You are on page 1of 166

T.C.

MARMARA ÜNİVERSİTESİ SOSYAL BİLİMLER ENSTİTÜSÜ İLÂHİYAT ANABİLİM DALI İSLÂM TARİHİ ve SANATLARI BİLİM DALI

BOSNA’DA OSMANLI DÖNEMİ SELÂTİN CAMİLERİ

Yüksek Lisans Tezi

MİRSAD KALAJDZİC

İstanbul, 2006

T.C. MARMARA ÜNİVERSİTESİ SOSYAL BİLİMLER ENSTİTÜSÜ İLÂHİYAT ANABİLİM DALI İSLÂM TARİHİ ve SANATLARI BİLİM DALI

BOSNA’DA OSMANLI DÖNEMİ SELÂTİN CAMİLERİ Yüksek Lisans Tezi

MİRSAD KALAJDZIC Danışman: PROF. DR. MUHİTTİN SERİN

İstanbul, 2006

16.14.İÇİNDEKİLER KISALTMALAR ………………………………………………………………….. DOBOY ve SULTAN SELİM CAMİİ ……………………………….. VRANDUK ve FÂTİH SULTAN MEHMED CAMİİ ……………… 3..….2 Türbeler ……………………………………………………………. TREBİNYE ve SULTAN AHMED CAMİİ ………………………….8..21. VİŞEGRAD ve SULTAN SÜLEYMAN CAMİİ …………………….. BANALUKA ve SULTAN SÜLEYMAN CAMİİ………………...5.17.... İZVORNİK ve SELÂTİN CAMİLERİ ……………………………….20. 3.. 3. GRADAÇAÇ ve SULTAN MEHMED HAN CAMİİ………………. BİYELİNA ve CAMİLERİ …………………………………….12. NEVESİN ve SULTAN BAYEZİD (II) CAMİİ ……………………. KOTOR VAROŞ ve FÂTİH SULTAN MEHMED CAMİİ …………. SARAYBOSNA ve FÂTİH SULTAN MEHMED CAMİİ…………… 3. BOSNA’DA OSMANLI DÖNEMİ SELÂTİN CAMİLERİ 3. 3.…….…… 3.29. FOÇA ve BAYEZİD (II) CAMİİ ……………………………………. AKHİSAR ve SULTAN BAYEZİD (II) CAMİİ……………….22.18.. KNEJİNA ve SULTAN SELİM CAMİİ …………………………….15. KULENVAKFI ve SULTAN AHMED CAMİİ ……………………… 3. DONYİVAKIF ve SULTAN SÜLEYMAN CAMİİ …………………. GENEL BİLGİLER 2. PRİYEDOR ve SULTAN MAHMUD (I) CAMİİ ………………….4 Köprüler ……………………………………………………………. YAYÇE ve SULTAN SÜLEYMAN CAMİİ ………………………… 3... 2.28. VLASENİCA ve CAMİLERİ ………………………………………… 3.11.…. BLAGAJ ve BLAGAJ’DAKİ SULTAN CAMİLERİ ………………. 3. TRAVNİK’TEKİ ÂBİDELER ve BAYEZİD (II) CAMİİ……………. 2.... 3.13. ORAŞYE ve SULTAN ABDÜLAZİZ CAMİİ …………………….26.……… 3.1.. BUGOYNO ve SULTAN AHMED CAMİİ …………………………… 3.....19. PLANLAR. KİTABELER…………………………………... BOSANSKA GRADİŞKA ve SULTAN ABDÜLAZİZ CAMİİ ……… 3..31. BOSANSKI ŞAMAÇ ve SULTAN ABDULAZİZ CAMİİ …………… 3. 3. 3. BİBLİYOGRAFYA ……………………………………………………………..24. BİHAÇ ve FETHİYE CAMİİ……………………………………. ZENİÇA ve SULTAN AHMED CAMİİ …………………………….2. 3.27.30. BOSANSKA KOSTAYNİÇA ve SULTAN ABDÜLAZİZ CAMİİ….. ROGATICA ve SULTAN SELİM (II) CAMİİ ……………………….3 Medrese.. 3. 1.1 Camiler …………………………………………………………………..3. USTULÇE ve SULTAN SELİM CAMİİ …………………………….4..……… 3.. 3. 3.. 3. Şadırvan ve Saat Kuleleri ………………………………….9. 3.7.… RESİMLER III IV-VII VIII 1 4 4 4 4 5 7 10 13 18 22 24 26 27 30 32 35 40 43 46 48 50 54 58 61 62 65 68 76 81 84 87 89 93 95 97 100 . MOSTAR ve YAVUZ SULTAN SELİM MESCİDİ ………………… 3... GİRİŞ…………………………………………………………………………….10.6. 3.. 3.23.… 3. ÖNSÖZ………………………………………………………………………….25. 2. 3... 3. FOTOĞRAFLAR. 3.… 2.…..

s. ef. basım Arhiv Vakufskog Povjerenstva Mostara Glasnik Skopskog Naučnog Društva . TD BIH OIZ IZ-e IVZ-e POF BZK GZM Arhiv KVMP cm. DİA Glasnik VIS-a SMK F. c. Kit. bk. bs. Tapu Defter Bosna i Hercegovina Odbor Islamske Zajednice Islamske Zajednice Islamske Vjerske Zajednice Prilozi za orjentalnu filologiju Bošnjačka Zajednica Kulture Glasnik Zemaljskog Muzeja Arhiv Kotarskog Vakufsko-Mearifskog Povjerenstva Santimetar Metar Efendija Diyanet İslam Ansiklopedisi Glasnik Vrhovnog Islamskog Starješinstva Sidžil Mostarskog Kadije Fotoğraf Plan Kitâbe Sayfa Bakınız Cilt Baskı. P.KISALTMALAR BBA. m. AVPM GSND Başbakanlık Arşivi.

Yenilenmiş Donivakıf Sultan Süleyman Camii ve çevresi Fotoğraf 48 .Yenilenmiş Bugoyno Sultan Ahmed II Camii ve giriş cephesi Fotoğraf 35 .Bihaç Fethiye Camii’nin sol dış cephesi ve mezarları Fotoğraf 4 .Biyelina Sultan Süleyman Camii’nin bugünkü durumu Fotoğraf 12 giriş kapısı Fotoğraf 13 mihrabı Fotoğraf 14 mahfili Fotoğraf 15 minaresi Fotoğraf 16 .17 . Süleyman Camii’nin kıble duvarı ve eski caminin kalıntıları Fotoğraf 18 .Brezovo Polye Aziziye Camii’nin kalıntıları Fotoğraf.Biyelina S.Bosanski Şamaç Aziziye Camii’nin eski hali Fotoğraf 33 .Bosanska Kostayniça Aziziye Camii ve çevresi Fotoğraf 27 . KİTABELER Fotoğraf 1 . PLANLAR.Yenilenen Bosanska Kostayniça Aziziye Camii’nin Müezzin mahfili Fotoğraf 26 .Yenilenen Bosanska Kostayniça Aziziye Camii iç kısmından Fotoğraf 25 .Banaluka Camii’nin nehir tarafında kalan duvar Fotoğraf 3 .FOTOĞRAFLAR.Brezovo Polye Aziziye Camii’nin minaresinin kalıntıları Fotoğraf 19 .Yenilenmiş Bugoyno Sultan Ahmed II Camii’nin giriş kapısı Fotoğraf 36 mihrabı Fotoğraf 37 giriş kemeri Fotoğraf 38 minberi Fotoğraf 39 1995 yılındaki hali Fotoğraf 40 iç kubbesi Fotoğraf 41 kubbe süslemesi Fotoğraf 42 .Donivakıf Sultan Süleyman Camii’nin eski minaresi Fotoğraf 45 .Doboy Sultan Selim Camii’nin yıkıldıktan sonraki yeri Fotoğraf 44 .Bosanska Gradişka Sultan Süleyman Camii’nin ön cephesi Fotoğraf 28 mahfili Fotoğraf 29 kubbesi Fotoğraf 30 minaresi Fotoğraf 31 eski hali Fotoğraf 32 .Blagay Sultan Süleyman Camii ve etrafındaki mezarlar Fotoğraf 21 .Yenilenmiş Donivakıf Sultan Süleyman Camii’nin minberi Fotoğraf 46 mahfili Fotoğraf 47 .Akhisar Kalesi’nin duvar kalıntıları Fotoğraf 2 .Yenilenen Bosanski Şamaç Aziziye Camii’nin üstten görünüşü Fotoğraf 34 .Blagay Fâtih Sultan Mehmed Camii’nin yıkıldıktan sonraki hali Fotoğraf 20 .Bihaç Fethiye Camii’nin girişi Fotoğraf 5 mihrabı Fotoğraf 6 minberi Fotoğraf 7 penceresi Fotoğraf 8 genel görünüşü Fotoğraf 9 minaresi Fotoğraf 10 mahfilleri Fotoğraf 11 .Foça Sultan Bayezid II Camii’nin yıkıldıktan sonraki yeri .Bugoyno Sultan Ahmed II Camii’nin çevresindeki mezarlar Fotoğraf 43 .Blagay Sultan Süleyman Camii’nin müezzin mahfili Fotoğraf 22 giriş kapısı ve son cemaat yeri Fotoğraf 23 mihrap ve minber Fotoğraf 24 .

Yıkılmış olan Priyedor Sultan Mahmud Camii yeri Fotoğraf 87 . Selim Mescidi’nin girişi ve son cemaat mahalli Fotoğraf 73 .İzvornik Sultan Süleyman Camii’nin yıkıldıktan sonraki yeri Fotoğraf 59 .Kulenvakıf Sultan Ahmed Camii’nin girişi Fotoğraf 68 yan cepheden görünüşü Fotoğraf 69 dıştan görünüşü Fotoğraf 70 minaresinin demir kalıntıları Fotoğraf 71 .Nevesin Sultan Bayezid II Camii’nin yıkıldıktan sonraki yeri Fotoğraf 79 .İzvornik Kalesi’nin duvarı Fotoğraf 58 .Priyedor Sultan Mahmud Camii hazîresindeki mezar taşları Fotoğraf 88 .Gradaçaç Hüseyin Kaptan Kulesi’nin ön cephesi (İbid) Fotoğraf 54 .Oraşye Aziziye Camii’nin minaresi Fotoğraf 85 kıble tarafı ve mezarlar Fotoğraf 86 .Nevesin Saat Kulesi (Medzlisu IZ-e Mostar 2005.Yenilenmiş Mostar Yavuz Sultan Selim Mescidi Fotoğraf 72 .Knejina Sultan Selim Camii’nin duvar kalıntıları Fotoğraf 60 yıkılmadan önceki durumu (Mujezinoviç’ten) Fotoğraf 61 .İzvornik Fatih Sultan Mehmed Camii’nin yıkıldıktan sonraki yeri Fotoğraf 57 .Saraybosna Hünkâr Camii’nin harim girişi Fotoğraf 92 mihrabı Fotoğraf 93 minberi Fotoğraf 94 kürsüsü Fotoğraf 95 hünkar köşesi Fotoğraf 96 minaresi Fotoğraf 97 yan cephesi Fotoğraf 98 hariminin sağ tarafı .Kotor Varoş Fâtih Sultan Mehmed Camii Fotoğraf 62 duvar cephesi bugünkü durumu Fotoğraf 63 mihrabı Fotoğraf 64 mihrabının üstü Fotoğraf 65 minaresi bugünkü durumu Fotoğraf 66 kıble duvarı bugünkü durumu Fotoğraf 67 .Gradaçaç Fatih S.Yenilenmiş Oraşye Aziziye Camii ve haremi Fotoğraf 83 . godine) Fotoğraf 82 .Yenilenmiş Oraşye Aziziye Camii’nin mahfile çıkan merdiveni Fotoğraf 84 .Rogatiça Sultan Selim II Camii’nin yıkıldıktan sonraki yeri Fotoğraf 89 . S.Rogatiça Sultan Selim II Camii’nin giriş yolu Fotoğraf 90 .Gradaçaç Saat Kulesi (İbid) Fotoğraf 56 .52 .Foça Sultan Bayezid II Camii’nin mahalleye çıkan merdivenleri Fotoğraf 50 harim altı duvarı Fotoğraf 51 eski hali (Ayverdi’den) Fotoğraf. M. Camii’nin yerinde yapılan Hüseyniye Camii (İbid) Fotoğraf 53 .Nevesin Sultan Bayezid II Camii’nin eski dış görünüşü Fotoğraf 80 .Yenilenmiş Mostar Y.Fotoğraf 49 .Gradaçaç Hüseyin Kaptan Kulesi’nin arka cephesi (İbid) Fotoğraf 55 .Mostar Yavuz Sultan Selim Mescidi’nin mihrap ve minberi Fotoğraf 74 bir penceresi Fotoğraf 75 ezan taşı Fotoğraf 76 köprü tarafından görünümü Fotoğraf 77 1992-95 savaşından sonraki durumu Fotoğraf 78 .Nevesin vakıf binası Fotoğraf 81 .Saraybosna Hünkâr Camii Fotoğraf 91 .

Vlaseniça Kuşlat Fâtih Sultan Mehmed Camii’nin duvar kalıntısı Fotoğraf 125 giriş ve dış cephe kalıntıları Fotoğraf 126 mihrabı Fotoğraf 127 bulunduğu yer Fotoğraf 128 yan duvarı Fotoğraf 129 .Trebinye Trebişniça nehri ve köprüsü Fotoğraf 121 .Vlaseniça Fâtih Sultan Mehmed Camii’nin yeri Fotoğraf 124 .Trebinye Trebişniça nehri ve vakıf binası Fotoğraf 120 .Fotoğraf 99 .Yayçe Sultan Süleyman Camii’nin dış cephesi Fotoğraf 136 kapısı ve üst pencereleri Fotoğraf 137 içi Fotoğraf 138 mihrabı Fotoğraf 139 minaresi Fotoğraf 140 yan kapısı Fotoğraf 141 girişi ve ön cephesi Fotoğraf 142 .Yenilenmiş Zeniça Sultan Ahmed Camii’nin girişi ve son cemaat yeri Fotoğraf 144 .Ustulçe Sultan Selim Camii’nin son cemaat yeri Fotoğraf 106 minaresi Fotoğraf 107 şadrvanı Fotoğraf 108 minaresindeki motifler Fotoğraf 109 etrafındaki mezar taşları Fotoğraf 110 harem çevresi Fotoğraf 111 yan cephesi ve kıble duvarı Fotoğraf 112 .Vranduk Kalesi Fotoğraf 134 .Vranduk Fâtih Sultan Mehmed Camii Fotoğraf 130 .Vranduk Fâtih Sultan Mehmed Camii’nin mihrap ve minberi Fotoğraf 131 mahfili Fotoğraf 132 giriş ve yan duvarı Fotoğraf 133 .Saraybosna Hünkâr Camii’nin şadrvanı Fotoğraf 100 haziresi Fotoğraf 101 Harimindeki türbe duvarı Fotoğraf 102 hamamı Fotoğraf 103 .Ustulçe Sultan Selim Camii hareminin giriş kapısı Fotoğraf 105 .Ustulçe Sultan Selim Camii Fotoğraf 104 .Vişegrad Dobrun Sultan Süleyman Camii ve çevresi Fotoğraf 123 .Trebinye Sultan Ahmed III Camii’nin yeri Fotoğraf 117 .Zeniça Sultan Ahmed Camii’nin minberi Fotoğraf 145 arka ve yan mahfilleri Fotoğraf 146 son cemaat yeri Fotoğraf 147şadrvanı Fotoğraf 148eski halinin görünüşü (Ayverdi’den) .Vranduk’ta bir çeşme Fotoğraf 135 .Trebinye Sultan Ahmed III Camii ve minare taşları Fotoğraf 118 harem girişi eski halinde bir görüntü (Ayverdi’den) Fotoğraf 119 .Travnik Sultan Bayezid II Camii’nin yıkıldıktan sonra yeri Fotoğraf 113 yıkıldıktan sonraki yeri Fotoğraf 114 minaresi Fotoğraf 115 .Travnik Kalesi Fotoğraf 116 .Yenilenen Vişegrad Dobrun Sultan Süleyman Camii’nin minaresi Fotoğraf 122 .Yenilenmiş Zeniça Sultan Ahmed Camii Fotoğraf 143 .

Fotoğraf 149 - Zeniça Sultan Ahmed Camii’nin hazîresindeki mezarlar Plan 1 - Bihaç Süleymaniye Camii’nin planı (Ayverdi’den) Plan 2 - Blagay Sultan Süleyman Camii’nin planı (Ayverdi’den) Plan 3 - Bugoyno Sultan Ahmed II Camii’nin planı (Ayverdi’den) Plan 4 - Foça Sultan Bayezid II Camii’nin planı (Ayverdi’den) Plan 5 - Knejina Sultan Selim Camii’nin planı (Ayverdi’den) Plan 6 - Saraybosna Hünkar Camii’nin planı (Ayverdi’den) Plan 7 - Ustulçe Sultan Selim Camii’nin planı (Ayverdi’den) Kitabe 1 - Akhisar Camii’nin kitâbesi (Mujezinoviç’ten) Kitabe 2 - Bihaç Fethiye Camii’nin girişindeki Tecdîd kitâbesi Kitabe 3 - Bihaç Fethiye Camii’nin minaresindeki kitâbesi Kitabe 4 - Biyelina Sultan Süleyman Camii’nin kitâbesi Kitabe 5 - Blagay Sultan Süleyman Camii’nin kitâbesi Kitabe 6 - Bugoyno Sultan Ahmed II Camii’nin kitâbesi Kitabe 7 - Mostar Yavuz Sultan Selim Mescidi’nin kitâbesi Kitabe 8 - Saraybosna Hünkâr Camii’nin kitâbesi Kitabe 9 - Ustulçe Sultan Selim Camii’nin kitâbeleri Kitabe 10 Türkçe kitâbesi Kitabe 11 Arapça kitâbesi Kitabe 12 Boşnakça kitâbesi Kitabe 13 - Zeniça Sultan Ahmed Camii’nin kitâbesi

ÖNSÖZ

Bosna-Hersek halkının varlığını sürdürebilmeleri gerçeği sadece maddî tezahürlerle değil, bunların ardında yatan sosyal ve kültürel temellerle karşımıza çıkmaktadır. Bosna’daki şehirlere ve onların mânevî iklimlerine şekil veren, Doğu ve Batı’daki büyük medeniyet tecrübelerinin birikimleri olmuştur. Bosna-Hersek şehirleri, bu tecrübe ve geleneklerin bütün canlılığı ileyaşandığı yerlerdir. Bosna-Hersek’te tarihî ve kültürel eserler insanlarla iç içe olmuş ve bundan da ortak bir kültür ortaya çıkmıştır. Batılılar bu yörenin tabii ve tarihi güzellikleri üzerinde yeni yeni durmaya başladılar. Osmanlı hâkimiyetinde yüzyıllar boyunca Bosna-Hersek’te insanlık adına inşa edilen abideler, medeni gelişmeler uzun zaman görmezden gelinmek istenmiştir. Bu yüzden bu çalışmada konu olan selâtin camilerin yanı sıra, camilerin bulunduğu şehirlerin bazı özellikleri de incelenmiştir. Bosna-Hersek müslüman halkının varlığını sürdürebilmesi sahip olduğu bu maddi ve manevi değerlerin korunması ve gelecek nesillere aktarılmasına bağlıdır. Öncelikle çalışmamı yöneten danışman hocam Prof. Dr. Muhittin Serin başta olmak üzere, derslerinden yararlandığım değerli hocalarıma, çalışmalarım esnasında birçok maddî mânevî ilgi ve yardımlarından istifade ettiğim ilim ehli ve idareci dostlarıma teşekkürlerimi arzederim. Ayrıca bu çalışmanın maddî ve mânevî külfetlerinden yeterince nasibini almış bulunan anne ve babama, eşime ve çocuklarıma da teşekkür borçlu olduğumu belirtmem gerekir.

İstanbul, 2006

Mirsad KALAJDZIC

1. GİRİŞ

Bosna-Hersek’te bulunan camiler ve diğer mimari eserler konusunda değişik kaynaklarda bilgiler yer almaktadır. Bunların ilki Evliya Çelebi’nin ünlü Seyahatname’sidir. Seyahatname esasında bir inceleme, sanat ve mimarlık kitabı olmamasına rağmen tarihi yapılara ilişkin verdiği bilgiler ve gözlemleri ile bize ışık tutmaktadır. Evliya Çelebi’nin kendisi Bosnayı iki defa (1660 ve 1664’de) gezmiştir 1 . Tamamen yok olmuş bazı eserlerden ancak onun sayesinde haberdar olmaktayız. İkincisi ise Ekrem Hakkı Ayverdi’nin Avrupa’daki Osmanlı Mimâri Eserleri adlı eseridir. Özellikle Yugoslavya’da komünist dönemde böyle bir çalışmayı yapmak gerçekten çok zor idi. Dönemin kendine has pek zor şartlarına rağmen kendisi Bosna-Hersek’teki şehirlerin hepsini, kasabaların çoğunu ve köylerin ise bir kısmını tek tek gezerek mimari eserleri incelemiş ve müstesna eserini meydana getirmiştir. Bosna-Hersek’te ve tüm Balkanlar’da şimdiye kadar ortaya konan en güzel çalışma budur. Bosnalı sanat tarihçileri de bu alanda geniş ve güzel çalışmalar yapmışlardır. Bunlar arasında Salih Sidki Muvekit, Muhamed Enverkadiç ve Mehmed Muyezinoviç’i anabiliriz. Bu yapılan çalışmaları incelerken, Bosnadaki kubbeli camiler ile minaresi ahşaptan olan camiler üzerinde yapılmış ayrı ve hususi çalışmalar da gördüm. Lakin muhtelif çalışmalar arasında Bosna’da Osmanlı döneminde yapılan selâtîn camileri üzerinde duran ayrı bir çalışma yoktu. Keza 1992-1995 seneleri arasında Bosna’da çok şiddetli bir savaş oldu ve gerek camilerin gerekse diğer mimari eserlerin çoğu yok edildi. Bu sebepler çerçevesinde selâtin camiler merkezde olmak üzere yiten ve kalan camilerin bir anlamda envanterine ihtiyaç vardı. Bu sebeble Bosna’da Osmanlı Dönemi Selâtin Camilerini incelemeye teşebbüs ettim. Daha önce yıkılan ve bu yüzden artık mevcut olmayan camiler konusunda malesef pek az bilgi bulabildim. Bu husus yaptığım araştırmanın önemli bir eksiğini teşkil etmektedir. Bununla birlikte böylesi camilerden bu çalışmada söz etmekten de geri kalmadım. Onları anmış olmamın cisimleri yitmiş olsa da isimlerini yaşatacağını ve başka araştırmacıları da onlar hakkındaki bilgilere karşı duyarlı hale getireceğini ümit ediyorum.

1

Evliya Çelebi, Seyahatname, V-VI, İstanbul 1315.

1

Glamoç. Böylece ilgilendiğim camilere ilişkin kaydi bilgilere sahipoldum. bazan da harp harabesi durumunda bulunan camilerin içinde inceleme yapmak mayın ve benzeri kalıntılar dolayısıyla hayati tehlike taşıyordu. Bosanski Petrovac şehirlerinde de selâtin camiler bulunduğu varidse de bunlarla ilgili mevsuk bilgilere erişemediğimden. Mrkoniç Grad. fotograf alma ve şifahi bilgi toplamak için en elverişli zamanlarda varmak mümkün olmuyordu. 2 .Bu araştırmada önce konumla ilgili yazılı kaynakları aradım ve o kaynaklardaki bilgileri derledim. Mamafih gayrimevsuk kaynaklara göre eskiden Kluç. İncelememin özünü tarihi seyrini dikkate almakla birlikte bu camilerin şimdiki halleri oluşturmaktadır. Daha sonra bu fotoğrafları tek tek inceleyerek hem kaydi bilgilerle karşılaştırma yapmaya elverişli olanlarını hem de yeni hale delalet edenlerini ayırarak tasnif ettim. kasaba ve köylere hatta bazan da dağ başlarında kalmış gayrimeskun mahallere seyahatlerde bulundum. Bilahare her cami için ayrı bir dosya açtım ve kaynaklardan derlediğim bilgileri belirli bir düzen içinde ilgili dosyalara aktardım. Keza ziyaret edilen camilere her zaman inceleme. Srebreniça. Ancak zaman ve bütçe kısıtları yüzünden inşası devam edenlerin hepsini tekrar ziyaret mümkün olmadı. Bazan elverişsiz hava şartları metruk cami yıkıntılarında gezinmeyi tehlikeli kılıyor. Bundan sonra sıra camileri yerinde tesbit ve müşahede ile bu bilgileri güncellemeye geldi. Camilere varınca yapabildiğim kadar bol fotoğraf çektim. Bunu yaptım. Onları incelemek için tüm Bosnayı gezmek gerekli idi. Tez konumu kapsayan 35 cami dağınık olup 31 şehirde bulunmakta idi. Bazı camilerde ölçüler aldım. bazılarının kitabe estampajlarını yaptım. Bütün bu şartlara rağmen ismen bilindiği halde araştırma dışı bırakılmış cami olmadı. Bunun için camilerin bulundukları şehir. Fakat camilerin bazılarının inşaatları devam ediyordu ve bu yüzden onları bir kaç kez ziyaret etmek gereği doğdu. bunlar için ayrı bir araştırma yapmaya teşebbüs etmedim.

6 Bosnalı müslümanlar tarihî yapıları korumak ve kurtarmakta olağan üstü bir gayret gösterip. Atlas Islamskog svijeta-Udruženje Ilmije IZ-e BIH. GENEL BİLGİLER Avrupa’nın güneydoğusunda yer alan Bosna-Hersek. Etnik gruplar 1992-1995 savaşı öncesine kadar şehirlerde karışık.574 (1991) insanın yaşadığı Bosna-Hersek. Bosna-Hersek’in başşehri Saraybosna’dır. 509 eser de çeşitli derecelerde zarar görmüştür (Sırp 405. 100 köprü ve birkaç bin dükkân bulunduğunu belirtmektedir. 45 türbe. 465. şehir ve kasabaları ziyaretinde Bosna-Hersek’te yaklaşık 600 cami. 2005 Eylül ortasına kadar 57). 145 gasilhane ve 123 imam lojmanının inşası devam etmektedir. Bunlar arasında. 35 kervansaray.. İklim genelde ılıman. V. Neretva ise Adriyatik denizine dökülür. Mostar. Evliya Çelebi. 350 mescid. 172 türbe. Vrbas. Bosna-Hersek Diyaneti istatistiklerine göre 1992 savaşına kadar ülkede 1114 cami. Bosna-Hersek’in yüzölçümü 51. Nehirlerin birçoğu (Una. Hırvat 104). Bosna paşalığına bağlı bölgeler. Topraklarının % 85’i deniz seviyesinin 200 m. 835 gasilhane ve 829 imam lojmanı bulunmaktadır. Tuzla. 597 mescid. 90 imaret. Karadağ ile 249 km.. Bosna-Hersek’in demografik yapısını tamamen değiştirmiştir. Sarajevo 1991).364.5 km. Sarajevo 2003. Gerek şehir gerekse köylerde konutların % 75’i yıkılmıştır. komşuları Hırvatistan ile 931 km. Sınırlarının uzunluğu karada 762. 6 Vjersko prosvjetna služba Rijaseta IZ-e Bosne i Hercegovine za 2005 godinu (Heyet. s.3) ve diğerleri (% 0.2. Adriyatik denizine Neum ve Klek şehirleriyle açılır. 200 han. En çok korunabilen eserler Osmanlı klasik döneminde yapılmış olanlardır. Bihaç ve Brçko’dur. Zeniça. ile toplam 1. 401 gasilhane. 133 mescid. Hırvat (% 14.5 km. genel olarak engebelidir. 2005 yılı istatistiklerine göre 1219 cami. İstanbul 1315. uzunluktadır. köylerde ise ayrı yaşamaktaydı. Bosna-Hersek’in sınırları. Bosna Hersek Diyaneti Din Eğitimi Bölümü Raporu. Boşnak (% 48). Savaş. yeni. Sırbistan ile 357 km. 2 3 Grupa autora. Bu bölgedeki eserler Osmanlı döneminden kalmadır. eski” gibi sıfatlar görülmektedir.129 km2’dir. 4 1992-1995 yılları arasındaki savaşta 1092’si Sırplar.5) olmak üzere belli başlı üç etnik gruptan oluşmaktadır. 1704 mektep (Kur’an kursu) 30 tekke. Bu yüzden birçok yer adının başında “küçük. 5 1995-2002 yılları arasında Bosna-Hersek’te 285 cami onarılmıştır (2003’te 46. Sırp (% 37. 2 4. mimari eserlerin en çok korunduğu yerlerdir. Seyahatname. 100 medrese. 3 . yukarı. diğer meşhur şehirleri ise Banaluka. 490 mektep. Yüzey şekilleri bakımından farklılıklar gösteren Bosna-Hersek. Şu anda 325 cami. önemli bir kısmını onarmak suretiyle muhafaza edebilmişlerdir. nehir üzerinde 751 km. Bosna-Hersek’te vakıf kayıtları Osmanlı mülkî teşkilâtına göre yapıldığından. 754 imam lojmanı ve 90 diyanet ofisi olmak üzere toplam 3013 dinî mahiyetli yapı vardı. VI. 557 mescid. deniz kıyısında 23.. büyük. 189’u Hırvatlar tarafından toplam 1281 eser yıkılmıştır. ilgili yerlerin bugünkü yeni isimlerini bulmak gerekmektedir. 25 saat kulesi. 15 tekke. Sarajevo 2005). Evliya Çelebi) 3 . aşağı.. 5 İbid. Bosna Hersek Diyaneti Din Eğitimi Bölümü Raporu. Bosna ve Drina) Sava nehriyle birleşir.537 kilometredir. 50 hamam. 40 tekke. 4 Vjersko prosvjetna služba Rijaseta IZ-e Bosne i Hercegovine za 1991 godinu (Heyet. 2004’te 66. karasal ve belli bir kesimde de Akdeniz iklimi hâkimdir. üstündedir.1).

Mostar Karagöz Bey. Bu medrese kesintisiz olarak günümüze kadar eğitimini sürdürmüştür. Saat kulelerinden de Saraybosna. 1992–1995 yılları arasında tekrar açılmışlardır. Aynı zamanda yerinde inceleme yapıp camilerin günümüzdeki durumlarını tespit etmeye ve görüntüler almaya çalıştık. 4 . Mostar’daki köprü. nehri bir kemerle tutmaktadır. 1992’de Sırplar tarafından tamamen yıkılmıştır) ve Banaluka’da Defterdar (1594. Kubbe ve yarım kubbeleriyle daha farklı mimaride olan Saraybosna’daki Gazi Hüsrev Bey (1530) ve Banaluka’daki Ferhad Paşa (Ferhadije) (1583. Bunlar arasında. Bihaç Camaluddin Efendi Çauşeviç ve Visoko Osman Efendi Recoviç medreseleridir. b) dört vecihli üçgen çatılı taş minareli camiler. Camiler Bosna camileri a) kubbeli ve taş minareli camiler. 1993 yılında yine Sırplar tarafından tamamen yıkılmıştır) camileri yer almaktadır. Diğerleri de Tuzla Behram Bey. Vişegrad’da Drina üzerinde olan köprü aynı ölçüdeki kemerlerle yapılmıştır. 1992 yılında Sırplar tarafından yok edilmiştir). komünist yönetim döneminde elli yıl boyunca yasaklanmış. Travnik ve Donyivakıf en önemlileridir. c) dört vecihli üçgen çatılı ahşap minareli camiler olmak üzere üç tarzdadır. 2. Ferhad Bey (1562) ve Çareva (Hünkâr) camileri. Yanları açık olanlar Saraybosna’da Sarajevo Alifakovaç ve Sinan Bey Tekkesi yanında bulunanlardır. Köprü yapımında ağırlıklı olarak belirli bir mimari tarz uygulanmadığı için. Mostar Köprüsü. Banaluka. Ayrıca camilerin bulunduğu şehirler hakkında kısa ve konumuzla bağlantılı olarak Türkçe ve Boşnakça kaynaklardan istifade ederek bilgi vermeye çalıştık. Türbeler Yapı olarak kubbeli camilere benzeyen kapalı ve açık türbeler de inşa edilmiştir. Jepa ve Trebinye’deki Arslanagiç de sayılabilir. Çajniçe’de Sinan Bey Camii (1570. Foça’da Alaca Camii (1550. Stolac. Köprüler XVI. Banaluka’da Ferhad bey. Travnik Elçi İbrâhim Paşa. Sarajevo Keçi Köprüsü. 2.4. 2. Çayniçe Sinan Bey’in (şu an mevcut olmayan) ve Yayçe Esmâ Sultan Camii hariminde olanlardır.2. 1993 Sırplar tarafından yıkılmıştır) camileri de bunlar arasındadır. Prusac. Travnik’te Yenicami (1549). Araştırmamızı özellikle Bosna’da Osmanlı döneminde yapılan selâtin camileri konusu üzerinde yoğunlaştırdık. Bosna-Hersek’te Osmanlılar zamanında yapılan en meşhur köprülerden Vişegradlı Sokollu Mehmed Paşa. Medrese. Yayçe. Ali Paşa (1561). Kapalı türbeler içinde en meşhuru Saraybosna’da Gazi Hüsrev Bey ve Murad Bey. Mostar Karagöz ve Koski Mehmed Paşa harimlerinde. Maglaj’da Yûsuf Paşa Camii (1560).Selâtin camileri dışında Bosna-Hersek’te yapılan en önemli eserler şunlardır: 2. Poçitelj’de Hacı Ali (1563). Çayniçe’de ve Zivornik’te Hasan Kayimi türbeleridir. her mimar kendi tarzını uygulamıştır.3. Şadırvan ve Saat Kuleleri 1537’de Saraybosna’da yapılan Gazi Hüsrev Bey Medresesi en meşhurudur. Bosna-Hersek’te Osmanlı zamanında birçok cami inşa edilmiştir. Bosna-Hersek’teki diğer büyük medreselerin eğitimi. Saraybosna’da Çekrçi (1526).1. yüzyılda Osmanlı klasik döneminde yapılan köprüler büyük varlık göstermektedir. Mostar’da Karagöz Bey (1557) ve Koski Mehmed Paşa (1612). Bosna-Hersek’te en güzel yapılan şadırvanlardan Gazi Hüsrev Bey Camii’nin.

XIX. Minare. 3. yüzyılın başında yapılan Alap Beyi Malkoç Bey Camii. Seyahatnâme. Akhisar’da Hünkâr Camii dışında seksen tane kale-eri evi bulunduğunu da öğrenmekteyiz. genişliğine 7. V. s. Osmanlı döneminde 5-6000 nüfuslu pek çok âbidesiyle önemli bir kasaba iken. ahşaptan yapılmış ve sağ tarafta çatının üstüne oturtulmuştur. Osmanlılar bu şehri Akşehir diye de adlandırmıştır. 5 . birçok Ortaçağ yerleşim biriminde olduğu gibi önem kaybına uğrarken. zira şehrin Adriyatik sahillerinden gelen Venedikli haydutların geçebileceği bir boğazda bulunduğu için mühim bir serhat kasabası olduğunu kaydeder. Akhisar’daki Tarihî Eserler Handan Ağa Camii.1. böylece şehir Akhisar yerine Prusaç olarak anılmaya başlamıştır. ebadında bir harim ile 2. Akhisar. Sahip olduğu tarihî eserler geçmişe ait önemli ipuçları vermektedir. Caminin içi ve dışı tamamen sıvalıdır. Bosna ve çevresinde muteber bir kişi olarak tanınan Hasan Kâfî Efendi. Şeyh Hasan Kâfî Camii. günümüzde bir köy statüsündedir. alt tarafında akan Prense nehrinden almıştır. s.40 m.75 m. ahşap minareli yan yüzde altlı üstlü dörder pencereli ve kiremit örtülüdür. Handan Ağa’nın 1026 (1617) yılında yaptırdığı cami. Ahşap kubbe inşasında güzel nisbetler bulunmuş. Kanûnî Sultan Süleyman devrinde Kilis sancağına bir voyvodalık olarak tahrir edilmiştir.1.75 x 10 m. çatılı bir yapıdır. AKHİSAR ve SULTAN BAYEZİD (II) CAMİİ 3. Ayrıca Sadrazam Melek Ahmed Paşa’nın kaleyi tamir ettirdiğini. Malkoç Bey Camii. Akhisar Akhisar (bugün Prusaç) Vitorog dağının yükselmeye başladığı kesiminde. İstanbul 1315. yalçın sivri bir kaya üstündeki kalenin 300 neferlik muhafızı. 7 8 Džemal Hamidović. ince duvarlı. bugün Marsilya kiremidi kaplı. bir müddet sonra tekrar elden çıkmıştır. dilim köşeleri iki yerinde kırılarak kubbe havası meydana getirilmiş ve üstüne güzel bir göbek oturtulmuştur. ortası dört direk üstüne kemerli. derinliğinde revakı. Burası. şehir duvarları da yıkılmaya yüz tutmuş. Fâtih Sultan Mehmed tarafından fethedilen şehir.1.60 metrelik sonradan ilâve edilmiş son cemaat yerinden mürekkeptir. Bu adı. 8 Yirmi yedi yıl Bosna sancak beyliği yapan Gazi Hüsrev Bey Prusaç’ta değil Sarajevo’da medfundur. 5. Şehir duvarları yapıldıktan sonra beyaza boyandığı için. ahşap çatılı. 7 Kale ve duvarları yapılmadan önceki adı Prense idi.3.1. Pruşçak Halvetî tarikatı şeyhi olup aynı zamanda Akhisar’da kadılık yapmıştır.. ebadında harimiyle. 444-446. derinliğine 10. topları ve bol cephanesinin bulunduğunu ve her akşam mehter vurulduğunu yazar. içten içe 10.2. Evliya Çelebi. nal biçiminde bir yerleşim yeridir. Prusac i njegove znamenitosti. yanları kapalı. Şeyh Hasan Kâfî Camii basit. Derviş Mehmed Zıllı.77 m. Evliyâ Çelebi. 3. BOSNA’DA OSMANLI DÖNEMİ SELÂTİN CAMİLERİ 3. Ancak Yavuz Sultan Selim zamanında Gazi Hüsrev Bey tarafından kesin olarak fethedilmiştir. Sarajevo 1939.

1): Bi emr-i Sultân Bâyezîd Han tâbe serâh vaz‘-ı İskender Paşa el-merhûm. Akhisar Saat Kulesi. galveniz saç örtülü basit bir binadır. Sultan Bayezid Camii kitâbesinin metin istinsahı (bk. Bugün birkaç kale duvarı ve yanında bir saat kulesi kalmıştır. Ratkoviç ve Sultan Bayezid (II) camileri günümüze kadar ulaşmamıştır. GZM u Sarajevu 1951. mesafeden kasabaya su getirmiş olan bu zatın türbesi. Mualim 1/2000. 10 Evliya Çelebi. hemen hemen 1. caminin daha önce kilise olmadığını gösterir. 1537’ye kadar Receb Efendi. ebadında. ebatları 3. s. Prusaç kasabasında sekiz cami vardır fakat Tepecik. Bu durum caminin daha başka bir binadan çevrilmiş olabileceğini gösterir. 1530-1540 yılları arasında 1532’ye kadar Mevlânâ Musa. Dört penceresi ve bir kapısı vardır. Üsküp nahiyesine bağlı olan Gorni Skirt ve Neretva nahiyesine bağlı olan Strogir köyleri Akhisar tımarı içinde yer alıyordu. 11 Aladin Husić. duvarlı. F. Kalenin hemen altında tepesi görülen saat kulesi tam kare değildir.1. içten 4. Bu meblağ Bosna sancağında Travnik’ten sonra en yüksek rakamdır. s. 1601-1602 yılları arasında Hünkar Camii Hasan Kâfî tarafından tamir ettirilmiştir (bk. s. İmareti. İslâmiyet’in neşri için çalışan. nr. III. Tekkesi.30 x 4. Đoko Mazalić’e göre bu istikamet. i prvoj polovini 16. Seyahatnâme. her tarafı sıvalı. Şeyh Hasan Kâfî tarafından Handan Ağa Camii yakınında. Dârülhadisi. “O Imamskoj službi u tvrđavama Bosanskog Sandžaka u 15. 9 Bugünkü türbe 60 cm.5 asır sonra yaptırılmıştır. 10 Hasan Kâfî Türbesi’nde muhafaza edilen kitâbesine göre. üstelik 6 km. “Povijest Seonice i njenih porodica”Glasnik Vrhovnog Islamskog Starješinstva. 179-180. Sultan Bayezid (II) Camii Akhisar’da Sultan Bayezid (1481-1512) veya Hünkâr Camii olarak bilinen cami kale içindeydi (bk. 1). Kit. 12 Đoko Mazalić. sene 1010 Hivzija Hasandedić. Varoş. altta bir şakulî düz kısımdan sonra sivri bir külâhçıkla örtülmüştür. Bazı rivayetlere göre cami daha önce kilise idi. sene 892 Tecdîd-i el-kâdî Hasan el-Akhisârî.3. VIII. üstü de Evliya Çelebi’nin “şindire” dediği tahta ile kaplı. 3. Sarajevo 1952.80 metreden 4 metreye kadar değişir ve yukarıya doğru daralır.10 m. Caminin dışında Şeyh Hasan Kâfî Medresesi. Hanı ve Türbesi mevcuttur. Çünkü Ortaçağ’da kiliseler hep doğu-batı istikametinde inşa edilirdi. vijeka”. 125. 97. Kit. Ayvaz Dede Türbesi. s. 12 Taşa hakkedilmiş 130 x 44 cm. Sarajevo 2000. Bunlardan en dikkat çekeni taş minareli olan Haydar Çehâyî Camii’dir. 9 6 . 11 Sultan Bayezid Camii’nin yapısı kuzey-güney istikametinde yerleşiktir. “Biograd-Prusac”. 1540 yılına kadar Muslihuddin Efendi imamlık yapmıştır. 242.Yan tarafında mektep vardır. 1). Akhisar’daki imam tahsisatı 1689 akçe idi. 4. Cami yıkıldıktan sonra kitâbesi Hasan Kâfî Türbesi’ne nakledilmiştir. kitâbe caminin giriş kapısı üzerinde yer alıyordu. Kerametleri dilden dile aktarılan Sarı Saltuk ile alâkası bulunan.

II. kırk beş mahalle. nr. Mimar-mühendis Alija Bejtiç. Sarajevo 1953. on bir mektep. küçük bir kale ve yerleşim yeri ve kaplıcadan ibaret olan şehrin. 401. 1639 yılına kadar vilâyet merkezi olarak kalmıştır. Târîh-i Bosna der Zamân-i Hakîmzâde Ali Paşa. 299. 7 .2.3. Seyahatnâme. Evliya Çelebi. s. s. 14 Burada Sofu Mehmed Paşa Camii’nden başka Kanûnî Sultan Süleyman adına yaptırılan Hünkâr (Careva) Camii de yer almaktaydı. 4 Ağustos 1737 savaşıyla Bosna Valisi Hekimoğlu Ali Paşa tarafından kurtarılmıştır.2. balta.1. Fehim Bajraktareviç. Bosna sancak beyi Sofu Mehmed Paşa’nın bir cami inşa ettirmesi. birçok medrese ve hamam. 14 Ağustos 1878 tarihinde Bosna’nın Avusturya tarafından işgal edilmesi üzerine Banaluka 31 Temmuz’da teslim olmuş ve 1918’de Yugoslavya’ya verilinceye kadar da Avusturya’nın idaresinde kalmıştır. 200 gayri müslim aile yaşıyordu. 435. Banaluka 1563 yılında Bosna valisinin. TD. İstanbul 1979. şehrin gelişmesine büyük katkı sağlamıştır. 1583’te Sokollu Ferhad Paşa’nın beylerbeyi tayin edilmesinden sonra. 300 dükkân. Yukarı Şehir adı verilen kısımda dokuz mahalle teşekkül etmiş ve tamamı müslüman olmak üzere 1200 civarında nüfus. 13 14 15 16 17 Alija Bejtić. varoşlarda 165 müslüman. Banaluka’nın en büyük camisi olan Ferhâdiye Camii’ni yaptırmıştır. civarındaki uzak bir mahalle olan Yeniköy’ü (Novosel) ayrıntılı bir şekilde anlatmaktadır. demirciliğin geliştiğini ve külünk. 21-52. Osmanlı kaynaklarında Banaluka şeklinde yazılan Banja Luka (Banyaluka) adının nereden geldiği kesin olarak bilinmemektedir. Tarihçi Peçevî’ye göre Ferhad Paşa. s. Bosna kralları döneminde küçük bir kale olan Banaluka. XVI. yüzyıl) dair yayımladığı makalede. 1574’te de sancak beyinin ikametgâhı idi. kırk beş cami. Naše starine I. “Banaluka”. s. Güney Bosna’nın Türkler tarafından fethinden sonra (1463) teşekkül eden Jajce’ye (Yaytse) bağlanmıştır. Ferhad Paşa’nın birçok eser inşa ettirdiğini kaydeder. Gornji (Yukarı) ve Donji (Aşağı) varoşları ile takriben 7 km. İslâm Ansiklopedisi. Ömer Efendi. 1575’te esir aldığı Avusturyalı Graf Engelbert Auersperg’ten elde ettiği 30. söz konusu gelişmeyi daha da hızlandırmıştır. “Banja Luka pod turskom vladavinom”. BANALUKA ve SULTAN SÜLEYMAN CAMİİ 3. 15 Sadrazam Sokollu Mehmed Paşa’nın akrabası olan Ferhad Paşa. Banaluka Bosna'nın kuzeyinde Sava'nın bir kolu olan Vrbas (Vırbas) nehrinin iki kıyısında yer alan Banaluka. yüksekliktedir. yüzyılın sonlarında başlayan gelişmesini. denizden 156 m. V (1315). BA. Osmanlı dönemine (XVI-XVII. 3700 ev. Kanûnî Sultan Süleyman devrinin sonlarına doğru yapılan bir tahrire göre. 17 Bu tarihten itibaren şehir sükûnet içinde gelişmeye devam etmiş ve 1851’den itibaren altı Bosna sancağından biri olmuştur. s. 103. 1661 yılında burayı ziyaret eden Evliya Çelebi de. Evliya Çelebi’ye göre Banaluka iki kale. 4 Eylül 1688 tarihinde kısa bir müddet Avusturyalılar tarafından işgal edilen Banaluka. 13 XVI.000 duka fidye ile. 1737 savaşında Prens von Hildburghausen tarafından muhasara edildiyse de. İstanbul 1876. 504-508. saban demiri gibi aletlerin yapıldığını belirtir. 16 Ayrıca verimli topraklarından bol miktarda mahsul elde edildiğini. yüzyılın ikinci yarısından itibaren gelişmeye başlayan Banaluka’da. üç ahşap köprü ve yetmiş mesireye sahip mâmur ve müreffeh bir şehirdi.

çeşme. ebadında nesih yazıyla yazılan ikinci kitâbe. s. Ayardı Mehmed Paşa Camii (1005 / 1596). caminin içinde muhafaza edilmektedir. Caminin 1146 (1733) yılında Bosna Valisi Muhsinzâde Abdullah Paşa tarafından ihya edildiği. 74. müftülük. 1116 yılını tamir tarihi olarak kabul edilmesi gerektiğini ifade etmektedir. Banaluka’nın ilk çarşısı da Hünkâr Camii’nin etrafında teşekkül etmiştir. Bunların arasında Defterdar Hasan Efendi’nin yaptırdığı Arnavudiye Camii (1003/1594-95). bir şer‘iyye mahkemesi ve mahallî evkaf meclisi bulunuyordu. 1240’ta da (1824-25) Evrenoszâde Selim Sırrı Paşa tarafından tamir edildiği kitâbesinden anlaşılmaktadır. Dünya Savaşı’ndan sonra yıkılmıştır. Sarajevo 1977.30 m. s. F.177 müslüman yaşamaktaydı. 8 . Sultan Süleyman Camii. Mehmed Mujezinović. zâviye. “Banaluka”. Kâğıt üzerine 46 x 65 cm. Kültür merkezi olması itibariyle de çeşitli okulları ve bir de tiyatrosu vardır. Eski Camii adıyla anılmaya başlamıştır. mahfili ise ahşaptır. 193. iktisadî bakımdan önemli bir konuma sahiptir. 1931 yılında yaklaşık 21. başka camilerin inşa edilmesi üzerine. Knjiga II. minber ve kürsüsü taştan. Mehmed Mujezinoviç. olup minaresi ahşap. 19 Saraybosna üzerine yaptığı araştırmaları ile tanınan Mehmed Mujezinoviç eserinde. Caminin iç ölçüsü 10 x 11. Behram Efendi Camii. 1969’daki büyük deprem eski şehrin yıkılmasına yol açtıysa da. 2).1929’da Yugoslavya’yı dokuz bölgeye ayıran idarî taksimata göre Banaluka. 3. V. Sultan Süleyman Camii Gornji Şeher Çarşısı’nda bulunan Sultan Süleyman (Careva) Camii vakıf kayıtlarında Hünkâriye adıyla anılmaktadır. caminin tecdit kitâbesini ve içinde bulunan hüsn-i hat nümunelerini göstermektedir. hamam. üç eski medresenin birleşmesinden meydana gelen büyük bir medrese. İstanbul 1992. Islamska Epigrafika BIH.2. s. 1101 (1688) yılında şehrin Avusturyalılar tarafından istilâsı sırasında camiyi yaktıkları rivayet edilmektedir. birçok İslâmî eser 1992 yılına kadar gelmiştir. 21 18 19 20 21 Feridun Emecen. 20 Bunların içinde en eski tamir kitâbesi Elçi İbrâhim Paşa’ya aittir. İbid. Câmi-i Hünkâr veya Sultan (Careva) mahallesinin merkezi olup Sutori suyunun Vrbas nehrine karıştığı yere kadar devam etmektedir (bk. 757. Doğal bir güzelliğe sahip olan Banaluka. 51. 18 Ayrıca şehirde 1992-1995 yılları arasındaki savaşa kadar bazı medrese. Vrbas banlığının merkezi olmuştur. türbe. Hünkâr Camii hımış duvarlı. K. Gazanfer Bey Camii ve Türbesi ile Ferhad Paşa Külliyesi dikkate değer eserlerdir. Def. Ev. Sultan Süleyman Camii II. kabir ve benzeri yapılar da mevcuttu. TDV İslâm Ansiklopedisi.2. ahşap minarelidir. mektep. 758. Bu yıllarda Banaluka’da yirmi yedi cami. kervansaray. Ancak bunlardan hiçbiri günümüze gelememiştir. K.

