इततहास

By : नंदकुमार बजबळकर सर
ज्ञानदीप ऄकॅ डमी, पुणे | नंदकुमार सर – Mo. 9322590753
महाराष्ट्रातील :
 सामाजजक, धाजमिक सघं टना
 वत्त
ृ पत्रे
 जिक्षण
 रेल्वे
 जिजटिांचे जमीन धोरण
ज्ञानदीप ऄकॅ डमी, पुणे | नंदकुमार सर – Mo. 9322590753
महाराष्ट्राची पार्श्िभूमी
• सालेटोर याांनी मिरात-इ-अहिदी या ग्रथां ात आलेल्या ‘मनबाई’ या
शब्दाच्या आधारे ‘मांबाई’ या स्थातनक बौद्ध देवतेवरून मांबई हे नाव
पडले.
• मुगा नावाच्या कोळ्याने मांबादेवीचे देऊळ बाांधले ते मांबईचे मळ
ू रूप
असावे, असा एक तकक .
• ऄ. द. पुसाळकर व जव. गो. जदघे - मण्ृ मयी & ममई = मबां ई अशी
उत्पत्ती असावी.
ज्ञानदीप ऄकॅ डमी, पुणे | नंदकुमार सर – Mo. 9322590753
• टॉलेमीने के लेला हेप्टानेतशया हा उल्लेख (इ. स. प.ू 150)
बहुधा मांबईचा असावा, अशी समजतू आहे.
• बॉम्बेम जकंवा बून बे अशी नावे पोतकगीज येण्यापवू ी वापरत
होती.
• 1661 - इग्ां लांडचा राजा दुसरा चाल्सि व पोतकगालची राजकन्या
आन्फंटा कॅ थररन याांच्या तववाहातनतमत्त पोतकगीजाांनी मांबई ही
इग्रां जाांना आांदण म्हणनू तदली.
ज्ञानदीप ऄकॅ डमी, पुणे | नंदकुमार सर – Mo. 9322590753
• चाल्सिने 1668 मध्ये तितटश ईस्ट इतां डया कांपनीला मांबई
भाड्याने तदली.
• जेराल्ड अंजजऄर हा तशल्पकार होय.

ज्ञानदीप ऄकॅ डमी, पुणे | नंदकुमार सर – Mo. 9322590753

 बॉम्बे प्ांताचे गव्हनिर –
1)माउांट स्टअटक एतल्िन्स्टन - 1819 - 1827
2)सर जॉन माल्कम 5) हेनरी रॉबटकसन
3) थॉमस मन्रो 6) कॅ प्टन जेम्स ग्रँट
4) चॅतप्लन 7) पॉतन्टजर

ज्ञानदीप ऄकॅ डमी, पुणे | नंदकुमार सर – Mo. 9322590753

 सध
ु ारणा चळवळीचे दोन प्कार

नवीन सध
ु ारणांचा स्वीकार पुननिजवनीकरणाचा स्वीकार
(अहे त्यातच सध
ु ारणा)

ज्ञानदीप ऄकॅ डमी, पुणे | नंदकुमार सर – Mo. 9322590753

 दोन्ही प्रकारच्या चळवळींनी मयाकतदत स्वरुपात आपल्या धमाकत सधारणा
करण्याचा प्रयत्न के ला पण आपल्या प्राचीन पतवत्र धमाकची महानता मान्य
के ली.
 भारतातील बहुताांश अतनष्ट सामातजक प्रथा धमाकशी तनगडीत असल्याने धमाकत
सधारणा झाल्यातशवाय समाजसधारणा शक्य नव्हत्या.
 सामातजक व धातमकक सधारणा एकाच नाण्याच्या दोन बाजू होत्या.

ज्ञानदीप ऄकॅ डमी, पुणे | नंदकुमार सर – Mo. 9322590753

जिश्चन जमिन
 भारतात कोलकाता, मद्रास, गोवा आतण मबां ई ही तमशनऱयाांची प्रमख कें द्रे.
 महाराष्ट्रात पढील तिश्चन तमशन धमकप्रसार करण्याचे कायक करीत होत्या.
चचक तमशनरी सोसायटी
मबां ई बायबल सोसायटी
स्कॉतटश तमशनरी सोसायटी
लांडन तमशनरी सोसायटी
अमेररकन मराठी तमशन
जिश्चन जमिनऱयांच्या कायािचे स्वरूप
 प्रत्यक्ष धमकप्रसार तकांवा धमाांतराला प्रारांभ न करता येथील समाजाला आपल्याकडे
आकतषकत करून घेणे आतण त्याांच्या मनात तिश्चन धमाकतवषयी आकषकण तनमाकण
करण्याची पद्धत स्वीकारली.
तशतक्षत आतण मागासलेल्या समाजाच्या तवकासासाठी तशक्षणसांस्था सरू
साथीच्या रोगाांपासनू लोकाांना मक्त करण्यासाठी मोित दवाखाने व औषधाची सोय
दष्ट्काळग्रस्त लोकाांना मोित अन्नधान्य

ज्ञानदीप ऄकॅ डमी, पुणे | नंदकुमार सर – Mo. 9322590753

परू ग्रस्ताांना जीवनाश्यक वस्तांचू ा परवठा
आतथककदृष्ट्या मागासलेल्या लोकाांना तनयतमत आतथकक मदत
आतथककदृष्ट्या मागासवगीय तवद्याथयाांना मोित शैक्षतणक सातहत्य परतवणे
तनरातित मलाांसाठी अनाथािम सरू करणे.
तिश्चन धमाकची पस्तके मोित वाटणे.

ज्ञानदीप ऄकॅ डमी, पुणे | नंदकुमार सर – Mo. 9322590753

 महाराष्ट्रातील पुढील प्जसद्ध व्यक्तींनी जिश्चन धमािचा स्वीकार के ला.
तवष्ट्णू भास्कर करमरकर
रामकृष्ट्ण तवनायक मोडक
नारायण शेषाद्री
बाबा पद्मनजी
नीळकांठशास्त्री गोऱहे
पांतडता रमाबाई
नारायण वामन तटळक
ज्ञानदीप ऄकॅ डमी, पुणे | नंदकुमार सर – Mo. 9322590753
सामाजजक-धाजमिक सध
ु ारणांच्या चळवळी
ज्ञानदीप ऄकॅ डमी, पुणे | नंदकुमार सर – Mo. 9322590753
राजा राममोहन रॉय व िाम्हो समाज

ज्ञानदीप ऄकॅ डमी, पुणे | नंदकुमार सर – Mo. 9322590753

 राजा राममोहन रॉय
 सामातजक व धातमकक सधारणा चळवळीचे आद्यप्रवतकक
अधुजनक भारताचे' जनक
जन्म - बांगालमधील हुगळी तजल्यातील राधानगर या गावी तद. 22 मे
1774 रोजी
इ.स. 1814 पयांत राजा राममोहन रॉय हे इस्ट इतां डया कांपनीत महसल
ू
अतधकारी जॉन जदग्बी याचे सहायक

ज्ञानदीप ऄकॅ डमी, पुणे | नंदकुमार सर – Mo. 9322590753

इ.स. 1815 मध्ये त्याांनी कोलकाता येथे आत्मीय सभेची स्थापना द्वारकानाथ
टागोर, प्सन्नकुमार टागोर डॉ. राजेंद्रलाल जमश्र, राजा कली, िंकर
घोषाल अनंद प्साद बॅनजी याांच्यासोबत करण्यात आली.
सामातजक सधारणाांच्या क्षेत्रातील शक्रतारा
भारतातील तस्त्रयाांचे कै वारी

ज्ञानदीप ऄकॅ डमी, पुणे | नंदकुमार सर – Mo. 9322590753

 20 ऑगस्ट 1828 रोजी राजा राममोहन रॉय याांनी महाराजा द्वारकानाथ टागोर,
काजलनाथ रॉय अजण मथुरानाथ मजलक या तीन तमत्राांच्या सहकाराने
कलकत्ता येथे िाह्म सभा स्थापन. या सभेलाच पढे 28 ऑगस्ट 1828 िाह्म
समाज वा िाह्मो समाज म्हणू लागले.
 िाह्मो समाजाचा अथक असा, की िह्माची आराधना म्हणजेच उपासना
करणाऱयाांचा समाज होय.
 ताराचंद चक्रवती हे िाह्मो समाजाचे सतचव म्हणनू कायक करीत

ज्ञानदीप ऄकॅ डमी, पुणे | नंदकुमार सर – Mo. 9322590753

 िाह्मो समाजाची ईजिष्टे :
 तहदां ू धमाकचे शद्धीकरण करून लोकाांना खऱया धमक तत्त्वाची ओळख करून देणे.
 समाजातील आतण रुढी, प्रथा, परांपरा, चालीरीती नाहीशा करणे.
 तिश्चन याांऱयाांच्या तहदां ू धमाकने तटके ला आतण धमाांतरास तवरोध करणे आतण
त्याांचा धमक प्रसार करणे.
 तहदां ू धमक आतण समाजात घडवनू आणणे.

ज्ञानदीप ऄकॅ डमी, पुणे | नंदकुमार सर – Mo. 9322590753

 एके श्वरवाद
प्रेम,
मतू ीपजू ेस
परोपकार,
तवरोध
सेवा

िाह्मो
तवश्वबांधत्त्वा बांधत्त्वाची
समाजाचे
वर िद्धा भावना
तत्त्वज्ञान

सवक
अवतारवादा
धमाकतील
स तवरोध
ऐक्य आत्म्याचे
अमरत्त्व
 18 जनू 1823 : सतीप्रथा बांद करण्यासाठी एक तवनांती अजक तितटश पालकमेंटकडे
पाठतवला
 भारतीय लोकाांच्या वतीने राजा राममोहन रॉय व जगन्नाथ शक
ां रशेठ अजाकवर
स्वाक्षऱया
 िाह्मो समाजाच्या प्रसारासाठी व सनातनींचा तवरोध कमी करण्यासाठी
'सवां ाद कौमदी (1821) व 'समाचार चतां द्रका' ही पत्रे काढली .

ज्ञानदीप ऄकॅ डमी, पुणे | नंदकुमार सर – Mo. 9322590753

 राजा राममोहन रॉय याांच्या मत्ृ यनू ांतर रामचंद्र जवद्याबागीि हे िाह्मो
समाजाची आठवड्याची प्राथकना घेत.
 First Voice Of Freedom means Bramho Samaj
: Shishirkumar Mitra

ज्ञानदीप ऄकॅ डमी, पुणे | नंदकुमार सर – Mo. 9322590753

 राजा राममोहन रॉय यांच्या मत्ृ यूनंतर (27 सप्टेंबर 1833) िाम्हो समाजाची वाटचाल

देवेंद्रनाथ टागोर के िवचंद्र सेन

• 1858 मध्ये िाह्मों समाजाचे आचायक
• 1838 साली िाम्हो समाजात प्रवेश
• बांगालच्या बाहेर उत्तर प्रदेश, पजां ाब, मद्रास अशा दरू च्या
• इ. स. 1840 साली त्याांनी तत्त्वबोंतधनी सभा स्थापन
प्रदेशात िाम्हो समाजाच्या शाखा
• पातहले सपां ादक - अक्षयकमार दत्त
• याच्ां या काळात हा समाज लोकतप्रय
के िवचंद्र सेन व िाम्हो समाज
देवेंद्रनाथाांवर तहदां ू धमाकचा प्रभाव होता, तर के शवचद्रां सेन तहदां ू धमाकला सक
ां तचत मानत.
सांस्कृतमधील मळ
ू तत्त्वाांचे वाचन त्याांना मान्य नव्हते.
त्याांच्या सभेत सवक धमकग्रथां ाांचे वाचन होऊ लागले देवेंद्रनाथाांनी वेद अपौरुषेय असे जाहीर
करताच तवरोध वाढला.

