIRODATA НЕОПХОДНОСТ ОД ХРАНА КАКО ИЗВОР НА ЖИВОТ Да се потсетиме! Растенијата сами ја создаваат храната. за разлика од животните кои мораат сами да си обезбедуваат храна. Со што се храни човекот? Каква храна најчесто користи? 3.

Тие се внесуваат само преку исхраната . запиши ги основните услови кои се извор на неговиот живот! 76 . Преку исхраната живите суштества ја обезбедуваат потребната материја за добивање енергија. растење. размножување). Од претходните активности и истражувања за живите суштества.@IVIOT SVET VO PRIRODATA Што научивме? Освен водата. 2. развивање. за да постои живот потребна е и храна . сончевата светлина и топлината. Витамините се потребни за живот . Работни задачи : 1. дојде до некои сознанија. воздухот. Човекот во исхраната користи храна од растително и од животинско потекло. која пак им е потребна за да го одржуваат својот организам . Спореди го твојот заклучок со нашите заклучоци! Живите суштества се хранат со материи од надворешната средина и ја користат за создавање на своите органи и за вршење на функции. Нив организмот не може да ги создаде. од корените на растенијата до устата на животните . Одбери едно живо суштество и na ~asot po makedonski jazik. Храната претставува извор на животот . Во природата постојат многу начини за обезбедување храна. Животните се хранат со растенија и со живи организми. Организмот ја користи храната за вршење на своите животни функции (движење. во вид на извештај.

@IVIOT SVET VO PRIRODATA РАСТЕЊЕ И РАЗМНОЖУВАЊЕ КАЈ РАСТЕНИЈАТА И ЖИВОТНИТЕ Потсети се ! 1. со помош на човекот и сл. за колку време изникна растението ? 3. Има растенија што се размножуваат со поленот од цветот . кое има корен. Тој процес се вика опрашување. стебло и листови. Постави му прашања за начинот на исхрана и за размножувањето! Како ја одржуваат природната средина во аквариумот? II група: Посети живинарска фарма! Набљудувај како се размножуваат кокошките! Со што се хранат? Во какви услови живеат? Разговарај со одговорно лице и запиши ги сите нови информации ! 77 . кога вршевме набљудување и истражување. Тоа може да се изврши со ветер. Кои се органите на растението ? Заклучок Од зрно семе израсна убаво растение. Задачи за истражување: I група: Посети продавница за риби и набљудувај ги рибите во аквариумот! Поразговарај со човекот кој е задолжен да се грижи за нив . со помош на инсекти. преку вода. Што ни е потребно за да засадиме растение ? 2. Во првата задача.

Рибите се хранат со мали животни: ракчиња . наречен кавијар. за разлика од домашните услови. Тие јајца се полагаат на побезбедни (скриени) места или меѓу растенијата . За заштита на живината од заразни болести се врши вакцинација . Направи албум во кој ќе собираш и ќе залепиш слики од разни видови на риби и останати домашни животни. пијавици и друго . во периодот од мај до август . Во живинарските фарми се полагаат јајца во инкубатор. каде на јајцата лежи кокошка наречена квачка.@IVIOT SVET VO PRIRODATA Истражувајќи дојдов до следниве знаења: Главната улога на животните е продолжување на видот . Во инкубаторот температурата е иста како и кога лежи квачката врз јајцата. По 21 ден се изведуваат пилиња. а другите за месо . и велиме дека рибата се мрести . Рибите се размножуваат на тој начин што рибата (женка) полага неколку илјадници јајца (икри). Од пилињата се врши одбирање : понапредните се одвојуваат и се одгледуваат за несилки . Од нив потоа се развиваат млади риби . црви . Во исто време мажјакот ги полева јајцата со бела млеч и настанува нивното оплодување. За да не заболи живината – ветеринарите преземаат мерки за уништување на паразитите . Направи сам! Знаеш ли дека: Од икрата на многу риби се прави многу вкусен и скап деликатес. Запиши ги нивните имиња ! 78 .

Кога стоиме на семафор. Каква е по вкус чоколадата и како тоа го откриваме? Знам! Кога некој го изговара моето име. како знаеме кога треба да го поминеме пешачкиот премин? 4. Кога стојам на семафор. А кога е запалено црвеното– стојам.@IVIOT SVET VO PRIRODATA НАРУШУВАЊЕ НА ФУНКЦИЈАТА НА ОРГАНИТЕ ПРИ СИЛНИ ВЛИЈАНИЈА Размисли и одговори! 1. Задачи за истражување: ( работа во парови ) 1. гледам во него и чекам да се запали зеленото светло за да поминам . Ако во зима се облечам лесно. Како дознаваме дека некој го изговара нашето име . Што чувствувате? На крај. ставете две – три коцки мраз во топлата вода . или дека некој нè вика? 2. ќе ми студи . Што забележувате? 79 . Тогаш ќе осетам дека е блага . тоа го слушам . Телото го чувствува ладниот воздух и ниските температури . Што чувствувате ? Потоа земете сад со коцки мраз и допрете ги . Земете една чаша со топла вода ! Ставете ја раката во водата . или вика по мене. Чоколадата ке дознаам каква е по вкус кога ќе ја ставам во устата . Што чувствуваме на телото во зима кога сме лесно облечени ? 3.

па автоматски реагираме и ја тргаме раката од огинот . Спореди го твојот заклучок со нашите заклучоци! Сите овие промени ги чувствувате со сетилата за допир (рака) . На таков начин реагираат и останатите сетила. сетилата праќаат сигнали до мозокот. Мозокот е контролен центар на телото и одговорен е за размислување. Тој праќа и прима пораки во вид на електрични сигнали до кората на големиот мозок. Тој е кисел. за слух (уво) и со сетилото за вид (око) . ќе го почувствуваме неговиот вкус со дел од јазикот . за вкус (јазик) . дадени во погорните примери и задачи за истражување. кога со раката ќе допреме нешто врело. за разлика од миризбата во тоалетот. Миризбата од парфемот е пријатна . Во него се сместени сите сетила. за помнење. за говор и за чувствата. Како се чувствуваш кога ќе помирисаш шишенце од парфем? А каков е мирисот кога си во тоалет? Како ќе изреагираш ако во кујната твојата мајка пече лути пиперки ? Ако исцедиме лимон во устатата. Телото врши и автоматски активности за кои мозокот не одлучува свесно . Таква е работата на срцето и рефлексните активности. сo сетилото за мирис (нос) . која е непријатна . 80 .@IVIOT SVET VO PRIRODATA Топла вода Сад со мраз Мразот почнува да се топи. Така на пример.

