LITERATURA
Entre os séculos XV e XVIII, os usos escritos da lingua galega practicamente
desapareceron. Debido a isto, as mostras da nosa literatura culta (escrita) neste período
son case inexistentes. Así e todo, si se cultivou a literatura popular oral.
Imos ver, deseguido, as manifestacións literarias nestes séculos agrupadas nos tres
xéneros fundamentais: lírica, narrativa e teatro.
A lírica
Dentro da lírica, distinguimos entre poesía popular e tradicional e poesía culta.
Poesía popular e tradicional
a) A poesía anónima de circunstancias. Son composicións, en forma de romance
ou coplas populares, feitas por algún poeta anónimo sobre feitos históricos e sociais
(mortes, guerras...), que causaron grande impresión na sociedade do momento.
Destacan:
▪ A morte do Mariscal Pedro Pardo de Cela. A composición que
trata este feito titúlase «O pranto da Frouseira», nome do Castelo
do mariscal que foi traizoado e decapitado no século XV.
▪ O saqueo de Cangas polos turcos. Deste acontecemento hai un
relato poético que describe a crueldade dos piratas turcos na
destrución da vila de Cangas do Morrazo no ano 1617, que
causou a morte duns cen veciños e a catividade doutros
douscentos.
b) As cantigas populares. Son cancións tamén de carácter anónimo: neste caso, o autor
é colectivo, o propio pobo que as transmite e conserva de forma oral de xeración en
xeración. Trátase dos cantares ou romances de cego, as regueifas e os desafíos, os
maios, as cantigas de berce, as cantigas amorosas ou as cantigas de traballo (arada,
seitura, vendima, muiñada...). Empregan un léxico corrente e unha sintaxe sinxela,soen
ir acompañadas de música e baile.
c) Os vilancicos. Tratan do nacemento de Xesús, da adoración dos pastores ou dos
Reis... Malia que moitos dos vilancicos son anónimos, tamén os hai de autor. Entre eles,
destacan Carlos Patiño e Frei Francisco de Santiago. Hoxe sábese que o vilancico en
galego gozou dunha gran popularidade, non só na nosa terra, senón tamén no resto da
Península Ibérica. De feito, chegaron a ser cantados nas catedrais de Coímbra, Lisboa,
Toledo...
Poesía culta
Como xa dixemos, a poesía culta en galego practicamente desapareceu cos últimos
trobadores, porén, conservamos:
o Un soneto renacentista de Isabel de Castro e Andrade ( Condesa de
Altamira), adicado ao escritor Alonso de Ercilla, autor de La Araucana.
o Dous sonetos barrocos compostos na honra dunha raíña morta, a raíña
Margarita de Austria.
o Décimas ó apóstolo Santiago do crego Martín Torrado, ateigadas dun
humor irónico do máis puro estilo popular galego.
Posúe un léxico culto,foi pensada para ser lida e coñécense os seus autores. Demostra a
resistencia dalgunhas persoas de sectores cultos ante a imposición do castelán ao
mantérense no cultivo escrito do galego.
A narrativa
A única mostra de narrativa escrita que se conserva é a Relazón da carta
xecutoria (1615), que narra a execución de Pedro Pardo de Cela. A maioría das
manifestacións narrativas son de carácter popular e oral: contos e lendas.
• O conto é un relato feito xeralmente co fin de divertir ou entreter. A súa
temática é moi variada: a vida da xente (cregos, xastres, vellas, cegos,
estudantes...), animais (a lebre, o raposo, o galo...) etc.
• A lenda é un relato de aparencia histórica no que participan seres con
poderes sobrenaturais e ten unha localización espacial e temporal
determinada. Pode tratar sobre a orixe dalgún feito ou cousa, unha
intervención da Virxe, un acontecemento histórico...
O teatro
De seguro que existiu, durante esta época, unha tradición teatral popular (farsas,
entremeses, autos...). Delas subsisten aínda hoxe algunhas mostras no noso folclore:
farsas do Entroido, diálogos de Nadal...
Con todo, só conservamos dous textos dramáticos:
• O Entremés da Bancroft Library (1593), anónimo. Tamén se coñece como
Entremés da “Comedia de la sortija” porque é un breve entremés que apareceu
no medio da obra La comedia de la sortija.
• O Entremés famoso sobre a pesca no río Miño (1671), de Gabriel Feixoo de
Araúxo, que trata as disputas entre galegos e portugueses pola pesca da troita.
O século XVIII e os ilustrados
O século XVIII é o chamado da Ilustración, un movemento que se desenvolveu en Europa
e América ao longo dese século. Entre as súas características estaban: a exaltación da
razón, o cultivo das ciencias, a preocupación polas linguas modernas e pola educación...
Galicia, malia estar aínda nun período de marxinación baixo a monarquía borbónica,
coñeceu o interese dos ilustrados galegos polos seus problemas.
Estes homes, a maioría relixiosos, preocupáronse pola situación de Galicia, sobre todo,
pola súa historia, a súa cultura e a súa lingua. Foron así sentando as bases para o
Rexurdimento literario que se ía producir no século XIX. Destacan dous nomes: Padre
Martín Sarmiento e Padre Bieito Xerónimo Feixoo.
Padre Martín Sarmiento
Traballou e escribiu sen descanso sobre os máis variados temas e disciplinas: historia,
etimoloxía, pedagoxía, arte, botánica, física, arqueoloxía, medicina...
Ademais compuxo en galego un conxunto de cuartetas coñecidas co nome de Coplas
galegas ou Coloquio de 24 rústicos.
Unha das ideas máis innovadoras do Padre Sarmiento foi a da necesidade de ensinar os
nenos en galego e non noutra lingua que non entenden, o castelán, empregada nese
momento. Tamén aconsella a predicación e a confesión na lingua propia do país.
Padre Bieito Xerónimo Feixoo
A súa obra pódese cualificar como pedagóxica, divulgativa e enciclopédica.
Destaca o estudo da lingua e da realidade galegas. Así, dignifica o galego, afirmando
que non é ningún dialecto, senón unha lingua irmá do portugués, do castelán, do
francés... produto da evolución do latín, é dicir, unha lingua románica.