ज्ञानदीप ऄकॅ डमी, पुणे | नंदकुमार सर – Mo. 9322590753

के शवचांद्र सेन याांनी ‘सलभ समाचार’ या सप्तातहकद्रारे आपल्या तवचाराांचा
प्रसार के ला. तस्त्रयाांनाही िाम्हो समाजात स्थान तदले. त्याचबरोबर तस्त्रयाांच्या
तशक्षणासाठी ‘तवक्टोररया इस्ां टीट्यटू ’ व ‘नॉमकल स्कल’ या सांस्थाांचीही
स्थापना के ली. तांत्रतशक्षणाची गरज लक्षात घेऊन त्याांनी तांत्रतनके तनही सरु
के ले .

ज्ञानदीप ऄकॅ डमी, पुणे | नंदकुमार सर – Mo. 9322590753

मलींच्या तववाहाची तकमान वयोमयाकदा 14 वषे ठरतवणारा ‘दी नेजटव्ह जसजव्हल
मॅरेज एक्ट’ 1872 साली पास झाला. त्यामागे के शवचद्रां सेन याांचा मोलाचा वाटा
होता. परन्त 14 वषे पणू क न झालेल्या आपल्या मलीचा तववाह ( 13 वषे ) त्याांनी
कचतबहाराच्या राजाशी 1778 साली घडवनू आणला. त्यामळे नव िाम्हो
समाजातील काही मडां ळींनी त्याांच्या नेतत्ृ वावरील तवश्वास उडाला.
प्रसार करण्यासाठी िाम्हो प्रतततनधीची सभेची स्थापना

ज्ञानदीप ऄकॅ डमी, पुणे | नंदकुमार सर – Mo. 9322590753

 िाम्हो समाजातील फूट

देवेंद्रनाथ टागोर 1865 के शवचद्रां सेन

आदी िाम्हो समाज भारतीय िाम्हो समाज

1878
साधारण िाम्हो समाज
 तनशनाथ शास्त्री
 आनदां मोहन बोस
 उमेशचद्रां & तशवचद्रां दत्त
 दादोबा पांडुरंग तििडकर यांच्यािी सबं ंजधत समाज / सस्ं था

मानवधमि-सभा ज्ञानप्सारक सभा परमहस

ं सभा प्ाथिना समाज
1844 1848 1849 1867

ज्ञानदीप ऄकॅ डमी, पुणे | नंदकुमार सर – Mo. 9322590753

ज्ञानदीप ऄकॅ डमी, पुणे | नंदकुमार सर – Mo. 9322590753
 मानवधमि-सभा :
सरू त येथे 22 जनू 1844 रोजी त्याांनी मानवधमक सभा या क्राांततकारी
सस्ां थेची स्थापना
दगाकराम मेघाराम मेहता, तदनमनी शांकर दलपत राय हे या सांस्थेचे सदस्य
दादोबा पाांडरांग तखकडकर हे सस्ां थेचे अध्यक्ष
एके श्वरवादाचा परस्कार

ज्ञानदीप ऄकॅ डमी, पुणे | नंदकुमार सर – Mo. 9322590753

सभेच्या प्रचारासाठी दादोबाांनी 'धमक तववेचन' ('जगदवासी अयि' या
टोपणनावाने)या नावाचा ग्रथां तलतहला
तनष्ठावान कायककत्याांच्या अभावामळे ही सभा अतधक काळ तटकू शकली नाही.
मतू तकपजू ा मान्य नव्हती
अस्पश्ृ यता आतण जातीभेद मान्य नव्हता.

ज्ञानदीप ऄकॅ डमी, पुणे | नंदकुमार सर – Mo. 9322590753

 ज्ञानप्सारक सभा
1 सप्टेंबर 1848 रोजी मांबई येथे महातवद्यालयातील तवद्याथी दादोबा तखकडकर
याांच्या अध्यक्षतेखाली ज्ञानप्रसारक सभा स्थापन
डॉ. भाउ दाजी लाड, जवर्श्नाथ मंडजलक व गोजवंद माडगावकर याांनी या
सस्ां थेला नावारूपाला आणण्यासाठी खपू कायक के ले.
न्यायमूती रानडेंनी या सस्ां थेच्या सभात सश
ां ोधनात्मक लेख वाचले.

ज्ञानदीप ऄकॅ डमी, पुणे | नंदकुमार सर – Mo. 9322590753

 ईजिष्टे :
1) भारतीय समाजात जागतृ ी घडवनू आणणे.
2) भारतीय समाजात ज्ञानाचा प्रकाश तनमाकण करणे
3) धातमकक समाज जीवनात बदल घडवनू आणणे.
4) सामातजक पररवतकनासाठी प्रयत्न करणे.

ज्ञानदीप ऄकॅ डमी, पुणे | नंदकुमार सर – Mo. 9322590753

 5) सभेत चचाक करून सभासदाांना सामातजक पररवतकन होणाच्या दृष्टीने
मागकदशकन करणे.
6) सभासदाांनी आपापल्या गावी जाऊन समाजात धातमकक बदल घडवनू
आणण्यासाठी प्रयत्न करणे.
 ही सघां टना तवकतसत करण्याच महान कायक डॉ भाउ दाजी लाड याांनी के ले.

ज्ञानदीप ऄकॅ डमी, पुणे | नंदकुमार सर – Mo. 9322590753

 परमहस
ं सभा
 31 जलै 1849 रोजी मांबई येथे स्थापना
 िाह्मो समाजाांच्या कायाकचा प्रभाव
 यामधनू च इग्रां जी तशक्षण घेतलेल्या नवतरुणाांनी परमहसां सभा स्थापन के ली.
 भाऊ महाजन, आत्माराम पाांडरांग तखकडकर, सखाराम चव्हाण, बाबा पदमनजी,
रामचद्रां बाळकृष्ट्ण जयकर, तभकोबा चव्हाण, तकाराम तात्या पडवळ, सखाराम
शास्त्री, लक्ष्मणशास्त्री हळबे, मोरोबा तवनोबा, मदन िीकृष्ट्ण याांचा समावेश

ज्ञानदीप ऄकॅ डमी, पुणे | नंदकुमार सर – Mo. 9322590753

 सभेच्या मागकदशकनासाठी दादोबा पाांडरांग तखकडकर याांनी परमहतां सक िाह्म
धमक हा काव्यग्रथां तलतहला.
 ग्रांथात धातमकक सधारणेतवषयी मागकदशकन के ले.
 गप्तपणे कायक कारणारी सघां टना
 सवकच धमाकची तशकवण एकच असनू धमाकचा आधार घेऊन मानवात
भेदभाव करणे योग्य नाही, त्यासाठी जातीभेद करणे नाही, असा सदां श
े
देण्यात येत असे.

ज्ञानदीप ऄकॅ डमी, पुणे | नंदकुमार सर – Mo. 9322590753

 सामातजक व धातमकक सधारणा करणे हा परमहसां सभेचा प्रमख हेतू होय.
 सभासद होताना अस्पश्ृ याांच्या हाताने भोजन, तिश्चनाने बनतवलेले पाव, मसलमानाने
आणलेले पाणी तपल्यातशवाय आतण मी जातीभेद मानणार नाही अशी शपथ घेतल्यातशवाय
सदस्य होता येत नसे.
 सामातजक बतहष्ट्कार टाकला जाण्याची त्याांना िार मोठी भीती होती. त्यामळे इ.स. 1860
मध्ये सभेचे कामकाज बांद पडले. कारण याच वषी सभेच्या सदस्याांची यादी चोरीस गेली
होती.

ज्ञानदीप ऄकॅ डमी, पुणे | नंदकुमार सर – Mo. 9322590753

‚Love Of God, In The Service Of Man‛
-By M.G. Ranade
प्ाथिना समाजाची स्थापना
दादोबा पाांडूरांग व डॉ. आत्माराम पाांडूरांग याांच्या पढाकाराने 31 माचक 1867
मध्ये मबां ई येथे प्राथकना समाज स्थापन करण्यात आला.

 डॉ. आत्माराम पाांडरांग तखकडकर, डॉ. आर. जी. भाांडारकर, वामन आबाजी मोडक,
नारायण जी चदां ावरकर, तवठ्ठल रामजी तशदां े इत्यादी सवक समाजसधारकाांनी प्राथकना
समाजाच्या माध्यमातनू धातमकक व सामातजक सधारणाांचे कायक

ज्ञानदीप ऄकॅ डमी, पुणे | नंदकुमार सर – Mo. 9322590753

 धातमकक सधारणाांपेक्षा सामातजक सधारणाांवरच अतधक भर
तत्वज्ञान प्रसारासाठी पत्रक : सबोध पतत्रका
अहमदनगर, सातारा, कोल्हापरू , मांबई, नातशक, पांढरपरू व पणे या
शहराांपरताच मयाकतदत

ज्ञानदीप ऄकॅ डमी, पुणे | नंदकुमार सर – Mo. 9322590753

 एके श्वरवाद
वेद
मतू ीपजू ेस
पौरुषेय
तवरोध
आहेत
प्रेम,
बांधत्त्वाची
परोपकार
भावना
, सेवा तत्त्वज्ञान
तवश्वबांध अवतार
त्त्वावर वादास
िद्धा तवरोध
सवक
आत्म्याचे
धमाकतील
अमरत्त्व
ऐक्य
प्ाथिना समाजाचे कायि :
प्राथकना समाजाने अस्पश्ृ यता तनमकल
ू न, स्त्रीतशक्षण, तवधवा तववाह, आतां रजातीय तववाह
इत्यादी क्षेत्रात बहुमोल कामतगरी के ली.
िी. आर. जी. भाांडारकर व न्यायमतू तक महादेव गोतवांद रानडे हे प्राथकना समाजाचे मख्य
आधारस्तांभ होते.
न्या. रानडे - डेक्कन एज्यके शन सोसायटीची स्थापना- 1884 , तवधवा तववाह मडां ळ
स्थापन

ज्ञानदीप ऄकॅ डमी, पुणे | नंदकुमार सर – Mo. 9322590753

ना. म. जोशी - सोशल सतव्हकस लीग -1911
नामदार गोपाळ कृष्ट्ण गोखले - सव्हांटस ऑि इतां डया सोसायटी 1905
महषी तवठ्ठल रामजी तशदां े - तडप्रेस्ड क्लास तमशन 18 oct 1906

ज्ञानदीप ऄकॅ डमी, पुणे | नंदकुमार सर – Mo. 9322590753

प्राथकना समाजाच्या वतीने पांढरपरू येथे ‚अनाथ बालकािम‛
‚आयक मतहला समाज‛ ही तस्त्रयाांसाठी कायक करणारी सस्ां था चालू करण्यात आली.
4 मे 1873 रोजी प्राथकना समाजाने ‚सबोध पतत्रका‛ हे त्याांचे मखपत्र सरु
या मखपत्रातनू सामातजक व राजकीय तवचार माांडले जात होते.