Штити ја кожата од изгореници. Одмарај ги очите на зеленило и чист воздух . grav. Редовно одржувај хигиена и не ги чепкај ушите со тврд предмет. удари . Не седи во затворени и загадени простории . Одржувај хигиена . Vo staklenoto {i{e stavi go orizot. замрзнување i од силни удари . Не читај и не пишувај на слаба светлина . [to zabele`uva{? Dali ima ~uden vkus? ‡[tom go pu{ti{ nosot.oriz. 2. Избегнувај силни звуци и врева. Koj zvuk e poprijaten? 81 .Potreben materijal: par~e ~okolado. vkusot }e bide ist kako porano. Ако почувствуваш болка на сетилните органи. Potreben materijal: stakleno i plasti~no {i{e. Zatni go nosot so dva prsta i izedi go ~okoladoto. побарај помош од лекар! Работни задачи : 1. pa poleka protresuvaj gi. лути и смрдливи миризби . Не се наведнувај многу над книгата и гледај телевизија од подалеку .@IVIOT SVET VO PRIRODATA СОВЕТИ ЗА НЕГА И ХИГИЕНА НА СЕТИЛНИТЕ ОРГАНИ Чувај ги очите од нечистотија . a vo pasti~noto stavi go gravot. Не го чепкај носот со прсти и заштитувај се од настинки . Избегнувај остри.

но нашите тела имаат и други потреби. Третиот ден обиди се да јадеш само месо! 5. 82 . За правилен и здрав развој на телото потребно е да се внесува урамнотежена исхрана . Наредниот ден обиди се со зеленчук! 4. Сè до седмиот ден постојано. со точни количини шеќери(јагленохидрати). како најсовршено живо суштество. витамини. протеини. За да бидеме сигурни дека внесуваме сè што ни е потребно . за да се снабдат со енергија. јади едноврсна храна! Спреди ги твоите заклучоци со нашите! Човекот. Речиси секоја храна може да обезбеди одредено количество енергија . На луѓето им е потребна одредена количина храна секој ден. масти. Ќе можеш ли да издржиш цел ден да не вкусиш ништо друго освен овошје? 3. при тој избор треба да внимава што и колку јаде! Човековиот организам не е навикнат на еднолична исхрана. минерали. се храни така што сам си обезбедува храна по сопствен избор . Во текот на една недела обиди се да внесуваш едноврсна храна! 2. во текот на денот. Но.@IVIOT SVET VO PRIRODATA ЗДРАВА ИСХРАНА Задачи за истражување: Како влијае едноличната храна врз здравјето на човекот ? 1. треба да јадеме најразновидна храна .

исто така. Не ги прескокнувај оброците! 2. Овошјето и зеленчукот содржат енергија и голем број важни витамини и минерали . Секогаш кога јадеш.. а не храна ! 6. Честите лекарски прегледи.. Млечните производи содржат состојки што ни се потребни за да имаме здрави коски и заби. додека учиш . Piramida na zdrava ishrana Одбегнувај ги храната и однесувањето илустрирани на врвот од пирамидата! Одбегнувај да јадеш во ситуации кои те наведуваат да јадеш неконтролирано ( додека гледаш телевизија .. и за одржување на нашите коски. дружи се! 83 . оди на прошетки во природата. 4. оризот и во зрнестата храна .. се мерило за тоа колку е здрав нашиот организам. во компирот . Занимавај се со спорт. Немој постојано нешто да грицкаш (на тој начин не знаеш колку си изел). јади овошје! 5. кога гледаш натпревар . Застапени се во месото. vo јајцата . Може да го јадеме свежо. Протеините се потребниПирамида за изградбанаи исхраната обновување на клетките. 3. крв и здрава кожа . мускули. нема да си постојано гладен.@IVIOT SVET VO PRIRODATA Запомни! Храната богата со шеќери (jагленохирати) ни дава енергија . Кога не можеш да издржиш. суво или да пиеме сокови . По јадењето оди на прошетка ! 7. Ако во текот на денот јадеш нормално . Покрај креветот држи книга. седни и користи чинија. конзервирано. Нив ги има во житните производи.) РЕШЕНИЕ: 1. vo рибата.

со хранаta која ти ја користиш! 2. Но. за да можеш правилно да се храниш! 2. не се движат и не вежбаат доволно. Обиди се да најдеш информации од енциклопедии или на интернет страниците. Зошто едни луѓе се подебели од други? Ако со храната внесуваме повеќе енергија отколку што ни е потребно . Луѓето се здебелуваат бидејќи јадат повеќе од потребното. за да дознаеш „Зошто огладнуваме?“ 3. Сепак. Кои минерали им се потребни на луѓето ? Покрај витамините потребни се и минерали. Сега разбрав ! Кога јадам. две личности со многу различна градба може да се сосема здрави . таа се таложи во вид на маснотии. Собери сликички и доврши ја започнатата пирамида. која треба да се јаде секој ден за да се одржи доброто здравје. телото ја користи храната за да создаде енергија . како што се железото за создавање на крвни зрнца и калциумот за здрави коски и заби . телото ја складира како vi{ok od masnotii. што prvo би одбрал? Зошто? ППД е „Препорачана доза“. и. природно луѓето имаат различна форма на телото . Таа се користи за да се опише количината витамини и минерали . 84 . Но. доколку јадеме повеќе храна отколку што ни е потребно.Самостојно направи неделно мени на исхрана.@IVIOT SVET VO PRIRODATA Ако сакаш да знаеш повеќе Задача: Што е ППД ? 1. Од понудена разновидна храна на масата .