Caminin haremi Vrbas nehrine kadar uzanmaktadır. köprü bahanesiyle yıktırıldığını (Tito döneminde). Caminin Vrbas nehri tarafındaki duvarının bir kısmı. arsasının bir bölümünün boş olduğunu. sedir taşından yapılmış olan duvar otlarla kaplıydı.‫َﺮف ﻋﺎﻟﻴﻤﻘﺎم ﭘﺎﺷﺎى ﻣﻤﺪوح اﻻﻧﺎم‬ ‫َﺎﺣﺐ ﺷ‬ ‫ ﺻ‬Sâhib-i şeref-i âlî makâm paşa-yı memduhu'l-enâm ‫َﺎم‬ ‫َﻠﻴﻢ ﭘﺎﺷﺎ ﺑﻨ‬ ‫ىﺳ‬ ّ ‫ داور ﻣﺤﻤﻮد اﻟﻜﺮام ﺳﺮ‬Dâver-i mahmudü'l-kirâm Sırrı Selim Paşa be-nâm ‫ُﻤﻨﻠﻪ‬ ‫َﺎﻣﻌﻚ ﺗﻌﻤﻴﺮا اﻳﺘﺪى ﻳ‬ ‫ُﻠﻴﻤﺎن ﺟ‬ ‫ُﻠﻄﺎن ﺳ‬ ‫ﺳ‬ ‫ّى اوﻟﺴﻮن ﺑﻜﺎم‬ ‫ّم ﺷﺮﻳﻒ ﺳﺮ‬ ‫دﺳﺘﻮر هﻤﻨﺎ‬ Sultân Süleyman câmi‘in ta‘mîr etdi yümnile Düstûr-i hemnâm şerif sırrı olsun bekâm ‫ُﺜﻤﺎن ﺣﻴﺎ‬ ‫َﺑﺮ وﻓﺎ ﻓﺎروق داد ﻋ‬ ‫َﺪوق و‬ ‫ّﺪﻳﻖ ﺻ‬ ‫ ﺻ‬Sıddîk-i sâdduk ve birr-i vefâ Fârûk dâd Osmân hayâ ‫َﺎم‬ ‫ﺪر وﻏﺎ ﻋﻠﻢ اﺷﻨﺎ هﻢ ﺧﻴﺮﺧﻮاﻩ ﺧﺎص وﻋ‬ َ ‫ ﺣﻴ‬Haydar-i vegâ ‘ilm-âşinâ hem hayr-hâh-i hâss ü ‘âmm ‫ِاﺷﺎد اﻳﺪﻩ‬ ‫ُﻤﺮﻳﻦ ﺧﺪا ﻣﺰداد اﻳﺪﻩ اﻗﺒﺎل اﻳﻠﻪ د‬ ‫ ﻋ‬Ömrin Hudâ müzdâd ide ikbâl ile dilşâd ide ‫ اﻋﺪاﺳﻰ ﺑﺮﺑﺎد اﻳﺪﻩ ﺑﺪﺧﻮا هﺎرﻳﻦ ﻗﻴﻞ اﻧﻌﺎم‬A‘dâsı berbâd ide bedhâhların kıl in‘âm ‫َﻈﻴﻒ‬ ‫م دوﺷﺮدم اي ﻧ‬ ْ‫ﺪ‬ ِ‫ﻨ‬ ْ‫آ‬ َ ‫ ﺑﺮ ﻣﺼﺮع ﺗﺎرﻳﺨﻨﻰ‬Ber mısra‘ tarihini kendim düşürdüm ey Nazîf ‫َﻮﺟﺎﻣﻌﻰ اﻳﺘﺪى ﺳﻠﻴﻢ ﭘﺎﺷﺎء ﻣﺤﻮد اﻧﺎم‬ ‫ ﻧ‬Nev‘ câmi‘i etdi Selim Paşa-i mahhûd enâm Tarihî eserleri incelemek ve fotoğraflarını çekmek için Banaluka’ya gittiğimizde (Haziran 2005) caminin. bir bölümünün de kahvehane olarak işletildiğine şahit olduk. 9 . sağlam bir vaziyette dururken.

Kulturna istorija BIH (Rimsko doba). Avrupa’da Osmanlı Mimârî Eserleri: Yugoslavya. kendinden önceki Sokollu Mehmed Paşa.1). Sol duvarda ise hiç pencere yoktur. 22 Gerek tabiat güzellikleri ve gerekse tarihî özellikleriyle ilginç bir bölgedir. P. Klyuç (Ključ) ve Petrovats (Petrovač) yayı ve Adriya denizi ile Tuna nehrini birbirine bağlayan Salone kıyısından Sicilya boylarına kadar uzanan yol. bu yolun kaldırım taşları hâlâ mevcuttur. Bihaç Bihaç (Bihać). Bihaç ve çevresindeki tarihî eserlerden günümüze çok az eser kalmıştır. Caminin sağ duvarında. Etrafında iş merkezleri. BİHAÇ ve FETHİYE CAMİİ 3.5 m. ayrıca ön ve arkada yuvarlak pencere vardır. yüksekliğinde ve 4 m. 3. Banaluka’nın 100 km.1. bir mabet olmanın yanında. zanaatkârlık ve madencilik yörenin ana gelir kaynağını oluşturmaktadır. Sarajevo 1966. Şehre girişinde güzel sözler sarfederek Bihaç halkının ve o güne kadar sultana düşman olan askerlerin gönlünü fethetmiştir. 4). hüküm sürdükleri XVI. yüzyılın sonlarında Bosna paşalığına Hasan Paşa Predojeviç getirilmiştir. s. eski döneme ait eserler sergilenmekteyken. Hırvatistan. mahalle halkının bir kültür merkezi durumundaydı. Radoslav Lopašić. 7). Bihać i Bihaćka Krajina. 24 Tarihçiler Hasan Paşa’nın çok akıllı bir kumandan olduğunu yazar.3. Zagreb 1943. 3-10). s.3. Sveti Ante Katolik kilisesi. s. 249. II.5 m. 10 .3. Günümüzde. Fethiye Camii Bihaç’ta kiliseden bozma tek kubbeli bir mâbettir (bk. ebadında ve 10.3.2. Bosna-Hersek ile Hırvatistan sınırına yakın bir serhat şehridir. Müze ile birlikte medrese. Malkoç Bey ve diğerleri gibi ün salmıştır.50 m. tam kilise penceresi nisbetinde (bk. XVI. Kesme taştan yapılmış olup 22 x 11. Osmanlılar Bihaç’ta birçok cami ve mektep yaptırmıştır. Prosvjetni objekti islamske kulture. I. bu durum Türkler’in 19 Haziran 1592 tarihinde Bihaç’a girmeleriyle son bulmuştur. batısında. yüksekliktedir (bk. yerden 2. Izdanje. Una nehri boyunca devam etmektedir. 3. F. XIX. yüzyılın sonlarında ve XX. F. birçok resmî kurum ve iş yeri yok olmuştur. yüzyılda büyük zulüm ve kötülükler yapmıştır. 23 Hıristiyanlar. Burada ilk defa açılan müzede (Lapidarija). Dünya Savaşı’nda müttefik savaş uçakları tarafından bombalanmıştır. F. Kitap. Medžida Bećirbegović. bazı belge ve bilgilere ulaşılmıştır. bunlarla nispet edilemeyecek kadar küçük bir üçüncü. 212. yüzyılın ortalarında Bihaç’ta arkeolojik kazılar yapılmış. 61. Kapısının üstünde gotik bir tahfif kemeri varsa da. kamu kurum ve kuruluşları inşa edilen camiler. 22 23 24 25 Ekrem Hakkı Ayverdi. s. asıl kapı basık kemerli olup Osmanlı tarzındadır (bk. 25 Türkçe kayıtlardan birçok eserin mevcudiyetini öğrenmemize rağmen. II. Sarajevo 1974. İstanbul 1981. boyunda iki pencereyle. 57. Tarım ve toprak ürünlerinin yanı sıra. Una nehrinin iki yakasında gelişmiştir. Hasan Paşa başarılı bir ordu kumandanı olarak. Esad Pašalić.

F. âmir-i büldân Sultân Abdulazîz Hân efendimiz hazretlerinin sâye-i müberrâtvâye-i mülûkânelerinde.” 26 Fethiye Camii’nde iki kitâbe vardır. F. 26.60 x 0.Cami kapısının alt kemeri ve duvarlardaki taş işçiliği ve saçak silmesi. Minaredeki kitâbe tamir tarihini göstermektedir. Caminin ilk orijinal hali restorasyon sırasında değiştirilmiştir. Ćiro Truhelka. yüzyılda inşa edilmiştir. Ön cephede biri kapı üstünde. biri solda iki kemer yastığı kalıntısı vardır. 11 . Onun yanında da. Caminin hazîresinde. Hrvatsko kolo. Mezar taşları caminin yer döşemesinde kullanıldığı için günümüze kadar gelmiştir. 1994’te seyir halindeki helikopteri bir Sırp füzesiyle düşürülen Bosna Hersek Dışişleri Bakan İrfan Ljubljankic’in (Lyublyankiç) mezarı bulunmaktadır (bk. Caminin hazîresinde bulunan mezarlar Bihaç’ın ileri gelenlerinin mezarlarıdır. fes ve kılıç resmi taşıyan bir kabir taşı vardır. bu da cephede kemerli bir revak olduğunu gösterir. soldaki yastığın bir mukabili de sağda bulunmaktaydı. Birisi caminin girişinde 1312 (1894) yılına ait. Zagreb 1942. Kit. yıkılıp yerine ince minare yapılınca bu özelliğini kaybetmiştir.90 m. en yenisi de 1566 yılına ait Nikole Farkošić’in (Farkoşiç) mezarı üstündekidir. Kilise Kulesi. Şimdi onun yerinde minare vardır. Bu Mezar kitabeleri Saraybosna Müzesi’nde bulunmaktadırlar. eski devir Osmanlı tarzındadır. XXIII. s. işbu minâre-i şerîfe müceddeden inşâ ve câmi‘-i münîf ta‘mîr ve ihyâ buyurularak. Bihaç’taki Fethiye Camii XIV. Fethiye Camii Jajce ve Zvornik’te de vardır. Minarenin kitâbesi Ser âmed-i sülâle-i celîle-i Âl-i Osmân ve hâmî-yi ahkâm-ı dîn. ''Sredovječni spomenici Bosanske hrvatske''. taşlar sanki perdahlanmış gibi yağlı kalem denilen usulle tesviye edilmiştir. 26 Dr. buraların hâlâ “dârülcihad” olarak görüldüğüne işaret eden XIX. Mihrap duvarında üstündeki pencereden başka sonradan kapatıldığı hissini veren birer pencere izi vardır. büyüklüğünde çok güzel bir ta‘likle yazılmış kitâbedir (bk. Alt kısmında daha küçük bir mermer üzerinde yazılmış tarih de mevcutur. Bihaç’ın fethinden önce Fethiye (Fethije) Camii. minare olarak 1863 yılına kadar kullanılmaktaydı. 9). 3). diğeri ise minarenin alt kısmındaki taş üstünde 1. Minare 22 m. Mezar taşlarının en eski tarihlisi 1519 yılına aitken. yüksekliğindedir (bk. misâli mesbûk olmayan âsâr-i ‘umrâniyyeden biri bu eserdir. 3). yüzyıla ait. 1894 yılında camide tâdilât yapılmıştır. Sen Anton Kilisesi iken fetihten sonra 1592 yılında camiye dönüştürülmüştür.

Yâ Bâkî Harrarahu el-‘âciz Hilmî kâim-mekâm-i Bihke Fethiye Camii’nin giriş kapısındaki kitâbe Küçük mermer plakanın üzeri sülüsle yazılan kitâbe şöyledir (bk. Yâ Fettâh fî sene 1280 [1863]. Knjiga III. 2): Yâ Fettâh! Eşedd-i ihtiyâc ile muhtâc-ı ta‘mîr iken işbu câmi‘-i şerîfin i‘âne-i nakdiyye-i hükümet ve mu‘âvenet-i ahâlî-yi cemâ‘at ile sakfını tecdîd derununu kâmilen nakş vü tezyîn ile ta‘mîr buldu hüsn-i hitâm sene 1312 [1894]. Sarajevo. 27 27 Mehmed Mujezinović. s.90 x 60 cm. ebadındaki mermer taşa celî sülüsle yazılmıştır: 1280 (1863) yılı. 12 . 1982. yazan Aciz Hilmi. Bihaç kaymakamı. 63. Kit. Islamska epigrafika Bosne i Hercegovine.

ilk olarak Zvornik sancak beyinin mülkü olarak zikredilmektedir. Naučno društvo NR BIH. Ankara 1957. 31 Biyelina nahiyesinin kuzeybatısında. kerpiç nâdir olarak da pişmiş topraktan yapılmaktaydı. Kalıcı eserler. Una nehri kıyısındaki Yenişehir’den (Novi na Uni) farklı olarak Sava nehrinin kıyısındaki Novi Kalesi’dir (Kal‘a-i Novi). 53. s.16. Biyelina nahiyesi de. ondan öncesi de bilinmemektedir. Sarajevo 1965. kuru iklim ve taş (ocağı) zenginliğine sahip yerlerde ortaya çıkarken. bugün de durmaktadır. s. 28 29 Neşrî. Viyana savaşında Avusturya ordusu tarafından yıkıldı.3. Sava ve Drina nehirlerinin yanı başında. nr. Biyelina’da Dubrovnikli bir tüccarın soyulduğundan bahsetmektedir. nr.260. s. Türkler’in burayı fethiyle ilgili bilgi olmadığı gibi. 57-59. Timarlarının XVI. savaş boyunca Boşnaklar’ın işkenceden geçirildiği tüyler ürpertici toplama kampı yer almaktaydı. TD. yukarıda belirtildiği gibi Zvornik sancak beyinin hası olma özelliğine sahipti. Grm. Biyelina Bosna-Hersek’in kuzeydoğusunda yer alan Biyelina (Bijelina). 1664 yılında Biyelina’dan geçen Evliya Çelebi de şehri böyle adlandırmaktadır. Sava nehrinde sadece karakol hizmeti gören tuğladan yapılmış küçük bir kale idi ve diğer hisarlarda olduğu gibi herhangi bir idarî merkez değildi. BİYELİNA ve CAMİLERİ 3. Sarajevo 1959. Türk tarihi kaynaklarında. Öncelikle müslümanların yerleşim yerlerinde camiler inşa edildi. Zvornik. vijeku”. 29 Aynı yıl. Sayısız cinayet dışında Biyelina yakınlarındaki Batkoviç semtinde. bölgenin tarım ürünlerinin ticaret ve ihracatı ile ünlüdür. Biyelina şehri veya bölgesi. Bosanski pašaluk.4. ilk defa 1437 (1438) yılına ait akıncıların bölgedeki fetih hareketi vesilesiyle söz konusu edilir. Fakat Biyelina’nın adı zikredilmemektedir. Zira o. fo. Genel kanaat. Lukavac ırmağının sağ tarafında hemen Sava nehrine birleştiği yerdedir. Çetvrtkovişte köylerinin adı geçmektedir. 208-219. uzun zamandır hakkında bilgi bulunmayan bir hisar yer almaktaydı. TD. 30 Tuzlanski sidžil prema Hazimu Šabanoviću. fo. s. Türkler’in 1512’de Teoçak ve Srebrenik hisarlarını ele geçirmesi ve dolayısıyla Srebrenik banlığının düşmesiyle. Halkın “Nakiç’in kulesi” olarak andığı enkaz. Semberija bölgesinde. XII-XIII. 626-627. 32 Biyelina’da İslâm’ın yayılmasını. 32 Adem Handžić. 31-32. Türkler’in Sava nehrinin sağ yakasına hâkim olmasından hemen sonra inşa edilmiştir. Sava nehrine kadar Zvornik sancağı ile birlikte bölgenin ilk nüfus sayımı 1533 Nisanında tamamlanmıştır. Bu eserlerin çoğu başlangıçtan itibaren Osmanlı mimari stiline göre yapılmıştı. 173. Bu kadılığa Biyelina’nın sekiz nahiyesi ile Teoçak ve Koraj da dahil edilmiştir. 13 .4. Burası. 1634 yılına ait Tuzla Sicil Defteri’nde Biyelina kadılık merkezi olarak geçmektedir. “Postanak i razvitak Bijeljine u XVI.28 Ardından 1466 yılına ait bir Dubrovnik kaynağı.1. Hisar. yüzyılda Biyelina dışındaki çevre nahiyelerde bulunduğu on iki dâimî muhafızdan oluşan küçük bir birliği vardı. Kitâb-i Cihannümâ. bölgeyi kesin hâkimiyetlerine aldıkları şeklindedir. . Sv. BBA. 31 BBA. 30 Burası ileri dönem Türk kaynaklarında Biyelina kasabası veya kadılığı olarak anılmaktadır. İslâmî kültür ve eğitim müesseselerinin inşası izlemiştir. Dolayısıyla Mirkovac. POF. Çukujeviçi. Selişte. Osmanlılar’ın bölgeden ayrılmasıyla Biyelina’nın ve çevre semtlerin Boşnak halkı en büyük zulüm ve felâketi 1992-1995 savaşında yaşamıştır. ovalarda çoğunlukla ağaç. II.

sultanların camileriydi ve görevlilerine “müstahfiz” denirdi.Biyelina’da Sultan Süleyman Camii dışında. F. 13). TD. yani XVI. Cami kesme taştan. birkaç kitâbe değiştirmiştir. fo. Atmaçiçi (1793 öncesi. minare ise tuğladan yapılmıştır. 23. “Atik” olan adından da anlaşıldığı üzere Biyelina’nın en eski camisidir. F. Mihrap yenilenmiş (bk.5 metredir. fakat minber ve kürsü henüz yapılmamıştır. yanlardan ise üç çift penceresi vardır. 1992-95 savaşında tamamen yıkılmıştır. SULTAN SÜLEYMAN (veya ATİK) CAMİİ Şehir merkezinde yer almaktadır. Daha sonraki ayrıntılı nüfus ve mal sayımı ancak 1600 yılında yapılmıştır. Sadece Kanûnî Sultan Süleyman (1520-1566) döneminde yapıldığı bilgisi mevcuttur. İşbu tecdîd-i câmi‘-i şerîfi Sultân Süleymân sene 1311 33 34 ANU BIH 221. Avusturya ordusunun 1716 yılındaki saldırısında hem cami hem de hamam büyük zarar görmüştür. Savaştan sonra. Bilindiği üzere birçok cami ile diğer hayrat ve yapılar (hamam. 34 Caminin tarihi hakkındaki kesin bilgi. nr. F. mektep. Bosna’nın en güzel ve ferah camileri arasında yer alır ki. TK. Hisarlardaki camiler. 4). 33 3. Savaşın ardından caminin yeniden inşası ile geç onarımını içeren kitâbesi tekrar asılmıştır (bk. Caminin tek giriş kapısı vardır. 1604. Kanûnî Sultan Süleyman’ın öldüğü 1566’ya kadar Zvornik sancağında hiçbir sayım yapılmadığından caminin inşa tarihini kesin olarak teyit edememekteyiz. Caminin imamı Samir Camiç Efendi’nin belirttiğine göre minber ağaçtan yapılacak ve sağ köşeye yerleştirilecektir. tekke. Biyelina civarında Janja (1767). 1776 yılında Banja’da bir cami inşa edilmiş. iç boyutları 14. Cami. 1548 yılı nüfus sayımına göre Çetvrtkovişte. Bu caminin orijinal kitâbesi ve vakıfnâmesi korunamamıştır. Caminin dış uzunluğu 19. B harfi altında (Biyelina). Buna göre buradaki Süleymaniye Camii 1548 yılından hemen sonra. Bu yıldan.9’ye 10. Ankara Vakıflar Arşivi. 14 . Şeyh Sâlih Halife adlı biri inşa ettirmiştir) camileri ile Brezovo Polje’de Aziziye (1862) diye bilinen Sultan Abdülaziz Camii ve halkın bizzat yaptırdığı Koraj’daki mescid (1825) inşa edilmiştir. Kit.2 iken. giriş kapısı üzerindeki Osmanlıca kitâbesinde 1992-95 savaşına kadar yer alıyordu. Caminin yanı başında bir hamam yer almaktadır. 11-15). Caminin ön cephesinde ikişer. Atik Camii.4. ardından 1839-40 yılında Mehmed Vecîhî Paşa Camii ve 1875-76’da da Salihbegoviç Camii yapılmıştır. medrese) Rumeli’de de sultanların vakfı olarak inşa edilir ve onların adıyla anılırdı. Ön giriş cephesine bakan avlusunda son savaşta yıkılan eski cami ve minaresinin enkazına ait kalıntılar yer almaktadır (bk. yüzyıl ortalarında inşa edilmiş olmalıdır. orijinal ölçülerde iki şerefeli minaresiyle cami yeniden inşa edilmiştir (bk. diğer yerlerin aksine mensup olunan bir cami adıyla anılmayan ve imam ya da müezzin gibi herhangi bir din görevlisiyle zikredilmeyen bir cemaate sahipti.2. fakat cami ile birlikte Sırplar tarafından yok edilmiştir. Yevmiye defterleri. dış duvar kalınlığı da 1 metredir. bu sayımda caminin imamı olarak Abdurrahman ve müezzini olarak da Ali oğlu Kürt ismi geçmektedir. 321-322. 17).

yüzyıl süresince birkaç defa savaşın içinde yer almış ve Avusturya’nın saldırılarına maruz kalmıştır. Bu görev için maaş çok düşük olduğu için genellikle ya imam-hatiplik ya da vâizlik göreviyle birleştirilirdi. Kadı İbrâhim Efendi’nin teklifiyle boşalan göreve Sâlih Halife atanmış olup 25 Zilhicce 1177 (25 Haziran 1764 ) günü beratı kendisine takdim edilmiştir.Biyelina. sübyan muallimi. vâiz için 5475. İbid. bilgileri bir defterden diğerine aktarırken halen daha Kanije’deki imparatorluk çiftliklerini. Türkler. aşağıda adları geçen din görevlilerinin bulunduğu anlaşılmaktadır: İmamhatip. yüzyıl sonlarıyla XVIII. hatip ve vâizlik görevlerini üzerine almıştır. Toplam yıllık gider 25. Kanije’deki mukataa gelirinden. onların yevmiyesi. Kanije’deki imparatorluk çiftliklerinin geliri vakfedilmiştir. Sava nehrinin sağ kıyısındaki Biyelina Novi ile Brçko’ya ait iki kaleyi yıktırmıştır. ardından Mehmed’in oğlu Hüseyin Halife (1825’den itibaren). hatiplik hizmeti için de kezâ 10 akçe günlük maaşla geçimini sağlayan. 37 İbid. Biyelina kadılığında. 37 Vakfın XVIII. Aynı şekilde oğlu Hüseyin Halife de. Ferrâşın günlük yevmiyesi 5 akçeydi. imamlık hizmeti için 10. XVIII ve XIX. esas müezzin. Bu camide imam-hatiplik görevinin el değiştirdiğine dair bir örnekte: “Merhum Sultan Süleyman Han’ın vakfiyesi (Allah’ın rahmeti üzerine olsun ve günahlarını bağışlasın). 1683-1699 yılları arasında Osmanlı’nın Viyana önlerine dayandığı savaşta Avusturya ordusu. Yukarıda adı geçen Sâlih Halife.175 akçedir. Bosna sancağının serhat boyunda yer aldığı için XVII. Hüseyin’in oğlu Mehmed Halife (1800-1825). yüzyılın ikinci yarısındaki yıllık bütün giderleri aşağıdaki gibidir: İmam ve hatibin maaşı için 7300. muallim için 1825. 35 36 Ankara Vakıflar Arşivi. Biyelina ile birlikte Avusturya’nın elinde kalmış ve Süleymaniye de. yevmiyelerinin ödendiği gelir kaynaklarına dair kayıtlar mevcuttur. Memurun yeteneklerine bağlı olarak çoğu defa bazı görevler tek kişide birleştirilirdi. ferrâş için 1825 ve aydınlatma ve cami halıları için de 5840 akçe. Vâizlerin günlük yevmiyesi 15 akçe iken. Yevmiye defterleri. B harfi altında. Sâlih Halife (1764-1784). sübyan muallimlerinin yevmiyesi sadece 5 akçe idi. yüzyıla ait vakıf kayıtları. 36 Esas müezzinin günlük yevmiyesi 8 akçe iken yardımcısı ya 7 veya 6 akçe alırdı. o dönemde Katolik kilisesi olarak hizmet görmüştür. Sâlih’in oğlu Hüseyin Halife (1784-1800). yardımcı müezzin. Ardından 1718 Pasarofça ile 1739 Belgrad anlaşmaları arasındaki dönemde yirmi küsur yıl boyunca Sava nehrinin sağ kıyısındaki dar şerit. 1764’ten 1776’ya kadar vâizlik görevini de üstlenmiştir. 15 .” 35 şeklinde açıklama vardır. Eğer yeterli niteliğe sahipse genellikle babanın görevini oğul devralırdı. birinci müezzin için 2920. vâiz. Bu kayıttan. Sultanın Biyelina’daki vakıflarının memur maaşları için.. 1893 yılında. XVIII. yüzyılın ikinci yarısı ile XIX. yani mukataaları saymaktadır. Zvornik sancağında. Aydınlatma ve cami halıları için günlük 16 akçe pay ayrılırdı ve bu görev genellikle imam efendiye verilirdi. Bosna’da bir ilk olan iki şerefeli minaresi yapılıncaya kadar daha kaç defa onarım gördüğü bilinmemektedir. her biri ayrı olmak üzere günlük 10’ar akçe idi ve bu görev çoğunlukla tek kişi tarafından yerine getirilirdi. Memurların sayısı belli. ferrâş ve mütevelli.. Kanije’yi her ne kadar Viyana savaşında kaybetmiş olsalar da. Süleymaniye Camii’nin hasar görüp onarılmış olması ihtimal dahilindedir. İmam-hatiplerden adları geçenler: Yahyâ Halife (1760-1764). Biyelina kasabasının merkezinde arkasından evlât bırakmamış olan caminin imam hatibi Yahyâ Halife vefat etmiştir. yüzyılın ilk yarısında imam ve hatibin maaşı. 1784’den 1800’e dek imam. ikinci müezzin için 2370.

1862’de Brezovo Polye’ye. yüksekliğe sahiptir. stilize edilmiş goncalarla taçlar süslemektedir.5 m. Biyelina veya yakın çevresinde başka camiler de bulunuyordu. Aziziye Camii’nin boyutları. 38 39 İbid.Bu cami dışında. Islamska Epigrafika Bosne i Hercegovine. genişliğindeki kuzeydoğu duvarının bütün iç kısmı boyunca uzanmaktadır. Oraşje. kalınlıkta ve sıva ile kaplıdır. Minarenin yüksekliği tavanın başlangıcına dek 24. Caminin yüksekliği döşemeden kubbe merkez çapına kadar 17 metredir.3. Mihrap. Sadece iç mekânın alanı 14. Sekizgen şerefenin parmaklığı. Minarenin küpü sekizgen. 38 3. Biyelina ile Brçko şehirleri arasında Brezovo Polje semtinde ve Savska caddesinde yer almaktadır. Kuzey Bosna’nın bir taş ocağından getirilmiş kumlu topraktan yapılmış.50’ye 14. Bu bölgede söz konusu dönemde Aziziye Camii’nin yapılması tarihî şartların bir sonucudur. Cami girişinin hemen üzerinde bulunan mahfilin merkez kısmı (müezzin yeri). Knjiga II. çapında. Minare.50 metredir. BREZOVO POLYE’DE SULTAN ABDÜLAZİZ (veya AZİZİYE) CAMİİ Cami. Mihrap süslemesi iki sıra halinde çevrelenmiştir.60 metredir. Osmanlı’nın büyük kriz dönemlerinde bile camiler inşa edilmiştir. Brezovo Polye’deki Aziziye Camii 1862’de.. Yanja. Ağaç mahfil 2. beton kullanılmamıştır. genişliğe karşılık 3 m. Mahfile. en çok da Sava nehrinin güney kıyısına. 45 derece açıyla yerleştirilmiş. taşıyıcı özellikteki ana kolonlar arasına yerleştirilmiştir. güneybatı duvarının bitişiğinde yer almaktadır. Brçko. Süslemenin iç alanı yatay çizgilerle dört bölüme ayrılmıştır. 1862 yılında Sultan Abdülaziz döneminde (1861-1876) yapılmıştır. Minareye giriş ise caminin iç kısmındandır. Minber. Bosanski Brod ve Bosanska Kostajniça kentlerine yerleşiyorlardı. sekizgen biçimdeki duvara dayanan kubbe yükselmektedir. s. Merkezî gövde üzerinde. Bosanski Şamaç. Sarajevo 1977. Taş minare cami girişinin sağında.40 ilâ 2 m. düzgün kesilmiş taş plakalarla kaplanmıştır. duvarları masif. Pencereler. cami defterlerinde bazı memurlarının adları da kaydedilmiştir. Oraşje’deki 1863’te. Mihrap süslemesinin üst kısmını yarım daire biçimindeki yay süslemektedir. Bosna-Hersek’te barok stili etkisinin Osmanlı mimarisi üzerinde oldukça belirgin izlerini taşıyan tek camidir. Biyelina. 16 . Brezovo Polye’deki Aziziye Camii.50 m.5 m. Bosanska Kostajniça’daki Aziziye de 1864’de yapılmıştır. Ağaç minber. dar alanına kıyasla birbirine uyumlu parçalarla zengin biçimde dekore edilmiştir. Aziziye Camii. yandan üçer ve giriş mihrap cephesinden de üçer olmak üzere tek sıra halinde dizilmektedir. Sırbistan’dan 116’sı Ujitse. Sırbistan’dan gelen mültecilerin büyük çoğunluğu Bosna-Hersek’e sığınıyor. son cemaat yeri ve taş minaresiyle birlikte merkezî kubbeli cami tipine girmektedir. Ana gövdesi üzerindeki pencereleri olağan dışı yüksektir (1 m.50’ye 18. son cemaat yeriyle birlikte (sofa) 14. Mehmed Mujezinović. Brezovo Polje ve Koraj camilerinde olduğu gibi. Atmaçiçi. yükseklikte). mahfilin sağ ve sol yanına nazaran dört basamak daha büyüktür. Mihrabın sol yanında mütevazi bir şekilde dekore edilmiş kürsü yer almaktadır. Caminin iç kısmı 32 x 32 cm. “alem”i hariç 30 m.4. giriş kısmı. minareye çıkılan merdivenlerin üzerinden girilmektedir. geometrik motiflerle süslü işlenmiş demirdendir. Caminin şerefesi 19. Cami küçük bir semtin merkezinde mimari bir özelliğe sahiptir. yüksekliktedir. 164. 148’si Şabaç ve 31’i de Sokol’dan olmak üzere 295 müslüman aile göç etmiştir. 39 Camiye açık sofadan giriliyordu. merdiven ve uç noktadan oluşmaktadır. 1. gövdesi ise onaltıgendir. Çerçevenin üst kısmını tek sıra halinde dizili. Yeni göç edilen yerlerde dinî yapılara ihtiyaç arttığından.

Dünya Savaşı sırasında camiye.II. alan temizlenmiş. Çalışmalar halkın yanı sıra Bosna-Hersek Kültürel Tarihi ve Doğal Zenginliği Koruma Kurumu denetiminde gerçekleştirilmiştir. Bosna-Hersek’te barok stilinde yapılmış yegâne camidir. yüzyıldan başlayıp farklı dönemlere uzanan içinde çok sayıda mezar taşının bulunduğu cami hazîresi yer almaktadır. 18). Sırbistan Şabaç sürgünü Mustafa Ağa Hacegriç’in ince işlenmiş mezar başlığı göze çarpmaktadır. F. Aziziye Camii. top mermileri isabet etmiş. II. minare yarısına kadar yıkılmıştır. Dünya Savaşı sonrasında mâbet Anıtlar Yüksek Kurulu’nun koruması altına alınmıştır. Burayı ziyaretimiz sırasında çektiğimiz fotoğraflarda görüldüğü üzere. Aziziye Camii 8 Eylül 1974’de yeniden açılmış ve o tarihten bu yana bir daha onarım görmemiştir. Cami yanındaki mezarlık da hasar görmüştür. 40 Aziziye Camii’nin yanında. 40 Ibid. az sayıdaki minare kalıntısı kayıt altına alınmıştır (bk. caminin yeniden inşası için inisiyatif başlatmıştır. Brezovo Polye sakinleri. F. 16). 1992 yazında Sırplar tarafından mayınlanmış ve tamamen yıkılmıştır. Caminin onarımı yaklaşık on yıl sürmüştür (1964-1974). Yapının restorasyonu hakkında dokümantasyon mevcut değildir. ek hasarların ortaya çıktığı ana gövdeyi sağlamlaştırmak için beton kiriş eklenmiştir. 17 . direktif ve görüşleriyle yönlendirdikleri görülmektedir. Hemen hemen caminin bütün enkazı ortadan kaldırılmış ve bilinmeyen bir yere nakledilmiştir. Bunun yanında restorasyon ekibinin iddiasına göre. XIX. Betondan yapılmış olan minare basamakları hariç onarım aynı malzemeyle yerine getirilmiştir. Aziziye Camii. bulunabilen kalıntılar cami alanına taşınmış (bk. Bunların arasında 26 Eylül 1902 tarihli. orijinal temellere kazma vurulmuş. demirlerle çevrilmiş. Kurum uzmanlarının caminin yenilenmesi çalışmalarını denetledikleri. kubbesi de büyük zarar görmüştür.

1469 tarihli tahrir defterlerinde buralar “Hersek vilâyeti” olarak tanımlanmaktadır. uzaklıkta deniz seviyesinden 39 m. yüzyılda Blagaj’a gelen Sarı Saltuk’a halk büyük saygı göstermiş ve 1470’te ilk zâviyeyi kurmuşlardır. yüzyılın ortalarına kadar Halvetîler zâviyeyi onarıp genişletmişlerdir. Islamska epigrafika Bosne i Hercegovine. yüzyılın sonundan itibaren Bektaşîlik zayıflarken. kalenin subaşılık olduğunu. 450 ev. otlaklarının çokluğu. s. Mahallelere camileri yaptıranların adları verilmiştir. iki han. suyunun bolluğu. Studije o podrijetlu. Blagaj Mostar’dan 12 km. 424. Knjiga III.5. 42 Blagaj’da beş mahalle. beş cami. ayrıca kale erlerinin varoşta ikamet ettiklerini kaydeder. s. 41 Evliya Çelebi Seyahatnâme’sinde Adriyatik sahilindeki Kotor’dan Blagaj’a binbir güçlükle geldiğini anlatır. İlk camiler kalenin içinde yer alırken. Kalede on beş boş evin. bir tekke. 41 42 Dr. yerli halkın V ve VI. Evliya Çelebi. topraklarının verimliliği. Zagreb 1991. 18 . Hersekoğlu Ahmed Bey (Paşa) babasının yanından kaçıp Müslümanlığı kabul ettikten sonra bizzat Fâtih Sultan Mehmed’le birlikte kaleyi fethetmişlerdir. bir türbe. bir hamam. XVI. bir hamam ve taştan yapılmış iki köprü bulunmaktadır. Tekke çevresinde yaşayan halk Bektaşîlik’ten önemli ölçüde etkilendiği için zâviye yeniden yapılmıştır. iki han. buralara Slavlar yerleştirilmiştir. bir de iç kalesinin bulunduğunu. bir medrese. s. BLAGAJ ve BLAGAJ’DAKİ SULTAN CAMİLERİ 3. üç misafirhane ve iki köprü inşa edilmiştir.5. XIII. 313-314. Ortaçağ’da Buna nehri üzerinde kurulmuş küçük bir şehirdir. Müslümanlığın Blagaj’a Osmanlı fethinden önce gelmesini sağlamıştır.3. Osmanlı döneminde Blagaj önemli bir merkezken. Bosna-Hersek’in diğer şehirlerinden daha ön plandadır. iki mektep. elli hisar eri tarafından beklendiğini ve Mostar müftüsüne arpalık olarak tahsis edildiğini. kalenin kızıl kayalar üstünde badem şeklinde ve balık sırtı gibi sivri burunlu bir yerde yapıldığını kaydetmektedir. Osmanlılar Blagaj’ı 3 Haziran 1466 tarihinde fethetmiştir. Ćiro Truhelka. zamanla Mostar öne çıkmıştır. bir küçük caminin ve sarnıçların olduğunu. Kalenin beş kulesinin yanı sıra. İlk gelenler Bektaşî babaları olmuştur. VI. bunların da surlarla çevrili olduğunu belirtir. seyyahlar.1. Seyahatnâme. Blagaj’ın Osmanlılar’ın eline geçmesi ve kadı tayiniyle birlikte kısa zamanda ticarî hayat canlanmıştır. yüzyıllarda göç etmesinden sonra. daha sonra yerleşim kale çevresinde gelişmiştir. Halvetîlik güçlenmeye başlamış. XVIII. 43 Mehmed Mujezinović. Fethi takip eden yıllarda camilerin yanı sıra önemli eserler inşa edilmiştir. İkliminin güzelliği. Sarajevo 1982. yükseklikte. Evliya Çelebi. bir tekke. Roma İmparatorluğu’nun saldırıları karşısında. 11. bir medrese. Bu arada değişik tarikatlara mensup dervişler. 43 Tarihî eserler bakımından Blagaj. tüccarlar ve elçiler Hersek bölgesini ziyaret etmişlerdir. yerleşim yeri olmasında önemli bir faktördür. Hersek’in oğlu Stjepan’ın (Ahmed) İstanbul’da bulunması ve bu sırada müslüman olması. 1841’e kadar yedi cami.

Dünya Savaşı’ndan sonra tekkeye ve tekkenin bütün mal varlığına devlet el koymuştur. Fâtih Sultan Mehmed Camii Hersek bölgesinde yapılan ilk eserlerden biridir. Minaresi bulunmayan cami 8. 3. 1520’de cami imamı Mahmud Fakih. 424. Vranyeviç (Vranjević) timarı bölüştürülmüştür. 3. 19 . 19). taş minberi (bk. sağda yer almaktadır. 1732 yılında müezzinlik görevi kardeşi Mehmed Bey’e geçmiştir. Mostar’a gelenler tekkeyi mutlaka ziyaret ederler. Bosna Diyanet İşleri Başkanlığı tarafından tamiri yapılan tekkede.3.. 44 45 Senad Mičijević. yüzyılın ilk yarısında tekkenin son şeyhi vefat etmiş ve II. F. F. nr. sadece dört duvar kalmıştır. vr. Blagaj Bosna i Hercegovina. 45 Sâlih Bey’in oğlu Mehmed 1698’de bu camide müezzinlik yapmış. Kezâ orta kısımda bir beden duvarında. görevi münasebetiyle Nevesin’e bağlı Biograd köyü timar gelirinden 1670 akçe almaktaydı. Şehir Osmanlılar’ın eline geçtikten sonra kale görevlileri için yapılmıştır. Buna nehrinin kıyısında Blagaj’ın merkezinde yer almaktadır. 44 1992 yılına kadar Blagaj’da Sultan Süleyman Camii’nin yanı sıra iki kilise bulunmaktaydı. 46 1763’te de caminin müezzinliğini Hasan Bey isimli bir zat yapmıştır. ölçülerinde ve kırık kesme taştan yapılmıştır. iç ölçüleri 11 x 11 metredir (bk. 1 m. söve ve topuzlu parmaklarını muhafaza etmektedir. Şeyhin ricası üzerine Latas Ömer Paşa tekkeyi yeniden imar edercesine tamir etmiştir.2.30 m. 78. 1763’te Hasan Bey’in vefatından sonra müezzinlik yapan İbrâhim ve Osman beylere. 297. 47 Kalenin terkedildiği 1835’e kadar bu cami ibadete açıktı.. Bugün mevcut değildir (bk. kalenin içinde hâlâ durmaktadır. mahfili ve on yedi tane alt sıra penceresiyle sivri uçlar eklenmiş hissini vermektedir. Taş minareli güzel bir camidir (bk. vr. Yalnız birbirine yakın üstlükler vardır. P.30 x 5. Sultan Süleyman Camii Sultan Süleyman Camii (Kanûnî. bir kasnakta iki üstlük ve birbirine yakın iki pencere yapılması da orta kütleye. 1974’te tekkenin üzerine bir kaya parçasının düşmesi bahane edilerek devlet tarafından yıktırılmış. dışlar ise ahşap sabit doğramadır. 23). müzik enstrümanları kaybolmuştur. 1977 yılından beri yılda bir kere sembolik olarak mevlit okutulmakta ve her ay Nakşibendî zikri yapılmaktadır. AT XXI/1025. 96. tarihî silâhlar. Hünkâr). papazlar cemaatleriyle birlikte Blagaj’ı terkettikleri için kiliseler harap vaziyettedir. 1851’de İstanbul’dan Hacı Mehmed Hindî. Evliyâ Çelebi. 2). daha ehemmiyetli bir görünüm kazandırmaktadır. Kıble ve mihrap duvarları ile sağda ikişer altlık olduğu halde sol duvar sağırdır. s. Buna nehri kenarında bulunan tekke sebebiyle çok meşhurdur. 47 SBS. Günümüzde. nr.5. Blagaj’da. Üstlüklerde iç alçı pencere yoktur. yüksekliğe kadar dört duvarı ve küçük mihrabı.Günümüzde Blagaj. bugün mevcut olmayan Fâtih Sultan Mehmed Camii ve halen Sultan Süleyman Camii bulunmaktadır. VI. 1. tekkeye şeyh olarak atanmıştır. Seyahatnâme. Tekkede bulunan el yazmalar. Cami kare şeklinde olup. 20). nr. 1. Caminin birkaç defa tamir gördüğü kaynaklarda zikredilmektedir. s. XX. 46 Tapu Tahrir Defteri. F. Süslü olmayan mihrabı. 117-118. 6a. Kalenin ana kapısı 10 m. Alt pencereler bozulmadan kalmış. s. 57a. Mostar 2004.5.

Revakın kubbeli olduğunu dair bir işarete rastlanmamaktadır. vr. 1892 yılı itibariyle. İmam Yûsuf Efendi kitâbeyi tekrar yazmış ve üç satır daha ilâve etmiştir (bk. 49 Caminin vakıf mütevelli heyeti. vr. cami vakfının yanı sıra. 58. s. gövdesi kalındır. “Uspomena u narodu”. Yalnız bir bozulma olduğu muhakkaktır. 2). Cami tamir sırasında şerefeden itibaren yenilenmiş. Kit.50 48 49 SBS. yani duvarların kalınlığı aynı değildir. 20 . 2 Cemâziyelâhir 1176 (1763) tarihinde Muhsinzâde Mehmed Paşa kendi buyruğu ile caminin kubbesinin onarılmasına izin vermiştir. tuhaf bir tarzda dağıtılmış bulunmasındandır. Blagaj’da cuma ve bayram namazını kılmak için başka cami olmadığı için bu caminin ana kubbesinin değiştirilmesi için izin istenmiştir. nr. o kadar ki. beş satır Türkçe olarak taşa hakkedilmiş aşağıdaki ibareler yer almaktadır (bk. İki satırdan oluşan kitâbesi tamir sırasında kaybolmuştur. 12a. 60. F. güzel olmayan celî sülüs karakterinde. fazladır. vr. 83a. petek ona göre ince olduğundan şerefe altını sadece yukarıya doğru az meyilli düz satırlarla yapmak kabil olmuştur. Ana kubbe Akhisar’daki Handan Ağa Camii’nin ahşap kubbesine benzetilebilir. 3b. 20-23). 1766 yılı itibariyle Blagajlı dokuz kişinin vakfa borçlu olduğu tespit edilmiştir. 1774’te vakfın nakit parası 47. 48 Cami kâgir ve kubbeli idi.66.. Cami bugün sıvalı ise de açıkta kalmış yerlerinden gayet güzel işlenmiş kesme taşlı cepheler kendini göstermektedir (bk. fakat dışarıdan bakınca sekiz köşeli gibi bir intiba vermektedir (bk. 4. Bunun sebebi kasnağın çok yüksek ve beden yüksekliğinin aşağı yukarı % 40’ına yakın olması ve pencerelerin tek sıra bırakılıp. Kitâbenin altına yazılmış on satırlık bozuk ifadeli Türkçe bir kitâbede tamir keyfiyeti belirtilmektedir. Minarenin şerefe ve peteği de yeni tamir edilmiştir.Son senelerde Sultan Süleyman Camii’nin çatısı su almaya başlamıştır. Mostar 1904. 1. 50 Hamdija Mulić. P. yan duvarların camiye bitişik tarafı uçlarından 15’er cm. Revakın direkleri ahşap olup pabuçları daha çok başlığa benzemektedir. Kit. Cami görevlilerine. Minare tamamen kesme taştandır.. Muhtemelen revak mermer direkli idi ve başlıkları taban yerine kullanıldı. 1. Cami haremi dört köşelidir. 5). devlet ve Blagaj kadılığından toplanan Çingene cizyesinden olmak üzere üç yerden maaş verilmektedir. 60 x 70 ebadında.361 akçe. Tamir için 154. nr. 5): Şehinşâh-î cihân-bânî Süleymân-ı Kânûnî Dokuz yüz yirmi altıda bu binayı edip inşâ (926) Mürûr-ı zamân ile hedme erdi.650 akçe harcanmıştır. kıldı ihyâ lutf eyledi Hükümetle Bilagay-ı ehâlî eyledi ta‘mîr bu ma‘bedi Bin üç yüz onuncuda bu ta‘mîr hitâma erdi Bu caminin imamı Yûsuf Hasbi çıkardı bu tarih. halka nakit kredi sağlamış ve kredilere de yıllık % 11 faiz uygulamıştır. kubbe yerine ahşap çatı yapılmıştır. faizi ise 5206 akçe idi. sekiz dilimli içten ve dıştan sekiz köşeli bir ahşap kubbe ve çatı ile örtülüdür. Osvit Br. SBS.

vakfa 18 groşa ve onun soyundan gelenler için Sultan Süleyman Camii’nde her ramazan iki kandil yakılmasını vasiyet etmiştir. 1729). 58. 52 Blagaj’da Cemâziyelâhir 1200 (1786) tarihinde. 51 52 SBS. vr. 7b. SBS. 55 SBS. ayrıca vakıf mütevellisi. 53b. vr.Sultan Süleyman Camii’nde görev yapan imam ve müezzinler: Hüseyin Efendi Beşo (imam. Sultan Süleyman Camii’nin tapusu Blagaj Belediyesi kütüğünde (nr. Sırplar ve Hırvatlar Blagaj’da büyük yıkım yapmışlardır. Sûfî Mehmed Efendi (imam. Gelirinden her yıl kendisi için bir hatim okunmasını ve Hünkâr Camii’nde iki kandil yakılmasını. oğlu Hasan Beyefendi’yi. vakıf nâzırı da oğlu Mehmed’i mütevelli heyetinde görevlendirilmelerini vasiyet etmiştir. 1702). vr. 1. 1. 57. nr. vr 81a.. Buna nehri kenarındaki evini ve meyve bahçesini vakfa bağışlamış. 57. 21 . 60. 1. nr. 1698). 1766-1777). 55. vr. 55 Sultan Süleyman Camii’nin günümüze kadar sağlam kalmasında Blagajlılar’ın gayreti büyüktür. İshak Çelebiya 51 (müezzin. Blagaj kadısı İsmâil Efendi 2400 akçeyi vakfa bağışlamış ve bu paranın geliriyle ramazan ayında Blagaj Hünkâr Camii’ne üç adet kandil alınmasını istemiştir. 1781-1788). nr. 1774’e kadar bu vakfın mütevelli heyeti başkanı Yûsuf Sipahiya vakfın harcamalarını yerine getirmiştir. 1774’ten sonra vakıf mütevelli başkanlığını Zülfikar Paşa Kovaçeviç yapmıştır. Günümüzde Blagaj’da ayakta kalan tek camidir. vr 37a. nr.. Blagaj Hünkâr Camii için her sene birer mukavva mumu (3.5 okka değerinde) ve üçer İhlâs sûresini okumalarını da oğullarına vasiyet etmiştir. 54 1811 yılında Abdullah oğlu Zülfikar Efendi. 1702). Yûsuf Efendi (imam. 1. 1728-1733). mahallede oturanların şeriata uygun olarak vakfı yönetmelerini ve onun gelirinden faydalanmalarını istemiştir. Osman (vâiz. Şeyh Ebûbekir (imam. Şehitliğin dışında Hünkâr Camii’nin yanındaki küçük mezarlıkta Camide hizmet etmiş imam ve diğer görevlilerin kabirleri bulunmaktadır. Hacı Ömer Efendi (hatip. 58. Veliyyüddin Ağa’nın oğlu Hacı Sâlih Leho.. Hasan Çelebiya (müezzin. Caminin dışındaki şehitliğin büyüklüğü saldırıların dehşetini göstermektedir. Hasan Efendi (imam. 6/17) 1928 metrekare haremi ile beraber kayıtlıdır. 53 SBS. Buna nehri üzerinde kalan üç küçük değirmeni vakfa bağışlamıştır. 1766). nr. 54 SBS.. 37a.. 15b. 1992-1995 yılları arasındaki savaşta. 1733). 53 1790 Krujnalı Hasan Bey’in oğlu Abdülmü’min Zaklan. Hem kendileri hem de sülâlesi ömür boyu mütevelli heyeti görevini sürdürmüştür. 1. vefatından sonra oğulları Mehmed ve Mustafa’nın bu evde oturup vakfı yönetmelerini vasiyet etmiştir. 198.. 1. Onun soyundan gelenlerin vefatından sonra. nr.

beş sıra çift ayak üç kemerle bağlı olup sanki Medine’deki Mescid-i Nebevî’nin küçük bir numunesi gibidir. Naše Starine I. Mahfil aynı zamanda hem caminin giriş duvarına.. daha önce Kostayniça’da yaşayan Boşnaklar’ın birçoğu buraya geri dönmüşlerdir. Bosanski Novi-Bosanska Dubiça yolunun üzerinde küçük bir şehirdir. 56 57 Htp/bs. Namaz kılınan mekân bölmesiz yekpâredir. yan taraftaki duvarlarda iki sıra altışar. Caminin etrafında Boşnaklar’a ait evler vardır (bk. 37. yüzyılın ortasında Kostayniça kadılığı kurulmuştur. hem de kıble duvarına kadar uzatılmıştır. Mahfillere cami içinden çift merdivenle çıkılır. çatılı ve kiremitli olarak yeniden inşa edilmektedir (bk. 1862’den sonra Sırbistan Valyevo. Sol tarafta hanımlar. Caminin karşısında Bosna Diyanet İşleri Başkanlığı’nın Kostayniça sorumluları için vakıf binası bulunmakta ve ofislerin dışında. Kostayniça nahiyelerinin merkezi idi. esir kampında dört ay tutmuşlar ve hastalığının ağırlaşması üzerine kamptan çıkarılmıştır. Buraya Sırbistan’nın Ujiçe şehrinden müslümanlar gelip yerleştikleri için Ujiçe denmektedir. Sırplar caminin imamı Ramiz Alyoviç’i esir alıp. F. Bu kadılık daha sonra Kozaraç kasabasına geçmiş Baki Kostayniça olarak anılmıştır. 24-26).” 1555’te Osmanlılar tarafından fethedilen kasaba XVII. Sarajevo 1953. Sultan Abdülaziz Camii 1864’te Bosanska Kostayniça kasabasında Sultan Abdülaziz tarafından güzel ve geniş çatılı olarak inşa edilen cami. İtikâf ve sohbet için büyük bir oda yapılmıştır. s. minber ve kürsü ise hâlâ yapılmamıştır. 98. 2-5). toplam otuz pencere ile aydınlatılmıştır. Minaresi çok büyük ve sekiz köşelidir. 3 Ağustos 2003 tarihindeki temel atma merasiminde de ifade edildiği gibi Aziziye Camii aynı yerde ve aynı büyüklükte 20. Yan taraftaki mahfiller üç ayak üzerinde. yüzyılda epeyce gelişmiştir. Şabaç ve en çok Ujiçeden gelen müslümanların bir bölümü buraya yerleşmiştir. BOSANSKA KOSTAYNİÇA ve SULTAN ABDÜLAZİZ CAMİİ 3. giriş duvarlarında iki sıra beşer. F. kıble duvarı tarafında iki sıra dörder pencere. Çünkü Una nehrinin her iki tarafı kestane ağacı bakımından çok zengindir. Kasabada Sokollu Gazi Ferhad Paşa’nın bir hamamı olduğu vakıf cetvelinden anlaşılmaktadır.6. 1992–1995 savaşında Sırplar tarafından yıkılmıştır. 56 Adı Kostayniça olarak. Caminin girişi. Prilozi izučavanju genocida nad Bošnjacima (1992-1995).50 m. 6. 1562’de Bosanska Kostayniça. üç kemer ve dört yarım kemer üzerine oturtulmuştur (bk. fakat günümüzde hamam mevcut değildir. Org/Bosanska Kostajnica Alija Bejtić. “Kesten (kestane) kelimesinden gelmektedir. 58 Muharem Omerdić. 58 1992-95 savaşından sonra.6. Sarajevo 1999. XVII. Çift mahfil çok büyük ve betondan yapılmıştır (bk.50 x 17.3. Bosanska Kostayniça Bosna-Hersek’in kuzeybatısında Una nehrinin sağ kıyısında. “Banja Luka pod turskom vladavinom”.2. Kur’an kursu ve gasilhane bulunmaktadır. s. üç kemerle bağlıdır.1. Yüzölçümü 132 km2’dir. Kostayniça imamının lojmanı yer almaktadır.6. Wikipedia. F. sağ tarafında erkekler için bir abdesthane. 25). Cami. 22 . Mihrap duvarın içindedir. 57 3. Cami giriş duvarındaki mahfil dört ayak. 26).