ज्ञानदीप ऄकॅ डमी, पुणे | नंदकुमार सर – Mo. 9322590753

मजराांच्यासाठी पतहली रात्रशाळा मबां ईमधील चेऊलवाडी येथे तभकोबा लक्ष्मण
चव्हाण याांच्या पढाकाराने इ. स. 1876 मध्ये काढण्यात आली होती.
1890 रोजी मबां ईतील मदनपरा येथे अस्पश्ृ याांसाठी शाळा काढण्यात आली.
प्राथकना समाजाची तत्वे पटवनू देण्यासाठी, या समाजाबद्दल लोकाांना असलेल्या
तनरतनराळ्या शक
ां ाचे तनरसन करण्यासाठी न्या. रानडे याांनी ‚एके श्वरतनष्ठाांची
कै तियत‛ हा तवचार प्रवतकक ग्रथां तलहीला.

ज्ञानदीप ऄकॅ डमी, पुणे | नंदकुमार सर – Mo. 9322590753

ज्ञानदीप ऄकॅ डमी, पुणे | नंदकुमार सर – Mo. 9322590753
 1860-63 – मथरे तील अांध साधू तवरजानांद याांचे तशष्ट्यत्व पत्कारुन तीन वषे तहदां ू
धमाकचा अभ्यास के ला.
 के शवचद्रां सेन याांच्या साांगण्यावरून तहदां ी भाषेतनू धमकप्रसार सरु के ला.
 स्वराज्य हा आमचा जन्मतसद्ध हक्क आहे व तो आम्ही तमळवणारच असे प्रततपादन
करणारे पतहले धमकसधारक.

ज्ञानदीप ऄकॅ डमी, पुणे | नंदकुमार सर – Mo. 9322590753

 अयि समाज
 10 एतप्रल 1875 रोजी मबां ईतील काकडवाडी येथे त्याांनी आयकसमाजाची
स्थापना
 स्वामी दयानांद सरस्वती याांचे मळ
ू नाव मल
ू शांकर ततवारी
 स्वामी दयानांद सरस्वती हे तिश्चन व इस्लाम धमाकचे कडवे टीकाकार
 त्याांनी मांबईत तदलेल्या जवळपास पाच व्याख्यानाचे मराठी भाषाांतर महादेव
गोतवांद रानडे याांनी सपां ातदत के ले.

ज्ञानदीप ऄकॅ डमी, पुणे | नंदकुमार सर – Mo. 9322590753

 स्वामी दयानांद सरस्वती याांनी वेदाांना प्रमाण मानले जातीयता, बालतववाह,
अस्पश्ृ यता, सतीप्रथा इत्यादी अतनष्ट प्रथा त्याांना मान्य नव्हत्या
 िाह्मणाांच्या वचकस्वाखाली असलेले वेद सवाांसाठी खले असावेत असे त्याांचे
तवचार
 आयक समाज ही तहदां ू धमक सधारणा चळवळ
 वेदाांकडे चला

ज्ञानदीप ऄकॅ डमी, पुणे | नंदकुमार सर – Mo. 9322590753

 अयि समाजाची तत्त्वे :
 ईश्वर हेच ज्ञानाचे परम कारण
 ईश्वर हा सवकव्यापी सवकशतक्तमान
 वेद हे अपौरुषेय आहेत
 पराणे म्हणजे स्वाथी आतण अज्ञानी लोकाांचे तलखाण
 सत्याचा स्वीकार व असत्याचा नेहमी त्याग

ज्ञानदीप ऄकॅ डमी, पुणे | नंदकुमार सर – Mo. 9322590753

 वेदाांचा अभ्यास करण्याचा अतधकार सवाांना
 परस्पराांशी प्रेमाने राहावे व धमाकनसार व्यवहार करावेत.
 अतवद्येचा नाश व तवद्येची वाढ करावी..
 प्रत्येकाने सवाांच्या शारीररक, आतत्मक व सामातजक उन्नतीचा प्रयत्न
 व्यक्तीला वैयतक्तक आचरणाचे स्वातांत्र्य

ज्ञानदीप ऄकॅ डमी, पुणे | नंदकुमार सर – Mo. 9322590753

अयि समाजाचे कायि

ज्ञानदीप ऄकॅ डमी, पुणे | नंदकुमार सर – Mo. 9322590753

 मतू तकपजू ेस
तवरोध
वैतदक
शद्धीकरण
सस्ां कृतीचे
चळवळ
पनरुज्जीवन
धातमकक
कायक
परोतहतवगाकस
धमाकतभमा
कडाडून
न जागतृ ी
तवरोध
कमककाांडा
स तवरोध
 जाततव्यव
स्थेस
तवरोध
दष्ट्काळ
बालतववा
पीतडतानां ा
हास तवरोध
मदत

अनाथगहृ ,े
तवधवा
सामातजक तनयोग
पद्धतीस
आिमगहृ -े कायक मान्यता

सवाांना
स्वदेशीचा
समानतेची
स्वीकार
तवधवा वागणक ू
पनतवकवाहा
स
प्रोत्साहन
 स्त्रीतशक्षणास
प्रोत्साहन

पाश्चात्त्य
तशक्षणाचा
शैक्षतणक वैतदक
महातवद्याल
स्वीकार कायक याची
स्थापना

गरुकलाचां ी
स्थापना
 दयानंद सरस्वती यांची ग्रंथसपं दा
 दयानांद सरस्वती याांनी सत्याथक प्रकाश (Light of Truth) हा ग्रांथ 12 जनू 1875
मध्ये तलतहला.
 या ग्रथां ा त्याांनी जातीयता, बालतववाह, सतीप्रथा, हडुां ापद्धती, पडदापद्धती,
जाततव्यवस्था, अस्पश्ृ यता इत्यादी अतनष्ट प्रथाांपासनू वैतदक समाज हा मक्त होता असे
स्पष्ट तलतहले
 यानांद सरस्वती तलतखत 'भगवत खानदानम'् हा इ.स. 1886 मध्ये प्रकातशत करण्यात
आला. या ग्रथां ात त्याांनी मतू तकपजू ेस तवरोध के ला.
 दयानंद सरस्वती यांचे जिष्ट्य
 पांतडत श्यामजी कृष्ट्ण (इतां डया हाऊस या क्राांततकारी सघां टनेचे सस्ां थापक),
 स्वामी िद्धानांद सरस्वती (अस्पश्ृ योद्धारक)
 लोकतहतवादी गोपाळ हरी देशमख (मांबई येथील आयक समाजाचे अध्यक्ष).

ज्ञानदीप ऄकॅ डमी, पुणे | नंदकुमार सर – Mo. 9322590753

 न्या. महादेव गोतवांद रानडे (आयक समाजाचे कायककतक)
 िीपाद दामोदर सातवळे कर (दयानांद तलतखत सत्याथकप्रकाश ग्रथां ाचे
पतहल्याांदा मराठी भाषेत अनवाद लेखन के ले.)
 लाला लजपतराय (भारतीय स्वातांत्र्यलढ्यातील आयक समाजाचे नेते)

ज्ञानदीप ऄकॅ डमी, पुणे | नंदकुमार सर – Mo. 9322590753

शाहपरू चे महाराज नरतसगां व जोधपरू चे महाराज जसवांततसगां याांसारख्या अनेक महाराजाांना स्वामी
दयानांद सरस्वती याांनी आयक समाजाची दीक्षा तदली. त्याांनी उदयपर येथे परोपकाररणी सभा स्थापन
के ली.
या सभेचे हेतू पढीलप्रमाणे होते.
1) आयक समाजाचा परदेशात प्रचार करणे.
2) भारतातील अनाथ व गररबाांना तवद्या सपां ादन करता यावी.
3) भारतातील अनाथ व गररबाांना आिय तमळावा.

ज्ञानदीप ऄकॅ डमी, पुणे | नंदकुमार सर – Mo. 9322590753

• स्वामी दयानांदाांच्या तनधनानांतर १८८३ मध्ये आयकसमाजात िूट पडून
त्याच्या दोन तभन्न तभन्न शाखा झाल्या.
• एका शाखेने माांसाहार व आधतनक पाश्चात्य उच्च तशक्षणाचा परस्कार के ला
तर दसऱया शाखेने माांसाहार व पाश्चात्य उच्च तशक्षण तनतषद्ध मानले.
• म्हणनू महातवद्यालय पक्ष व पराणमतवादी पक्ष अशी त्याांना दोन नावे पडली.

ज्ञानदीप ऄकॅ डमी, पुणे | नंदकुमार सर – Mo. 9322590753

• मलबारमध्ये 1921 मध्ये मोपला मसलमानाांनी मोठे बांड करून असख्ां य
तहदां नांू ा जबरदस्तीने बाटवनू मसलमान के ले.
• या सक
ां टकाळी आयकसमाजी लोक धैयाकने मलबारात गेले व तब्बल
अडीच हजार भ्रष्ट तहदां ू कटांबाांना त्याांनी पनश्च तहदां धमाकत आणले.
• 1937 साली हैदराबाद सस्ां थानात आयकसमाजावर तनजामसरकारने बांदी
घातली त्या बांदीतवरुद्ध आयकसमाजी अनयायाांनी सत्याग्रहाचे शस्त्र
उपसले. त्यावेळी बारा हजार आयकसमाजी लोकाांनी बांदीवास
पत्करला.
ज्ञानदीप ऄकॅ डमी, पुणे | नंदकुमार सर – Mo. 9322590753
हान्स कोहन्स :
तवसाव्या शतकात भारतात सामातजक वैचाररक चळवळीची सरुवात
आयक समाजाने के ली.
 भजगनी जनवेजदता (मागािरेट एजलझाबेथ नोबल) :
याांनी ‘लढाऊ तहदां ू धमक’ या शब्दात आयक समाजाची प्रशसां ा के ली आहे

ज्ञानदीप ऄकॅ डमी, पुणे | नंदकुमार सर – Mo. 9322590753

जडप्ेस्ड क्लास जमिन : जव. रा. जिंदे
जन्म : (23 एतप्रल 1873 – 2 जानेवारी 1944)
कनाकटक राज्यातील (जमखडां ी)
ज्ञानदीप ऄकॅ डमी, पुणे | नंदकुमार सर – Mo. 9322590753
जडप्ेस्ड क्लास जमिन
 तव. रा. तशदां े याांनी अस्पश्ृ याांच्या हालअपेष्टा व जलमू जबरदस्ती आतण त्याांच्यावरील
अन्याय दरू करण्यासाठी 18 oct 1906 रोजी मांबई येथे एतल्िन्स्टन रोडवर तडप्रेस्ड क्लास
तमशनची (तनरातित साहाकारी मडां ळ) स्थापना
 मबां ई येथील एतल्िन्स्टन रोड येथे हो क्लासची पतहली शाळा स्थापन करण्यात आली.
 अस्पश्ृ य समाजामध्ये तशक्षणाचा प्रसार करण, अस्पश्ृ य बाांधवाांना नोकरीच्या सांधी उपलब्ध
करून देणे, त्याांच्या अडचणींचे तनवारण करणे, अस्पश्ृ याांना खऱया धमाकची तशकवण देणे
आतण त्याांचे शीलसांवधकन घडून आणणे ही या तमशनची वैतशष्ट्ये होती.
 18 ऑक्टोबर 1909 रोजी मबां ईत टाऊन हॉलमध्ये सस्ां थेचा ततसरा वधाकपन
तदन साजरा.
 बडोद्याचे सयाजीराव गायकवाड, सर नारायण चांदावरकर आतण नामदार
गोखले त्यावेळी उपतस्थत होते.
 सयाजीरावाांनी सांस्थेला दोन हजार रुपयाांची देणगी तदली होती.