–да јадеме овошје и зеленчук во големи количини. По прегледот лекарот точно знае како треба да постапи и што да ни препише на рецепт за лекови. што превзема заболекарот? Да се грижиме за нашето здравје. –Од каква болест сте биле болни? –Кој прв ја забележал болеста? –Каде ве однеле родителите . –да спортуваме. исто така. –да јадеме здрава. тогаш организмот ни сигнализира дека нешто не е во ред со нашето тело . –Како заболекарот го извршува прегледот на забите ? –Доколку иматe расипано запче. разновидна и свежа храна. Лековите со рецептот ги земаме од аптека. – по секој оброк да ги миеме нашите заби. Затоа треба: – редовно да одиме на систематски прегледи и редовно да се вакцинираме. се заведени лековите и дијагнозата која ни ја напишал лекарот . при што покажуваме и здравствена книшка во која. –да одбегнуваме да седиме во непроветрени простории и во простории каде се пуши. За да не дојдеме до заразни и други видови на преносливи болести.37 степени . Доколку таа се покачи пове}е. потребно е да се грижиме за нашето здравје.@IVIOT SVET VO PRIRODATA ХРАНИ СЕ И ЖИВЕЈ ЗДРАВО Задачи за истражување : I група : Со помош на твоите родители измери си ја телесната температура ! Запиши колку изнесува ! II група : Разговарајте со вашите родители. и од кого побарале помош? –Што ви препишал лекарот? –Каде ги купивте лековите? III група : Посети го твојот заболекар! –Направи контрола на твоите заби и побарај совет како да ги зачуваш забите здрави . за да не се разболиме! Споредете ги вашите со нашите заклучоци! Температурата na здрав организам изнесува од 36. Веднаш треба да побараме помош од лекар . за да оздравиме побргу. 85 .

Одбегнувај често да јадеш слатки работи и брза храна! Работни задачи: 1. Види што ми направија твоите слатки ! Водата е извор на животот. Редовно посетувај го својот стоматолог. Запиши едно свое правило за здрав живот! 86 . Не заборавај слободното време да го поминуваш на чист воздух .@IVIOT SVET VO PRIRODATA Грижи се за своето здравје! Пред секој оброк измиј си ги рацете со сапун и одржувај ја својата лична хигиена.

Taa e na{iot dom. e petta po golemina od vkupno devette planeti koi se vrtat okolu Sonceto. EKOLOGIJATA VO SU[TINA E NAUKA ZA RAZVOJOT NA PLANETATA ZEMJA. Na{ata planeta. Nego go ima nasekade okolu nas. koja e malku spleskana na polovite. kometi i meteori. Golem prostor ispolnet so vozduh ja opkru`uva Zemjata..Pogolemiot del od povr{inata na Zemjata e pokrien so voda.@iveam na planetata Zemja! ” Sporedi go tvojot zaklu~ok so na{ite zaklu~oci! Zemjata ima forma na topka. Na toj na~in ja pretstavuva{ formata na planetata Zemja. 87 . ili na karta. ‡Кoja boja najmnogu ja ima na kartata (ili na globusot)? ‡[to mo`e{ da zaklu~i{? ‡Na koja data se odbele`uva Denot na planetata Zemja? So racete napravi krug. Zemjata e planeta na koja ima `ivot. Zemjata. Zaedno so u{te osum planeti i golem broj sateliti. Ostanatiot del e po~va. a potoa poka`i kade se nao|aat i drugi mesta. Treba da se gri`ime zanea i da ja ~uvame.EKOLOGIJA EKOLOGIJATA E NAUKA ZA PLANETATA ZEMJA Rabota vo grupi: 11 Razgledaj gi slikite vo u~ebnikot! ‡Нa globus. isto kako i drugite planeti. kru`i okolu Sonceto. pronajdi ja na{ata dr`ava. Svetlinata i toplinata ja dobiva od Sonceto. Potoa glasno izgovori: .

i na ~asot po matematika bele`ete gi site podatoci za niv (kade `iveat. od kade e zemeno.EKOLOGIJA Zada~i za istra`uvawe : I grupa : Napravete zbirka od kam~iwa. od kade se zemeni. korista od niv). za krilcata na insektite. po~va. korista od niv). od kade se zemeni. za o~ite... 88 . kakva korist imame od nego). So u~enicite razgovarajte za slikite i voo~ete gi razlikite! ‡Podatocite od ova istra`uvawe }e gi koristi{ vo natamo{noto izu~uvawe na ekologijata. III grupa : Napravete zbirka od `ivotni (insekti). za cvetot. Nabquduvajte gi primerocite pod lupa ili pod mikroskop (ako va{eto u~ili{te ima mokroskop) i bele`ete podatoci so crtawe i so tekst za bojata. ‡ zavisno od toa {to nabquduvate. II grupa : Napravete zbirka od rastenija i bele`ete gi site podatoci za niv (kade `iveat. kako se ~uvaat. za `ilite na listovite. negovoto poteklo. i bele`ete gi site podatoci za niv (imeto na predmetot. na~in na ~uvawe.

na vozduhot i uni{tuvawe na {umite). vozduh i hrana ~ista. taa nî hrani ‡ bez voda. na po~vite.EKOLOGIJA EKOLOGIJA Rabota vo grupi: Razgledajte gi fotografiite i donesete zaklu~ok (zagaduvawe na vodite. ^uvaj ja Zemjata moja i tvoja. Sekoja grupa neka se prestavi so svoja parola: I grupa‡ za zagaduvaweto na vodata II grupa‡za po~vata III grupa‡za vozduhot IV grupa‡ za uni{tuvaweto na {umite Sporedi go tvojot zaklu~ok so na{iot zaklu~ok! Ekologijata e nauka {to prou~uva kade i kako `iveat `ivite organizmi i gi prou~uva odnosite me|u organizmite i nivnata sredina. `ivotot na{ nema smisla ! 89 . za{to taa ni daruva. Ekologijata e nauka {to go prou~uva odnosot na ~ovekot kon prirodata i {tetite od zagaduvaweto na ~ovekovata okolina.

I patrola : sobira podatoci za sredinata vo koja `ivee (za ~istotata na u~ili{teto i na ulicata ).EKOLOGIJA PORAKI! Ne go zagaduvaj vozduhot! Stop za fabrikite {to ispu{taat ~ad! Stop za site lu|e {to frlaat otpadoci! nasekade Stop za industriite {to ispu{taat ne~isti vodi! Rabotna zada~a: Vo va{eto oddelenie formirajte eko-patroli . kako i za vodata za piewe. II patrola : sobira podatoci za vodite vo mestoto na `iveewe. kakva {teta nanesuva zagaduvaweto. Eko-patrolite se grupi {to }e pribiraat informacii za ekolo{kite naru{uvawa vo mestoto na `iveewe. 90 . koi merki se prezemaat za da se spre~i zagaduvaweto. IV patrola : sobira podatoci za zagaduvawe na vozduhot. Sekoja grupa }e ima eko-dnevnik vo koj }e zapi{uva od kade poteknuva zagaduvaweto. koi se zagaduva~ite. III patrola : sobira podatoci za {umite i za akciite za po{umuvawe.

po~va. Zada~i za istra`uvawe: 1. sonce i svetlina ? Koi se nivnite zaedni~ki karakteristiki ? 91 . hrana.Nabquduvaj dekorativno rastenie pri normalni uslovi i pri nedostig na voda! [to zabele`a? Zo{to na `ivite organizmi im se potrebni: vozduh.EKOLOGIJA POVRZANOSTA ME\U @IVATA I NE@IVATA PRIRODA DOKA@I ! Vo prirodata sé e povrzano i sé zavisi edno od drugo.