23 . Bu mezar taşları da Sırplar tarafından yok edilmiştir. Sarajevo 1982. Knjiga III. 59 Mehmed Mujezinović. 47. s. Islamska Epigrafika Bosne i Hercegovine.Kostayniça şehrinde ismi Karaula arkası olan bir mezarlık vardır. Caminin kitâbesi mevcut değildir. 59 Mezarlığın içinde çok yüksek biçimde Bihaç Krayna’ya ait bazı mezar taşları vardı.

1934 senesinde 5000 kadar nüfus vardı. Zagreb piskoposuna göre 40. etrafındaki köylerle beraber burada 62. yüksekliktedir. batı ve güneybatıda Bosanska Dubiça ve Priyedor şehirleriyle aynı sınırı paylaşır. Bosanska Kostayniça gibi diğer yerlerde bulunan Aziziye camileri gibi bu da Sırbistan’dan gelen muhacirler için yapılmıştır. s. Oraşye. 66. güneyde Laktaşi ve Banaluka. Vakıflar Dergisi. 36. 60 61 Mehmed Mujezinović. Bosanska Gradişka Bosna Hersek’in kuzeybatısında Sava nehri kıyısında. 61 Kaptan. Aralarında anlaşmazlık olduğundan Styepan Berislaviç kaçmış. Brod. Islamska Epigrafika Bosne i Hercegovine.2. Deniz seviyesinden 92 m. Liyevçe ve Potkozarye ovalarını da kapsayan 762 km2 büyüklüğündeki aynı adı taşıyan vilâyetin merkezidir. on sekiz mescid bulunduğunu kaydeder. 62 Kâmusü'l-a‘lâm. kaledeki Hünkâr ve Hacı Bekir camilerinin meşhur olduğunu zikretmekle iktifa etmektedir. III. evlerinin yanı sıra camileri de yeniden inşa etmeye başlamışlardır. s.000 Katolik aile İslâm’a seçmiştir. s. V. 64 1992-1995 savaşında Bosanska Gradişka’da ne kadar tarihî eser varsa Sırplar hepsini yok etmişlerdir. Kuzeyinde yine Sava nehri üzerinde bulunan Hırvatistan’ın Nova Gradişka ve Novska. ağayı bulunduğu yerde idareci olarak bırakmışlardır. 65 İbid. Styepan Berislaviç Ağa. sayıdan ayrı basım.000 kişi yaşamaktaydı. Evliya Çelebi.7. 36-37. Sarajevo 1982. sekiz cami. s. Minaresi ahşap ve çatıdan yükselmektedir. Osmanlı tarafına geçmiş. Ankara 1957. Bosanska Gradişka ve etrafındaki yerleri almıştır.7.” 63 1992 senesine kadar şehirde 18. Evliya Çelebi burada boyu bin adım olan bir kale. 1535’te Bosanska Gradişka’yı tamamen almak için Bosna sancak beyi Gazi Hüsrev Bey harekât başlatmış. F. 64 Muharem Omerdić. 24 . Knjiga III.7. kısa zamanda Gazi Hüsrev Bey’in askerleri Styepan Berislaviç’e bağlı Kobaş. V. s. Cami dört yönlü ve üçgen çatılı olup çatısı kiremitle örtülüdür (bk. Sultan Abdülaziz Camii Bosanska Gradişka’ya bağlı Orahova köyündedir. Prilozi izučavanju genocida nad Bošnjacima (1992-1995). 509. 27 Mart 1993 tarihinde cami Sırplar tarafından tamamen yıkılmıştır. BOSANSKA GRADİŞKA ve SULTAN ABDÜLAZİZ CAMİİ 3. 60 1878 yılında Avusturyalılar gelinceye kadar Osmanlı hükümranlığı devam etmiştir. Bosanska Gradişka adı bazen Kradişka olarak da geçer. Bosanska Gradişka’ya bağlı Cernik adlı yerleşim merkezinde yoğun bir şekilde halk müslüman olmuştur. Osmanlılar da. harekâtta Styepan Berislaviç de yer almıştır. 63 Ekrem Hakkı Ayverdi. Sarajevo 1999. Brezovopolye. 65 3.000.1.3. doğuda Srbaç. Bosanski Şamaç. 31). 3258. Son yıllara kadar Bosanska Gradişka ve etrafında on cami ve bir mescid vardı. Osmanlılar burayı 1535-1537 yılları arasında fethetmiştir. 62 Ekrem Hakkı Ayverdi’nin ifadesine göre ise durum şöyledir: “Bugün pek perişan olan kasabada bir tek mescid kaldığını gördük. Savaştan sonra Boşnaklar’ın birçoğu geri dönüp.

66 İbid. 66 2002’de Aziziye Camii tekrar yapıldı ve açılışı 2003’te gerçekleştirildi. 2 Şubat 1993’te Liskovaç. 30). F. Kıble duvarında iki sıra iki pencere. 29). kubbeli ve daha büyüktür (bk. 30). korkulukları ahşaptandır (bk. 27 Mart 1993’te Haluşka. Minber ve mihrap ahşaptır. 28 Mart 1993’te Dubrave II. 28). 25 Mart 199’te 3 Obradovaç. Minare betondan ve çok yüksek olarak yapılmıştır (bk. F.Bu cami dışında 25 Mart 1993 tarihinde Tekiyska. 11 Kasım 1992’de Rovine. Ancak giriş kapısı önünde iki sütunlu betondan oldukça geniş ve üstü bakır kaplı küçük bir kubbe bulunan yağmurluk veya gölgelik vardır (bk. Caminin eskiden kalma kitâbesi bulunmadığı gibi yenisinde de kitâbe yoktur. Minaresinin ilk şerefesi çatı hizasında bulunmaktadır (bk.60 m. Minareye geçiş cami içinden ve bu şerefe üzerindendir. 27). Caminin son cemaat mahalli yoktur. Mahfil beton. Pencereler dar ve birbirine yakın ama yerden başlayıp tavana kadar devam etmektedir.70 x 9. F. 28 Mart 1993’te Çikule camileri ve 11 Kasım 1992’de Çatrnya Mescidi de Sırplar tarafından tamamen yok edilmişlerdir. 25 . F. yan taraflarında dörder pencere vardır. Bugünkü cami 12. F. 26 Mart 1993’te Dubrave I.

Bosanski Şamaç’ta yaşayan Boşnaklar. 1992-95 savaşında Sırplar’dan büyük zülüm görmüş ve şehri terketmek zorunda kalmışlardır. Proje Hüseyin ve Mehmed Dropiç tarafından çizilmiştir. 1885 senesinde de ilkokul açılmıştır. Niş ve Şabaç’tan muhacir almıştır. Kaynaklarda ilk defa 1725 yılında Lukaçev Şanac olarak bahsedilmektedir. Caminin içi Oraşye Aziziye Camii’nin içine çok benzemektedir. Crkvina.8. Eski camiden hiçbir iz kalmamıştır. Bosanski Şamaç Bosna nehrinin.8.000 kişi yaşamaktadır. F. Şehrin ilk planını da Muvakkit Sâlih Efendi yapmıştır. Savaştan sonra buraya dönen Boşnaklar evleriyle birlikte cami inşaatını tekrar başlatmışlardır. mektep 60 m2. hanımlara mahsus abdeshane girişiyle beraber 18 m2’dir. Mîr Ahmed Belgrad’dan gelmiş ve bu cami için kendi malının üçte birini bağışlamıştır.3. Sultan Abdülaziz Camii 1866 yılında Sultan Abdülaziz adına Abdülkerim’in oğlu Mîr Ahmed Efendi tarafından inşa edilmiştir. 33). Minber ve kürsü hâlâ yapılmamış. 1992-1995 savaş zamanında Sırplar tarafından yıkılmıştır. Camilerle beraber mektep (Kur’an kursu). şadırvan ve cami haremin bir bölümünü kapalı olarak yapmışlardır. Cami binası taş ve tuğladan yapılmıştır (bk. Şehrin merkezinde 5500.2. Burası en çok Belgrad. Tuzla’daki Ambiyent firması.1. Caminin yeri 98 m2. s. Mihrap duvarın içindedir. 33.net/Historija BosSamca. F. Savaştan sonra Boşnaklar’ın bir kısmı tekrar buraya dönmüşlerdir. 1879’da Bosanski Şamaç’ta 242 hanede 955 kişi yaşamaktaydı. Yeni yapılan cami beton ve tuğladandır. İslâm Kültür Merkezi’nin tam ortasında yer almaktadır (bk. Posavina ovasının verimli toprakları üzerine kurulduğu için tüccar şehir olarak anılır. Sırbistan’dan göç eden müslümanlar buraya yerleşmişlerdir. Sılatina. Obradovaç ve Kruşkovo Polye buraya bağlı en eski köylerdir.bosanskisamac. Cami. Burası sadece cami değil. adını Yukarı Aziziye (Gornya Aziziya) olarak değiştirmişlerdir. Caminin mahfili altı ahşap direk üzerinde örtülmüştür. Şamaç’taki cami Oraşye’deki Aziziye Camii’ne çok benzemektedir.8. bir İslâm kültür merkezidir. depo. 67 68 Mehmed Mujezinović. caminin imar projesini hazırlanmıştır. Sadece Oraşye Aziziye Camii’nden daha küçüktür.htm 26 . 32). imam ve müezzin lojmanları. mahfili 35 m2. Caminin etrafında mezar taşı yoktu. Yeni yapılan cami eskisinden daha büyüktür. yüksektir. Grga Abramović www. 67 1718-1739 yılları arası Avusturya’ya bağlı olan Bosanki Şamaç. büyük toplantı salonu. dükkânlar. minaresi ise bitmemiştir. 3. erkek ve hanım abdeshanesi. köylerle beraber toplam 33. Osmanlılar burayı 1878 yılında fethedip. çay ocağı. 165. Bosanski Şamaç İslâm Kültür Merkezi toplam 430 m2’lik kapalı mekânlardan oluşmaktadır. şehir özelliğini ilk olarak 1863’te kazanmıştır. Sava nehrine giriş noktasında Bosanska Posavina’da (Bosna Posavina ovası) yer almaktadır.). Islamska Epigrafika Bosne i Hercegovine Knjiga II. Sarajevo 1977. Bosanskı Şamaç Bosna’nın en son kurulan şehirlerinden biridir. Cami şehir merkezinde ve şehir parkının yakınında yer almaktadır. erkek abdeshanesi girişle beraber 36 m2. Yeni yapılan caminin projesi tamamen modern ve Arap usulüdür (bk. BOSANSKI ŞAMAÇ ve SULTAN ABDULAZİZ CAMİİ 3. Deniz seviyesinden sadece 86 m. ofisler. F. 68 1883 yılında postane ve telgraf.

Povijest Bugojna I. Saraybosna (Sarajevo).889 kişi. Islam i Muslimani u Bosni i Hercegovini. eni de 35 m. Prenses Cevhere’nin yaptırdığı cami ve İslâm Kültür Merkezi 14 Eylül 2004 tarihinde hizmete açılmıştır. Savaştan sonra eserlerin tamirine ve yenilerinin yapılmasına başlanmış.697 (% 42. 16. s. mahfildeki hanımlara ait kısım ise bunun yarısı kadardır.9.. Travnik 2001. kültür ve eğitim kurumları da büyük zarar görmüştür. Teme iz opće i kulturne historije. 241. yüzölçümü 361 km2’dir. Sarajevo 1984. Bosna-Hersek’ten çekildikten sonra SırpHırvat ve Sloven Krallığı ve 1929’dan sonra da Yugoslavya Krallığı yönetiminde kalmıştır. s. 289 koltuklu seminer ve kongre salonu. s. Deniz seviyesinden 570 m.3) yaşamaktaydı. üç adet lojman ve terzihane bulunmaktadır. Devlet İstatistik Kurumu’nun yaptığı bir araştırmaya göre 1870 yılında Bosna-Hersek’te 850 mektep. Osmanlılar’ın gelişiyle yeni bir sosyal ve iktisadî hayat başlamıştır. 1537’den sonra Kliz sancağına bağlanmıştır. Burada Kalin ve Rudina dağları bulunmaktadır.9. abdesthane.673 (% 18. Sarajevo 1977. 73 II.. 8. Ortaçağ şehirleri buralarda kurulmuş ve Bosna kralları zaman zaman buralarda oturmuştur. 1406’da Ostoya Kralı Vesela Straja da burada kalmıştır. 18. Sanayi. 1694’te Sultan II. Ahmed adına caminin yapılmasıyla birlikte bir mahalle oluşturulmuştur.488 (% 5. Vrbas nehrinin üst tarafında ve Bosna-Hersek Devleti’nin merkezinde yer almaktadır. 124. s. BUGOYNO ve SULTAN AHMED CAMİİ 3. Bugoyno şehir merkezinde yeni bir cami ve Cevhere Bint el-İbrâhim Kültür Merkezi inşa edilmiştir. 73 Mitar Papić.031 (% 34.3. s. 70 69 27 . çocuk yuvası (kreş). yabancı dil laboratuvarı. Üsküp ovasında yapılan on iki kale.1. yirmi iki kişi kapasiteli altı derslik. 70 Osmanlı döneminde halkın büyük bir kısmı eğitim görmüştür. anfitiyatr. Bugoyno Gorni Vrbas (Virbas) ovası. Medereseyi Kupresli Halil Bey Kositeroviç yaptırmıştır. Ibid. yavaş yavaş güçlü bir sanayi ve özellikle ordu sanayisiyle modern bir şehir hüviyeti kazanmıştır. 19. kütüphane. yükseklikte. 1991’de yapılan nüfus sayımına göre Bugoyno’da 46. Mescidin dışında imam ve müezzin odaları. Knjiga II.5) Sırp ve diğerleri 2. Izabrana djela Mehmeda Handžića. Mirsad Bušatlija. Ortaçağ’da Üsküp ovası. 27. 1830 yılında Bugoyno. 71 Grupa autora. Školstvo u Bosni i Hercegovini 1918-1941. Dünya Savaşı’nda harabeye dönen şehir. 69 Osmanlılar 1463 yılında bölgeyi kısmen fethederken. tam kontrolünü 1503’te sağlayabilmişlerdir. buraların Osmanlılar için ne kadar önemli olduğunu göstermektedir.2) Hırvat. 72 Mehmed Handžić. 72 1918’de Avusturya-Macaristan İmparatorluğu. bugünkü Bugoyno Gorni ve Doni vakıflarının yerleri BosnaHersek’in bir parçası sayılıyordu.0) Boşnak. 69. bilgisayar odası. 1876’da da kırk üç medrese mevcuttur. Banaluka ve Mostar’a yaklaşık aynı uzaklıkta ve Üsküp ovasında bulunmaktadır. Akhisar’ın bir mahallesiydi. 71 Sultan Ahmed Camii’nin hemen yanında Kositereviça Medresesi yer almaktadır. öğretmen odası. 1992-1995 yılları arasındaki savaşta pek çok insan şehit olmuştur. Üsküp nahiyesi Bosna sancağına bağlı iken. Sarajevo 1999. Erkeklerin namaz kıldığı bölümünün uzunluğu 25 m.

ikinci sıra dörder pencereyle aydınlatılmıştır.5 m. Aynı zamanda eski ahşap tavan çıkarılıp.90 m. s. 78 Minberi Bugoynolu olan Alibegoviç İliyaz ustadır. Camiye otuz altı değişik füze ve top mermisi isabet etmiştir. duvarın içine konulmuştur. Tavan. İç taçkapı üzerinde sonradan hakkedilmiş bir kitâbesi vardır (bk. 267. Mahfillerle birlikte 36 m. Kit. 39). Yeni yapılan bölümünün üstünde mektep. Öğretmenlik görevini Abdullah Efendi Mustaybegoviç ve Recep Efendi Hegiç yerine getirmiştir.2. 40). Bugojno 2005. namaz kılınacak yer de 60 m2 daha genişletildi. Mihrabın sağ tarafında ahşap minber 1997’de konmuştur 78 (bk. itikâf odası ve kütüphane yapılmıştır (bk. boyunda mahfil eklendi. I ve II. 3). Uç duvarlara konulan yeni mahfillerle Sultan Ahmed Camii Bosna-Hersek’in ender yapılardandır. Kıble duvarında iki sıra dörder pencere ile yan tarafı birinci sıra üçer. 28 . 1992-1995 savaşında çok büyük zarar gördü. Arhiv KVMP u Bugojnu. Caminin kürsüsü 1x1 m. sekizgen 5. ebadında. Çok sayıda tamir ve onarım görmüştür (bk.9. Godišnjak. F. Iskaz o imamu i muallimima na području imameta u Bugojnu 1937 godine.30 m. minaresi de aynı savaşta Sırplar ve Hırvatlar tarafından tamamen yıkılmıştır. yüzyılın sonunda yapılmıştır. F. Caminin uzunluğu 23. 75 Cami hareminin içinde mekteb-i ibtidâiyye de vardı. Direkleri dört altıgen kemerle bağlı 1. daha büyütülmüştür. 74 75 Sultan Ahmed Camii’nin kitâbesi. Cami girişinin üstteki mahfil yan duvarları. Camide iki taçkapı mevcuttur: Ana taçkapı cami ile iki yüzyıl önce. İlk bina taşlı dörtgen şeklinde 15 x 13. Yardımcıları Mustafa Kulagiç ve müezzin Haşim Şupiç beylerdi. Sultân Ahmed Hân-ı Sânî Berâ-yi Hudâ bu câmi‘i bânî sene 1105 Caminin mihrabı değişik renklerle süslü taştan yapılmıştır (bk. Ahşaplı mahfil trabzanları demirden yapılmıştır. 41).5 m. 77 Hafiz Elvir Duranović. açık mavi renkle boyalı. Girişteki duvara 4 m. 76 Arhiv KVMP u Bugojnu. genişliğinde. Şehrin genişlemesiyle birlikte cami de genişletildi. 36). Son cemaat yeri genişletilmiş ve cami ile bütünlük sağlanmıştır. 34). vâizlik ve müderrislik görevleri Abdullah Efendi Mustaybegoviç tarafından yerine getirilmiştir. 74 Şehrin kuruluşu ve genişlemesinde caminin önemli rolü olmuştur (bk. Iskaz o mektebi ibtidaijjama 1929 godine. genişliğinde betonlu kubbe yapılmıştır (bk. ''Sultan Ahmedova džamija u Bugojnu''. P. Caminin motifleri eski güzelliklerini yitirmiştir (bk. F. 6). duvarı da 1 m. Camiye ikinci ek XIX. Yeni yapılan tavan kubbesini tutan beş direk. 77 Bugünkü haline 1966-1977 yılları arasında getirilmiştir. 38). Ahşap minberin yerinde daha önce kesme taştan yapılmış bir minber vardı. F. Mahfili tutan altı adet direk. 1992’den önce ahşaptan yapılmış. diğeri de daha sonra yapılmıştır.3. Ahşap mahfil yıkılarak yerine daha farklı beton mahfil konulmuştur. 34-42). 76 1956 yılında caminin iç kısmı tamamen tamir edilmiştir. genişliğindeydi (bk. minare şerefesi aynı yılda yapılmıştır. olarak ölçülmüştür. ön kıble duvarına kadar uzatılmıştır. F. arabesk ve değişik motiflerle süslenmiştir. F. Sultan Ahmed Camii 1105 (1694) yılında yapılan Sultan Ahmed (II) Camii uzun zaman Bugoyno’nun tek camisi idi. Giriş duvarının pencerelerinin kapatılması caminin biraz karanlık kalmasına sebep olmuştur. Dünya savaşları arasında imamlık. F. çatı iç ve dış boyası.

Arhiv KVMP u Bugojnu. 79 80 Jepali olan Süleyman Bilaloviç minareyi yapmıştır. 34). F. 29 . 1942 yılında caminin yanına yapılan şadırvan 80 1996’da yıkılarak yerine 1997’de yeni ve modern bir abdesthane inşa edilmiştir. yüksekliğinde tamamen betondan yeni bir minare yapılmıştır 79 (bk.Eski minarenin yerine 1997’de. Izvještaj o gradnji šadrvana pred džamijom u Bugojnu 1942 godine. 47 m.

Istorija. Sultan Selim Camii Sultan Selim zamanında yapılmıştır. Selim mi (1566-1574). Sırplar bir kısım Boşnak taşınmazlarına el koyduğundan bunların geri alınabilmesi için mahkemelerde birçok dava beklemektedir. cenubundadır. Savaş sebebiyle Doboy’u terketmek zorunda kalan Boşnaklar’ın bugüne kadar ancak üçte biri geri dönebilmiştir.10. s. Hamdi Kreşevlyakoviç Bey’in. km. köylerinde yirmi cami ve on sekiz imam lojmanı bulunmaktaydı. Ortaçağ’da Bosna. 81 82 Hazim Šabanović. Selim mi (15121520). şimaldeki olduğu şüpheden varestedir. Banaluka ve Tuzla’ya bağlanır. DOBOY ve SULTAN SELİM CAMİİ 3.10. s. Doboy’u alınca kaleyi tamir edip. Bosanski pašaluk. 83 Ismet Bekrić. doğu kısmına dörtgen şeklinde küçük bir kale ilâve etmişlerdir. 1-3. 81 1 Ağustos 1878 tarihinde Avusturya. Dünya savaşları arasında Doboy’da çok büyük işçi grevleri olmuştur.” 82 Avusturyalılar Doboy’da. Doboy Spreça’nın Bosna nehrine kavuştuğu noktadadır. Doboy 1516’da Brod kadılığına bağlı idi. Avrupa’da Osmanlı Mimari Eserleri: Yugoslavya. sekiz eski mektep (Kur’an kursu) binası. Şehrin adı ilk defa Doboy (Doboj) olarak 1415’te geçmektedir. Osnanlılar. Ekrem Hakkı Ayverdi “Buradan ancak gece geçebildik” diyor ve şöyle devam ediyor: “Doboy namda iki yer vardır. 30 . Doboy’u işgal etti.10. Kale.2. Etrafında mezarlık yoktur.1. 3. 43). I. Cami hakkında çok az bilgi vardır. Sarajevo 1978. Naučno društvo Bosne i Hercegovine. 109. Sarajevo 1959.3. Sırplar hem şehrin içindeki hem dışındaki bütün camileri yıkmışlardır.bilinmemektedir. Doboy şehrinin gelişmesi kale etrafında başlamıştır. Caminin ne zaman hizmet dışı kaldığı ve ne zaman ve nasıl yıkıldığı bilinmemektedir (bk. İkisi de Bosna nehri üzerindedir. s. Islamska misao 1978/79 br. Doboj. “Odbor Islamske zajednice Doboj”. I ve II. F. 1566’dan önce Teşan kadılığı açılmış ve Doboy bu kadılığa bağlanmıştır. Eski Doboy Kalesi ve Osmanlı zamanında yapılan olmak üzere iki kısımdır. Ekrem Hakkı Ayverdi. Biri cenupta Saraybosna’nın 35 km. yukarısında. Demir ve karayollarıyla Saraybosna. Doboy Kalesi. II. Grevciler de özellikle demiryolu çalışanlarıdır. yüzyılın ilk yıllarına rastlar. 24. Tuzla Kalesi’nin inşasından evvel mahkûmların buranın kalesine gönderildiklerini söylemesine nazaran. 3. En büyük değişiklik kuzeybatı kısmında top yerleştirmek için yapılmıştır. Osmanlılar 1415 yılında Macarlar’ı Doboy’da mağlûp etmiştir. s. 84 Salih Smajlović. Brod kadılığına merbuttur. 83 1992-1995 savaşına kadar Doboy’un içinde iki cami. 84 Son savaşa kadar Doboy’un başimamı bugünkü Banaluka müftüsü Edhem Efendi Çamciç idi. altı gasilhane. Doboy Kalesi’nin inşası XIV. diğeri şimalde Tuzla-Derbend yolu üzerinde ve Derbend’in 30. www. Usora ve Spreça ovasından geçen karayollarını kontrol etmek için yapılmıştır. Dünya Savaşı’nda 1915 ve 1916 senelerinde 45. ancak hangi Sultan Selim olduğu -I. İstanbul 1981.000 kişilik esir kampı kurmuşlardır. 26. Günümüzde Doboy’da kale duvarından başka eski dönemlere ait eser kalmamıştır. beş mescid. com.

s. Islamska Epigrafika Bosne i Hercegovine. Sarajevo 1977. Knjiga II. 31 .Giriş kapısının üzerinde Arapça olarak nesih hatla yazılmış şöyle bir kitâbenin mevcut olduğu Muyezinoviç eserinde zikrediyor: 85 Doboy Sultan Selim Camii kitâbesi ‫ّﻪ اﺣﺪ‬ ‫ّﻪ ﻓﻼﺗﺪﻋﻮاﻣﻊ اﻟﻠ‬ ‫ن اﻟﻤﺴﺎﺟﺪاﻟﻠ‬ ّ ‫وا‬ ‫ّﻳﻔﻪ‬ ‫ﻗﺪﺑﻨىﻬﺬﻩ اﻟﺴﻠﻴﻤﻴﻪ اﻟﺠﻤﻊ اﻟﺸﺮ‬ ١٩٠٦ ‫ﻓﻰ اﻟﺴﻨﻪ ﻓﺮﻧﻜﻰ‬ ‫اﻟﻬﺠﺮى‬ ١٣٢٥ Ve inne'l-mesâcide lillâhi fe lâ ted‘û ma‘allâhi ehaden Kad bena hâzihi’s-Selimiyye el-câmi eş-şerîfe fi's-sene Frengî 1906 el-hicrî 1325 85 Mehmed Mujezinović. 234.

Osman Kikiç sokağında ahşap minareli bir cami idi. İbid. kâgir duvarlı bir camidir. Eskiden Akhisar’a göre çok küçük bir yerleşim merkezi iken. ahşap minareli. ebadında kubbeli bir camidir. günümüzde Akhisar bir köy. Donyivakıf’ta yapılan ilk camidir. Evliya Çelebi’nin Seyahatnâme’sinde Üsküpyevakfı diye geçmektedir: Yolculuğu Saraybosna’dan Livno’ya planladık. s. yüzyılda da Osmanlılar gelmiş ve Donyivakıf’ın kuruluşu Osmanlılar’la birlikte olmuştur. DONYİVAKIF ve SULTAN SÜLEYMAN CAMİİ 3. Üsküpyevakfı Bosna paşalığının hassıdır ve kasabayı paşanın subaşısı idare etmektedir. Donyivakıf Vrbas nehrinin kıyısında deniz seviyesinden 516 m. Malkoç İbrâhim Bey Camii 1995’ten sonra aslına sadık kalınarak tekrar yapılmıştır. yüzyıllarda Slavlar.11. Knjiga II. sonra Romalılar. s.65 x 12.1.45 m. Livno’ya giderken Oboraç üzerinden batıya doğru Üsküpyevakıf’a geldik. Halkı misafirperver mücahit gazilerdir.11. Mimarbaşının bir hıristiyan olduğu şüphesi doğmaktadır ki. Bosna sancağında. Vakfızîr. tarihte değişik adlarla anılmıştır: Vakfıkebîr. Vrbas nehrinin kıyısında Travnik-Yayçe yolu üzerindedir. Donyivakıf yeni bir şehir olmasına rağmen burada epeyce cami ve mimari eser vardır. Sarajevo 1977. Novosel. Vrbas nehrinin kıyısında İbrâhim Bey Malkoç tarafından yapılmıştır. Aşağıüsküp (Makedonya Üsküp’ü ile alâkası yoktur). Fakat caminin üç tarafında da alt üst pencereleri birleştirilerek dışarıdan görünüşte kilise penceresi haline sokulmuş. Mujezinoviç bu eserin mevcut olmadığını kaydetmektedir. mektep. Minare eskidir. 86 Asıl cami dıştan dışa 10. 32 . hamam ve 2000 kiremit çatılı ev bulunmaktadır. yerden yüksekliği azdır.3. Tarihte birer kasaba büyüklüğünde olan bugünkü Akhisar ve Oboraç köyleri bugünkü Donyivakıf Belediyesi sınırları içinde yer almaktadır. Şerefe altına yapraklar dizilmiştir. 290. Donyivakıf ise bir kasaba haline gelmiştir. 87 Düzoğlu-Duziç Camii. Son cemaat kubbesi ve camii tamamen sıvalıdır. Donyivakıf başlangıçta Klis sancağına bağlı idi. 1992 yılında Sırplar camiyi yıktılar. Bugünkü adı Donyivakıf’tır. bu kasabadan daha büyüğü yoktu. Malkoç İbrâhim Bey (Başcami) Camii. 86 87 Mehmed Mujezinović. on gözü açıkta olan on iki kenarlıdır. VI ve VII. yine de içten bu izlenimi verememişlerdir. yükseklikte ve Akhisar’ın (Prusac) kuzeyinde küçük bir şehirdir. XVI. Cami 1572 yılı. han. 279-280. Üsküpvakfı. Bu arada direkleri pahlı yapmaktan kendilerini alamamışlardır. Bu kasabanın modasına uygun olarak yapılabilen yine yerden tavana kadar pencereli. Bu bölgeye önce İllirler. Zira pencere kiliselerde olduğu gibi birkaç metre yukarıdan başlamıyor. daha sonra da Macarlar gelmişlerdir. camiyi kubbeli bir Avrupa kilisesine benzetmeye çalışmıştır. Pek çok cami. Balagiyina (Ak-Bijela) Camii. Bu akıl almaz müdahale bir de 3 m. 1904 yılında cami yenilenmiştir. Islamska Epigrafika BIH. derinliğinde beş yuvarlak kemerli silme yastıklı bir revak ile tamamlanmıştır. tekke.

1917’den beri çalışmamaktadır..85 m. Sultan Süleyman Camii Travnik’ten Donyivakıf’a giderken Oboraç’ta Sultan Süleyman adı taşıyan bir cami yapılmıştır. Hamdija Kreševljaković.2. Minarenin hem mahfilden hem de alt köşeden kapısı vardır. Tavan sıvalıdır. ‫ﺑﻮ ﻣﻌﺒﺪ ﺧﺎﻧﻪ ﺳﻠﻈﺎن ﺳﻠﻴﻤﺎﻧﻰ ﻗﻴﻠﻮپ ﺗﻌﻤﻴﺮ‬ ‫ّى ﺳﻠﻴﻢ ﭘﺎﺷﺎى ﻏﺎزى اورﻧﻮﺳﺰادﻩ‬ ‫ﺷﺮﻳﻒ ﺳﺮ‬ ‫ﻣـﻮﻓﻖ اﻳﻠـﻴﻪ اول ﺧﺎﻟﻖ ﺑﻴﭽﻮن اﻣﻮرﻧﺪﻩ‬ ‫وﻳﺮﻩ اﺟـﺮ ﻣﺜـﻮﺑﺎﺗﻦ ﺣـﻖ ﻓﺮدوس اﻋﻼدﻩ‬ ‫ﺧﺮاﺑﻪ ﻣﺸـﺮف اوﻟﻤﺸﻜﻦ ﻳﻜﻴﺪن اﻳﻠﻴﻮپ اﺣﻴﺎ‬ ‫ﻓﺮﺣـﻴﺎب اﻳﻠﺪى روح ﺳـﻠﻴﻤﺎن ﺧﺎﻧﻰ ﻋﻘﺒﺎدﻩ‬ ‫ﺟﻬﺎﻧﺪﻩ ﺑﺬل ﺧﻴﺮا ﻳﺘﻤﻜﺪﻩ دراول اﺻﻒ دوران‬ ‫آﻪ دﺳﺖ ﺟﻮد ﻧﻴﻚ ﺷﺮ ﻣﻨﺪﻩ ﺳﻴﺪرﺑﺎى وادﻧﺎدﻩ‬ 88 89 İbid. Naše Starine IV. s. Mahfilin direk başlıkları güzel işlemelidir. “Sahat-kule u Bosni i Hercegovini”. kâgir duvarlı olan bu cami. Saat Kulesi.25 m. Bosna Valisi Evrenoszâde Şerif Sırrı Selim Paşa tarafından Travnik müftüsü Hamid Efendi eliyle ihyâ edilmiştir. 31.20 x 10. Mühürdar Hasan Ağa. Camiler dışında Vrbas nehri üzerinde beş köprü. 3. 89 Kule 3. Mîralem Mehmed Paşa. yüksekliktedir. 90 cm. yüzyıl nisbetlerine göre basıktır. Sarajevo 1957.45 metreyi bulmaktadır. XVIII. Mehmed Kukaviç Paşa. Tamir tarihi 1240’tır (1824-1825).11. büyük tâdilâta uğramış ve kapalı bir son cemaat yeri eklenmiştir. ölçüsünde 10 m. Yedi beytlik uzun bir kitâbe bu bilgiyi vermektedir. Mustafa b. 1957 yılında.25 x 3. 289. ilâve son cemaat mahalli ile beraber 15. 33 . Saat kulenin etrafında ilkbaharın birinci günü her yıl “sultan-mevlit proğramı” düzenlemektedir.Hacı Yusuf Camii. Ahmed Ağa camileri günümüzde mevcut değildir. Caminin kapısı XVI. 1720’de döktürülen çanı Saraybosna Müzesi’nde muhafaza edilmektedir. s. kule ve saat kulesi bulunmaktaydı. Kesme taş minareli. yüzyılda yapıldığı biliniyorsa da bânisi mechuldür. Kitâbenin aslı bir süre Saraybosna Şarkiyat Enstitüsü’nde konunmakta iken sonra kaybolmuştur.. mektepler. Dış ölçüsü 10. Malkoçoğlu Ömer Bey Zâviyesi ve Kervansarayı. 88 1995 savaşından sonra sadece köprüler ve saat kulesi ayakta kalabilmiştir. Hamdi Bey kulenin tamir edildiğini ve çanın yerine konacağını kaydetmeyteydi. Proğrama birkaç bin insan katılmaktadır. türbeler. Son cemaat yeri iki katlı olup altı ve üstü Kur’an dershanesi vazifesi görmektedir.

Sene 1240. solunda da iki penceresi vardır. F. Minber ise sağda köşeye tam bitişik ve ahşaptandır (bk. Kubbeler esasen bakırla kaplanmaktadır. o da yol tarafındadır. Mahfıli iki direk üzerinde betondan yapılmış olan iç balkonun ön tarafında yer alan yarım ay şeklinde bir çıkıntı şeklindedir (bk. alta mihrabın sağında iki. Bosna’da kubbesi böyle bir malzeme ile kaplı bundan başka bir cami görmedim. F. Caminin tek girişi vardır. Bilâ ta‘dâd hayra bâdî olsun ruy-i dünyada. 47). Son cemaat yerinin üstü. Kıble duvarında üstte yedi. üç küçük kubbe ile örtülerek ana kubbe ile âhenk sağlamıştır. Caminin içi çok temizdir. 47). F.‫ّت وﻧﺎم ﺷﺮف ﺑﻮﻟﺴﻮن‬ ‫ب ﻋﺰ‬ ّ ‫ﺟﻬﺎﻧﺪﻩ دوردآﭽﻪ ﻳﺎ ر‬ ‫ﺑﻼﺗﻌـﺪاد ﺧـﻴـﺮﻩ ﺑﺎدى او ﻟﺴﻮن روى دﻧﻴﺎدﻩ‬ ‫ﺗﺮاوﻧﻴـﻚ ﻣﻔﺘﻴﺴﻰ ﺣـﺎﻣﺪ اﻓﻨـﺪى ﺑﻮدﻻﻟﺘﻠﻪ‬ ‫اﻳـﻜﻴـﻮزﻗـــﺮق ﺳﻨﻪ ﺳﻨـﺪﻩ اوﻟﻮب ﺁﺑﺎدﻩ‬ ‫آﻞ اى واﻗﻒ دﻋﺎى ﺧﻴﺮﻳﻠﻪ ﺑﺴﻂ اﻳﻠﻴﻪ ﺗﺎﻣﺘﺎرﻳﺦ‬ ‫اوﻟﻪ ﻣﻘﺒـﻮل ﺣﺴﻨﺎﺗﻰ ﺑﻮﻟﻮب اﺟﺮ واﻋﻼدﻩ‬ 1240 ‫ﺳﻨﻪ‬ Bu ma‘bedhâne-i Sultan Süleymânı kılıp ta‘mîr Şerîf Sırrı Selim Paşa-yı Gâzî Evrenoszade Muvaffak eyleye ol Hâlik-i bîçun umurunda. Cami kubbeli olup tuğladan yapılmıştır ve duvarları 35 cm. 44). dest-i cudinin şerminde sidir bay û ednâda Cihânda durdukça yâ Rab ‘izzet ü nâm şeref bulsun. sağda mahfile çıkan merdiven bulunmaktadır. F. F. 45). Mihrap kıble duvarının içine gömülmüştür. Cami çok aydınlıktır. Kubbesi kumlu mebran ile (schingle veya şindra) kaplıdır 90 (bk. Yan duvarlarında ise altlı üstlü iki sıra altışar pencere mevcuttur. 46). 1992 yılında savaş sırasında cami Sırplar tarafından yıkıldığı için 1995’ten sonra farklı şekilde tekrar yapılmıştır (bk. Minaresinin enkazı hazîresindedir (bk. 1951 senesinden beri müezzinliğini Galesiç Hamdo yapmaktadır. kalınlığındadır. İçeri girer girmez hemen solda abdesthane. Vere ecr ü mesubâtın Hakk Firdevs-i a‘lâda. Nisan 2006 tarihinde G. Muhtemelen kaynak kıtlığı bu sonuca yol açmış olmalıdır. 90 34 . Ferahyâb eyledi ruh-i Süleymân hânı ‘ukbâda. Hamdo ile görüşüp fotoğraf çektik. Cihande bezl-i hayr etmekdedir ol âsaf-ı devrân Ki. Travnik müftüsü Hâmid Efendi bu delâletle İkiyüzkırk senesinde olup âbâde Gel ey vâkıf duâ-yı hayriyle bast eyleye tâm tarih Ola makbul hasenâtı bulup ecr ü a‘lâda. Caminin etrafında mezarlık bulunmaktadır. Harabe müşrif olmuşken yeniden eyleyip ihya.

kubbe yüksekliği tepeye kadar 19. yedisi Sırp. altı medrese. sipahi halifesi Kadızâde Mustafa. Foça’nın yetmiş yedi nahiyesi.12 m. Tabanda yine çember altında dik pahlı bir halka ve bir kavaldan mürekkep silme ile dört köşe kaideye oturur. 94 Foça’nın imarı ve genişlemesi 1751-1752 yılına kadar sürmüştür. Çehotina nehrinin sağ sahilinde. 114. yüksekliğinde ve 120 basamaklıdır. 91 92 Evliya Çelebi. Bu yıllarda aslen Foçalı olan Mehmed Paşa Kukaviça.. on imam lojmanı ve bir tekke yıkılmıştır. sanat eserleri ve özellikle insan ilişkileri anlatılmaktadır. güneyinde. Foça’nın son imarında cami. medrese.12. üstlerinde birer köşe bademle yapılmış olup oldukça basittir. VI. köprünün karşısında. 430-435. sebil. hamam. 92 1465’te Osmanlılar tarafından fethedilmiştir. bir kule. Çehotina ve Drina nehirlerinin üstünde köprüler yaptırmıştır. s. 93 Safet Bašagić. Sarajevo 1956. Şehirde on yedi cami ve mescid. bir de yahudi mahallesi bulunmaktadır. 95 1992 yılına kadar Foça. Latin. alay beyleri ve âyan tarafından idare ediliyordu. deniz seviyesinden 385 m. orta büyüklükte güzel bir cami idi.3. 115. Avrupa’da Osmanlı Mimari Eserleri. Sırbistan ve Karadağ sınırında. yedi türbe. Nehir Vişegrad’dan geçtikten sonra. Minare 36 m. iki imaret. Bulgar. İstanbul 1981. on dört mektep. 94 İbid. Sarajevo 1900. s. Ranjeni grad Foča: sve džamije su porušene.23 m. yükseklikte turistik bir yerleşimdir. Foça Bosna-Hersek. Pirinç bir çemberle sütuna bağlıdır. Ali Beytiç’in verdiği mimari ölçülerden. 96 Foça’da. Serdar sarayları. 93 Sancak merkezi olmadan önce mütesellim. 95 Alija Bejtić. sekiz hamam. 9. Esnaf ve halkın birbirini ziyaret ettiği. 1470’te Hersek bölgesi Bosna sancağından ayrılıp yeni Hersek sancağı kurulmuş ve sancağın başına Hamza Bey getirilmiştir. Duvar 1. olduğu görülüyor. iki köprü bulunmaktadır. 58-60. Zelengora dağının ve Sutyska nehrinin yakınında. s. müftüsünden yeniçeri serdarına kadar bütün erkânın tam olduğunu yazar. s. Evliya Çelebi 91 şehrin Hersek paşasının hassı bir voyvodalık olduğunu. sol tarafındaki bağ ve bahçeler bütün kıyıyı kaplamaktadır. 5. mektep. Bunların onu müslüman. İslâm’ı hatırlatan tek bir eser kalmamıştır.30 x 11.1. Bunun köşelerinde de birer yaprak bulunmaktadır. Başı Açık. II. Kratka uputa u prošlost Bosne i Hercegovine. han. Bosnalı mimar ve yazar Ali Beytiç minareyi uzun bulur. “Povijest i umjetnost Foče na Drini”. 1992-1995 savaşında Foça’da yaşayan Boşnaklar’a Sırp ve Karadağlılar çok büyük zulüm yaptılar. kuzeyde Sava’ya karışır. Beyko. s. on sekiz mahallesi vardır. harimin 11. s. Söz konusu savaşta yirmi iki cami. 540 dükkân vardır. Foça Saraybosna’nın doğuya doğru 50 km. Çehotina’nın Drina nehrine karıştığı mevkide kurulmuştur. 96 Faruk Muftić. 97 Alija Bejtić. 35 . on üç mektep (Kur’an kursu). içlerinde yardıma muhtaç olanlara yardım ettikleri kayıtlarda yer almaktadır. Ekrem Hakkı Ayverdi. Sarajevo 2003. 97 Mermer sütun başlıkları alt sıranın köşelerinde üçer badem. Bosanski namjesnik Mehmed-paša Kukavica i njegove zadužbine u Bosni.12. Alaca-Hasan Nezir Camii. bir namazgâh. FOÇA ve BAYEZİD (II) CAMİİ 3. s.85 metredir. Bağlık bahçelik 2166 ev arasında. bir mahkeme. saat kulesi. 105. dokuz han. Sarajevo 1958. “bulutların altında açık bir müze” olarak anılırdı. Kaynaklarda mimari konulardan önce sanatçıları. Naše Starine III. Seyâhatnâme. Nehrin sağ kıyısında Foça şehri olup. sekiz tekke.

3. ebadındadır. 98 Yazar. 1992-1995 yıllarındaki savaşta yıkılan cami. s. iç ebadındadır. Minaresi kesme taştan. 113-128. Foça’daki diğer türbe. belki de Semiz-Kalın Ali Paşa’dır. Caminin etrafında Hasan Nezir’in kabri. bulunduğu yerin özelliğinden dolayı “ortadaki kol” mânasına da gelmektedir. Direkler arasında mûtat olan parmaklık yoktur ve mahfil. Atik Ali Paşa (Musluk) Camii. Drina’ya inen yol üstündedir. Minaresi kesme taştandır. 100 Mehmed Mujezinović. minaresi kesme taştan olup on iki kenarlıdır. 126. Şadırvan mermerden yapılmış ve yuvarlaktı. Birçok Bosna camisinde olduğu gibi. Alt pencerelerin kemer aynaları açık olmayıp hendesî bir kafesle örtülüdür. 1546 senesinde Atik Ali Paşa tarafından yaptırılmıştır. 99 Ekrem Hakkı Ayverdi. s. onun da üstünde yıldız ve altı köşeden mürekkep oyma kafes bir korkuluk yer almaktadır. Mem Şah’ın kabri 1585 tarihlidir. 100 Defterdar Memi Şah Camii. Revaktaki üst pencerelerde kafesler vardır ve bütün yüzler sıvalıdır. Başlıklar üstünde bir asaba ve bir kavaldan çıkarılmış mermerden güzel bir silme. Alaca Camii 1992-1995 savaşında.65 m. Çehotina nehrinin sağ kıyısındadır.Caminin giriş kapısı basık kemerlidir. 26. Alaca Camii (Hasan Nezir Camii) bu topraklarda doğup yetişmiş. derin ahşap revaklı bir yapıdır. Orta Kol (Ortakol) denilen mahallede idi. müezzin mahfili sağ taraftadır.80 m. yarım kubbelerde mûtat olan kabartma kemer yoktur. Dev Süleyman Bey (Devova) Camii. Sarajevo 1977. 1600 yılında yapılan cami. köşe ise kubbenin hemen üzengisinden başlayıp yandaki yaprakların ortasına girer. Câfer Efendi Camii. daha sonra tekrar yapıldı. 11.95 m. 1633-34 yılları arasında yapılan cami. Caminin tek olan kapısı yüksek ve güzeldir. Mermer mahfili.25 m. Kubbesi yarım kürelere oturmaktadır. 99 Bu konudaki bilgilerde kesinlik yoktur. cami döşemesinden ancak 5-6 cm. uzunluğunda çatılı. Çehotina nehrinin sağ sahilinde Aşağı Şehir’de. Bu isim. Ancak Ekrem Hakkı Ayverdi’ye göre bu kişi başka bir Ali Paşa. Kitab. yüksektir. Sütunların başlıkları bir yaprak ve iki badem sırasından oluşur. 98 36 .55 x 8. duvarları 75 cm. Alaca Camii’nin tezyinatının ve bunların üzerindeki sıva tabakalarının kaldırılıp asıllarının meydana çıkarılmasını Kaymakoviç (Kajmakovic) anlatmaktadır. Avrupa’da Osmanlı Mimari Eserleri. İstanbul 1981. mezarlık ve camiler gibi Sırplar tarafından yıkılmıştır. yani kalemlerin birinci katı horasan ve ikinci katın keten elyafıyla teçhiz edilmiş kireç ve tezyinatın rûmî ve hatâî olduğunu yazmaktadır. genişlikte. Sarajevo 1960. Cami içten içe 10. II. Bugün Foça’nın tek camisidir. Hasan Nezir’in oğlu İbrâhim Bey’in türbesi ve ayrıca cami hazîresinde pek çok kabir taşı vardır. s. sekiz sıra yalnız bademden mürekkep bir köşelikle kubbenin üç köşe çıkıntısı göğüslenmiştir. caminin mimarını anmakta ve ilginç tezyinatının. Çehotina’nın Drina nehrine karışırken meydana getirdiği deltada. 1943 bombardımanında yıkılmış ve bir daha yapılmamıştır.15 x 10. Kapının iç çerçevesi de dıştaki gibidir. “Konzervatorsko-restauratorski radovi na ornomentima Aladže džamije u Foči”. Alt ve üstte sekizer penceresi vardır. Slav asıllı şahıslar tarafından tesis ve inşa edilen eserlerden biridir. 9. Islamska Epigrafika Bosne i Hercegovine II. sekiz köşe dört direğe dayalıdır. Bunlarda iki sıralı büyük boyda yaprak dizgisinden sonra yarım kubbenin uçlarında meydana çıkan küçük çıkıntı çok daha büyük bir yaprakla bağlanmış. kalınlığında kerpiçten 8. Caminin ağaç oyma işleri çok güzeldir. Zdravko Kajmaković. 1569’da yapıldığı tahmin edilen cami. Naše Starine VII.

bir tekke vakıf ve ilâve ediliyor. dıştan 12. 102 Dört direğe istinat eden revakları ahşaptır. Son cemaat mahalli 5. iki saat kulesi. Visoko. hizmet ettikten elli yıl sonra vefat etmiş olabilir. Çehotina’nın sol kıyısına yakın ve hemen köprünün karşısındadır. Islamska Epigrafika Bosne i Hercegovine. Küp kısmında kabartma bulunan basit baklavalar vardır. tarihte bu unvanla anılan Süleyman isminde iki zat bilinmektedir. Etrafı güzel çerçeveyle çevrilmiş yüksek bir eserdir. Gorajde. Arada otuz beş yıl fark olduğu için caminin bânisi bu zat olamaz. Üç sıra penceresi vardır. 101 Hicrî 1095’lerde vefat etmiştir. Mustafa Paşa Camii. Bundan sonra devlet onu Avusturya’nın kışkırtmalarından doğan hoşnutsuzlukları gidermek için Bosna’ya “özel memur” olarak görevlendirdi. diğer kısmı kerpiçtir. Çehotina nehrinin sağ kıyısında. Duvarlar ve kasnak kesme taştandır. yüzyıl sonuna doğru yapılmış en yeni camisidir. Revaklar on direğe müstenit. Minare sağ taraftadır. cami yanına doğru iki taraftan birer geçit bırakılmıştır. ahali de 2122 guruş katkıda bulunmuş. Biri 7 x 5 metrelik dershane olmak üzere. Fatma Sultan Camii.05 metredir. Caminin sekiz penceresi vardır. İki defa Bosna valisi oldu ve daha sonra Girit’e gönderildi. Foça’nın ikinci kubbeli ve XVIII. Travnik şehirleriyle Vitez.55 metredir. bir medrese. Minaresi oldukça yüksektir. bir hamam. Saraybosna. Knjiga II. 68. Kukaviç ismi için birbirini tutmayan iki mâna verilmektedir: “Guguk kuşu” ve “çengel”. Halk arasında Şeyh Camii demekte ise de. Soldaki minarenin tamamı kesme taştan ve çok yüksektir. Priyepolye. I. adının nereden geldiği bilinmemektedir. Kapı ve mihrap solda olup kesme taştandır. Hımış duvarlı minaresi taştandı. Caminin ebadı 11.05 x 9. bir sebil. Bir de bahriye ümerâsından Dev Süleyman Paşa vardır. III. dört mektep. Mihrap stalaktitle süslenmiştir. İç ölçüleri 9. on iki hücreden mürekkep ahşap bir medrese. Bugün cami ve medrese mevcut değildir. derinliğinde.15 m. Cami şimdi mevcut değildir. Cami 1947’lerde yıkılmıştır. Çehotina nehrinin sol ve Drina nehrinin sağ kıyısında Orta Kol’da bulunmaktaydı. Çehotina nehrinin sol kıyısındaki Yukarı Çarşı’da. o zamana kadar yaptırdığı hayratı vakfetmektedir.Ekrem Hakkı Ayverdi’ye göre. Mehmed Paşa Kukaviç (Kukavice) Camii. 101 102 Mehmed Süreyyâ. 48-49.50 x 7. Mehmed Mujezinovic. kâgir duvarlı. beş köprü. ahşap köprünün karşısında. 1873’te tamir edilmek üzere idarenin ayırdığı 2300 guruşa. çatı ahşaptır. sonra çavuşbaşı vazifesi görmüştür. Kadı Osman Efendi (Şeyh) Camii. bir medrese ile yekvücut olarak yapılmış olmasıdır. Sicil kayıtları dikkate alındığında. kesme taş minareli. Sicill-i Osmânî. Minberi ise tamamen mermer oymadır. Cami bugün mevcut değildir. sekiz ahşap direğe oturan bir çatı ile örtülüdür. Caminin yarısı. 37 . bir medrese. Cami bugün mevcut değildir. İki kolun arasındaki batı yüzünü bir duvar kaplamakta.10 m. Biri Budin Beylerbeyi Dev Süleyman Paşa olup hicrî 1008 yılına kadar bu vazifede bulunmuştur. Mehmed Paşa. orada şehid edildi (1761). fakat bunlar onarım için yeterli olmamıştır. ebadında tam murabba ve duvar kalınlığı 88 santimetredir. Slimena köylerinde altı cami. gayet itina ile yapılmış kesme taştan olduğu halde. Bina tamemen kesme taştandır. Daha sonra caminin sağ tarafındaki duvarın içinde bulunan para ile tamir edilmiştir. üç kervansaray. Bu zat sonradan paşa olmuştur. Sarajevo 1977. s. dört çeşme. Caminin en büyük özelliği. Mehmed Kukaviç Ağa. 1759’da bir vakıf şerhiyle. Kapısının yaşmağı beş sıra stalaktitlidir. 1943 bombardımanında tamamen yıkılmıştır. s. cami avlusunun cami hizasına kadar sağ ve solunu tutmaktadır. Mahmud zamanında kapıcıbaşı. bir hamam inşa ettirmiştir. Çavuşbaşılığı ve hacı olduğu da kitâbeden anlaşılıyordu. Vakfiyeden öğrenildiğine göre Foça. 15 Zilkade 1171 (21 Temmuz 1758) tarihli vakfiyesiyle.

