BÖLÜM 9 ADERANS VE KENETLENME

G R Beton ve çelik çubuklardan olu an bir yap eleman n betonarme olarak davranabilmesi için, çubuklar n betona kenetlenmesi gerekti i daha önceki bölümlerde belirtilmi ti. ti. Çelik çubukla beton aras nda kenetlenmeyi sa layan kayma gerilmelerine aderans denir. denir. Donat ve beton aras nda var olan bu ba kuvvetleri nedeniyle, donat daki gerilme moment de i imine paralel olarak de i ir. ir. Aderans nedeniyle, büzülme ve sünme gibi betona özgü deformasyonlar, donat y da etkiler. etkiler.

E ilme Aderans E ilme etkisindeki bir betonarme elemanda momentin bir kesitten di erine de i ebilmesi için, donat daki gerilmenin de de i mesi gerekir. Ancak, donat daki gerilmenin de i ebilmesi, gerekir. donat çevresinde olu an ve aderans gerilmesi olarak adland r lan kayma gerilmeleri ile mümkündür. Denge ko ulu mümkündür. nedeniyle, (x uzunlu undaki çubu un çevresinde etkiyen aderans gerilmelerinin toplam , çubu un iki ucundaki çekme kuvvetleri fark na e it olmal d r. r.

(M X b (u ) (x ! (T ! z Yukar daki denklemde, Xb aderans gerilmesi, u ise çubu un gerilmesi,
çevre uzunlu udur. (M/(x = V oldu undan, yukar daki udur. M/( denklem a a daki gibi yaz labilir. labilir.

V Xb ! u. z
Bu denklem, e ilme aderans olarak tan mlan r. r.

E ilme aderans

Kenetlenme Aderans
Betonarmede, donat beton kütle içine yeterli uzunlukta gömülmü se, çubu u çekip ç kartmak mümkün de ildir. ildir. Gömülme boyunun yeterli olmad durumlarda ise, çubuk yüzeyinin geometrisine ba l olarak çubuk s yr l p ç kabilir veya etraf ndaki beton kütleyi yarabilir. Betona gömülen yarabilir. çubuk boyu lb kenetlenme boyu olarak adland r l r ve bu denir. tür aderansa da kenetlenme aderans denir. Kenetlenmenin yeterli olabilmesi için, donat akma gerilmesine eri ti inde veya depremde oldu u gibi, donat akma ötesinde belirli bir birim deformasyona ula t nda, çubuk betondan s yr lmamal ve betonu yarmamal d r. r.

lb

co

f yd f ctd

J

Bu denklem kenetlenme boyunu veren temel denklemdir. denklemdir. Katsay co n deneysel olarak saptanmas gerekir. gerekir.

Aderans Gerilmelerinin Çubuk Boyunca Da l m

Aderans n Nedenleri ve Aderans Mekanizmas Aderans olarak adland r lan beton ve donat aras ndaki ba n üç temel nedene dayand kabul edilmektedir. edilmektedir. 1. Çelik ve beton aras nda yap ma ( kohezyon ) olarak nitelendirilebilecek moleküler ve kapiler ba kuvvetleri 2. Beton ve çelik çubuk aras nda olu an sürtünme kuvvetleri 3. Donat çubu u ve beton aras ndaki mekanik di kuvvetleri Düz yüzeyli çubuklarda aderans, ilk iki nedene, yani yap ma ve sürtünmeye dayanmaktad r. r. Nervürlü çubuklar n aderans nda ilk iki nedenin etkisi ihmal edilebilecek kadar azd r. Bu tür çubuklar n aderans , çubuk üzerindeki ç k nt lar n r. ( nervürlerin ) betona yaslanmas ile sa lanmaktad r. Bu r. yaslanmadan olu an kuvvetlere mekanik di kuvvetleri denmektedir. denmektedir. Bugüne kadar geli tirilen en basit aderans deneyi eksenel çekip ç karma deneyleridir. deneyleridir. Sözü edilen aderans deneyi için düz yüzeyli çubuklar kullan ld nda, kenetlenme boyu yeterli ise donat akmakta, yetersiz ise, çubuk betondan s yr larak ç kmaktad r. r.