‡teloto im e pokrieno so ko`a. ‡razum. koj go ima vo vozduhot. Potro{uva~i ‡se dvi`at. so rastenija ili `ivotni‡ ‡sami si ja sozdavaat hranata ‡ Proizveduva~i. ‡Se hranat so gotova hrana. Posebni karakteristiki: rastenija `ivotni ~ovek ‡ima govor. Rastenijata sami ja sozdavaat hranata vo svoite zeleni delovi (listot) i zatoa se nare~eni proizveduva~i.EKOLOGIJA Sporedi go tvojot zaklu~ok so na{ite zaklu~oci! 1. ‡ispraveno odi. @ivotnite i ~ovekot se hranat so gotova hrana. Za da sozdadat hrana potrebni im se son~eva svetlina. ‡ispu{taat kislorod. Zaedni~ki karakteristiki na site `ivi organizmi se: a) ra|awe b) di{ewe v) voda i hrana g) razmno`uvawe d) umirawe 2. ‡po boja se zeleni. Potro{uva~i. ‡ne go menuvaat `iveali{te-to. voda i jaglerod dioksid. ‡`ivee so drugi lu|e. Rabotni zada~i: Na ~asot po likovno pretstavi `iva i ne`iva priroda! 92 . pa tie se potro{uva~i.

a `ivotot da mu bide udoben. za ribata ‡vodata. „„ grupa : Sledete gi uslovite za `ivot vo `ivotna sredina na `ivotno. @ivotna sredina ne e samo `iveali{teto.EKOLOGIJA [TO E @IVOTNA SREDINA? Zada~i za istra`uvawe: „ grupa : Sledete gi uslovite za `ivot vo `ivotna sredina na rastenie. Toa e prostorot. za lu|eto‡gradot. odnosno domot vo koj nekoj `ivee. se razmno`uvaat i umiraat. @ivotna sredina na lu|eto e seto ona {to tie go sozdale i {to postoi vo prirodata. `ivotno ili ~ovek. voda. rastat. Toj se trudi taa da bide privle~na i korisna. Rabotna zada~a: Na ~asot po makedonski jazik opi{i ja tvojata `ivotna sredina ! 93 . Sporedi go tvojot zaklu~ok so na{iot! Za zajakot `ivotna sredina e {umata. Sekoe rastenie i `ivotno e prisposobeno na svojata `ivotna sredina. @ivotna sredina e okolinata vo koja `ivee edno rastenie.. Menuvaj}i ja `ivotnata sredina ponekoga{ se zagrozuva `iviot svet vo nea i sopstvenoto zdravje. za krtot‡ po~vata. Toa naj~esto se slu~uva koga lu|eto se trudat da obezbedat pove}e hrana. ^ovekot se trudi `ivotnata sredina da ja prilagodi na svoite potrebi. mestoto kade {to gi nao|a neophodnite uslovi za `ivot ( svetlina . Istra`uvaj ja povrzanosta na rastenieto ili na `ivotnoto so negovata `ivotna sredina i `iveali{teto. okolinata vo koja `ivotnite. se hranat. rastenijata i ~ovekot se ra|aat. toplina.. koga ne vnimavaat kade gradat pati{ta i uni{tuvaat plodna zemja. po~va i vozduh).

`ivotnite i ~ovekot– najgolemiot del od teloto se sostoi od voda. Na toj na~in se uni{tuvaat rastenijata i `ivotnite {to `iveat vo vodata. Bez voda nema `ivot.EKOLOGIJA VODA. a ~ovekot i `ivotnite preku hranata i so vnesuvawe te~nosti. No tie ja gubat vodata.. algite i za drugite vodni `ivotni i rastenija. se razmno`uvaat. Za kogo vodata e `ivotna sredina ? 3. VOZDUH Vodata kako `ivotna sredina Razmisli i istra`uvaj ! 1. detergentite za perewe . Razmisli za negativnoto dejstvo na ~ovekot vrz vodata ! Eko-patrolata {to sobira{e podatoci za vodite neka go pro~ita izve{tajot ! Sporedi go tvojot zaklu~ok so na{iot! . PO^VA. Naj~esti zagaduva~i na vodite se: otpadnite vodi od fabrikite i topilnicite. Kako? [to ~uvstvuva{ koga ti nedostasuva voda? Kako `ivite organizmi ja vnesuvaat vodata ? Rastenijata voda primaat preku korenot. No ima rastenija i `ivotni {to `iveat pokraj voda: {trkot. se hranat. kanalizacijata od doma}instvata.. Kaj site `ivi organizmi ‡ rastenijata. `abata. trskata. Tie `iveat vo vodata. So otpad pokraj vodata }e pridoneseme da ne se naru{at uslovite za `ivot vo vodnata sredina i nema da gi uni{time rastenijata i `ivotnite {to `iveat vo nea . rastat. 2.Taa e `ivotna sredina za ribite.Tie vo vodata di{at. vodnata zmija. 94 . maslata i drugite otpadni materii. Ima li `ivot bez voda? ( seti se za zna~eweto na vodata za `iviot svet ).

so otrovnite gasovi od fabri~kite oxaci i drugi industriski otpadoci. zagaduvawe na po~vata imame i so zgolemena upotreba na ve{ta~ki |ubriva.Zo{to na rastenijata i `ivotnite im e potrebna po~va? 2. Nabroj nekolku rastenija i `ivotni na koi po~vata im e `ivotna sredina ! Sporedi go tvojot zaklu~ok so na{iot! Po~vata gi sodr`i neophodnite uslovi za `ivot. Po~vata se zagaduva i pri navodnuvawe so zagadena voda i so uni{tuvawe na {umite. Aktivnost na u~enicite: Eko-patrolata {to sobira{e podatoci za ~istotata na u~ili{teto i ulicata. Zo{to mu e potrebna na ~ovekot? 3.EKOLOGIJA PO^VATA KAKO @IVOTNA SREDINA Zada~i za istra`uvawe: 1. no i za ~ovekot. Taa e `ivotna sredina za mnogu rastenija. Pokraj so ovie zagaduva~i. `ivotni. neka go pr~ita izve{tajot! Razgovarajte i donesete zaklu~oci od izve{tajot! Dogovorete se kakvi akcii }e prezemete za da ja odr`uvate ~ista okolinata vo koja `iveete. 95 . Sekoj ~ovek stanuva zagaduva~ ako otpadnite materii ne gi frla na opredelenoto mesto za toa.