IV. abdesthane. s. aynı zamanda da hacca gidecek hacı adayları bu caminin önünden uğurlanıyordu. s. 431. 5. Mehmed Kukaviç Paşa’nın Saat Kulesi. Kitâbesine göre 906’da (1500) inşa edilmiştir. Mermer mihrap stalaktitlerle süslenmiştir. Osmanlı Mimarı II. her kenarına bir renkli taş kakma oturtulmuştur. Mahfil direklerinin arası düz ahşap parmaklıklarla çevrilmiştir. ebadında ve 20 m. İmam Hacı Sefer ve Ali Çuhadar camileri de bulunmaktaydı. 1844 yılında tamir edilip saat ve çanın müzeye kaldırılarak yeni bir saat konduğunu ve 1954’te tekrar elden geçirildiği belirtiliyor. Mübarek gece ve günlerdeki programlar bu camide yapılıyor. yükseklikteki minare Foça’nın her tarafından rahatlıkla görülebilmektedir. 113. Cami merkezî bir yerdedir. vakfiyesinden anlaşıldığına göre paşanın cami ile birlikte yaptırdığı saat kulesi. bu suretle yine Foça’da benzerini gördüğümüz gibi saçak daha aşağı sarkmış durumdadır. 3. Dünya Savaşı’nda Sırp ve Karadağlılar tarafından değerli eşyalar alındıktan sonra cami ve çevresindeki binalar ateşe verilmiştir. 106 1992 yılı ramazanında minarede yeşil ay yıldızlı bayrak asılıydı. Bayram namazları 1000’den fazla cemaatle kılınıyordu.20 m. s. 105 Evliya Çelebi. Bugün kulede saat mevcut değildir.12. 104 103 38 . Seyahatnâme. Savaştan sonra cami. Külâh bileziğinde renkli taşlar vardır. minaresi sağ taraftadır. tamamen kesme taştan ve pek zarif ve mütenasiptir. Ramazan bayramının üçüncü günü Foça’nın etrafındaki tepelerden şehre ateş açtılar. Minare on iki köşe olup. Sarajevo 1997. depo ve Bosna Diyanet İşleri Başkanlığı’nın Foça görevlilerinin çalıştığı ofisler mevcuttu. Diyanet yasasına göre de mübarek günler ve geceler asılı olma mecburiyeti vardı. 103 II. Hacı Mustafa (Pilav). Bayezid zamanında devlet hazinesinden yaptırıldığı için Hünkâr Camii adını almıştır. Foça’daki diğer camilerle birlikte tamirat gördü. 105 Caminin iç ölçüleri 10. Bunların kaideleri yapraklarla süslenmiş mermerdir. Hamza Bey. 51). Şerefe altı bir yaprak gibi açılan taşkın bir çıkıntıyla temin edilmiş. hamam. P. imaret. 3. Önünde iki tane cenaze taşı vardı. Ranjeni grad Foča: sve džamije su porušene. Hünkâr (Careva) mahallesinde yer almaktadır. Faruk Muftić. Plan olarak uzun bir ebada sahipti (bk. s. İstanbul 1983. Revak direkleri cami duvarından daha alçak tutulmuş. 104 Evliya Çelebi. Kule moloz taşlardan yapılmış. Bayezid ve Yavuz Selim Devri. tekke. F. Mahfil. Taştan yapılan 32 m. 4).Bunların dışında Emîr Mehmed Ağa.2. Çan üzerindeki tarih 1637’yi göstermektedir.25 x 19 metredir. Sarajevo 2003. köşelerde kaba yontma taş kullanılmıştır. Bayezid (II) Camii Pazarişte’nin üstündeki tepede. Foça’da başka camilerin de olmasına rağmen bu sayı azımsanamayacak bir rakamdı. ahşap kubbeli ve kurşun örtülü demektedir. Sultan Bayezid Camii Foça’nın merkezî camisiydi. Üst pencereler sivri kemerlidir. Minareye giriş mahfildendir. Hacı Pîrî-Şeyh Pîrî. medrese. Dört kenarında ikişer altlık ve yalnız yanlardakinin ortalarına birer üstlük pencere açılmıştır. Foča 1470-1996 neprolazna ljepota. 107 Bosna Diyanet İşleri Başkanlığı'nın bayrağı yeşil ay yıldızlıdır. Cami çatılı ve kiremit örtülüdür (bk. 136. Aydın Yüksel. II. 107 Sırplar bayrağa ateş açıp toplumu provoke ettiler. başlıkları ahşap stalaktitlidir. Minber de mermerdendir. yükseklikteydi. Cami. Hacı Osman Bey (Čečo). Kapı oldukça yüksektir.20 x 3. Kaynaklarda. Drina ile Çehotina nehirlerinin birleştiği üçgenin ortasında ve tepede idi. Camilerin birçoğunun mektep. Bu geniş saçağı tutmak üzere de payandalar konmuştur. sekiz köşeli dokuz ayak üzerindedir. türbe ve hanı da vardı. Küçük bir kapısı vardır. 106 Faruk Muftić. Caminin güney tarafında gasilhane.

108 Giriş kapısının üzerinde Arapça olarak celi sülüs yazılmış bir kitâbenin olduğu kayıtlarda mevcuttur. Bazı yerlerde eksik olduğu görülen “elif”ler. hem de tarih mısraı ile 906’yı (1500/01) vermektedir. Kitâbenin tarihi. 137. dördüncü satırdaki “elif” de “hâze” ve “el-câmi‘” kelimelerinden ikisi için birden kullanılmıştır. Bâyezid-Yavuz Selim Devri (886-926/1481-1520). “dal” ve “sin” harflerini kesmemiş.Foça Sırbistan ve Karadağ’ın sınırına çok yakın olduğu için yerli Sırplar’a her türlü yardım yapılmaktaydı. Cami. 48). F. Osmanlı Mi‘mârîsinde II. ‫واﻟﻴﻮم اﻻﺧﺮ واﻗﺎم اﻟﺼﻼة‬ ‫ّﻪ‬ ‫ﻪ ﻣﻦ اﻣﻦ ﺑﺎﻟﻠ‬ ِّ ‫َاﻟﻠ‬ ‫َﺎﺟﺪ‬ ‫ﻧﻤﺎ ﻳﻌﻤـﺮ ﻣﺴ‬ ‫اﱠ‬ ‫ﻰ هﺬا اﻟﻤﺴﺠﺪﻓﻰ اﻋﻠﻰ اﻟﻤﻘﺎم‬ َ ‫ﺑﻨ‬ ‫ﻓﻰ زﻣﻦ ﺑﺎﻳﺰﻳﺪ وﻟﻰ ﻣﻌﻠﻰ اﻻﺳﻼم‬ ‫ِﻤﻦ ﻗﺎم وﺻﻠﻰ ﻓﻴﻬﺎ ﻣﻊ اﻻﻣﺎم‬ ‫وﻟ‬ َ ‫ّﻪ ﻣﺄواﻩ وﻣﺜﻮاﻩ داراﻟﺴﻼم‬ ‫ﺟﻌﻞ اﻟﻠ‬ ‫ّﻪ ﺳﻼم ﻋﻠﻴﻜﻢ ﻃﺒﺘﻢ‬ ‫ﺗﺎرﻳﺦ هﺬاﻟﺠﺎ ﻣﻊ اﻟﺸﺮﻳﻒ واﻟﻤﻘﺎم ﻳﺎﻋﺒﺎداﻟﻠ‬ ٩٠٦ İnnemâ ya‘muru mesâcidellâhi men âmene bi'llâhi Ve'l-yevmi'l-âhiri ve ekâme's-salâte Büniye hâza'l-mescid fî a‘le'l-mekâm Fî zemeni Bâyezid Velî mu‘alla’l-İslâm Ce‘alellâhu me’vâhu ve mesvâhu dâru’s-selam Ve li men kâme ve sallâ fihâ me‘a'l-imâm Târîh hâza’l-câmi‘i'ş-şerif ve'l-mekâm Yâ ‘ibâde'llâh selâmün aleyküm tıbtüm 906 108 Aydın Yüksel. kanaatimizce. minare ve mezar taşlarını da bilinmeyen bir yere götürdüler (bk. kitâbe metni yazılı bir kaynaktan alınmış olup ilgili bölümde yer almaktadır. s. II. İkinci satırda “parantez” ( ) içine alınan “elif”. Cami haremini de 2002 yılına kadar çöplük olarak kullandılar. hattatın bir “elif”i iki kelimede birden kullanmasından doğmaktadır. 39 . Yine üçüncü satırdaki “elif”. her iki kelimeye de aittir. 2005 Nisanında Foça’ya gittiğimizde buraların fotoğraflarını çektim. Kapı üstünde 60 x 90 m. İstanbul 1983. Günümüzde cami hareminde sadece birkaç adet çam ağacı kalmıştır. ebadında mermer üzerine kabartma celî sülüs olan kitâbe metni dört satır olup Arapça’dır. hem rakamla. Sırplar Foça’ya girdikten sonra Sultan Bayezid Camii’ni ateşe verdiler. Bayezid’in kızı Fatma Hanım’ın ve diğer Foçalı meşhur kişilerin mezar taşlarını da yine bilinmeyen bir yere götürdüler.

minareninki 25 metredir. Gradaçaç’ta onun. Caminin iç ebadı 6. kadar mesafededir. Gradaçaç Kalesi’ni 1765’te başlayıp 1821 senesinde tamamlamıştır. 10. Yerinde bir adlandırma ile bu zata. 1785’te 111.25 m. ahşap çatılı bir camidir. XVI. genişliğinde ortaları şişkin dört direğe oturan bir sundurma. Kubbe yüksekliği 16. 4. 112 Her caminin yanında bir de mektep bulunmaktaydı. yüzyılın başında Fîruz Bey tarafından tekrar geri alınmıştır. nüfusu 13. 114 Džemal Čelić. içten içe 11. Buradaki medreseler Osman ve Murad kaptanlar zamanında yapılmıştır. Hamdija Kreševljaković. 112 İbid. babasının ve ailesinin birçok eseri vardır. s. 111 Ejub Kavazović. içinde de 2. Karlofça Anlaşması’ndan sonra Sava nehri sınırının muhafazasında akıncı karargâhı olmuştur. F. Bunlar Cedîd.3.114 109 110 Muhamed Hadžijahić i Teufik Imamović.000’dir. Duvarların kalınlığı 1. Gradaçaç Tuzla’nın 45 km. Mehmed Kaptan. Gradačac i okolina (nacrt za monografiju). s. Tuzla 1953. kuzeyindedir.13. 1827’de yaptırdığı Hüseyniye Camii dış surlara bitişik ve iç kaleden 40-50 m. Cami. Osmanlı düzeninin ve İslâm’ın üstünlüğünün en samimi savunucusu ve bu yüzden Tanzimat Fermanı’nı kabul etmeyerek devlete karşı gelen Hüseyin Kaptan tarafından inşa edilmiştir. Caminin önünde 2 m. 111 XIX. Naše Starine II. Kâgir minareli.1. 1839’da da Hüseyniye Camii’nin yanında bir kütüphane inşa edilmiştir. yüzyılda Fâtih Sultan Mehmed Camii’nin dışında dört cami daha vardı. kırk dükkân. Şehrin genişlemesinde ve insanların eğitiminde kaptanların büyük emeği vardır. 52). ebadındadır (bk. 113 Bukovaça Camii. “Arhitektura Gradačca i restauratorski zahvat na Kuli Husejin Kapetana Gradaščevića”. fakat bir sene sonra elden çıkmıştır. Deniz seviyesinden 129 m. yüzyıl ortalarında 350 müslüman hânesinin bulunduğu şehirde. Dış surlar bugün mevcut değildir. yüksektedir. derinliğinde bir mahfil bulunmakta ve minareye sundurmadan çıkılmaktadır. s. iki han. Mayeviça ve Trebava dağları arasında.50 x 5. Gradaşnica nehri üzerinde kurulmuştur.30 m. Gradaçaç’ı şarkiyat alanında yazılan kitapların küçük bir merkezi haline getirmiştir. 110 Gradaçaç’da her dönemde müslümanlar çoğunluktaydı. Saraybosna vakıf kayıtlarına göre Hacı Rauf Bey Camii de denmektedir. 167-173.30 metredir. Tarihte ilk defa Gradaçaç olarak 18 Eylül 1461 yılından itibaren anılmaya başladı. Kaptanların kitaba ilgi duymaları. 3-4. Gradaçaç. Gradačac 1960. 1701’de palanka olan şehir. Hüseyniye ve Sviraç camileridir. 5.50 m. “Gradačac u prošlosti”. Bukovaça. 113 İbid. 40 . Minare ahşaptan yapılmıştır. hımış duvarlı ufak bir camidir. Front Slobode.15 x 11. Kürevî köşeliklere oturur. 109 Osmanlı Devleti sınırlarının Sava nehrine kadar gerilemesinden sonra önem kazanmıştır. Kaptanlar Gradaşçeviç ailesinden gelmektedir. Sarajevo 1954. Iz vjerskog i vjersko prosvjetnog života muslimana u Gradačcu. Gradačac 1974. Bosna Ejderi de derler. Gradaçaç Fâtih Sultan Mehmed tarafından fethedilmiş. Hüseyin Kaptan-Hüseyniye Camii. s. XIX. 1710’da kaptanlığın (kapetan) merkezi haline geldi. iki medrese ve kale dışında üç cami daha vardı. s.13.. GRADAÇAÇ ve SULTAN MEHMED HAN CAMİİ 3. Cedîd Camii. 11. s.

Yugoslavya. F. Kaba yontma kesme taştan.50 x 5. caminin avlusunda iki katlı medrese yaptırmıştır. Camide sekiz altlık. s. 1803-04 yılında kaledeki cami hâlâ ayaktaydı. 135. olup 200 m2’yi bulmaktadır. Mahfil direklerinin ortaları şişkin. II. 31. Hüseyin Kaptan Kulesi hem kule. Minareye oluklu denemezse de. 117 Hüseyin Kaptan Kulesi ve yıkılmış olan eski kule. Kaledeki Sultan Mehmed Han Camii’nden sonra en eski camidir. 54). Sultan Mehmed Han adının. 55). 13. Onun vefatından sonra hatiplik görevini 13 Zilkade 1139 (2 Temmuz 1727) tarihinde Hasan Halife devralmıştır. her katta dörder odayı ve kullanma yerlerini içeren iki kat bina ile sarılmıştır. minare tuğladandır. Fâtih Sultan Mehmed’e delâlet ettiği söylenemez. İmamlık görevini de Mustafa Bey’in oğlu Hüseyin Bey yapmakta. iki ucu incecik olup çifter çifter konmuştur. kapısı demirdendir. 167. 5. III. Güzel. Caminin sağında üstü ve yanları kapalı bir şadırvan mevcuttur. köşeleri bademlidir. Hüseyin Kaptan tarafından 1824-1825 yılları arasında yaptırılmıştır. 119 Ejub Kavazović. Bazı vesikalara göre 1913 senesinde kadar açıktır.116 1923’te bir hanımın vasiyeti üzerine kuleye yeni bir saat kondu ve 1942 yılına kadar çalışmaktaydı. ebadında. Binanın ölçüsü 15. Pencere ve kapı kemerleri tam dairedir. Cami eğer Fâtih tarafından yapılmamışsa. s.Mihrap yaşmağı stalaktit kademeler taklit edilerek sekiz sıra dişle yapılmıştır. Mehmed’e aittir.2. Ancak Osmanlı Devleti gibi imarcı bir devlet. s. Ekrem Hakkı Ayverdi. s. 5. s. Bütün kuleler taş iken. “Sahat-kule u Bosni i Hercegovini”. Istanbul 1981. Bu kütüphane Saraybosna mütesellimi Fâzıl Paşa tarafından yaptırılmış ve 1893’te kapatılmıştır. Caminin hatibi de Mehmed Halife idi. za odbor IZ-e Gradačac. hem ocaktır (bk. Kapı demirden. 115 Sviraç Camii. Burada iki kule vardı. Asıl kule üç tarafından. heybetli bir eserdir. evvelce kubbeli. 118 Sultan Mehmed Han Camii. eskisi iki katlı ve kasabanın kenarında idi ve 1850’de terkedilmiştir. Kule arka cepheden 2.50 m.50 m. 118 Ekrem Hakkı Ayverdi. II. timarı Sokonahiye ve Graçanica kadılığına bağlı bir köyde bulunmaktadır. kürsü ve mahfil ahşap oyma. Medrese 1947 senesine kadar açıktı. Bu durum caminin daha önce mevcut olduğunu ifade etmektedir. Başlıktan epeyce aşağı konan simit kaidenin yukarısında olan çift halka nispeti bozmaktadır. 13. 117 Hamdiya Kreševljaković. bu kule tuğla ile yapılmış ve Bosna’da bu malzeme ile yapılan ilk kuledir. Minber. XIX. 165. kasnağın her yüzünde sekiz pencere vardır. yüksekliktedir (bk. Revak direkleri sekiz köşedir. iki sırada on iki direğe dayanır.50 x 12. 6 x 6 m. sayabildiğimiz yirmi dar yüzün köşelerinde pek ince fitiller vardır. 4). ufak da olsa bir cami yapabilir. Gradačac 1974. Avrupa’da Osmanlı Mimarı Eserleri. Başlık tablaları yüksek. sağ tarafta ilâve bir çıkıntı vardır. Mehmed veya IV.50 m. 119 115 116 İbid.5 m. Çünkü Fâtih zamanında kasaba sadece bir sene elde kalmıştır. Sultan Mehmed Han Camii Kalenin içinde olup adı ilk defa 1711 yılına ait bir kayıtta geçmektedir. Medrese iki katlı idi. Naše Starine IV. Saat Kulesi. altı üstlük ve kürevî köşelikler arasında bir sıra daha ikişerden altı. şimdi çatılı olan Fâzıl Paşa Şerifoviç Kütüphanesi bulunmaktadır. F. İstanbul 1981. kadar taşmaktadır (bk. Sarajevo 1957. ikinci defa Murâdiye Medresesi’ni yaptırmıştır. 21. ebadında. Avrupa’da Osmanlı Mimari Eserleri: Yugoslavya. Hüseyin Bey’e görevi için Gorna ve Dona (Yukarı ve aşağı) Zelina timar olarak verilmiştir. yüzyıl başında Osman Kaptan. Caminin avlusunda. 41 . Ahşap mahfili kıble duvarı boyunca. Osman Kaptan’nın oğlu Murad Kaptan.

Kaledeki Sultan Mehmed Han Camii. caminin yerine 1826’da Hüseyniye Camii’ni yaptırmıştır 120 (bk. Islamska Epigrafika Bosne i Hercegovine. 170. Knjiga II. 52). muhtemelen kalenin tâdili sırasında tamamen yok edildi. Sarajevo 1977. F. s. Kalenin tâdilâtını da yapan Hüseyin Kaptan. 120 Mehmed Mujezinović. 42 .

İzvornik sancağının kurulması. Zvono Slav dillerinde “çan”. Osmanlılar’ın son döneminde Bosna-Hersek’te on büyük şehirden biriydi.3. şehrin merkezindeydi. Zvorničko područje u starom i ranom srednjem vijeku (neobjavljeni rukopis-basilmadigi). 11-16. İzvornik. insanlara daha iyi şartlarda yaşama imkânı sağlamaktadır.14. yüzyılın ortasından 1835’e kadar Bosna’da kaptanlıklar (kapetanya. Zvonik “çan kulesi” anlamına gelmektedir. s. Krupa. İZVORNİK ve SELÂTİN CAMİLERİ 3. Şabaç. Doğa ve iklim şartları. “Zvornik u drugoj polovini XV i u XVI vijeku”. Bu yıldan sonra sancağın merkezi Tuzla’ya. İzvornik kaptan beyleri. bir hamam. Adem Handžić. Bunlar Srebrenik. 407 m. 122 Dr. s. Şehirde on sekiz cami. sekiz mescid ve on sekiz mahalle mevcuttu.F. sefer esnasında 2000 asker çıkarırdı. s. asırda ve sonrasında büyük önem taşımaktaydı. Kapetanije u Bosni i Hercegovini. Sarajevo 1975. Bosna sancağı (1463). yüzyılda İzvornik sancağına bağlı sekiz kadılık mevcuttu. Osmanlılar’ın İzvornik’i 1460 yılında fethettiği tahmin edilmektedir. İzvor Slav dillerinde “kaynak” anlamına gelmektedir. Fidahiç ailesinden gelmektedir. 123 İzvornik sancağının kuruluşundan itibaren 1851’e kadar sancak merkezi. Tuzla. “askerî 125 birim”) açılmıştır. eski adı olan İzvornik sancağı adıyla nakledilmiştir. mescidler. Bosna’da büyük şehir olabilmek için 5000 ilâ 10. tekkeler. Sarajevo 1980. Kale. Burayı Fâtih Sultan Mehmed fethetmiştir. daha sonra kalenin altındaki Hrid mevkiindeydi. Irma Čremošnik. rakımındaki iç kale ile birleşiyordu. 123 İbid. Godišnjak društva istoričara BIH. 122 Bosna alındıktan sonra. Hiçbir taraftan havalesi yoktur. 121 İzvornik adını nereden aldığı konusunda birkaç rivayet vardır. üç han. 121 Dr. hamamlar. 43 . XVI. Tuzla i njena okolina u XVI vijeku. Burada bol miktarda kaynak suyu olduğundan İzvornik ismini almıştır. İzvornik oldukça stratejik bir mevkide olduğu için çok zor günler geçirmiştir. Sarajevo 1970. çeşmeler yapılmıştır. Evliya Çelebi İzvornik’e 1664’te gitmiştir. 124 Dr. yedi mektep. Eskiden burada bir kilise bulunması sebebiyle Zvonik ismi Zvornik olarak ad değiştirmiştir. 143. verimli topraklara sahip ovası. 51-52. On sekiz kazası bulunan şehir. 125 Hamdija Kreševljaković. İzvornik sancağı kadılıklardan ve nahiyelerden oluşmaktadır. 57). Sırbistan sınırına çok yakındır. İç kalesinin şark tarafında iki merdiveni vardır. Burası XV. Sancak konağı önceleri kalenin içinde. Bosna-Hersek ve Avrupa’nın en eski şehirler arasında yer alır. ormanlarla kaplı zengin dağları. temiz su kaynakları ve nehirleri.000 arasında nüfusa sahip olmak gerekiyordu. 142. İzvornik Drina nehri kıyısındaki şehir. sekiz tekke. Şehremâtinin 674 adet gibi büyük miktarda timara sahip olduğunu söyler. 124 XVI. yüzyıl başında bilinmekteydi. s. s. Otuz bir nahiyeden yirmi biri Bosna tarafında. stratejik olarak alınan yerlerin korunması ve yenilerinin alınması amacını taşımaktaydı. Osmanlılar da bu adı kullanmıştır. mektepler. Adem Handžić.14. XV. 1. misafirhaneler. Godina XVIII. Kasaba sur ve burçlarla birbirine bağlanmış bir bütün halinde. Graçaniça ve Biyelina idi. son derece sarp bir tepededir (bk. üç medrese. önce üç sancak kurulmuştur. onu da Sırbistan tarafındaydı. Hersek sancağı (1470) ve İzvornik sancağı (1480). Bu yüzyılda İzvornik’te camiler.1. Kalesi kızıl kayalar üstünde.

. Selim devrinde tamir gören 127 caminin tam olarak ne zaman yıkıldığı bilinmemektedir. 1918’de de Avusturyalılar da terketti. 126 1992 yılının ilkbaharında burası tarihinin en acı günlerini yaşadı. Birinci Macar kuşatması girişimi.. 126 127 Mehmed Hudović. Boşnaklar’ın birçoğu şehri terketti. % 38’i Sırp ve % 2. İstanbul 1981.40’ı Boşnak. 78. Zvornik slike i bilješke iz prošlosti. Bunu haber alan kale erleri moral buldu. F. Ebülfeth Sultan Mehmed Camii’ni diğerlerinden ayrı tutup. etmeyenler de Sırplar tarafından şehit edildiler. 3. Macarlar da bu kuvveti görünce kuşatmadan vazgeçip kaçtılar. İzvornik 1878’de Avusturya. Yayçe’yi aldıktan sonra burayı kuşattı.14. Kral Corvin. camiler ve diğer eserler yok edildi.Osmanlılar kaleyi genişleterek Bala ve Zır (Yukarı ve Aşağı) adıyla iki kale meydana getirmişlerdi. s. 1717 ve 1737 yıllarında Avusturyalılar tarafından kuşatılmıştır.60 diğerlerinden oluşmaktaydı. Avrupa’da Osmanli Mimârî Eserleri. Yugoslavya . 1991’de yapılan bir istatistiğe göre İzvornik’te köylerle beraber 81. FÂTİH SULTAN MEHMED CAMİİ Osmanlı hâkimiyeti altına girmesine müteakip İzvornik’in yukarı kalesinde de Fâtih Sultan Mehmed adına bir cami yaptırılmış. İzvornik’te müslüman yerleşimin kentsel gelişimi de tam burada başlamıştır. 1918’de Sırp-Hırvat-Sloven Krallığı ve 1945’te de Yugoslavya’nın bir parçası haline geldi. 56. bu caminin muhteşem olduğunu belirtir: Ez cümle cânib-i şimâlde hünkâr kapısının iç yüzünde Ebülfeth Sultan Mehmed Han Camii. s. Evliya Çelebi İzvornik camilerini tasvir ederken. 3. Sarajevo 2000. 44 . Fakat Bosna sancak beyi Minnetoğlu Mehmed Bey 500 fedâi askeri Mihaloğlu İskender Bey kumandasında yardıma gönderdi.111 kişi yaşamaktaydı. 1995 savaşından sonra İzvornik ve etrafındaki köylere dönüş başladı. 4281 Sırp ve 1437 diğerleri olmak üzere toplam 14. II. 1838’e kadar kalede seksen beş top bulunuyordu ve kale çok sağlam bir haldeydi.2. İzvornik 1464’te Macarlar. çevresinde de caminin adıyla ilk mahalle oluşmuştur. Ancak 1878’den sonra Türkler buradan çekildi. Evler. Ekrem Hakki Ayverdi. kurşunlu tavan kubbe cami kadîmdir ki kıble kapısının atebe-i ulyâsı üzere tarihi budur: ‫َﺎﺣﺐ اﻟﺨﻴﺮات اﺑﻮاﻟﻔﺘﺢ ﻋﺰﻳﺰ‬ ‫ﺻ‬ ‫ﻗﺪﺑـﻨﻰ هـﺬا ﻻﺟـﻞ اﻟﻌـﺎﺑﺪﻳﻦ‬ Sâhibü’l-hayrât Ebü’l-feth ‘azîz Kad benâ hâza’l-ecelli'l-‘âbidîn ‫ﻣﻌﺒـﺪاﻟﻌﺸﺎق داراﻟﺴﺎﺟﺪﻳﻦ‬ Ma‘bedü'l-‘uşşâk dâre’s-sâcidîn II. günümüzde bir iz bile kalmamıştır (bk. 1688. Şehirde 8942 Boşnak.584 kişi yaşamaktaydı. Şimdiye kadar çevre köylerde on cami inşa edildi. Şehrin içinde de sadece bir cami yapılabilmiştir. Mathias Corvin tarafından yapılmıştır. Bu nüfusun % 59. 56). Avusturyalılar 1688’de kısa bir müddet burayı işgal ettiler. Kitab. Bu mahalle ilk defa 1604 tarihli İzvornik Sancağı Tahrir Defteri’nde zikredilmektedir: Kal‘a-i mezbûrda Sultan Mehmed Han Camii cemaati.

3. BZK Preporod . Sarajevo 1997. Burası XVI. yüzyılda Katolik kilisesinden camiye çevrilmiştir. Kaledeki cami burayı savunan askerler için yapılmıştır. II. Cami. Dünya Savaşı’ndan sonra cami yıkılmış ve buraya ait malzemeler başka bir yapının inşaatında kullanılmıştır (bk. 128 Dr. hamam. Fethiye adıyla bir cami inşa ettirmiştir. Saraybosnalı âlim Hâmid Haci Begiç’ten aldığımız bilgiye göre. “Historija Bošnjaka”. fakat bu isteklerini yerine getirememişlerdir. aşağıdaki Fethiye Camii bakımlı idi. Osmanlılar değiştirmemişler.. girişi kuzey tarafından açmışlardır. sadece caminin batı girişini kapatmışlar. kalenin dışında inşa edilmiş ve evleriyle birlikte şehrin kuruluşunu başlatmıştır. 45 . s.3. F. 128 Camiyi 1878 yılından sonra Avusturyalılar birkaç defa kiliseye çevirmek istemişler.14. SULTAN SÜLEYMAN CAMİİ İzvornik’te Kanûnî Sultan Süleyman. hanlar da mevcuttu. 187. Yukarıda söz konusu edilen on sekiz camiden başka üç medrese. 58). Mustafa Imamović ..

kubbeli bir camidir. kalınlığında duvarları sekiz köşe kasnaklı 16 m. 136 Ekrem Hakkı Ayverdi. 477. Popravljeno i prošireno izdanje. fotoğraf 60). 1-2. 113. yüzyıldan XIX. Olova’ya 26 km. mesafededir. Kitâbesi olmadığı için hangi Sultan Selim’e ait olduğu bilinmiyorsa da. 137 Saraybosna’daki birkaç camiden yine kurşunlar çıkarılmıştır. Bosanski pašaluk. sv. “Kulturno-Istorijski spomenici-vlasništvo IVZ”. Avrupa’da Osmanlı Mimârî Eserleri: Yugoslavya. 130 129 46 . 1992 yılı itibariyle Knejina’da sadece Sultan Selim Camii kalmıştır. Knejina Knejina köyü Bioştica nehri kıyısında Sokolac’a 12 km. Sarajevo 1959. Sarajevo 1952. Zagrabiae 1892. Sarajevo 1978. POF. “Značaj Muafijeta u razvitku gradskih naselja u Bosni u XVI. yüzyılda yanmış ve daha sonra kubbesi ahşap olarak yeniden yapılmıştır. ayrıca kasnağın her dalında da birer pencere bulunmaktadır. Sultan Selim olması (1566-1574) muhtemeldir.. İlk defa 1468–1469 tarihli Bosna sancağı tapu defterinde bahsedilen kayda göre. Acta Bosnae. pazar yeri. Kitap. s. 275. s. 63. 137 Alija Bejtić. iki mektep. Birac ve Knejina olmak üzere iki nahiyeden oluşmaktadır. hamam ve mahkemeyi zikretmektedir. Eski minaresi taştan. 47. s. Üst kısmı yıkıldığı için 1937’de küçük bir külâh yapılmıştır. 132 Hamdija Kreševljaković. ortada birer de üçüncü sıra pencere bulunmakta. XVIII. 133 Knejina’da meydana gelen yangın sebebiyle.20 m. Beograd 1962. yüzyılın başında kasaba özelliğini kaybetmiş. 138 Gligor Stanojević. 63. KNEJİNA ve SULTAN SELİM CAMİİ 3. yüksekliğinde kesme taştan yapılmış. 56 (kopyası Saraybosna Şarkiyat Enstitüsü Ktp. s. şahsî gayretiyle ahşapla örtmüştür. s. Sarajevo 1974 nr. Knejina köyü Pavle vilâyetine bağlı Uzgur oğlu Mustafa Bey’in hası idi. 103–111 cm. mektep. 1516’da ise on sekiz müslüman hane ve iki hıristiyan aile yaşamaktaydı.15. Dalmacija u doba morejskog rata 1684-1699. 3. 60). Glasnik IZ-e BIH III. 132 1655 yılında Bosnalı Biskup (başpapaz) Mareviç Roma’ya gönderdiği raporda 300 ev. II. s. vijeku”. 130 1516’dan sonra kasaba olan Knejina’da cami. 133 E. II. 3. Avusturyalılar girdikten yedi yıl sonra burada kırk beş evde 199 nüfus yaşamaktaydı. Jugoslovenski istorijski časopis. dört cami.Hasan Ljubunčić. Banje u Bosni i Hercegovini (1462-1916) II. 1500 nüfus. Köyde on üç hıristiyan hane ve iki mücerret 129 . Minarenin peteği yerine. Sultan Selim Camii 8. F. XXVI. 65. kesme taş olarak yalnız minare kalmıştır (bk. 135 i 201.. s. Muallim Cevdet. külâhlı bir şerefe yapılmıştır. yüksek ve güzel bir görünüme sahipti. 131 Adem Handžić. nr. çarşı. Sarajevo 1953. 134 Hazim Šabanović. s.1. iç ebadında. yüzyıl ortalarına kadar kadılık. nr. Cami son yüzyılda yapılan tamirde tamamen sıvanmış. Kurşunla örtülü kubbenin kurşunu bir paşa tarafından yerinden sökülmüş ve silâh mermisi olarak kullanılmıştır. 208.15. Fermendžin. İstanbul 1981. İstanbul Belediyesi Atatürk Kitaplığı. 135 Şerefe altı bir bilezik üstünde iki sıra yaprak.3. 138 Caminin yetmiş yıl kubbesiz kaldıktan sonra Glasinaclı Şahinpaşiç.1976. ''Knežina i knežinska nahija u historiji i likovnom stvaralaštvu''.20 x 8.2. ince. han ve kervansaray mevcuttu. Tapu Defter. iki sıra da istalaktitle süslenmiştir. 134 XVII. 135 H. 0-76 İstanbul Başbakanlık Arşivi.15. birkaç mahalle. XVIII. Osmanlılar çekilinceye kadar da köy olarak kalmıştır. 131 Bir hamamın mevcudiyeti de tespit edilmiştir. 136 Her yüzde ikişer üstlük. nr.

üstündeki tacı ve etrafındaki çerçevesiyle güzel bir eserdir. ırmak üzerindeki bir kayaya hakkedilmiş Arapça bir yazı bulunmaktadır.Son cemaat yerinde kubbe olup olmadığı anlaşılamadığı gibi kemer başlangıçları da görünmemektedir. Yeşil taşın Vlasenica şehrinin Rayiçi köyünden çıkarıldığı bilinmektedir. Bu bilgiyi sıva üzerine yazılmış Arapça kitâbeden öğreniyoruz.” 139 140 Mehmed Mujezinović. onun yerine sarı zemin üzerine kırmızı boya ile iki satırlık bir tamir kitâbesi yazılmıştır. Islamska Epigrafika Bosne i Hercegovine. Onarım. ancak günümüze ondan bir iz bile kalmamıştır. küçük sivri külâhlı bir türbe vardı. 1969-1970 yıllarında Bosna-Hersek hükümeti tarafından gerçekleştirilmiştir. Ekmek yok. s. s. Onun yerinde oluklu saç kaplı bir sundurma vardır. II. yüzyıldan kalan değişik kabirler vardır. İstanbul 1981. Sene 955 fe ‘ummir hâza'l-mescidi'ş-şerîf bi mihâneti ehli'l-islamiyye ve'l-vakf fi sene 1322. 3. 59). Ahşap malzemenin ne kadar sağlam ve dayanıklı olduğu. Sarajevo 1977. 1992 senesinde caminin yıkılışına kadar hiçbir şekilde deforme olmamasından anlaşılmaktadır. diğerinde ok ve yay. İlk sırada yapılan pencere demirleri orijinaldir. Fakat bir yüzünde kılıç. Kürsü klasik usulde ahşaptan yapılmıştır. Binanın esas kitâbesi düşmüştür. Cami kapısının iki kanadı da masif olup yıkılışına kadar bozulmadan orijinal olarak kalmıştır. 1643’te yapılan Musa Paşa’nın camisi tamamen bu taştan yapılmıştır. Avluda başlıksız dört direk üstünde. II. Taşında yazı yoktur. F. Daha önce burada şu ifadenin de yer aldığı söylenmektedir: “Su çok. Yeşil taş halk arasında su taşı olarak bilinmektedir. Yazıların parçaları ve bazı bölümleri yok edilmiş. birinde de topuz resmi bulunmaktadır. Dünya Savaşı’ndan sonra Devlet Koruma Kurumu tarafından tamir edilmiştir. kitab. Selim devrinde tamir gören 140 caminin tam olarak ne zaman yıkıldığı bilinmemektedir (bk. Yugoslavya . Çok eskimiş olmalarına rağmen demirler oksitlenmemiştir. Kubbenin ahşap örtüsü çıkarılıp daha önceki kurşunlu örtüsü tekrar yerine konmuştur. Sultan Selim Camii. Derinliği 4 metredir. II. 47 . II. sadece “Allah Teâlâ” ve “mübarek” kelimeleri durmaktadır. 1906’da bir kere tamir görmüştür. 106. Ağırlık kuleleri betondan yapılmış ve ahşap pencerenin kanatları yenilenmiştir. Knejina Camii’nin mihrabının alt sırası mükemmel stalaktitli yaşmak. 139 ‫ﺮ واﻟﺒﺮآﺎت‬ ّ ‫ﺻﺎﺣﺐ اﻟﺨﻴﺮات واﻟﺤﺴﻨﺎت ﺟﺎﻣﻌﺎﻟﺒ‬ ٩٥٥ ‫ّﻠﻄﺎن اﻟﻐﺎزى ﺳﻠﻴﻢ ﺧﺎن ﺳـﻨﻪ‬ ‫اﻟﺴ‬ ‫ّﻪ‬ ‫ّﺮ هﺬا اﻟﻤﺴﺠﺪ اﻟﺸﺮﻳﻒ ﺑﺎﻣﺤﺎﻧﺔ رﺣﻞ اﻻﺳﻼﻣﻴ‬ ‫ﻌﻤ‬ ُ‫ﻓ‬ َ ١٣٢٢ ‫واﻟﻮﻗﻒ ﻓىﺴـﻨﻪ‬ Sahibü’'l-hayrât ve'l-hasenât câmi‘u'l-birri ve'l-berekât es-sultân el Gâzî Selîm Hân. Avrupa’da Osmanli Mimari Eserleri. Kitab. Ekrem Hakki Ayverdi. Caminin yanındaki mezarlıkta XV ve XVI. Aynı zamanda pencere söveleri de bu taştan yapılmıştır. Caminin karşısından Knejak nehri geçmekte. 208. Taçkapının kemeri iki değişik beyaz ve yeşil taştan yapılmıştır.

Caminin 5 km.2. Mehmed Mujezinović. Osmanlı Kotor.16. F. Halk arasındaki bir söylentiye göre. 3. yüzyılın ortalarında betondan yapılan minare. 10.3. Onun hemen karşısına yeni bir cami yapıldı. caminin sağında yıkık bir vaziyettedir (bk. eski Kotor Kalesi’nin izleri mevcuttur. Kotor Varoş’ta Fâtih Sultan Mehmed. F. Islamska Epigrafika Bosne i Hercegovine. burada bir dua programı yapılmaktadır. Türbenin kimin tarafından ve ne zaman yapıldığı bilinmemektedir. Vraniçi camileri mevcuttur. Kotor Varoş Vrbanya nehri üzerinde. eski Gornya Varoş Camii yıkılmıştı. 1 Aralık 1918 tarihinden itibaren burası SırpHırvat-Sloven Krallığı’na. Dünya Savaşı başlamadan önce. Şiprage. cami üç defa yapılmış ve her seferinde de kale duvarlarının üstünden aşağı yıkılmıştır. Veçiçi. Sarajevo 1982. 141 Çarşı Camii Kotor Varoş’un bir tepesinde. ancak Sırplar mihrabın içine haç işareti kazımışlardır (bk. ötesinde ahşaptan yapılmış küçük bir türbe vardır. caminin yakınında bulunan evler hıristiyanlara aittir. kimin tarafından ve ne zaman yapıldığı bilinmeyen ahşap minareli küçük bir camidir. Her yıl mayıs ayının ikinci haftasının ortasında. Çarşı (Donyavaroş) ve Gorniavaroş olmak üzere üç cami vardır. Şehrin dış kısmında ise Hanifiçi. Hırvçani. yan tarafları iki sıra üçer pencere ile aydınlatılmıştır (bk. Caminin etrafı çok bakımsız olduğundan. 1945’ten sonra da Yugoslavya’ya bağlanmıştır. s. Osmanlılar 1519 yılında fethedip Kotor şehrine yerleşmişlerdir. Daha önce ahşap iken XX. 48 . Günümüzde. Son cemaat yeri betondan yapılan caminin mihrabı taştan ve orijinaldir. Küçük ve basit olarak inşa edilen caminin duvarları taş ve pencere kenarları tuğladan yapılmıştır (bk. 7. Slatina ve Varoş mahalleleri vardır. 143 İbid. Kotor Varoş adı ilk defa 1889 yılında Avusturya hâkimiyetinde iken anılmaktadır. Preporod br. 1992-95 savaşından sonra Kotorlu Boşnaklar’ın bir kısmı buraya geri dönmüşler ve ancak bir cami yapılabilmişlerdir. Halktan şifahî olarak edinilen bilgilere göre burada üç şehit kardeş yatmaktadır. Şehrin büyümesiyle birlikte Kotor Varoş olarak anılmaya başlamıştır. KOTOR VAROŞ ve FÂTİH SULTAN MEHMED CAMİİ 3. geriye sadece duvarlar kalmıştır. Gornya Varoş Cami II. Caminin çevresinde bulunan kabristandaki mezar taşlarının birçoğu yenidir. Fâtih Sultan Mehmed Camii Eski Fâtih Sultan Mehmed Camii Kotor’da yer almaktadır. F. 143 141 142 Salih Smajlović. resim almakta oldukça zorluk çektik. Sarajevo 1985. Knjiga III. Cami tepede ve eski Kotor şehrinin olduğu yerdedir. 33.16. 32. s. Gariçi. “Odbor IZ-e Kotor Varoš”. 1992-1995 savaşında cami Sırplar tarafından tamamen yakılmış. Caminin üst tarafında.65).1. eski ve oldukça stratejik bir yerleşim yeridir. 62). Hadrovçi. 142 Cami 1992-1995 savaşında Sırplar tarafından tamamen yıkılmıştır. 66). daha sonra da Varoş meydana gelmiştir. Çepak. 63-64). Kıble duvarında iki sıra ikişer. Vırbyanaçı. Şehrin Katolik Kotor. F. s. Bir savaşta aynı anda şehit oldukları söyleniyor.16. Ravne.

Kitâbe olmadığı için de yapılış tarihi kesin olarak bilinmemektedir.Kapının üstünde taşa hakkedilmiş birkaç tane farklı tarih yazılıdır. Caminin çevresinde mezarlık yoktur. herhalde tamirat yıllarını göstermektedir. 1248 (1832) ve 1366 (1946 / 1947) yılları. 49 .

1656 müslüman nüfus ve bir Katolik aile vardı. H.17. Birinci genişletme Sultan Ahmed zamanında yapılmıştır. Boriçevac. Şehir Türkler zamanında onarılıp genişletilmiştir. Ortodoks kilisesi (inşası 1892) ve ilkokul (açılışı 1880) belli başlı yapılardır. Ancak Petrovac Kotor ve çevresinde (Ostrovica. onun karşısında da çok eskiden kalan Ostrovica surları bulunmaktadır. Oraşac şehri. Bu küçük şehir üzerinde dört kapı ve Doğu Horiça ile Batı Çemaloviça tabyaları vardır. Sarajevo 1935. Kulenvakfı Bihaç’ın 40 km. 144 Osmanlılar buraları 1523 yılında fethettikten sonra. Katolikler ise azınlıktaydı. birbirine çok yakın tepelerin bulunduğu bir kanyon içinde kurulmuştur.1. yükseklikte Una nehri çıkışında. 1893 yılında Avusturyalılar şehre girince duvarları ve köprünün iki tarafında bulunan binaları yıktılar. Hamdija Kreševljaković. Kulenvakfı’nın tarihi hakkında ayrıntılı bilgiye sahip değiliz. Pırkosi ve diğerleri) ortaya çıkarılan bronz ve demir eşyaların çok eski zamanlardan kaldığı tespit edilmiştir. Kulenvakfı’ndaki camiler onun ismiyle anılmaktadır. Çoğunluğu müslüman olan Ostravica köyünün bir camisi ve mescidi vardır. Kulenvakfı halkı. Esas yerleşim XVII. s. Una nehrinin güney tarafı insan eliyle kazılmış bir kanal görünümündedir. “Starine iz okoline Bosanskog Petrovca”. Şehir küçük bir yerde kurulmuş olmasına rağmen. “U” şeklindeki tabya ve şehrin diğer bölümünü de Sultan Ahmed yaptırmıştır. Osman Haraççı Bey Vakfı. Şehir duvarlarla çevrilmiştir. ''Kulen-Vakuf''. günümüzde duvarların izlerine rastlanmaktadır. yüzyılın başına rastlamaktadır. uzunluğu 117 m. Ancak camilerin hangi Sultan Ahmed zamanında yapıldığı bilinmemektedir. genişliği 83 m. çarşısı ve ticarî hayatıyla canlılık göstermektedir. güneyinde denizden 305 m. 145 Burada Ortodokslar çoğunlukta. Bununla birlikte III. Cami önündeki küçük köprü de tıpkı kale girişindeki köprü gibi kaldırılıp indirilebiliyordu. Çovka ve Prkosi üzerinde kaleler yapmışlardır.3. yüzyılın sonu ile XVIII. Oraşac. Kulenvakfı’nı kurmuşlar Havala Kale. Sarajevo 1902. 50 . Şehre ilk gelen Cugumoviç ailesinin olduğu bilinmektedir. Bugünkü büyük köprü eskiden de aynı yerdeydi. Una nehrinin sağında Havala tepesinin üzerinde aynı ismi taşıyan surlar yapılmış. olan duvarların ne zaman yapıldığı bilinmemektedir. s. 144 145 Vejsil Ćurčić. Köyün üst kısmında eski Ostrovica şehrinin. 116. KULENVAKFI ve SULTAN AHMED CAMİİ 3. Eskiden köprünün iki tarafında direkler üzerinde dükkân ve evler vardı. Nehirler üzerinde çok sayıda değirmen kurulmuştur. Sultan Ahmed Camii ve Mektebi. Türkler Lika’yı kaybedince buraya yerleşmeye başlamışlardır. Narodna Uzdanica. 229-255. Bulgular şehrin Roma zamanında da boş olmadığını göstermektedir.17. Sultan Ahmed zamanında (1703-1730) yapıldığı tahmin edilmektedir. IV 1936. Yuvarlak kalenin tabya ve baş duvarını Ugaritler inşa etmişlerdir. 1935’te Kulenvakfı’nda 261 hane. Glasnik zemaljskog muzeja. Kulenvakfı Bosna’nın en güzel şehirlerinden biridir. Şehir surlarının kalıntıları günümüzde de mevcut olup 1885 yılında yapılan çelik köprü de halen ayaktadır.

Türkçe kaynaklarda XVII. yüzyılda Kulenvakfı’nın adı Cisrikebîr olarak geçmektedir. 1791 yılına ait bir defterde de sınır kalelerinin isimleri Ostrovica, Havala, Oraşac, Palanka, Çovka ve Cisrikebîr olarak anılmaktadır. Aynı yıla kadar Mahmud Paşa Kulenoviç palankası olarak da bilinen bu yerde Mahmud Paşa bir cami inşa etmiş ve büyük bir vakfıyeyi camiye bağışlamıştır. Kadı defterlerinde Cisrikebîr’in Bosna paşalığına, Klis sancağı ve Novosel kadılığına bağlı olduğu anlaşılmaktadır. 146 1836 senesinden itibaren Kulenvakfı’nda müsellim ve kadı oturmaya başlamıştır. İlk müsellim olan Süleyman Bey’i görevden alan Latas Ömer Paşa, iş başına geldikten sonra Kulenvakfı Novosel nahiyesinin en önemli şehri haline gelmiş ve 1867 senesine kadar da öyle kalmıştır. 1867’de yönetim Petrovac şehrine geçmiş ve Kulenvakfı ikinci planda kalmıştır. 16 Haziran 1903 tarihinde Kulenvakfı’nda, gece yarısından sonra büyük bir yangın çıkmış, çarşıyla birlikte doksan altı binanın tamamı yanmıştır. Cami de büyük zarar görmüş ve daha sonra onarılmıştır. Anlatıldığına göre vakıfta 136 yıl önce de buna benzer bir yangın meydana gelmiştir. Birkaç defa da Una nehrinin suları altında kalmıştır. Bir vakıf sözünde‚ vakfın sonunun yangın veya selden geleceği ifade edilir. Vakıf halkının misafir severliği, tatlı dili gibi özelliklerinin yanı sıra eğitim seviyelerin yüksekliği mesel gibi anlatılmaktadır. Burada çok sayıda âlim ve aydın yetişmiştir. Kulenvakfı’ndan günümüze yangın ve savaşlar yüzünden epigrafik hiçbir eser kalmamıştır. Son savaş (1992-1995) öncesinde Sultan Ahmed Camii’nde 1838 yılından kalma bir kitâbe vardır. Burada daha önce Mahmud Paşa Kulenoviç Camii vardı. Çok sayıdaki mezardan Havala Dizdarı İsmâil Bey Kulonoviç Türbesi de yok olmuştur. 1992-1995 savaşında Kulenvakfı çok büyük zarar görmüş, birçok tarihî eser yok edilmiştir. Buradan sürülen insanlar, savaştan sonra tekrar dönüp kendi evleriyle birlikte tarihî yerleri tamir veya yeniden inşa etmişlerdir. 3.17.2. Sultan Ahmed Camii Muhtemelen Sultan III. Ahmed (1703-1730) zamanında yapılmıştır. Değişik bir mimari yapısı vardır. Altında dükkân ve dört taraflı geçişler mevcuttur. Camiye taştan yapılmış bir merdivenle çıkılmaktadır. Yerleşim alanı 12 x 17 metredir. Kendisiyle görüştüğüm müezzin Muyo Hasanagiç, caminin yakın tarihte beş defa yıkıldığını anlattı. Beşinci onarım aynı stil ve ölçüde yapılmıştır. II. Dünya Savaşı’nda harabeye dönen caminin, savaştan sonra duvarları tuğla ile inşa edilmiştir. 1992-1995 savaşında cami tekrar yıkılmıştır. Savaştan sonra duvarlar tuğla ve giriş kısmındaki merdiven de betondan yapılmıştır (bk. F. 67). Caminin ön tarafını altlı üstlü iki sıra ikişer pencere, yan tarafını da iki sıra üçer pencere aydınlatmaktadır (bk. F. 68-69). Caminin içinde iki sıra ikişer direk mevcuttur. Mihrap cami inşasında kullanılan tuğladan yapılmıştır. Minber halen yapılmamıştır. Alt kısmında eskiden olduğu gibi altı adet dükkân bulunmaktadır. Caminin yeri vakfın bulunduğu eski yerin tam merkezinde olup etrafında herhangi bir duvar veya mezarlık yoktur. Alt kısmındaki geçitte bulunan taşta, Franyo Yosib zamanında tamir gördüğüne dair bir kitâbe mevcuttur. Kitâbede şöyle deniyor:

146

St. Novaković, ''Hadži Kalfa ili Ćatib Ćelebija'', Spomenik srpske kraljevske akademije XVIII stoljeća, s. 84.