Aderans deneyinde nervürlü çubuk kullan ld nda gözlenen davran , düz yüzeyli çubukla yap lan deneyden oldukça farkl d r. r. Nervürlü çubu un yeterli aderans boyuna sahip oldu u durumlarda donat akmakta, kenetlenme boyunun yetersiz oldu u durumlarda ise, çubu u saran beton kütle, olu an radyal çatlaklar nedeni ile yar lmaktad r. r. Yukar da özetlendi i ekilde, aderans aç s ndan düz yüzeyli ve nervürlü çubuklar n birbirinden çok farkl oldu u görülür. görülür. Düz yüzeyli çubuk aderans n temel alan bir betonarme e itimini görmü mühendis, nervürlü çubuklar ayn felsefe ile kullanmaya kalkarsa, tats z olaylarla kar la abilir. abilir. Y llarca pas pay n s f ra yak n bir düzeyde tutarak in aat yapm bir mühendis, ayn uygulamay nervürlü çubukla donat lm elemanlarda da yapt takdirde, aderans aç s ndan önemli sorunlarla kar la abilir. abilir. Burada aderans dayan m n etkileyen ba l ca de i kenler k saca irdelenecektir. irdelenecektir.

Çekip - ç kartma deneyleri ve aderans gerilmelerinin da l m

Çekip-ç kartma (pull-out) deneyleri ( TÜ )

Aderans Dayan m n Etkileyen Ba l ca De i kenler
1.

2. 3. 4.

5.

Betonun çekme dayan m . Nervürlü çubuklarla donat lm elemanlarda k r lma, yar lma ile olu aca ndan, çekme dayan m özellikle önemlidir. önemlidir. Çeli in akma dayan m , kenetlenme boyunca aderans gerilmesi da l m n etkileyece inden önemlidir. önemlidir. Çubu un yüzey geometrisi (nervürlü, nervürsüz) Donat çap . Çap de i tikçe, kenetlenmeyi sa layan çevrenin, uygulanan kuvveti etkileyen alana oran de i mektedir. Ayr ca, yar lma k r lmas nda betonda mektedir. olu an çekme gerilmeleri de, çapla orant l olmaktad r. r. Aderans, kenetlenme boyu ile de i ir. Ancak aderans ir. dayan m , kenetlenme boyu ile orant l de ildir; yani ildir; kenetlenme boyunun iki kat na ç kart lmas , aderans dayan m n n iki kat artt anlam na gelmez. Dolay s yla gelmez. kenetlenme ( aderans ) gerilmesi çubuk boyunca sabit de ildir. ildir.

6.

7.

8.

9.

10.

Donat etraf ndaki beton örtünün kal nl (pas pay ). Beton ). örtünün kal nl , özellikle nervürlü çubukla donat lm elemanlar için önemlidir. önemlidir. ç bas nç alt ndaki boru analojisinden hareket edilirse, çekme dayan m n n (yar lma dayan m ) et kal nl (pas pay ) ile ters orant l oldu u görülür. görülür. Pas pay n n az olmas nedeni ile yar lma olu ur. ur. Betonarme çubu un betonlama s ras ndaki konumu. konumu. Betonlama s ras nda üst yüzeye yak n çubuklar n alt nda biriken hava kabarc klar bu çubuklar n aderans n zay flat r. r. Yerel gerilmeler de aderans etkileyebilir. Örne in, mesnetin etkileyebilir. uygulad yerel bas nç gerilmeleri, özellikle nervürlü donat kullan lan durumlarda yar lmay geciktirebilir. geciktirebilir. Sarg donat s . Sarg donat s özellikle nervürlü donat kullan ld nda etkilidir. Sarg donat s beton kütleyi sararak, etkilidir. yar lmaya kar dayan m önemli ölçüde art rabilir. rabilir. Kullan lan agregan n cinsi ve katk maddeleri de aderans etkiler. etkiler. Örne in, hafif agrega ile yap lan betonun aderans dayan m , normal agregayla yap lana oranla daha dü üktür. üktür.

11. 11.

Puzzolanl katk maddeleri de aderans olumsuz yönde etkileyebilir. etkileyebilir. Aderans nedeni ile olu abilecek çatlaklar n tan nmas nda ve di er çatlaklardan ay rt edilmesinde yarar vard r. r. ekilde kenetlenme boyunun yetersiz olmas nedeni ile kiri alt yüzünde gözlenen çatlaklar gösterilmi tir. Bu tir. ekilde, donat çubu u kesik çizgilerle i aretlenmi tir. tir.