‡da gi provetruvame prostoriite. odnosno {umite. za{to pri vdi{uvaweto se vnesuvaat pogolemi koli~estva otrovni materii. aerodromi. doveduvaat do zgolemuvawe na zagadenosta na vozduhot. 96 . Vozduhot koj e zagaden go naru{uva ~ovekovoto zdravje. doma i vo u~ili{te. Rabotni zada~i: ‡Zasadi drvo! U~estvuvaj vo akcii za po{umuvawe kako {te e . Od zagadeniot vozduh ~ovekot mo`e da se razboli od razni bolesti na di{nite organi. ‡ da odgleduvame zelenilo. nare~ena smog. koga nema veter za da gi raznese ovie otrovni materii.EKOLOGIJA VOZDUHOT KAKO @IVOTNA SREDINA Zada~a za istra`uvawe: Nabquduvaj. Pro~istuva~i na vozduhot se zelenite listovi. Vozduhot mo`e da bide zagaden i vo zatvoreni prostorii. Fabrikite i avtomobilite treba da upoterbuvaat filtri. se zadr`uva vo dolnite sloevi na vozduhot vo vid na retka magla.Den na drvoto”. Zagadeniot vozduh so jaglerod dioksid i razni drugi otrovni gasovi. Ova posebno se slu~uva vo gradovite. zdravjeto na rastenijata i zdravjeto na `ivotnite. Site nie treba da se borime protiv zagaduvaweto na vozduhot. Ako prostorijata vo koja prestojuvame ne se provetruva ~esto mo`e da se pojavi glavobolka i pe~ewe na o~ite.. istra`uvaj i sporeduvaj podatoci za vozduhot vo priroda i za vozduhot vo naseleno mesto! Sporedi go tvojot zaklu~ok so na{ite zaklu~oci! Izgradbata na golem broj fabriki. Zatoa nie treba: ‡ da gi ~uvame {umite. otrovnite materii {to se osloboduvaat od |ubreto so raspa|awe na izumrenite `ivotni i rastenija. ‡da odime na izlet vo priroda. po`arite. moderni avtopati.

Vo sekoe `iveali{te postojat odredeni uslovi za `ivot. koi `iveat vo isto prirodno `iveali{te prestavuvaat `ivotna zaednica. po koi toa se razlikuva od drugite `iveali{ta. Nabroj drugi `iveali{ta ! 97 Voda ribnik . Vidovi `iveali{ta Prirodni `iveali{ta Po~va {uma livada Voda bara reka ezero @iveali{ta napraveni od ~ovekot Po~va park niva Rabotna zada~a: 1. Vo edno `iveali{te `iveat onie rastenija i `ivotni {to se prilagodeni na uslovite za `ivot vo nego. Site samoniknati rastenija i divi `ivotni.EKOLOGIJA @IVEALI[TE Razgledaj gi slikite! Opredeli go `iveali{teto na sekoja slika i opredeli koi rastenija i `ivotni `iveat vo nego! @iveali{teto e prostor naselen so rastenija i `ivotni.

rastewe i razmno`uvawe). Za izvr{uvawe na ovie funkcii tie se vo postojana vrska so svoeto `iveali{te. di{eweto i spored gradbata na teloto. Vo nekoi `iveali{ta ima izobilstvo od voda. sozdavaat hrana. Vo nekoi temperaturite se visoki. Vo koe godi{no vreme ima najmnogu rascvetani rastenija? Vo tekot na `ivotot organizmite se hranat. Kako }e proceni{ dali eden organizam e rastenie ili `ivotno( pr. a na vodnite rastenija (vodna lilija) listovite im se tenki za lesno i brzo da go ispu{taat vi{okot na voda. Rastenijata i `ivotnite imaat zaedni~ki osobini. Taka rastenijata. vo zavisnost od uslovite na `iveali{teto. Za da dojdat do voda i do son~eva svetlina. dab i vrap~e )? Zabele`i kako se odrazuvaat sezonskite vremenski promeni na rastenijata i na `ivotnite. di{ewe. tie preku listovite i zelenite delovi vpivaat son~eva svetlina.EKOLOGIJA VRSKATA ME\U ORGANIZMITE I NIVNITE @IVEALI[TA Zada~i za istra`uvawe: Razmisli za sli~nostite i razlikite me|u `ivotnite i rastenijata ( ishrana. Rastenijata sami si ja sozdavaat hranata. no tie se razlikuvaat me|u sebe spored na~inot na ishrana. rastenijata razvile sposobnost da se prisposobat na razli~ni uslovi. a vo drugi‡ niski. preku gradbata i funkcijata na svoite organi. se prisposobile za `ivot vo svoeto `iveali{te. jaglerod dioksid od vozduhot. se razmno`uvaat. di{at. Ispu{taat kislorod i sozdavaat hrana. rastat i umiraat. a vo drugi ima nedostig na voda. spored dvi`eweto. gi isfrlaat nepotrebnite materii. i voda. Za taa cel. Rastenijata gi naseluvaat site `iveali{ta na Zemjata. Vo su{nite predeli listovite na rastenijata se debeli za da mo`at da priberat pove}e voda( kaktus). 98 .