51

‫هﺮﺳﻚ ﺗﺤﺖ ﻟﻮاى ﻋﻠﻮﺷﺎﻧﻚ ﺷﻮآﺘﻠﻮ وﻗﺪرﺗﻠﻮ‬ ‫ﻓﺮاﻧﺲ ﻳﻮزف اول ﺣﻀﺮﺗﻠﺮﻳﻨﻦ ﻣﻠﻮآﺎﻧﻪ ﻟﺮﻧﺪﻩ‬ ‫ﻓﻰ ﺗﻠﻚ اﻟﺴﻨﻪ ﺑﻨﺎو ﺧﺘﺎم اوﻟﺪى‬
Hersek taht-ı livâ-yı ulüvv-i şânın şevketlü ve kudretlü Franz Yozif-i evvel hazretlerinin mülûkânelerinde fî tilke’s- sene binâ ve hitâm oldu

Caminin müezzinlik görevini 150 seneden fazla Çehiç ailesi yerine getirmiştir. 147 1935’te müezzin olan Mahmud Çehiç kırk sekiz yıl bu camide görev yapmıştır. Ondan önce amcası Hasan on beş, babası Began on beş, dedesi Mahmud otuz yıl; büyükbabası aynı görevi sürdürürken Ostravica’yı almak için Hasan Ağa Pekçi saldırısında şehid oldu. Günümüzde imamlık görevini İzzet Efendi Rekanoviç yürütmektedir. Girişteki taş üstünde duran 1,15 x 0,70 m. ebadındaki kitâbe 1992-1995 savaşına kadar yerindeydi. Cami ile birlikte kitâbe de savaşta yok edildi. Kitâbe Türkçe manzum olarak yirmi dört beyit halinde celî sülüs hatla yazılmış olduğunu Mehmed Mujezinoviç aynen şöyle tesbit edebilmiştir. 148
Hısn-i cisr-i kebîri cevher olan câmi‘-i zîbâ Merhum Sultan Ahmed Han eser ve kıla müceddeden binâ Nîce sâl eyyâm-ı devrine olunup evkâf-ı heme edâ On yedi tarihinde ihrâkdan ahşâb binâsı olunmuş fedâ Bu sâl çâk-ber dîvâr ile minâresi durub harâb Ehl-i muharremden olundu ...... ecr-i .... Bu sâl-i ferah efzâda istirhâb olunub geldi cevab Ta‘mîr ve ihyâsına olundu irâde-i seniyye mürâb Devletlü Vecihi Muhammed Paşa’dan oldu ihsân-ı hâcât Fettâh-ı mutlak-ı âl-i cenâb müyesser kıldı bu hayr-ı hasenât

‫ﺣﺼــﻦ ﺟﺴــﺮ آﺒﻴﺮى ﺟﻮهﺮاوﻻن ﺟﺎﻣﻊ زﻳﺒﺎ‬ ‫ﻣﺮﺣﻮم ﺳﻠﻄﺎن اﺣﻤﺪ ﺧﺎن اﺛﺮ وﻗﻴﻠﻪ ﻣﺠﺪداﺑﻨﺎ‬ ‫ﻧﻴﺠﻪ ﺳﺎل اﻳﺎم دروﻧﻪ اوﻟﻨـﻮب اوﻗﺎف ﺧﻤﻪ ادا‬ ‫اوﻧﻴﺪى ﺗﺎرﻳﺨﻨﺪﻩ اﺧﺮاﻗﺪن اﺣﺸﺎب ﺑﻨﺎﺳﻲ اوﻟﻤﺶ‬ ‫ﻓﺪا‬ ‫ﺑﻮ ﺳﺎل ﭼﺎآﺒﺮدﻳﻮار اﻳﻠﻪ ﻣﻨﺎرﺳﻲ دورب ﺧﺮاب‬ ‫اﺟﺮاوﻧﻮ‬ ‫اهﻞ ﻣﺤﺮﻣﺪﻩ اﻟﻨﺪى‬ ‫ﺑﻮ ﺳﺎل ﻓﺮح اﻓﺰادﻩ اﺳﺘﺮﺣﺎب اوﻟﻨﻮب آﻠﺪى‬ ‫ﺟﻮاب‬ ‫ﺗﻌﻤﻴﺮ واﺣﻴﺎﺳﻨﻪ اوﻟﻨﺪى ارادۀ ﺴﻨﻴﮥ ﻣﺮاب‬ ‫دوﻟﺘﻠﻮ وﺟﻴﻬﻰ ﻣﺤﻤﺪ ﭘﺎﺷﺎدن اوﻟﺪىﺎﺣﺴﺎن‬

147 148

Hamdija Kreševljaković, Kulen Vakuf-Narodna Uzdanica IV 1936, Sarajevo 1935, s. 137. Mehmed Mujezinović, Islamska Epigrafika Bosne i Hercegovine, Knjiga III, Sarajevo 1982, s. 92.

52

Câmi‘-i latîfde oluna Hak envâ‘-ı ibâdât, tâ‘ât Zât-i pâkine her gün yazılır sevâb-ı bîgâyât Bihamdi’llâh ber vech-i sühûlet oldu binâsı tekmîl Vücûd-ı mes‘ûduna mübârek olsun bu sevâb-ı cemîl Dediler kim bulunmuş hîn-i binâda müslim ile kâdî Safha-i tâşa isimleri kaydolsun ola Hak râzı Bevvâbînden Mûsâ Ağa ..... el-Hâc İhyâsına oldu sebeb hem etdi güzel himmet-i âlî Dahî kâdî-yi beled şerây oldu Ahmed Nazîf Yevm-i cezâda cümle ile görsün rahmeti ez Rabbi'l-Latîf Hem tarihine kalb yümn bakıla ey tekmîl Nazîf’den geldi nidâ oldu câmi‘ ra‘nâ Mâşâallâh sene 1254

‫ﺟﺎﻣﻊ ﻟﻄﻴﻔﺪﻩ اوﻟﻨﻪ ﺣﻖ اﻧﻮاع ﻋﺒﺎدات ﻃﺎﻋﺎت‬ ‫ذات ﭘﺎآﻨﻪ هﺮ آﻮن ﻳﺎزﻳﻠﻮر ﺛﻮاب ﺑﻴﻐﺎﻳﺎت‬ ‫ﻣﺤﻤﺪاﷲ ﺑﺮوﺟﻪ ﺳﻬﻮﻟﺖ اوﻟﺪى ﺑﻨﺎﺳﻰ ﺗﻜﻤﻴﻞ‬ ‫وﺟﻮد ﻣﺴﻌﻮدﻳﻨﻪ ﻣﺒﺎرك اوﻟﺴﻮن ﺑﻮ ﺛﻮاب ﺟﻤﻴﻞ‬ ‫دﻳﺪﻳﻠﺮ آﻢ ﺑﻮ ﻟﻨﻤﺶ ﺣﻴﻦ ﺑﻨﺎدﻩ ﻣﺴﻠﻢ اﻳﻠﻪ ﻗﺎض‬ ‫ﺻﻔﺣﮥ ﻃﺎﺷﻪ اﺳﻤﻠﺮى ﻗﻴﻞ اوﻟﺴﻮن اوﻟﻪ ﺣﻖ راﺿﻰ‬ ‫اﻟﺤﺎج‬ ‫ﺑﻮاﺑﻴﻦ دن ﻣﻮﺳﻰ اﻏﺎ‬ ‫اﺣﻴﺎ ﺳﻨﻪ او ﻟﺪى ﺳﺒﺐ هﻢ اﻳﺘﺪى آﻮزل هﻤﺖ ﻋﺎﻟﻰ‬ ‫اﺣﻤﺪ‬ ‫دﺧﻰ ﻗﺎﺿﻰ ﺑﻠﺪﺷﺮاى اوﻟﺪى‬ ‫ﻧﻈﻴﻒ‬ ‫ﻳﻮم ﺟﺰادﻩ ﺟﻤﻠﻪ اﻳﻠﻪ آﻮرﺳﻮن رﺣﻤﺘﻰ ازرب‬ ‫اﻟﻠﻄﻴﻒ‬ ‫هﻢ ﺗﺎرﻳﺨﻨﻪ ﻗﻠﺐ ﻳﻤﻦ ﺑﺎﻗﻴﻠﻪ اى ﺗﻜﻤﻴﻞ‬ ‫ﻧﻈﻴﻔﺪن آﻠﺪى ﻧﺪا اوﻟﺪى ﺟﺎ ﻣﻊ رﻋﻨﺎ‬

53

Beograd 1940. Safvet-beg Bašagić. 1929’da merkezi Split (Dalmaçya) olan Primorje eyaletine bağlandı. Sarajevo 1901. s. Avusturya işgali arefesinde de işgale direnmek isteyenlerle. mostarski muftija od 1857 do 1878 i okupacija Mostara. Bosanski pašaluk. 54 . eğitim ve siyaset merkezi olarak ön plana çıkmıştır. 250. 1802-1814 yılları arasında mahallî güçlerin hâkimiyet alanı için mücadelelere sahne olmuştur. 481. 29. 2005. s. Mostar dün olduğu gibi bugün de Saraybosna ile Ploçe arasındaki hayatî bağlantıyı sağlamaktadır. Roma devrindeki Hum Devleti’nin bir parçası idi. yüzyılın sonunda Hersek bölgesini fethettikten sonra. s. 1440’ta Saint Sava Dukası Stefan Vukçiç Kosaça (Stefan Vukčić Kosača) tarafından kurulmuştur.3. Hersek’in merkezi Blagaj’ın yerini Mostar alınca burası bir askerî ve ticarî merkez olmuştur. Mostar Bosna-Hersek’in başşehri Saraybosna’nın (Sarajevo) 162 km.18. s. XXX. kültür. 105. Mostar’da yerleşim daha da yoğunlaşmıştır. 23. CLXXXII.18. İstanbul. 296. yükseklikte. 149 Neretva nehrinin sol kıyısında. bu işgale taraftar olanlar arasında kanlı iç çatışmalar yaşanmıştır. Mostar. Sarajevo 1959. VI. Buraya Mostići. Karabeg. Neticede şehir 1878’de direnişsiz olarak Avusturya’nın eline geçmiştir. Glas SKA. güneybatısında deniz seviyesinden 59 m. Hum tepesi ile Velej dağının arasında kalan Neretva nehrinin iki tarafında yer almaktadır. 151 Evliya Çelebi de Mostar’ın “köprülü şehir” mânasına geldiğini belirtir. Şehrin şimdi bulunduğu yer. 150 Mostar. 153 Buranın ilk defa 1469’da Mostar adıyla anıldığına şahit oluyoruz. Avusturya-Macaristan idaresinin sona ermesinin ardından kurulan. s. Saraybosna’yı Adriya denizi kıyısına bağlayan önemli yol üzerinde. s. Zagreb 1882. 153 Dr.1. Sarajevo 1944. MOSTAR ve YAVUZ SULTAN SELİM MESCİDİ 3. 184. 154 Kaynaklarda Mostar Nahi veya Köprühisarı olarak kaydedilmektedir. 149 150 Vjekoslav Klajić. Mihajlo Dinić. 154 Hazim Šabanović. Boşnakça ve diğer Slav dillerinde “köprü” anlamına gelmektedir (most: köprü). 155 Tarihte geçirdiği sel ve yangın gibi âfetlerin dışında. 151 Ibid. “Zemlje hercega Svetoga Save”. Mostar 1522–1530 yılları arasında geçici olarak Hersek sancağının merkezi idi. 152 Hum bölgesi XV. 155 Dr. yüzyılın ortalarından itibaren Hersek adıyla anılmaya başlamıştır. Mostar ve daha doğru olarak Mostari (köprücüler) denilmiştir. eski ahşap ve zincirli köprü etrafında kurulan Mostar. Osmanlılar döneminde Hersek bölgesi değişik zamanlarda ticaret. 156 Mostar. Mustafa Sidki ef. Muhamed Aruçi. Bosna-Hersek’in Saraybosna’dan sonra ikinci önemli şehri olan Mostar’ın tarihi çok eskilere gitmez. Seyahatnâme. DİA. 142. Kratka uputa u prošlost Bosne i Hercegovine. 295-296. Osmanlılar XV. 152 Evliya Çelebi. Mostar’ın Türkler’in eline geçişi muhtemelen Bosna sancak beyi İsa İshakoviç eliyle 1468’de gerçekleşmiştir. Povijest Bosne. s. 156 Hivzija Hasandedić. önceleri Sırp-Hırvat-Sloven Krallığı ve daha sonra Krallık Yugoslavyası adıyla bilinen devletin toprakları içinde yer aldı.

üzeri kiremit örtülü 3040 kadar kâgir evden söz etmektedir. Günümüzde bütün camiler tamir edilmiş durumdadır. kültür ve ticaret merkezi inşa ederek şehrin gelişmesine öncülük etmişlerdir. 3. yüzyılda yaşamıştır.II.18. köprü. dârülkurrâ ve dârülhadîsten oluşan birer külliye idi. Ali Havâce. on dokuz su değirmeni. Hâfız Havâce. Keyvan Kâhya Camii ve Medresesi (960/1533). Tabakhâne. Seyahatnâme. Mostar müftüsü Seyyid Efendiya Smaykiç’in büyük özverisiyle tamamlanmıştır. beyaz taş üzerine celî sülüs hatla hakkedilmiş kitâbesi bu örneklerden biridir.2. Mostar’ın günümüze ulaşan tarihî eserleri arasında özellikle Mostar Köprüsü (15571566). Ancak bu sıralarda şehrin fizikî açıdan gelişmiş olduğu da bir gerçektir. Köse Yahyâ Hoca. Dünya Savaşı döneminde (1941-1945) Almanya ve İtalya’nın iş birlikçisi olarak kurulan Bağımsız Hırvatistan Devleti’ne dahil oldu ve Hırvat unsurunun etkisi altında kaldı. Nasuh Ağa Camii (XVI. Pek çok vakıf kurmuş olan Mehmed Karagöz Bey. 1992–1995’te Sırp ve Hırvatlar’la müslümanlar arasında yapılan savaşta şehir düşmemiş fakat harap olmuştur. Mostar’ın XVII. Yavuz Sultan Selim Mescidi Neretva nehri kenarında. eski köprü yanına. VI. 483-486. Koski Mehmed Paşa Camii ve Medresesi (1026/1617). Hacı Ahmed Lakişiç. 157 Evliya Çelebi. Yavuz Sultan Selim Mescidi (1512-1520) mimari bakımdan önemli eserlerdir. Ev sayısı hakkında verdiği rakam abartılıdır. Mostar altın çağını XVI. kırk beş cami ve mescid. Fâtıma Kadın. yüzyıldaki iktisadî durumu hakkında bilgi verirken. Mostar’da birçok âlim ve siyaset adamı yetişmiştir. iki hamam ve medreseler bulunmaktadır. Bunlardan yirmi ikisi kurucularının adıyla anılan camiler etrafında oluşmuştur: Karagöz Bey. Kâhya Mehmed. Eski camilerin aslına uygun olarak restore edilmesi veya yeniden yapılması. 157 Fransız seyyah Paullet. medrese. Sevri Hasan. Bu savaşın ardından kurulan Tito Yugoslavyası devrinde (1945-1990) altı cumhuriyetten biri olan Bosna-Hersek Sosyalist Cumhuriyeti içinde Hersek bölgesine ait bir idarî birimin merkezi haline getirildi. Karagöz Bey Camii ve Medresesi (965/1558). Rûznâmeçeci İbrâhim Efendi. Nezir Ağa. İbrâhim Ağa Şariç. Keyvan Kâhya. Hüseyin Hoca. Mostar’daki tarihî eserlerin kitâbelerinin yerli hattat ve sanatkârlar tarafından yazıldığı ve işlendiği çeşitli kaynaklarda belirtilmektedir. Mostar’ın Neretva nehrinin sol kıyısında çarşı. Hacı Memi. Karagöz Bey Camii’nin. Hacı Bâlî. Derviş Paşa Bayezidagiç. Yavuz Sultan Selim zamanında (15121520) sultan adına bir mescid inşa edilmiştir. 350 dükkân. Derviş Paşa Bayezidagiç Mostar’da yaşamış. Çok tamir gördüğü için ilk hali kaybolan mescidin nasıl bir yapı özelliğine sahip olduğu tam olarak bilinmemektedir. Camilerin çoğu mektep. kaygan taştan yapılmış. 55 . şehirde elli üç mahalle. Osmanlı döneminden günümüze gelen en eski kadı siciline göre Mostar şehri yirmi dört mahalleden oluşmaktaydı. Nasuh Ağa Vuçyakoviç. yüzyılın ortaları). Koski Mehmed Paşa. Nasuh Ağa Vuçyakoviça. Mostar’ı 1074 (1664) yazında ziyaret ettğinde çok sıcak bulan Evliya Çelebi. birçok cami. Tere Yahyâ ve Kotla camileridir. Mostar Kalesi. Camilerin tamamına yakını yıkılmış veya harabeye dönmüştür. otuz yedi camisinin bulunduğunu kaydeder. tabakhâne. Sinan Paşa.

7): Bi emr câmi‘ yapıldı Sultân Yavuz Selîm Hân hayrat[ı]nâ harâb iken el-hâc Muhammed mu‘ammer eyledi sâhib-i hayrâtın himmeti ilâ yevmi'd-deverân meşkurâ lehû sene 1300 Çatılı olan mescidin iç ölçüleri pek küçüktür (kapıdan mihraba 8. Sultan Süleyman tarafından yaptırıldığını bildirmektedir. Bu âdeti. Hrasna müezzin için. 158 1593 senesinde Derviş Paşa vakfiyesinde. 1992’deki savaş başlamadan önce kitâbe tekrar mescide kondu. 162 AVPM. Dobrç onluğu imam için. Çünkü köprünün güney tarafındaki özel bir taşın üzerinden ezan okunmaktaydı (bk. 161 13 Mayıs 1902’de Bosna hükümeti 75 959/1 yazısı ile 7500 kron para ayırarak Yavuz Sultan Selim Mescidi’ni projede olduğu gibi yeniden yapılacağı kararını almıştı. 77). II dopunjeno izdanje. 2004 yılında UNESCO önderliğinde aslına uygun olarak köprüyle birlikte tekrar yapılmıştır. s. Osmanlı zamanında mescidin tamiri devlet tarafından yapılmaktaydı.) Türkçe olarak taşa hakkedilmiş celî sülüs hattıyla aşağıdaki ibare yer almaktadır (bk. akt broj 258/1903. Gerçekten Mostar’da sultan adına yapılan tek cami idi. Dört Mostar köyünden gelen onluk geliri mescid görevlileri için kullanılıyordu. daha sonra Avusturya da devam ettirmiş ve ayrıca imama yıllık 270 forinta maaş vermiştir. F. 159 En son olarak 1882 tarihinde tamamen tamir edildiğini. Yeniden tamir edilmiş olan giriş kapısının üstündeki 1882 tarihli kitâbede (60 x 30 cm. Mostar 2005. 56 . 71).Pek çok kaynakta. Eski köprünün. Minber mihraba çok yakın ve ahşaptır (bk. 73). 64. f. 158 159 İbid.7 metredir). 1932’de kapanan mescid hâlâ ibadete açılamamıştır. Bunun için bir kenarı 8-10 m. senesinde mühendis Dragutin Kohle tarafından hazırlanmış ve Hersek Müzesi’nde bulunmaktadır. mescidin Yavuz Sultan Selim tarafından yaptırıldığı kaydedilirken sadece Evliya Çelebi. Bu kitâbe Hersek Müzesi’ndeydi. Fakat kitâbe de mescid de savaşta tamamen yok edildi.5 ve duvar kalınğı 0. giriş kapısındaki kitâbeden öğrenmekteyiz. sağ duvar tarafında 25 m. olan kare biçiminde bir tabana oturan‚ giriş üstünde üç kubbesi olan. F. 160 Hivzija Hasandedić. F. Kit. sultanın mescidi olarak kayıtlıdır. AVPM. Mihrap kıble duvarı içinde gömülüdür (bk. 73). 1992-1995 savaşında köprüyle beraber yıkılmış (bk. kubbeli bir cami yapılmak istendi. 1949’da yıktırılan Sinan Paşa Camii müstesna. uzun zaman bu mescidin minaresi olarak kullanıldığı bilinmektedir. Yavuz Sultan Selim Mescidi’nin bulunduğu yere 1902’de Avusturya hükümeti tarafından taş minareli. 160 Eski köprünün ve kulelerinin tabii bir parçası olan mescidin tarihî değeri ve önemi vardır. 161 Bu proje 1900.82. 162 Daha sonra bu proje uygulanmadı. mescid bugün için Hersek bölgesindeki tarihî eserlerin en eskisidir. Günümüzde mescid sanat ve kültürel etkinlikler için kullanılmaktadır (bk. Polog ferraş için ve Vihoviça kayyım içindi. genişliği ise 6. Ancak UNESCO köprünün üzerine ezan taşının konmasına müsaade etmemiştir. s. yükseklikte taş minaresi bulunan bir proje öngörülmüştü. 75). akt broj 268/1899. 465. F. Spomenici kulture turskog doba u Mostaru.

F. 74). Sol duvar ise sağır olup penceresi yoktur.Yine pek küçük olan müezzin mahfili. 1-2. 57 . Glasnik VIS-a. 72). “Sultan Selim Javuzov mesdžid u Mostaru”. 163 163 Hivzija Hasndedić. s. mescide girer girmez sağ tarafta ahşaptan ve merdivenli bir yükselti üzerindedir. Mescidin tavanı ve tabanı da aynı ahşap malzemeden yapılmıştır. Sarajevo 1963. 6062. Kamu Koruma Kurumu (Zavod za zaštitu spomenika kulture u Mostaru) tarafından takip edilmekte ve gerekli hizmetleri yapılmaktadır. Kıble duvarında bir tane mihrabın solunda bir tane de minberin sağında insan boyunu aşmayan pencere vardır (bk. nr. Aynı şekilde giriş kapısının sağ ve solunda birer tane ve sağ duvar üzerinde ise üç tane pencere bulunmaktadır (bk. Mostar’daki tarihî değer taşıyan mimari eserler. F.

nr.19. Julya Camii’ni cemaati dağıldığı için dâimî bir imama sahip değildi. hükümet nezdinde halkı temsil eder ve kadılık makamının da istişare heyetini oluştururlardı.47’sini de (214) diğer halklar oluşturmaktaydı. Sarajevo 1982.448 kişi yaşıyordu. Mehmed Mujezinović.19. Nevesinye. Nevesin Mostar şehir merkezine 36 km.95’ini (3313) Boşnaklar. % 1. Dünya Savaşı sırasında yıkılan ve Ramoviç Vakıf Camii olarak anılan dördüncü bir cami daha vardı. 13. bağ ve bahçeler içinde 1500 evin bulunduğunu kaydetmektedir. ''Preduzeta akcija za vraćanje džamija u vlasništvo Islamske zajednice''. 165 164 58 . altı mektep. 6. Meşhur Boşnak şairi Safvet Beg Başagiç de Nevesinlidir. Veli Ağa ve Kadı Sinan Efendi camilerinin bulunduğunu bildirmektedir. Ocak’ta da cuma namazı kılınıyordu. Islamska epigrafika BIH. Klyuna (Kljuna) ve Kruşevlyani (Kruševljani) camileri vardı. Bajro Perva. 1991 nüfus sayımına göre belediye sınırları içinde 14. Evliya Çelebi burada. 1992-1995 Sırp-Hırvat işgaline kadar Nevesin’de. geniş ve yeşilliklerle kaplı. 1186 (1772) yılında bu görevi açık arttırma ile bir yıllığına 354 kuruş karşılığında Abdullah Ağa Çelebiç devraldı. Birçok yapı. II. Bunlarının faaliyetinin ne zaman son bulduğu ve yapıların ne zaman yıkıldığı bilinmemektedir. Hazim Šabanović (Şabanoviç) ve Mehmed Mujezinović’e (Mujezinoviç) göre bu rakam abartılıdır. Preporod. iki medrese.711). Mostarlı hayır sever Rûznâmçeci İbrâhim Efendi’nin kardeşi Nevesinli Ali Kâfî Efendi.1. üç tekke. her yıl ihale yoluyla hizmeti kiraya verilen. Şehrin üzerinden Mostar. uzaklıkta bulunan Nevesin (Nevesinje. Her ne kadar dâimî imam bulunduracak kadar yeterli cemaate sahip olmasa da. Knjiga III.46’sını (210) Hırvatlar ve % 1. 165 Nevesin. Sarajevo 1985. Nevesinye). II. s. Onlar. Biyenya (Bijenja). Nüfusun % 74’ünü Sırplar (10. s. Velej (Velež) dağı eteklerinde kurulu ormanlarla kaplı dağlık bir yerleşim merkezidir. Osmanlı dönemindeki Nevesin hakkında ilk ayrıntılı bilgileri veren Evliya Çelebi. Dünya Savaşı’ndan önce çok farklı bir etnik yapıya sahip olan Nevesin’de Sırp olmayan halka büyük kıyım yapılmıştır. Mostarlılar için Nevesin bir mesire durumundadır. % 22. NEVESİN ve SULTAN BAYEZİD (II) CAMİİ 3.3. yörenin tanınmış simalarının kendi aralarında seçtikleri “âyan”lara da sahipti. Osmanlı döneminde Nevesin. Konjic (Konyits) ve Stolac (Ustulçe) istikametine doğru yol alınır. Gacko (Gatsko). 1992-1995 Sırp-Hırvat işgaline kadar Nevesin’de üç caminin yanı sıra. Nevesin. bir hamam. Sultan Bayezid Camii hareminin sol yanına dârülhadis ve dârülkurrâ yaptırmıştır. bir imaret. 164 Dördü müslüman ikisi hıristiyan altı mahallenin bulunduğu Nevesin’de bir cami. özellikle de mezar taşları yok edilmiştir. İklimi Hersek bölgesinin birçok yerine kıyasla daha serin. şimdi olduğu gibi eskiden de Hersek şartlarına göre tam bir ulemâ merkeziydi. bir de dârülkurrâ vardı. Sopilya (Sopilja). yaz sıcaklarında dinlenmek için çok elverişlidir. geniş bir han. 345. Sultan Bayezid. Julya (Žulja). dönemin posta hizmetini gören Menzilhâne’ye de sahipti.

yüksekliğindeki minaresi kesme taştan yapılmıştır. Ayrıca Klyune. posta. İbrâhim Efendi (1743). ''Genocid nad Bošnjacima Nevesinja’92''. Abdullah oğlu Muharrem Efendi (1877) ve Muharrem Efendi (1925) gibi imam-hatip ve vâizler görev yapmışlardır. Nevesin’de eski Yugoslavya Halk Ordusu (JNA) sadece askerî tesisleri değil. Bu adaptasyon çalışması sırasında giriş kapısının üzerindeki kitâbesi kaybolmuştur. Katolik kilisesi ile İslâm kültürüne ait dinî eserler. 79). F. Miloşeviç’in (Milošević) BosnaHersek’te yaptığı kıyımlar için de bir merkez olmuştur. Hacı Veliyyüddin Dugaliç. 1304 (1886) yılında birtakım adaptasyonların uygulandığını ve bu sırada minarenin inşa edildiğini öğreniyoruz. mahfil ve kürsüsünün olağan üstü sanatkârane bir biçimde yapıldığını kaydetmektedir. Gornya Biyenya (Gornja Bijenja). Şemseddin Sâmi. minber. 62-66. SNK. Nevesin’de birçok tarihî eser yıkılmıştır: Careva (Tsareva) Hünkâr. kubbesi kurşunla kaplıydı. s. okul ve fabrika gibi sivil kurumları da işgal etmiş. Sopilya. Sultan Bayezid Camii Nevesin’in batı kesiminde yer alan Sultan Bayezid Camii. yakın çevresine hâkim yüksekçe bir plato üzerinde kurulmuştur (bk. ayrıca Kolakoviç ailesi mensupları. Camide Hüseyin Efendi (1767). Sidžil mostarskog kadije (SMK). takriben 1770’li yıllarda Mehmed Efendi ile Derviş Çelebiç Efendi. Türkler tarafından yapılmış en eski ve en büyük camidir. 8. 166 167 168 Salko Šendro.. Bakraçuşa (Bakračuša) ve Rabina köylerindeki mektepler. Borovçiçi (Borovčići). 78. İstanbul 1899. Presjeka. Evliya Çelebi mihrap. Kruşevlyani. Donya Biyenya. Sırp olmayan aileler de evlerinden sürmüştür. Mostar 1996. s. Taş minaresiyle buraya gelen herkesin dikkatini çekmektedir. 167 Cami ilk inşa edildiğinde küçüktü. Abdullah Efendi (1770). Süleyman Efendi (1769). Giriş kapısı üzerindeki silik yazıyla yazılmış kitâbelerin birinden. Çuçkova (Čučkova) camileri. V-62. 9 i 10. Postolyani (Postoljani). Kruşevlyani. Sultan Bayezid Türk topraklarının birçok yerinde olduğu gibi Nevesin’de de eğitimle ilgili ve çeşitli sosyal amaçlı müesseseler kurmuştur. Evliya Çelebi’nin belirttiğine göre. Sâlih Hoca Bajgoriç (1769). Yukarıda zikredilen görevlilerin dışında Hünkâr mahallesinde (Carska mahala). Kabes. Tek taraflı ilân ettikleri Nevesin Sırp Belediyesi. Nisan 1991’de Hersek “Sırp Özerk Bölgesi”ne katılma kararı almıştır.. Lakat. imaret (aşevi) ve şadırvan gibi unsurlardan oluşmaktadır. 166 3. 1. Kamûsü’l-a‘lâm. nr.19. Ocak (Odžak) ve Julya köylerindeki camilerle Luka.Sırp Çetnikleri’nin merkezi durumundaki Nevesin. medrese. sofalardaki kubbeleri yıkmış ve kemer kubbelerinin benzerlerini yapmıştır. 168 Cami mektep. hayır sever ve dindar bir padişah olan ve bu yüzden “Velî” diye anılan II. Hersek bölgesinde.2. içerisinde altıgen kemer inşa etmiş. 1 i 107 b. Ömer Efendi (1770). Hruşta (Hrušta). II. Cami yepyeni bir çehreye bürünmüş ve daha büyük bir görünüm kazanmıştır. 1664 yılında Nevesin’i ziyaret eden Evliya Çelebi. caminin mütevellilerinden biri 986’da (1578) genişleterek. 59 . Bayezid (1481-1512) adına. sağlık ocağı. s. Hünkâr Medresesi’nin seçkin bir eğitim kurumu (dârüttahsîl) olduğunu belirtmektedir. Sağ duvarına bitişik vaziyette yaklaşık 20 m. Vâiz Efendi ile Sâlih Srebro Efendi’nin bu cami veya medreselerde görev ifa ettikleri kaydedilmektedir.

11. “Život dr. 1992-1995 savaşında Sultan Bayezid Camii yıkılmış ve yerinde hiçbir iz bırakılmamıştır (bk F. Vakıf sahibi. 80). 133. Avluda hicrî 1267’de vefat eden Dâvud Bey’in oğlu Lutfullah Bey Recepaşiç-Başagiç’in kabrini işaret eden bir mezar taşı vardı. 437. Sarajevo 1990. 1770 yılında Yûsuf Hoca adında bir zat. s. “Hünkârın mektebi” olarak da anılan mektep. 169 Medrese. Sarajevo 1934. halk arasında Baş Ağa diye anılan Dr. nr. 78). s. SNK. çarşıda birçok dükkânı akar bırakmış. 273. geliri temgid veya temcid (sabah ezanı sonrası minareden okunan bir dua) için tahsis edilmiş olan 4500 akçeyi bu caminin vakfına borçlanmıştır. Bu kişi. 169 170 171 Hivzija Hasandedić. 170 Caminin önünde. Hamdija Kreševljaković. hamam için olduğu gibi Yezdoş (Jezdoš) tatlı su kaynağından gelmektedir. Safvet Beg Başagiç’in dedesidir. güzel işlenmiş mezar taşları ve kitâbelerin bulunduğu küçük bir avlu yer alıyordu. 60 . imaret ve şadırvanın ne zaman yıkıldığı bilinmemektedir. fakat vakfedilen bu gayri menkullerle ilgili herhangi bir vakıfnâme tespit edilememiştir.Şadırvanın suyu. Şemsedin Sâmi. 19-21. s. bu külliyenin ihtiyaçlarının karşılanması için. Novi Behar. 171 Cami giriş kapısının üzerinde siyah mürekkeple beyaz badana üzerine aşağıdaki metin yer almaktadır: ‫ّﺢ ﻟﻨﺎ ﺧﻴﺮ اﻟﺒﺎب‬ ‫ّﺢ اﻻﺑﻮاب اﻓﺘ‬ ‫ﻳﺎﻣﻔﺘ‬ ‫ هﺠﺮﻳﻪ‬١٢٠٤ ‫ﺗﺎرﻳﺦ ﺳﻨﻪ‬ ‫ّواﻟﺸﺮف‬ ‫ﻣﻦ ﻟﻪ اﻟﻌﺰ‬ Yâ müfettiha'l-ebvâb iftah lenâ hayra'l-bâb Tarih sene 1204 hicriyye men lehu'l-‘izz ve'ş-şeref. Muslimanska baština u istočnoj Hercegovini. caminin yanında ayrı bir binada 1945’e kadar hizmet vermiştir (bk. F. Safvet-bega Bašagića”. s. Kamûs-ı Türkî. İstanbul 1900.

2’sini Yugoslavlar ve % 1. girişi üç ayrı taraftandır. Giriş kapısının üstünde bir âyet-i kerîme ve caminin adının yanı sıra yapılış tarihi yazılıdır. Kadir gecesinde mevlit programı bittikten sonra. 84). Köylerle beraber toplam 28. Taş ve tuğladan yapılan cami. ORAŞYE ve SULTAN ABDÜLAZİZ CAMİİ 3. Caminin haremi çok geniş olup.367 olan nüfusun. Oraşye Bosna-Hersek’in kuzeydoğusunun en uç noktasında. Ujiçeli Salih Bey’in oğlu İbrâhim Bey’in yazdığı (Şevval 1248) el yazması bir Kur’an-ı Kerim vardır. F. cemaat sakal-ı şerifi ziyaret etmektedir. Son cemaat yeri altı adet tuğladan yapılmış direkler üzerine oturtulmuş. Biogradlı Ahmed Zaim Bey’in kızı (isim okunmuyor 1878). Günümüzde çok bakımlı hale getirilen caminin mihrabı orijinaldir ve taştan yapılmıştır. Bunlar arasında. Caminin kıble duvarında iki sıra. Kasım Bey’in kızı Biogradlı Bayram Ağa’nın hanımı Hâlide Hanım (1878) ve Biogradlı Abdülkerim Ağa’nın oğlu Hacı İbrâhim Edhem Bey’in de (1878) mezarları vardır. Tavan yeni malzemelerle kapatılmış (köpük) durumdadır. Islamska epigrafika Bosne i Hercegovine. F. 167. s. Biogradlı Mustafa’nın oğlu Hacı Bekir Efendi (1870). Kıble duvarının önünde dört adet mezar vardır (bk.1. 85). 3. BosnaHersek’i Hırvatistan’a bağlamaktaydı.20. Mahfil biraz yüksekte ve altı adet masif direk üzerine oturtulmuştur (bk. Taştan yapılmış olan minare kalın ve tek şerefelidir (bk. % 6. Oraşye’de yerleşim 1830-1867 yılları arasında başladı. Minber.7’sini Boşnaklar. 82). % 15’ini Sırplar. Bosna’nın Yukarı ve Altı Aziziye (Bosanski Şamaç ve Oraşye) beldelerine yerleşmişlerdir. Şabaç. Buradan göç etmek zorunda kalan müslümanlar.3.1’ini de diğerleri oluşturuyordu. 61 . % 2. caminin sağ köşesinde ve sağlam bir vaziyettedir.20. Sultan Abdülaziz Camii 1863 yılında Sultan Abdülaziz adına şehrin merkezinde inşa edilmiştir. Köprü 2001 yılında tekrar yapılmıştır. caminin sol köşesinde ve minber kadar sağlamdır. Belgrad’dan getirilen mezarlar da bulunmaktadır. Kabirlerin mezar taşları mermerden yapılmıştır. Caminin yan duvarı. Peygamberimizin sakal-ı şerifi de burada korunmaktadır. müslümanları Ujiçe. Hırvatlar tarafından yıkılan Sava nehri üzerindeki Jupanya Köprüsü. 16 x 16 m. Biogradlı Abdülkerim Ağa’nın oğlu Bayram Bey (1869). 83). 1991 yılı itibariyle şehirde. Haremin sağ köşesinde imam lojmanı bulunmaktadır. Sokol ve Belgrad şehirlerden zor kullanarak çıkartmışlardır. Abdülaziz Camii’nde.20. iki sıra ve aynı orandaki üçer pencere ile aydınlatılmıştır. 1862-1867 yılları arasında Sırplar. ikişer pencere yer almaktadır. F. F. 172 Caminin etrafındaki mezarlıkta. Alttaki pencereler sivri kemerlidir. % 55’ini Boşnaklar’ın oluşturduğu 3400 nüfus yaşamaktaydı.2. Sava nehrinin kenarında yer almaktadır. iç ebadındadır (bk. Knjiga II. ayrıca kemerlerle bağlanmıştır. Ahşaptan yapılmış olan kürsü ise. Sarajevo 1977. % 75’ini Hırvatlar. 172 Mehmed Mujezinović.

21. Dünyada ilk demiryolu 1825’te İngiltere’de açılmış ve diğer Avrupa ülkelerine yayılmıştır. s. Dünya Savaşı’ndan sonra medrese yıkılmıştır. 176 Hasan Škapur. 1962. Priyedor çarşısında pek çok esnaf ticarethane açılmış ve 1873’te Priyedor kadılığında 280 dükkân. Prijedor ni Kozarac. Bosna-Hersek’i aldıktan sonra göçler daha da yoğunlaşmış ve şehirde yaşayan gayri müslimler sayısı çoğalmıştır. 173 Şehir. PRİYEDOR ve SULTAN MAHMUD (I) CAMİİ 3. yüzyılda yapılan reformlarla hıristiyanlar şehirlere göç etmeye başlamışlar. 1878’de Avusturya. XIX. Günümüzde Priyedor’da 94. Vijeku''. s. Masiften yapılmış Rüşdiye Medresesi bir katlı ve pencereleri binanın ön tarafına. dört tane de han bulunmaktaydı. çarşı camisinin girişine bakıyordu. Daha sonra gelenler Hacıpaşiç veya Paşiç soyadını almışlardır. ''Komunikacija u bosanskoj krajini u XIX. 173 174 Husref Hadžialagić. 176 Priyedor’da demiryolu inşasına oldukça erken başlandı. Priyedor Bosna-Hersek’in kuzeybatısında Sana ve Gomyenitsa nehirlerinin kıyısında tepecikler üstünde kurulu bir şehirdir. Osmanlı döneminde müslüman çoğunluk şehrin merkezinde. Oğlu İbrâhim ve torunu Mehmed beylerin kapetanlık görevi 1835’e kadar devam etmiştir. Kapetanija u BIH.1. 175 Hamdija Kreševljaković. 78. 175 1873’te Priyedor’da 1279 erkek ve 536 kız öğrencinin okuduğu yirmi dört mektep. Lika’da yaşayan müslümanlar buraya göç etmişler ve daha sonra oluşturulacak olan Priyedor şehrinin ilk kurucuları olmuşlardır. Belirtildiğine göre buraya göç esnasında ilk gelen Udbina ağası Hacı Paşo isimli zattır. Zbornik. Tepelerin üstündeki Kozara dağı aynı adı taşıyan Kozara ovasına inmektedir.21. XIX. 174 Priyedor.3. Hacıpaşiç’in oğlu Hacı Şâban Priyedor idaresi kurulduktan sonra kapetan adını almıştır. Viyana Kuşatması dönemine rastlayan 1683-1699 yılları arasında kurulmuştur. Şehrin bulunduğu yerde Lug ormanı vardı. ''Nekoliko podataka o Prijedoru i okolini''. Osmanlılar döneminde Balkanlar’da kurulan ilk demiryolu Banaluka-Priyedor-Dobrlyin güzergâhındaydı. yüzyılın ortasında da kadılık merkezi Priyedor’a taşınmıştır. kalanlar da Bogomiller’le beraber İslâmiyet’i kabul etmişlerdir. 188 erkek ve 141 kız öğrencinin okuduğu yedi hıristiyan okulu bulunmaktaydı. s. 62 . Deniz seviyesinden yüksekliği 135 m. Rijeka 2002. % 52’si köylerde). kuruluşundan itibaren 1699’a kadar Kostaynica kadılığına bağlı iken. hıristiyanlar köylerde yaşıyordu. 63/64. Sarajevo 1980.096 kişi yaşamaktadır (% 48’i şehirde. on beş mağaza ve depoların yanı sıra. I. olan şehrin yüzölçümü 834 km2’dir. Banja Luka 1964. Zbornik. Hıristiyanların çoğu burayı terketmiş. 176. 110.9-10Hasan Škapur. daha sonra kadılık merkezi Kozarac şehrine geçmiştir. s. Osmanlılar’dan önce burada hıristiyanlar ve Bogomiller yaşamaktaydı. Banja Luka 1962.

I.2. Girişindeki kitâbeden. Taşın üstündeki yazıda şu ifadeler yer almaktadır: ‫اﻟﻤﺮﺣﻮم‬ ‫اﻟﺤﺎج اﻏﺎن اﺑﻦ‬ ‫اﻟﺤﺎج ﻣﺤﺮم ﭼﺎﻳﻚ‬ ‫روح اﻳﭽﻮن اﻟﻔﺎﺗﺤﻪ‬ ١٢٨٢ ‫ﺳﻨﻪ‬ ‫ ﺐ‬١٥ ‫ﻔﻰ‬ ‫ﻋﻤﻞ ﺑﻬﻜﻪ ﻧﻰ ﻋﺜﻤﺎن‬ ‫زوﻟﻴﻜﻚ‬ el-Merhûm el-hâc Agân ibnü'l-hâc Muharrem Çâyîk ruhu için el-Fâtiha sene 1282 fi 15 (Rece)b ‘Amel-i Bihkenî Osmân Zulik İkinci mezar taşı ise Priyedor’un son idarecisi Mehmed Bey’in oğlu Hüseyin Bey Kapetanoviça aittir. Mezar taşlarının ikisinin üstünde.7) ve 2600 (% 2. mihrapta ise motifler vardır. Taşın üstünde Çelenka fes. Yugoslav 6371 (% 5. Mahmud veya şehir camisinin dışında on bir caminin yanı sıra bir medresenin. Priyedor ve çevresindeki camilerin tamamını mezarlıklarıyla birlikte yıktılar. olan caminin duvarları taştan olup 90 cm. 1992-1995 yılları arasında Priyedor tarihinin en büyük katliamı yaşandı. 178 3. 47. dışarıdan bakılınca ince ve uzun minaresiyle muhteşem bir eserdir. Cami. Hareminde yaklaşık elli adet büyük ve süslü Krayna usulü mezar taşı vardır.E. kalınlığındadır. Sırp olmayan insanları yakalayıp öldürdüler. iki köprünün bulunduğu kaydedilmektedir. Bu bölgede İslâm mimarisinin izlerinin tamamen yok ettiler.6). mektep ve hanların. Sultan Mahmud (I) Camii Priyedor’un en merkezî yerinde Sultan Mahmud veya diğer ismiyle Şehir Camii bulunmaktadır. 63 . İbid.745 Sırp (% 42.2) diğerleri yaşıyordu. diğeri 94 adım genişliğindeydi.21. kalanları Manyaça ve Omarska hapishanelerine koydular. 6300 Hırvat (% 5. Oldukça estetik görünümlü mezar Agan Çayiç’e aittir. İç ölçüleri 10. diğer tarafta keski bulunmaktadır.454 Boşnak (% 44. ustaların isimleri yazılıdır. kürsü ve trabzan ahşaptan yapılmış. 177 178 Salnâme-i Vilayet-i Bosna. Millet Kütüphanesi. Selname. 177 Günümüzde mevcut olmayan köprülerin birisi 160.5 m. Mahfil.0). İstanbul 1290/8.5). caminin kale içinde olduğunu öğreniyoruz. kısım:A. Salnâmede.35 x 8. minber.1991’de yapılan nüfus sayımına göre Priyedor’da 49. Bu mezar taşı da hem büyük hem de oldukça süslüdür.

1992-1995 savaşında Sırplar camiyi mezarlıklarıyla birlikte yıkmışlardır (bk. Bu gün mevcut olmayan kitâbenin metni şöyledir: ‫ﺻﺎﺣﺐ اﻟﺨﻴﺮات واﻟﺤﺴﻨﺎت ﺳﻠﻄﺎن ﻣﺤﻤﻮد ﺧﺎن‬ ‫ّﻪ ﺧـﻼﻓﺘﻪ اﻟﻰ اﻧﺘﻬﺎء اﻟﺪوران‬ ‫ّﺪ اﻟﻠ‬ ‫ﺧـﻠ‬ ‫ﺳﻨﻪ ﺳﺘﻴﻦ وﻣﺎﺋﻪ واﻟﻒ ﻓﻰ ﺷﻌﺒﺎن‬ Sâhibü'l-hayrât ve'l-hasenât Sultân Mahmûd Hân hallede'llâhu hilâfetehu ilâ intihâi'd-devrân sene sittîn ve mie ve elf fî Şa‘bân. 86). 87). F. 64 . F. 1160. Caminin yerini ziyaret ettiğimizde bir köşesinde yeni yapılan bir gasilhane ve birkaç mezar taşı kalmıştır (bk.

1571’de Şücâüddin Efendi çarşı merkezinde zengin vakıflı bir cami inşa ettirmiştir. Özellikle Sırplar’ın Osmanlılar’a karşı giriştikleri harekât neticesinde 1803-1813 tarihinden 1863’e kadar Sırbistan ve Karadağ’dan Rogatica’ya kaçan birçok müslüman aile olmuştur. Arazisinin % 20’si deniz seviyesinden 500 m. Graçaniça adıyla Voyvoda Sinan’nın oğlu Oruç Ağa tarafından tesis edilmiştir. Rudo. Rumeli beylerbeyi. “Karađoz beg i njegovo doba”. yüzyılın başında Rogatica’da Voyvoda Sinan tarafından ilk cami ve mahalle tesis edilmiştir. Han Pijesak. Sarajevo 1933. Srebreniça. Rogatica Güneydoğu Bosna’da Rakitnica nehrinin iki yakasında ve deniz seviyesinden 520 m. 115-119. Devlet yönetiminde birçok Rogaticalı’ya yüksek mevkilerde görev verilmiştir. Rogatica’ya bağlı otuz iki Boşnak. ROGATICA ve SULTAN SELİM (II) CAMİİ 3. 181 İbid. Vlaseniça. Dünya Savaşı’ndan sonra Rogatica’da büyük bir demografik değişiklik meydana gelmiştir.19. Sjemeç ve Tmor dağlarıdır. Şehrin adı Osmanlılar’dan önce Rogatica idi. 181 Bu mahallede üç cami daha yaptırılmıştır.3.Hasan Ljubunčić. Çevresinde Gorajde. Bölge dağ ve ormanlarla kaplı olduğu için küçükbaş hayvan besiciliği yapılmaktadır. 1558’de Arnavudiye adıyla üçüncü cami.1. II. III. Sokollu Mehmed Paşa bunların en ünlülerindendir. 65 . doğusunda Saraybosna yolu üzerindedir. Vişegrad. 272.062 olmak üzere toplam 21. s. Mahalle bugün de aynı adla anılmaktadır. XV. mektep ve hamamla birlikte. Rogatica’nın tarihi milât öncesinden günümüze kadar uzanan çok eski bir geçmişe sahiptir. otuz bir Sırp ve elli altı karışık köy vardı. En büyük yükseltiler Devetak. mahalle. Glasnik IZ-e BIH. Sarajevo 1952.22. “Kulturno-Istorijski spomenici-vlasništvo IVZ”. köylerde 13. Sinan Paşa Boroviniç büyük vezir rütbesine ulaşmış 1517’de Kahire kuşatmasında şehit olmuştur.119. s. 1992’ye kadar şehirde 8916. Şehir ve bölgenin onun zamanındaki gelişmesine atfen şehre Çelebipazar denmeye başlamıştır. Dalmaçya ve Slavonya gibi değişik bölgelerden insanlar Rogatica’ya göç etmişlerdir. bölgenin yöneticiliğine İsa Bey oğlu Mehmed Çelebi’yi getirmişlerdir. Ali Paşa Semiz Praçiç yeniçeri ağası. 182 H. Birçok eski ve köklü aile Sırp baskısı sebebiyle Saraybosna’ya göç etmiştir. devlet tarafından yaklaşık 1571’de inşa edilmiş ve etrafındaki yerleşim yerleri de Hünkâr mahallesi adıyla anılmıştır. VII. 1463’te Osmanlılar Rogatica’yı aldıktan sonra. % 80’i 800-1900 m. 180 1528-1558 yılları arasında ikinci cami ve mahalle. yüzyılda Rogatica’da İslâmlaşma başlamış ve pek az hıristiyan kalmıştır. Viyana Kuşatması’ndan sonra Budin. s.978 nüfus vardı. s. Sultan Selim Camii ise. Alija Nametak. Novi Behar. 182 179 180 Mustafa Fejzić. İlyas Beyzâde oğlu Hüseyin Bey tarafından yaptırılmıştır. Sokolaç ve Pale şehirleri bulunmaktadır. Mısır valisi ve büyük vezir olmuş ve 1564’te vefat etmiştir. Serhâdiye ve Serdâriye camileri 1871 civarında yapılan camilerdendir. Vişegrad’ın 20 km. Svjetlost i tama Rogatičke historije.22. Zenica 2002. yükseklikte yer almaktadır. 179 Yıllık ortalama sıcaklık 11 °C’dir.. XVI. yüksekliktedir.