ज्ञानदीप ऄकॅ डमी, पुणे | नंदकुमार सर – Mo. 9322590753

जडप्ेस्ड क्लास जमिनचे कायि :
अस्पश्ृ यता तनवारण व अस्पश्ृ याांचा उद्धार करण्याचे कायक
अनेक शाळा आतण वसततगहृ े सरू
अस्पश्ृ यता हा राजकीय प्रश्न बनतवला.
तशवणकामाचे वगक चालवणे, प्रबोधनपर व्याख्याने कीतकने आयोतजत करणे, आजारी
असणाऱया लोकाांची सेवा करणे.

ज्ञानदीप ऄकॅ डमी, पुणे | नंदकुमार सर – Mo. 9322590753

सस्ां थेच्या अकोला, अमरावती, इदां रू , कोल्हापरू , ठाणे, दापोली, पणे, भावनगर,
मद्रास, मालवण, मांबई, सातारा, हुबळी, इत्यादी तठकाणी उघडण्यात आल्या
1933 मध्ये ‘भारतीय अस्पश्ृ यतेचा प्रश्न’ हा ग्रथां तलतहला. त्याद्रारे या प्रश्नाकडे
लोकाांचे लक्ष वेधण्याचे काम के ले.

ज्ञानदीप ऄकॅ डमी, पुणे | नंदकुमार सर – Mo. 9322590753

ऄजलगड चळवळ
सस्ां थापक - सर सय्यद अहमद खान
उद्देश - मतस्लम समाजाच्या सामातजक, राजकीय आतण शैक्षतणक
पैलांमू ध्ये सधारणा.
मतस्लमाांनी आधतनक तशक्षणाचा अांगीकार के ला तरच त्याांची प्रगती
होऊ शकते

ज्ञानदीप ऄकॅ डमी, पुणे | नंदकुमार सर – Mo. 9322590753

पारांपाररक तशकवणींवर लक्ष कें तद्रत न करता इग्रां जी तशकून आतण पाश्चात्य तशक्षणाचे
माध्यम म्हणनू स्वीकारून मतस्लम तशक्षणाचे आधतनकीकरण के ले.
1864 मध्ये अतलगढमध्ये पाश्चात्य ग्रथां ाांचे भारतीय भाषाांमध्ये भाषाांतर करण्यासाठी
आतण मतस्लमाांना पाश्चात्य तशक्षण स्वीकारण्यासाठी आतण मतस्लमाांमध्ये वैज्ञातनक
वत्तृ ी वाढवण्यासाठी तयार करण्यासाठी वैज्ञातनक सोसायटीची (Scientific
Society) स्थापना.

ज्ञानदीप ऄकॅ डमी, पुणे | नंदकुमार सर – Mo. 9322590753

1877 मध्ये त्याांनी ऑक्सिडक आतण कें तिज तवद्यापीठाांच्या धतीवर
मोहम्मडन अँग्लो-ओररएटां ल कॉलेजची स्थापना के ली.
हे महातवद्यालय पढे 1920 मध्ये अलीगढ मतस्लम तवद्यापीठात तवकतसत.
धातमकक असतहष्ट्णता, अज्ञान आतण तकक हीनतेच्या तवरोधात होते.
त्याांनी पदाक, बहुपत्नीत्व आतण ततहेरी तलाकचा तनषेध.

ज्ञानदीप ऄकॅ डमी, पुणे | नंदकुमार सर – Mo. 9322590753

त्याांनी काढलेल्या शाळा, वैज्ञातनक सोसायटी याांच्यात तहदां नांू ाही प्रवेश
होता. राजा जयतकशनदास सारखे त्याांचे तहदां ू सहकारीही होते.
1886 साली त्याांनी ऑल इतां डया मोहम्मेहन एज्यके शनल कॉन्िरन्सचे
सगां ठन करून मतस्लमाांच्या तशक्षणासाठी तवचारमचां स्थापन.

ज्ञानदीप ऄकॅ डमी, पुणे | नंदकुमार सर – Mo. 9322590753

पारांपररक तशक्षणाबरोबर तवज्ञान, तांत्रज्ञानाचाही अभ्यास करावा व इस्लाम धमक
हा त्यातवरोधात नाही हे पटवनू द्यावे.
तितटशाांनाही पटवनू द्यावे, की भारतीय मसलमान तितटश सत्तेच्या तवरोधात
नाहीत.
मतहलाांनी पडदा पद्धती नाकारून इग्रां जी तशक्षण घ्यावे.

ज्ञानदीप ऄकॅ डमी, पुणे | नंदकुमार सर – Mo. 9322590753

जहंदू मुजस्लम बाबत :
तहदां ू व मतस्लम दोघेही पतवत्र गांगा-यमनेच्या पाण्यावर जगतात.
'तहदां स्थानात राहणारे सवकच तहदां 'ू शौयकवान
भारतवधचू े तहदां ू व मतस्लम दोन तेजस्वी नेत्र आहेत.

ज्ञानदीप ऄकॅ डमी, पुणे | नंदकुमार सर – Mo. 9322590753

सरु वातीला कट्टर ऄसणारे सर सय्यद ऄहमद िान नंतर
राष्ट्रीय कााँग्रेस च्या जवरोधात का ?
पररतस्थतीचा अचक
ू िायदा घेऊन अँग्लो-इतां डयन प्रशासकाांनी तहदां ू व
मसलमानाांमधील भेदाला खतपाणी घातले.
अलीगड कॉलेजच्या आरांतभच्या तीन तप्रतन्सपॉलाांनी (बेक, मॉररसन, अचिबोल्ड)
अलीगढ़ चळवळीला इग्रां ज समथकक व तहदां ू तवरोधाचे रूप तदले.

ज्ञानदीप ऄकॅ डमी, पुणे | नंदकुमार सर – Mo. 9322590753

अलीगड चळवळीने मसलमानाांच्या मनात तिटीश राजपदातवषयी तनष्ठेची
भावना तनमाकण के ली.
1818 मधे सय्यद अहमदखान संयुक्त भारतीय राजजनष्ठ सभा (United
Indian Patriotic Association) स्थापन के ली. त्यामागील प्रमख उद्देश
कॉांग्रेसच्या प्रचाराला तविल बनतवणे आतण जनतेला काँग्रेसपासनू दरू ठे वणे
हा होता.

ज्ञानदीप ऄकॅ डमी, पुणे | नंदकुमार सर – Mo. 9322590753

'ईत्तर भारताची मुजस्लम ऄाँग्लो-ओररयंटल सरं क्षण सभा
(Muhammdan Anglo-Oriental Defence Association of Upper
India) स्थापन झाली तजचे ईजदष्ट भारतातील इग्रां जी राजवटीचे समथकन करणे
आतण मसलमानाांना राजकीय प्रवाहापासनू दरू ठे वणे..

ज्ञानदीप ऄकॅ डमी, पुणे | नंदकुमार सर – Mo. 9322590753

तहदां ,ू मसलमान अथवा तिश्चन एकाच राष्ट्राशी सांलग्न आहेत."
"भारताचा प्रत्येक नागररक तहदां ू आहे. मला खेद आहे की, तम्ही मला तहदां ू
मानीत नाही" : पांजाबसमोरील तहदां सू ोबत बोलताना.

ज्ञानदीप ऄकॅ डमी, पुणे | नंदकुमार सर – Mo. 9322590753

"आम्ही मनाने व रृदयाने एक होण्याचा प्रयत्न के ला पातहजे, कायकही एकत्र के ले पातहजे.
जर आम्ही एक झालो तर परस्पराांचा आधार बनू शकतो आतण असे न करता एकमेकाांचा
तवरोध करीत रातहलो तर आम्हा दोघाांचाही नाश होईल.".
: गरुदासपरू पांजाब बोलताना
तहदां ू व मसलमान दोन राष्ट्र आहेत एवढेच नाही तर ते तवरोधी राष्ट्र आहेत.
: 16 माचक 1888 मीरत तठकाणी

ज्ञानदीप ऄकॅ डमी, पुणे | नंदकुमार सर – Mo. 9322590753

वत्त
ृ पत्र
ज्ञानदीप ऄकॅ डमी, पुणे | नंदकुमार सर – Mo. 9322590753
1450 मध्ये छपाई तांत्राची सरुवात जोहान्स गटेनबगक याने जमकनीमध्ये के ली.
1510 भारतात पोतकगीजाांची सरवात 1757 फ्रातन्सस झेतवयर याने तिस्ती मताच्या
प्रचारासाठी एक प्रश्नोत्तरावली तयार के ली.
भारतात छापलेले हेच पतहले पस्तक.
पोतकगीज भाषेत छापलेले होते.

ज्ञानदीप ऄकॅ डमी, पुणे | नंदकुमार सर – Mo. 9322590753

तवल्यम के री - तिस्ती धमोपदेशक, मराठी भाषेचे व्याकरणकार आतण
कोशकार, तसेच मराठी ग्रथां ाांचे देवनागरी तलपीतील आद्य मद्रक म्हणनू
प्रतसद्ध आहेत.
तवल्यम के री हे मराठी आतण मोडी गद्य मद्रणाचा ओनामा करणारे पतहले
इग्रां ज पांतडत.

ज्ञानदीप ऄकॅ डमी, पुणे | नंदकुमार सर – Mo. 9322590753

29 जानेवारी 1780 साली जेम्स ऑगस्टस तहक्की याांनी ‘तहकीज्
बेंगॉल गॅझेट’ नामक वत्तृ पत्र सरू के ले.
अवघ्या दोन वषाांतच तितटश ईस्ट इतां डया कांपनी आतण चचक या दोन
महत्त्वाच्या सस्ां थाांमधील भ्रष्टाचार उघडकीला आणनू त्याने अनेक
उच्चपदस्थाांची इतकी गोची के ली, की त्याची अनेक प्रकारे गळचेपी
करण्यात आली.

ज्ञानदीप ऄकॅ डमी, पुणे | नंदकुमार सर – Mo. 9322590753

वत्तृ पत्र बांद पाडून, त्याला जबर दडां ठोठावनू कै क वषे तरुांगात
तखतपत ठे वले.
A weekly political and commercial paper open to
all parties, but influenced by none.

ज्ञानदीप ऄकॅ डमी, पुणे | नंदकुमार सर – Mo. 9322590753

इतां डया गॅझेट - तपटर रीड आतण बी. मेतसक या दोघाांनी इतां डया गॅझेट नावाचे
साप्तातहक नोव्हेंबर 1780 मध्ये सरू
कलकत्ता जनकल 1818 - जेम्स तसल्क बांतकांगहॅमने
बेंगॉल गॅझेट 1816 - देशी भाषेतील पतहले पत्र - गांगाधर भट्टाचायक
अमतृ बझार पतत्रका – माचक 1868 मध्ये हेमतां कमार, तशतशरकमार, व मोतीलाल या
घोषबांधनांू ी अमतृ बझार नावाच्या खेड्यात कलकत्त्याच्या सप्रतसद्ध 'अमतृ बझार
पतत्रका' या पत्राचा पाया घातला.

ज्ञानदीप ऄकॅ डमी, पुणे | नंदकुमार सर – Mo. 9322590753

वत्त
ृ पत्रांचा मुद्रण जनयंत्रणाचा कायदा,1799 (The
Censorship of the Press Act)
त्यावेळी भारतावर नेपोतलयनच्या आक्रमणाची टाांगती तलवार होती. त्यामळे फ्रान्सतवरुद्ध
अथवा भारतीय राजाांतवरुद्ध आपली कमजोरी व दबकलपणा लक्षात येईल अशी कोणतीही
बातमी छापली जाऊ नये, असे वेलस्लीला वाटत होते. त्यामळे त्याने 13 मे,1799 रोजी
वत्तृ पत्राांवर तनबांध लादले.
वत्तृ पत्राच्या प्रत्येक अक
ां ावर सपां ादक, मद्रक आतण मालक याांचे नाव छापले जावे.