Zatoa se nare~eni potro{uva~i. {to mu pomaga da ne stane plen na nekoe `ivotno. so rastenija ili so `ivotni.Krznoto na zajakot sli~no e po boja so negovoto `iveali{te i e mnogu brz. Tie se hranat so gotova hrana. Peperutkite koga }e sletaat na cvetot te{ko se primetuvaat. za razlika od rastenijata. za da dojdat do hrana i da izbegnat da bidat izedeni. ne ja sozdavaat sami hranata {to im e potrebna. @ivotnite. Orelot ima odli~en vid i od visina mo`e da go vidi plenot. @ivotnite. tuku i so svoeto odnesuvawe se prilagoduvaat na uslovite vo `iveali{teto.EKOLOGIJA Razgledaj gi slikite i donesi zaklu~ok kako `ivotnite se prilagoduvaat vo svoeto `iveali{te. Rabotni zada~i: Nabroj gi uslovite vo `iveali{tata kon koi se prisposobuvaat rastenijata i `ivotnite! 99 . ne samo so izgledot. a kanxite mu pomagaat vo lovot. Na zmijata bojata na ko`ata í e sli~na so okolinata i zatoa te{ko mo`e da se primeti.

tie se delat na : ‡ptici preselnici ( lastovi~ka. Istra`uvaj so kakva hrana se hranat pticite vo zima. slavej~e. jastreb). Tie se mnogu korisni zatoa {to se hranat so insekti i na toj na~in gi {titat drvjata od niv. ~apja. pa raznesuvaat seme i na toj na~in go potpomagaat razmno`uvaweto na rastenijata. ‡ptici {to `iveat pokraj bara ( {trk .gulab). hranilka 100 . ‡ptici koi ostanuvaat i vo zima ( vrap~e. Spored mestoto kade i kako `iveat. Stavi ja tamu kade {to }e im bide korisna. {trk). Vo prirodata `iveat mnogu ptici.Tie naj~esto pravat gnezda vo koi gi polagaat svoite jajca. Se hranat i so sitni zrna. Pogledni gi slikite vo u~ebnikot i vodi se po niv dodeka ja pravi{ ku}i~kata ili hranilkata.EKOLOGIJA PTICI Napravi ku}i~ka ili hranilka za ptici! Taa }e im bide skrivali{te vo tekot na ladnite zimski denovi. {atka). ‡grablivici ( orel.

. peperutki. no ima i detelina. Na livadata `iveat mravki. menta-bulki. maj~ina du{ica. ‡Koi rastenija i `ivotni `iveat na livada? ‡Kakvi se uslovite za `ivot na livadata? ‡Koj. kamilica. Na livadata rastat i mnogu lekoviti rastenija. pajaci. Nea mnogu ~esto ja posetuva zajakot. so~no i zeleno.. Livadite na koi redovno pase stoka se vikaat pasi{ta. svetlina. Livadite naj~esto se sre}avaat pokraj potocite i rekite. gluvar~e. Taa e `iveali{te i za mnogu `ivotni i insekti. nane i drugi. 101 . meko. yvon~iwa. Ima dovolno toplina.EKOLOGIJA LIVADA Nabquduvaj ja livadata vo leten i vo zimski period (mo`e da se poslu`i{ i so slikite) i vodi ekolo{ki bele`nik za aktivnosta na `ivotinskiot i na rastitelniot svet vo vrska so ishranata. Isu{enata treva se vika seno. so {to se hrani? Sporedi go tvojot zaklu~ok so na{ite zaklu~oci! Livadata e `iveali{te za trevata i za drugi rastenija na koi stebloto im e malo. Rastitelniot svet na livadata ovozmo`uva opstanok na razni insekti. ptici i drugi sitni `ivotni. Od rastenijata najmnogu ja ima trevata. a i razni vidovi ptici {to se hranat so insekti. gluvci. nane. voda i plodno zemji{te. Senoto se koristi kako hrana za doma{nite `ivotni vo zima. Trevata se kosi. stonogalki. kako {to se: ajdu~ka treva.

no prethodno go ostavaat semeto. Vo prolet za rastenijata po~nuva nov `ivot.EKOLOGIJA Eden od va`nite uslovi za `ivot na rastenijata e toplinata.Nekoi umiraat. Rabotna zada~a: Opi{i ja livadata ! Koi lekoviti rastenija gi ima na livadata ? 102 . a potoa se sozdavaat pupkite. Vo tekot na zimata rastenijata prestanuvaat da rastat poradi niskite temperaturi. cvetovite i plodovite. Se razvivaat listovite na drvjata.

Zaradi odr`uvawe na zdravjeto. Hranata se obezbeduva od `ivotnata sredina.EKOLOGIJA ^OVEKOT GI KORISTI RASTENIJATA I @IVOTNITE VO SVOJATA ISHRANA Potseti se! Koi `ivi su{testva se proizveduva~i. Koga ne bi postoele rastenijata ne bi imalo hrana za `ivotnite. Lanecot na ishrana naj~esto zapo~nuva so rastenie. Hranata mu e potrebna na ~ovekot za da raste. bidej}i tie se proizveduva~i na hrana. da se razviva i da se dvi`i. Sinxiri na ishrana: Edna od najva`nite vrski na organizmot so negovata `ivotna sredina e hranata. sekoj treba da znae za{to e va`na zdravata ishrana. Rastitelniot i `ivotinskiot svet e me|usebno povrzan. 103 . Vnesuvaweto vo organizmot razli~ni materii se vika ishrana. a koi potro{uva~i? Kako se hranat rastenijata? Kako i so {to se hranat `ivotnite? Kako i so {to se hranat lu|eto? Na koja grupa í pripa|aat tie ? Vo sekoe `iveali{te postojat odredeni odnosi vo ishranata me|u nejzinite ~lenovi. a so niv potoa se hranat potro{uva~ite. Toa se vika lanec na ishrana.

EKOLOGIJA

@ivotnite i rastenijata se ishranuvaat na sosema razli~ni na~ini.
@ivotnite i ~ovekot se hranat so gotova (ve}e sozdadena) hrana, a rastenijata
sami ja proizveduvaat hranata. @ivotnite {to se hranat samo so rastenija se
vikaat trevojadi. Tie {to se hranat samo so meso se vikaat mesojadi, a ima
`ivotni {to se hranat i so rastenija i so meso, pa tie se vikaat se{tojadi. Vo
svojata ishrana ~ovekot koristi hrana od rastitelno i od `ivotinsko poteklo.

No, dali hranata {to ja koristime e zdrava?

Rastenijata gi vpivaat otrovite od zagadenata po~va i zaedno so vodata gi
raznesuvaat do plodovite. Takvite plodovi se {tetni za ~ovekot.
Po~vata, vozduhot i vodata se zagadeni. Dokolku ~ovekot se ishranuva so hrana
koja e zagadena, toga{ i toj mo`e da bide zatruen.
Za da imame zdrav `ivot treba da vnimavame kako se odnesuvame vo svojata
sredina. Gradovite, poradi nesovesnite lu|e, stanuvaat `ivotni sredini {to
krijat mnogu opasnosti i bolesti.