22. 1995 savaşından sonra pek az Boşnak geri dönebilmiştir. renkli taşlarla müzeyyen ve pek zarifti. dükkânlar ve köprüler de yapılmıştır. yüzyılda yapılan Jepa Köprüsü’dür. kervansaraylar. ‫َارى رﺣﻤﺘﻰ‬ ‫ﺑﻮ د‬ ُ ‫َﺎن‬ ‫ُﻠﻄﺎن ﺳﻠﻴﻢ ﺧ‬ ‫ﺳ‬ ‫ُﻮ در راﻩ دﻳـﻦ‬ ‫َآﻪ ﺑ‬ ‫أﻳﻠﺪى أﺣﻴﺎ‬ ‫ﺴـﻼم‬ ‫َﺠﻤﻊ ﻓﺎﺿﻞ اوﻻ دار اﻟ ﱠ‬ ‫ﻣ‬ ‫ِﻳﻦ‬ ‫ّــﻪ ﺗﺴـــﺒﻴﺢ أﻳﺪﻩ داﻳﻢ ﺳﺎﺟﺪ‬ ‫َـﻘ‬ ‫ﺣ‬ ‫َام‬ ‫ُــﺪ‬ ‫ﻘــﻴﻠﻪ ﻣ‬ ّ ‫ِآـﺮﺣـ‬ ‫ُوﻻذ‬ ‫َـﻦ ا‬ ‫روﺷ‬ ‫ﺧﺪاﻳﻪ زاهﺪﻳﻦ‬ ُ ‫ُــــﺮﺑﺖ‬ ‫ﻩﻗ‬ َ ‫آﺴـﺐ أﻳﺪ‬ ‫َﺎرﻳﺨـﻨﻰ‬ ‫مﺗ‬ ْ‫د‬ ِ‫د‬ َ ‫ُﻮﻳﻠﻪ‬ ‫َـﺎﻣﻌـﻚ ﺑ‬ ‫ﺟ‬ ‫ﻋـﺎﺑﺪﻳﻦ‬ َ ‫ن‬ ْ‫ﺎ‬ َ‫َﺔ ﻣــﻜ‬ ‫َﺣْـﻤ‬ ‫ﻲر‬ ِ ‫َــ‬ ‫ﻣﻠﺠ‬ َ 183 184 Alija Bejtić. F. 274. 186 Türkçe dört beyitten oluşan kitâbe. Türkiye tarafından Rogatica’da bir cami. Selim’in yaptırdığı (1571-1572) cami günümüzde mevcut değildir (bk. İbid.5 m. İlyas Bey’in oğlu Hüseyin Bey’in 1553’ten evvel yapılmış bir hanı ve Praça nehri kenarında halen temelleri görülen ahşap büyük bir köprüsü olduğu bilinmektedir. 2650. Sultan Selim (II) Camii Sultan II.2. nr. 184 1992 yılı Haziran-Ağustos ayları arasında Rogatica ve çevresi tamamen Sırplar’ın eline geçmiş. o yıl camiyle birlikte kitâbe de kaybolmuştur. onun da yalnız minaresi kalmış. fakat bir daha yaptırılmamıştır. Dünya Savaşı’nda Sırplar tarafından önce ateşe verilmiş. Mahalle ve camilerle beraber mektepler. on yedi tane cami yıktırılarak ortadan kaldırılmıştır. şadırvan ve imam lojmanı yaptırılmaktadır. ebadında Ayasofya Camii’nin resmi vardı. kniga II. Sarajevo 1977. F. 272-276. cami kısmı çatılı olarak yeniden yapılmıştır. Kitâbenin sadece metni kalmıştır. 185 II. Islamska epigrafika BIH. Çatılı ve taş minareli cami.Hüseyin Bey’in yaptırdığı Arnavudiye Camii. Çarşı Camii diye anılan Şücâüddin Camii de aynı yıl içinde yanmış. hanlar. Karadağ ordusunun 1914’te buraları işgali sırasında yanmış ve yalnız minaresi kalmış ve daha sonra bina yeniden yapılmıştır. 96. 3. 88). sonra da yıktırılmıştır (1943). gasilhane. 186 H. hamamlar. Ana girişi üzerinde 1943’e kadar kitâbesi varken. Boşnaklar’ın evlerinden de önce değerli eşyalar alınmış. medreseler. 185 Mehmed Mujezinović. Şehrin güneybatı tarafında Hırid tepesinin eteğinde yer almaktaydı. s.. Caminin birkaç kapıdan girişi vardı. s. Mehmed Handžić. 88-89). Careva veya Hünkâr Camii olarak da bilinirdi. İçinde sıva üzerinde renkli 2. güzel celî sülüs hattıyla yazılmıştır. Caminin yanındaki mezarlıkta birkaç mezar taşı kalmıştır (bk.55 x 1. s. abdestahane. Günümüzde. 66 . Spomenici Osmanlijske Arhitekture u Bosni i Hercegovini. sonra da evler yakılmıştır. Saraybosna Gazi Hüsrev Bey Ktp. 183 Köprülerden en meşhuru XVI. minaresi stalaktitli. Sarajevo 1953.

imlâ yanlıştır. s. Avrupa’da Osmanlı Mimari Eserleri: Yugoslavya. yani Farsça kaideyle muzaftır. 67 . İstanbul 1981. Ancak ebced ile tarih hesabını kolay tutturabilmek için imlâ zorlanmaktadır.Sultân Selîm Hân bu dâr-ı rahmeti Eyledi ihyâ ki budur râh-ı dîn Mecme‘-i fâzıl ola bu dârus-selâm Hakka tesbîh ede dâyim sâcidîn Ruşen ola zikr-i hakkıyla müdâm Kesb ede kurbet-i hudâya zâhidîn Câmiin böyle dedim târihini Melce-i rahmet mekân-ı ‘âbidîn Caminin kitâbesi 980 (1572) tarihini tutmaktadır. 187 187 Ekrem Hakkı Ayverdi. Tarih mısraının başında “melceî” şeklinde yazılan kelimenin doğrusu aynı okunuştaki “melce-i”dir. Birinci mısrada Farsça kaideyle terkip olan “dâr-ı rahmet” ibaresindeki iki kelime arasına konan “y” harfi ise mazeretsiz yanlış ve fazladır. 103.

s. bedesten yapılmıştır. Osmanlılar tarafından 840’ta (1436) fethedildikten sonra Bosna. Mehmed Ata. 68 . önce Travnik’te. İlk beylerbeyi 991’de (1583) Sokollu Ferhad Paşa olmuştur. Devle-i Osmâniyye Tarihi. 192 188 189 Palletier. Oldukça geniş olan Paşa Sarayı’nın yanı sıra Defterdar Musli Efendi. yazları çok sıcak. Jelyeznica. Glasnik Skopskog naučnog društva. 190 1469’dan sonra). on dârülhadis.1. trc. III. tepeler 700-900 m. Serdefterdar Musli Paşa sarayları meşhurdur. medrese. Birçok medresenin yanı sıra sekiz dârülkurrâ. 1878’de Avusturya’nın işgaline uğradı. ikisi yahudi. sancak beyinin merkezi oldu. Seyahatnâme. Ova deniz seviyesinden 500 m. 427. 390’ı müslüman). Adını. 427. resmî merkez vazifesi görmeye başladı. Dobrinya ve Zuyevina Bosna nehrine karışırlar. köprü. IV. 24. Bosna nehri Saraybosna ovasının güneybatısında İgman dağından çıkmaktadır. 191 17. 180 sıbyan mektebi mevcuttur. s. a.000 hanenin bulunduğu şehir 400 mahalleden oluşur (onu Sırp ve Bulgar. 192 İbid. Yerinde. V. yakınındaki Bosna nehrinden almakta olup. 1851’den 1878’ya kadar valiler bu şehirde ikamet ettiler. Skoplje 1927. 190 Glisa Elezović. içinde Ebülfeth Mehmed Han Camii’nin bulunduğunu ve XVII. hamam. Hammer. Saraybosna Bosna-Hersek'in başşehri olan Saraybosna (Sarajevo). s. han. 1918’de Yugoslavya’ya verildi. Evliya Çelebi. Gündüz ve gece sıcaklık farkı oldukça büyüktür. Turski spomenici. 515. Edirne.24. s. İklimi çok serttir. Bazen Bosnasarayı da denir. Osmanlılar döneminin ilk yarım asrında. Vrhbosna isminde adı bilinmeyen bir palanka varken. kalesinin küçük olduğunu.23. buranın fethedilip şimdiki Hünkâr Camii’nin yerinde bir saray inşa edildiğini.e. 189 İkincisi Üsküp’te büyük hayratı olan İshak Beyzâde İsa Bey’dir (ö. 188 Bununla beraber valiler. Konyic’de iskân edilen Tatarlar’ın reisi Minet Bey’in oğlu Mehmed Bey olmuştur.23. SARAYBOSNA ve FÂTİH SULTAN MEHMED CAMİİ 3. 191 Evliya Çelebi. etrafı dağlarla çevrili ve arazisi sulak olduğu için yerleşime çok uygundur.. yüksekliktedir. fethi müteakip henüz sancak beyliği merkezi iken yapılan Bey Sarayı’ndan dolayı buraya “saray” ismi eklenerek Saraybosna şeklinde anılmaya başlamıştır. Saraybosna dağlarının yüksekliği 1500-2000 m. pek çok cami. 82 ve sicil. adının da ondan geldiğini bildirdikten sonra. yüzyılda sadrazamlardan Melek Ahmed Paşa’nın Bosna beylerbeyiliği esnasında bu kaleyi tamir ettiğini bildirmektedir. İlk sancak beyi. İstanbul 1329. Fâtih Sultan Mehmed devrinde Hersek ve İzvornik’ten sonra. kışları ise çok soğuktur. Cuma namazı kılınan 77 camisi ve 100 de mescidi vardır. 991’de de (1583) Bosna beylerbeyine.. Boşnakça’da adı Sarajevo’dur. Diğer küçük nehir ve ırmaklar Milyaçka. 1588’den sonra Banyaluka’da kalır ve şehri senede bir defa resmî olarak ziyaret ederlerdi.3. arasındadır. Bosna eyaletinin merkezi olan bu büyük belde Bursa. Üsküp gibi tam mânasıyla yeni baştan yapılmış bir Osmanlı şehridir.

Hünkâr Köprüsü alçak. Milyacka nehri üzerinde yedi köprü vardır. en güzeli de Hünkâr Hamamı’dır. semâhanesi. ahşap örtülüdür. Murad Paşa. 670’ten fazla mükellef konak hamamı vardır. 300’den fazla sebilhânesi vardır. ayrıca Misafir Şeyh. Sekiz tane de bekâr hanı vardır.Evliya Çelebi şehirde kırk yedi tekke olduğunu. bunların içinde Mevlevî Tekkesi’nin. Milyacka nehri kenarında cennet gibi bir yer olup 79-80 hücresi. Beş tane çarşı hamamı vardır. 69 . İbrâhim Efendi tekkelerini zikreder. fakat uzundur. Abdülkâdir-i Geylânî. Sürekli akan 110 çeşmesi. Yirmi üç adet kale gibi tüccar hanının bulunduğu şehirde Hacı Beşir ve Hacı Nezir hanları meşhurdur. Ferhad Paşa. Halvetî. Gazi İsa Bey sebilleri en meşhurlarıdır. Hüsrev Paşa. Yolculara aş dağıtılan üç kervansaray mevcuttur. dârü’l-itâmı bulunduğunu. bedesteni kâgirdir. 1080 adet dükkânı olup.

yy Şeyh Müslihü’d-din Mescidi Mokro-Zâde Sinan Vojvoda Mescidi Sağır Hacı Mahmud Mescidi Köse Sinan Cami Saraç Hacı Ali Cami XVI. Ebülfeth camii) Yahya Paşa Cami II.Kronolojik Olarak Saraybosna Şehrinin Âbideleri ESERİN ADI 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 27 28 29 30 31 32 33 34 35 36 37 38 39 40 41 42 43 44 45 46 47 48 49 50 Hünkâr Camii (Eski cami. asır Odabaşı Hacı İbrahim Dayanlı Hacı İbrahim Mescidi XV.yy Sarac Hacı Haydar Tutî Baba camilerdir İNŞA TARİHİ Hicri Miladi 960? 961 961 962 963 964 964 965 965 965 966 966 966 968 968 968 969 969 970 971 972 973 973 974 974 982 986 988 1000 1000 1040 1040 1098 1109 ? ? ? ? ? ? ? ? ? ? ? 1552? 1553 1553 1554 1555 1556 1556 1557 1557 1557 1558 1558 1558 1560 1560 1560 1561 1561 1562 1563 1564 1565 1565 1566 1566 1574 1578 1580 1592 1591 1630 1630 1686 1697 ? ? ? ? ? ? ? ? ? ? ? 70 . Bayezidin damadı Kerunî Hacı Hüseyin Mescidi Sancak Beyi Yakub Paşa Mescidi Ayas Paşa Mescidi Mimar Sinan Mescidi Şeyh Ferruh Mescidi Bâlî-Zâde Hacı Mehmed Mescidi Haci Abdü’l-halim Ağa Mescidi Gazi Bâlî Bey Mescidi Üsküdârî Ahmed Çelebi Kasab-Zâde Hacı İbrahim Mescidi Mustafa Bey Cami Gazi İsa Bey oğlu Mehmed Bey Cami Hasan Pehlivan Mescidi Sarac İsmail Topal Hacı Mescidi Zağarcı Mescidi Hoca Kemalü’d-din Mescidi Müderris Molla Mehmed Abdü’l-halife Paçacı Hacı Nasuh Cami Çekrekçi Cami Gazi Husrev Bey Cami Nebrdilo Hacı Ali Kemal Bey Mescidi Terzibaşı Sinan Mescidi Tokmo-Zâde Hacı Ali Kulin Hacı Bâlî Kalın Hacı Ali Ağa Mescidi Kartal Hacı Mahmud Cami Çuhacı Hacı Süleyman Mescidi Sinan Vojvoda Hatunu Mescid Sagrıcı Hacı Mahmud Mescidi Hacı Yahya Mescidi Keçeci Hacı Sinan Mescidi Bekir Hacı Ali Baba Hacı Cafer Tavil Hacı Mustafa Mescidi Peltek Hüsamü’d-din Kâtıb Kasım Küçük Kâtib Muhyi’d-din Mescidi Sağır Hacı Ali Yağcı-Zâde Hacı Ahmed Haraccı Haci Mustafa Mescidi İplikçi Sinan Mescidi Abd-i Cedid Mescidi Ermagancı Sinan Aşık Memi Çoban Hasan Voyvoda Mescidi İNŞA TARİHİ Hicri Miladi 858 878 878 897 897 902 905 906 910 912 912 921 924 926 928 928 930 931 931 931 931 931 933 937 939 940 941 941 941 942 945 946 947 948 950 951 951 951 952 953 953 955 956 956 957 957 958 958 959 960 1454 1484 1473 1491 1474 1496 1499 1500 1504 1506 1506 1515 1518 1520 1521 1521 1523 1524 1524 1524 1524 1524 1526 1530 1532 1533 1534 1534 1534 1535 1538 1539 1540 1541 1543 1544 1544 1544 1545 1546 1546 1548 1549 1550 1550 1550 1551 1551 1551 1552 51 52 53 54 55 56 57 58 59 60 61 62 63 64 65 66 67 68 69 70 71 72 73 74 75 76 77 78 79 80 81 82 83 84 85 86 87 88 89 90 91 92 93 94 95 ESERİN ADI Nasuh Bey Mescidi Hacı Hasan Mescidi Davud Çelebi Mescidi Peşiman Hacı Hüseyin Mescidi Bozacı Cami Kebir Hacı Ahmed Mescidi Hacı Hubyar Ağa Mescidi Kara Ferhad Cami Hacı Memi Mescidi Hacı İdris Mescidi Haci Turhan Mescidi İvlakovalı Hacı Mehmed Mescidi Tüccar Hacı İbrahim Mescidi Kadı Hasan Efendi Brdo Cami Gazi Ali Paşa Cami Hacı Turhan Mescidi Ferhad Paşa Cami Kazanî Hacı Ali Mescidi Sahtiyancı Hacı Mahmud Hacı Seyyid Cami Nalçacı Hacı Osman Müftü Süleyman Efendi Mescidi Oruc Pehlivan Hacı Timur Han Mescidi Hacı Sinan Mescidi Durakçı Hacı Ahmed Mescidi Hıtrî Süleyman Kadı Bâlî Efendi Mescidi Hoca-Zâde Haci Ahmed Cami Özengi-Zâde Hacı İbrahim Hacı İsa Mescidi Cano-Zâde Hacı Mehmed Rogo-Zâde Mescidi Ak Cami Baş Çarşı Cami Şeyh Bagdadi XVI.

Caminin iç hacmi 9. Şerefe keskin köşeli stalaktitlerle süslüdür. 175. ahşap çatı özelliği ortak olduğundan her birinde ayrı ayrı gösterilmiştir. küçücük kaba yonma kesme taş sıraları ile yapılmıştır. “Turski natpisi u Sarajevu iz XVI vijeka”. olup. Kasnağın her yüzünde bir pencere vardır. Baş Çarşı. minare yine yüksektir. Ali Paşa’nın Budin beylerbeyi olduğunu kaydeder. 194 Mehmed Mujezinović. 193 71 . Ali Paşa Cami ve Türbesi XVI. 277-278. s. Duvar kalınlığı 1. 400-408. Kubbe yüksekliği 15. ortasından Koşevo deresinin geçtiği yer. kubbesi iki taraftan gelen tonozların kesişmesinden meydana gelen köşeliklere oturur. s. Kasnak her cephesinde birer penceresi olan sekiz köşedir. IV. Kasnak sekiz köşeli olup duvar gövdesi kasnağın orta kenarı genişliğinde yüksek tutulmuş. s. Sarajevo 1952/53. Çarşının sıkışık yerinde olduğundan avlusu dar tutulmuştur. solda düz ayak bir maksûre vardır. camiye güzel bir görünüm kazandırılmıştır. “Sarajevske džamıje i druge javne zgrade Turske dobi”. Ferhadiye. Kubbe çapı 9. 194 Bu cami ve mescidlerin çoğu çatılıdır.15 metredir. Yazısı yoktur burada yattığı da söylenemez. minareye mahfilin iki katından ayrı ayrı kapı bulunmaktadır. 96-97. 195 Caminin 1560’ta inşa edildiğinden. 1541 tarihli Sicil Defteri’nde merhum olarak zikredilmektedir. duvarlar 1. sekiz altlık. özellikle bir müddet çatı ile örtülü bulunan revakın kubbeleri yapılmıştır. Cami. Bosna camilerinin çoğunda olduğu gibi. Caminin sağında.44 x 9. Bugün Saraybosna’nın en meşhur camileri Gazi Hüsrev Bey. Glasnik zemaljskog muzeja u Bosni i Hercegovini. I. Son zamanlarda itina ile tamir edilmiş. boyu vardır. Islamska Epigrafika bosne i Hercegovine. yüzyılın başında. Ali Paşa Türbesi 3 m. Caminin sekiz altılık. Başlıklar baklavalıdır. altı üstlük ve üçüncü sıra penceresi vardır. yüksek bir kaide üstüne oturtulmuş. müselles bir sarkma ve altında stalaktitli bir takoz yerleştirilmiştir. bazısı taştan minarelidir. III. Bina tamamen kesme taştan ve itina ile inşa edilmiştir. ufak bademlerle süslü başlıklar ve mermer sütunlara basan bir kubbeye sahiptir. POF i istoriju Jugoslovenskih Naroda pod Turskom vladavinom. Sarajevo 1911. Hoca Durak Camii 1528 yılından önce yapılan caminin bânisi Hoca Durak.25 m. Minare. Fakat endam ve tenasüp kusursuzdur. Revak oldukça endamlı ve zariftir. bazısı ahşap. Sarajevo 1974. s. Hünkâr ve Ali Paşa camileridir. Asıl gövde ve minare gayet muntazam ve kalın kesme taştandır.50 metredir. ebadında. içte iki katlı ve üç mermer direğe oturan bir mahfille. Tarihleri tespit edilemeyenlerin ilki Baş Çarşı 193 ve sonuncusu da Tûtî Baba camilerdir.50 metredir. cami gibi taştan yapılmıştır. bânisinin o tarihlere yakın zamanda iki defa Budin beylerbeyi olan Hâdım Ali Paşa’nın da olması muhtemeldir.. XXIII. 196 İbid. Araştırmacı Mujezinoviç. ihata duvarı yenilenmiş.08 m. 195 Mehmed Mujezinović. Šeyh Sejfuddin Kemura. revak kemerleri ve yüzleri ufak kaba yonmaya yakın bir ebattadır.40 m.Bunların en eskisi Hünkâr Camii’dir. Ali Paşa Camii’nin yapımı ile Ali Paşa mahallesi adını aldı. 196 Baş Çarşı’nın sınırında ve buranın en belli başlı âbidesidir. külâha kadar 28. altı üstlük ve üç adet de üç sıra pencere vardır. köşeler ufak birer kademeyle düşürülerek.

şerefe altı bir çanaktan ibarettir. s. ebadındadır. önde yarım kubbeli bir mihrap hücresi vardır. Kitap. II. Caminin medresesi. Kubbeler arasında fark önemsizdir. Cami içten içe 11. Gazi Hüsrev Bey Külliyesi. kaide ve gövde yine ince taştan. 197 197 Ekrem Hakkı Ayverdi. Şehrin en önemli binası olan Gazi Hüsrev Bey Camii. bir fazlalığı vardır.20 x 10. Gazi Hüsrev Bey Külliyesi Bütün Bosna-Hersek müslümanlarının yanı sıra. Bir kepçe ile gövdeden taşırılmış ve bir kavalla bitirilmiştir. Derinliğinin 30 cm. şerefe altı bir simit ve bir kepçeden ibarettir. Merdiven. Revak direkleri mermerdendir. Merkezî bir kubbe ile. Mahfilin merdiveni soldadır. Ferhadiye Camii Evropa Oteli’nin arkasına cami duvarları ve revak kemerlerinin tamamının 12-15 santimetrelik pek ince. 3. kıble duvarı içinde bırakılan bir çıkıntıya oturarak mahfile çıkar. Tek taraflı mahfilin bütünü mermerden olup sekiz köşe beş mermer direğe oturur. imareti. Çemberlitaş’taki Atik Ali Paşa Camii’ne benzemektedir. Gazi Hüsrev Bey Camii. caminin lâyık olduğu mertebeyi gölgelemekte. çarşısı.Minare on altı köşeli olup kaidenin yüzlerine kemerli kitâbeler işlenmiştir. dört ticaret hanı bulunmaktadır. diğerinin altına kırımızı taşla lâleler kazılmıştır. direk araları dilimli mermer levhalarla bağlanmıştır. iki tonozun fasl-ı müşterek üç köşe bir dilimle bağlanmış. 346. İstanbul 1981. kaba yonma ve geniş derzli taşlarla örülmüş olması. ilk bakışta binanın tuğladan yapıldığı izlenimi hâsıl olmaktadır. Avusturyalılar tarafından bozulmuş ve muhdes mihraba at nalı bir Arap kemeri oturtulmuştu. Cami sekiz altlık. altı üstlük ve bunların ortasında üçüncü sıra pencere ile ışık alır. hankahı. bu külliyeyi kutsal sayarlar. fakat ince derzlidir. Caminin en güzel kısmı olan revaklar. 72 . Bayezid’in kızı Selçuk Sultan ile Ferhad Bey’in oğlu olan Hüsrev Bey’in ikinci defa Bosna sancak beyliği zamanında (937 / 1530) yapılmıştır. Kesme taştan yapılan minare mükemmeldir. Korkuluklar nefis oyma mermerdir. ilk inşa devrinden sonra mütevellilerin gayretiyle ilâve edilen bir saat kulesi. Mahfil stalaktitli başlıkları olan ikişer sütuna oturur ve iki taraflıdır. Minber oldukça basit ve tamamen mermerden yapılmıştır. hamamı. şahsî imkânlarına göre toplumsal hayatın muhtaç olduğu bütün bina çeşitlerini içermektedir. Mihrap yaşmağı sekiz sıra stalaktitlidir. bir Slav eseri addedilerek Bosna hıristiyanları dahi. Cami tamamen kesme taştandır. Küpün üstünde ve şerefe kepçesinin altında birer simit olup birinin üstüne. Minare çok yüksek. türbeleri. başlıklar baklavalıdır. Minber çok yüksek değildir. dilimin alt çıkıntısı altı sıra stalaktitli takoza oturtulmuştur. yerin müsaadesi. ticaret hanı. yeni kurulan bir şehrin ölçüleri. Kubbe iki duvardan gelen karşılıklı iki tonozla meydana getirilmiş kemerli köşeliklere oturur. Şerefe altı stalaktitsizdir. Baklavalı küpü çok kısa olmakla beraber. Başlıklar sivri baklavalı olup.90 m. Avrupa’da Osmanlı Mimarı Eserleri:Yugoslavya. Kıble duvarında dört pencere vardır ve bir tarafta sol iki pencerenin ortasında Avusturya zamanında ihdas edilmiş bir dış mihrap bulunmaktadır. tam bir Türk muhiti teşkil eden çarşının ortasında II.

Camide girişin sağında iki katlı bir mahfil ile solda bir. Revaklar kubbeli olup mermer direklere oturur. 95)..2. Kubbe sekiz köşe kasnağa oturmakta ve her kenarında bir pencere vardır. derinlikleri 2.97 m. caminin tam karşısında devam etmektedir. mihrabı ve iki kürsüsü taştandır (bk. müselles bir sarkma ve alt çıkıntısını duvarlara beş sıra stalaktitli takozlarla temin eden sekiz köşe bir kaideye oturmaktadır (bk. F. Ortada fıskıyeli bir şadırvan-havuz vardır. Bina 1537-1538 yıllarında kesme taştan yapılmıştır. 6. dershaneninki ise sağırdır.75 x 6. Başlıkları baklavalıdır. 9000 basma ile 84 adet Bosna kadı sicili ve defteri.84-2. kütüphane 1994 yılına kadar Hünkâr Camii önündeki ilâve binalara nakledilmiş ve Gazi Hüsrev Bey’in adını taşımaktadır. kabulünü rica etmiş ve bu suretle Hünkâr Camii adını almıştır (bk. 1570 yılında kubbeli olarak inşa edilmiştir (bk. Kütüphane. Pencereleri avluya bakan binada. 858’de (1454) Bosna sancak beyliğine tayin edilen İshak Bey’in oğlu Gazi İsa Bey tarafından 862’de (1458) kâgir olarak yaptırılmıştır. Medrese Gazi Hüsrev Bey tarafından yapılmıştır. ikişer hücrenin arasına konan dar dehlizlere açılmaktaydı. Sekiz köşe bacalar çok yüksek olup iki renk taş sırasıyla yapılmıştır. güzel kabartma göbekli ve mükemmeldir. Bosna şer‘î sicillerindeki bir keşif hüccetine göre 1565’te ihyasına başlanıp bir yıl sonra tamamlanmıştır. minberi.89 m. 1560’ta bir çete baskınında yanan bu caminin. F. zarif kapalı avlulu bir medresedir. tam kapı mihverinde olmayıp sola doğru kaydırılmış. Baklavaların köşede olanları badem şeklinde kabarıktır. kanatlarda birerden toplam üç maksûre vardır. Fâtih Sultan Mehmed Camii Eskicami. 3500 müteferrik vesika mevcuttur. İnce uzun bir bina olan hankah-tekke on beş hücreden mürekkeptir. yani derviş bir aralıktan hücresine girebilirdi. 1463 yılında Saraybosna’yı ziyaret eden Fâtih Sultan Mehmed’in takdirini kazandığını anlayınca. Her hücrenin dışarıya bir penceresi vardır. 92-94). Hücre kubbeleri kasnaksızdır. 6). hücrelerin kapıları. On beş hücre olan ocaklı semahâne kapının solunda bulunmakta ve dört pencereyle aydınlatılmaktaydı. Cami kapısının karşısında güzel. Kütüphanede 6456 yazma.50 m. Caminin kubbesi köşelerde duvar yüzlerini takip eden tonozların kesiştiği köşeye. Yalnız on iki odada da pencere ikişer tanedir. olan on iki hücreden mürekkeptir. P. hamamı. Gazi Hüsrev Bey’in yaptırdığı ilk kütüphaneden eser yoktur. iç ölçüsünde kubbeli bir dershane ile genişlikleri umumiyetle 2. bugün geçici olarak Gazi Hüsrev Bey Medresesi’nin kız bölümünün yanındaki binadadır. zâviyesi. Medrese. Ebülfeth Camii de denilen Fâtih Sultan Mehmed Camii. Çerçevesi sıvama estampaj kalemlerle örtülmüştür. F.23. 90). Hünkâr Camii. Bu medrese lise seviyesinde bir okuldur. Caminin yanması üzerine.Mihrap yaşmağı yedi sıra stalaktitlidir. Hankah. Minber mermerden oyma korkuluklu. 3. Kütüphane. Dershane. 400 vakfiye. 73 . imareti. türbeleri ve çarşısı da bulunmaktadır. 1968’de medresenin yanına büyük bir bina eklenmiş ve eğitim tamamen bu ek binada devam etmektedir. bu suretle kazanılan yerden arka bahçeye geçit verilmiştir. Bugünkü kubbeli caminin içten içe genişliği 13 x 13 metredir. Külliyenin içinde mektebi. saat kulesi. Çok geniş ve modern yeni binanın inşaatı.

mükemmel stalaktitli başlıklar kullanılmış olmakla beraber. s. 90-102). girişin sağ ve solunda bölmelerle ayrılmış dörder kubbeli iki kol vardır. Eski revakların yanı sıra yenileri de stalaktit başlıklı mermer direklere oturur. 1075). alt kat ve sol kolun cephesindeki iki oda ile beraber kitap mahzeni. Caminin kapısı esas hatları bakımından bozulmamış. bunlardan sağdaki büyük kubbe Cemâat-i İslâmiyye’nin merkezidir. yüz tarafı düzdür. Alîkaların üstleri. Girişten köfeki taşından yollarla ayrılmış kakma çakıl döşeli avluya gidilir. 198 199 İbid. sayıdan ayrıbasım). 47 (Vakıflar Dergisi. biri de kapı olarak bırakılmıştır. asıl cami ile bir bütünlük arzetmekten uzaktır (bk. Kemura-Zâde Seyfü’d-din Fehmi bin Ali. Kapı üstünde 1262 (1845) tarihli (148 x 74 cm. güzel kapılı ve külâhlıdır. 3. Cami avlu kapısından iki kubbe altında geçilip cami haremine girilir. dördü açıktır. Hekimoğlu Ali Paşa’nın divan efendisi Akovalı Osman Şehdî Efendi 1173’te (1579) bir kütüphane eklemiş. 1105). Minare sağ kanadın içinde boğulmuş gibidir. yanları açık bir sütun manzumesine diğer hiçbir camide rastlanmaz. fakat üstü de kubbeli bir parmaklık vazifesi görmekten ileri gitmemektedir. tek kubbeyle örtülmüştür. Bu yüzden yan taraftaki iki sıra pencere kapatılmış. 362. F.O. 200 Şeyh Seyfeddin Kemura’nın. Hazîreyi gizlemeyecek şekilde. fakat kalınlık ve yüksekliği mütenasip minaresinin şerefesi üç sıra stalaktitlidir (bk. Mahfilin dört köşe direklerinin üstüne sepet kulpu kemerler oturtulmuştur. F. ikinci sıradakilerin yanlarda olanları örtüldüğünden içeriye bir kasvet çökmüştür. Yugoslavya’da Türk Abideleri ve Vakıfları. hariçte müsellesî mâil sofalarla örtülmüştür. Alçı pencere ve kalemleri bozulmuştur. üstü okuma yeri vazifesine tahsis edilmiştir (bk. yanlara birer kemer ilâvesiyle genişletilmiş ve bunlara saplanmak üzere üçer kubbeli yan revaklar ilâve edilmiştir. 1853’te de muvakkithâne. 198 Revak böyle olduğu gibi. 1076) medfundur 199 (bk. caminin esas revakı üçlü iken. cüz 12. Direklerin yalnız yanlarında iki sıra oyma stalaktit vardır. 91. mihrap üstündeki yuvarlak olmak üzere. Minber mermerden oyma. yana eklenen alçak cenahlar da ne cami harimine. Saray Bosna’da Ebniy-i Hayriyenin musavver tarihi. kuvvetli ve stalaktitli bir eserdir. F. Üçüncü sırada pencerelerin. Kit. Cami kürevî müselles alîkalara oturan sekiz pencereli.98). imam ve müezzin odaları ve şadırvan inşa edilmiştir. ne de dış görünüşüne bir şey ekleyebilmiştir. kütüphane ikiye bölünerek. Güzel ta‘lik hatla mermere hakkedilmiştir (bk. T. ikinci sırada sekiz pencere varken.Kıble duvarı önündeki asıl revak ise düz tavan ve çatılıdır. Camide altta on. Vali Bosnalı Muharrem Paşa (ö. 774. Biraz yüksek. 1265’te (1848) Şerîfîzâde Mehmed Fâzıl Paşa ilâveler yaptırmış.M. 8). yalnız kapı kanatları empire üslûbunda doğramalarla değiştirilmiştir. Yapılan bu ilâvede de büyük dikkat ve itina gösterilmiş. Hazîresinde Şeyh İbrâhim Bistrigî (ö. s. 74 . yeniçeri ağası Bosnalı Abdullah Ağa (ö. Fâzıl Paşa’nın yaptığı ilâvelerden bahsetmesi bunlar olsa gerekir. F. 200 Ekrem Hakkı Ayverdi.) sekiz beyitlik bir tamir kitâbesi vardır ve Türkçe’dir. s. 101). 96). Ankara 1957. yüksek kasnak üstünde. mihrap yine mermerden gayet boylu.

Hazret-i‘Abdulmecîd Hân muktedâ-yi dîn olup Oldu mihrâb hilâfetinde imâm-ı müslimîn Tab‘ıdır kandîl-i cud ve zâtıdır nur-i kerem Cami-i dehrin eder her cânın ruşen terin Kubbe-i ikbâline olmuş ‘alem mühr-i münir Olalı üç menâr-ı şevketi çerh berin Câmi‘i Fâtih Muhammed Hân Seraybosnada Yapdırıp olmuştu sonra her yeri hedme karîn Kıldı ihyâ lutf edip hayrât-ı cedd-i emcedin Eyledi bu ma‘bedi tecdîd ol şâh-ı güzîn Tâ nemâze bunda oldukca cemâ ‘at saff-zede Ceyş-i nasrîn eylesin te’bîd Hakk tâ yevm-i dîn Tâk bâbına eylesin ta‘lik zuyur-i bendesi Bu iki tarihim etdi kân nazmı cevherin Şâh-ı ‘âlem eyledi tecdîd fatih ma‘bedin Etdi ‘ibâdân mülk-i Bosnayı hayr-ı nevîn Sene 1264 Cami. Hazîrede de pek çok eski kabir vardır. 100). ilk binasından eser kalmamıştır. mektep. Hünkâr Camii’nin müştemilâtı olarak baş tarafta belirtilen medrese. hamam vb. yüzyıl yapısıdır. 75 . günümüzde mevcut değildir. F. Şeyh Seyfeddin Efendi’nin işaret ettiği üzere tamamen XVI. Yalnız hazîre pek geniş ve zengindir (bk.

İsmâil Kaptan Şariç Camii (1741. benzeri ender görülen kültürel devamlılığı ile varlığını muhafaza ekmektedir. Ustulçe’de.1. 1750’den sonra ise. Islamska Epigrafika Bosne i Hercegovine. Buranın ilk tanınmış kaptan ağaları Şariç sülâlesindendir. Hacı Ali Hacısâlihoviç Camii (1735). artakalanlar. Hacı Salih Buro Camii (Ali Paşa Rıdvanpaşazâde. Kalendar Gajret 1941. Kent. kasabanın kültür hayatının zenginliğini ortaya koymaktadır. 364. değirmenler. 202 Radimlje nehrinin üzerinden geçtiği Ustulçe ovasının kuzeydeki küçük bölümü de. Burası. genel kültür yapısına paralel olarak zengindir. 450. birkaç su kuyusu ve çok sayıda ev bulunmaktadır. güneyinde kurulan şehir. günümüzde de izlerini devam ettiren şehir kimliğini ve mimari özelliğini kazanmıştır.24. kaptanlık Rıdvanpaşazâde (Rizvanbegoviç) ailesine geçmiştir. Yazılı kaynaklarda kale. 203 Vidoş kaptanlığı 1706’dan önce kurulmuş ve başlangıçta Ustulçe kadılığını da kapsamaktaydı. bölgenin Osmanlı Devleti’ne resmen bağlandığı 1465 yılı öncelerine dayanmaktadır. Knjiga III. Sarajevo 1982. bentler ve sulama sistemleri yapılmıştır. Prevorac’daki şehitlerin mezar taşları ise “Bosançica” denilen eski Bosna alfabesiyle yazılmıştır. 1835 yılında kaptanlığın lağvedilmesine kadar bu iki aile üyelerinin elinde devam etmiştir. Sarajevo GZM 1911. Burada dizdar. Bu işaretler doğrudan steçaklar üzerinde izini devam ettirmekte ve mezar başlıklarında aynen Gorica. Osmanlı Devleti’nin hâkimiyetine girmesiyle. s. Altmışı aşkın vakıf kurulmuştur. Bregava ırmağının sol kıyısında. yüksekliğinde kalın duvarlarla birbirine bağlanmış yedi adet dikdörtgen kuleye sahiptir. ve Bitunja “steçak” mezar anıtlarında yer alan semboller yer almaktadır. geçen asrın başlarından itibaren Vidoşki adıyla bilinmektedir. Çeşitli bina ve su kuyularının yanı sıra beş tane de cami inşa edilmiştir. Hodovo.24. Osmanlı döneminde Ustulçe’de beş cami inşa edildi. 1762). Bu düşüncemize. 203 Hamdija Kapidžić. yumuşak iklimi. Evliya Çelebi 1664 yılında burada 201 202 Mehmed Mujezinović. 201 İslâm’ın etkisi. s. 2 m. Ustulçe Kalesi. birçok mektep ve medrese yapılmıştır. Ustulçe (Stolac). Sultan Selim (Hünkâr) Camii (1519). Ustulçe Mostar’ın 25 km. Ustulçe ve çevresinin İslâm epigrafi eserleri de. “Stolac u XVIII vijeku”. bölgede İslâm’ın en eski devirlerinden kalan birçok mezar taşı kümesi de tanıklık etmektedir. USTULÇE ve SULTAN SELİM CAMİİ 3. 76 .3. Her ne kadar Ustulçe’deki mezar başlıklarının çoğu yok edilmiş olsa da. yine Vidova ovası adını almaktadır. Köprüler. kale muhafızları ile onların aileleri oturmaktadır. bütün adlî ve idarî yönetim. kalıntılarının bugün dahi görülebildiği. Adriyatik sahili ve Balkanlar’la bağlantısı. Ardından cephane kulesi. Ćiro Truhelka. bol su kaynakları ve bitki örtüsü. 1812). Hamam. Hızlı bir şekilde ekonomik ve kültürel gelişme başlamıştır. tabhâneler (deri işleme).geçen yüzyılın başlarına kadar Hersek bölgesindeki en geniş şehirdir. Bu adı bugün Bregava diye anılan Videştica veya Vidova Rijeka ırmağından almaktadır. Milaviçi. Ustulçe antik kenti tepesinin eteğinde kurulmuştur. Nekuk. cami. s. Tursko-Slovjenski spomenici dubrovačke arhive. Predolje. Vidoş Kalesi yenilenip genişletilmiştir. 1732. kaptan. 127..

Sarajevo 1957. s. Saat Kulesi. nr. Yaşlı Ustulçeliler. adı geçen kadılıklarda başcerrahlığa atandığına dair yeni 204 205 Evliya Celebi. Putopis-preveo Hazim Šabanović. Rüşdiyeler Bosna-Hersek’te. yaraları iyileştirmesiyle ünlü Mehmed Hacırecepzâde’dir (Hadziredzepoviç).minaresiz üç mescid daha gördüğünü yazmıştır ki. Ustulçe’de bu aileden kimse kalmadı. Şehirde bilinen ilk misafirhaneyi 1700’lü yıllarda Silâhdar Hüseyin Paşa açmıştır. saat kulesi. Ustulçe ve çevre kadılıklarındaki müslüman halkın talebi üzerine kendisine 1762’de padişah beratıyla müslüman yaralıları tedavi edebileceğine dair belge verilmiştir. Bu okulların mezunları. rüşdiye. Padişah beratı şöyledir: “Ljubinje. Mehmed’in raporuna ilişkin. hamam ile Hacı Sâlihoviç Camii’ne uzak olmayan bir binanın zemin katında faaliyet gösteren bir medrese açıldı. Bu mektep. Islamska misao. diğer nâibin ve padişah hekimbaşının tezkeresiyle. küçük değirmen ve çarşı bulunmaktaydı. Hivzija Hasandedić. 26. Mahmud Kaya (Mahmud Çehayiç) ve Şariç ailelerine ait üç adet ve bir Zagrad mahallesinde Pajin konak (Pajo’nun konağı) vardı. Ustulçe’de ilk mekteb-i ibtidâî 1894’te açıldı. 206 Ustulçe’de Türkler’in yönetimi döneminde. “Islamski spomenici u Stocu”. “Sahat-kule u Bosni i Hercegovini”. 206 Hamdija Kreševljaković. 77 . Hünkâr Camii’nin 50 m. Sarajevo 1981. I. dükkân. Zagrad mahallesinde Yûsuf Dervoz’un ve çarşıda da İbrâhim Ağa Şariç’in evlerinde faaliyet gösteriyordu. Ustulçe kasabasında yaraları iyileştirmede kendini yetiştirmiş ve bu özellikleri atasından devralan Mehmed Hacırecepoviç yaşamaktadır. Hünkâr Camii’nin yakınında inşa edilmiş ayrı bir binada eğitim verdi. nerede oldukları ve ne zaman yıkıldıklarına dair kesin bilgi yoktur. çetecilerin sık sık tecavüz ve soygun yaptıkları yerlerdir. medrese. Türk yönetimi döneminde. Dünya Savaşı öncesine kadar çalışmaktaydı. Naše starine IV. birkaç konak. s. Sübyan mektepleri. Ustulçe’de doğal bitki ve merhemlerle insanları tedavi eden “halk hekimleri” hizmet vermekteydi. Ustulçe’de geçen yüzyılın ilk yarısında. 204 Ustulçe’de camilerin yanı sıra yedi sübyan mektebi. s. yüzyıl ortalarında yaşayan. din eğitimiyle beraber fen derslerinin verildiği alt düzeydeki orta öğretim kurumlarıdır. 205 1664 yılında inşa edilen Saat Kulesi. Hiç kimse ana tarafından dahi olsun. üzerindeki çanı kaldırıp onu savaş malzemesi olarak kullanmıştır. 34. Müslümanlar bunlarla sürekli savaşmakta ve bazıları ağır şekilde yaralanmakta ve hayatî tehlikeye maruz kalmaktadır. her bir yolcunun ücret ödemeksizin iâşe ve ibâte hizmeti gördüğü birkaç misafirhane bulunmaktaydı. Dünya Savaşı öncesinde yıkılmıştır. Ustulçe’nin ilk tanınmış halk hekimi XVIII. Nevesin ve Blagaj kadılıkları. kâtiplik ve diğer alt seviyedeki memurluk görevleri için yeterli eğitimi almaktaydı. Avusturya-Macaristan güçleri. Bu altı karma sübyan mektebinin dışında. bir tek Sünbülzâde neslinin devam ettiğini hatırlamıyor. Saat Kulesi. Hünkâr Camii olarak anılan Sultan Selim Camii. Sünbülzâde (Sumbuliç) Medresesi’nde eğitimin sona ermesinden sonra kızlar mektebi faaliyetteydi. âlimleriyle meşhur Sünbülzâdeler’den birinin kurduğunu söylemektedir. Sarajevo 1967. II. Begovina’da Rıdvanpaşazâdeler’in. diğer üç sübyan mektebi. 36. kıraathane. onu. kadar doğusunda eski kıraathane binasının bitişiğine kurulmuştur. Uzinoviç mahallesinde Behmen. Hacı Ali Hacısâlihoviç Camii ve İsmâil Kaptan Şariç Camii’nin yanında yer alırken. Begovina mahallesinde Rıdvapaşazâdeler’in (Rizvanbegoviçler) finanse ettiği beş ayrı misafirhane çalışmaktaydı. 414.

Binalar yağmalandı.. Dünkü Hırvat komşuları. birden beşe kadar sayıda kemeri ile birkaç taş köprü de inşa edilmiştir. Ustulçe’de her mahalleye dağılmış 350’yi aşkın bina inşa edilmiştir. Yakılan. 103). dış kısımları ise sokağa dönük köşelere sahipti. Burada. kendine özgü diğer özellikleriyle birlikte zengin ağaç işlemeli. ve diğer yapılarını onarmaya başladılar. 208 1992-1995 savaşında Ustulçe büyük zarar görmüştür. Osmanlılar döneminde. Rıdvanpaşazâde ailesi yaptırmıştır. Dubrovnik hatta Kahire’ye kadar giden Ustulçeli tüccarlardan da bahsedilmektedir. yıkılan. Ustulçe’nin en geniş camisidir (bk. Ustulçe. askerler savaşa çağrılır ve diğer işler görülürdü. ortak şehirlerine de “urbicid” dediğimiz yıkım uyguladılar. Ustulçe’de Hırvatlar yaptı. burada birçok dükkân. zenaat ve el emeği işçiliğin yapıldığı 150-200 dükkân inşa edilmiştir. yok edilen dinî. P. menkul ve gayri menkuller satışa çıkarılır. yan duvarları uzayarak 207 208 Blagay Kadı Sicili. 7). s. Boşnaklar’ın büyük bir kesimi katledilirken. Yine Ustulçe. Sultan Selim Camii Hürkâr Camii olarak da bilinen ve Yavuz Sultan Selim tarafından 920 (1514) yılında kesme taştan yapılan Sultan Selim Camii’nin çatısı sonradan yenilenmiştir. her zaman yeterli sayıda dinlendirilmiş at bulunduran ulak veya tatarların uzun ve yorucu yolculuklarında nöbetleşe değiştikleri menzilhane adı verilen posta hizmetine de sahipti. 1700 yılı civarında Silâhdar Hüseyin Paşa’nın yaptırdığı umumi hamam da vardı. şehrin meydanı olan Hünkâr Çarşısı’na da (suki sultani) sahipti. lost 10 a. 1992-95 savaşına kadar korunabilmiştir. kendi kurdukları vakıfların hayatiyetini devam ettirebilmeleri için yaptılar. F. 58. beş kemeriyle Bregava’yı aşan ve Begovina’yı Gül Hanım’ın evi mevkiine (Djul hanumina kuça) bağlayan taş köprüdür ki. Dükkân ve imalâthaneler yanında. nr. Savaşın bitmesinin ardından Boşnaklar evlerine döndü. Bu hizmeti yerine getirmekle yükümlüdür ve bu konuda da kimse kendini engelleyemeyecek ve görevinden alıkoyamayacaktır.40 m. Bu köprülerden bazıları bugün dahi sadece yaya geçişi için değil. Bunlardan biri.” 207 Ustulçe’de en büyük üç vakfa sahip olan Silâhdar Hüseyin Paşa. Sarayevo Sarkiyat Enstitüsü'nde orijinal bulunmaktadır. ihaleler yapılır. Begovina’daki binaların iç kısımları. değirmen ve diğer akarları inşa ettiler. Şehir ve çevresinde bulunan on bir caminin tamamı yıkılmıştır. Sarajevo 1969. kültürel. İç ölçüleri yaklaşık olarak 9. ticarî faaliyet için Gabela. 78 . bir kısmı da Hersek’te. Bregava ırmağı üzerinde yörenin vakıf sahiplerinin yaptırdığı. Džemal Čelić i Mehmed Mujezinović.2.20 x 16. Bu binalardan bir kısmı özellikle Begovina’dakiler.24. Türkler döneminde. Hırvat toplama kapmalarında çeşitli işkencelere maruz kaldı ya da evlerinde sürüldü. 3. Bunları da. XVIII. duvar kalınlığı 90 santimetredir (bk. BosnaHersek’te Sırplar’ın yaptığı zulmü. yakılıp yıkıldı. kısmen araç trafiği için de hizmet vermektedir. Son cemaat yeri. Ustulçe’de Osmanlı döneminde içinde ticaret. Boşnak halka karşı soykırım uygularken. 217-226. yüzyıl kaynaklarında.beratla kendisine yetki verilmiştir. Stari mostovi u Bosni i Hercegovini. İsmâil Kaptan Şariç ve Ali Paşa Rizvanbegoviç. İstanbul’dan gelen buyruk ve fermanlar tellâllar aracılığı halka duyurulur.

Stolaçlılar bunlardan gururla söz ederler. Bir rivayete göre Karadağ’a bir rivayete göre de Dubrovnik’e kaçmışlardır. 108). küple pabucun birleşme yerinde sivri kemerler mevcuttur. cami taşlarıyla beraber mezar taşlarını yok etmişlerdir. Hırvatlar mezarlıkları da yıkmışlar. Camide toplam on dokuz direk vardır. 36. Pabuç dik üçgenli. Harimin üç. 105. Caminin üç tarafında da mezarlık vardır (bk. Mihrap ve minber basittir. Caminin inşası için Korçula’dan. Ahşap saçağı sekiz ahşap direk tutmaktadır. Kapıda üç kitâbe vardır (bk. 103-104). Kit. Sarajevo 1981. Caminin özellikle el yazması yönünden zengin olan kütüphanesi de yok edilmiştir. Sol mahfile revaktan bir merdivenle. 9).72 m. Islamska misao. F. 454.çatıya destek olmuştur (bk.34. 109). 209 Halk arasındaki rivayetlere göre Yavuz Sultan Selim’in fermanı üzerine Stolaç’ta bir kubbeli cami yapılmak üzere para yollanmıştır. Cami harimi taş duvarla çevrilidir (bk. Minarenin bir kemerinde kabartma Dâvut peygamber mührü ve stilize çiçek desenleri vardır (bk. F. F. 210 Hivzija Hasandedić. Mezar taşlarının çoğu granitten ve sekiz köşeli idi. F. Osmanlı Mimarisinde II. F. Bazılarının boyu 2 metreden yüksekti. çok kenarlı bir kaide ve gövdesi vardır (bk. gibi basık bir ölçüdedir. Sekiz alt. 108). Birisi celî ta‘lik hattıyla sekiz beyit halinde Türkçe olup 1203 (1788) tarihini taşımaktadır (bk. ustalarla anlaşıldıktan sonra paranın yarısı verilmiş. V. İç yükseklik 4. 79 . 210 Cami 1992-1995 savaşında Hırvatlar tarafından yıkılmıştır. Son cemaat mahalli duvarında on dokuz ağaç resmi bulunmaktadır (bk. F. Hırvatlar bir türlü izin vermemişlerdir. Cenâb-ı Hazret-i Sultân Selîm Fâtih-i Mısr'ın Mürûr-i ezmine ile olduğu muhtâc-ı ta‘mîre Yüzünden bozulmuşken cami‘-i ra‘nâ-i husn-i üslûb Yine tecdîd ve terfi‘i görüldü cümleye mergûb Li vechillâh erbâb-ı müberrât eyledi termîm Zehî sûret-perver sâde oldu bu makâm nûr 209 İ. 104). fakat ustalar ortadan kaybolmuştur. Savaştan sonra Boşnaklar şehre geri dönmek istemişlerse de. 111). Savaştan sonra aynı usul ve malzeme ile tekrar yapılmıştır. 22 Ağustos 2001 tarihinde Boşnaklar şehre girip cami hariminde temizlik çalışmasına başlamışlardır. Aydın Yüksel. 106). s. 10). Sağda ve solda dörder direğe oturan iki mahfili bulunmaktadır. Cami ile ilgili yazılı kaynaklar dışındaki bilgileri. Bayezid Yavuz Selim devri (886-926/1481-1520). yükseklikteki minarenin kesme taştan. Şerefe altında lâleden süsler mevcuttur (bk. İstanbul 1983. F. bunu haber alınca. Üç adet de dolap yeri vardır. s. nr. mahfillere açılan iki üst penceresi vardır. Camide birtakım semboller yer almaktadır. caminin bir girişi vardır (bk. F. 26 m. F. F. 105). Parayı yollayan makam. yetkilileri uyarmış ve kalan para ile caminin tamamlanması emrini vermiştir. “Islamski spomenici u Stocu”. o dönemin en meşhur kesme taş ustaları getirilmiş. 109). Mart 2005 yılında Bosna Diyanet İşleri Başkanlığı’nın Stolaç sorumlusu Amer Medan Bey’den aldım. Kilimler Split ve diğer Hırvatistan şehirlerinde satılmıştır. diğerine içeriden çıkılmaktadır. Sadece çatı eskiden kiremit iken şimdi taştandır (bk.