Nervürlü donat n n neden oldu u aderans çatlamas

UYGULAMADA ADERANS SORUNU Temel Kenetlenme Boyu Temel kenetlenme boyu; donat n n gerekmedi i ( kiri te, boyuna boyu; donat için moment s f r noktas ) noktadan itibaren olmas gereken uzunluk olarak tan mlanabilir. mlanabilir. Bir çok ça da yönetmelikte oldu u gibi, TS 500 de de temel kenetlenme boyu, donat çubu unun yüzey geometrisine (düz veya nervürlü) ve betonlama s ras ndaki konumuna göre verilmektedir. verilmektedir. Donat için iki ayr konum tan mlanmaktad r. r. Konum I : Genel durum (Konum II de olmayan bütün çubuklar) Konum II : Betonlama s ras nda e imi yatayla 45r - 90r aras nda 45r 90r olanlar ile daha az e imli veya yatay olup da betonlama s ras nda kesitin alt yar s nda veya kesitin serbest üst yüzünden 300 mm den daha uzakta olan çubuklar. çubuklar. Herhangi bir betonarme kesitinde, donat n n öngörülen çekme veya bas nç gerilmesini güvenle ta yabilmesi için her iki yönde yeterli kenetlenme boyuna sahip olmas gereklidir. Kenetlenme, gereklidir. düz kenetlenme ile, man on ve benzeri mekanik ba lant larla veya kanca ile sa lanabilir. lanabilir.

Çekme Donat s n n Kenetlenmesi a. Düz Kenetlenme Kenetlenme, donat n n gereksinme duyulmayan noktadan noktadan düz olarak lb kadar uzat lmas ile sa lanabilir. lanabilir. Kenetlenme boyu olarak tan mlanan boy, nervürlü çubuklar için a a daki denklem kullan larak hesaplanmal d r. r.

lb

0 12

f yd f ctd

J u 20J

Nervürlü

Düz yüzeyli çubuklarda, bu de erin iki kat kullan lmal d r. r.

lb ! 0.24

f yd f ctd

J u 20J

Düz yüzeyli

Donat çap n n 32 mm < J < 40 mm oldu u durumlarda yukar daki denklemlerden hesaplanan kenetlenme boyu 100/(132100/(132-J) katsay s ile çarp larak art r l r. r. Denklemden hesaplanan kenetlenme boylar , Konum II ye giren çubuklar için 1.0 ile, Konum I e giren çubuklar için ise 1.4 ile çarp lmal d r. r.

Kenetlenme boyunun tan m

Kesitteki donat n n, hesaplanan gerekli donat dan fazla oldu u durumlarda, yukar daki denklemlerden belirlenen kenetlenme boylar , hesaplanan donat alan n n mevcut donat alan na oran ile çarp larak azalt labilir. labilir. Ancak, bu azaltma ile bulunan kenetlenme boyu yukar da verilen denklemden hesaplanan boyun ½ sinden ve 20J 20J den az olamaz. olamaz. Afet Bölgelerinde Yap lacak Yap lar Hakk nda Yönetmelikte (1997) tan mlanan deprem dayan m na katk da bulunan 1997) süneklik düzeyi yüksek çerçeve elemanlar nda ve perdelerin kritik yükseklikleri içinde bu azaltma yap lamaz. lamaz. Beton örtüsünün donat çap ndan az oldu u veya ayn s radaki donat çubuklar aras ndaki net uzakl n donat çap n n bir buçuk kat ndan küçük oldu u durumlarda, denklemden hesaplanan kenetlenme boylar 1.2 ile çarp larak art r lmal d r. r. Düz kenetlenmeye ancak nervürlü çubuklarda izin verilir. verilir.

b.

Kanca veya Fiyongla Kenetlenme

Donat n n ucu bükülerek kanca veya fiyong yap l yorsa, gerekli kenetlenme boyu azalt labilir. ekilde gösterilen standart labilir. kancalar n bulundu u durumlarda, kenetlenme boyu lbk denklemden bulunacak de erin ¾ ü kadar al nabilir. nabilir.
Boyuna donat Kancalar nda,

dm 6J
Etriye ve çiroz kancalar nda,

dm 6J
Fiyonglarda,

dm 12J, a 2J, c 3J Standart Kanca ve Fiyonglar

Kancan n betona uygulad

kuvvetler ve olu an çatlak

Kaynakl Enine Çubukla Kenetlenme Gerekli kenetlenme boyu çubu a kaynaklanm enine çubuklar ile sa lanabilir. Nokta kaynakl has r çeliklerde bu lanabilir. tür kenetlenme yayg n olarak kullan l r. r. Kenetlenme için gerekli enine çubuk say s n ve minimum boyutlar gösteren TS 500 Çizelge 9.1 nokta kaynakl has r donat için geçerlidir. Dinamik veya çok de i en yüklerin söz geçerlidir. konusu oldu u durumlarda çizelgedeki de erlere bir çubuk ve 100 mm eklenmelidir. eklenmelidir.
c.

Çizelge - Kaynaklanm Ko ullar

Enine Çubuklar çin Aranan Kenetlenme

d.