Rabotni zada~i:
Prika`i {ema koga ~ovekot vo svojata
ishrana vnesuva zagadena hrana od
rastitalno i `ivotinsko poteklo!

104

EKOLOGIJA
[TO NAU^IV?

Planetata
Zemja e
na{iot dom.
Treba da se
gri`ime za nea
i da ja ~uvame.

Ekologijata e
nauka za razvojot
na planetata
Zemja.Taa prou~uva
kade i kako `iveat
`ivite organizmi
i odnosite me|u
organizmite i
nivnta sredina.

@ivotna sredina
e okolinata vo
koja `ivee edno
rastenie,
`ivotno ili
~ovek, mestoto
kade {to gi
nao|a
neophodnite
uslovi za `ivot:

Rastenijata,
preku gradbata
(izgledot) i
funkcijata na
svoite organi,
se prisposobile
za `ivot vo
svoeto
`iveali{te.

Rastenijata,
`ivotnite i
~ovekot
zaemno se
povrzani
preku
ishranata. Taa
zaemna vrska
se narekuva
sinxir na
ishrana.

@iveali{te e
prostor
naselen so
rastenija i Rastenijata sami ja
sozdavaat hranata vo svoite
`ivotni.
zeleni delovi (listot) i
sekoe
`iveali{te zatoa se nare~eni
proizveduva~i. @ivotnite
postojat
i ~ovekot se hranat so
gotova hrana i tie se
potro{uva~i.

105

Livadata e `iveali{te
za trevata i za drugi
rastenija na koi
stebloto im e malo,
meko, so~no i
zeleno.Taa e
`iveali{te i za mnogu
`ivotni i insekti.
Livadata ja posetuvaat
i mnogu ptici.

MOETO ZNAEWE E BOGATSTVO
SAMOPROCENKA NA OBRAZOVNITE POSTIGNUVAWA
Dali znae{ ...
 {to e priroda i kakva mo`e da bide taa?
 kako da istra`uva{?
 da gi koristi{ setilata?
 {to koristime pri istra`uvawe?
 od kakvi materijali e sostavena ne`ivata priroda?
 kavi mo`e da bidat materijalite?
 kako se dobivaat me{avini?
 kako se menuvaat materijalite?
 koi se prirodni , a koi ve{ta~ki izvori na svetlina?
 koj e najprisuten oblik na energija vo sekojdnevniot `ivot?
 zo{to velime deka Zemjata e promenliva planeta?
 {to e po~va i kakvi vidovi po~va postojat?
 {to e reljef?
 {to e vozduh, {to atmosfera, a {to voda ?
 koi se neophodni uslovi za `ivot?
 koi se prirodni pojavi?
 vrz {to vlijaat promenite na vremeto?
 koi se karaktersitiki na site `ivi su{testva?
 kakva e ulogata na vodata , na vozduhot i na svetlinata za `ivot na site `ivi
su{testva?
 kako se vika na{ata planeta?
 na koja data se odbele`uva denot na planetata Zemja?
 {to e ekologija?
 da gi nabroi{ `ivotnite sredini ?
 {to e `iveali{te?
 kakvi `iveali{ta postojat?
 kako `ivite su{testva se prilagoduvaat vo `iveali{teto?
 koi se proizveduva~i , a koi potro{uva~i ?
 {to e ishrana , a {to sinxir na ishrana?
Sekoe krug~e do pra{aweto oboj go vo bojata koja mu odgovara!

da

ne

Dali umee{ ...




da zasadi{ rastenie?
da napravi{ reljef od glina ?
da napravi{ vrtele{ka i vrtimu{ka ?
da napravi{ hranilka za ptici ?
da void{ eko-dnevnik ?

106

taka- taka

 Kolku porasna tvoeto znaewe ovaa godina ( izbroj gi crvenite krug~iwa i vo svojata tetratka zapi{i )  Шto najdobro znae{ od predmetot PRIRODA ?  Dali ima{e ne{to za {to saka{e pove}e da nau~i{ ?  Dali ti se dopadna predmetot PRIRODA ? da ne taka. Sporedi gi odgovorite so svoite sou~enici.SAMOPROCENKA NA VOSPITNITE POSTIGNUVAWA  Nau~iv da odgleduvam rastenija. Da  Dali sekoj den jadam zdrava hrana za pojadok ? Ne Da  Znam kako da se odnesuvam so sobraniot materijal od prirodata.taka 107 . Da   Odr`uvam li redovno li~na higiena ? Ne Da Nau~iv kako da se odnesuvam koga rabotam vo grupa. Da   Ne  Dali se gri`am za moeto doma{no mileni~e ? Ne Da Ne  Dali gi hranam pticite koi zimuvaat kaj nas ? Ne Da Ne  Dali u~estvuvam vo rabotni akcii ? Dali znam pravilno da se gri`am za svoeto zdravje? Da Da Ne Dali redovno {etam i igram vo priroda ? Da Nau~iv da {tedam voda i elektri~na energija? Da  Ne  Dali temperatura e isto {to i toplina? Da Ne Ne Ne Razmisli i samostojno odgovori spored barawata.

Enciklopedija‡ nau~no delo {to dava sistematski pregled na znaewa ili zbir na podatoci od site oblasti ili od opredelena oblast. ( vo potesna smisla na zborot) slika ili crte` {to se objasnuva so tekst. Obra~ ‡ krug. utrinsko rumenilo.. Eksperiment ‡ u~ewe po pat na smisleno izveduvawe na nekoja pojava.RE^NIK NA NEPOZNATI ZBOROVI Vitamini ‡ razni hranlivi sostojki potrebni za pravilen rast i razvoj na `ivite organizmi.. Modli ‡ kalapi . slikovito tolkuvawe na ne{tata. Neselki ‡ vid na koko{ka {to nese pove}e jajca. {to se dvi`i niz Son~eviot sistem po izrazno elipsovidna pateka. pod opredeleni uslovi. Istra`uvawe ‡ otkrivawe na znaewa po pat na eksperimenti. Inkubator ‡ aparat za ve{ta~ko izveduvawe na piliwa. Nadrazlivost ‡ reakcija (odgovor na organizmot na nekoe vlijanie). koi mu davaat energija na organizmot. Ikri ‡ jajca od riba. sadovi. Kometa‡ malo nebesno telo vo forma na magliva yvezda so dolga opa{ka (koja se javuva koga }e se dobli`at do sonceto). pojava vo atmosferata –vino`ito. Jaglenohidrati ‡{e}eri. Ilustracija ‡ (vo po{iroka smisla na zborot) pregledno . Meteor ‡ sitno nebesno telo {to navleguva vo atmosferata. Mrestewe ‡ razmno`uvawe na ribite. Minerali ‡ elementi koi se neohodni vo ishranata na ~ovekot. se v`e{tuva i seraspa|a. 108 .