Caminin çocukları 3 Cumâdeluhrâda yeniden inşaya başladılar. 80 .Kime olduysa feyz-i Hak ve tevfîk-i Hudâ mashûb Keennehû giydi bir sebâ-yı sa‘îd. 211 Kad rufi‘a hâze'l-mescidi'l-hunkârî fî vakti Sultân Selîm Hân gâlib-i Mısr sene 925 Son kitâbe ise yine bir taş üzerinde Boşnakça olup nesih hatla (Bosançiça) yazılmış yeni bir kitâbedir (bk. Kit. Caminin güzel ve küçük bir de şadırvanı mevcuttur (bk. Ancak Ekrem Hakkı Ayverdi bu kitâbenin pek soluk ve tarihinin 920 olduğunu yazmaktadır. bir nigâr-ı hûb Kıyâb-ı i‘tilâsı zirve-i iclâda merfu‘ No’la reşk-âver olsa hüsn-i tarh-ı beyt-i ma‘mûre Esâs-ı iktibâsı ‘arsa ihlâsda mansûb Perr-i tâvus-i cennetden sahne-i hârûb Onun ta‘mîrine vehbi edenler bezll-i makdûru Yine Sultân Selîm’in ‘ahd nev ta‘mîrine târîh Ucûrât-ı cezîl defter-i haşre ola mektûb Ucûrât-ı cezîl defter-i haşre ola mektûb Zehî ta‘mîr câmi‘-i mu‘allâ buldu nevâ üslûb Sene 1203 Diğeri Arapça celî sülüs olup taş üzerine yeniden yazılmış veya sadece boyası yenilenmiştir (bk. Ezan okumayla namaz kılmayla onu nurlandırdılar. Rebîülevvel u 1414 godine sruşena ye ova camiya nyezina çelyad Poçela ye 3 Cumâdeluhrâ nyezinu Ponovnu gradnyu ezan uçenye i klanyanye zasvyetlili su onu uçeç 12 Cumâdeluhrâ 1323 1414 senesinde cami yıkıldı. Avrupa’da Osmanlı Mimări Eserleri. s. F. İstanbul 1981. 11). 481. 107). Yugoslavya. Kit. 12). Bu kitâbedeki tarih 925’tir. 12 Cumâdeluhrâ 1423 211 Ekrem Hakkı Ayverdi. II.

ikinci Bosna valiği sırasında ve 1758’de yandığından Hasan Paşazâde Hacı Ali yenilemiş. F. Evler umumiyetle çok dik çatılı. 214 Kısmen kesme taş. Kubbeli. mektepleri. iç ölçüsünde. kesme taş minarelidir. s. Sicill-i Osmânî. Süleyman Paşa Camii. 214 Alija Bejtić. Yenicami (Hasan Ağa Cami). on bir mahallesi.70 x 9. 90 cm. 387. Bosna beylerbeyiliğinin Banaluka’dan sonra ikinci merkezidir. Naše Starine II. Caminin yerinde evvelce Gazi Ağa isminde birinin XVI. Sicill-i Osmânî. çatı kaygan taşla örtülüdür. kulenin solunda Süleyman Paşa Camii. bir rüşdiye. Yanındaki çeşmeyi Kukavica Mehmed Paşa yaptırmış ve suyunu Başpınar denilen yerden getirtmiştir. üçüncü sırada üç pencere bulunmaktadır. ticaret bakımından gelişmemiştir. kaygan taşıyla örtülüdür. Travnik idarî birim olarak kalmış. 442. medhal arka tarafta daha yüksek bir yerdedir. TRAVNİK’TEKİ ÂBİDELER ve BAYEZİD (II) CAMİİ 3. Sarajevo 1954. çarşı içinde bir hanı ve bir hamamı olduğunu yazmakla yetinmiştir. Altta sekiz. 9. bir rivayette Ahmed Kâmil şeklinde de anılır. Şehirde. Kubbe kürevî köşeliklere oturur. 213 Hacı Ali Camii.3. Köşelikler altında çıkan tavancık beş sıra stalaktit takozla aşağıya bağlanmıştır. 213 212 81 . 2 Haziran 1832 tarihine kadar iki asır boyunca Bosna-Hersek eyaletinin merkezi olmuştur. yüzyılda yaptırdığı bir mâbet vardı.25. Mihrap ana yol üzerinde. 257. Evliya Çelebi. Mehmed Süreyyâ. 215 Bu zat Sopa Salan namıyla mâruftur. s. 1757’de Bosna Valisi Kâmil Ahmed Paşa 215 tarafından yenilemiş ve 1815’te yanması üzerine de Bosna Valisi Süleyman Paşa yeniden yaptırmıştır. dört medrese. mermerden yapılmıştır. Evliya Çelebi’nin bildirdikleri de dahil olmak üzere dört cami ve mescid. Evliya Çelebi şehri fazla tedkik etmemiş. Seyahatnâme.1. 1780-1784’te Bosna Valisi Abdullah Paşa medfundur. tokça fakat mevzun minareli ve şehrin üst kısmında bulunmaktadır. Cephesindeki rengârenk güzel kalemlerden dolayı Alaca Camii de denmektedir. türbeler yer almıştır. 1639’dan. moloz duvarlı bir camidir. bununla beraber direk başlıklarının baklavalı olduğu görülür. Minber oyma korkuluklu. küçük bir kalesi (bk. 115).70 m. sağda saat kulesinin üstünde hisar.25. Kapının önünde at nalı şeklinde iki kemerli bir ahşap son cemaat sundurması bulunmaktadır. s. bundan sonra da onun adıyla anılmıştır. şehirde camiden çok. V. Her cephede üç sıra kasnakta dört pencere vardır. 158. üstte beş. “Podaci za kulturnu povijest vezirskog grada Travnika”. Çarşıda bulunan cami. on yedi cami ve mescidi. elli mektep ve altmış dokuz han bulunduğunu belirtilmektedir. Caminin mihrabı temiz ve mütenasip bir eserdir. 1550’de yapılan caminin arka köşesinde baklava başlıklı sekiz sütüna oturan tek kubbeli türbede. 2000 kâgir evi. Caminin revakı duvarla kapatılıp mektep yapılmış. I. Bu yüzden nüfus artmamış. Bu zatın Travnik’te bir bedesteni de bulunmaktadır. 212 Salnâmede ise. Travnik Laşva nehrinin kanarında kalenin batısında yer almaktadır. III. 1758’de Kukavica Mehmed Paşa. kısmen sıvalı. kâgir duvarlı. hisar içinde Fâtih Camii ve solda dik ahşap çatılı bir cami ile Yenicami bulunmaktadır.

1803’ten beri çalışmamakta ve saat yalnız bir yüzdedir. idi. 219 216 217 Hamdija Kreševljaković. çok daha geniş bir son cemaat dehlizine girilir. servi gibi ağaç motifleri. Selâmlık ve harem kısımlarından mürekkepti. diğeri yuvarlak olmak üzere birbirini takip eder. alınlar kaba yontmadandır. Saat Kuleleri. Naše starine. Kesme taş minaresi mütenasip ve mevzun olup soldadır. 217 Köprüler. 28. Sarajevo 1957.5 m. IV. Haremin alt katında yedi. 13-22. Bütün eski konaklarda olduğu gibi. çatısı kiremitle örtülü ve geniş saçaklıdır. 82 .5 m. Travnik’te iki tane saat kulesi vardır. Ana yol üstünde Süleyman Paşa Camii’nin yakınındadır. altı köşe planlı. Musallâdaki saat XVIII. Sarajevo 1942. Yukarı Çarşı’nın arkasında iki katlı bir saray yavrusu olan konağın cephesi 35 m. Hendek Köprüsü alt kalenin hendeği aşan biri 3 m. yine iki tarafı merdivenlerle üst mahfile çıkılır. 219 Alija Bejtić. minarenin yanında. s. yüzyılın ilk yarısında yapılmıştır. s. 3. s. fakat bozuk bir şekilde yapılmıştır.. Caminin alt pencereleri köfeki söveli ve parmaklıklı. kadar. Sarajevo 1957. açık bir kubbedir. Köşelerde pahsız dört köşe sütun olup hepsi de yekpâre taştandır. diğeri medhal merdiveni altındadır. Laşva deresi üzerinde 6. üstler kemerlidir. diğeri çok küçük iki gözlü köprüdür. mihrap cepesi sekiz sütüna oturur. Çarşı Köprüsü kemerler kesme taştan. Paşa Sarayı. Elçi İbrâhim Paşa’nın medrese (hicrî 1117) ve kütüphanesi inşa edilmiştir. Naše starine. IV. ebadında ve bir kapısı mihrap. Caminin iç genişliği 15. Osmanlı mimarisinin asaletiyle. bütün cephenin rûmîler. bunlar bir tanesi pahlı dört köşe. üstlü on yedişer pencereyle çok aydınlıktır. Kukavica Mehmed Paşa’nın ve Muhsinzâde Mehmed Paşa’nın iki medresesinin dışında. üstü demir korkuluğu pek çirkin durmaktadır. Yol genişliği 4. madalyon ve sularla rengârenk tezyin edilmiş bulunmasıdır.60. Bedesten içten içe 8 x 12 m. Bütünü üstten 18 metreyi bulmaktadır. keskin köşeli baklavalarla süslü başlıklı altı sütün üstüne. X. Glasnik. “Careva džamija i njen vakuf u Travniku”. üstünde dokuz. altı beton.80 metrelik iki gözden mürekkep basit bir köprüdür. 216 Kukavica Mehmed Paşa Saat Kulesi. Varoş Camii. Bu kule 1233’te (1817-1818) Süleyman Paşa tarafından yaptırılmıştır. “Saraji ili Dvori Bosanskih Namjesnika”. mutfak dışarıda bulunuyordu. IVZ-e BIH.70 metredir. 5. Bu sütunların altında ve caminin solunda. 218 Hamdija Kreševljaković. Üç tarafında ahşap mahfeller bulunmaktadır. Yukarı Çarşı’da Ali Bey Cami’nin yanındaki kulededir. sıra sıra dükkânlar. 218 Travnik’te önemli kişileri barındıran birkaç türbe bulunmaktadır. “Saat Kule”. Avusturyalılar Bosnalılar’a şirin görünmek için yaptıklarından Avusturya Camii de denir. Bosna Valisi Perişan Mustafa Paşa Türbesi. Her iki tarafta da birer taşlık bulunuyordu. s. selâmlıkta altı veya yedi oda bulunmaktaydı. İbid. genişliğinde caminin hariminden. Caminin sağ tarafı on iki. derinliği 16 metredir.İki tarafı merdivenle 3. derinliği 20. en içeride de Travnik’in ikinci bedesteni bulunmaktadır. vefat tarihinin 1215 (1800) olduğu bilinmektedir. altlı. 28. Caminin asıl hususiyeti ise.

mesafe vardır. Bugün Ebülfeth ismiyle böyle bir cami yoktur. 46. Celâl Paşa İzvornikli olup 1813’te Bosna valisi olmuş.2. Osmanlı Mimarisinde II. 390. bu cihette pek kalın değildir ve cami ile arasında 1. Minare kapısı içeridendir (bk. 436. II. 1992-1995 savaşında minare ve kaleye füze ve top mermileri isabet etmiştir. II. ikinci bölmenin hemen içinde bugün yalnız minaresi ve temelleri kalmış bir haldedir (bk. Avrupa’da Osmanlı Mimarî Eserleri Yugoslavya. 220 Bu iki türbe arasında birtakım yaprak süsleriyle süslü kâgir bir çeşme vardır. 1230 (1814) ve civarında birçok kadı ve müftü medfun olan Travnikli Şeyh Mehmed ve karısının (XVIII.90 metrelik bir mesafe vardır. Birinciye yakın bir yerde. 556. Ekrem Hakkı Ayverdi. Sağdaki kabir Celâl. Gövde yuvarlak. iki sene sonra azledilmiş. minare tarafı 80 cm. s. “Bosna Hersek’te Fatih Camileri”. Minareye örtülen kurşun yerinden çıkmaktadır. Behiye Zlatar Travnik’te inşa edilen ilk caminin de Fâtih Sultan Mehmed Camii olduğunu zikretmektedir.60 x 11. Bayezid (II) Camii Kalenin kuzeybatı tarafına düşen alt kısmında. 221 Minare kale suruyla bir yüzdedir ve cami sahasının hemen hemen ortasındadır. F.Muhsinzâde Abdullah ve Hâfız Celâleddin Paşaların Türbesi. Türbelerden başka Bosna Valisi Defterdârî Silâhtar Abdullah Paşa’nın 1200 (1785). baklava başlıklı sekiz mermer sütuna müstenit dairevî kemerlerle bağlanmıştır. İstanbul Başbakanlık Arşivi’nde Kâmil Kepeci Tasnifi’nde (Tapu Tahrir Defteri. Istanbul 2005. Mostar Aylık Medeniyet-Kültür-Aktüalite Dergisi. F. 211) 1139 tarihinde yapılmış bir Fâtih Camii görünmektedir. s.40 m. Vezîriâzam Muhsinzâde Abdullah Paşa’nın vefatı 1151 (1738) yılındadır. aralarında 6. soldaki Abdullah paşalara aittir. sayı 6. ana yol üstünde olup dikdörtgen planlıdır. Ağustos 2005. 222 İ.5 m. Bir tarafın temeli 95. 114). 112-114). İstanbul 1983 s. Celâleddin Paşa tarafından idam edilen Şeyh İlhâmî’nin. V. yüzyıl) ve Livno kaptan ve mütesselimi Firdevs kaptanın (1257 / 1841) türbeleri bulunmaktadır. İstanbul 1981. olup. 3. Minarenin kapısı temel seviyesinden 3.25. 223 Behiye Zlatar. nr. Sicill-i Osmânî. 223 Bayezid (II) Camii’nin aynısı olması veya Fâtih Camii’nin yerine Bayezid Camii’nin yapılmış olması mümkündur. 222 Minarenin bulunduğu surdan aşağısı oldukça sarptır. şerefe altı taştan kademelidir. 1995’ten sonra kalenin restorasyonu başladı ve devam etmektedir. Bu sebeple sur duvarı. cami içindeki bir mahfilden çıkılmaktadır. yükseklikte kaldığına göre. 221 220 83 . vefatına kadar (1823) burada ikamet etmiştir. Bayezid Yavuz Selim Devri (886-926/1481-1520). Aydın Yüksel.

Burada boyu 108 m. yüzyılda Trebinye dışında hisarı olan birkaç şehir daha vardı. fakat Yugoslav dönemi idaresinin dört elle sarıldığı ve göz bebeği gibi koruduğu bir köprü vardır. 84 . “Spomenici Osmanlijske arhitekture u Bosni i Hercegovini”. Trebişnica nehri kenarında küçük bir şehir olup çok önemli bir kavşak noktasıdır. Vaktiyle nahiye. 250. Saraçoğlu ve Hacı İsmâil adlarını taşıyordu. Bir bendin altında kalma tehlikesi söz konusu olunca. s. Hersek sancağı Bosna eyaletine 1833 senesine kadar bağlı kalmıştır. 227 Hamdija Kreševljaković i H.50 km. Bu bölgede X. eni 6 arşın olan bir köprü daha vardı. 15. 228 Hamdija Kreševljaković. muhteşem bir eser olup büyük açıklıkları 20 metreyi aşmakta.274. Kapidžić. 1833’te kurulan Hersek paşalığına Ali Ridvanbegoviç getirilmiştir. batıda. Alija Beytić. 226 Kale ve Saat Kulesi. Hendek 1932’ye kadar mevcuttu. “Stari hercegovački gradovi”. Sarajevo 1954. bugün artık bir köy olan Novi idi. “Sahat-kule u Bosni i Hercegovini”. Dubrovnik ve Boka Kotorska’dan gelen yollar.26. Sarajevo 1952/53. Novi ve Trebinye’den meydana geliyordu. Sâlihzâde ve Canzâde tabyaları da meşhurdur. taş taş sökerek. Trebinye daha sonra kaptanlık merkezi de oldu. yüksekliğindedir. yüzyılın ikinci yarısından 1377 yılına kadar Trebinye..70 x 3. asır rokoko-rokay üslûbunda ve 1917’den beri çalışmamaktadır. 3. Hacı Hasan. Bosna’ya ve Sırbistan’a ulaşır. Sarajevo 1954. Stari mostovi u Bosni i Hercegovini. Daha sonra Bosna Devleti’ne bağlandı. 15-16. Tamamen XIX. POF III-IV. Nase Starine IV. Bu senede Hersek de dahil olmak üzere bazı sancaklar Rumeli ve Budin eyaletinden çıkarılarak yeni kurulan Bosna eyaletine bağlanmıştır. Kale girişinde hendek üzerinde bir de asma köprü yapılmıştır. Nemyaniça Devleti’ne bağlı kaldı. Trebinye bu bölgenin askerî merkezi olmuştur. 1721’de dış kale ve hendek yapılmıştır. Hersek bölgesi bu sancağa 1580’e kadar bağlı kalmıştır. 1876’daki isyan sırasında yok olmuştur. s. s. Kasabanın kalesi Osmanlılar tarafından yapılmıştır. 1878 senesine kadar kale girişinde yer alan taşa hakkedilmiş tarihî kitâbe. ebadında 15 m. Burada cami ve tarihî bina azdır. Osmanlılar Novi yerine Trebinye’yi merkez yaptılar. 224 225 Hamdija Kreševljaković i Hamdija Kapidžić. içi kâgirle beton gibi doldurulmuştur. 26. s. aynı yıl içindeki Avusturya işgalinden sonra kaybolmuştur. Osmanlı döneminin ilk iki yüzyılında (1466-1687 arası) Trebinye bölgesinin merkezi.26. Trebinye Dubrovnik’in 20 km. 225 Köprü 1570-1574 yılları arasında ve tamamen kesme taşla kaplanmış. XII. Stari hercegovački gradovi. Arslan Ağa Köprüsü dört gözlü. yeni bir temel yaparak 3. Naše starine II. 226 Mehmed Mujezinović-Džemal Čelić. 224 İlk defa 1470 senesinde Rumeli eyaletinde Hersek sancağı beyi Hamza Bey’den bahsedilmektedir. 228 Kale içinde sağ arka tarafta bir eve yapışmış duran saat kulesini Resulbeyzâde Osman Kaptan yaptırmıştır. 227 1878’e kadar müslümanlarda kalan kalenin meşhur kuleleri Hükümet. TREBİNYE ve SULTAN AHMED CAMİİ 3.3. Sarajevo 1969. seyretmeye doyulamayacak bir manzara arzetmektedir. büyük önem taşıyan Aslan Ağa Köprüsü’nü yeniden inşa etmişlerdir. Trebinye Kalesi üçgen şeklindeydi. tek tek. doğusunda. Sarajevo 1957.1. s.70 m.

5 groşa (Alman parası) ve 50 riyal (?) maaş tahsis edilmiştir. Minare sağ duvarın ortalık yerine sanki kazara oturuvermiş gibidir.. asıl konak ve hizmetkârlar için bir daireden meydana gelen büyük bir kaptan konağıdır. Dubrovnik Arşivi’nde 1719’da yazılmış bir mektup yer almaktadır. Ahmed devrine delâlet etmektedir. Ahmed adına yaptırılmıştır. Duvarları bir hat üzerine olmayan.50 m. kadardır. basit minareli bir camidir. Konak binası 1992 senesinde Sırplar tarafından yıkılmıştır. Kıble duvarının iç genişliği 12 m. F. iki üstlük. Tavan tekne şeklindedir. 3. 1 Cemâziyelevvel 1284 (6 Eylül 1867) tarihli Trebinye Kadı Sicili’ne göre cami serhat boyunda kalmıştır ve vakfı yoktur.50 metredir. 280. sol duvarda ise birer pencere vardır. Kalendar Gajret. gümrük geliri üzerinden devletten yılda 21. Bu çerçevede yukarıda adı geçen Resulbeyzâde Osman Paşa Camii yeniden inşa edilmiştir. Bir görüşe göre bu cami. Derinliği mihverde 13 m. bahçeler. “Osman-paša Resulbegović”. Süleyman halifenin oğlu Ömer Efendi’ye. solda iki kırık bulunan dört köşesi de gönyesiz ve güzellikten mahrum bir camidir. Şerefenin korkuluğunun içinde.26. Aralarını bağlayan kemerler memelidir. 85 . Cami 1719’da Resulbeyzâde Osman Paşa tarafından III. Onun için imama. Kapı kesme taştandır. 12 m. Cami şehir merkezinde olup şehrin içinden geçen Trebişniça nehrine çok yakındır (bk. iki tarafında hilâl ve sağında bir kılıç resmi vardır. 229 230 Mustafa Busuladžić. mihrap duvarında da yine iki alt. 358. II. s. Ahmed adına yapılmış çatılı. Knjiga III. Kıble duvarında iki altlık. Nehrin üzerinde aşağı yukarı 70 x 110 m. Daha önceki 2 metrelik bir sundurması biraz derinleştirilmiştir. yüzyılın sonunda. Kapısının üstünde kemer anahtarında 1188 (1774-1775) tarihi.2. Tavanlar oldukça zarif çıtalarla süslenmiş. Mehmed Kreševljaković. yığma ayaklara oturur. Dünya Savaşı ve özellikle 1992-1995 savaşı sırasında Trebinye’de yaşayan Boşnaklar. Üstlerde gelişi güzel mazgal gibi delikler açılmıştır. Sırplar tarafından büyük zulüm görmüşlerdir. yanı 7700 m2 bir saha üzerine avlular. En üstünde diş diş su (şeklinde süsleme) vardır. Etrafındaki küçük mezarlıkla beraber 188 m ’dir. Sultan Ahmed Camii III. ortaya bir tekne tavan oturtulmuştur. hizmet yerleri. yükseklikte 8. Sarajevo 1938. III. s. Mektupta cami inşası için iki usta arandığından söz edilmektedir. Altta altı penceresi vardır. kesme taştan. Savaştan sonra Trebinye halkı geri dönmeye başlamış ve kendi evlerinin yanı sıra dinî ve kültürel eserleri de tamire girişmişlerdir. Sırplar gerek İslâmî gerek kültürel her türlü mimariyi yok etmişlerdir. sağ duvarda iki alt.. Üst pencereler kemerlidir. Bina ile hiçbir bağlantısı yoktur. İnşası için Dubrovnik’ten ustalar getirtilmiştir. son zamanlara kadar mevcut olan Poliç’te yıktıkları caminin taşlarıyla yapılmıştır. iki üstlük. Bu sebeple Bosna’daki pek çok serhat camisi gibi Hünkâr Camii diye de anılmaktadır. sağ duvarında üç yerde. Revak “T” şeklinde veya gönye.Resulbeyzâde Osman Paşa (Osman Paşa Resulbegoviç) Camii. Islamska Epigrafika BIH. Sarajevo 1982. 229 Cami aslında 4 m. Trebinye’de cami kalmadığından mecburen ve Sırplar’ın XVII. yüksekliği olan minareye içten bir merdivenle çıkılmaktadır. 1182 120). Asıl konak Osmanlı üslûbunun ferah. iç ebadında basit bir mahalle mescididir. Resul Bey Konağı. divanhaneye birbirinden farklı genişlikte üç kenar sudan sonra. mihrap duvarında 11. iç açıcı nispetlerinde inşa edilmiştir. 1132 (1720) tarihi vardır ki. 230 Caminin üç imamı bilinmektedir.

Caminin son imamları Hâfız Smayil Efendi Çatoviç ve Zülfikar Efendi Sadoviç idiler. 236-237. 232 1992-1995 savaşında Sırplar tarafından tamamen yıkılmıştır. 118). Bu mezar hakkında iki rivayet vardır. 117). Cami 1976’da tamir görmüştür. Bugün bundan bir eser kalmamıştır (bk. 86 . 237. Trebinye Diyanet İşleri Başkanlığı (Odbor İZ-e) daha sonra burayı restore etmiş ve uzun zaman mektep (Kur’an kursu) olarak kullanılmıştır. Fakat harap vaziyette tek bir mezar seçilmektedir. Diğer rivayete göre Sırplar’ın vaktiyle Poliç’teki camide yaptıkları katliamdan yaralı kurtulup buraya eriştiğinde ölen birine aittir. 231 Kıble duvarının önünde küçük ve eski bir mezarlık vardır. F. F. İlkine göre. 231 232 Hivzija Hasandedić. Sarajevo 1990. Dünya Savaşı’na kadar açık kalmış ve 1918’de kapanmıştır (bk. kabir ezan okurken düşüp ölen bir müezzine aittir. I. s. F. Muslimanska baština u istočnoj Hercegovini. Mezarlık içinde eski ve büyük iki ıhlamur ağacı vardır. Caminin olduğu yerde minare ve duvar taşlarından çok az miktarda (sadece yarım kamyonet dolduracak kadar) taş kalmıştır. Hünkâr Camii. Bunların fotoğrafı ek bölümde verildi (bk. 116). İbid. s.

3.27. VİŞEGRAD ve SULTAN SÜLEYMAN CAMİİ

3.27.1.Vişegrad Bosna-Hersek’in güneydoğusunda yer alan Vişgrad’ı Osmanlılar 1462’de fethetmiştir. 1462-1565 yılları arasında Vişegrad kadılık merkezi olup, Knejina ve Glasinac kasabaları buraya bağlı idi. Saraybosna’nın 128 km. doğusunda Sırbistan sınırına yakındır. Şehirde Osmanlılar’dan kalan tarihî eserler vardır. Vişegrad’dan hemen sonra Sırbistan sınırına girer girmez, sanki buralarda Osmanlılar hiçbir eser bırakmamış gibi, bütün tarihî eserler yok edilmiştir, meselâ Ujiçe’deki otuz camiden numunelik bir eser dahi kalmamıştır. Evliya Çelebi Vişegrad’ın Hersek sancağına tâbi müsellem ve muaf (her nevi vergiden affolunmuş) kaza olduğunu, Sokollu Mehmed Paşa mütevellisinin şehrin hâkimi mevkiinde bulunduğunu, Drina nehrinin kenarında yumurta biçiminde bir tümsek üstünde beş köşeli, yetmiş kale eri olan bir hisarının mevcut olduğunu yazmaktadır. Kalenin içinde küçük bir cami, varoşunda 700 ev, “dilküşâ” bir cami, 10.000 atı alacak kadar geniş bir han, 300 dükkân, latif bir hamam ve çeşmeler vardır. 233 Drina üzerindeki köprü, insanı hayrette bırakan güzellik ve azamete sahiptir. Köprü akıntısı sert Drina nehri üzerinde pek heybetli bir manzara arzetmektedir; bir tanesi diğerlerine nazaran küçük olmak üzere on bir gözü vardır; orta gözün iki ayak arasındaki aydınlığı 14,79 m., alçak su seviyesinden döşeme üstüne yüksekliği 15,39 metredir; diğer gözler 11,5-13,5 m. arasında değişmekte olup, sondaki diğerlerine nazaran küçük, ancak 5,20 metredir; köprünün bütün uzunluğu 179, yan kol 120, genişlik 4,30 metredir. Sokollu Mehmed Paşa adına Mimar Sinan’ın yaptığı köprü Tezkiretü’l-ebniye’de de zikredilmektedir.234 Köprü tamamen kesme taştan yapılmıştır; korkuluklar da dolu taş levhalardandır. Köprünün sağlamlığı Bosna-Hersek havzasında bir darbımesel halini almıştır. Köprünün yapımına başlama ve bitiş kitâbesi yoktur; biri Nihâdî 235 diğeri Hâdî tarafından yazılan iki ayrı tarih manzumesi vardır, her ikisi de köprünün yapılışını 985 (1577) olarak göstermektedir. Sokollu Mehmed Paşa’nın doğmuş olduğu Vişegrad civarındaki Rudo’da kurşun örtülü ve 1806 ihtilâlinde tahribata uğrayan bir camisi, mektebi, misafirhanesi, imareti, bir su kemeri, kervansarayı, temmeleri kısmen görünen hamamı ve bir su hazinesi 1806 ihtilâlinde yanan birçok dükkânı bulunduğu bildirilmektedir. Vişegrad’da eski mimari tarzda Gazanfer Bey Camii (diğer adı Atik Camii) bulunmaktadır; bina kiremitle örtülü, minaresi taştır. 236 Atik Camii dendiğine göre, en eskisi budur. Cami 7,20 x 8,70 m. iç ölçüsünde, 82 cm. duvarlı, sekiz adet uzun sivri pencereli, harimi hiç de sevimli olmayan yepyeni bir binadır. 2005 yılında caminin açılışı yapıldı ve Vişegrad’ın tek camisidir. Burada daha önce bulunan eserlerden Hacı İbrâhim, 237
233 234

Evliyâ Çelebi, Seyâhatnâme, V, s. 542. Ahmed Refik, Mi‘mar Sinan, İstanbul 1931, s. 70. 235 Nihâdî Prizrenli bir şairdir; Bosna kadısı olmuştur, Sicil, IV, 596. 236 Sulejman Kemura, “Kulturno-Istorijski spomenici-vlasništvo Islamske Zajednice”, Glasnik IVZ-e BIH IV, Sarajevo 1953, s. 372. 237 BBA, Kâmil Kepeci Tasnifi, s. 82.

87

Hünkâr, Kale ve Ridvan Ağa camileri, 238 1992 yılına kadar Vişegrad’a bağlı Jlijeb (1550), Drinska (1895), Orahoviça (1566), Medyeda (1991) ve Vlahoviçe (1550) camileridir. 1992-1995 savaşında Sırplar tarafından hepsi yıkıldı. 239 Hacı Memi Mektebi, Vişegrad Medresesi, Sokolu Mehmed Paşa İmareti ve Kervansarayı, Gazi Hasan Paşa Hamamı ve Çeşmesi 240 artık mevcut değildir. Vişegrad kazasında, yukarı Dobrun’da Sultan Süleyman Camii vardır. Dobrun da Vişegrad gibi XV. yüzyılda Pavloviç ailesinin mülkü idi. 3.27.2. Sultan Süleyman Camii Evliya Çelebi, Dobrun Kalesi’nin yalçın kaya üzerinde ve havaleleri, yani içerinin seviyesinden yüksek yerler bulunmakla beraber, bu havaleyi iki büyük burcun karşıladığını yazmaktadır. Evliya Çelebi’nin rivayetine göre, kaleyi Hersekoğlu Ahmed Paşa fethetmiştir. Aşağı varoşta 150 ev olduğuna göre, o zaman da çok küçük bir yerdi. Evliya Çelebi, Sultan Süleyman Camii’nin harabeye yüz tuttuğunu ve Melek Ahmed Paşa tarafından yenilenerek imar olduğunu bildirmektedir. Ahmed Paşa, camilerle beraber birkaç dükkân da inşa etmiştir. Minaresi eski, gövdesi kalın ve kiremit örtülüdür. Sırbistan’dan Bosna’ya girer girmez bir tepecik üzerindeki cami, hemen göze çarpmaktadır. 1992-1995 savaşında Sırplar camiyi yıktılar ve caminin yakınında, önceleri küçük olan kiliseyi çok büyük bir şekilde yeniden yaptılar. 2005’te, yukarıda bahsedilen Atik Camii’nin açılışında Dobrun’daki Sultan Süleyman Camii için çok büyük miktarda para toplanmıştır. Caminin açılışına katıldığımız için burada verilen bilgileri birinci elden temin ettik. Caminin hemen karşısında Musallâ Mezarlığı bulunmaktadır. Burada yaklaşık yirmi adet eski mezar taşı bulunmaktadır. Bir taşın üzerinde Allah, Muhammed, Ebû Bekir, Ömer, Osman ve Ali Arapça olarak yazılıdır. Bugüne kadar Bosna’nın herhangi bir yerinde böyle mezar taşına rastlamadık. Ayrıca burada bir Türbe de vardır. 241 Caminin yapımına Nisan 2005 tarihinde yeniden başlandı ve bugün binanın kaba inşaatı bitmiş durumdadır. Duvarları tuğla, çatı dörtlü kiremitle örtülmüştür (bk. F. 122). Ebadı 10 x 12 metredir. Mihrap tuğla, minber ve kürsü ahşap, mahfil betondur. Binanın dört tarafında ikişer pencere bulunmaktadır. Giriş kapısı ahşaptır. Minare tek şerefeli ve 20 m. yükseklikte, camiden ayrı olarak yapılmıştır (bk. F. 121). Son cemaat yerinin direkleri ahşaptır. Cami inşaatı halen devam etmekte olup, Bosna Diyanet işleri Başkanlığı’nın planlamasına göre, açılışı 02 Eylül 2006 tarihinde gerçekleşecektir.

238 239

İbid, s. 82. Muharem Omerdić, Prilozi izučavanju genocida nad Bošnjacima (1992-1995), Sarajevo 1999, s. 148. 240 BBA, Kâmil Kepeci Tasnifi, s. 82. 241 Mehmed Mujezinović, Islamska epigrafika Bosne i Hercegovine, Knjiga II, Sarajevo 1977, s. 122.

88

3.28. VLASENİCA ve CAMİLERİ

3.28.1. Vlasenica Vlasenica (Vlasenitsa), Doğu Bosna’da Javor dağının kuzeydoğusunda Saraybosna’ya giden yolların kesişme noktasında yer alır. XV. yüzyılın ortalarında Türkler’in eline geçti. Aynı yıllarda Biraç ile birlikte Knežina kadılığına bağlı olan Vlasenica kasabası kaynaklarda ilk defa geçmektedir. Vlasenica, zaman içinde Biraç’ın rolünü üstlenmeye başladı. Biraç, esasen Vlasenica varoşunu da kapsayan ve Yukarı Biraç (Gornji Birač) ve Aşağı Biraç (Donji Birač) olarak ikiye ayrılan daha geniş bir alanı kapsamaktaydı. Yukarı Biraç, genellikle Jadar ırmağının orta kesimini kapsarken, Aşağı Biraç, Drinyaça (Drinjača) ırmağının aktığı bölgenin orta kesimini içine almaktadır. Vlasenica hakkında yerel yöneticiler döneminden kalan yazılı kaynaklar yoksa da, bugünkü Vlasenica’nın Türkler’in fethinden daha önce kurulduğu bilinmektedir. XVIII. yüzyıl ortalarında çıkan yangın Knejina’yı tamamen yok etmiş, geriye Selmiye (veya Selimiye) Camii ile başka bir caminin taş minaresi kalmış ve kadılık merkezi de Vlasenica’ya nakledilmiştir. Vlasenica, kadılık makamı dışında âyan ve serdarlara da sahipti; bunlardan ilki, Vlasenica’yı Bosna beylerbeyiliğinin merkezi Travnik’teki Âyan Meclisi’nde temsil ederken, diğeri bu kadılıktaki yeniçerilerin askerî komutanıydı. Âyan ve serdarlık hizmetleri, Sultan II. Mahmud’un reform hareketiyle lağvedildi. 1878 yılına kadar Vlasenica’da sadece Boşnaklar ve Sırplar yaşamaktaydı. 1879 ve 1885 yıllarındaki nüfus aşağıdaki gibidir:

1879 yılında 330 hanede Müslüman Ortodoks Yahudi Toplam 1374 258 8 1640

1885 yılında 413 hanede Müslüman Ortodoks Katolik Yahudi Grekokatolik Toplam 1394 488 36 36 1 1955

89

Halk inanışına göre. Brçkolu Sâlih Haciergiç (Hadžiergić) Efendi.2. Fâtih Sultan Mehmed’in seçkin bir askeri medfundur. büyüklüğünde bir türbe yer alıyordu. Avusturya. Vlasenica’da Fâtih Camii’nin yanında Çarşı Camii (Čaršijska Džamija) diğer adı Hayriye Camii (Hajrija Džamija).1921’e gelindiğinde 438 hanede 427 aile bulunurken. II. s. büyüklüğündeki taş mermer üzerinde bir beyit kazılıdır. onun 1894’deki vefatı üzerine miras yoluyla Kadiç sülâlesine geçti. F. Daha sonra Yüksek Şeriat Mahkemesi hâkimliğine getirilen Saraybosnalı Muhammed Muyagiç (Mujagić) Efendi. Rusya. FÂTİH SULTAN MEHMED CAMİİ Orta büyüklükte bir yapı olan caminin minaresi ağaçtı. Dünya Savaşı’na kadar. Dünya Savaşı’ndan sonra türbenin bulunduğu yere şehrin İslâm Cemaati Meclisi. İki girişi vardı. nüfus 1766 kişiye düşmüştü. 123). 3. İsmâil Efendi. Üç parçaya bölünen yazı metni kısmen zarar görmüştür. 3 x 3 m. tam ortadan Allah lafzını kaba bir biçimde silinmiş altıgen ikiye bölmektedir. Geçen yüzyılın ortalarında bu han Süleyman Salaharoviç Efendi’ye ait iken. Vlasenica’da. mekteb-i ibtidâî ve medrese bulunuyordu. Sarajevo 1957. bir bölümünün misafirhane olarak kullanıldığı genişçe bir han da vardı. işsizlik ve I. Avusturya işgali öncesinde daha fazlaydı. taş. 1942’de yıkıma uğradı ve bir daha da onarılamadı (bk. Hanın bu bölümünde yolcular geceleri kalıyor ve kendilerine yemek ikram ediliyordu. Ağaç işlemeli kubbesi dikkat çekiciydi. Vlasenica’da bulunan camilerin en önemlisi Fâtih Sultan Mehmed Camii’dir. Hayriye Camii’nin mihrabının yaklaşık 10 m. Rogaticalı Mustafa Şteta (Šteta) Efendi (Vlasenica’da vefat etti). büyüklüğünde kesme taştan bir duvar örmüştür. Prusya ve İtalya ile varılan İstanbul Konferansı sonuçlarına göre müslüman halk Sırbistan’dan ve dolayısıyla Belgrad’dan göç etmek zorunda kaldı. II. Dünya Savaşı idi. 107. Çorhasanoviç (Ćorhasanović) ve diğer birçok müslüman aile Drina nehrinin öte yakasındaki Vlasenica’ya hicret etti. 90 . Fransa. Sokol ve Ujitse surlarının yıkımı üzerine de Tihiç (Tihić). kerpiç ve ağaçtan yapılmış 4 x 4 m. 242 4 Eylül 1862’de Osmanlı ile garantör ülkeler İngiltere. 242 Hamdija Kreševljaković. cami yıkıntılarından 1952’de çıkarılmıştır. Hanovi i Kervansaraji u Bosni i Hercegovini. Bunun sebebi göçler. Yazı metnini. Avusturya işgali döneminde bölge reisi olan Tuzlalı Ahmed Çokiç (Čokić) Efendi ile kadıların sonuncusu olan Korajlı Mustafa Abdurahmanoviç Efendi’dir. Yazı metniyle levha. Vlasenica’da görev yapan kadılar. nüfus sayısı sadece 136 kişi artıyordu. Vlasenica’nın fethinden hemen önce şehit düşen.28. 60 x 22 cm. önünde. Buna göre hane sayısı 1879’dan 1921’e kadar 108 hane artarken. 1878 yılına kadar yapılan mimari eserler hakkında kesin bilgi olmamakla beraber. Saraybosnalı Muhammed İmamoviç Efendi. Durmiç (Durmić).

F. II. Hifzija Suljkić. Fâtih Sultan Mehmed Camii adıyla ikinci bir cami de. Mezar taşlarının üzerinde hiçbir yazı olmadığı gibi herhangi bir sanat değeri de yoktur. 1890’de Vlasenica’da doğdu.28. yüksek öğrenimini de İstanbul’da yaptığı belirtilmektedir. Knjiga II. bir şehide ait olduğu söyledikleri türbe yer alıyordu. s. medreseyi Saraybosna’daki Gazi Hüsrev Bey Medresesi’nde. 8 Ocak 1967 tarihinde vefat etti ve Tuzla’da Boriç 244 (Borić) Mezarlığı’na defnedildi. 1369 yılına ait tarih kaynaklarından burada önemli bir ticaret merkezinin olduğu anlaşılmaktadır. KUŞLAT FÂTİH SULTAN MEHMED CAMİİ Zvornik’in güneyinde. 243 244 Mehmed Mujezinović. s. sadece üç mezar taşı korunabilmiştir. Hüseyin Demiroviç Efendi. Caminin yanı başında birkaç mezar taşı ile küçük bir mezarlık ve yanında yöre sakinlerinin. bugün sadece harabeleri bulunan Kuşlat Kalesi’ndedir. Türbe yıkılmış ve bugüne kadar etrafı demirle çevrilmiş olduğu halde. 91 . Vlasenica’da kendi evinde 1941’de öldürülmüştür. Sarajevo 1977. 1310 (1892/92) yılında vefat etmiştir. Kuşlat’ın alt kesiminde Kuşlat Meydanı bulunuyordu ki. Jadar ve Drinyaça ırmaklarının kesiştiği noktada. Caminin tanınmış imamları: Mustafa Çurta Efendi. Hâfız Mustafa Suşiç Efendi’dir. 143-4. Hâfız Seyfo Mehanoviç Efendi. 127). yaklaşık 100 m. 243 Müezzinin minareye çıkamadığı günlerde ezan okumak için yapılan bir “ezan taşı” da bugüne kadar korunmuştur. 1965 yılındaki emekliliğine kadar Alaca Camii’nin imamlığını yaptı. yüksekliğindeki bugün dahi ulaşılması zor bir kayalığın üzerine yerleşmiş Ortaçağ şehri Kuşlat’ın izleri görülmektedir (bk. Kuşlat Kalesi ile ilgili ilk kayda 1345’te rastlanmaktadır. Hâfız Mustafa Suşiç Efendi. “Objekti islamske kulture u Vlasenici”. Bratunac ve Vlasenica yolu üzerinde.3. iki dünya savaş arasında imam ve muallim olarak görev yaptığı yerde tamamladı. Dünya Savaşı’nda Kuzeydoğu Bosna’daki Tuzla şehrine hicret etti. Dinî eğitimini ve hıfzını. Islamska misao 1989. Hazîresinde caminin imam-hatibi Tuzlalı Hacı İbrâhim Efendi medfundur. 38. Sarajevo 1989. 124. Islamska epigrafika BIH.Hayrât-ı sultân Muhammed Han ‘aleyhi'r-rahme ve'lgufrân Allah Kıl şefaat Muhammed bu cami‘i şehîrine sâhib Aga … ve Hüseyin Efendi ve Hasan ve Sâlih Aga gufira lehû. nr. 3. Hâfız Seyfo Mehanoviç Efendi hıfzını ve ilköğrenimini Vlasenica’da.

Semtin üst yanında eski mezarlık bulunmaktadır. Pahlyeviçi’nin (Pahljevići) altında (cami ile aynı kaderi paylaşan köy) Podkuşlat (Podkušlat .Kuşlataltı) semtinin izlerine rastlamaktadır. ilk kayıtlarına rastlanan nahiyeyi kurmuşlardır. s. Kuşlat’ı fethettikten sonra askerî birliklerini yerleştirmiş ve 1476-78 yılında. Sarık işlenmiş iki mezar taşının her ikisinde 1161 (1748) yılı yer alırken. üçüncüsünde 1178 (1764) yılı ve küçük bir kılıç ile en‘am duası bulunmaktadır. Bunların dışında toprağa gömülmüş birçok mezar başlığı bulunmaktadır. içerisinde inşa edildiği bir Ortaçağ şehri olan Kuşlat’ın kalıntıları mevcuttur.50 m. F. Cami savaş sırasında önce yakıldı (bk. 124-128). Knjiga II. 92 .Osmanlılar Kuşlat’ı 1463 yılında fethetmiş ve buraya kendi garnizonlarını yerleştirmişlerdir. Kuşlat'ta üzerinde kılıç sûreti bulunan mezar taşının çizimi 245 Mehmed Mujezinović. Islamska epigrafika BIH. Kuşlat’taki camiden.50 x 6. Sarajevo 1977. 1657’de buradan geçmiş olan Fransız seyyah Quiqclet de bahsetmektedir. 138. 245 Türkler. Kuşlat’tan aşağıya doğru inerken. Kuşlat’ta 1992-1995 savaşına kadar surların dışında 6. büyüklüğünde oldukça yüksek ve büyük ahşap tavana ve küçük ahşap bir minareye sahip cami bulunmaktaydı. ardından yakın ve uzak çevresindeki birçok cami ile aynı kaderi paylaşarak yerle bir edildi. Evliya Çelebi’ye göre Fâtih Sultan Mehmed Camii’nin.

3. Vranduk’un iki binyıllık bir tarihi vardır. 95. s. Osmanlılar Vranduk’u 1463-1878 yılları arasında önemli bir askerî merkez yapmış ve bir şehir özelliği kazandırmışlardır. Naše starine. 13. çoğu zaman aynen askerî kurumlardaki gibi peşin ödenmiştir. Zenica’nın 10 km. Sarajevo 2000. batısında. “Stari bosanski gradovi”. Sarajevo 1953.29. Yönetim merkezi. Tarihî kayıtlara göre Vranduk’u ele geçiren Bosna’ya da rahatça girebilmiştir.29. Çünkü dünyanın değişik yerlerinden gelen yabancılar uzun yüzyıllar boyunca kendilerini ancak orada koruyabiliyorlardı. Vranduk Zenica’nın 10 km. vijeka”. 1540’a devam etmiştir. Salih Jalimam. Vranduk’ta Kale ve Fâtih Sultan Mehmed Camii Kale. i prvoj polovini 16. s. Değişik kaynaklarda Vranduk dizdarı olarak Osman Ağa’nın oğlu Ali Ağa (1678). aynı zamanda imamlık da yapan Muhyiddin İmam isminde bir zat bulunmaktaydı. Birçok saldırı ve yıkıma rağmen ayakta kalabilmiştir. 1852’ye kadar Vranduk’u askerî dizdar yönetmiştir. Muharrem 1195 (28 Aralık 1780 – 26 Ocak 1781) tarihinde Vranduk’taki Has Camii için Brod nahiyesinden Ali Halife’yi imam ve hatip olarak görevlendirmiştir. İmama diğer görevlilerle birlikte Podgorica Brod nahiyesinde Babine ve Tırşçe köyleri timar olarak verilmiştir. şehir ve kale olarak bugün de önemini korumaktadır. bir kapı kulesi. s. 4 Receb 940 . Birçok seyahatnâme ve belgede.05 şubat 1535) tarihleri arasındaki kısa bir süre istisna tutulursa. Vranduk’a çoğu zaman Bosna’nın kapısı denirdi. 1516 yılında İsmâil Bey imamlığa getirilmiş. Zenica. Bu belge Vranduk İmamoviç ailesinde korunmaktadır. Fetullah Ağa (1740). 20. Beçir Ağa (1744). Fâtih Sultan Mehmed zamanında yapıldığı için. Kalede askerî birliğin (1468 veya 1469) başında.1. Avlu içinde Fâtih Sultan Mehmed Camii bulunmaktadır (bk. oldukça uzun mazgallı seğirdim yollu sur ile çevrilmiştir (bk.2. O zamandan itibaren kendisine Bukovçina köyü bağlı kalmış ve geliri değişmeden 1600 akçe olarak devam etmiştir. 4. Doboy yolu üzerinde. 93 . Cami. 248 Bosna Valisi Silâhdar Abdullah Paşa’nın çıkardığı bir berattan anlaşıldığına göre. Bosna nehrinin geçtiği kayalıklar üzerinde kurulmuştur. 246 247 Hamdija Kreševljaković. 133). 2004. kuzeyinde altı köşe bir burç. İmamoviç ailesinden pek çok kişi imamlık görevi yapmıştır. 129-132). nr.2 Şâban 941 (19 ocak 1534 . mektep ve çeşme gibi önemli eserler meydana getirmişlerdir. 247 29. Hacı Mehmed Ağa (1825-1835) ve Bekir Bey (1840) görev yapmıştır. “O imamskoj službi u tvrđavama bosanskog sandžaka u 15. imamlık görevi kesintisiz olarak devam etmiş ve imamın maaşı. Vrijeme. 248 Aladin Husić. F. Fâtih Sultan Mehmed Camii. esnaf kuruluşları. Muallim I/2000. Kaynaklarda hem Sultan Mehmed hem de Hünkâr Camii olarak geçmektedir. 246 Bosna’nın geçmişinde çok önemli bir yer tutan Vranduk. Bosna’nın en ilginç ve sağlam şehri idi. F. VRANDUK ve FÂTİH SULTAN MEHMED CAMİİ 3.

Kalenin bütünlüğünün bir parçasını teşkil etmektedir. Günümüzde beş vakit namaz kılınan ve varlığını devam ettiren tek camidir. 32-36. Sarajevo. özellikle kiraz ağaçları bulunmaktadır. 249 94 . Kalenin altında meyve ağaçlı yeşil alanlar. 132). “Hadži Alijagin vakuf u Vranduku”. 249 Caminin mimarisi çok basittir. Narodna uzdanica 1944. F.Bosna’da ilk yapılan camiler arasında olup. 1943. Hamdija Kreševljaković. Çevresinde bahçe ve mezarlık bulunmamaktadır. 1463-1481 yılları arasında Fâtih Sultan Mehmed adına yapılmıştır. Üst katta mahfille birlikte alan biraz genişlemektedir. Dar bir sokak üzerindedir ve öbür kenarı yardır. Minber ve mihrabı ahşap olup mimari değeri yoktur (bk. 126). Camiye kıble istikametindeki yoldan birkaç basamak inildikten sonra küçük bir kapıdan girilmektedir. Caminin iç mekânı çok küçüktür. kiremitli üçgen çatısının ortasından ahşap minaresi yükselmektedir (bk F. s.