ज्ञानदीप ऄकॅ डमी, पुणे | नंदकुमार सर – Mo. 9322590753

वत्तृ पत्र प्रकातशत करण्यापवू ी सरकारी सेक्रेटरीकडे पाठवावे. सरकारी सतचव
तकांवा त्याने प्रातधकृत के लेल्या व्यक्तीने तपासल्यातशवाय कोणतेही पत्र
प्रतसद्ध करू नये.
रतववारी पत्र प्रतसद्ध करू नये.

ज्ञानदीप ऄकॅ डमी, पुणे | नंदकुमार सर – Mo. 9322590753

परवाना ऄजधजनयम, 1823 (The Licening
Regulations )
1823 ला गव्हनकर जनरल जॉन अडम्सने वत्तृ पत्राांवर कठोर तनयम लादले.
मद्रक व प्रकाशकाला छापखाना काढण्यासाठी परवाना (लायसन्स) घ्यावा लागेल. या
कायद्यामळे राजा राममोहन रॉय याांचे तमरात उल अखबार बांद पडले.

ज्ञानदीप ऄकॅ डमी, पुणे | नंदकुमार सर – Mo. 9322590753

भारतीय वत्त
ृ पत्रांना स्वातंत्र्य,1835(The Liberation of
Indian Press)
 चाल्सक मेटकॉल्िच्या काळात हा कायदा झाल्याने त्याला 'भारतीय वत्तृ पत्राांचा
मतक्तदाता' असे म्हटले जाते.
 या काळातील लॉडक मेकॉले याने देखील या वत्तृ पत्र स्वातांत्र्याचे समथकन के ले.

ज्ञानदीप ऄकॅ डमी, पुणे | नंदकुमार सर – Mo. 9322590753

 प्रकाशनपवू क परवानगी घेण्याचा तनयम रद्द के ला.
 आता िक्त प्रकाशनाच्या जागेची मातहती द्यायची होती.
 1856 पयांत कायदा अतस्तत्त्वात होता.

ज्ञानदीप ऄकॅ डमी, पुणे | नंदकुमार सर – Mo. 9322590753

भारतीय भाषा वत्त
ृ पत्र कायदा, 1878 (The Vernacular
Press Act) - जलटन
1857 च्या उठावानांतर इग्रां जी वत्तृ पत्राांनी सरकारचे समथकन सरू के ले तर देशी वत्तृ पत्राांनी
अतधकातधक टीका सरू के ली, त्यामळे तलटनने देशी वत्तृ पत्राांवर अतधकातधक तनबांध
लादण्यासाठी हा कायदा आणला.
14 माचक, 1878 पासनू हा कायदा मद्रासखेरीज सवक प्राांतात लाग.ू

ज्ञानदीप ऄकॅ डमी, पुणे | नंदकुमार सर – Mo. 9322590753

बांगाली भाषेतील 'अमतृ बझार पतत्रका' या वत्तृ पत्राने रातोरात आपली
भाषा बदलनू इग्रां जी के ली व तलटनवरील टीका सरूच ठे वली.
त्यावर कारवाई करता येत नव्हती, कारण हा कायदा िक्त देशी भाषेतील
वत्तृ पत्राांसाठी होता.
1882 लॉडक ररपनद्रारे रद्द

ज्ञानदीप ऄकॅ डमी, पुणे | नंदकुमार सर – Mo. 9322590753

मुंबइ प्ांतातील आग्रं जी
वत्त
ृ पत्रे

ज्ञानदीप ऄकॅ डमी, पुणे | नंदकुमार सर – Mo. 9322590753

 Bombay Herold

 1789 मांबई प्राांतातील पातहले वत्तृ पत्र

 Bombay Gazette
1790 यात सरकारी अतधसचू ना, आज्ञा, ठराव प्रतसद्ध होत असत.
 Bombay Courier
1792 हे पत्र गजराती व मराठी भाषेत प्रतसद्ध होई

ज्ञानदीप ऄकॅ डमी, पुणे | नंदकुमार सर – Mo. 9322590753

Bombay Times (1838), Times of India (1839)
1861 मध्ये Times of India हे पत्र Bombay Standard,
Bombay Courier & Telegraph या 3 पत्रांचे
एकत्रीकरण - रॉबटक नाईट & थॉमस बेनेट

ज्ञानदीप ऄकॅ डमी, पुणे | नंदकुमार सर – Mo. 9322590753

मराठी वत्त
ृ पत्रांचा
अढावा

ज्ञानदीप ऄकॅ डमी, पुणे | नंदकुमार सर – Mo. 9322590753

दपिण
मराठीतील पतहले वत्तृ पत्र
6 जानेवारी 1832 रोजी बाळशास्त्री जाांभेकर याांनी मबां ईतनू सरु के ले.
दपकण प्रारांभी पातक्षक होते. 4 मे 1832 पासनू ते साप्तातहक झाले.
या पत्रात इग्रां जी व मराठी अशा दोन्ही भाषाांत मजकूर छापला जात असे.

ज्ञानदीप ऄकॅ डमी, पुणे | नंदकुमार सर – Mo. 9322590753

जाांभेकर याांना सांपादनाच्या कायाकत भाऊ महाजन (ऊिक गोतवांद तवठ्ठल कां टे) याांचे
सहकायक लाभत असे.
बेअदबी प्रकरणाची झळ लागनू दपकण बांद पडले (1840).
ते बांद पडल्यावर त्याच्या चालकाांनी यनायटेड सतव्हकस गॅझेट अँड तलटररी क्रॉतनकल हे
तनयतकातलक सरु के ले.

 जदग्दििन
जाांभेकराांनी 1840 च्या मे मतहन्यात तदग्दशकन हे मराठी तनयतकातलक सरु के ले.

ज्ञानदीप ऄकॅ डमी, पुणे | नंदकुमार सर – Mo. 9322590753

 ज्ञानोदय :
 जनू 1842 मध्ये अहमदनगर येथे तितस्त तमशनऱयाांनी ज्ञानोदय हे मातसक सरु के ले.
 1873 मध्ये ज्ञानोदय साप्तातहक झाले.
 इग्रां जी व मराठी अशा दोन्ही भाषाांतनू प्रतसध्द होणाऱया या साप्तातहकाचे रे व्हरांड हेन्री
बॅलांटाइन हे पतहले सपां ादक होते.
 'ज्ञानोदय' मधील तलखाणास प्रत्यत्तर देण्यासाठी तवचारलहरी चांतद्रका सद्धमकदीतपका ही
तनयतकातलके चालू झाली
 जमत्रोदयः
 तवरे श्वर ऊिक तात्या छत्रे
 1844 मध्ये पण्यातनू तनघालेले पतहले मराठी वत्तृ पत्र म्हणजे तमत्रोदय.

 प्भाकरः
प्रभाकर हे वत्तृ पत्र 24 ऑक्टोबर 1841 रोजी सरु झाले.
भाऊ महाजन हे प्रभाकरचे सपां ादक होते.
प्रभाकरचे मख्य वैतशष्टय म्हणजे त्यात प्रतसध्द झालेली शतपत्रे.
ही शतपत्रे गोपाळ हरी देशमख ऊिक लोकतहतवादी तलहीत असत.
ज्ञानदीप ऄकॅ डमी, पुणे | नंदकुमार सर – Mo. 9322590753
हे साप्तातहक 1865 साली बांद पडले.
प्रभाकरशी स्पधाक करणाऱया वतकमानदीतपका या वत्तृ पत्राला तोंड देण्यासाठी भाऊ
महाजन याांनी धमू के तू (1853) नावाचे वत्तृ पत्र काढले.

 नेजटव्ह ओजपजनयन:
 तव. ना. मांडतलक याांनी 1864 मध्ये नेतटव्ह ओतपतनयन हे इग्रां जी साप्तातहक सरु के ले.

ज्ञानदीप ऄकॅ डमी, पुणे | नंदकुमार सर – Mo. 9322590753

 आदं ु प्काि : -
जानेवारी 1862 पासनू इदां प्रकाश हे वत्तृ पत्र
साप्तातहकरुपात मबां ईहून प्रतसद्ध होऊ लागले.
ते काढण्यात लोकतहतवादींचाच पढाकार होता.
इग्रां जी तवभागाचे सांपादक न्यायमतू ी रानडे होते,
मराठी तवभागाचे सपां ादक म्हणनू जनादकन सखाराम गाडगीळ काम पाहत.

ज्ञानदीप ऄकॅ डमी, पुणे | नंदकुमार सर – Mo. 9322590753

 ज्ञानजसंधु:
तवरे श्वर ऊिक तात्या छत्रे याांचे ज्ञानतसधां (1842)

 जवचारलहरी (1852), जहंदु पंच (1872 ) :

 कृष्ट्णशास्त्री तचपळूणकर.
मराठी वत्तृ पत्राांतनू व्यगां तचत्रे छापण्याची प्रथा तहदां पांचने सरु के ली.

जदनजमत्र
1888 गणपत सखाराम पाटील याांनी सरू के ले तर 1920 पासनू मकां दराव
पाटील याांनी तरवडी ता. नेवासा येथन सरुवात के ली.
 ज्ञानप्कािः
12 िे िवारी 1849 रोजी ज्ञानप्रकाश सरु झाले
कृष्ट्णाजी तत्रबां क रानडे
1909 मध्ये 'भारत सेवक समाजा'ने हे वत्तृ पत्र चालतवण्यास घेतले.

ज्ञानदीप ऄकॅ डमी, पुणे | नंदकुमार सर – Mo. 9322590753

त्यानांतर नेमस्ताांचे मखपत्र अशी त्याची प्रततमा तनमाकण झाली.
‘सत्य, सौख्य आतण ज्ञान' हे त्याचे िीदवाक्य होते.
महादेव गोतवांद रानडे, तवष्ट्णशास्त्री तचपळूणकर, गोपाळ कृष्ट्ण गोखले
याांसारख्या नामवांत व्यक्ती ज्ञानप्रकाशमधनू लेखन करीत

ज्ञानदीप ऄकॅ डमी, पुणे | नंदकुमार सर – Mo. 9322590753

 जावजी दादाजी चौधरी
• जवळजवळ तनरक्षरच होते.
• तरीही ते एक जगप्रतसद्ध तप्रटां र झाले शास्त्रानसार ते वेद ऐकूही
शकत नव्हते तरीही ते छापनू प्रतसद्ध करू शकले.
• त्याांना सस्ां कृतचा एकही शब्द येत नव्हता परांत त्याांनी
जगभरातील सांस्कृतच्या तवद्रानाांसाठी पस्तके छापली.
• 1869- मबां ई काळबादेवी पररसरामध्ये जनणियसागर
छापिाना सरू गरुडपराण हे या प्रेसमधलां पतहलां पस्तक होय.
 काळ :
• 25 माचक 1898 - 1909
• तठकाण - पणे
• सपां ादक - तशवराम महादेव पराांजपे
• प्रकार - साप्तातहक
• धातमकक, सामातजक, राजकीय, ऐततहातसक आतण वाङ्मयीन
तवषयाांची तनिःपक्षपाताने व तनभकयपणे पणू क चचाक करणारे साप्तातहक"
• या साप्तातहकाची जातहरात - के सरी वत्तृ त्रात
ज्ञानदीप ऄकॅ डमी, पुणे | नंदकुमार सर – Mo. 9322590753
 सदं ेि :
• 14 जानेवारी 1915
• सांस्थापक - अच्यत बळवांत कोल्हटकर (आधतनक मराठी दैतनक
पत्रकाररतेचे प्रणेत)े
• तठकाण - मांबईतनू
• प्रकार - दैतनक

ज्ञानदीप ऄकॅ डमी, पुणे | नंदकुमार सर – Mo. 9322590753

 कै वारी :
• िे िवारी 1928
• सांस्थापक - तदनकरराव जवळकर
• कै वारी हे पत्र भास्करराव जाधव व जेधे बांध याच्या प्रेरणेने व
सहकायाकने सरु के ले.