Obrok ‡ odredeno koli~estvo na hrana vo tekot na denot ( pojadok . rastewe. rabota. so u~estvo na son~evi zraci. Funkcionirawe ‡ vr{ewe na dejstvo. sozdavaat hrana. Fotosinteza ‡ proces vo koj `ivite organizmi . Proteni ‡ belkovini ( glavna sostojka na `ivite organizmi za pravilen rast i razvoj ). ru~ek . pred sî rastenijata. napreduvawe. Mese~inata e satelit na Zemjata). 109 . Precizno ‡ to~no. Satelit ‡ nebesno telo {to kru`i vo orbitata okolu nekoja planeta ili okolu drug satelit (na pr. Proces ‡ razvitok . ve~era).

........................................................................................................................................................................................................5 PRIRODA.................................................................................................................................................33 [TO NAU^IV? .............................................................................15 MATERIJALITE I ENERGIJATA VO PRIRODATA NE@IVATA PRIRODA E SOSTAVENA OD RAZLI^NI MATERIJALI................14 [TO NAU^IV?........................................................................................................................................................................................4 ZA DA ISTRA@UVA[ TREBA DA ZNAE[................................................................................................21 ME[AVINI.7 [TO E PRIRODA?.......................................................................................................25 ENERGIJATA GI PRIDVI@UVA OBJEKTITE .......................................................................................................44 ATMOSFERA .....................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................19 MATERIJALITE SE MENUVAAT POD VLIJANIE NA TOPLINA I PRITISOK ...........41 RELJEF VO PESOK I GLINA.26 SVETLINA ..........................................34 PLANETATA ZEMJA E PROMENLIV SISTEM ZEMJATA E AKTIVNA PLANETA...............................................................................................................................................................................................46 VODA...........................SODR@INA PRIRODA TI SI DEL OD GRUPATA.............................................6 SREDBA SO PRIRODATA.........................................................................................................................................................................................18 OSOBINI NA MATERIJALITE VO OKOLINATA ...........................................................................................................................................................28 TOPLINA........................12 MOITE RASTENIJA PORASNAA...................................10 PROMENI VO PRIRODATA VO ESEN.......16 NE[TO POVE]E ZA MATERIJALITE ..............................................43 VOZDUH.............................................................................35 SOSTAV NA ZEMJATA........31 ZVUK ......................................................................................................................................................................................................24 PRIMENA NA RAZLI^NI MATERIJALI ......................................................................................................37 PO^VA...........................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................47 VODATA E NEOPHODNA ZA @IVOT .................................................................................8 ^OVEKOT I PRIRODATA...............49 110 ............45 BEZ VOZDUH NEMA @IVOT ..................................................................39 RELJEF.........................................

...........64 [TO NAU^IV? .......................................85 EKOLOGIJA EKOLOGIJATA E NAUKA ZA PLANETATA ZEMJA................................................................................................................................................................................................90 POVRZANOSTA ME\U @IVATA I NE@IVATA PRIRODA ...........................................57 OBLAK...................................................................................................... DO@D.........................55 PRIRODNI POJAVI .....................................................................................................................................94 VODATA KAKO @IVOTNA SREDINA..............................................................................................................................87 EKOLOGIJA ...................................62 AKTIVNOSTI NA LU\ETO VO ZAVISNOST OD PROMENITE NAVREMETO .................................................................... SNEG.................50 OKEAN ‡ MORE ‡ EZERO ..........................................69 KARAKTERISTIKI NA @IVITE SU[TESTVA ........................................................77 NARU[UVAWE NA FUNKCIJATA NA ORGANITE PRI SILNI VLIJANIJA ................................72 NEOPHODNOST OD HRANA KAKO IZVOR NA @IVOT.......................................96 @IVEALI[TE ...............79 SOVETI ZA NEGA I HIGIENA NA SETILNITE ORGANI ......................................................................95 VOZDUHOT KAKO @IVOTNA SREDINA .............. SLANA..................................................54 VE^EN MRAZ ..............................................81 ZDRAVA ISHRANA ............................................71 VLIJANIE NA USLOVITE ZA @IVOT VRZ @IVIOT SVET................SOSTOJBI NA VODATA ...............................................100 LIVADA........... PO^VA.... VOZDUH ..............................................................................................................................................91 [TO E @IVOTNA SREDINA?...89 PORAKI! ....67 RAZLIKITE ME\U RASTENIJATA I @IVOTNITE....................97 VRSKATA ME\U ORGANIZMITE I NIVNITE @IVEALI[TA................................101 111 ....................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................52 IZVOR I REKA .........82 HRANI SE I @IVEJ ZDRAVO .................................................75 RASTEWE I RAZMNO@UVAWE KAJ RASTENIJATA I @IVOTNITE ..................................................... ROSA.............................................................................60 POSETA NA METEOROLO[KA STANICA ............................................................................................................................................................................................58 MAGLA..............................................................................................................................................................................................................................93 VODA............................................94 PO^VATA KAKO @IVOTNA SREDINA .............................66 @IVIOT SVET VO PRIRODATA RAZLIKITE ME\U @IVATA I NE@IVATA PRIRODA...98 PTICI .............................................. GRAD........................................

..................................................103 [TO NAU^IV?......................................................105 MOETO ZNAEWE E BOGATSTVO.................................................^OVEKOT GI KORISTI RASTENIJATA I @IVOTNITE VO SVOJATA ISHRANA ..............................................106 SAMOPROCENKA NA VOSPITNITE POSTIGNUVAWA.................108 SODR@INA .........................................................................................................107 RE^NIK NA NEPOZNATI ZBOROVI ...........................................................................................109 112 .........................................................................................................................................................................................................

Sign up to vote on this title
UsefulNot useful