Mekanik Kenetlenme

Özel durumlarda kenetlenme, donat ucuna kaynaklanan veya vidalanan plakalarla da sa lanabilir. Bu gibi durumlarda, öngörülen lanabilir. düzenleme bir laboratuvarda denenmeli ve projede kullan lacak çubuk hesap kuvveti, k r lma yükünün %70 ini geçmemelidir. geçmemelidir. Bu tür kenetlenmenin kullan labilmesi için özel izin gereklidir. gereklidir. Mekanik kenetlenme özel man onlarla da sa lanabilir. Kullan lacak lanabilir. man onun yeterlili i bu konuda yap lm deneylerle kan tlanmal d r. r.
e.

Demet Donat n n Kenetlenmesi

Demet donat n n kenetlenme boyunun hesab nda a a da denklem ile tan mlanan e de er çap Je kullan lmal d r. r.

Je=1.2 J n1/2
Bu ifadede; ifadede; n : demetteki donat say s J : demetteki donat lar n çap d r. r.

Demet Donat

Bas nç Donat s n Kenetlenmesi
Bas nç donat s na kanca yap lamaz. Donat çubu u bütün yük lamaz. düzenlemeleri alt nda bas nca çal yorsa, kenetlenme boyu ilgili denklemden hesaplanan de erin ¾ üne kadar azalt labilir. labilir.

Ucu kancal bas nç donat s n n davran

Kancan n aç lmas nedeniyle kabukta y rt lma ve önlem

Etriyelerin Kenetlenmesi Etriyelerin kenetlenmesi, kanca, düz bindirme veya enine çubuk kaynaklanarak sa lanabilir. lanabilir.
a.

Kanca ile Kenetlenme Bu tür kenetlenme, a a daki ekilde gösterildi i gibi 135r 135r veya 90r lik kancalarla sa lanmal d r. 90r r. ekil a da gösterilen tür, dikdörtgen kesitler, kolonlar ve özellikle burulmaya maruz elemanlar için kullan lmal d r. r. ekil b de gösterilen tür ise kanca tabla içinde kalmak ko uluyla, ancak di li dö eme kiri lerinde kullan labilir. labilir. Düz Bindirme le Kenetlenme ekil c de gösterilen düz bindirme, deprem veya burulma etkisi alt ndaki yap elemanlar nda kullan lamaz. lamaz.

b.

Etriyelerde Kancal Kenetlenme Türleri

c.

Kaynakl Enine Donat

le Kenetlenme

Etriyelerde bu tür kenetlenme ancak has r donat ile yap l r. r. ekilde izin verilen kaynakl kenetlenme türleri gösterilmi tir. tir.

Etriyelerde Kaynakl Kenetlenme Türleri

DONATININ EKLENMES Genel Donat da eklemeler projede gösterilen yerde ve biçimde yap lmal d r. Bu konuda yap lacak her hangi bir de i iklik r. için proje mühendisinin onay al nmal d r. r. Donat n n eklenmesinde a a daki yöntemlere izin verilir. verilir. Bindirmeli Ekler Bindirmeli eklerde çubuklar n biti ik olmas tercih edilmelidir. edilmelidir. Eklenen iki çubuk aras nda aral k b rak lmas gereken durumlarda, bu aral k bindirme boyunun 1/6 s ndan ve 100 mm den fazla olmamal d r. r. Demet donat da ek yap ld nda, demetteki tüm çubuklar ayn kesitte eklenmemelidir. eklenmemelidir. Demetteki bireysel çubuklar için gerekli bindirme boyu %20 art r larak bulunur. bulunur.

Donat n n Eklenmesi: a rtmal Bindirmeli Ekler

Man onlu Ekler Betonarme yap elemanlar nda kullan lacak man onlu eklerin, hem çekme hem de bas nç alt nda, man onla ba lanan donat çubu u için standartlarda öngörülen minimum karakteristik akma dayan m n n 1.25 kat dayan ma sahip oldu u deneylerle kan tlanmal d r. r. Kaynakl Ekler Kaynakl ek yap lacak çubuklar n metalurjik analizi yap lmal ve çeli in özellikle karbon içeri i aç s ndan kaynaklanmaya uygun oldu u kan tlanmal d r. r. Kaynakl ekler TS 708 e uygun olarak yap lmal d r. r. Kaynakla yap lan eklerde her elli taneden birine ( en az 5 tanesine ) çekme deneyi uygulanmal d r. Bu deneylerde, r. ekli donat n n 1.25 fyk kadar gerilme ta yabilece i kan tlanmal d r. r.