ज्ञानदीप ऄकॅ डमी, पुणे | नंदकुमार सर – Mo. 9322590753

 वत्त
ृ पत्रे सपं ादक
प्रबोधन के शव ठाकरे
नवयग प्रल्हाद अत्रे
प्रभात वालचदां कोठारी
सांयक्त महाराष्ट्र पतत्रका तदनू रणतदवे
तकरण म.ब.नामजोशी
नेतटव्ह ओतपतनयन वी.ना.मडां तलक
इदां प्रू काश ना.ग.चांदावरकर
इतां डयन स्पेक्तरर बेहरामजी मलबारी
ज्ञानदीप ऄकॅ डमी, पुणे | नंदकुमार सर – Mo. 9322590753
 वत्त
ृ पत्र प्कािन स्थळ
गराखी मबां ई
प्रतोद सातारा
अरुणोदय ठाणे
तवश्ववत्तृ कोल्हापरू
महाराष्ट्र नागपरू
लोकमत यवतमाळ
मातभृ मू ी अकोला
स्वतांत्र तहदां स्थान अमरावती
ज्ञानदीप ऄकॅ डमी, पुणे | नंदकुमार सर – Mo. 9322590753
 जिक्षण - महाराष्ट्र

ज्ञानदीप ऄकॅ डमी, पुणे | नंदकुमार सर – Mo. 9322590753

भारतीयांना जिक्षण देण्याची कारणे :
तशक्षण घेतलेल्या भारतीयाांना कारकून म्हणनू नेमता येत होते.
आपल्या साांस्कृततक िेष्ठत्वाचे गोडवे गाणारा एक वगक तयार करावयाचा होता
तिटनमध्ये तयार होणारा तवतवध प्रकारचा माल भारतातील सतशतक्षत वगाकमळे
भारतात अतधक खपण्याची शक्यता होती तो खपतवणे.

ज्ञानदीप ऄकॅ डमी, पुणे | नंदकुमार सर – Mo. 9322590753

भारतीयाांना तशक्षणाद्रारे नवीन तवषयाचे ज्ञान देणे.
पाश्चात्त्य तशक्षण तदल्यामळे भारतीय लोक इग्रां जी सत्तेचे समथकक
बनतील असे त्याांना वाटत होते त्याांना इग्रां जी सत्तेचे समथकक बनतवणे.

ज्ञानदीप ऄकॅ डमी, पुणे | नंदकुमार सर – Mo. 9322590753

अयोगाचे नाव वषे वैजिष्ट्ये
वडचा अहवाल 1854 या अहवालाला भारतातील तशक्षणाचा मॅग्नाकाटाक म्हणतात.

वडच्या अहवालावरील प्रगतीच्या तनरीक्षणासाठी. प्राथतमक

हटां र आयोग 1882-83
व माध्यतमक तशक्षणावर भर.
तवद्यापीठीय तस्थतीचा आढावा यातनू च पढे भारतीय
थॉमस रॅ ले आयोग 1902
तवद्यापीठ कायदा आला
भारतीय तवद्यापीठ
1904 लॉडक कझकन
कायदा

ज्ञानदीप ऄकॅ डमी, पुणे | नंदकुमार सर – Mo. 9322590753

 सॅडलर आयोग 1917-19 तवद्यापीठ समस्याचा अभ्यासासाठी

हाटोग सतमती 1929 प्राथतमक तशक्षणाला राष्ट्रीय महत्व द्यावे

साजांट आयोग 1944 भारताचे तशक्षणतवषयक सल्लागार

राधाकृष्ट्ण आयोग 1948 तवद्यापीठ अनदान आयोगाची स्थापना

भारतीय तशक्षण व्यवस्थेमधील क्राांती यानसार पातहले

कोठारी आयोग 1964-66
राष्ट्रीय शैक्षतणक धोरण तयार 1968

ज्ञानदीप ऄकॅ डमी, पुणे | नंदकुमार सर – Mo. 9322590753

बंगाल एजियाजटक सोसायटी
 स्थापना – 15 Jan 1784 मध्ये कलकत्ता
सोसायटीचा ईिेि - प्राचीन भारतीय सातहत्याचा इग्रां जाांना व पाश्चात्त्य
सातहत्याचा भारतीयाांना पररचय करून देणे.
यासाठी जवजलयम जोन्स, गव्हनिर वॉरेन हेजस्टंग्ज, थॉमस कोलिूक याांनी
पढाकार घेतला.
या सोसायटीकडून 'एजियाजटक ररसचि' नावाच्या शोधपतत्रके चे प्रकाशन
के ले जात.
ज्ञानदीप ऄकॅ डमी, पुणे | नंदकुमार सर – Mo. 9322590753
1813 चा सनदी कायदा
भारतातील तशक्षणाची जबाबदारी कांपनीवर टाकली व तशक्षणप्रसारासाठी वातषकक
एक लाख रुपयाांची तरतदू के ली.
या काळातील कांपनीच्या तशक्षणाच्या गरजा
(A) इग्रां ज न्यायाधीशाला सल्ला देणे
(B) तहदां -ू मतस्लम कायद्याचे स्पष्टीकरण करणे

ज्ञानदीप ऄकॅ डमी, पुणे | नंदकुमार सर – Mo. 9322590753

 (C) भारतीय राज्याांशी पत्रव्यवहार
(D) भतू मकर तवभागातील कामासाठी.
वरील तरतदू पढील 10 वषाांपयांत सरकारने तशक्षणाबाबत कोणतेही
धोरण ठरवले नाही.

ज्ञानदीप ऄकॅ डमी, पुणे | नंदकुमार सर – Mo. 9322590753

शेवटी गव्हनकर जनरल ने 'कतमटी ऑि पतब्लक इस्ां रक्शन' अथाकत 'लोकतशक्षणाची
सामान्य सतमती'ची स्थापना के ली. या सतमतीचा अध्यक्ष मेकॉल होता.
या सतमतीत 10 सदस्य होते.
बऱयाच बाबींचा आढावा घेतल्यानांतर सतमतीपढे दोन प्रश्न उपतस्थत झाले.
A) सरकारी अनदान कोणत्या शाळाांना द्यायचे ?
B) शाळाांमध्ये तशक्षणाचे माध्यम काय असावे ?

ज्ञानदीप ऄकॅ डमी, पुणे | नंदकुमार सर – Mo. 9322590753

 जिक्षणाचा पौवाित्य जवरुद्ध पाजश्चमात्य वाद

• पौवाित्य जवद्या समथिक (Orientalist) • पाश्चत्त्य जवद्या समथिक (Anglicist) –

• पारांपररक व पौवाकत्य तशक्षण • आधतनक व पाश्चात्त्य तशक्षण
• 1) व्होरे स तवल्सन, • 1) चाल्सक रॅव्हेतलयन,
2) सर तवतलयम जोन्स, 2)तबशप हेबर,
3) एच.टी. तप्रांसेप 3) आलेक्झाडां र डि,
4) राजा राममोहन रॉय
तशक्षणाचा पौवाकत्य तवरुद्ध पातश्चमात्य वाद तमटवण्यासाठी लॉडक
तवल्यम बेंतटक याने कायदामत्रां ी असणाऱया थॉमस बेतबांग्टन
मेकॉले अध्यक्षतेखाली सतमतीची स्थापना

मेकॉले चा जसद्धांत / ऄहवाल

लॉडक मेकॉले याने 2 िे िवारी 1835 रोजी गव्हनकर जनरल लॉडक
तवल्यम बेतटांग यास एक अहवाल सादर.

ज्ञानदीप ऄकॅ डमी, पुणे | नंदकुमार सर – Mo. 9322590753

त्यामध्ये त्याने भारतीयाांना पाश्चात्य वाङ्मय आतण शास्त्रीय ज्ञान तशकवावे, तशक्षणाचे
माध्यम इग्रां जी असावे तसेच सस्ां कृत आतण अरबी या भाषा तशकतवणाऱया सस्ां था हळूहळू
बांद कराव्यात.
यरोपच्या एखाद्या चाांगल्या ग्रथां ालयातील एखाद्या कपाटाचा कप्पा भारतीय व अरबीच्या
सवक सातहत्यापेक्षा जास्त मल्ू यवान आहे.
त्याच्या मते, परांपरागत तशक्षण तनरुपयोगी आहे. पाश्चात्त्य तशक्षणामळे भारतात इग्रां जी सत्ता
बळकट होईल.

ज्ञानदीप ऄकॅ डमी, पुणे | नंदकुमार सर – Mo. 9322590753

मेकॉले असा एक वगक तनमाकण करू इतच्छत होता, जो रक्त व रांगाने
भारतीय असेल, पण प्रवत्तृ ी, तवचार, नीततमत्ता आतण बद्धीने इग्रां जी
असेल.
लॉडक तवल्यम बेंतटांकने मेकॉलेचे हे मत आपणास मान्य असल्याचे
सचतवले. अथाकतच तवरोधी मताच्या मडां ळींनी याबाबत जोरदार तक्रार
के ली.

ज्ञानदीप ऄकॅ डमी, पुणे | नंदकुमार सर – Mo. 9322590753

7 माचि 1835 रोजी याबाबत सरकारचा जो ठराव प्जसद्ध झाला, त्यामध्ये
A) भारतीयाांना पाश्चात्य वाङ्मय आतण शास्त्र हे तवषय इग्रां जी माध्यामातनू तशकवावेत.
B) सांस्कृत आतण अरबी तशकतवणारी तवद्यालये बांद करू नयेत, मात्र या तवद्यालयाांना नवे
अनदान आतण तेथील अभ्यासकाांना नव्या तशष्ट्यवत्त्ृ या देऊ नयेत.
C) पारांपररक ग्रांथछपाईसाठी अतधक पैसे खचक करू नयेत.
D) यापढे उपलब्ध असलेला तनधी पाश्चात्त्य वाङ्मय आतण शास्त्र तशकतवण्यासाठी
खचक करावा.

ज्ञानदीप ऄकॅ डमी, पुणे | नंदकुमार सर – Mo. 9322590753

1839 साली लॉडक ऑकलांडने त्यात काही बदल के ले.
तशक्षणाच्या एकूण खचाकपैकी पौवाकत्य तशक्षणावर काही खचक करावा.
दर मतहन्याला 500 रुपयाांचे अनदान एतशयातटक सोसायटीला द्यावे.
यानांतर तशक्षणाबाबतचा वाद थांडावला.

ज्ञानदीप ऄकॅ डमी, पुणे | नंदकुमार सर – Mo. 9322590753

 एजल्फन्स्टनचे िैक्षजणक
कायि
“आधुननक महाराष्ट्राचा निनिश नशल्पकार”
बॉम्बे प्ांताचा पनहला गव्हननर
(1819-1827)
 एजल्फन्स्टनचा जिक्षणजवषयक दृजष्टकोन –
 एतल्िन्स्टन हे सनातनी वत्तृ ीचे असल्याने धमक व तशक्षण याांची िारकत
असली पातहजे असा त्याचा तवचार होता.
 प्रथम वरच्या वगाकतील लोकाांना तशक्षण देण्यात यावे असा त्याांचा मख्य
तवचार होता.