Sarajevo 1977. 501-503. 250 Evliya Çelebi. knjıga II. derinliği 4 metredir. kalenin ilk dizdarı Hüsam Ağa XVI. s.50 x 10 m. Vrbas’ın karşı sahilinde de 300 kadar evin bulunduğu ikinci bir varoşun mevcut olduğunu ilâve eder. Türbesi de buradadır. Evliya Çelebi zamanında kuzeye bakan surlar yıkılmıştır. 1992-1995 savaşında cami çok büyük zarar görmüştür. II. Bosna valiliği de yapmış olan Sadrazam Muhsinzâde Mehmed Paşa’nın hanımı ve III. Melek Ahmed Paşa Camii. Evliya Çelebi.3. Merkezinden 5. Kalenin bulunduğu tepe yassı ve yumurtaya benzemekte olduğu için adının buradan gelmiş olması muhtemeldir. şehrin en güzel ve kubbeli tek camisidir. Hıristiyanlar ihanetlerinden dolayı kalenin içine alınmazlardı. Burada Fâtih Sultan Mehmed Camii imamı Ali Efendi. 516. ebadında minaresiz. Kesme taştan bedenli sekiz pencereyi muhtevî. s. üstü tahta kiremitli.30. Pliva deresi üzerinde büyük bir ahşap köprü olduğunu. dik bir çatıyla örtülüdür. nihayet hicrî 930’larda Gazi Hüsrev Bey tarafından fethedilmiştir. YAYÇE ve SULTAN SÜLEYMAN CAMİİ 3. 271-272. Macarlar’ın akını neticesinde epeyce zaman ellerinde kalmış.40 x 5.15 metredir.65 m. Günümüzde yapım ve onarımı devam etmektedir. İç kısmın her tarafı sıvalı idi. Yayçe Katolik Bosna krallarının son pâyitahtı olmuştur. 252 Mehmed Mujezinović. karşısındaki varoşta 500 reâyâ evi. İç ebadı 9. Dıştan dışa 6. 95 . Şehri Fâtih Sultan Mehmed almışsa da. kıble ve mihrap duvarlarında altlı üstlü iki sıra pencere ve sağ duvarla. Kürevî köşeliklere oturan tek kubbeyle örtülüdür. Sağ duvarıyla beraber. büyük kiliseden bozma Kanûnî Süleyman Camii. kubbeli. Seyahatnâme. Mihrap çok yüksek ve mermerden yapılmıştı. 250 251 Ekrem Hakkı Ayverdi. 251 Dizdar Hüsam Ağa Camii. Avrupa’da Osmanlı Mimârî Eserleri Yugoslavya. İstanbul 1981. Son cemaat yeri üç kubbeli. Yayçe Banaluka’nın kuzeyinde ve Travnik yolu üzerinde Vrbas ve Pliva nehirlerinin birleştiği yerdedir. olup duvarlar 1. yüzyılda yaptırmıştır.1. Yüzölçümü 350 km2’dir ve Bosna’nın ortasında yer almaktadır. km uzaklıkta Büyük ve Küçük Pliva göleri bulunmaktadır. Islamska Epigrafika BIH. kasnaklı. Kale sınır içinde 1000 ev. Kaptana mükâfat olarak dizdarlık verilmiştir. şiddetle akan suların çevirdiği değirmenler olduğunu kaydeder. Kasnakta da sekizinci pencere açılmıştır. kalenin üç köşesi olup iki kapısı bulunduğunu. mihrap duvarında üçüncü sırada birer penceresi bulunmaktadır. iç kalede harap bir saray ile bir mescid bulunduğunu belirtir. Sol duvarda ise iki altlık ve bir tepelik bulunmaktadır. Şehrin etrafı dağ ve ormanlarla çevrilidir. s. son cemaat yeri ahşap çatılı.30. Şeyh Mustafa Efendi. V. Birkaç kere onarım görmüştür. Yaye (Jaje) Boşnakça’ta “yumurta” demektir. Ahmed’in kızı Esmâ Sultan’ın 1753’te yaptırdığı güzel bir camidir. medrese. Camiyi. Şehir toplam 1800 hanedir. o sıralarda vefat eden Sergüzeşt risâlesi yazarı Vâizzâde Hürrem Çelebi ve kalenin fethinde ilk dizdar Hüsam Kaptan türbeleri vardır. Fetih müjdesini Kanûnî Sultan Süleyman’a götüren de Hüsam Kaptan olmuştur. 252 Esmâ Sultan Camii. mektep ve hamam. iki nehrin kenarındaki kayalardan minare yüksekliğinden.

Hacı Muharem Bey Camii. Başka bir adı da Şamlı Camii’dir. Dik çatılı revakı ve minaresi ahşaptır. Dıştan dışa 8,20 x 9,50 m. ebadında ve son cemaat yerinin derinliği 4 metredir. Revak sekiz direğe oturmaktadır. İç mahfil iki direk üstündedir. Camide alt sırada iki, üste sağda bir, solda iki pencere vardır. Haddan Camii. Haddan “demirciler” demektir. Duvarları taştan, harimde beş büyük, son cemaat yerine daha ufak üç pencere, kemerli dairevî ve üstlerinde Avrupaî silmeler bulunan, minaresiz, garip bir camidir. 253 Sinan Bey Camii. 5 x 5,55 m. ebadında, duvar kalınlığı 70 cm., tahta kiremitli ve ahşap minarelidir. Sağda üç, mihrap duvarında iki pencere, içten pek basık bir kubbesi vardır. Ahşap minare çatının ortasından çıkar. 3,30 m. derinliğinde bir ahşap revakı da bulunmaktadır. Mahallinde buna Okiç ismi de veriliyor. Ramazan Bey Camii. Kalenin Travnik kapısına yakın olan cami 10 x 10 m. ölçüsünde ahşap minareli, kapısı kesme taştandır. Hazîresinde mühim kişilerin kabirleri vardır. 254 Yayçe şehrinde cami ve mescid dışında Melek Ahmed Paşa’nın medresesi, mektebi, tekkesi, hanı ve hamamı, Hacı Şerife Hanım Çeşmesi, saat kulesi, misafirhane, üç küprü ve beş tane türbe bulunmaktadır. 255 3.30.2. Sultan Süleyman Camii Evliya Çelebi, kiliseden bozma olduğunu yazmaktadır. Ayrıca Başbakanlık Arşivi’nde de (Kâmil Kepeci, Bosna-Hersek, s. 82, tarih 1117, nr. 20545) kayıtlıdır. Osmanlılar bu kiliseyi 1528’de camiye çevirmişlerdir (bk. F. 135). Camiye çevrilirken duvarları yaklaşık 2 m. kadar yükseltilmiştir (bk. F. 136). Binanın dört bir tarafını dolaşan üstüste sekiz sıra farklı taş, bunu açıkça göstermektedir. Minare olarak kullanılan çan kulesi de (sveti luka) halen ayaktadır (bk. F. 139). Ancak hemen yol kenarında meyilli bir alan üzerindeki caminin ne damı ne de kapıları kalmıştır. Taş duvarları da otlar bürümüştür (bk. F. 137). Birkaç küçük penceresi taşla örülmüş, bazılarında da demir parmaklıklar vardır. Duvarlarının halinden ve mihrabın zeminden muayyen bir yükseklikte olmasından dolayı, binanın vaktiyle bir bodruma sahip olduğu anlaşılmakta ve bu hal bazılarına göre onun pek eski bir Bogomil kilisesi olduğuna delâlet etmektedir (bk. F. 138). Yayçe’de 1833 yılında büyük bir yangın meydana gelmiş ve cami büyük zarar görmüştür. 256 Yangından sonra sadece dört duvar tamir edilmiş ve bu haliyle devlet tarafından korumaya alınmıştır. Katolikler Avusturya yönetimine tekrar kilise olarak yapılması için başvurdukları için, tekrar cami olarak yapılmasına dönemin Avusturya Devleti izin vermemiştir. Bu yüzden cami halen harap vaziyettedir. Bu bilgiler günümüz Yayçe şehri imamı Râmiz Efendi Beçiroviç’ten alınmıştır. Girişi ana yoldan olan caminin kapısı tektir (bk. F. 140-141). Bina kesme taştantan yapılmıştır. Mihrap taşlı duvarın içine yerleştirilmiştir.

253 254

İbid, s. 276. İbid, s. 269. 255 Džemal Čelić i Mehmed Mujezinović, “Stari mostovi u Bosni i Hercegovini”, Biblioteka Kulturno Naslijeđe BIH, Sarajevo 1969, s. 130-131. 256 İbid, s. 259.

96

3.31. ZENİÇA ve SULTAN AHMED CAMİİ

3.31.1. Zeniça Bosna nehri üzerinde düşük ve orta düzeyde yükseltiler arasında deniz seviyesinden 316 m. yükseklikte yer almaktadır. 257 Kışları çok soğuktur, yazları çok sıcak, nem oranı yüksektir. Zeniça’nın etrafı Laşva ve Babişniça gibi Bosna nehrine katılan birçok küçük akarsu ile kuşatılmıştır. Şehrin kuruluşu ve aldığı adla ilgili birkaç rivayet vardır. Slav dillerinde Zenica “göz bebeği” demektir. Zeniça ovanın merkezinde olduğu için bu adı almıştır. 258 Zeniça, ad olarak 1436 senesinde geçmektedir. Osmanlılar Zeniça’yı 1463’te fethedip Brod nahiyesinin merkezi yapmışlardır. 259 1616’da Brod vilâyetine Bobovaç, Laşva, Brod, Lepeniça, Maglay ve Ozren yerleşim merkezleri bağlı idi. Abdiya’nın oğlu Hacı Meni, Zeniça’da mescid ve imam lojmanı inşa etmiş ve bu hayratlar için 10.000 akçe vakfetmiştir. 260 XVII. yüzyılın ilk yarısında Zeniça’da kadılığın var olduğunu öğrenmekteyiz. 1649’da Ahmed Paşa, Zeniça kadısına bir “buyurtu” yollamıştır. Buyurtuda, papazlar tarafından kiliselerde yardım toplanması esnasında, kadının buralarda bir gözlemci bulundurması talep edilmektedir. 261 XVII. yüzyılın ortasında Zeniça Merkez Camii ile beraber çarşı da kurulmuştur. XVII. yüzyılın sonunda ve XVIII. yüzyılın başında Macaristan ve Slavonya’dan, aralarında Budapeşteli bir “kadı”nın da bulunduğu bazı müslüman muhacirler Zeniça’ya gelmişlerdir. 262 1865’te Travnik kaza, Zeniça nahiye olmuş ve Osmanlılar ayrılıncaya kadar da böyle kalmıştır. 263 Osmanlılar Zeniça’da camiler, mektepler, medreseler, hanlar, hamamlar, imaretler, kervansaraylar, misafirhaneler, köprüler, çeşmeler ve saat kuleleri inşa etmişlerdir. Osmanlılar zamanında şehir merkezinde, içinde kaymakam ve kadının makamlarının bulunduğu bir konak vardı. 1891’de Avusturyalılar döneminde konak binası ilâvelerle genişletilmiştir. Bu bina günümüzde Zeniça müftülüğü olarak kullanılmaktadır. Camiler Seymen Camii. Çarşıdan Musallâ’ya giderken eski Zeniça mıntıkasında yer almaktadır. Büyük ve sağlam bir yapıdır. Kimin tarafından ve ne zaman yapıldığı bilinmemektedir. Zeniça’daki en eski camidir. İsminden dolayı bir asker tarafından yaptırıldığı düşünülmektedir. 264 Seymen (Seymenska) Camii’nin minaresinde taşa hakkedilmiş küçük harflerle yazılmış, bu cami ile ilgili değil de Çarşı Camii’nin (Sultan Ahmed Camii) tamiriyle ilgili bir kitâbe vardır. Kitâbede tamirin 912 (1506-1507) yılında yapıldığı belirtilmektedir. Seymen Camii’nin yanında küçük bir mezarlık vardır.
Kemal Hrelja, Zenica i njena okolina, Sarajevo 1957, s. 5. Dušan Popović, Varoš zenica sa okolinom, Sarajevo 1892, s. 154. 259 Mehmed Mujezinović, Islamska Epigrafika Bosne i Hercegovine, Knjiga II, Sarajevo 1977, s. 427 (Bu kaynak Brod hakkında yazarken Boşnakça değil de bizâtihî bir defa “nahiye” bir defa da “vilâyet” kelimesini kullandığından biz de bir ayırıma gidemedik) 260 Arhiv Gazi Husrevbegove biblioteke, Kadića hronika, Knjiga II, s. 32. 261 Antun Knežević, Carsko-turski namjesnici u Bosni i Hercegovini (1463-1878), Senj 1887, s. 44. 262 Miloš Bjelovitić, Zenica i njena okolina, Ekonomskogeografska studija, Sarajevo 1968, s. 54. 263 Ahmed Aličić, Uređenje bosanskog ejaleta od 1789 do 1878. godine, Sarajevo 1983, s. 121. 264 Džemal Salispahić, Spomenici islamske kulture u Zenici s posebnim osvrtom na rad i ulogu SultanAhmedove džamije, Zenica 1982, s. 20.
258 257

97

Koçevska camii. Küçük bir camidir. Dört yönlü üçgen çatısı vardır. Minaresi taştandır. Son cemaat yeri sonradan kapatılmış ve caminin aslî şekli gölgelenmiştir. Kitâbesi olmadığı için kimin tarafından ve ne zaman yapıldığı bilinmemektedir. Caminin üç tarafında (kıble, sağ ve sol) yirmi kadar kabirden meydana gelen küçük bir mezarlık vardır. Yalinska Camii. Bosna nehrinin sol kıyısında Yalı (Yaliyska) mahallesinde yer almaktadır. Küçük bir cami olup minaresi ahşaptır. Son cemaat yeri de ahşapla kapatılmıştır. Kimin tarafından ve ne zaman yaptırıldığı bilinmeyen caminin etrafında büyük bir mezarlık vardır. Halk arasındaki rivayetlere göre cami ve kabristan takriben 400 seneliktir. Osman Çelebi Camii. Muhtemelen 1675’ten önce yapılmıştır. Bu bilgiyi, caminin etrafındaki bir mezar taşındaki yazıya istinaden veriyoruz. Osman Çelebi (Potoçka) Camii, basit yapıda küçük ve minaresi ahşaptan bir yapıdır. Etrafında, mezar taşları güzel olan birkaç kabir vardır. Musallâ Camii. Bosna nehrinin sağ tarafında XVI. yüzyılda büyük mezarlığın kıble yönünde yer almaktadır. Musallâ’nın yanından geçen yolun öbür tarafında başka bir yeni mezarlık ve içinde bir türbe bulunmaktadır. Ensar Camii. 1995 yılından sonra tamamen yeni olarak Küveyt tarafından Arap tarzında yaptırılmıştır. Saraybosna’dan gelirken Bosna nehrinin sağında, sitelerin bulunduğu bir mahalde Türkiye Diyanet Vakfı tarafından yapılan başka bir caminin inşaatı da devam etmektedir. 31.2. Sultan Ahmed Camii Zeniça’da korunabilmiş en önemli Osmanlı eseridir. Aslında hangi sultana ait olduğu belli değildir. Yalnız taçkapı kemerinin nispetlerine ve üstündeki mübalağalı sivri taca bakılırsa, XVIII. yüzyıl yapısı olduğu söylenebilir. Bu da, III. Ahmed devrine tesadüf etmektedir. 265 Rivayete göre caminin bulunduğu yerde daha önce de başka bir cami vardı. 1697’de Evgen Savoyski (Avusturyalı bir kumandan) askerleriyle şehirden geçerken bu camiyi de ateşe vermiştir. Daha sonra III. Ahmed (1703-1731) tarafından tamir edilmiş veya yeniden yapılmıştır (bk. F. 148). Sultan Ahmed Camii’nin (Çarşı Camii) iç ebadı 11,85 x 11,85 m. olup, duvarları 70 cm. kalınlığındadır. Oldukça geniş, güzel ve çatılı bir camidir (bk. F. 142-149). Minaresi on iki köşe kaideli ve kesme taştandır, şerefe altında dişler vardır. Minare ifrat derecesinde yüksektir. Caminin sağında üç, mihrap duvarında ve solda dörder, kıble duvarında iki altlık, toplam on üç, üstte ise on dört penceresi vardır. Cami mahfili ahşap ve nal şeklindedir. İç mahfil 2,60 m., iki yan mahfil 2 m. genişliğindedir (bk. F. 145). Revak direkleri son zamanlarda betondan yapılmıştır. Üstleri ahşap kemerlidir. Taçkapısı epeyce iddialı ve itinalıdır. Minareye revak altından çıkılmaktadır. Cami hâlâ çok iyi durumdadır. Cemaat mahalli yekpâre olup herhangi bir mimari elemanla bölünmemiştir. Mihrap orijinaldir, ancak üstü boyanmıştır. Minber ve kürsü ahşaptır (bk. F. 144). Günümüzde cami yerden ısıtılmaktadır. Üç tarafında mezarlık bulunmaktadır (bk. F. 149). Bahçesinde güzel bir şadırvanı olan caminin tek girişi olup, kapı üzerinde Türkçe, celî sülüs hatla yazılmış beş beyitten oluşan kitâbesi mevcuttur (bk. Kit. 13).
265

Ekrem Hakkı Ayverdi, Avrupa’da Osmanlı Mimari Eserleri: Yugoslavya, II, 3. Kitap, İstanbul 1981, s. 525.

98

Hamdullâh ol şeh-i keşver kuşâ-yi nîknâm Yanî ‘Abdülazîz Hân mâye-i hüsn-i nizâm Cedd-i a‘lâsı şehinşâh-ı mu‘azzam Ahmedin Cami‘in tecdîd ile yapdırdı bu ‘âl-i mekâm Böyle bir tarz-ı bedî‘ ve böyle resm-i dilnişîn Feyz-i hakkıyla lubâb görmemiş çeşm-i enâm Hak te‘âla eylesin bâni-i sâhib-i şevketin Duyur efzâ-yı hilâfet ‘adl ü dâd ile mudâm Dâ‘î-i mahsus hâzim söyledi târih tâm Ahmediye verdi revnâk ehl-i îmâna temâm sene 1288 Ketebehû İzeniçeli Sâlih Hamza 99 .

Mostar aylık medeniyet-kültür-aktüalite dergisi.1976. Adem Handžić. Sarajevo 1911. B harf altında (Biyelina). Sarajevo 1955. POF. XII-XIII. Bajro Perva. O gradskom stanovništvu u Bosni u XVI stoljeću. III. Arhiv KVMP u Bugojnu. Alija Bejtić.“ Evliyâ Çelebi”. 1-2.XXVI. “Sredovječni spomenici Bosanske hrvatske”. godine. Sarajevo. “O formiranju nekih gr adskih naselja u Bosni u XVI stoljeću”. Bugojno 1929. Carsko-turski namjesnici u Bosni i Hercegovini (1463-1878). Muallim. Prilozi. 13. Ahmed Refik. Iskaz o imamu i muallimima na području imameta u Bugojnu. Dušan Popović. I. Godina XVIII. Adem Handžić. Bugojno.BİBLİYOGRAFYA Adem Handžić. Sarajevo 1969. İstanbul 2005. Sarajevo 1985.“ Knežina i knežinska nahija u historiji i likovnom stvaralaštvu”. Sarajevo 2000. Zagreb 1991. Sarayevo Sarkiyat Enstutusu orjinal bulunmaktadır. Izvještaj o gradnji šadrvana pred džamijom u Bugojnu. XXIII. Alija Bejtić. Studije o podrijetlu. nr. POF. Prilozi za orjentalnu filologiju i istoriju jugoslovenskih naroda pod turskom vlašću. br. Kâmil Kepeci Tasnifi. “Biograd-Prusac”. Naselja srednjovjekovne bosanske države. Sarajevo 1953. br. Godišnjak društva istoričara BIH. Knjiga II. Antun Knežević. I. Adem Handžić. İstanbul 1315 (h). lost 10 a. br. Sarajevo 1974. “Banja Luka pod turskom vladavinom”. Sarajevo 1980. Desanka Kovačević Konjić. GZM. Alija Bejtić. Mi’mar Sinan. Bosanski namjesnik Mehmed-paša Kukavica i njegove zadužbine u Bosni. Sarjevo 1978. Behiye Zlatar. Tuzla i njena okolina u XVI vijeku. Ćiro Truhelka.“ Tursko-Slovjenski spomenici dubrovačke arhive”. Aladin Husić. Stari mostovi u Bosni i Hercegovini. Alija Bejtić. vijeku”. “Postanak i razvitak Bijeljine u XVI. İstanbul 1931. Adem Handžić. Adem Handžić. Blagay Kadi sicil. Naše starine. Sarajevo 1952/53. Džemal Čelić i Mehmed Mujezinović.“ Povijest i umjetnost Foče na Drini. Ağustos 2005. Sarajevo 1983. Sarajevo 1956. Ćiro Truhelka.“ Bosna Hersek’te Fatih Camileri”. Seyahatnâme. br. Sarajevo 1978. Ahmed Aličić. POF. Iskaz o mektebi ibtidaijjama. br. Bugojno 1937. 58. sv. Sarajevo 1965. GZM. Arhiv KVMP u Bugojnu. Kadića hronika. vijeka”. Hrvatsko kolo. Arhiv Gazi Husrevbegove biblioteke. Derviş Mehmed Zıllı. i prvoj polovini 16. 4. vijeku”. Preporod. Adem Handžić. Zagreb 1942. Naše Starine. “Preduzeta akcija za vraćanje džamija u vlasništvo Islamske zajednice”. XXV. sayı 6. Sarajevo 1977. Uređenje bosanskog ejaleta od 1789 do 1878. BBA. br. br. III-IV. 100 . Arhiv KVMP u Bugojnu. Alija Bejtić. Sarajevo 1975. Bugojno 1942. Ankara Vakıflar Arşivi Yevmiye defterleri. “Zvornik u drugoj polovini XV i u XVI vijeku”. “Značaj Muafijeta u razvitku gradskih naselja u Bosni u XVI. Varoš Zenica sa okolinom. 1970. Đoko Mazalić. Sarajevo 1892. Ćiro Truhelka. “Bosanski namjesnik Hekim-oglu Ali-paša”. Sarajevo 1951. Jugoslovenski istorijski časopis.“O imamskoj službi u tvrđavama bosanskog sandžaka u 15.. Senj 1887. br. Sv. Sarajevo 1958.“ Spomenici Osmanlijske arhitekture u Bosni i Hercegovini”.

. 124. İstanbul 1992. Kalendar Gajret. Srajevo 1952. Glasnik Skopskog naučnog društva. Naše Starine.“ Iz posmrtnih rukopisa Ahmet Dževdet-paše”. Sarajevo 1939. Ekrem Hakkı Ayverdi. br. cilt. Hasan Škapur. Banja Luka 1964. Džemal Salispahić. IV. Foča 1470-1996 neprolazna ljepota. Sarajevo 1957. Glasnik br. Elvir Duranović. Islamska misao. Sarajevo 1951-1953. İstanbul 1979. Sarajevo 1977. vijeku”. “Komunikacija u bosanskoj krajini u XIX. Sarajevo 1934. br. İstanbul 1329. Fermendžin.“ Hadži Alijagin vakuf u Vranduku”. “Banaluka”. Zagrabiae 1892. Fehim Bajraktareviç. Tuzla 1953. E. br. Godišnjak. Banje u Bosni i Hercegovini (1462-1916) II. Sarajevo 2003. III. “Kulen Vakuf”. Zenica 1982. Front Slobode. Gligor Stanojević. Acta Bosnae. br. Hamdija Kreševljaković.34. Hamdija Kreševljaković i Hamdija Kapidžić. Spomenici islamske kulture u Zenici s posebnim osvrtom na rad i ulogu Sultan-Ahmedove džamije. Faruk Muftić. br.Džemal Hamidović. Hifzija Suljkić. Islam i Muslimani u Bosni i Hercegovini. 1936. Gradačac 1974. “Devle-i Osmâniyye târihi”. Sarajevo 1952. Vakıflar Dergisi. Popravljeno i prošireno izdanje. “Islamski spomenici u Stocu”. Hamdija Kreševljaković. II. Sarajevo 1980. II-V. Sarajevo 1959. Dalmacija u doba morejskog rata 1684-1699. 19-21. Sarajevo 1990. Hivzija Hasandedić. Hasan Ljubunčić. Hazim Šabanović. Evliya Celebi. Hamdija Kreševljaković. Hazim Šabanović. IV. Sarajevo 1943. Hivzija Hasandedić. “Stari bosanski gradovi”. Sarajevo 1967. “Sultan Ahmedova džamija u Bugojnu”. III. Muslimanska baština u istočnoj Hercegovini. Novi Behar. “Život Safvet-bega Bašagića”. 515.“ Stolac u XVIII vijeku”. 101 . sayı III’ten ayrı basım. kitab. Istanbul 1981. Prusac i njegove znamenitosti. Sarajevo 1981. Faruk Muftić. IV. Grupa autora. Skoplje 1927. Hamdija Kreševljaković. Bugojno 2005.“Objekti Islamske kulture u Vlasenici”. 63/64. Hanovi i Kervansaraji u Bosni i Hercegovini. Avrupa’da Osmanlı Mimâri Eserleri Yugoslavya. preveo. Narodna Uzdanica. TDV İslâm Ansiklopedisi. Kulturna istorija BIH Rimsko doba. “Sahat-kule u Bosni i Hercegovini”. Sarajevo 1953. “Saraji ili Dvori Bosanskih Namjesnika”. “Banaluka”. Sarajevo 1997. Putopis. Hammer.“Turski spomenici”. Sarajevo 1966. Bosanski pašaluk. Naše Starine. Narodna Uzdanica. 82 ve sicil. Sarajevo 1957. Ejub Kavazović. V. Odbor IZ-e Gradačac. Hamdija Kreševljaković. II. Sarajevo 1941. Hamdija Kreševljaković. Hamdija Kreševljaković. Beograd 1962. Kapetanije u Bosni i Hercegovini. Hamdija Kreševljaković. Naše Starine. Gliša Elezović. Stari hercegovački gradovi. br. III.“Yugoslavya’da Türk Âbideleri ve Vakıfları”. br. Hamdija Kapidžić. Ankara 1957. Hamdija Kreševljaković. Ranjeni grad Foča: sve džamije su porušene. Hamdija Kreševljaković. İslâm Ansiklopedisi. Sarajevo 1954. Mehmed Ata tercemesi. Esad Pašalić. Sarajevo 1935. Ekrem Hakkı Ayverdi. Sarajevo 1989. Gliša Elezović. IVZ-e BIH. Feridun Emecen. Prilozi za orjentalnu filologiju i istoriju jugoslovenskih naroda pod turskom vladavinom. “Kulturno-Istorijski spomenici-vlasništvo IVZ”. Sarajevo 1956. Islamska misao. “Gradačac u prošlosti”. Zbornik.

Školstvo u Bosni i Hercegovini 1918-1941. Knjiga II. Beograd 1978. İ. Zvornik slike i bilješke iz prošlosti. Prijedor ni Kozarac. Sarajevo 1999. Svjetlost i tama Rogatičke historije. Sarajevo 1938. fo. IV. Sarajevo 1982. Gradačac i okolina (nacrt za monografiju).Hivzija Hasandedić. Medžida Bećirbegović. Spomenici kulture turskog doba u Mostaru. I-V. Mitar Papić. Glas SKA. İstanbul 1469. Sarajevo 1999. Mustafa Imamović. Knjiga II. VIS-a br. Mehmed Mujezinović. Knjiga III. Sarajevo 1970. Hivzija Hasndedić. CLXXXII. Dinić. Teme iz opće i kulturne historije. Sarajevo 1963. III. Ömer Efendi. Pasko Vasa-efendija. Bayezid Yavuz Selim Devri (886-926/1481-1520) V. Radoslav Lopašić. Izdanje. Zagreb 1915. Zvorničko područje u starom i ranom srednjem vijeku (neobjavljeni rukopisbasilmadigi). Husref Hadžialagić. 102 . Travnik 2001. mostarski muftija od 1857 do 1878 i okupacija Mostara. nr. Beograd 1940. BZK Preporod . Mehmed Handžić. Cevdet Yazmaları. 17 r. “Historija Bošnjaka”. Sarajevo 1944. Tanović. 0-76. M. vijeku. Srpske zemlje u srednjem veku. 56. Sarajevo 1984. (kopyası Saravevo Şarkiyat Enstitüsü. Sarajevo. nr. İstanbul 2005. Mehmed Mujezinović. Husref Redžić. 63 fo. Miloš Bjelovitić. Ekonomskogeografska studija. II. “Osman-paša Resulbegović”. Irma Čremošnik. Mirsad Bušatlija. İstanbul Kemal Hrelja. br. Tapu defteri. Sarajevo 1980. “Sultan Selim Javuzov mesdžid u Mostaru”. Bosna i Hercegovina za vrijeme misije Dževdet efendije (Cvjetko Popović preveo). XXX. III. “Zemlje hercega Svetoga Save”. Muhamed Aruçi. Marko Vego. Islamska Epigrafika BIH. İstanbul 1876. J. Sarajevo 1977. M. “Jedan interesantan tip”. Mustafa Fejzić. Povijest Bugojna. Sarajevo 2000. Rijeka 2002. Muhamed Hadžijahić ve Teufik Imamović. Prilozi izučavanju genocida nad Bošnjacima (1992-1995). Kitâb-ı Cihannümâ. Aydın Yüksel. Muharem Omerdić. 1957. Glasnik. Kâmusü'l-a‘lâm. Nedim Filipović. I. “Mostar”. nr. Pavao Anđelić. Mustafa Sidki ef. Sarajevo 1983. Mehmed Mujezinović. Sumarni defter Bosanskog Sandžaka iz 1468-1469. Mihajlo Dinić. Mustafa Busuladžić. Osmanlı Mimarisinde II. Zagreb 1943. O teritorijalnopolitičkoj organizaciji Srednjovjekovne Bosne. Sarajevo 1997. Karabeg. Gajret Kalendar za 1335/1915. Neşrî. Sicill-i Osmânî. Ankara 1957. Hivzija Hasandedić. İstanbul Belediyesi Atatürk Kitaplığı. II dopunjeno izdanje. Sarajevo 1974. POF i Istoriju Jugoslovenskih Naroda pod Turskom vladavinom. Mostar 2005. Prosvjetni objekti islamske kulture. Izabrana djela Mehmeda Handžića. Gradačac 1960. İstanbul Başbakanlık Arşivi. Sarajevo 1952/53. Mehmed Hudović. Zenica 2002. İstanbul 1983. Iz istorije srednjovjekovne BIH. Târîh-i Bosna der zamân-i Hakîmzâde Ali Paşa. Sarajevo 1957. Studije o islamskoj arhitektonskoj baštini. Bihać i Bihaćka Krajina. Sarajevo 1968. Islamska epigrafika BIH. Westmead 1971 (tıpkıbasım). Mehmed Süreyyâ. Sarajevo 1974. Napomene o islamizaciji u BIH u XV. I. Sarajevo 1958. I. «Zenica i njena okolina». 1-2. Mehmed Mujezinović. Zenica i njena okolina. Sarajevo 1982. DİA. Kalendar Gajret. Islamska Epigrafika Bosne i Hercegovine. “Turski natpisi u Sarajevu iz XVI vijeka”. 60). Marko Vego. Naselja bosanske srednjovjekovne države.

Vasa Ćubrilović. s. nr. ANU BIH Radovi. Mostar 2004. 8. Kabes.Safet Bašagić. “Starine iz okoline Bosanskog Petrovca”. Sarajevo 1900. Sarajevo 1985. Sarajevo 1960. Salih Jalimam. İstanbul 1899. Živko Franjić. 1996. Vrijeme. br. 1978/79 br. XXIII. Povijest Bihaća (od najstarijih vremena do 1878). Zdravko Kajmaković. Glasnik zemaljskog muzeja. 91. V-62. Preporod. Zagreb 1882. Sidžil mostarskog kadije (SMK). Salnâme-i Vilâyet-i Bosna. Salnâme. SNK.E. Salih Smajlović. Şemseddin Sâmi. br. Şemseddin Sâmi. “Konzervatorsko-restauratorski radovi na ornomentima Aladže džamije u Foči”. Sarajevo 1983. Kratka uputa u prošlost Bosne i Hercegovine. kısım: A. Sarajevo. Millet Kütüphanesi. II. 3. Glasnik zemaljskog muzeja u Bosni i Hercegovini. br. İstanbul 1900. Sarajevo 1978. Kâmûs-i Türkî. VII. knj. Mostar. “Odbor Islamske Zajednice Kotor Varoš”. Bihać 1999. 1902. Salko Šendro. İstanbul Başbakanlık Arşivi. “Sarajevske džamıje i druge javne zgrade Turske dobi”. Sarajevo 1911. Naše Starine. 10. Blagaj Bosna i Hercegovina. 1 i 107. Povijest Bosne. Vjekoslav Klajić. Knjiga LXXIII. Šeyh Sejfuddin Kemura. 22.162. Kâmûsü'l-a'lâm. Zenica 2004. Vejsil Ćurčić. Salih Smajlović. Senad Mičijević. “Genocid nad Bošnjacima Nevesinja’92”. “Odbor Islamske Zajednice Doboj” Islamska misao. 103 . Tapu Tahrir Defteri. “Simpozij o Vlasima (diskusije)”. İstanbul 1290/8.

Fotoğraf 1. Bihaç Fethiye Camii’nin sol dış cephesi ve mezarları . Banaluka Camii’nin nehir tarafında kalan duvar Fotoğraf 3. Akhisar Kalesi’nin duvar kalıntıları Fotoğraf 2.

Fotoğraf 4. Bihaç Fethiye Camii’nin girişi Fotoğraf 5 Bihaç Fethiye Camii’nin mihrabı Fotoğraf 6. Bihaç Fethiye Camii’nin minberi Fotoğraf 7. Bihaç Fethiye Camii’nin penceresi .

Bihaç Fethiye Camii’nin minaresi Fotoğraf 10. Bihaç Fethiye Camii’nin mahfilleri .Fotoğraf 8. Bihaç Fethiye Camii genel görünüşü Fotoğraf 9.

Fotoğraf 11. Biyelina Sultan Süleyman Camii’nin bugünkü durumu Fotoğraf 12. Biyelina Sultan Süleyman Camii’nin mahfili . Biyelina Sultan Süleyman Camii’nin mihrabı Fotoğraf 14. Biyelina Sultan Süleyman Camii’nin giriş kapısı Fotoğraf 13.

Biyelina Sultan Süleyman Camii’nin minaresi Fotoğraf 16. Biyelina Sultan Süleyman Camii’nin kıble duvarı ve eski caminin kalıntıları .Fotoğraf 15. Brezovo Polye Aziziye Camii’nin kalıntıları Fotoğraf.17.

Blagay Sultan Süleyman Camii ve etrafındaki mezarlar Fotoğraf 21. Brezovo Polye Aziziye Camii’nin minaresinin kalıntıları Fotoğraf 19. Blagay Fâtih Sultan Mehmed Camii’nin yıkıldıktan sonraki hali Fotoğraf 20. Blagay Sultan Süleyman Camii’nin müezzin mahfili .Fotoğraf 18.

Blagay Sultan Süleyman Camii’nin giriş kapısı ve son cemaat yeri Fotoğraf 23. Blagay Sultan Süleyman Camii’nin mihrap ve minber .Fotoğraf 22.

Yenilenen Bosanska Kostayniça Aziziye Camii iç kısmından Fotoğraf 25. Bosanska Kostayniça Aziziye Camii ve çevresi . Yenilenen Bosanska Kostayniça Aziziye Camii’nin Müezzin mahfili Fotoğraf 26.Fotoğraf 24.

Bosanska Gradişka Sultan Süleyman Camii’nin mahfili Fotoğraf 29. Bosanska Gradişka Sultan Süleyman Camii’nin kubbesi .Fotoğraf 27. Bosanska Gradişka Sultan Süleyman Camii’nin ön cephesi Fotoğraf 28.

Yenilenen Bosanski Şamaç Aziziye Camii’nin üstten görünüşü . Bosanska Gradişka Sultan Süleyman Camii’nin eski hali Fotoğraf 32. Bosanska Gradişka Sultan Süleyman Camii’nin minaresi Fotoğraf 31. Bosanski Şamaç Aziziye Camii’nin eski hali Fotoğraf 33.Fotoğraf 30.

Fotoğraf 34. Yenilenmiş Bugoyno Sultan Ahmed II Camii ve giriş cephesi Fotoğraf 35. Yenilenmiş Bugoyno Sultan Ahmed II Camii’nin giriş kemeri . Yenilenmiş Bugoyno Sultan Ahmed II Camii’nin mihrabı Fotoğraf 37. Yenilenmiş Bugoyno Sultan Ahmed II Camii’nin giriş kapısı Fotoğraf 36.

Yenilenmiş Bugoyno Sultan Ahmed II Camii’nin kubbe süslemesi . Yenilenmiş Bugoyno Sultan Ahmed II Camii’nin 1995 yılındaki hali Fotoğraf 40. Yenilenmiş Bugoyno Sultan Ahmed II Camii’nin minberi Fotoğraf 39. Yenilenmiş Bugoyno Sultan Ahmed II Camii’nin iç kubbesi Fotoğraf 41.Fotoğraf 38.

Doboy Sultan Selim Camii’nin yıkıldıktan sonraki yeri Fotoğraf 44. Yenilenmiş Donivakıf Sultan Süleyman Camii’nin minberi Fotoğraf 46. Yenilenmiş Donivakıf Sultan Süleym Camii’nin mahfili . Bugoyno Sultan Ahmed II Camii’nin çevresindeki mezarlar Fotoğraf 43. Donivakıf Sultan Süleyman Camii’nin eski minaresi Fotoğraf 45.Fotoğraf 42.

Foça Sultan Bayezid II Camii’nin yıkıldıktan sonraki yeri Fotoğraf 49.Fotoğraf 47. Foça Sultan Bayezid II Camii’nin mahalleye çıkan merdivenleri . Yenilenmiş Donivakıf Sultan Süleyman Camii ve çevresi Fotoğraf 48.

135). s. (Ekrem Hakkı Ayverdi. Fotoğraf. Cild II. 3. . Gradaçaç Fatih Sultan Mehmed Fotoğraf 53. s. Foça Sultan Bayezid II Camii’nin eski hali ( Ekrem Hakkı Ayverdi. s. İstanbul 1981. Kitap. Foça Sultan Bayezid II Camii’nin harim altı duvarı Fotoğraf 51. Cild II.Fotoğraf 50.52. Avrupa’da Osmanlı Mimari Eserleri: Yugoslavya. 141). İstanbul 1981. Kitap. 139). 3. Gradaçaç Hüseyin Kaptan Kulesi’nin Camii’nin yerinde yapılan Hüseyniye Camii ön cephesi (İbid. Avrupa’da Osmanlı Mimari Eserleri: Yugoslavya.

Gradaçaç Saat Kulesi (İbid. Fotoğraf 56. s. Fotoğraf 55. İzvornik Fatih Sultan Mehmed Camii’nin yıkıldıktan sonraki yeri Fotoğraf 57. Cild II. İzvornik Kalesi’nin duvarı . 141). Kitap İstanbul 1981. s.Fotoğraf 54. Gradaçaç Hüseyin Kaptan Kulesi’nin arka cephesi (Ekrem Hakkı Ayverdi Avrupa’da Osmanlı Mimari Eserleri: Yugoslavya. 140). 3.

Fotoğraf 58. . İzvornik Sultan Süleyman Camii’nin yıkıldıktan sonraki yeri Fotoğraf 59. 107). Knejina Sultan Selim Camii’nin yıkılmadan önceki durumu (Mehmed Mujezinović. Sarajevo 1977. s. Knejina Sultan Selim Camii’nin duvar kalıntıları Fotoğraf 60. Knjiga II. Islamska Epigrafika BIH.

Kotor Varoş Fâtih Sultan Mehmed Camii Fotoğraf 62. Kotor Varoş Fâtih Sultan Mehmed Camii’nin mihrabı Fotoğraf 64. Kotor Varoş Fâtih Sultan Mehmed Camii’nin duvar cephesi bugünkü durumu Fotoğraf 63. Kotor Varoş Fâtih Sultan Mehmed Camii’nin mihrabının üstü .Fotoğraf 61.

Kulenvakıf Sultan Ahmed Camii’nin girişi Fotoğraf 68. Kotor Varoş Fâtih Sultan Mehmed Camii’nin kıble duvarı bugünkü durumu Fotoğraf 67. Kotor Varoş Fâtih Sultan Mehmed Camii’nin minaresi bugünkü durumu Fotoğraf 66. Kulenvakıf Sultan Ahmed Camii’nin yan cepheden görünüşü .Fotoğraf 65.

Yenilenmiş Mostar Yavuz Sultan Selim Mescidi’nin girişi ve son cemaat mahalli . Kulenvakıf Sultan Ahmed Camii’nin dıştan görünüşü Fotoğraf 70.Fotoğraf 69. Yenilenmiş Mostar Yavuz Sultan Selim Mescidi Fotoğraf 72. Kulenvakıf Sultan Ahmed Camii’nin minaresinin demir kalıntıları Fotoğraf 71.

Mostar Yavuz Sultan Selim Mescidi’nin köprü tarafından görünümü .Fotoğraf 73. Mostar Yavuz Sultan Selim Mescidi’nin bir penceresi Fotoğraf 75. Mostar Yavuz Sultan Selim Mescidi’nin mihrap ve minberi Fotoğraf 74. Mostar Yavuz Sultan Selim Mescidi’nin ezan taşı Fotoğraf 76.

Mostar Yavuz Sultan Selim Mescidi’nin 1992-95 savaşından sonraki durumu Fotoğraf 78. Nevesin Sultan Bayezid II Camii’nin eski dış görünüşü . Nevesin Sultan Bayezid II Camii’nin yıkıldıktan sonraki yeri Fotoğraf 79.Fotoğraf 77.

Nevesin Saat Kulesi (Preslikano sa slike koja se nalazi u Medzlisu IZ-e Mostar 2005. godine). Fotoğraf 82. Yenilenmiş Oraşye Aziziye Camii ve haremi .Fotoğraf 80. Nevesin vakıf binası Fotoğraf 81.

Fotoğraf 83. Oraşye Aziziye Camii’nin minaresi Fotoğraf 85. Yıkılmış olan Priyedor Sultan Mahmud Camii yeri . Yenilenmiş Oraşye Aziziye Camii’nin mahfile çıkan merdiveni Fotoğraf 84. Oraşye Aziziye Camii’nin kıble tarafı ve mezarlar Fotoğraf 86.

Fotoğraf 87. Rogatiça Sultan Selim II Camii’nin giriş yolu . Rogatiça Sultan Selim II Camii’nin yıkıldıktan sonraki yeri Fotoğraf 89. Priyedor Sultan Mahmud Camii hazîresindeki mezar taşları Fotoğraf 88.

Saraybosna Hünkâr Camii’nin harim girişi Fotoğraf 92.Fotoğraf 90. Saraybosna Hünkâr Camii’nin mihrabı . Saraybosna Hünkâr Camii Fotoğraf 91.

Saraybosna Hünkâr Camii’nin minaresi . Saraybosna Hünkâr Camii’nin kürsüsü Fotoğraf 95.Fotoğraf 93. Saraybosna Hünkâr Camii’nin minberi Fotoğraf 94. Saraybosna Hünkâr Camii’nin hünkar köşesi Fotoğraf 96.

Saraybosna Hünkâr Camii’nin haziresi . Saraybosna Hünkâr Camii’nin şadrvanı Fotoğraf 100. Saraybosna Hünkâr Camii’nin hariminin sağ tarafı Fotoğraf 99. Saraybosna Hünkâr Camii’nin yan cephesi Fotoğraf 98.Fotoğraf 97.

Fotoğraf 101. Saraybosna Hünkâr Camii’nin Harimindeki türbe duvarı Fotoğraf 102. Saraybosna Hünkâr Camii’nin hamamı .

Fotoğraf 103. Ustulçe Sultan Selim Camii Fotoğraf 104. Ustulçe Sultan Selim Camii’nin son cemaat yeri Fotoğraf 106. Ustulçe Sultan Selim Camii hareminin giriş kapısı Fotoğraf 105. Ustulçe Sultan Selim Camii’nin minaresi .

Ustulçe Sultan Selim Camii’nin şadrvanı Fotoğraf 108. Ustulçe Sultan Selim Camii’nin minaresindeki motifler Fotoğraf 109.Fotoğraf 107. Ustulçe Sultan Selim Camii’nin etrafındaki mezar taşları Fotoğraf 110. Ustulçe Sultan Selim Camii’nin harem çevresi .

Travnik Sultan Bayezid II Camii’nin yıkıldıktan sonraki yeri .Fotoğraf 111. Travnik Sultan Bayezid II Camii’nin yıkıldıktan sonra yeri Fotoğraf 113. Ustulçe Sultan Selim Camii’nin yan cephesi ve kıble duvarı Fotoğraf 112.

Fotoğraf 114. Travnik Sultan Bayezid II Camii’nin minaresi Fotoğraf 115. Travnik Kalesi Fotoğraf 116. Trebinye Sultan Ahmed III Camii ve minare taşları . Trebinye Sultan Ahmed III Camii’nin yeri Fotoğraf 117.

Kitap. İstanbul 1981. Cild II. Trebinye Sultan Ahmed II Camii ve harem girişi eski halinde bir görüntü (Ekrem Hakkı Ayverdi. Avrupa’da Osmanlı Mimari Eserleri: Yugoslavya. Yenilenen Vişegrad Dobrun Sultan Süleyman Camii’nin minaresi . Trebinye Trebişniça nehri ve köprüsü Fotoğraf 121. Fotoğraf 119.Fotoğraf 118. s. 453). Trebinye Trebişniça nehri ve vakıf binası Fotoğraf 120. 3.

Vlaseniça Kuşlat Fâtih Sultan Mehmed Camii’nin duvar kalıntısı .Fotoğraf 122. Vişegrad Dobrun Sultan Süleyman Camii ve çevresi Fotoğraf 123. Vlaseniça Fâtih Sultan Mehmed Camii’nin yeri Fotoğraf 124.

Fotoğraf 125. Vlaseniça Kuşlat Fâtih Sultan Mehmed Camii’nin giriş ve dış cephe kalıntıları Fotoğraf 126. Vlaseniça Kuşlat Fâtih Sultan Mehmed Camii’nin mihrabı Fotoğraf 127. Vlaseniça Kuşlat Fâtih Sultan Mehmed Camii’nin yan duvarı . Vlaseniça Kuşlat Fâtih Sultan Mehmed Camii’nin bulunduğu yer Fotoğraf 128.

Fotoğraf 129. Vranduk Fâtih Sultan Mehmed Camii Fotoğraf 130. Vranduk Fâtih Sultan Mehmed Camii’nin mahfili . Vranduk Fâtih Sultan Mehmed Camii’nin mihrap ve minberi Fotoğraf 131.

Vranduk’ta bir çeşme . Vranduk Kalesi Fotoğraf 134. Vranduk Fâtih Sultan Mehmed Camii’nin giriş ve yan duvarı Fotoğraf 133.Fotoğraf 132.

Yayçe Sultan Süleyman Camii’nin mihrabı .Fotoğraf 135. Yayçe Sultan Süleyman Camii’nin dış cephesi Fotoğraf 136. Yayçe Sultan Süleyman Camii’nin içi Fotoğraf 138. Yayçe Sultan Süleyman Camii’nin kapısı ve üst pencereleri Fotoğraf 137.

Fotoğraf 139. Yayçe Sultan Süleyman Camii’nin yan kapısı Fotoğraf 141. Yayçe Sultan Süleyman Camii’nin minaresi Fotoğraf 140. Yayçe Sultan Süleyman Camii’nin girişi ve ön cephesi .

Zeniça Sultan Ahmed Camii’nin arka ve yan mahfilleri . Yenilenmiş Zeniça Sultan Ahmed Camii Fotoğraf 143. Zeniça Sultan Ahmed Camii’nin minberi Fotoğraf 145. Yenilenmiş Zeniça Sultan Ahmed Camii’nin girişi ve son cemaat yeri Fotoğraf 144.Fotoğraf 142.

507). Zeniça Sultan Ahmed Camii’nin son cemaat yeri Fotoğraf 147. Zeniça Sultan Ahmed Camii’nin şadrvanı Fotoğraf 148. Fotoğraf 149. s. İstanbul 1981.Fotoğraf 146. Kitab. Zeniça Sultan Ahmed Camii’nin hazîresindeki mezarlar . Avrupa’da Osmanlı Mimâri Eserleri Yugoslavya II Cild. 3. Zeniça Sultan Ahmed Camii’nin eski halinin görünüşü (Ekrem Hakkı Ayverdi.

s. Cild. II. II. Avrupa’da Osmanlı Mimâri Eserleri Yugoslavya. s. 62). Kitab. İstanbul 1981. Avrupa’da Osmanlı Mimâri Eserleri Yugoslavya. Plan 2. 57). Kitab. 3. İstanbul 1981. Bihaç Süleymaniye Camii’nin planı (Ekrem Hakkı Ayverdi. 3. . Cild.Plan 1. Blagay Sultan Süleyman Camii’nin planı (Ekrem Hakkı Ayverdi.

İstanbul 1981.Plan 3. II. Kitab. Plan 4. Foça Sultan Bayezid II Camii’nin planı (Ekrem Hakkı Ayverdi. Cild. 3. Avrupa’da Osmanlı Mimâri Eserleri Yugoslavya. 3. Bugoyno Sultan Ahmed II Camii’nin planı (Ekrem Hakkı Ayverdi. Kitab. s. s. Cild. İstanbul 1981. II. . 75). 128). Avrupa’da Osmanlı Mimâri Eserleri Yugoslavya.

Saraybosna Hünkar Camii’nin planı (Ekrem Hakkı Ayverdi. . 208). 3. II. 3. s. Avrupa’da Osmanlı Mimâri Eserleri Yugoslavya. Cild. İstanbul 1981. İstanbul 1981. Plan 6. Cild. 360). Kitab. Kitab. Knejina Sultan Selim Camii’nin planı (Ekrem Hakkı Ayverdi. s. Avrupa’da Osmanlı Mimâri Eserleri Yugoslavya.Plan 5. II.

Ustulçe Sultan Selim Camii’nin planı (Ekrem Hakkı Ayverdi. 3. . s. Avrupa’da Osmanlı Mimâri Eserleri Yugoslavya.Plan 7. 481). Cild. İstanbul 1981. II. Kitab.

Sarajevo 1977. Akhisar Camii’nin kitâbesi (Mehmed Mujezinović.Kitâbe 1. s. Knjiga II. Bihaç Fethiye Camii’nin girişindeki Tecdîd kitâbesi . 294). Kitâbe 2. Islamska Epigrafika Bosne i Hercegovine.

Bihaç Fethiye Camii’nin minaresindeki kitâbesi Kitâbe 4. Biyelina Sultan Süleyman Camii’nin kitâbesi .Kitâbe 3.

Kitâbe 5. Bugoyno Sultan Ahmed II Camii’nin kitâbesi . Blagay Sultan Süleyman Camii’nin kitâbesi Kitâbe 6.

Saraybosna Hünkâr Camii’nin kitâbesi .Kitâbe 7. Mostar Yavuz Sultan Selim Mescidi’nin kitâbesi Kitâbe 8.

Kitâbe 9. Ustulçe Sultan Selim Camii’nin kitâbeleri .

Kitâbe 10. Ustulçe Sultan Selim Camii’nin Arapça kitâbesi . Ustulçe Sultan Selim Camii’nin Türkçe kitâbesi Kitâbe 11.

Kitâbe 12. Ustulçe Sultan Selim Camii’nin Boşnakça kitâbesi Kitâbe 13. Zeniça Sultan Ahmed Camii’nin kitâbesi .