Betonarme donat eklenmesinde kullan lan çe itli yöntemler

Çekme Donat s n n Eklenmesi
a.

Bindirmeli Ekler a a daki denklemlerden

Bindirmeli eklerde bindirme boyu lo hesaplan r. r.

lD=E1lb

,

E1=1+0.5r

Burada, r ayn kesitte eklenen donat n n toplam donat ya oran d r. Bütün kesiti çekme ta yan elemanlarda, E1=1.8 al n r. r. r. Konum I e giren çubuklarda lo , 1.4 çarpan yla art r l r. r. Bindirmeli ek yap lan çubuk uçlar kancal ise, bindirme boyu bu denklemden elde edilen de erin ¾ üne kadar azalt labilir. labilir. Bindirmeli eklerde, bindirme boyunca sarg donat s bulundurulmas gereklidir. gereklidir. Sarg donat s n n çap , en az eklenen donat çap n n 1/3 ü veya J8 olmal d r. Bindirme boyunca en az 6 sarg donat s r. bulundurulmal ve sarg donat s aral eleman yüksekli inin ¼ ünden ve 200 mm den fazla olmamal d r. r. Birden fazla çubu a ek yap lmas gereken durumlarda, ek yerleri a rt lmal d r. ki ekin merkezinden ölçülen uzakl k en az 1.5 lo r. kadarsa, ekler a rt lm say l r. r.

Has r donat n n eklenmesi için önerilen TS 500 Çizelge 9.2, kesitte bulunan donat n n gerekli donat dan en az %50 fazla oldu u durumlar için geçerlidir. Kesitteki donat alan n n gerekli donat alan na oran 1.5 tan küçük oldu u durumlarda, Çizelge 9.2 deki bindirme boylar ve enine çubuk say lar , ( 1.5 x gerekli donat kesit alan / kesitte bulunan donat alan ) oran nda art r l r.
Çizelge : Nokta Kaynakl Has r Donat çin Bindirme Ko ullar

b.

Man onlu Ekler

Çekme donat s ndaki man onlu ekler TS 500 Madde 9.2.3 e göre yap lmal d r.
c.

Kaynakl Ekler

Çekme donat s ndaki kaynakl ekler TS 500 Madde 9.2.4 e göre yap lmal d r.

Bas nç Donat s n n Eklenmesi
a.

Bindirmeli Ekler

Bindirmeli eklerde bindirme boyu TS 500 Madde 9.2.2. a da belirtilen kenetlenme boyundan ve 300 mm den az olamaz. olamaz. Bas nç donat s ndaki bindirmeli eklerde kanca yap lmamal d r. r. Bindirme boyunca TS 500 Madde 9.3.5.a da tan mlanan sarg donat s aral d/4 ten az olmamal d r. d/4 r. Çap 30 mm den büyük olan donat çubuklar na bindirmeli ek yap lamaz. Bu çubuklar yeterlili i deneylerle kan tlanm lamaz. özel man onlarla eklenmelidir. eklenmelidir.
b.

Man onlu Ekler Bas nç donat s ndaki man onlu ekler TS 500 Madde 9.2.3 e göre yap lmal d r. r. c. Kaynakl Ekler Bas nç donat s ndaki kaynakl ekler TS 500 Madde 9.2.4 e göre yap lmal d r. r.

a rtmal bindirmeli ekler

Donat rijitli inin neden oldu u y rt lma

Kolon Boyuna Donat s Bindirmeli Ekleri
Kolon boyuna donat s kolon orta bölgesinde ekleniyorsa, lo>lb olmal d r. r. b. Hiçbir yük birle iminde kolon boyuna donat s nda çekme olu muyorsa, bindirmeli ekler TS 500 madde 9.2.6 ya göre yap labilir. labilir. c. Herhangi bir yük birle iminde, kolon boyuna donat s nda çekme olu uyorsa, boyuna donat da kolon alt ucunda yap lacak bindirmeli ekler a a daki ko ullara uyacakt r. r.
a.

Ayn kesitte ekleniyorsa, lo u 1.25 lb

boyuna

donat n n

yar s

veya

daha

az

Ayn kesitte boyuna donat n n yar s ndan fazlas ekleniyorsa, lo u 1.50 lb

Kolonlarda bindirmeli ek

Sürekli kiri te moment diyagram n n de i imi ve kenetlenme

TDY97 de kenetlenme ile ilgili olarak verilen ilave ko ullar ve detaylar, ilgili konular ( kiri ler, kolonlar, kolon-kiri birle im bölgeleri ve perdeler ) anlat l rken ayr nt l olarak belirtilmi ti.

Sign up to vote on this title
UsefulNot useful