ज्ञानदीप ऄकॅ डमी, पुणे | नंदकुमार सर – Mo. 9322590753

 आग्रं जी भाषा
जाणणाऱया
कारकुनांचा
पुरवठा करणे.
समाजातील
आग्रं ज समथिक
सवि स्तरांपयंत
वगि जकंवा गट
त्याचां ा ज्ञानाचा प्सार
बनजवणे,
करणे.
तशक्षणाचा
उद्देश
अपल्याकडे रतवारी पद्धतीत
ऄसलेल्या जजमनीसंबंधी
सावकारांच्या जमळालेला पट्टा
कजािची माजहती प्त्येक िेतकन्याना
घेणे कजाितून वाचता अला
सटु का करणे. पाजहजे.
एजल्फन्स्टनची जिक्षणजवषयक योजना ( 1823 ) -
A. स्थातनक शाळातनू तशकतवण्यात येणाऱया तशक्षण पद्धतीत सधारणा करावी.
B. शाळाांच्या सांख्येत वाढ करणे.
C. शाळे तील तवद्याथयाांना पस्तके परतवणे.
D. कतनष्ठ समाजात तशक्षणाचा प्रसार करणे.
E. पाश्चात्यशास्त्रे तशकतवण्यासाठी नवीन शाळाांची सरुवात करणे.

ज्ञानदीप ऄकॅ डमी, पुणे | नंदकुमार सर – Mo. 9322590753

F. उच्चतशक्षणाच्या क्षेत्रात सधारणा करणे.
G. भारतीय ज्ञानाच्या तवतवध शाखाांच्या अभ्यासासाठी प्रोत्साहन देणे.
H. यरोपातील नवीन शोधाांचे ज्ञान करून घ्यावयाची इच्छा असणान्या लोकाांसाठी
तवशेष पाठशाळा सरू करणे,
I. नैततक व भौततकशास्त्रावरील ग्रथां तयार करणे व ते स्थातनक भाषेतनू प्रकातशत
करणे.

ज्ञानदीप ऄकॅ डमी, पुणे | नंदकुमार सर – Mo. 9322590753

एजल्फन्स्टनचा सबं ंध
ऄसणाऱया िैक्षजणक
सस्ं था

ज्ञानदीप ऄकॅ डमी, पुणे | नंदकुमार सर – Mo. 9322590753

1820 मध्ये 'सोसायटी फॉर द
आ.स. 1824 मध्ये मुंबइ येथे आ.स. 1815 मध्ये बॉम्बे एज्युकेिन
प्मोिन ऑफ द एज्युकेिन ऑफ
आजं जजनऄररंग कॉलेज सुरू सोसायटीची स्थापना
पुऄर सस्ं था

1835 - एजल्फन्स्टन कॉलेज

1824 मध्ये मुंबइ येथे एजल्फन्स्टन 1822 बॉम्बे नेजटव्ह education
हायस्कूल. 1820 - मुंबइ येथे द बॉम्बे नेजटव्ह & सोसायटी
स्कूल बुक सोसायटी' स्थापन.

ज्ञानदीप ऄकॅ डमी, पुणे | नंदकुमार सर – Mo. 9322590753

वूडचा िजलता 1854
तनयामक मडां ळाचा अध्यक्ष
भारतीय पाश्चात्त्य तशक्षण पद्धतीचा 'मॅग्नाचाटक
ईिेि - भारतात तशक्षणाचा प्रसार करणे.
मुख्य ध्येय - यरोतपयन कला, तत्त्वज्ञान, तवज्ञान
व सातहत्य याांचा तहदां स्थाना िै लाव करणे.
पररणाम - लॉडक डलहौसींनी या अहवालानसार एक स्वतांत्र तशक्षण
तवभागाची स्थापना
 तरतुदी :
प्ाथजमक जिक्षणाच्या प्रसारासाठी स्थातनक भारतीयाांनी काढलेल्या
शाळाांमधनू प्ादेनशक भाषेतून तशक्षण द्यावे, प्ाथनमक नशक्षणास उत्तेजन
द्यावे.
अशा खासगी शाळाांना सरकारने अनदान द्यावे.
माध्यतमक तशक्षणापयांत मातभृ ाषेतनू तशक्षण द्यावे.

ज्ञानदीप ऄकॅ डमी, पुणे | नंदकुमार सर – Mo. 9322590753

उच्च तशक्षणाचे माध्यम इग्रां जी असावे.
शैक्षतणक अभ्यासक्रमात धातमकक तशकवण तदली जाऊ नये.
खासगी शाळा, कॉलेजेस काढण्याच्या समाजातील प्रवत्तृ ीला अनदान देऊन
प्रोत्साहन द्यावे.
लांडन तवद्यापीठाच्या धतीवर मबां ई, कोलकाता, चेन्नई यातठकाणी
तवद्यापीठाांची तनतमकती करावी व त्या त्या प्राांतातील महातवद्यालये त्या त्या
तवद्यापीठास सांलग्न असू द्यावीत.

ज्ञानदीप ऄकॅ डमी, पुणे | नंदकुमार सर – Mo. 9322590753

प्रत्येक प्राांतात स्वतांत्र तशक्षण खाते सरू करावे. हे खाते शाळाांची तपासणी
करील.
तशक्षकाांच्या प्रतशक्षणासाठी रेतनांग स्कूल काढाव्यात.
इग्रां जी भाषेच्या तशक्षणाची मागणी तजथे होईल ती पणू क करावी.
कतनष्ठ पातळीपासनू उच्च पातळीपयांतच्या तशक्षणात ससवां ाद असावा.

ज्ञानदीप ऄकॅ डमी, पुणे | नंदकुमार सर – Mo. 9322590753

 कारण - वडू खतलत्याची अमां लबजावणी तकती प्रमाणात झाली याची पाहणी करण्यासाठी
लॉडक ररपन हा भारतात व्हाईसरॉय असताना सर तवल्यम हटां र याांच्या अध्यक्षतेखाली हटां र
कतमशनची तनयक्ती
ज्ञानदीप ऄकॅ डमी, पुणे | नंदकुमार सर – Mo. 9322590753
तरतुदी
 उच्च तशक्षणात सरकारने जो पढाकार घेतला तो कमी करून शाळा व कॉलेज
स्थापन करणे व चालतवणे ही जबाबदारी भारतीय लोकाांकडेच सोपवावी.
 खासगी तशक्षण सस्ां थाांना (शाळा व महातवद्यालये) सरकारने अनदान द्यावे.
 कॉलेजसाठी सवकसाधारण अनदान व खास अनदानाची पद्धत चालू करावी.
 प्राथतमक तशक्षणास प्रोत्साहन द्यावे.

ज्ञानदीप ऄकॅ डमी, पुणे | नंदकुमार सर – Mo. 9322590753

 प्रत्येक प्राांताने आपल्या उत्पन्नाचा ठरावीक तहस्सा बाजसू काढून ठे वावा.
 सरकारी शाळा खासगी सांस्थाांकडे सपदू क कराव्यात.
 सवकच प्राथतमक शाळाांची तपासणी-देखरे ख सरकारी तशक्षण अतधकाऱयाांनी
करावी.
 मतस्लम समाजातील तशक्षणास सरकारने उत्तेजन द्यावे.

ज्ञानदीप ऄकॅ डमी, पुणे | नंदकुमार सर – Mo. 9322590753

 तशष्ट्यवत्तृ ीबाबत नवे तनयम तयार करावेत.
 िी आकारणीबाबत सवकसाधारण सत्रू ठरवावे.
 तवद्याथयाांच्या शारीररक तसेच नैततक तशक्षणावर भर द्यावा.
 प्राथतमक तशक्षणाची जबाबदारी शहरातनू नगरपातलकाांवर व तजल्हा बोडाकवर
सोपवावी.

ज्ञानदीप ऄकॅ डमी, पुणे | नंदकुमार सर – Mo. 9322590753

 शासकीय व अशासकीय महातवद्यालयाांतनू नीततधमाकची मल
ू भतू तत्त्वे
तशकतवणारी क्रतमक पस्तके तयार के ली जावीत.
 तवद्यापीठाांनी पयाकयी ऐतच्छक अभ्यासक्रम सरू करावेत.
 कॉलेजमध्ये प्रत्येक सत्रात प्राचायक तकांवा एखाद्या प्रोिे सरने तवद्याथयाांच्या पढे
'व्यक्तीची कतकव्ये' या तवषयावर व्याख्यान द्यावे.

ज्ञानदीप ऄकॅ डमी, पुणे | नंदकुमार सर – Mo. 9322590753

महात्मा फुले यांची हंटर कजमिन पुढे साक्ष -
महार, माांग आतण चाांभार यामध्ये एम. ए., बी. ए. औषधालाही सापडत नाहीत
व खेड्यातील मलाांच्या भावी उपयक्त होईल अशा तऱहेचे तशक्षण त्याांना
तमळावे.
व्यवहारज्ञान व व्यावसातयक कौशल्य याांचा आपल्या तशक्षणक्रमात अांतभाकव
झाला पातहजे असे ते म्हणत.

ज्ञानदीप ऄकॅ डमी, पुणे | नंदकुमार सर – Mo. 9322590753

िाह्मण तशक्षक हे मगरूर असतात. त्यामळे तवद्याथयाकतवषयी सहानभतू ी व
व आपलकी असणारे शद्रू ाततशद्रू समाजातील तशक्षक नेमावेत असे ते
म्हणतात.
धातमकक, आतथकक व सामातजक गलामतगरीतनू मक्त होण्यासाठी
तशक्षणातशवाय दसरा मागक नाही.

ज्ञानदीप ऄकॅ डमी, पुणे | नंदकुमार सर – Mo. 9322590753

सर सय्यद ऄहंमद िान यांची हंटर कजमिन पुढे साक्ष -
मतस्लम समाजाला के वळ व्हनाकक्यलर एज्यके शन हे िारसे उपयक्त ठरणार नाही
तर, इग्रां जी तशक्षणाची मतस्लम समाजाला गरज आहे.
मतस्लम समाजाला तितटशाांच्या तशक्षणाचा सवाांत कमी िायदा तमळाला आहे.

ज्ञानदीप ऄकॅ डमी, पुणे | नंदकुमार सर – Mo. 9322590753

पंजडता रमाबाइ यांची हंटर कजमिन पुढे साक्ष -
मे 1883 मध्ये तस्त्रयाांच्या उद्धाराकररता अतधक प्रभावी कायक करता यावे,
म्हणनू इग्रां जी भाषा व वैद्यक या तवषयाांच्या तशक्षणाकररता त्या आग्रही
होत्या.

ज्ञानदीप ऄकॅ डमी, पुणे | नंदकुमार सर – Mo. 9322590753

न्यू आजं ग्लि स्कूल, पुणे
• स्थापना - 1 जानेवारी 1880
• संस्थापक - लोकमान्य बाळ गांगाधर तटळक,
गोपाळ गणेश आगरकर, तवष्ट्णश
ू ास्त्री
तचपळूणकर, महादेव बल्लाळ, ना. म. जोशी.
• (नाना िडणवीसाांच्या वाड्यात)

ज्ञानदीप ऄकॅ डमी, पुणे | नंदकुमार सर – Mo. 9322590753

 डेक्कन एज्युकेिन सोसायटी, पुणे
• स्थापना : 1884
• सस्ं थापक : न्यायमतू ी महादेव गोतवांद रानडे, गोपाळ
गणेश आगरकर, महादेव बल्लाळ नामजोशी, वामन
तशवराम आपटे,एन.के . धारप,वासदेव बळवांत के ळकर,
महादेव तशवराम गोळे

ज्ञानदीप ऄकॅ डमी, पुणे | नंदकुमार सर – Mo. 9322590753

 एस आन डी टी मजहला जवद्यापीठ
• स्थापना - जलै 1916
• सस्ं थापक - महषी धोंडो के शव कवे
• वैजिष्ट्य - भारतातील तसेच दतक्षण-पवू क आतशयातील
पतहले मतहला तवद्यापीठ.

ज्ञानदीप ऄकॅ डमी, पुणे | नंदकुमार सर – Mo. 9322590753

 ऄन्नपूणाि तििडकर –
• महाराष्ट्रातनू तवदेशी तशक्षणाथक जाणारी पहीली मतहला
 अनंदीबाइ जोिी –
• पतहल्या भारतीय मतहला डॉक्टर
• जिक्षण - वमेन्स मेतडकल कॉलेज ऑि पेतन्सलव्हेतनया,अमेररका

ज्ञानदीप ऄकॅ डमी, पुणे | नंदकुमार सर – Mo. 9322590753

 रिमाबाइ सावे/राउत –
• भारताला वैद्यकीय सेवा देणाऱया पतहल्या स्त्री डॉक्टर
• जवषय - बाळाांतपणाच शास्त्र व बाळाांतपणातील शस्त्रतक्रया
• जिक्षण - लांडन स्कूल ऑि मेतडतसन

ज्ञानदीप ऄकॅ डमी, पुणे | नंदकुमार सर – Mo. 9322590753

 रयत एज्युकेिन सोसायटी
• स्थापना - 04 ऑक्टोबर 1919
• जठकाण - काले, तज. सातारा
• सस्ं थापक - कमकवीर भाऊराव पाटील
• िीदवाक्य - स्वावलांबी तशक्षण हेच आमचे िीद

ज्ञानदीप ऄकॅ डमी, पुणे | नंदकुमार सर – Mo. 9322590753

 जे कायक मोठमोठ्या घराण्याांना जमले नाही, टीपल
ू ा
अनेक अत्याचार करूनही साध्य झाले नाही ते
म्हणजे भारताला एक राष्ट्र बनतवणे रे ल्वेमळे शक्य
झाले.

- एडजवन ऄनािल्ड (1865)

ईिेि –
• भारतातील तितटशाांचे तनमाकण झालेले तवशाल साम्राज्य तटकतवणे.
• एका जठकाणाहून दुसऱया जठकाणी लष्ट्कराच्या जलद गतीने
हालचाली करणे.
• कच्या व पक्क्या मालाची आयात-तनयाकत करणे.
• कापड तगरणी मालकाांना स्वच्छ कापसू जलदगतीने परतवला
जाण्यासाठी.

ज्ञानदीप ऄकॅ डमी, पुणे | नंदकुमार सर – Mo. 9322590753

• भारताच्या पतहल्या रेनमध्ये 1837 मध्ये रेड जहल्सपासून
जचंताजद्रपेट पुलापयंत 25 जक.मी. अतां रावर आहे.
• या रेनच्या बाांधकामाचे िेय सर अथिर कॉटन 1847 मध्ये मुंबइ
बंदर व कापूस ईत्पादन करणारे तवभाग याांना जोडणारी रे ल्वे सरू
करावी अशी प्रथम मागणी चाल्सि िाइट याांनी के ली.

ज्ञानदीप ऄकॅ डमी, पुणे | नंदकुमार सर – Mo. 9322590753

• 22 Dec 1851 रोजी रुरकी ते तपरान कतलयर या दरम्यान
असलेल्या रे ल्वे लाईनवर वािे च्या इतां जनावर दोन बोगी असलेली
मालगाडी चालवली गेली होती.
• म्हणनू च भारतात रे ल्वेची सरुवात ही 1851 सालीच झाली.

ज्ञानदीप ऄकॅ डमी, पुणे | नंदकुमार सर – Mo. 9322590753

• भारतात पजहली प्वासी रेल्वे - 16 एजप्ल 1853
• प्वास मागि - बोररबंदर ते ठाणे
• एकूण ऄंतर - 33.3 जकलोमीटर
• आजं जन नावे - साजहब, जसंध, सुलतान
• एकूण डब्बे - 14

ज्ञानदीप ऄकॅ डमी, पुणे | नंदकुमार सर – Mo. 9322590753

• 1901 मध्ये रे ल्वे कारभारात कायकक्षमतेसाठी सर रॉबटि सन
सजमती नेमली.
• याच सतमतीच्या तशिारसीवरून लेफ्टनंट प्ेसकॉट यांच्या
ऄध्यक्षतेिाली 1905 मध्ये रे ल्वे मांडळाची स्थापना झाली

ज्ञानदीप ऄकॅ डमी, पुणे | नंदकुमार सर – Mo. 9322590753

 भारतातील सवाकत मोठा सावकजतनक उपक्रम
 अजिया िंडात 2 रा जगात 4 था
 सध्या 19 रे ल्वे तवभाग

ज्ञानदीप ऄकॅ डमी, पुणे | नंदकुमार सर – Mo. 9322590753

 कोकण रे ल्वे स्थापना - 1990
 अांमलबजावणी - 26 जानेवारी 1998
 कोकण रे ल्वेची सक
ां ल्पना - नाथ पै, मधु दडं वते व
जॉजि फनांडीस
 जनक - ऄजिुन बळवंत वालावलकर.
 मागक - रोहा ते मंगलोर

ज्ञानदीप ऄकॅ डमी, पुणे | नंदकुमार सर – Mo. 9322590753

जवल्यम ऄॅकवथि सजमती
तवल्यम अॅकवथक याांच्या अध्यक्षतेखाली इ.स. 1920 मध्ये
नेमलेल्या सतमतीच्या तशिारशीवर आधाररत तितटश सरकारने
इ.स. 1925 मध्ये आस्ट आजं डया व ग्रेट आजं डयन पेजनन्सल
ु ा या
दोन कांपन्याांची व्यवस्था स्वतिःकडे घेतली.

ज्ञानदीप ऄकॅ डमी, पुणे | नंदकुमार सर – Mo. 9322590753

याचा िायदा असा झाला की, यामळे रे ल्वेत भारतीयाांना रोजगार मोठ्या
प्रमाणात तमळाला तसेच प्रवाशाांना रे ल्वेत अतधक भौततक सतवधा व अन्य
सखसोई उपलब्ध करून देण्याचा प्रयत्न के ला गेला.
तितटश अथकतज्ञ तवल्यम अकवथक याांनी 1921 मध्ये रे ल्वेचा अथकसांकल्प
स्वतांत्र माांडण्याची सचू ना के ली होती.
त्यानसार 1924 पासनू रे ल्वेचा अथकसांकल्प स्वतांत्रररत्या माांडण्यात येऊ
लागला.

ज्ञानदीप ऄकॅ डमी, पुणे | नंदकुमार सर – Mo. 9322590753

2017-18 मध्ये म्हणजे तब्बल 92 वषाांनांतर ही परांपरा खांतडत होऊन
रे ल्वे अथकसक
ां ल्प इततहासजमा
रे ल्वेचे अदां ाजपत्रक सवकसाधारण अदां ाजपत्रकाच्या अगोदर सादर
करण्यात यावे, यालाही मान्यता देण्यात आली.
याचा पररणाम असा झाली की, इ.स. 1925 ते इ.स. 1930 या
कालखांडात रे ल्वेची आतथकक तस्थती मजबतू झाली.

ज्ञानदीप ऄकॅ डमी, पुणे | नंदकुमार सर – Mo. 9322590753

 रे ल्वेचे भारतावरील
आतथकक पररणाम
स्वदेशी शेतीचे
उद्योगधद्यां ाचे व्यापारीकरण
नकसान

परराष्ट्रीय व्यापार
उद्योगाांचा तवकास
चालना
देशाांतगकत व्यापार
चालना
भारतीय जीवनावरील पररणाम
रे ल्वे सरू झाल्यामळे भारतातील प्राांतीय अतां र कमी झाले.
जाततभेद तशतथल होण्यास मदत झाली.
तवचाराांची देवाणघेवाण व साांस्कृततक आदानप्रदान झाले
राजकीय ऐक्य व राष्ट्रवाद तनमाकण

ज्ञानदीप ऄकॅ डमी, पुणे | नंदकुमार सर – Mo. 9322590753

देशाांतगकत व्यापाराला चालना तमळाली
उद्योगधद्यां ाांचा तवकास होऊन परराष्ट्रीय व्यापार वाढला
शेती व्यवसायाला चालना तमळून शेतीचे व्यापारीकरण झाले.
स्पश्ृ य-अस्पश्ृ य हा भेदभाव कमी

ज्ञानदीप ऄकॅ डमी, पुणे | नंदकुमार सर – Mo. 9322590753

तितटश रे ल्वेला सजतवणे म्हणजे एक प्रकारे दसऱयाच्या पत्नीला आलांकृत के ल्यासारखे आहे.
- लोकमान्य तटळक
भारतातील रे ल्वे म्हणजे तितटशाांसाठी दभती गाय
- दादाभाई नौरोजी
साहेबाचा पोर नकली रे , तबनबैलाची गाडी हाकली रे !
रे ल्वेला चाांग्याम्हासोबा / चाक्याम्हसोबा म्हटले होते,म्हणजे चाक असलेली म्हैस म्हटले होते.
- ज्ञानोदय वतकमानपत्र

ज्ञानदीप ऄकॅ डमी, पुणे | नंदकुमार सर – Mo. 9322590753

 जिजटिांचे
जमीन सध
ु ारणा
धोरण

ज्ञानदीप ऄकॅ डमी, पुणे | नंदकुमार सर – Mo. 9322590753

 तितटश भारतातील
महसल
ू पद्धत क्षेत्र जनक
व्याप्त एकण क्षेत्रिळ

बांगाल,तबहार,ओररसा,बनारस
कायमधारा 19 % कॉनकवालीस
उत्तर कनाकटक

उत्तर प्रदेश, मध्य भारत, पांजाब माटीन बडक हॉल्ट

महालवारी 30 %
आग्रा मेकेंझी

रयतवारी बॉम्बे मद्रास आसाम 51 % थॉमस मन्रो, रीड

ज्ञानदीप ऄकॅ डमी, पुणे | नंदकुमार सर – Mo. 9322590753

अजथिक िोषणावर टीका :
तहदां स्थानची लक्ष्मी दयाकपार जाऊ लागली. : लोकतहतवादी गोपाळ हरी देशमख
आतथकक तवसारणामळे जगातील सवाकत समद्ध
ृ भारत देशास दाररद्रय बनवले आहे.
: रमेशचद्रां दत्त
भारताचे आतथकक शोषण हे खांडणीसारखे आहे. : महादेव गोतवांद रानडे
हाती तलवार धरून आपल्या व्यापाराची व्यवस्था लावण्याची वेळ आली आहे.
: सर जॉजक ऑक्झेडन
ज्ञानदीप ऄकॅ डमी, पुणे | नंदकुमार सर – Mo. 9322590753
 परदेशी भाांडवलाची गांतवणक
ू आतण कायदा व सव्यवस्था याचे रक्षण, हे
भारताच्या तवकासाचे प्रमख साधन आहे.
: जॉन स्टअटक तमल & आल्फ्रेड माशकल

ज्ञानदीप ऄकॅ डमी, पुणे | नंदकुमार सर – Mo. 9322590753

THANK
YOU
ज्ञानदीप ऄकॅ डमी, पुणे | नंदकुमार सर – Mo. 9322590753